Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ เสด็จลีลาศกับกษัตริย์ราชหงส์
ทั้งพระหน่อศรีสวัสดิ์ภัทวงศ์ ไปเฝ้าองค์พระนักสิทธ์ผู้บิดร
ทั้งพระบาทมาตุรงค์ผู้ทรงศีล ในแถวถิ่นรุกขาหน้าสิงขร
ที่เขาเขินเนินมหิงส์สิงคุตร หยุดนิกรรถาหน้ากุฎี
สองกษัตริย์กับพระหน่อวรนาถ ก็ลีลาศไปตามทางกลางวิถี
ถึงประทับศาลาหน้ากุฎี ที่ฤๅษีขบฉันพรรณผลา ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ ตื่นไสยาสน์ออกโรงฉันด้วยหรรษา
สถิตแท่นแผ่นเผินเนินศิลา เห็นกษัตริย์สองรามาบังคม
พระตรัสทักกวักหัตถ์มาให้ใกล้ แล้วปราศรัยเหมือนกับอย่างปางปฐม
นั่นกษัตริย์ไหนเจ้าพามาบังคม ถึงพนมแนวป่าพนาวัน
กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ อภิวาททูลไปเจ้าไอศวรรย์
เธออยู่เมืองวายุภักษ์ร่วมรักกัน ขอเป็นวงศ์พงศ์พันธุ์โดยสัญญา
กุมารนั้นเป็นบุตรของไทท้าว มาว่ากล่าวขอบุตรีเป็นสุณิสา
จึงพาเธอมาประมูลทูลกิจจา ให้ทราบเบื้องบาทาพระทรงญาณ
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี ตรัสว่าดีแล้วหนาพาลูกหลาน
คิดปลูกฝังดั่งประสงค์สืบวงศ์วาน จงแต่งการให้ปันเห็นทันตา
อันตัวเราเล่าชราก็มาถึง อายุกึ่งเกือบพันแล้วท่านขา
คิดก็เป็นอนิจจังสังขารา จะเร็วช้าดับขันธ์ไปวันไร
ตัวข้าเจ้าเล่าจะได้เป็นปู่ชวด ช่างเร็วรวดจริงเจียวน่าเสียวไส้
แต่งเสียทันตาเห็นได้เย็นใจ งานเมื่อไรจะไปช่วยอำนวยพร ฯ
ฝ่ายพระปิ่นนคราวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์ภิญโญสโมสร
เธอชื่นชมเปรมปรีดิ์ชุลีกร ทูลลาจรจากบรรณศาลา
กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ พาลีลาศมาประนมก้มเกศา
เฝ้าสองดาบสินีต่างปรีดา นางโอภาไต่ถามตามทำนอง
สุดสาครทูลแจ้งแถลงเรื่อง ให้ทราบเบื้องบาทมูลทูลสนอง
ดาบสินีแจ้งความตามทำนอง กษัตริย์สองทูลลากลับมาวัง
แล้วสั่งงานการที่จะอภิเษก อติเรกฤกษ์พาวันหน้าหลัง
ตั้งมณฑลบนปราสาทราชวัง เหมือนแต่ครั้งก่อนเก่าเข้าพิธี ฯ
จะกล่าวฝ่ายทุกพาราคณาญาติ ได้ทราบบาทบงกชบทศรี
ก็ต่างองค์ต่างมาทุกธานี ถึงบุรีลังกาสถาพร
รับเข้าวังพรั่งพร้อมล้วนจอมกษัตริย์ ขึ้นปรางค์รัตน์แท่นสุวรรณบรรจถรณ์
พระนักสิทธ์เสด็จมาแต่ป่าดอน พร้อมนิกรมุนีตามลีลา
สวดมนต์ครบสามวันฉันสำเร็จ เลี้ยงดูเสร็จตามประสงค์พวกวงศา
เหมือนเหมือนกันแต่หลังทุกครั้งครา การวิวาห์เสร็จสมอารมณ์ปอง
แต่หาวันฤกษ์ดีที่ประสงค์ จะได้ส่งตัวให้ชมประสมสอง
พฤหัสบดีสี่ค่ำตามทำนอง เวลาสองทุ่มส่งองค์บุตรี ฯ
ฝ่ายนางนาฏเสาวคนธ์วิมลพักตร์ กับนงลักษณ์มารดาของมารศรี
จึ่งจัดแจงแต่งตัวให้บุตรี แล้วจรลีพาไปในปรางค์ปรา
ภัทวงศ์ลดองค์จากแท่นรัตน์ ประนมหัตถ์อภิวันท์ด้วยหรรษา
เชิญให้สองนงคราญผู้มารดา สถิตแท่นรจนาอันอำไพ
ทั้งสองนางพลางฝากนางนงลักษณ์ พ่อจงรักแผ่เผื่อเหมือนเนื้อไข
แม้นผิดพลั้งสั่งสอนอย่าร้อนใจ แม่มอบให้เป็นอันขาดเหมือนญาติกัน
ภัทวงศ์ทรงสดับตอบรับสั่ง พระคุณดั่งดินฟ้าสุธาสวรรค์
จะรักใคร่ในนุชเหมือนร่วมครรภ์ ไม่เดียดฉันท์ขนิษฐายุพาพาล
นางฟังคำรำพันแล้วกลั้นยิ้ม เห็นหงิมหงิมพูดจาน่าสงสาร
จึ่งอวยชัยอย่าให้มีราคีพาน ตามบุราณกล่าวมาจงถาวร
จึ่งว่าแม่ก็จะลาจงผาสุก อย่ามีทุกข์ภิญโญสโมสร
ทั้งสองนางทางลุกบทจร สายสมรสุมาลัยจะไปตาม
ภัทวงศ์ทรงกุมข้อพระหัตถ์ นางสะบัดเมียงเมินด้วยเขินขาม
พระรับขวัญกัลยาพะงางาม จะด่วนตามเสด็จไปทำไมมี
นางตอบรสพจนาประสาซื่อ วางข้อมืออย่าจับต้องน้องไม่หนี
พลางแกะหัตถ์ผลักพลิกทั้งหยิกตี นี่หรือพี่น้องกันไม่ทันไร
มาจับถือยื้อยุดแล้วฉุดคร่า เรื่องมารยาของสตรีเป็นนิสัย
ถึงสาวแก่ไว้ตัวชั่วเมื่อไร มันเป็นไปตามแผลข้างแสงอน
พระจุมพิตชิดเชยเฉลยตอบ แม่ว่าชอบอยู่ทุกสิ่งมิ่งสมร
แต่ความรักหนักใจอาลัยวอน มิผันผ่อนพี่ต้องลายุพาพิน
ไปบวชตัวเสียให้ขาดในชาตินี้ ไม่ขอมีคู่ครองมาปองถวิล
พลางอุ้มขวัญกัลยายุพาพิน สถิตถิ่นแท่นในที่ไสยา
พระต้องเต้าเต็มหัตถ์นางปัดป้อง ตามทำนองศรีสวัสดิ์ผลักหัตถา
แล้วตอบคำหน่อกษัตริย์ภัสดา จะบรรพชาแล้วเป็นไรไปหรือยัง
พระปลอบพลางทางว่าช้าไว้ก่อน มิผันผ่อนก็ต้องไปเหมือนใจหวัง
นางเยื้อนยิ้มพริ้มพรายฉันไม่ฟัง วางเสียมั่งเถิดอย่ากวนเฝ้ายวนยี
พระอิงแอบแนบเคล้าเยาวมิตร นางยิ่งบิดพระยิ่งเบียดเข้าเสียดสี
ต้องโอนอ่อนหย่อนตามประเพณี สุมาลีบานแบ่งรับแสงทอง
พยุพยับอับฟ้าเวหาหน ร้องคำรนเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสยอง
พิรุณโรยโปรยปรายกระจายฟอง เป็นน้ำนองมืดมัวทั่วอำพน
เมขลาโยนแก้วแววสว่าง อสูรขว้างขวานฟ้าโกลาหล
มัติมิงคล์กลิ้งเกลือกเสือกสกนธ์ ในสาชลเป็นระลอกกระฉอกดัง
ทุกเถื่อนถ้ำลำเนาภูเขาเขิน บนแนวเนินมืดชะอ่ำเป็นน้ำขัง
ทะเลลมยมนาสาครัง ทั้งกุ้งกั้งเต่ากระว่ายปะปน
นาคราชผาดแผลงแสดงฤทธิ์ ขึ้นพ่นพิษโปรยปรอยดั่งฝอยฝน
เมรุไกรไหวหวั่นถึงชั้นบน ปลาอนนต์พลิกครีบทวีปเอียง
วิหคหงส์ลงเล่นชลาสินธุ์ ภุมรินแซ่ซ้องกึกก้องเสียง
โกกิลากาแกแซ่สำเนียง ร้องจำเรียงบินกลาดดาษดา
สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส ไม่ห่างบาทบทเรศพระเชษฐา
ต่างภิรมย์สมสวาทไม่คลาดคลา ดั่งสุริยาเคียงกันกับจันทร
พึ่งแรกรุ่นคุ้นเคยได้เชยชิด ถนอมสนิทมิใคร่จะไกลสมร
อัศจรรย์ไม่รู้วายหายหาวนอน จนศศิธรล่วงลับบรรพตา ฯ
อโณทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง พื้นนภางค์เรืองรองท้องเวหา
กาดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริยา สกุณาโผผินบินทะยาน
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว จะเจื้อยแจ้วจำเรียงเสียงประสาน
พระสุริยาเปล่งสีรวีวาร พระผู้ผ่านนคเรศนิเวศน์วัง
ส่งเสด็จพระอภัยไปสิงคุตร แต่งงานบุตรเสร็จสมอารมณ์หวัง
สิบกษัตริย์ขัตติยาลาไปวัง ยังรอรั้งอยู่องค์เดียวแต่เกี่ยวดอง
ด้วยจะพาศรีสะใภ้ไปนคเรศ มอบนิเวศน์กรุงไกรให้ทั้งสอง
พระจอมวังลังกาฝ่าละออง ก็จะต้องเสด็จไปช่วยอำนวยการ
แต่รั้งรอพอให้ถึงเดือนยี่ เป็นเดือนดีฤกษ์ใหญ่อันไพศาล
จะได้ราชาภิเษกพระกุมาร ให้ขึ้นผ่านภพไกรในนคร ฯ
จะกลับกล่าวราวเรื่องพระสังฆราช แกอาฆาตพวกไทยดั่งไม้ขอน
มาทุ่มทับอกใจให้อาวรณ์ จะนั่งนอนไม่เป็นสุขทุกทิวา
จึงเรียกบาทหลางดาวิดศิษย์ผู้ใหญ่ เข้ามาใกล้ตรองตรึกพลางปรึกษา
กูจะใช้ให้เอ็งไปลังกา ฟังกิจจาแยบคายร้ายหรือดี
ยังตั้งมั่นแข็งแรงหรือหย่อนฤทธิ์ จะได้คิดรบพุ่งเอากรุงศรี
เองจงไปพูดลวงดูท่วงที ว่ากูนี้ให้บาทหลวงมาทวงเมือง
มันจะว่าอย่างไรแก้ไขตอบ ตามระบอบว่าให้รู้ถึงหูเหือง
ให้มันไปบอกเล่าแก่เจ้าเมือง ว่าบทเบื้องแต่บุรมบุราณการ
ของฝรั่งทั้งสิ้นแผ่นดินเกาะ พูดให้เหมาะตามหลักอย่าหักหาญ
ถึงมันพูดเกะกะอย่าระราน ฟังอาการแข็งอ่อนค่อยผ่อนปรน
แล้วเร่งรีบกลับมาเหมือนว่าขาน ได้คิดการรบสู้ดูอีกหน
แกพาศิษย์รีบรัดไปบัดดล แจ้งยุบลแก่ท้าวเจ้าพารา
จะขอเรือสักลำกำปั่นใหญ่ จะใช้ให้ดาวิดผู้ศิษย์หา
ไปประเทศเขตแคว้นแดนลังกา ดูพาราเป็นอย่างไรไม่สบาย
เสียเวียงวังเสียทั้งวาสนา อ้ายไทยมารวบริบเอาฉิบหาย
จะใช้ไปดูแยบยลกลอุบาย แม้นสมหมายชวนกันตีบุรีคืน ฯ
ฝ่ายไทท้าวโรมพัฒน์เขาสัตย์ซื่อ ด้วยนับถือทั่วจังหวัดไม่ขัดขืน
จึงตรัสสั่งเสนาว่ามะรืน เร่งจัดปืนผาใส่ในเภตรา
ทั้งต้นหนคนใช้ในกำปั่น เจ้าคุณท่านจะให้ไปในมหา
สาคเรศเขตแคว้นแดนลังกา ทั้งข้าวปลาเครื่องเสบียงของเลี้ยงคน
ตำมะหงงผู้รับสั่งมานั่งหมาย ให้จับจ่ายปืนแขกมาแบกขน
บรรทุกลำเรือใหญ่พร้อมไพร่พล บ้างแบกขนของไปใส่เภตรา
บาทหลวงเฒ่าดีใจกลับไปตึก สมที่นึกมุ่งมาดปรารถนา
ให้ดาวิดศิษย์ผู้ใหญ่รีบไคลคลา ลงนาวาใช้ใบไปมินาน
ข้ามมหาสาคโรชโลสินธุ์ ลมก็กินใบจัดแล่นฉัดฉาน
สั่งให้คอยดูเข็มเต็มชำนาญ สิบทิวารก็กระทั่งอ่าวลังกา
ถอนสมอรอราอยู่หน้าป้อม สะพรั่งพร้อมพลไพร่ทั้งซ้ายขวา
เรือตระเวนตามฝั่งเกาะลังกา แล่นออกมาเห็นกำปั่นหน้าสันดอน
จึงรอราซาใบเข้าไปถาม พวกแขกล่ามบอกว่าครูผู้สั่งสอน
