Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
ขุนนางว่าเวลาจวนจะออก จะมีบอกเข้าไปหนาอย่าถวิล
พลางสั่งพวกเสนาในธานินทร์ ว่าพระปิ่นนคเรศนิเวศน์วัง
เสด็จออกมาบอกให้เรารู้ จะเชิญผู้วิเศษไปดั่งใจหวัง
เข้าเฝ้าองค์ทรงชัยที่ในวัง ตามรับสั่งพระนรินทร์ปิ่นประชา ฯ
จะกล่าวฝ่ายไทท้าวเจ้าพิภพ เธอปรารภจะใคร่รู้ดูศาสนา
พอสี่โมงห้าบาทท้าวยาตรา ออกข้างหน้าไต่ถามความบุรินทร์
พวกเสนาตำมะหงงตรงเข้าเฝ้า พลางก้มเกล้าทูลความตามถวิล
พวกพหลพลไพร่ในแผ่นดิน เป็นสุขสิ้นทั้งนครไม่ร้อนรน
ก้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ โองการตรัสสั่งทั่วตัวพหล
อย่าข่มเหงไพร่ฟ้าประชาชน มีกังวลเข้ามาฟ้องร้องฎีกา
จะตัดสินตามบททศพิธ ใครชอบผิดฉันใดไม่มุสา
จะตัดสินให้เป็นธรรม์ไม่ฉันทา ขุนเสนาตื้นลึกช่วยตรึกตรอง ฯ
จะกล่าวฝ่ายกรมท่าเสนาใหญ่ คลานเข้าไปจึ่งประมูลทูลฉลอง
พวกลังกามาเฝ้าทูลละออง จะปรองดองโปรดปรานประการใด
ก้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ โองการตรัสว่าให้หามาปราศรัย
เป็นคนดีมีวิชามาแต่ไกล รีบออกไปรับเขาเข้ามาวัง
เสวกาข้าทูลละอองบาท ก็รับราชกิจไปดั่งใจหวัง
ออกไปเชิญพวกลังกาเข้ามาวัง ให้ขึ้นนั่งบนรถบทจร
มีเกณฑ์แห่อย่างสำหรับเคยรับทูต ทั้งลาอูฐอัดแอแลสลอน
ทั้งธงเทียวเขียวแดงแย่งมังกร เดินสลอนคับคั่งตั้งกระบวน
บาทหลวงเฒ่านั่งรถไว้ยศอย่าง มาตามทางกรุ้มกริ่มพลางยิ้มสรวล
ไปถึงวังกูจะตั้งตีสำนวน แล้วจะชวนเข้ารีตเหมือนคิดปอง
ทำไมกับอ้ายแขกที่แปลกเพศ คงสมเจตนาเราที่เศร้าหมอง
จะพูดหลอกชอกใช้ในทำนอง ให้มันตรองแทบตายไล่ไม่ทัน
พอกระบวนมากระทั่งยังนิเวศน์ เข้าในเขตกรุงไกรไอศวรรย์
บาทหลวงจึงเรียกล่ามมาถามพลัน ถึงเขตคันเมื่อจะเฝ้าเจ้านคร
อันเยี่ยงอย่างเขาอย่างไรกูไม่รู้ เองเป็นครูผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
เพราะกูอยู่เหินห่างต่างนคร จะเย็นร้อนเค็มหวานสถานใด ฯ
ฝ่ายเสนาว่าท่านอันเมืองนี้ ไพร่ผู้ดีมิได้ห้ามตามวิสัย
อย่าช้าเลยมาเรารีบเข้าไป ในกรุงไกรเฝ้าท้าวเจ้าบุรินทร์
บาทหลวงเฒ่าเจ้าเล่ห์ลงจากรถ พร้อมกันหมดสมหวังดังถวิล
แล้วชวนกันเข้าเฝ้าเจ้าบุรินทร์ ท้าวทมิฬปราศรัยเป็นใจความ
ว่าข้าแต่ท่านผู้ปราชญ์ชาติฝรั่ง เที่ยวสอนสั่งเป็นไฉนขอไต่ถาม