คือบาทหลวงดาวิดจิตอาวรณ์ เที่ยวสั่งสอนศาสนาในสามัญ
เรือตระเวนไต่ถามได้ความชัด ก็รีบรัดกลับไปที่ขมีขมัน
เอาข้อความขึ้นไปแจ้งแถลงพลัน แก่ตัวท่านเสนาเมืองสาคร
ว่ากำปั่นพวกแขกแปลกภาษา ฝรั่งมาเป็นครูผู้สั่งสอน
มาทอดอยู่ตรงท่าหน้าสันดอน นามกรดาวิดจิตจำนง
จะสั่งสอนศาสนาว่าด้วยโลก จะดับโศกนรชนพวกคนหลง
ขุนด่านแจ้งแต่งบอกไปโดยจง ทูลพระองค์เจ้าบุรินทร์ปิ่นลังกา
พวกคนใช้รีบเข้าไปยังสถาน ทูลพระผ่านธิบดินทร์ปิ่นมหา
กษัตริย์เจ้าจอมวังกรุงลังกา ให้ทราบฝ่าบาทบงสุ์ผู้ทรงชัย ฯ
กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ ตรัสประภาษแก่เจ้าท่าชลาไหล
มันเป็นคนเจ้าสำนวนพูดกวนใจ ครั้นจะให้มันเข้ามาในธานี
ก็จะพูดยั่วยวนกวนโทโส ทำโกโรอวดรู้พูดสูสี
พระจึงสั่งกรมท่าอย่าช้าที ไปรับที่เมืองด่านชานนคร
เขาจะมาว่าขานสถานไหน รีบลงไปฟังกระทู้ผู้มาสอน
หรือจะมาว่าขานการนคร อันบทกลอนเขามันเปรื่องที่เรื่องการ ฯ
ขุนเสนีที่จะไปการรับสั่ง ก็ถอยหลังมาเรียกคนพหลทหาร
ขึ้นขี่ขับมิ่งม้าอาชาชาญ ลงไปด่านปากน้ำที่สำคัญ
แล้วจัดแจงแต่งที่ตึกทำใหม่ ตั้งโต๊ะใหญ่เก้าอี้ดีขยัน
ตั้งคนโทถ้วยน้ำของสำคัญ ให้จัดสรรรับรองล้วนของดี
แล้วแต่งเรือเอกชัยฝีพายพร้อม เรือแห่ห้อมคู่หน้าดาดผ้าสี
รีบไปถึงกำปั่นด้วยทันที ขุนเสนีก็ขึ้นไปในเภตรา
บาทหลวงว่ามานั่งบนเก้าอี้ สูบบุหรี่ให้สบายก่อนนายขา
แล้วจะได้ขึ้นไปสนทนา กับมหาอำมาตย์ข้าราชการ
แล้วเรียกพวกคนใช้ในกำปั่น มาพร้อมกันสี่คนเหมือนพลทหาร
สำหรับตามขึ้นไปได้ใช้การ ลุกลนลานรีบตรงมาลงเรือ
กับบาทหลวงพร้อมกันมิทันช้า ขุนเสนาเร่งให้พายไปฝ่ายเหนือ
ถึงเมืองด่านชานสมุทรให้หยุดเรือ เชิญขึ้นเหนือรถารีบคลาไคล
เข้าประตูเมืองด่านชานสมุทร แล้วยั้งหยุดรถเรียงเคียงไสว
เสนาพาดาวิดขึ้นบันได เข้าตึกใหญ่ท่านเสนีผู้ปรีชา
มาคำนับจับมือเชิญไปนั่ง ที่โต๊ะตั้งเก้าอี้ที่ปรึกษา
ราชการบ้านเมืองเรื่องนานา ตั้งน้ำชากล้วยขนมทั้งนมเนย
แล้วเชิญให้กินอยู่ดูจริต มันจะคิดอย่างไรมั่งฟังเฉลย
บาทหลวงพูดชักทำเนียบมาเปรียบเปรย ว่าเราเคยอยู่ลังกามาช้านาน
เมื่อเสียเมืองเรื่องหลังเรายังเด็ก เดินสารเจ๊กเขาไปไกลสถาน
ครั้นโตใหญ่ไปเที่ยวหาพระอาจารย์ ท่านโองการบวชให้มาหลายปี
เป็นบาทหลวงล่วงรู้ในศาสนา จึงเที่ยวมาสอนสั่งทางวิถี
ในประเทศเขตแคว้นแดนบุรี การชั่วดีให้ระงับเร่งกลับใจ
คนทุกวันชั้นนี้มีแต่โลภ หลงละโมบทุจริตผิดวิสัย
คิดรวบรุมคุมเหงไม่เกรงใจ ให้เที่ยวไปทุกประเทศเขตนคร
อันตัวเรามาเดี๋ยวนี้มีธุระ มิใช่จะนึกหวังมาสั่งสอน
พระสังฆราชผู้เป็นใหญ่ให้เราจร มาว่าขานการนครเรื่องร้อนรน
แต่เดิมทีเป็นที่ตั้งสอนศาสนา พวกไทยมาแย่งชิงเอาสิงหล
เพราะนางละเวงทำชั่วจึ่งมัวมน เอาสิงหลยกให้ไทยไล่วัดวา
จนเริศร้างห่างไปไกลสถาน เสียวงศ์วานเสียชาติศาสนา
ท่านเร่งไปบอกกล่าวเจ้าพารา อย่าอยู่ช้านานไปภัยจะมี
พระเป็นเจ้าทำนายไว้พอครบ เร่งหลีกหลบจากแผ่นดินถิ่นวิถี
พระสังฆราชใช้เรามาว่าโดยดี ถ้าแม้นมิเชื่อฟังท่านสั่งมา
เร่งจัดแจงป้อมค่ายไว้ให้มั่น ได้เล่นกันวุ่นวายหนานายหนา
จะดึงดื้ออยู่ในวังกรุงลังกา ทั้งเจ้าข้าจะต้องวิ่งเป็นสิงคลี
เสนาใหญ่ได้ฟังนั่งหัวเราะ ลังกาเกาะก่อนก็ลือว่าถือผี
แต่เดี๋ยวนี้เป็นของไทยมิได้มี ท่านพาทีน่ากลัวหนังหัวพอง
ผีอ้ายเฒ่าเจ้ากรรมมันทำวุ่น จนเกิดขุ่นเจ้านายพึ่งวายหมอง
ประเดี๋ยวนี้ผีจะมาหาไม้พลอง ต้องรับรองไกล่เกลี่ยเสียกบาล
เราจะไปทูลท้าวเจ้านิเวศน์ ให้ทราบเหตุเรื่องราวท่านกล่าวขาน
จะได้จัดแจงไปพ้นภัยพาล หาถิ่นฐานอยู่ใหม่ดั่งใจปอง ฯ
เจ้าบาทหลวงดาวิดเรียกศิษย์หา คำนับลาขุนนางพลางสนอง
ถ้าแม้นท่านจะสงสัยในทำนอง ขอเชิญลองลงไปในเภตรา
ขุนเสนีรับคำต่างคำนับ บาทหลวงกลับไปกำปั่นหวั่นนักหนา
ฟังเขาพูดมิได้พรั่นตันอุรา ตัวเรามาตั้งกระทู้ดูทำนอง
เขากลับว่าอาจารย์เป็นผีสาง ต้องเริศร้างไปแต่ตัวจนมัวหมอง
ใช้มาหลอกเขาก็รู้ดูทำนอง เหลือจะตรองไม่เห็นท่าจะราวี
ด้วยปึกแผ่นแน่นหนาถึงมารบ ที่หลีกหลบเขาก็ใหญ่ทางไล่หนี
เขาตั้งมั่นกันศัตรูหมู่ไพรี จะมาตีเห็นไม่ได้ดังใจจง
แต่อาจารย์ท่านจะใคร่ได้มาอยู่ พิเคราะห์ดูเห็นไม่สมอารมณ์ประสงค์
จำจะไปแจ้งความโดยตามตรง อย่าให้หลงคิดหวังเมืองลังกา ฯ
ฝ่ายเสนีที่มารับกับบาทหลวง ตามกระทรวงเช่นกับผู้มาสู่หา
ด้วยมิได้ไปเฝ้าเจ้าพารา ต่างพูดจาข้อคำนำยุบล
ก็กลับไปทูลองค์พระทรงภพ ตั้งแต่ต้นจนจบอนุสนธิ์
ป่างพระปิ่นนคเรศเกศสกล ภูวดลดำรัสตรัสภิปราย
ให้มันมาห้าแสนทั้งแดนแขก ตีให้แตกกลับไปดั่งใจหมาย
แต่อ้ายเฒ่าเจ้าเล่ห์เพทุบาย มารบหลายหนยับกลับไปเอง
ไม่สิ้นมาดปรารถนาลังกาเกาะ อ้ายเจ้าเคราะห์คนหลงนี้โฉงเฉง
รู้วิชามากมายมีหลายเพลง เที่ยวข่มเหงบุกรุกไปทุกแดน
เมื่อแต่ครั้งมังคลาเป็นสานุศิษย์ มันก็คิดให้ลำบากได้ยากแสน
ต้องพลัดพรากจากนิเวศน์เสียเขตแดน ทั้งแตกแตนพ่อแม่ไปแต่ตัว
เพราะหลงลมอ้ายเฒ่าอ้ายเจ้าเล่ห์ มันถ่ายเทแทบจะแยกแตกเมียผัว
จนมังคลาหนีปลอดได้รอดตัว เล่นเอาขรัวอ่อนฤทธิ์เที่ยวติดตาม
วิสัยชาติบาทหลวงแล้วยั่วศึก ยังหาญฮึกยักลำคนซ้ำสาม
เข้าที่ไหนพาให้เขาเกิดความ จนลุกลามไม่รู้สิ้นเพราะดิ้นรน
พระตรัสพลางทางว่าอย่าปรารภ คิดสมทบเล่นเจ้าครูดูอีกหน
นี่มันใช้สายมาดูก็รู้กล อันแยบยลเสือเฒ่าพอเข้าใจ
พระตรัสว่าอย่าไปกล่าวจะยาวยืด จะหวานจืดร้อนเย็นเป็นวิสัย
เขาจะมาว่าขานประการใด เราอย่าไปตอบต่อข้อคดี
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์ ขุนอำมาตย์บังคมก้มเกศี
ไปสั่งพวกเมืองด่านชานบุรี คอยฟังข่าวเอาคดีแล้วรีบมา ฯ
ฝ่ายดาวิดคิดเห็นไม่เป็นผล ดูเล่ห์กลปึกแผ่นยังแน่นหนา
อันเราเปรียบเหมือนทูตมาพูดจา ไม่เห็นท่าทางไหนจะได้เมือง
จำจะต้องกลับไปในวันนี้ จะเซ้าซี้เขาก็รู้เบื่อหูเหือง
ซึ่งจะมารบราญตีบ้านเมือง ก็เห็นเรื่องที่จะยับอัปรา
แล้วลุกออกจากห้องมาร้องสั่ง พวกสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้ถอนสมอช่อใบใช้เภตรา ในเวลานี้จะกลับเร่งจับการ
ต้นหนให้ถอนสมออย่ารอรั้ง พร้อมสะพรั่งถ้วนทั่วตัวทหาร
ออกแล่นเรื่อยเฉื่อยฉ่ำไปสำราญ จากเมืองด่านสิงหลพ้นสันดอน ฯ
ฝ่ายพระจอมนคราเมืองวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์สุริย์วงศ์พระทรงศร
พลางทูลองค์เชษฐาสุดสาคร จะทุกข์ร้อนไปทำไมกับไพรี
อันพาราวายุภักษ์เคยหักหาญ มีอาจารย์ทำได้ในวิถี
ให้เรือติดมาไม่ได้ในนที เพราะวารีแข็งกระด้างอย่างศิลา
พวกไพรีมีมาไม่ใคร่ขาด จนขยาดเกรงกลัวทั่วทิศา
อันเขตแดนวายุภักษ์นครา ไม่มีข้าศึกศัตรูแต่บูราณ
ขอพระองค์อย่าวิตกยกธุระ ไว้ข้าจะต่อสู้หมู่ทหาร
จะลาไปนคราพาอาจารย์ มาคิดการเป่าปัดกำจัดภัย ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครถาวรสวัสดิ์ ฟังกษัตริย์เกี่ยวดองค่อยผ่องใส
จึ่งตรัสว่าถ้ากระนั้นจงรีบไป อย่านอนใจแก่ศัตรูหมู่อรินทร์
กษัตราทูลลาพระทรงเดช กลับนิเวศน์โดยหวังดั่งถวิล
ให้ภัทวงศ์อยู่กับองค์พระภูมินทร์ ในนครินทร์เวียงวังเกาะลังกา ฯ
ฝ่ายพระปิ่นกษัตราเมืองวายุภักษ์ พระทรงศักดิ์รีบไปในมหา
วิถีแถวทะเลลมยมนา ถ้วนสิบห้าวันเข้าอ่าวนคร ฯ
ฝ่ายดาวิดศิษย์พระสังฆราช ล่วงลีลาศมาทางหว่างสิงขร
บรรลุถึงโรมพัฒน์ตัดสันดอน เข้านครทอดท่าหน้าบูรินทร์
แล้วขึ้นจากกำปั่นมิทันช้า เดินไปหาอาจารย์ใหญ่ดั่งใจถวิล
แล้วแจ้งความตามที่ไปทวงบุรินทร์ ประเทศถิ่นนครังกรุงลังกา
อีตาเฒ่าได้ฟังยิ่งคั่งแค้น ชะแง้แหงนอยู่เป็นครู่ดูเวหา
พระเยซูอยู่ที่ไหนจึงไม่มา ช่วยศิษย์หากำจัดพวกศัตรู
แกโกรธเกรี้ยวเคี้ยวเหงือกดังออดออด เหมือนหอกสอดเข้ามาแยงแทงรูหู
นัยน์ตาโตเท่ากำปั้นหันมาดู ตะคอกขู่ดาวิดคิดอย่างไร
ที่สอนสั่งหวังว่าแทนตาหู ไยมิขู่ให้มันกลัวหัวไถล
ถึงพลาดท่ามันจะมาทำไมใคร นิสัยไพร่เช่นอ้ายนี่ดีแต่กิน
มิใช่ชาติทองคำอ้ายซ้ำเสือก แกขบเหงือกด่าไปดั่งใจถวิล
ใช้ให้ไปหลอกลวงทวงแผ่นดิน เห็นจะสิ้นปัญญาทำตาปรอย
แต่ฝูงสัตว์เกเรเดรัจฉาน ยังเที่ยวคลานหาที่อยู่เช่นปูหอย
นี่มนุษย์เจียวหนาหวาทำตาปรอย เห็นใช้สอยกันไม่ได้ใช่ไก่ชน
แกบ่นพลางทางไปหาไทท้าว เจ้าแดนด้าวนคเรศแจ้งเหตุผล
เชิญท่านช่วยด้วยสักครั้งที่กังวล ตีสิงหลให้วินาศดาษดา
ด้วยแรกเริ่มเดิมทีมีแต่ครั้ง พระเยซูผู้ตั้งศาสนา
บังคับให้จอมกษัตริย์ขัตติยา เจ้าลังกามาแต่ครั้งตั้งนคร
แล้วแบ่งปันถิ่นประเทศเขตอาวาส มีสังฆราชเป็นที่ครูผู้สั่งสอน
สืบกันมาแต่ครั้งตั้งนคร ก็ถาวรทั่วจังหวัดปัถพี
เดี๋ยวนี้ไทยมาริบเอาเป็นเจ้าของ ฝรั่งต้องซุกซนเที่ยวด้นหนี
ข้าขอบุญเจ้าจังหวัดปัถพี ช่วยต่อตีให้มันยับอัปรา
จะได้ลือชื่อไปทั้งแปดทิศ ประจามิตรก็จะกลัวทั่วทิศา
ทั้งจะได้กุศลผลผลา เป็นที่ตั้งศาสนาเหมือนมาเดิม
เจ้าพาราถูกยอหัวร่อร่า ฟังอีตาเฒ่ามันพูดสุดจะเหิม
แกเห็นเชื่อถ้อยคำทั้งซ้ำเติม คอยส่งเสริมที่ให้ไปลังกา ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราจึ่งว่าขาน ขอรับภารธุระดั่งที่กังขา
เสียแรงท่านได้มาอยู่เป็นครูบา จะไปตีลังกาฉลองคุณ
บาทหลวงเฒ่าดีใจดั่งได้เหาะ เห็นสิ้นเคราะห์แล้วหนะกูมีผู้หนุน
ที่หน้าจ๋อยสร้อยเศร้าง่วงเหงางุน กลับเฉียวฉุนชื่นบานสำราญกาย
คำนับลาเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด กลับไปวัดชื่นชมด้วยสมหมาย
เรียกดาวิดมาช่วยคิดการอุบาย สมที่หมายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์
รับธุระจะไปตีบุรีให้ สบายใจดั่งนิยมสมถวิล
กูเข้าไปสนทนาในธานินทร์ ด้วยเล่ห์ลิ้นไม่สู้ยากลำบากใจ
เขาย่อมว่าพูดดีเป็นศรีศักดิ์ คงได้ภักษ์ได้ผลมาล้นไหล
เหมือนน้ำขึ้นเรือพายสบายใจ เข้าที่ไหนได้ที่นั่นดั่งพรรณนา
แม้นตัวกูไปเองแล้วที่ไหน คงสมใจมุ่งมาดปรารถนา
จะปลิ้นปลอกหลอกลวงทวงพารา ด้วยมารยาต่างต่างทางสำนวน
ไม่ต้องยากแก่พหลพลไพร่ เอาบาทใหญ่ขู่ให้กลมดั่งลมหวน
นี่ปากมึงมันเป็นไพร่ไม่ใคร่ครวญ พูดด้วนด้วนเขาจะกลัวตัวมึงไย
ธรรมดาพระฝรั่งตั้งอำนาจ ให้เปรื่องปราชญ์ชี้แจงแถลงไข
ให้มันเห็นทันตาอย่าว่าใคร พูดใกล้ไกลเวียนวนริมขนตา
จะขู่เข็ญให้มันเห็นอย่างปืนใหญ่ ยิงออกไปถูกดิ้นสิ้นสังขาร์
แม้นเองพูดให้มันเห็นเช่นวาจา อ้ายเสนาก็คงกลัวหนังหัวพอง
แกพรรณนาว่าไปตามใจคิด เจ้าดาวิดนบนอบไม่ตอบสนอง
แม้นจะเถียงก็จะด่าทำตาพอง แกพูดคล่องข้างจะได้นิสัยคน
นึกในใจไปรบก็คงยับ ถึงยกทัพไปก็เห็นไม่เป็นผล
จะไปลองถ่ายเทด้วยเล่ห์กล เขาก็คนมิใช่เต่าเอาแต่ใจ
แต่ต้องทนให้แกด่าเหมือนข้าครอก แม้นดาบหอกนั่นแลจนทนไม่ไหว
เป็นแต่ลมพัดบ้างช่างเป็นไร ถึงไหนไหนก็เป็นครูทำหูตึง
แก่พ่นพร่ำร่ำไปมิใคร่หลับ จนเดือนดับเพราะโกโรโมโหหึง
ด้วยจิตเป็นอันธพาลสันดานดึง คิดรำพึงแต่จะทำการย่ำยี ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์โรมพัฒน์ สั่งให้จัดกำปั่นรบทั้งหลบหนี
เกณฑ์หัวเมืองแขกชวาทุกธานี จะไปตีลังกาให้อาจารย์
กำปั่นไฟใหญ่น้อยห้าร้อยเศษ คนในเขตโรมพัฒน์จัดทหาร
สิบห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์อันชำนาญ ถือหอกขวานเหน็บกริชฤทธิรณ
พร้อมปืนผาหน้าไม้ทั้งดั้งดาบ ศรกำซาบกะเลหวังตั้งพหล
เรือกระเชียงเรียงรายทั้งไพร่พล สั่งให้ขนลูกดินสิ้นทุกลำ
เครื่องเสบียงข้าวปลากระยาหาร ทั้งคาวหวานบรรทุกที่คนมี่สำ
ทั้งไก่แกะแพะเอาไปใส่ทุกลำ คนประจำทุกหมวดเร่งตรวจตรา
กำปั่นใหญ่จัดให้พระสังฆราช กับพวกบาทหลวงดาวิดพวกศิษย์หา
ท่านท้าวไทไปด้วยกันตามสัญญา แต่งเภตราแล้วเสร็จสำเร็จการ ฯ
ฝ่ายตาเฒ่าสังฆราชพระบาทหลวง แกอิ่มทรวงปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ตื่นจากที่ดีใจใครจะปาน รีบลนลานลงกำปั่นด้วยทันที
กับท่านท้าวเจ้าพาราเสนาพร้อม เรือแวดล้อมล้วนบรรดาชวาฉวี
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราหาฤกษ์ดี ไปนั่งที่ท้ายเภตราดูท่าทาง
แดดพยับอับฟ้าเวหาหน พื้นอำพนเรื่อแดงส่องแสงสาง
แกให้ยิงปืนใหญ่ชักใบกาง แล่นสล้างตามกันจากสันดอน
โห่กระหึมครึ้มครวญแต่ล้วนแขก เอาฤกษ์แรกออกชะวากปากสิงขร
พ้นนิเวศน์เขตแคว้นแดนนคร ชโลธรไหลเรื่อยแล่นเฉื่อยไป ฯ
จะกลับกล่าวเจ้าพาราวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์จอมนิเวศน์ข้างเพทไสย
ให้หาครูรู้วิชาพาเอาไป ยังกรุงไกรลังกาสี่ห้าคน
แต่ล้วนถือวิทยาวิชาขลัง ลงที่นั่งใช้ใบไปสิงหล
ได้ลมคล่องล่องมาในสาชล ถึงสิงหลตั้งแต่มาสิบห้าวัน
กษัตริย์สุดสาครถาวรสวัสดิ์ โสมนัสวายวิโยคที่โศกศัลย์
ได้ครูเมืองเกี่ยวดองมาป้องกัน พระทรงธรรม์ทักถามตามสงกา
จะสู้รบไพรีมีโอกาส ด้วยอำนาจอย่างไรไฉนหนา
ทั้งสี่พราหมณ์ทูลตามความสงกา ถึงศึกมาขับเคี่ยวที่เรี่ยวแรง
จะทำให้วารินกระสินธุ์สมุทร แข็งประดุจดั่งแก้วพรายแพร้วแสง
ถึงจะเดินก็ไม่ได้เป็นไฟแดง ทั้งร้อนแรงเท้าลอกถึงปอกพัง
ถึงเป็นนกบินมาในอากาศ ให้เกลื่อนกลาดตรงเข้ามาแล้วอย่าหวัง
ว่าชีวิตจะตลอดรอดไปรัง เหมือนหนึ่งดั่งทูลองค์พระทรงธรรม์
อันเมืองข้าร้อยปีไม่มีศึก มาหาญฮึกรบสู้เป็นคู่ขัน
ด้วยความรู้ครูผู้ใหญ่ท่านให้ปัน สำหรับกันนคราให้ถาวร
พระทรงฟังสังรเสริญครูทั้งสี่ ช่วยปราบพวกไพรีให้หลุดถอน
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร กับภูธรเกี่ยวดองเข้าห้องปรางค์ ฯ
จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง แกอิ่มทรวงสมปองที่หมองหมาง
ยกทัพใหญ่มาในวิถีทาง พร้อมขุนนางเจ้าพาราปรึกษากัน
ที่บนท้ายบาหลีเก้าอี้ตั้ง ชวนกันนั่งปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เจ้าดาวิดเคียงข้างไม่ห่างกัน ดูขอบขัณฑ์เขตแคว้นทุกแดนเมือง
สุริยงลงลับพยับฟ้า ดวงดาราแจ่มกระจ่างสว่างเหลือง
พลางจุดโคมดาษแดงแสงประเทือง เรือก็เนื่องแล่นตามกันหลามมา
ได้เดือนครึ่งถึงหน้าพาราสุหรัด แล้วข้ามตัดอ่าวปากน้ำสำปันหนา
อีกวันครึ่งก็จะถึงเขตลังกา ต่างรอรารวมรอมให้พร้อมมูล
เรือตระเวนเมืองลังกาอาณาเขต คอยฟังเหตุแล่นไปจากไอศูรย์
เห็นกำปั่นหลายหลากมามากมูล ผิดตระกูลกะลาสีมิใช่ไทย
พลางแล่นลัดตัดมาถึงหน้าด่าน เอาข้อการขึ้นไปแจ้งแถลงไข
กับนายมุลขุนสมุทรวุฒิไกร กำปั่นใบกำปั่นรบสมทบกัน
มารอราอยู่หน้าเกาะสุหรัด ริมจังหวัดกรุงไกรไอศวรรย์
วิถีทางจะมาถึงอีกกึ่งวัน ขุนด่านนั้นให้เสมียนเขียนถ้อยคำ
แล้วพับใส่ในผนึกจารึกนอก เป็นใบบอกอักขราเลขาขำ
ประทับตราดวงใหญ่ไว้ประจำ ใช้คนนำเข้าไปในนคร
ครั้นถึงตรงส่งให้เสนารับ ฉีกฉบับออกอ่านสารอักษร
พอพระจอมนคเรศเกศนคร เสด็จจรออกที่นั่งบัลลังก์พราย
ขุนนางนำคำอักษรเมืองปากน้ำ คำนับนำอ่านประมูลทูลถวาย
พระทราบสิ้นแล้วเฉลยเปรยภิปราย เห็นดีร้ายพระฝรั่งพวกจังฑาล
พระตรัสพลางทางสั่งพราหมณ์ทั้งสี่ กับเสนีพลไกรไพร่ทหาร
รีบลงไปเร็วพลันให้ทันการ ที่เมืองด่านปากน้ำดั่งคำนึง
พรุ่งนี้เช้าเราจึงจะกรีทัพ ไปตั้งรับเร่งไปจงให้ถึง
พระสั่งเสร็จตรองตรึกนึกคะนึง แล้วรำพึงเหตุผลแต่ต้นปลาย
พวกเสนาพาพราหมณ์ผู้วิเศษ จากนิเวศน์พร้อมกันรีบผันผาย
กับผู้คนตามกันไปทั้งไพร่นาย ลงเรือพายถึงปากน้ำที่สำคัญ ฯ
ฝ่ายท่านพราหมณ์ผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท ไปดูเขตสันดอนสิงขรขัน
ตรงปากอ่าวยาวใหญ่แลไกลครัน จะป้องกันที่ตรงนี้แล้วชี้แจง
จึ่งบอกกับเสวกาพวกข้าเฝ้า ท่านเกณฑ์เหล่าพลขันธ์ให้สานแผง
แล้ววงไว้ตามทางที่กลางแปลง เอาผ้าแดงทำธงปักลงกลาง
กับไม้ลำทำเป็นแพพอพวกข้า ทั้งหญ้าคาร้อยยอดเอาทอดขวาง
เครื่องบวงสรวงเทพไทใส่ในกลาง เชือกระยางแพไว้ในนที
ขุนนางรับกลับมาหาไปเสร็จ พร้อมสำเร็จขนไปทั้งบายศรี
กับของข้าวสารพัดเครื่องบัดพลี ลงไปที่ตามสั่งแล้วตั้งการ
ผู้วิเศษทั้งสี่พลีสรวง แล้วบนบวงเทพไทในสถาน
แล้วลงแพพร้อมกันมิทันนาน อ่านโองการโบกธงอัดคงคา
สาดข้าวสารหว่านไปในสมุทร แล้วก็จุดเทียนธูปเครื่องบุปผา
ประนมมือพร้อมกันวันทนา เสียงคงคาลั่นดังก้องกังวาน
สะเทือนท้องสาคโรชโลสินธุ์ สายวารินคลื่นซัดเสียงฉัดฉาน
ฝูงกระโห้โลมากุมภาพาล จากสถานถอยไปตามสายชล