จะประสงค์สิ่งไรในใจความ จึงเที่ยวข้ามเขตแดนแล่นเข้ามา
หรือประโยชน์ทรัพย์สินถิ่นประเทศ จงแจ้งเหตุให้ฟังที่กังขา
หรืออยากเป็นจอมวังอหังการ์ ตีพาราครอบครองเป็นของตน
จึงตั้งเพียรพยายามข้ามสมุทร ไม่ยั้งหยุดเสาะแสวงทุกแห่งหน
หรือเรือซัดขัดขวางในกลางชล จึงต้องวนเวียนมาพาราเรา ฯ
บาทหลวงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ ไม่ปรารภที่จะปองเอาของเขา
อันประเทศเขตแคว้นแดนของเรา ข้าจะเล่าให้ท่านฟังตั้งแต่เดิม
มีข้าศึกเมืองผลึกมาตั้งรบ ต้องหลีกหลบข้าศึกมันฮึกเหิม
หลายพารามากระหน่ำทั้งซ้ำเติม เจ้าเมืองเดิมนั้นเป็นหญิงออกชิงชัย
มันก็กลับเอาเป็นเมียเสียทั้งนั้น จะป้องกันเหลือจะคิดผิดวิสัย
เหลือลำบากยากเย็นมันเป็นไทย คนที่ในลังกาบรรดามี
ก็แตกซ่านเซ็นไปไม่เป็นสุข มันไล่รุกเข่นฆ่าต้องล่าหนี
เรารอดตัวด้วยปัญญาวิชามี ด้วยเป็นที่สังฆราชเหมือนชาติทอง
ถึงตกตมจมดินไม่สิ้นสี อันราคีจะมาปนไม่หม่นหมอง
คงสุกใสงดงามเพราะนามทอง ต้องละอองสักเท่าไรก็ไม่มัว
ข้าแต่ท้าวเจ้าพาราปตาหวี วิชามีไม่ต้องซุ่มเดินคลุมหัว
ตกไปไหนไม่มีช้ำถึงคล้ำมัว ก็เพราะตัวศักดิ์สิทธิ์วิทยา ฯ
ท้าวกุลามาลีเห็นปรีดิ์ปราชญ์ แหนงประหลาดนิ่งฟังไม่กังขา
จึ่งว่าท่านเป็นคนดีมีวิชา ทั้งปัญญาพูดเพราะเสนาะความ
ข้าพเจ้าเยาว์ยังกำลังอ่อน ขอฝึกสอนอย่างศิษย์อย่าคิดขาม
ท่านจงช่วยแนะนำจะทำตาม ให้สมความปรารถนาของอาจารย์ ฯ
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจดั่งได้แก้ว ตายกูแล้วอ้ายนี่หลงในสงสาร
จะล่อลวงหน่วงไปให้ได้การ เอาให้คลานอยู่เหมือนเต่าเฝ้าคันนา
แล้วจึงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ อย่าปรารภเลยคงสมปรารถนา
แม้นศึกเสือเหนือใต้สิ่งใดมา จะอาสาคิดประจญรณรงค์ ฯ
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ โสมนัสรื่นเริงละเลิงหลง
จึ่งว่าท่านดีพร้อมไม่อ้อมวง พูดก็ตรงสมเป็นปราชญ์ฉลาดดี
ขอเชิญท่านยับยั้งอยู่สั่งสอน ในนครพาราปตาหวี
จะได้พึ่งบุญญาบารมี ได้เป็นที่อุดหนุนกรุณัง ฯ
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจได้โอกาส คงสิทธิ์ขาดสมจิตเหมือนคิดหวัง
เอาให้เชื่องเหมือนกับไก่อยู่ในรัง แม้สมหวังก็จะได้ไปลังกา