น้ำก็แข็งเป็นแผ่นทั้งแน่นหนา ถึงช้างม้าเดินได้ไม่ขัดสน
แต่ร้อนเหมือนเปลวไฟในสายชล รอบสิงหลสิบโยชน์เป็นโขดคัน
ทั้งสี่พราหมณ์กลับมาขึ้นอาศัย บนป้อมใหญ่ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พวกเมืองด่านแต่งสำรับไว้ฉับพลัน เลี้ยงดูท่านพราหมณ์พิธีทั้งสี่คน ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ แจ่มจำรัสรุ่งสางกลางเวหน
สองกษัตริย์อ่าองค์แล้วสรงชล ทรงเครื่องต้นสำหรับออกทัพชัย
กับพระหน่อภัทวงศ์องค์ลูกเขย มาคอยท้าวอยู่ที่เกยอันผ่องใส
ตามเสด็จสองพระองค์ผู้ทรงชัย เสนาในตรวจพหลรณรงค์
ฝ่ายกษัตริย์สองพระองค์ขึ้นทรงรถ พร้อมกันหมดหน่อนาถราชหงส์
ยกกองทัพขับพหลรณรงค์ ก็รีบตรงไปปากน้ำที่สำคัญ
ถึงพลับพลาหน้าเชิงเทินบนเนินป้อม ทหารพร้อมทุกหมู่ล้วนคู่ขัน
ทั้งสี่พราหมณ์เฝ้าเรียงอยู่เคียงกัน พระทรงธรรม์ตรัสถามตามอาวรณ์
พราหมณ์ประนมก้มกราบสองกษัตริย์ ข้าไปจัดแจงกระทั่งฝั่งสิงขร
ขอเชิญเสด็จเสร็จไปในสันดอน ประทับร้อนทอดพระเนตรตามเขตแดน
สองพระองค์ลงจากพลับพลาสี พวกมนตรีเซ็งแซ่รีบแห่แหน
ถึงปากอ่าวเจ้านิเวศน์เห็นเขตแดน เสด็จบนแท่นศิลาที่หน้าเนิน
เห็นวารีที่แข็งแดงไปรอบ ตามเขตขอบคล้ายลำเนาภูเขาเขิน
จึงตรัสถามพราหมณ์พฤฒาว่าจะเดิน ไปตามเนินน้ำเห็นเป็นอย่างไร
พราหมณ์ประมูลทูลฉลองสองกษัตริย์ ด้วยร้อนจัดเหลือล้นทนไม่ไหว
แล้วมีพิษเรี่ยวแรงกว่าแสงไฟ ไปไม่ได้ดอกพระองค์อย่าสงกา
พระยินดีปรีดาว่าเช่นนี้ ถึงไพรีหมื่นแสนมาแน่นหนา
เว้นแต่เหาะเหินได้ในนภา ถึงจะมาก็เห็นยากลำบากกาย
ทั้งสี่พราหมณ์ทูลว่าถึงจะเหาะ จะจงเจาะเห็นไม่ได้ดั่งใจหมาย
คงจะทำเวทมนตร์กลอุบาย คิดยักย้ายมิให้มาถึงธานินทร์
พระทรงฟังสังรเสริญพราหมณ์ทั้งสี่ วิชาดีทำได้ดั่งใจถวิล
มิเสียแรงเป็นครูท้าวเจ้าบุรินทร์ พระตรัสสิ้นมาประทับยังพลับพลา ฯ
จะกลับกล่าวราวเรื่องพระบาทหลวง แต่แล่นล่วงมาในทางกลางมหา
ข้ามละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งมา จวนจะถึงลังกาเวลาเย็น
พร้อมกระบวนถ้วนทุกลำเรือกำปั่น สลาตันตั้งมาฟ้าเหมือนเสน
ตีกำปั่นหันไปหัวท้ายเบน ต้นหนเจนจัดตำราให้ซาใบ
พอเย็นย่ำคล้ำฟ้าบนอากาศ น้ำค้างสาดเยือกเย็นกระเซ็นใส
เดือนก็ขึ้นรางรางเห็นทางไป แล่นมาใกล้นคเรศเขตลังกา
ทอดสมอรอราตามหน้าเกาะ บ้างตีเกราะครึกครื้นยิงปืนผา
พอรุ่งเช้าจึ่งจะเข้าตีพารา ต่างตรวจตราเรือรบสมทบพล
พอแลไปหน้าอ่าวเห็นขาวช่วง เป็นรุ้งร่วงแดงวับจับเวหน
แล้วเรียกกันให้มาดูทุกผู้คน ออกเกลื่อนกล่นเต็มไปในเภตรา ฯ
ฝ่ายบาทหลวงอยู่ในห้องจึ่งร้องถาม เขาบอกความให้ฟังนึกกังขา
เอ๊ะชะรอยคนดีจะมีมา ทำวิชาเป็นแท้แน่แก่ใจ
ลุกจากห้องร้องว่าภาษาแขก กูนึกแหลกประหลาดจิตคิดสงสัย
ของเช่นนี้แต่ก่อนร่อนชะไร ก็ยังไม่เคยเห็นเหมือนเช่นนี้
แกจึ่งว่าเช้าตรู่ดูให้แน่ จะคิดแก้เวทมนตร์คนหรือผี
แล้วเรียกศิษย์มาพลันในทันที ตำรามีต่างต่างข้างที่นอน
หยิบมาดูกูจะบอกให้ไปแก้ นั่งดูแลตามตำราครูบาสอน
กับดาวิดศิษย์ผู้ใหญ่มิได้นอน จนทินกรส่องสีรวีวรรณ
ลุกออกมาจากห้องมองเขม้น พอแลเห็นน้ำแดงดูแข็งขัน
แกหยิบเอาหยูกยาสารพัน ทั้งน้ำกลั่นต่างต่างอย่างที่เคย
ให้ดาวิดศิษย์ลงกำปั่นน้อย แล้วล่องลอยไปดูตามครูเฉลย
เห็นน้ำแดงแข็งเช่นนี้ยังมิเคย แล้วก็เลยไปข้างหน้าเอายาปราย
น้ำที่แข็งก็ยิ่งแดงเหมือนเพลิงลุก ยิ่งแล่นรุกเข้าไปร้อนใจหาย
แต่บรรดายาเอาไปทั้งไพร่นาย ช่วยกันปรายโปรยลงในคงคา
น้ำก็เฉยเลยแห้งแข็งเป็นควาก ถอยออกจากหน้าสันดอนชะง่อนผา
ไปแจ้งกับครูเฒ่าเจ้าตำรา สิ้นหยูกยาที่เอาไปแก้ไม่ฟัง
บาทหลวงว่าถ้ากระนั้นเอาปืนใหญ่ ยิงเข้าไปตามลำที่น้ำขัง
แต่เขาเขินเนินแยกยังแตกพัง แกจึ่งสั่งสารวัตรให้ยัดปืน
ยิงไปดูตามร่องสักสองโหล ลูกโตโตดินที่แรงแม้นแข็งขืน
ต้องล่าทัพกลับไปในกลางคืน ถ้าแม้นฟื้นเหลวได้ครรไลจร
พวกปืนใหญ่ใส่ดินประจุเสร็จ แล้วสำเร็จยืนเรียงเคียงสลอน
กรอดดินหูซูซุดจุดไฟฟอน เสียงสะท้อนสะท้านดังเสียงตังตึง
ไม่ไหวติงยิงเปล่าเหมือนเป่าเล่น ลุกไปเต้นอยู่ไกลไกลไปไม่ถึง
ด้วยอำนาจท่านพฤฒาอย่าคะนึง ยิ่งไม่ถึงธารท่าหน้าสันดอน ฯ
ฝ่ายสององค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ ทรงกัณฐัศว์เสด็จมาหน้าสิงขร
ทั้งรี้พลเสนาประชากร พร้อมนิกรดาษดามาประชุม ฯ
ฝ่ายสังฆราชบาทหลวงลงง่วงเหงา ให้โศกเศร้าร้อนใจดั่งไฟสุม
ระอาอ่อนถอนใจใหญ่ให้ประชุม เรือชุมนุมกองทัพกลับนคร
มีความรู้สู้เขาก็ไม่ได้ แกแค้นใจราวกะถูกซึ่งลูกศร
ทั้งตัวแก่เกินการจะราญรอน สิ้นอาวรณ์เวียงวังเกาะลังกา ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราโรมพัฒน์ ให้รีบรัดตัดข้ามสำปันหนา
ถิ่นประเทศเขตแคว้นแดนพารา แต่บรรดาเรือรบสมทบกัน
ชักเพลาใบใส่เสาแล่นก้าวเฉียง ออกแล่นเรียงข้ามไปไอศวรรย์
สองเดือนครึ่งลุถึงนิเวศน์พลัน แล้วพากันเข้าวังทั้งอาจารย์ ฯ
จะกล่าวข้างลังกาอาณาจักร พระปิ่นปักอิศรามหาสถาน
เลิกพหลพลไกรอันชัยชาญ กลับสถานเปรมปราสถาวร
ตกรางวัลท่านพราหมณ์ผู้วิเศษ อันเรืองเวทมนตร์ประสิทธิ์ดั่งพิษศร
ทั้งเงินทองของวัตถาเครื่องอาภรณ์ เจ้านครโปรดปรานประทานพราหมณ์
เราขอบใจได้ท่านมาดับยุค พอมีสุขใจทหารชาญสนาม
แล้วไม่ต้องตรากตรำทำสงคราม ให้ลุกลามเหนื่อยยากลำบากใจ ฯ
ฝ่ายพระจอมนคราวายุภักษ์ เสด็จสำนักปราสาททองอันผ่องใส
มาอยู่สามเดือนตราจะลาไป ยังกรุงไกรวายุภักษ์นัครา
ครั้นรุ่งเช้าท้าวเสด็จยุรยาตร ไปเฝ้าบาทบทเรศพระเชษฐา
ทูลลาองค์ทรงเดชเกศลังกา กลับพาราจะตั้งงานการพิธี
ราชาภิเษกเอกฉัตรภัทวงศ์ ให้ดำรงนครินทร์ถิ่นวิถี
เป็นฝ่ายหน้าว่าขานการบุรี ทั้งองค์ศรีสุณิสาขอลาจร
ไปพาราข้าบาทเหมือนมาดหมาย ให้สืบสายภิญโญสโมสร
ป่างพระองค์ทรงภุชสุดสาคร สั่งนิกรจัดแจงแต่งเภตรา
กับอนงค์องค์มิ่งมเหสี ให้เลือกสรรสตรีมียศถา
ล้วนลูกขุนลูกหมื่นพื้นโสภา สักร้อยนารีให้ไปใช้การ
ทั้งข้าวของทองเงินสำหรับยศ ให้ครบหมดจะได้ใช้ไปสถาน
ทั้งเถ้าแก่สำหรับบังคับงาน คนจัดจ้านตอแหลแลแง่งอน
อย่าให้ไปขายหน้าจะมาถึง มันดื้อดึงว่ายากพวกปากหนอน
จะไปก่อการลำบากหญิงปากบอน มันจะร้อนมาถึงนายขายหน้าตา
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์ สองนางนาฏเลือกสรรกันนักหนา
ตามรับสั่งองค์ท้าวเจ้าลังกา พร้อมบรรดาของข้าวจะเอาไป ฯ
ฝ่ายเสนีผู้รับสั่งมาตั้งขน เรียกผู้คนแบกหามตามไสว
บรรทุกลำกำปั่นด้วยทันใด พลไกรลงประจำในลำทรง
ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าสุธาวาส สองนางนาฏรัญจวนถึงนวลหง
จำจะไปสอนธิดาแล้วอ่าองค์ เสด็จตรงไปปราสาทค่อยนาดกราย
เข้าในห้องสองสถิตบนอาสน์รัตน์ หน่อกษัตริย์บังคมนางโฉมฉาย
พระบุตรีนบนอบแล้วยอบกาย ทางถวายอภิวันท์อัญชุลี
ทั้งสองนางพลางสอนสมรมิ่ง แม่ยอดหญิงนึกว่าเป็นทาสี
จะไปอยู่พารากับสามี อันราคีอย่าให้เคืองในเรื่องราว
อย่างหวงหึงขึ้งเคียดทำเดียดฉันท์ แก่สุรางค์นางกำนัลที่สาวสาว
รักษาตัวอย่าให้มีราคีคาว จะแตกร้าวรานกันเพราะฉันทา
อย่าคบคนสอพลอทรลักษณ์ มันจะชักชวนจิตริษยา
รักษาตัวอย่าให้ผัวเจ้าโกรธา จงอุตส่าห์ตั้งใจไว้ให้ดี
แม้นผัวทุกข์ปลุกปลื้มให้ลืมทุกข์ ถ้ามีสุขก็อย่าเปรมเกษมศรี
อย่าทำยศให้มันเหลืออย่าเชื่อดี ไม่ควรที่ก็อย่าควรทำลวนลาม
อันเชื้อหงส์เล่าก็คงเป็นหงส์เหิน แม้นบินเกินเวหนคนมักหยาม
จะพูดจาก็พอควรอย่าลวนลาม มักเสียนามเสียเนื้อในเชื้อวงศ์
คำของแม่แต่เท่านี้นะลูกรัก ประเสริฐศักดิ์ในประยูรสกูลหงส์
อย่าลืมคำจำไว้ในใจจง จะยืนยงชันษาสถาพร
นางสอนพลางทางฝากกับเขยขวัญ จงครองกันให้เป็นสุขสโมสร
พระรับรสพจนาแล้วว่าวอน พระมารดรอย่าเป็นห่วงถึงดวงใจ
ลูกรักเหมือนเพื่อนชีวิตไม่คิดแหนง ใช่จะแสร้งทูลพระองค์อย่าสงสัย
จะถนอมจอมขวัญจนบรรลัย ไม่ขอไกลจากขนิษฐ์ดั่งจิตปอง
นางฟังคำซ้ำแสนสวาทนัก ด้วยเขยรักร่ำประมูลทูลฉลอง
นางอวยชัยให้พ่อสมอารมณ์ปอง จงผุดผ่องภิญโญมโหฬาร
ให้แคล้วคลาดศัตรูหมู่มิจฉา จงวัฒนาอิ่มเอมเกษมศานต์
ทั้งโรคันอันตรายอย่าแผ้วพาน ให้สำราญเรืองฤทธิ์อิศรา
พระรับพรนงคราญแล้วกรานกราบ ศิโรราบอภิวันท์ด้วยหรรษา
สุลาลีเสาวคนธ์สุมณฑา ก็ลุกลากลับหลังยังปรางค์ทอง
ครั้งรุ่งรางส่างแสงแจ้งกระจ่าง พวกขุนนางเร่งกันผันผยอง
สารวัตรเที่ยวตรวจทุกหมวดกอง คนที่ต้องเกณฑ์ไปในเภตรา ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงไอศวรรย์ จรจรัลออกที่นั่งสั่งให้หา
พวกอำมาตย์เสนีผู้ปรีชา ให้เตรียมราชรถาอย่าช้าที
เครื่องเกณฑ์แห่แตรสังข์ทั้งพิณพาทย์ กับพระราชยานทองอันผ่องศรี
จะไปส่งอนุชาเจ้าธานี ให้ถึงที่กำปั่นท่าสันดอน
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร มาเตรียมการพร้อมพรั่งนั่งสลอน
คอยพระจอมนครินทร์ปิ่นนคร ฝ่ายภูธรสององค์ต่างสรงชล
ผลัดภูษาอ่าองค์แล้วทรงเครื่อง อร่ามเรืองแก้วเก้าวาวเวหน
สรวมชฎากลีบเพชรเสด็จดล เจ้าสิงหลทรงมงกุฎบุษย์น้ำทอง
หน่อกษัตริย์ภัทวงศ์กับนงลักษณ์ มาพร้อมพรักคอยบพิตรสนิทสนอง
สองพระองค์เยื้องย่างจากปรางค์ทอง ออกยังท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
ประทับอยู่ครู่หนึ่งจึ่งทรงรถ มรกตรจนามุกดาหาร
สารถีขับม้าอาชาชาญ จากสถานนคเรศเขตลังกา
ภัทวงศ์ทรงรถกับนุชนาฏ ตามลีลาศไปยังฝั่งมหา
กระบวนแห่แตรสังข์อลังการ์ ไปถึงท่าเมืองสมุทรหยุดนิกร
ต่างทูลลาเจ้าบุรินทร์ปิ่นสิงหล ภูวดลบพิตรอดิศร
พระอวยชัยให้สุขาสถาพร ครองนครไปให้ยืนสักหมื่นปี
กษัตราวายุภักษ์บังคมกราบ ศิโรราบน้อมประณตบทศรี
แล้วเสด็จลงกำปั่นด้วยทันที พระบุตรีเขยขวัญต่างวันทา
อภิวาทบาทบงสุ์พระทรงเดช เธออวยชัยให้วิเศษหนาลูกหนา
จงแคล้วคลาดศัตรูหมู่ปัจจา จงวัฒนาในตระกูลประยูรวงศ์
สองพระองค์ทรงรับพระพรเสร็จ แล้วเสด็จสู่บัลลังก์ที่นั่งหงส์
พอฤกษ์ดีคลี่ใบชักสายธง ออกแล่นตรงทักษิณถิ่นพารา ฯ
ฝ่ายพระจอมอิศรามหากษัตริย์ เจ้าจังหวัดธิบดินทร์ปิ่นมหา
เธอส่งเสร็จแล้วเสด็จกลับพารา ขึ้นปรางค์ปราถาวรเหมือนก่อนกาล
ฝ่ายข้างลำกำปั่นก็แล่นล่อง ไปในท้องวารินถิ่นสถาน
สิบห้าวันถึงวังให้ตั้งการ จะเสกราชกุมารผ่านบุรี
เป็นอุปราชฝ่ายหน้าให้ว่าขาน กึ่งสถานช่วยบำรุงซึ่งกรุงศรี
ให้โหราหาฤกษ์ตั้งพิธี ตามคัมภีร์ไสยเวทวิเศษมนต์
แล้วจะเลื่อนยศถาบรรดาศักดิ์ เป็นเอกอัครเขยท้าวเจ้าสิงหล
ได้ปกป้องไพร่ฟ้าประชาชน จอมสกลจัดงานการวิวาห์
ทั้งโหรพราหมณ์พรั่งพร้อมน้อมประณต ตามแบบบทจอมนรินทร์ปิ่นมหา
เหมือนแต่หลังตั้งอุปราชา ภิเษกองค์ขัตติยาวราพงศ์
ครั้นจะว่าตามกำหนดให้หมดเรื่อง ที่บทเบื้องยาวไปไม่ประสงค์
จึ่งตัดรอนผ่อนไว้ในใจจง ภิเษกองค์บุตรท้าวเจ้านคร
ครบห้าวันการสวัสดิ์พิพัฒน์ผล เลียบมณฑลสุโขสโมสร
ทั่วประเทศเขตแคว้นแดนนคร ราษฎรผาสุกทุกทิวา ฯ
อันบทเบื้องเรื่องมนุษย์ขอหยุดไว้ จะกล่าวไปถึงสุพรรณมัจฉา
ที่เกาะแก้วพิสดารชานคงคา นางรักษาศีลมั่นถือขันตี
สละละโทโสแลโมหะ ตามคำพระอาจารย์ท่านฤๅษี
ถึงเจ็ดวันท่านครูพระมูนี มายังที่เชิงเขาริมเสาธง
สอนศีลห้ามัจฉามิได้ขาด ให้โอวาทเทศนาอานิสงส์
นางตั้งจิตฟังธรรมดั่งจำนง จบแล้วลงสู่ท่าสมาทาน
เดชะบุญหนุนนำนางทำไว้ เป็นนิสัยที่จะสิ้นจากถิ่นฐาน
ด้วยอำนาจภาวนาสมาทาน จะพ้นเพศดิรัจฉานสำราญรมย์
นางระลึกนึกคะนึงถึงความยาก เหลือลำบากเวรสร้างปางปฐม
มีคู่ครองต้องร้างไปห่างชม เพราะนิยมการกิเลสผิดเพศพันธุ์
คือกองกรรมทำไว้จึ่งให้ผล ได้ทุกข์ทนแสนวิโยคเศร้าโศกศัลย์
นี่หากได้พึ่งพักพระนักธรรม์ ช่วยป้องกันศัตรูหมู่อรินทร์
พระแจ้งเหตุเทศนาให้ผาสุก บรรเทาทุกข์ภาวนารักษาศีล
ท่านสั่งสอนทุกเวลาเป็นอาจิณ ให้ถือศีลไว้มั่นกันอบาย
ตั้งแต่ฟังคำสิทธาค่อยผาสุก บรรเทาทุกข์กังวลไม่ขวนขวาย
สิ้นอาลัยในชีวิตคิดความตาย อันร่างกายก็จะจมถมสุธา
นางจงจิตอธิษฐานการกุศล แม้นวายชนม์อย่าอุบัติเป็นมัจฉา
ขอให้เกิดเป็นมนุษย์สุดโสภา พูนวาสนาจนกระทั่งฝั่งนิพพาน
แต่ตรองตรึกนึกข้างทางกุศล เมื่อจะพ้นจากทะเลเดรัจฉาน
เพราะกุศลหนหลังนางนงคราญ มัฆวานร้อนรนดลพระทัย
แท่นบรรจถรณ์อ่อนละมุนอุ่นสะอาด กัมปนาทแข็งกระด้างระคางไหว
จึ่งสอดส่องทิพเนตรสังเกตไป ตลอดไตรโลกาทั่วฟ้าดิน
เห็นมัจฉาภาวนาสติตั้ง ที่ริมฝั่งคงคาชลาสินธุ์
รูปเป็นนางหางเป็นปลาอยู่วาริน นิสงส์ศีลดลพระทัยให้เมตตา
จำจะไปตัดหางปลาศรัทธามาก ประหลาดหลากกว่าสัตว์หมู่มัจฉา
ให้เป็นคนพ้นลำบากจากคงคา ตัดหางปลาเสียให้หมดจะงดงาม
ทรงดำริตริเสร็จเสด็จเหาะ ลงที่เกาะพระสิทธาบัญชาถาม
ผู้เป็นเจ้าทรงพรตช่างงดงาม สละกามสัลเลขวิเวกใจ
ที่คูหานารีสตรีนั้น เป็นพงศ์พันธุ์เงือกปลามาแต่ไหน
สมาทานถือศีลกินแต่ไคล สำรวมใจกัลยาโยมปรานี
จะตัดหางเป็นนางมนุษยชาติ สงเคราะห์นาฏมัจฉามารศรี
ให้เป็นคนพ้นจังหวัดในนที พระมุนีจะโปรดปรานประการใด ฯ
พระนักสิทธ์พิศดูก็รู้สิ้น ว่าองค์อินทร์มั่นคงไม่สงสัย
ถวายพระพรขุกขักกระอักกระไอ ขอบพระทัยบพิตรอิศรา
รูปตรองการมานานหลายปีแล้ว ไม่ผ่องแผ้วสมมาดปรารถนา
จะทำเองเกรงกิจเป็นสิทธา มันสีกาแสนยากลำบากใจ
ด้วยลูกผัวเขาฝากเป็นรากเหง้า ต้องว่ากล่าวตามประสาอัชฌาสัย
สอนให้บ่นภาวนารักษาใจ พอคุ้มภัยผีเสื้อเหลือรำคาญ
เชิญบพิตรโปรดช่วยมันด้วยเถิด ประดักประเดิดเวทนาน่าสงสาร
เป็นธุระจอมจักรมัฆวาน มันเหมือนหลานสิทธิ์ขาดอาตมา ฯ
ท้าวโกสีย์ฟังคดีพระดาบส เธอทราบหมดแต่หลังไม่กังขา
ประนมหัตถ์มัสการพระสิทธา อาราธนาครรไลไปกับโยม
พระทรงศีลยินดีเป็นที่สุด ลงจากกุฏิ์หามัจฉาวราโฉม
นำอินทรามาสถิตแท่นเสาโคม ร้องเรียกโยมมัจฉาขึ้นมาพลัน ฯ
ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์ นางทราบชัดว่ามุนีขมีขมัน
ออกจากถ้ำอำไพวิไลวรรณ เห็นนักธรรม์อยู่บนแท่นแผ่นศิลา
ค่อยเสือกกายขึ้นบนชายศิลาลาด แล้วกราบบาททรงธรรม์ด้วยหรรษา
เห็นเป็นสองกับใครที่ไหนมา นางคอยฟังกิจจาไม่พาที
พระนักสิทธ์อิดเอื้อนเยื้อนปราศรัย เองไหว้ไทอิศโรท้าวโกสีย์
เสด็จมาพอจำเพาะเคราะห์มึงดี พระโยคีแจ้งกระจ่างให้นางฟัง
นางมัจฉานารีศรีสมร ประนมกรนึกสมอารมณ์หวัง
ด้วยอดสูอยู่นานการรุงรัง จะขึ้นฝั่งก็ไม่ได้มาหลายปี
แล้วกราบองค์สหัสนัยน์เจ้าไตรภพ เอาเศียรซบบาทมูลทูลเกศี
พระคุณล้ำดินฟ้าได้ปรานี ช่วยข้านี้ให้เป็นคนได้พ้นภัย ฯ
ป่างองค์ท้าวมัฆวานพิมานสวรรค์ ชักพระขรรค์วัชรินทร์แผ่นดินไหว
เงื้อพระแสงแกว่งวาวราวกับไฟ นางตกใจพระสิทธาได้ปรานี
ขอพระคุณกรุณาเมตตาช่วย นางคว้าฉวยกอดบาทพระฤๅษี
พระนักสิทธ์คิดสงสารหลานเต็มที ตั้งสติไว้ให้ดีจงหลับตา
ไม่เจ็บปวดกวดขันที่ฟันฟาด อย่าหวั่นหวาดกูไม่หลอกมึงดอกหวา
อุตส่าห์ทนจะได้พ้นจากคงคา ลูกเองมาจะได้ไปด้วยกัน ฯ
นางมัจฉาฟังวาจาพระดาบส พลางกระถดผินหลังเอาหางหัน
แล้วหลับตามัธยัสถ์นิ่งกัดฟัน ในทรวงสั่นขวัญหนีดั่งตีปลา
มัฆวานทรงขยับจับพระขรรค์ เข้าฟาดฟันบั่นหางนางมัจฉา
ขาดเป็นสินดิ้นสลบซบพักตรา อยู่บนแท่นแผ่นผาคูหาบรรพ์
พระนักสิทธ์คิดสงสารหลานสลบ เธอปรารภกลัวชีวาจะอาสัญ
แกลุกขึ้นชุลมุนดูวุ่นครัน พระนักธรรม์ทูลไทไปทันที
ช่วยสงเคราะห์ให้มันฟื้นคืนสลบ พระจอมภพรับคำพระฤๅษี
ลุกจากแท่นแผ่นผาด้วยปรานี เอาวารีทิพรสชโลมพรม
นางมัจฉาหางปลาก็หายสูญ บริบูรณ์เป็นมนุษย์สุดสวยสม
ทั้งวงพักตร์ลักขณาก็น่าชม ดูขำคมพร้อมสิ้นทั้งอินทรีย์
นางฟื้นกายชายตาเห็นดาบส กับทรงยศสหัสนัยน์ชาญชัยศรี
นางถวายวันทนาฝ่าธุลี รำพันคุณมุนีกับอินทรา
ฝ่ายองค์ท้าวสหัสนัยน์เจ้าไตรภพ สมปรารภตัดหางนางมัจฉา
แล้วลาองค์ทรงศีลอภิญญา เสด็จคืนฟากฟ้าดาวดึงส์ ฯ
พระโยคีปรีดาทางว่าขาน บุญของหลานสิ้นเคราะห์จำเพาะถึง
จึ่งร้อนอาสน์เทวราชเจ้าไตรตรึงส์ กุศลซึ่งอุตส่าห์ภาวนา
ด้วยเองมั่นขันตีเป็นที่ตั้ง แต่หนหลังส่งสร้างนางมัจฉา
อย่าสงสัยในพระสรณา ได้กลับมาเป็นมนุษย์สุดสมบูรณ์
พระโยคีแจ้งเหตุเทศนา นางมัจฉาดับโศกค่อยเสื่อมสูญ
สิ้นห่วงใยในขันธ์อันจำรูญ นางเพิ่มพูนฟังธรรมท่านรำพัน
ตามบาลีชี้แจงให้แจ้งเรื่อง ในบทเบื้องข้อคำธรรมขันธ์