แต่จะตั้งสั่งสอนค่อยผ่อนผัน เอาให้มันซื่อตรงเหมือนวงศา
จะได้จิกหัวใช้ไปลังกา ตีพาราตามประสงค์ให้คงคืน
แล้วมันก็เป็นใหญ่ไพร่ก็พร้อม คงยินยอมสารพัดไม่ขัดขืน
จะได้เป็นที่หวังให้ยั่งยืน แกชมชื่นในอารมณ์เพราะสมปอง ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี ให้จัดที่ประเสบันบนชั้นสอง
ให้บาทหลวงขึ้นอาศัยดั่งใจปอง ประคับประคองหวังจะเพียรเรียนวิชา
บาทหลวงเฒ่าค่อยสบายวายวิโยค บรรเทาโศกได้ยั้งเป็นฝั่งฝา
ให้ฉุนแค้นแสนเคืองมังคลา มันชั่วช้าเพราะอีเมียจึ่งเสียคน
กูอุดหนุนกรุณามาแต่ย่อม สู้โอบอ้อมจงรักหมายภักษ์ผล
กลับเป็นงูสู้หมอทรชน จำจะค้นคว้าไปให้ได้ตัว
แม้นดื้อดึงเหมือนแต่ก่อนมิหย่อนหา จะจับฆ่าฟันเสียทั้งเมียผัว
ถ้าแม้นมันรู้สึกสำนึกตัว ที่ทำชั่วมาแต่ก่อนคิดผ่อนปรน
แม้นดึงดั้อถือดีมิมาง้อ จะยกข้อขึ้นแถลงแจ้งนุสนธิ์
ให้ท้าวกุลามาลียกรี้พล ตามไปปล้นจับตัวทั้งผัวเมีย
แกตรองตรึกนึกพลางทางเรียกหา พวกล้าต้ารีบไปอย่าให้เสีย
เสาะแสวงตามตัวอ้ายผัวเมีย พบแล้วเกลี้ยกล่อมไว้ทั้งไพร่พล
แล้วรีบใช้ให้ไปปตาหวี กูจะกรีธาทัพกับพหล
ไปว่ากล่าวโดยดีทั้งรี้พล ให้มันจนถ้อยคำในสำนวน ฯ
พวกล้าต้าลากลับไปเรือใหญ่ จึงเรียกไพร่มาหมอบแล้วสอบสวน
ใครจะอยู่จะไปเร่งใคร่ครวญ ตามกระบวนที่จะไปในทะเล
แล้วจัดเรือสองลำล้วนกำปั่น ให้ผ่อนผันแยกกันเที่ยวหันเห
แล่นไปตามเกาะรายชายทะเล เที่ยวเตร็จเตร่เสาะแสวงทุกแห่งไป ฯ
จะกล่าวถึงมังคลานราราช ออกอำมาตย์หมอบเรียงเคียงไสว
พร้อมพหลโยธาเสนาใน บำรุงไทธิบดินทร์ปิ่นนคร
ป่างพระปิ่นมังคลานรารัตน์ โองการตรัสเหล่าทหารชาญสมร
ให้รักษาหน้าด่านชานนคร เร่งฝึกสอนช้างม้าให้กล้าปืน
แล้วเกณฑ์พวกจัตุรงค์ลงกำปั่น ให้รายกันแล่นลัดอย่าขัดขืน
เที่ยวตระเวนรายประจำทุกค่ำคืน เอาแต่พื้นเกณฑ์หัดจัดชำนาญ
เผื่อจะมีข้าศึกมาฮึกโหม คอยกระโจมตีตัดจัดทหาร
เข้ายิงแย้งแทงฟันประจัญบาน รักษาด่านปากน้ำที่สำคัญ
แล้วจึงตั้งโอรสสามพระองค์ ให้ดำรงกรุงไกรไอศวรรย์
สืบกษัตริย์ขัตติเยศครองเขตคัน พระแบ่งปันนคราให้ถาวร ฯ
จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง ค่อยสร่างทรวงกินอยู่เป็นครูสอน
คนนับถือลือทั่วทั้งนคร ตั้งฝึกสอนเพทุบายหลายประการ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี ตั้งเป็นที่นักปราชญ์ในราชฐาน