พอจบเสร็จนางคำรพอภิวันท์ พระนักธรรม์สัพพีแล้วภิปราย
ว่าฮ้าเฮ้ยเองจะอยู่ในอู่อ่าว จนแก่เฒ่านั้นไม่ได้ดั่งใจหมาย
เป็นเขตวัดขัดขวางด้วยร่างกาย เพราะกลับกลายเป็นสตรีบริบูรณ์
ต้องไปอยู่แว่นแคว้นแดนจังหวัด พ้นเพศสัตว์แล้วนางด้วยหางสูญ
ทั้งอาการพร้อมที่บริบูรณ์ หาประยูรลูกเต้าของเจ้ามี ฯ
นางเงือกน้ำคำรพอภิวาท หมายพึ่งบาทพระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
ใช่สาวแส้แก่แล้วคุณพระมุนี ขออยู่ที่วนวังฝั่งชลา
พระโยคีมีจิตคิดสงสาร จึ่งว่าหลานอยู่ไม่ได้ในคูหา
เมื่อแรกเริ่มเดิมกำเนิดเกิดเป็นปลา อยู่ในวารีได้เล็มไคลกิน
เดี๋ยวนี้กลับเป็นคนต้องขวนขวาย จากหาดทรายพ้นท่าชลาสินธุ์
เองจะขืนไปอยู่อู่วาริน พรายจะกินมิได้เหลือเป็นเหยื่อปลา
แล้วร้องเรียกศิษย์หาให้มาช่วย เอ็นดูด้วยปลูกกระท่อมล้อมเฝืองฝา
ที่เงื้อมเขาเหล่านี้ให้สีกา พอแน่นหนาคุ้มกันอันตราย
พวกศิษย์หาพากันไปตัดไม้ มาทำใส่เสร็จพลันไม่ทันสาย
พระนิ่งนั่งเอกเขนกแล้วเสกทราย ให้ศิษย์ปรายโปรยรอบตามขอบคัน
แล้วเรียกนางมัจฉาให้มาอยู่ อย่าไปอู่เหมือนแต่ก่อนจงผ่อนผัน
จึ่งสั่งให้ศิษย์หาที่มานั้น เอาเผือกมันผลไม้มาให้นาง
เองหัดกินของป่าโอชารส ลูกไม้สดสารพัดไม่ขัดขวาง
ค่อยและลิ้มชิมผลมะม่วงปราง ใจสว่างจะได้ภาวนาไป
พระโยคีลีลากลับมากุฏิ์ เข้ายั้งหยุดอยู่สักครู่ดูนิสัย
พอพลบค่ำจึ่งจะนำเอาข่าวไป ยังกรุงไกรบอกบุตรสุดสาคร
ให้มารับมารดาได้ผาสุก บรรเทาทุกข์ภิญโญสโมสร
ได้สิ้นห่วงบ่วงใยให้มันจร ไปนครชื่นชมภิรมยา
พอเย็นย่ำคล้ำฟ้าเวหาหน พื้นอำพนแผ้วสว่างกลางเวหา
พระนักสิทธ์จิตระงับนั่งหลับตา ภาวนาทางกสิณส่งอินทรีย์
ลอยขึ้นไปในนภางค์กลางอากาศ เมฆเป็นอาสน์เลื่อนไปในวิถี
พอสองทุ่มถึงลังกาไม่ช้าที ชาวบุรีตื่นกันดูเป็นหมู่มุง
เห็นพรอยพรายหลายอย่างต่างต่างสี เหมือนมณีวาวแววกับแก้วหุง
ได้ยินเสียงเป็นระฆังไปทั้งกรุง คนสะดุ้งใจกลัวหนังหัวพอง ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ นึกอนาถเสียงระฆังดังสยอง
ลุกจากแท่นไสยาสน์อาสน์จำลอง ออกยังท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
เห็นสีแสงแดงเขียวบนเวหา พื้นนภาเลื่อมลายสายประสาน
พระเยื้องย่างทางออกนอกทวาร แจ้งอาการคิดเห็นเป็นมงคล
พระจึ่งสั่งเสนาบรรดาเฝ้า ให้จัดเอาเครื่องบูชาสถาผล
ขึ้นวางเรียงเตียงมณีที่มณฑล ภูวดลเธอบูชาไม่ช้าที ฯ
พระนักธรรม์ท่านอยู่บนเวหา เลื่อนลีลาอยู่ที่กลางหว่างวิถี
ก้อนเมฆลอยย้อยต่ำลงทุกที จนถึงที่แท่นทองอันรองเรือง
สุดสาครเห็นองค์พระทรงพรต ดูงามงดผิวผ่องละอองเหลือง
เชิญสถิตแท่นไพฑูรย์จำรูญเรือง ลงกราบเบื้องบาทบงสุ์พระทรงญาณ
แล้วน้อมกายไต่ถามตามถวิล พระทรงศีลจากกุฎามาหาหลาน
ประสงค์สิ่งใดเจ้าข้าพระอาจารย์ จงโปรดปรานเล่าไปเถิดอัยกา ฯ
พระโยคีมีศีลได้ยินถาม เธอแจ้งความบทเบื้องเรื่องมัจฉา
ออเงือกน้ำนงคราญผู้มารดา กลับเพศมาเป็นมนุษย์ผุดผ่องพรรณ
กูทำที่ให้อยู่พ้นอู่อ่าว จึงมาเล่าบอกให้เองเร่งผายผัน
ไปรับแม่ให้ประเวศน์ขอบเขตคัน ได้เห็นกันทุกเวลาบูชาคุณ
แต่ก่อนมันอยู่ได้วิสัยสัตว์ ไม่ข้องขัดขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
สอนให้ถือกรรมฐานเป็นการบุญ กุศลหนุนสิ้นกรรมที่ทำมา
สหัสนัยน์เธอให้กลายจากเพศสัตว์ ต้องพิกัดบทเบื้องเรื่องสิกขา
อยู่ไม่ได้ในจังหวัดเขตวัดวา การนินทาคนสงสัยดูไม่ดี ฯ
สุดสาครดีใจดั่งได้ลาภ บังคมกราบบาทบงสุ์องค์ฤๅษี
ทางก็ไกลไปลำบากยากเต็มที พระมุนีเธอจึงว่าอย่าปรารมภ์
เร่งจัดแจงแต่งลำกำปั่นใหญ่ กูจะไปด้วยสิวะเร่งสะสม
ช่วยคุ้มกันอันตรายมิให้จม อย่าปรารมภ์ไปเลยหลานการจะจร ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงมไหสวรรย์ เกษมสันต์ชื่นจิตอดิศร
พระจึ่งกราบบาทาแล้วว่าวอน นิมนต์จรเข้าไปในบุรินทร์
พระสิทธาว่ากูใช่คนบ้าน ในถิ่นฐานอยู่ไม่ได้ดั่งใจถวิล
ต้องไปพักอยู่ที่ศีขริน ให้พ้นถิ่นขอบเขตนิเวศน์วัง
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ อภิวาทเชิญไปดั่งใจหวัง
ที่เขาใหญ่ใกล้เขตนิเวศน์วัง เป็นป่ารังร่มรื่นพื้นศิลา
มีกุฎีที่หน้าแผ่นผาเผิน อยู่บนเนินเขาใหญ่ไพรพฤกษา
เรียกเขาขวางทางรุ้งกรุงลังกา พระสิทธาไปพลันด้วยทันที
สุดสาครให้คนปรนนิบัติ สารพัดโดยจริตกิจฤๅษี
ทั้งฟืนไฟจุดไว้หน้ากุฎี ด้วยเป็นที่ก่อนเก่าคราวบุราณ
พระโยคีเข้าสำนักพักในกุฏิ์ พอยั้งหยุดนั่งธรรมกรรมฐาน
เหล่าพวกคนปรนนิบัติพัดอาจารย์ เธอสำราญม่อยหลับระงับกาย
ข้างในวังลังกาอาณาจักร เสียงคึกคักเรียกกันให้ผันผาย
รีบไปลงเรือใหญ่ทั้งไพร่นาย ให้จับจ่ายเครื่องเสบียงไปเลี้ยงคน ฯ
ฝ่ายพระปิ่นลังกามหาสถาน จัดแจงการพร้อมพรั่งทั้งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล พอสุริยนรุ่งแจ้งแสงอุทัย
พระสั่งสอนมเหสีผู้มีศักดิ์ อันร่วมรักร่วมจิตพิสมัย
จงจัดแจงภูษาผ้าสไบ จะเอาไปเภตราอย่าช้าที
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นทรงรถ ไปประณตอภิวันท์ท่านฤๅษี
ที่เขาใหญ่ชายป่าพนาลี ให้มุนีขบฉันพรรณผลา
พระโยคีมีญาณว่าหลานรัก อย่าช้านักรีบไปไวไวหวา
กูมาอยู่แว่นแคว้นแดนลังกา สองทิวาร้อนใจไม่สบาย ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ อภิวาทพระอารย์ให้ผันผาย
ข้าจัดแจงแต่งพหลพลนิกาย ทั้งไพร่นายลงเภตราแต่ราตรี
พระนักสิทธ์ขบฉันพรรณพฤกษา สรงธาราตามจริตกิจฤๅษี
จับไม้เท้าก้าวออกนอกกุฎี เรียกเมฆีลงมารับด้วยฉับพลัน
ฝ่ายกษัตริย์เจ้าพาราลังกาทวีป เธอเร่งรีบคลาไคลถึงไอศวรรย์
เสด็จเลยลงที่นั่งบัลลังก์พลัน พระนักธรรม์ลอยมาอยู่หน้าวัง
พวกต้นหนคนชวากะลาสี เสียงอึงมี่คลี่ใบดั่งใจหวัง
แล่นออกจากปากน้ำด้วยกำลัง พระนักสิทธ์จิตตั้งในทางญาณ
เกิดเป็นลมอุตรานาวาเรื่อย แล่นฉ่ำเฉื่อยเร็วรัดฉัดฉัดฉาน
ราวกับเหาะเหินไปได้สำราญ บนคัคนานต์เร็วรี่ต่างปรีดา
วิถีทางสิบเดือนไม่เคลื่อนคลาด ด้วยอำนาจพระโยคีมีคาถา
ไปวันครึ่งถึงเกาะเหมือนเหาะมา พระสิทธาลอยลงตรงกุฎี
พวกศิษย์หามาพร้อมน้อมประณต หน้าบรรพตอภิวันท์ท่านฤๅษี
ยกผลไม้นานาบรรดามี มาวางที่โรงฉันหน้าศาลา ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ เสด็จขึ้นหาดทรายพลันด้วยหรรษา
ไปยังกุฏิ์พระมุนีค่อยลีลา พร้อมเสนากับพหลพลนิกร
ไปอภิวาทบาทบงสุ์พระทรงพรต น้อมประณตคับคั่งนั่งสลอน
พระจอมวงศ์ทรงภุชสุดสาคร จะใคร่เห็นมารดรร้อนฤทัย ฯ
พระโยคีมีจิตคิดสงสาร อย่านั่งนานมาไปท่าชลาไหล
แต่พวกพลที่ขึ้นมาอย่าเพ่อไป ไม่ไว้ใจเห็นจะกลัวตัวไม่เคย
เองกับกูผู้เป็นเจ้าสำนัก ได้พึ่งพักสั่งสอนสุนทรเฉลย
ด้วยเป็นคนการุญมันคุ้นเคย ว่าแล้วเลยลงมาถึงหน้าเนิน
สุดสาครตามติดกับศิษย์หา พระสิทธาถือไม้เท้าเดินก้าวเหิน
ค่อยจดจ้องย่องมาถึงหน้าเนิน แล้วร้องเกริ่นเรียกมัจฉามาแต่ไกล
อีสีกาออกมาจากห้องหับ ลูกมารับแล้วหวาแกปราศรัย
นางแว่วเสียงพระมุนีพลางดีใจ ลุกคลาไคลออกมาหน้าคิรี
แล้วกราบกรานท่านครูผู้สั่งสอน สุดสาครเข้าประณตบทศรี
เชิญมารดรคลาไคลไปบุรี นางเปรมปรีดิ์สวมสอดกอดลูกชาย
กำสรดโศกแสนวิโยคเมื่อยามยาก ด้วยจะจากที่ไปจิตใจหาย
เคยฟังธรรมกรรมฐานสำราญกาย นางฟูมฟายชลนาให้อาวรณ์
พระโยคีมีจิตคิดสังเวช แกแจ้งเหตุให้ฟังแล้วสั่งสอน
ใช่วิสัยของสีกาอยู่ป่าดอน จงรีบจรไปกับลูกอย่าผูกพัน
ซึ่งตัวกูผู้คนชราร่าง มันก็ย่างถึงกัปจะดับขันธ์
อายุกูนี้หนาก็กว่าพัน จะดับขันธ์ลงเมื่อไรไม่จีรัง
แล้วเทศนาว่าไปในกองทุกข์ เหมือนไฟลุกรุ่มร้อนอาวรณ์หวัง
แม้นโลภหลงเข้าเมื่อไรก็ไม่ฟัง มันก็บังเกิดทุกข์เข้าคลุกคลี
นี่แลตัวทุกขสัตว์สันทัดเที่ยง คิดหลีกเลี่ยงความทุกข์ให้สุขี
เอาปัญญาหยั่งลงให้จงดี คงจะมีความสุขทุกทิวา
อนิจจังสังขารนั้นไม่เที่ยง เหมือนคู่เคียงรักกันก็หรรษา
แล้วเริศร้างห่างไปเสียไกลตา เฮ้ยสีกาเองจงจำไว้รำพึง
นี่ก็ตัวอนิจจังเป็นอย่างนี้ ต้องจากที่โหยไห้อาลัยถึง
ไม่เที่ยงแท้แน่นอนให้ร้อนรึง เร่งรำพึงไว้ให้มั่นในสันดาน
จงหักห้ามความโทมนัสสา เอาปัญญาหยั่งลงในสงสาร
ให้เห็นทางไตรลักษณ์มรรคญาณ ตัดรำคาญผ่อนผันด้วยปัญญา
ยึดเอาธรรมกรรมฐานการกุศล คงให้ผลดับทุกข์เป็นสุขา
แล้วแก้ไขในทางอนัตตา ออกพรรณนาให้สว่างกระจ่างใจ
เหมือนก้อนเมฆตั้งมาในอากาศ แล้วเคลื่อนคลาดไปอยู่หนตำบลไหน
เหมือนของข้าวเอาโยนในกองไฟ เพลิงก็ไหม้มอดม้วยด้วยกำลัง
นี่แลตัวอนัตตาว่าพอเห็น ควรที่เป็นสูญลับไม่กลับหลัง
เรียกว่าเป็นอนัตตาเหมือนวาจัง เองจงฟังกูว่าอย่าอาวรณ์ ฯ
พอจบธรรมกรรมฐานเทศนา นางมัจฉานั่งจำเอาคำสอน
แล้วก้มกราบโยคีชุลีกร ค่อยวายร้อนความวิตกในอกใจ
นางตั้งสัจอธิษฐานการกุศล จงให้ผลยืนยงอสงไขย
แม้นกำเนิดเกิดชาติใดใด ขอให้ได้ภาวนาสมาทาน
จนลุล่วงห้วงมหามหรรณพ ได้คำรพทางธรรมกรรมฐาน
กว่าจะถึงมรรคผลจนนิพพาน ให้สำราญพร้อมมูลประยูรวงศ์
พอจบคำอธิษฐานการอุทิศ สำเร็จกิจแผ่ผลาอานิสงส์
ถึงบิดรมารดาศานุวงศ์ โดยจำนงเจตนาของข้าไป
แล้วกราบกรานท่านโยคีมุนีนาถ อันเปรมปราชญ์สมถวิลสิ้นสงสัย
พระทรงพรตพจนาจงคลาไคล พากันไปกุฎีเถิดสีกา
แล้วลุกจากเชิงผาศิลาลาด พระหน่อนาถเชิญสุพรรณมัจฉา
ให้บทจรเลียบชะง่อนศิลามา ตามสิทธามาหยุดยังกุฎี
พระทรงธรรม์กรุณาแล้วว่าขาน ไปถิ่นฐานสิ้นทุกข์เป็นสุขี
กูจะช่วยส่งให้ไปบุรี มิให้มีภยันอันตราย
แล้วลงยันต์กันผีพวกปีศาจ ด้วยกระดาษส่งให้ดั่งใจหมาย
ปิดหัวเรือเหมือนอาถรรพณ์กันภูตพราย ที่ในสายสาชลตามวนวัง ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ บังคมบาทนักสิทธ์ดังจิตหวัง
ฝ่ายนงคราญมารดาละล้าละลัง ถวายบังคมลาพระอาจารย์
[๑]กันแสงพลางทางลุกขึ้นลีลาศ พระหน่อนาถเสวกามาข้างหลัง
พระนักพรตจดไม้เท้าก้าวเก้กัง ลงมายังที่ทอดจอดเภตรา
ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์ลงกำปั่น พร้อมด้วยกันกับองค์โอรสา
พระโยคีมีรสพจนา ว่าเวลาจวนค่ำย่ำระฆัง
จึงค่อยไปในมหาชลาสินธุ์ นั่นแลสิ้นโพยภัยสมใจหวัง
กูจะไปส่งด้วยช่วยระวัง เธอไปสั่งเสร็จสรรพกลับกุฎี ฯ
ฝ่ายนงคราญมารดาค่อยผาสุก บรรเทาทุกข์อยู่สบายท้ายบาหลี
สุดสาครปรนนิบัตินั่งพัดวี นางเปรมปรีดิ์ใสสุดด้วยบุตรา
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ ขึ้นนั่งอาสน์สำราญจิตกับศิษย์หา
ระงับกายพอสบายได้เวลา พระสิทธาเข้ากสิณอภิญญาณ
พอเวลาสายัณห์เย็นพยับ อาทิตย์ลับเขาไม้ในไพรสาณฑ์
เมฆก็เลื่อนลงจากคัคนานต์ อำนาจฌานพระโยคีมีกำลัง
มาเป็นอาสน์รับองค์พระทรงศีล แกก้าวขึ้นเมฆินดั่งใจหวัง
เป็นลมเรื่อยเฉื่อยโชยโดยกำลัง พัดไปยังเภตราสุดสาคร
เสียงระฆังดังก้องท้องอากาศ ขุนอำมาตย์ทูลบพิตรอดิศร
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นนคร สั่งให้ถอนสมอเลื่อนเคลื่อนเภตรา
แล้วชักใบใส่รอกให้ออกแล่น สังเกตแผนที่ทางกลางมหา
ลมก็จัดพัดเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยมา จะเอาม้าควบไล่ก็ไม่ทัน
ด้วยอำนาจโยคีผู้มีเดช คุ้มภัยเภทพวกยักษ์มักกะสัน
ถึงผีพรายร้ายกาจชาติกุมภัณฑ์ ตามไม่ทันเรือไปในนที
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาหน ฟื้นอำพนใสสว่างทางวิถี
ไม่ขัดขวางกลางทะเลตามเมฆี พระมุนีคุ้มกันอันตราย
จากเกาะแก้วพิสดารไม่นานช้า ถึงลังกาไม่ทันตะวันสาย
นางมัจฉามาเรือกับลูกชาย แสนสบายชื่นบานสำราญรมย์ ฯ
ฝ่ายโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว ถึงถิ่นแล้วตาจะลาไปอาศรม
สองแม่ลูกหมอบราบกราบบังคม พระบรมมุนีชุลีกร
พระนักธรรม์ผันพักตร์ไปทักษิณ อาสน์เมฆินพาข้ามตามสิงขร
พอเย็นย่ำยอแสงทินกร ถึงสิงขรเกาะแก้วพิสดาร ฯ
ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ เชิญพระมาตุรงค์ไปในสถาน
มเหสีโฉมเฉลาเยาวมาลย์ มากราบกรานชนนีต่างดีใจ
นางมัจฉาว่าแม่ทั้งสองเอ๋ย กุศลเคยได้มาเห็นเป็นนิสัย
แม่หมายจิตว่าชีวิตจะบรรลัย อยู่ที่ในวังวนชลธี
เพราะกุศลผลเห็นเป็นทิษฐะ แต่ไหว้พระถือศีลพระชินศรี
ฟังเทศน์ธรรม์ท่านเจ้าคุณพระมุนี สามสิบปีแม่สดับเพศกลับกลาย
จึ่งได้มาเห็นหน้าแม่ทั้งสอง บุญสนองส่งให้เหมือนใจหมาย
ใช่ชาติเชื้อเนื้อทองเป็นของกลาย อย่าวุ่นวายเลี้ยงไว้พอได้บุญ
นึกว่าเหมือนคนแก่คนแม่ม่าย แม้นเจ็บไข้ขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
ไม่แง่งอนวอนว่าจงการุญ เอาแต่บุญกว่าจะตายวายชีวัง ฯ
ทั้งสองนางพลางว่าอย่าวิตก ขอหยิบยกไว้ให้สมอารมณ์หวัง
ลูกไม่หลู่รู้คุณการุณัง เป็นที่ตั้งที่บูชาอย่าอาวรณ์
นางฟังสองนารีสุณิสา กล่าววาจาพริ้งพร้องสองสมร
ปลื้มปรีดาปราศรัยแล้วให้พร จงถาวรอย่ารู้มีราคีพาน
ทั้งสองนางพลางก้มบังคมบาท มาตุราชจงรักสมัครสมาน
ตามวิสัยโลกธรรมค่อยสำราญ ฝ่ายพระผ่านนครินทร์ปิ่นลังกา
จะออกไปเฝ้ามุนินทร์พระปิ่นเกศ ไปทูลเหตุแม่สุพรรณมัจฉา
ครั้นจะให้ไปเฝ้าเล่าพึ่งมา ในดงป่าเป็นอย่างไรยังไม่เคย
ดำริพลางทางสั่งให้เตรียมรถ มาพร้อมหมดโดยรับสั่งดั่งเฉลย
พระทรงเครื่องเรืองรองล้วนของเคย ลงจากเกยทรงรถบทจร
สารถีขับพระยาอาชาชาติ ล่วงลีลาศรีบเดินเนินสิงขร
ไม่หยุดยั้งรั้งราพลากร ถึงดงดอนสิงคุตรหน้ากุฎี
ลงจากรถบทจรเข้าโรงฉัน พอทรงธรรม์พระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
เสด็จออกนอกคันธกุฎี สองนางชีเล่าก็พากันมาพลัน
กับฤๅษีศิษย์หาก็มาพร้อม ประณตน้อมจะฟังคำธรรมขันธ์
พระทรงศีลยุรยาตรขึ้นอาสน์พลัน แล้วเทศน์ธรรม์ชี้แจงแสดงความ
ในบรมัตถ์คัดข้อมาสอนสั่ง ผู้ใดฟังสงสัยจงไต่ถาม
เราจะได้ชี้แจงให้แจ้งความ จงทำตามบาลีพระวินัย
พวกนักสิทธ์นั่งตรับสดับโสต พระเทศน์โปรดจบลงไม่สงสัย
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลปิ่นอภัย ชำเลืองไปเห็นบุตรสุดสาคร
พระปราศรัยให้หามาข้างนี้ พลางพาทีไต่ถามตามนุสร
มีธุระอย่างไรหนาสุดสาคร ดูรีบจนมาจงกล่าวเล่าคดี ฯ
ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ ก็ทูลเหตุเรื่องมารดามารศรี
ตั้งแต่ต้นจนพามาธานี ถวายองค์พระมุนีให้แจ้งความ
พระทรงศีลยินดีเป็นที่ยิ่ง ประหลาดจริงผิดนักพลางซักถาม
ของอย่างนี้ไม่มีใครกล่าวความ ตั้งแต่ตามก่อนเก่าคราวบุราณ
คิดก็เห็นเป็นอัศจรรย์แท้ แต่การแน่นึกมาน่าสงสาร
เธอจึ่งสั่งเสนีปรีชาชาญ อย่าเนิ่นนานเราจะไปในพารา
สุมาลีชีละเวงวัณฬาราช บังคมบาทพระมุนินทร์ปิ่นมหา
ขอตามเสด็จทรงธรรม์กรุณา ไม่รู้จักพี่มัจฉาเหมือนอาลัย
พระทรงพรตสั่งรถให้สองนาฏ จะยุรยาตรไปลังกาที่อาศัย
ขุนเสนามาเทียบซึ่งรถชัย ชักมาไว้หน้าบรรณศาลา
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ ยุรยาตรมาทรงซึ่งรถา
สองดาบสินีต่างลีลา มาทรงราชรถาทั้งสององค์ ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ตามพระบาทสิทธาเข้าป่าระหง
สถิตในรถสุวรรณอันบรรจง จัตุรงค์แลหลามตามกันมา
ข้ามลำเนาเขาไม้ไพรระหง พอสุริยงเย็นพยับลับภูผา
ให้จุดคบเรียงกันเป็นหลั่นมา ตามมรคาแสงสว่างดั่งกลางวัน
เรไรหริ่งกิ่งไทรลองไนร้อง ประสานซ้องแซ่ไปทั้งไพรสัณฑ์
จังหรีดเรื่อยเจื้อยแจ้วแนวอรัญ จักระจั่นร้องจ้าบนหน้าเนิน
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาห้อง แสงสาดส่องตามลำเนาภูเขาเขิน
น้ำค้างย้อยพรอยพร่างตามทางเดิน บนแนวเนินหอมบุปผาสุมาลัย
มะลุลีมะลิวันพันคัดเค้า แลดูขาวขึ้นเรียงเคียงไสว
พระพายพัดกลิ่นหวนรัญจวนใจ ดอกไม้ไพรอาบอบตลบดง
สุมาลีคลี่คลายขยายเสา วรสเร้าริมผาป่าระหง
เสียงหึ่งหึ่งผึ้งร้องก้องในดง ให้รีบรัดจัตุรงค์มาริมทาง
ออกชะวากปากป่าเวลาดึก เสียงครื้นครึกมาถึงกรุงพอรุ่งสาง
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าขุนนาง จัดแจงของต่างต่างวางบูชา ฯ
ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์ สำรวมจิตมั่นใจในสิกขา
ชักประคำร่ำบ่นภาวนา พอรถาเข้าประทับลำดับกัน
พระนักพรตลดองค์ลงจากรถ พร้อมกันหมดสามพระองค์ทรงผายผัน
ขึ้นสถิตเก๋งใหญ่ใต้ต้นจันทน์ พร้อมด้วยกันนักพรตดาบสินี
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ตามบิตุราชมาตุรงค์องค์ฤๅษี