ยกเมืองขึ้นส่วยสาให้อาจารย์ มากประมาณมิใช่น้อยร้อยตำบล
ทั้งสิทธิ์ขาดราชกิจแลผิดชอบ กษัตริย์มอบสารพัดไม่ขัดสน
คิดจะตั้งตัวใหญ่ตามใจตน แกเป็นคนโลภมากอยากข้างดี
แล้วฉุนแค้นมังคลาสานุศิษย์ ถ้าแม้นติดตามกูมาปตาหวี
คงจะคิดฆ่าอ้ายท้าวเจ้าบุรี อยู่สักปีหนึ่งก็เห็นจะเป็นการ
มันก็คงจะเป็นใหญ่ในไตรจักร ประเสริฐศักดิ์อิสรามหาศาล
เพราะมัวหลงไปกับเมียจึ่งเสียการ จะว่าขานสักเท่าไรก็ไม่ฟัง
พาอีแม่รักดุเหว่าไปเข้ารก มันคิดวกอ้อมวงจนลงถัง
เพราะเป็นคนทุจริตจึ่งติดตัง มันไม่ฟังคำกูผู้อาจารย์
แกตรองตรึก็นึกแค้นแม้นไปพบ กูจะตบปากให้ช้ำเพราะคำขาน
มันหยาบช้าว่ากูผู้อาจารย์ จะเล่นงานเสียให้อ่อนหย่อนฝีมือ
เสียแรงกูอุปถัมภ์นำสนอง ประคับประคองมาจนใหญ่มันไม่ถือ
ควรหรือหาทรชนแต่ต้นมือ สิ้นนับถือคุณกูผู้ประคอง
ทรลักษณ์อกตัญญูตาแท้ พูดตอแหลหนีไปให้ใจหมอง
จนเสียทัพอับอายหลายทำนอง แกเข้าห้องแค้นใจไม่สบาย ฯ
จะกล่าวลำกำปั่นที่เที่ยวเสาะ ตามแก่งเกาะทะเลวนชลสาย
พลางปรึกษาหมื่นขุนพวกมุลนาย จะยักย้ายแล่นไปทางไหนดี
แม้พบปะเภตราเขามาบ้าง จะได้ฟังข่าวไปในวิถี
จำจะแล่นไปดูตามบูรี เผื่อจะมีเภตรามาสักลำ
ได้สืบข่าวราวเรื่องทุกเมืองบ้าน ระยะย่านแรกมาหน้าไหหลำ
ปรึกษากันยินยอมพร้อมทั้งลำ ให้หยั่งน้ำเข้าฝั่งอย่ารั้งรอ
พวกล้าต้าต้นหนคนทั้งหลาย ฟังนายท้ายโยนดิ่งทิ้งสมอ
กะเข้าไปชายฝั่งได้รั้งรอ ตั้งเข็มต่อบูรพาดูท่าทาง
หยิบแผนที่คลี่ดูตามอู่อ่าว จะแล่นก้าวลมจัดยังขัดขวาง
พอพลบค่ำย่ำเย็นไม่เห็นทาง ต่อเดือนสางจึงค่อยไปในทะเล
ต้นหนสั่งบังคับให้ทอดสู้ หยั่งไม่รู้เพราะกำปั่นยังหันเห
ควรจะทอดจอดอยู่ดูคะเน พวกในเภตราฟังเขาสั่งการ
ทิ้งสมอรอราเวลาพลบ จุดไต้คบหุงหากระยาหาร
ฝ่ายล้าต้าต้นหนล้วนคนงาน เสพอาหารอิ่มหนำทั้งลำเรือ
พอเดือนเด่นเห็นทางสว่างไสว ให้กางใบแล่นติดไปทิศเหนือ
พวกไต้ก๋งคนงานชำนาญเรือ ไปข้างเหนือลมจัดสะบัดใบ
สามวันครึ่งถึงอ่าวกำพลเพชร เห็นเรือเจ็ดลำทอดจอดไสว
ให้รอเรียงเคียงถามนามเวียงชัย พอเข้าใกล้พวกรู้จักพลางทักกัน
บ้างถามไต่ได้ข่าวเป็นราวเรื่อง มาอยู่เมืองวายวิโยคที่โศกศัลย์
พลางไต่ถามถึงพระองค์ผู้ทรงธรรม์ มาเขตคันนคราค่อยถาวร
หรือมีทุกข์ขุกเข็ญเป็นไฉน ชาวเวียงชัยภิญโญสโมสร