มาถึงวังลังกาไม่ช้าที จรลีขึ้นปราสาทราชวัง
ไปเชิญองค์ชนนีให้ลีลาศ เฝ้าพระบาทภูวไนยดั่งใจหวัง
นางมัจฉาอรไทครั้นได้ฟัง สมที่หวังใคร่เห็นองค์พระทรงญาณ
ชวนนงเยาว์เสาวคนธ์ศรีสะใภ้ พาแม่ไปเฝ้ามุนินทร์ที่ถิ่นฐาน
ฝ่ายเสาวคนธ์มณฑายุพาพาล เชิญให้มารดาไปดั่งใจจง
ถึงเก๋งทองสองนางพลางอภิวาท มุนีนาถเพ่งพินิจพิศวง
ทั้งร่างกายไม่ผิดจริตทรง จึงเอื้อนโองการถามนางทรามวัย
เมื่อแรกเริ่มเดิมจะกลับเป็นมนุษย์ เป็นที่สุดจิตพะวงที่ตรงไหน
รักษาธรรมกรรมฐานประการใด จงขานไขแจ้งข้อจะขอฟัง ฯ
ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์ สนองอรรถเบื้องต้นแต่หนหลัง
ถวายองค์พระนักสิทธ์ไม่ปิดบัง แล้วกราบยังบาทาฝ่าธุลี
กันแสงพลางทางทูลถึงความยาก แต่ตรำตรากเล็มไคลในวิถี
ได้พึ่งพาเจ้าประคุณพระมุนี ท่านช่วยชี้ทางสวรรค์ทุกวันไป
ครบเจ็ดวันแจ้งเหตุเทศนา พระสิทธาชี้แจงแถลงไข
สอนให้ตัดอาวรณ์เรื่องร้อนใจ แล้วกลับไปอยู่ในถ้ำค่อยสำราญ
จึ่งตั้งจิตอธิษฐานการกุศล แม้นสิ้นชนม์อย่าให้เกิดเป็นเดรัจฉาน
ได้ตั้งสัตย์วัจนามาช้านาน ปลงสังขารเช้าเย็นไม่เว้นวาย
ด้วยอำนาจภาวนารักษาศีล อมรินทร์เทวัญจึ่งผันผาย
มาโปรดเกศตัดหางสำอางกาย รูปจึงกลายมาเป็นคนพ้นคงคา
แล้วพระคุณมุนีผู้วิเศษ มาแจ้งเหตุลูกรักเสน่หา
ให้ไปรับข้าบาทนี้คลาดคลา จึ่งได้มาพ้นภัยอยู่ในวัง
พระมุนีปรีดาว่าสาธุ กุศลลุดั่งจิตเจ้าคิดหวัง
ด้วยอำนาจศีลสัตย์วัจนัง แต่หนหลังเสริมส่งให้นงคราญ
อย่าลืมหลงจงอุตส่าห์รักษาศีล เป็นอาจิณทางธรรมพระกรรมฐาน
ครั้นทำลายวายขันธสันดาน พระนิพพานพ้นห่วงบ่วงรุงรัง ฯ
สองนางชีปรีดาต่างปราศรัย อยากจะใคร่พบพี่เป็นที่หวัง
พระสิทธามากล่าวเล่าให้ฟัง พึ่งสมหวังเห็นพี่น้องดีใจ
โฉมมัจฉาฟังคำค่อยฉ่ำชื่น ทุกค่ำคืนฉันก็คิดพิสมัย
พระคุณล้ำดินฟ้าสุราลัย ทั้งรักใคร่ในบุตรสุดสาคร
ได้อุปถัมภ์ค้ำจุนเพราะบุญแม่ ประเสริฐแท้ได้เป็นสุขสโมสร
ขอพึ่งพากว่าชีวาจะม้วยมรณ์ นางวิงวอนวัจนาล้วนน่าฟัง
สองนางชีมีจิตคิดสงสาร เหมือนวงศ์วานชื่นชมอารมณ์หวัง
จึงว่าน้องนี้มิได้อยู่ในวัง สละทั้งถิ่นฐานการบ้านเรือน
มอบให้บุตรสุดสาครบวรนาถ เป็นสิทธิ์ขาดรักใคร่ใครจะเหมือน
แต่บุตรน้องกอแกทำแชเชือน ทำเลื่อนเปื้อนเห็นใจไม่ได้การ ฯ
ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์ ทูลกษัตริย์วิงวอนด้วยอ่อนหวาน
ข้าขอบวชชีเป็นเช่นนงคราญ สมาทานปรนนิบัติตามศรัทธา
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี จึ่งพาทีแจ้งอรรถแก่มัจฉา
ว่าแรกเริ่มกำเนิดเกิดเป็นปลา ที่จะมาบวชอนงค์เป็นหลงชี
ขัดเสียแล้วจริงนะพระก็ห้าม อันเรื่องความนี้หนามารศรี
พระภควันต์บรรพชาในนาคี สิกขามีห้ามไว้ไม่ได้การ
ถึงกลับเพศเป็นมนุษย์ต้องหยุดยั้ง กำเนิดยังเป็นสัตว์เดรัจฉาน
ถ้าดับชาติจากขันธสันดาน สมาทานจึ่งจะได้ในศีลา ฯ
นางเงือกน้ำกำสรดสลดจิต ไม่สมคิดที่ตรงมาดปรารถนา
จึ่งกราบบาททรงฤทธิ์พระสิทธา ขอรักษาศีลไว้ดังใจปอง
พระมุนีปรีชารับว่าได้ เป็นนิสัยของตัวอย่ามัวหมอง
แต่เพียงนี้คงจะสมอารมณ์ปอง ไม่ขัดข้องต้องดีถูกที่งาม
พระอภัยมุนีฤๅษีสิทธ์ สำรวมจิตมัธยัสถ์แล้วตรัสถาม
ว่าดูรามัจฉาผู้โฉมงาม จะทำตามได้หรือไม่ในใจตน
นางมัจฉาคำนับรับว่าได้ พระจึ่งให้ศีลพลางทางนุสนธิ์
ว่าปาณาสารพัดสัตว์มีชนม์ เป็นตัวตนห้ามว่าอย่าฆ่าตี
อทินนาทานาว่าด้วยทรัพย์ อย่าสับปลับฉกลักเสียศักดิ์ศรี
อันกาเมสุมิจฉามีสามี อย่ายินดีกับผู้อื่นชื่นอารมณ์
พึงละเว้นอย่าให้เป็นน้ำใจสอง จะมัวหมองราครุมเข้าทุ่มถม
ต้องขาดจากศีลไปไม่อุดม จะลงจมในอบายเมื่อตายไป
บทมุสาว่าไว้ผู้ได้รับ อย่าสับปลับลมปากถลากไถล
พูดโกหกงุ่มง่ามตามแต่ใจ จะขาดในองค์ศีลไม่ภิญโญ
บทสุราว่าเหล้าของเมาเบื่อ มักจานเจือที่ในตัวยั่วโทโส
ให้ปากโป้งโฉงเฉงเก่งโกโร พาให้โซย่อยยับอัปรา
แม้นดับขันธ์วันใดต้องไปสู่ ทุคติมีผู้ทำโทษา
ได้ความทุกข์เหลือล้นพ้นปัญญา เพราะเวราให้ผลคนเมรัย ฯ
พอจบศีลแจ้งเหตุเทศนา อนิจจาทุกขังดั่งนิสัย
เหมือนกงเกวียนกำเกวียนต้องเวียนไป กว่าจะได้มรรคผลจนนิพพาน
สุขกะทุกข์ปลุกปล้ำทำให้สัตว์ ต้องว่ายวัฏเวียนวงในสงสาร
แต่เวียนตายเวียนเกิดกำเนิดนาน โดยประมาณแสนกัปจึ่งดับไป
แม้นกุศลผลผลาอานิสงส์ จะนำส่งนำสนองให้ผ่องใส
แม้นกรรมหนุนขุ่นข้องให้หมองใจ ก็ต้องไปสู่อบายไม่วายตรอม
พระแจ้งเหตุเทศนาว่าแต่ย่อ ให้แต่พอเข้าใจไถนถนอม
พอดับโศกในอารมณ์ที่ตรมตรอม นางเงือกน้อมนอบนบอภิวันท์
เมื่อจบธรรมกรรมฐานสำราญจิต พระนักสิทธ์สั่งสอนให้ผ่อนผัน
อุตส่าห์เพียงภาวนารักษาธรรม์ ถือให้มั่นผลจะมีกับสีกา
นางคำนับรับรสพจนารถ บังคมบาทพระมุนินทร์ปิ่นมหา
จะถือธรรมกรรมฐานการศรัทธา เป็นอัตรายึดมั่นในสันดาน
บังคมกราบพระมุนินทร์ไปถิ่นที่ ค่อยเปรมปรีดิ์เห็นลงในสงสาร
อันร่างกายเห็นไม่จิรังการ เหมือนโรงร้านอาศัยใช่ของตน
นางเล็งเห็นเป็นแท้แน่ในจิต ตั้งอุทิศศีลทานการกุศล
ทุกเย็นเช้าเล่าพร่ำคำสวดมนต์ อยู่ที่บนปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ จะลีลาศกลับลำเนาเขาไศล
มาพักอยู่สามทิวาจะลาไป พระสั่งให้เทียบรถบทจร
มาประทับกับเกยเคยเสด็จ พร้อมกันเสร็จรถนางชีศรีสมร
เทียบม้ามิ่งกัณฐัศว์อัสดร พระภูธรเสด็จจากตำหนักพลัน
สถิตเกยเลยลงทรงรถา จากลังกากรุงไกรไอศวรรย์
รถนางชีตามเสด็จจากเขตคัน พร้อมทั้งบรรดาขุนพวกมุลนาย
ตามพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ พลางขับราชรถพลันรีบผันผาย
เข้าดงแดนแสนสุขสนุกสบาย พระพายชายเย็นรื่นชื่นอารมณ์
ไม่เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ามาตามเขา เนินลำเนาบรรพตาถึงอาศรม
ประทับรถพระมุนีที่จงกรม สู่อาศรมหน้าบรรณศาลา ฯ
ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ เสด็จลีลาศกลับวังสั่งมหา
อำมาตย์แสนเสนีผู้ปรีชา ให้ไปกรุงรัตนาดั่งใจจง
แจ้งกับหน่อธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ กับเกศพัฒน์สุณิสาตามประสงค์
ให้มาเยี่ยมฝ่าพระบาทมาตุรงค์ โดยจำนงรีบมาอย่าช้าที
แล้วไปแจ้งนคราวายุภักษ์ บอกเกี่ยวดองน้องรักกษัตริย์ศรี
ให้ภัทวงศ์กับองค์พระบุตรี มาอัญชุลีอัยยิกามาอยู่วัง
ขุนเสนีรับโองการคลานจากเฝ้า มาสั่งเหล่าพลไพร่ดั่งใจหวัง
ให้ขนของลงเภตราดาประดัง รีบไปยังจังหวัดรัตนา
อีกลำหนึ่งไปพาราวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์สูงชาติวาสนา
ถึงขึ้นเฝ้าเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา ทูลกิจจาเรื่องรับสั่งดั่งสุนทร ฯ
ฝ่ายพระปิ่นอิศราวายุภักษ์ แจ้งประจักษ์เรื่องบพิตรอดิศร
จึ่งให้หาภัทวงศ์องค์บังอร พระภูธรแจ้งความตามคดี
สั่งให้จัดกำปั่นสุวรรณมาศ จะลีลาศไปประณตบทศรี
พระเชษฐาพาองค์พระอัยกี มาอยู่ที่เวียงวังกรุงลังกา
เสนาพร้อมน้อมคำนับรับบรรหาร มาสั่งการไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ตามรับสั่งเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา สั่งศาลาเขียนหมายรายกันไป
เกณฑ์พหลพลลงเรือกำปั่น เสียงเรียกกันเซ็งแซ่แลไสว
เหล่าล้าต้าต้นหนคนจะไป มาพร้อมในเภตราเสนานาย
เสร็จแล้วองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ เจ้าจังหวัดจรจรัลรีบผันผาย
กับโอรสสุณิสาเสนานาย พอลมชายพัดเฉื่อยระเรื่อยริน
ออกแล่นล่องตามท้องทะเลใหญ่ แล้วใช้ใบข้ามมหาชลาสินธุ์
ชมฝูงสัตว์มัจฉาในวาริน ตามแถวถิ่นสาคโรชชโลธร
ฝูงกุเราล้วนกุเราว่ายเคล้าคู่ เป็นหมู่หมู่ว่ายเรียงเคียงสลอน
ปลาพิมพาพาพวกพิมพาจร ว่ายสลอนเคียงคู่หมู่พิมพา
ฝูงกระพงล้วนกระพงว่ายวงอยู่ เป็นหมู่หมู่หลีกลัดล้วนมัจฉา
ปลาฉลามล้วนฉลามตามกันมา ฉนากพานางฉนากไม่จากจร
ฝูงราหูดูละม้ายคล้ายราหู เป็นหมู่หมู่รายเรียงเคียงสลอน
ฝูงโลมาล้วนโลมาในสาคร ไม่จากจรผุดพัลวันไป
ปลาตะเพียนล้วนตะเพียนเที่ยวเวียนหา เหล่านางปลาตะเพียนทองล่องไสว
เหล่าปลาวาฬวาฬวนขึ้นพ่นไพร ล้วนใหญ่ใหญ่โตล่ำกว่าลำเรือ