สุขเกษมเปรมปราสถาวร ไม่เดือดร้อนหมดด้วยกันหรือฉันใด ฯ
พวกกำปั่นกองตระเวนจึงบอกเล่า พระจอมเจ้ามังคลาอัชฌาสัย
เธอโอบอ้อมไพร่พลสกลไกร ทั้งรักใคร่พวกอาณาประชาชน
แล้วชวนว่ามาไปเฝ้าเจ้านิเวศน์ พึ่งพระเดชสารพัดไม่ขัดสน
ไปทูลไทธิบดินทร์ปิ่นสกล นำยุบลเข้าไปแจ้งแสดงการ
พวกที่มาดีใจจะไปเฝ้า ชวนกันเข้าในนิเวศน์เขตสถาน
ขึ้นไปยังพระโรงรัตน์ชัชวาล พอพระผ่านภพไกรเธอไคลคลา
ออกที่นั่งรจนามุกดาหาร ดำรัสการแก่ขุนนางทั้งซ้ายขวา
พอเสนีคนเก่าคลานเข้ามา พระมังคลาตรัสถามเนื้อความพลัน
ว่าดูก่อนเสนาท่านมาถึง เราคะนึงที่ในใจทั้งใฝ่ฝัน
เป็นหลายเดือนมิได้พบประสบกัน หรือด้นดั้นไปถึงเขตประเทศใด ฯ
๏เสวกาฝาหรั่งได้ฟังตรัส โสมนัสทูลแจ้งแถลงไข
เมื่อเรือซัดพลัดพรายกระจายไป พายุใหญ่ตีมาถึงห้าวัน
ซัดไปเข้าเมืองชวาปตาหวี ประเดี๋ยวนี้อยู่ในไอศวรรย์
บาทหลวงเป็นครูใหญ่ได้รางวัล เจ้าเมืองนั้นนับถือลือขจร
ได้สิทธิ์ขาดราชกิจสนิทสนอง ได้ข้าวของตึกอยู่เป็นครูสอน
เจ้านิเวศน์เขตแคว้นแดนนคร ให้ฝึกสอนทั้งอาณาประชาชน
ประเดี๋ยวนี้ใช้ข้ามาเที่ยวเสาะ ตามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน
ให้รู้ข่าวภูวไนยทั้งไพร่พล จรดลไปอยู่แห่งตำแหน่งใด
แม้นรู้แจ้งแกจะแต่งกระบวนทัพ มาตามจับเอาพระองค์อย่าสงสัย
แกสั่งว่ามาปะให้รีบไป อย่าบอกให้รู้ตัวกลัวจะแคลง
แต่ตัวข้ามาพบแล้วไม่กลับ จะอยู่กับเจ้านายมิได้แหนง
จงทราบใต้บาทาอย่าระแวง ดั่งข้าแจ้งเรื่องความตามที่ทูล ฯ
ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช ฟังอำมาตย์ทราบสิ้นบดินทร์สูร
จึงตรัสกับเสวกาที่มาทูล จะอนุกูลอย่าวิตกในอกใจ
อย่าว่าแต่พาราปตาหวี มันจะดีมากมูลสักปูนไหน
ถึงสังฆราชจะมาทำให้หนำใจ เราก็ไม่นึกพรั่นหวั่นอุรา
ท่านจงใช้ให้เรือไปบอกข่าว แจ้งเรื่องราวจริงจังอย่ากังขา
ให้เขายกไพร่พลพหลมา ร้อยพาราก็ไม่กลัวช่างหัวมัน
อันเมืองนี้ใครมาตีต้องแตกยับ มิต้องกลับคืนไปไอศวรรย์
ไม่พักต้องรบราถึงฆ่าฟัน ด้วยเหล็กนั้นกายสิทธิ์ฤทธิรงค์
ใครมาอยู่ดูตัวจึงแดงก่ำ แต่ถูกน้ำตายกระจุยเป็นผุยผง
แรกเรามาแทบชีวีจะปลดปลง รอดด้วยองค์นางพระยาเจ้าธานี
บอกอุบายหลายอย่างทางที่แก้ เพราะว่าแร่กายสิทธ์คือฤทธิ์ผี
ท่านเร่งไปบอกเขามารบราวี จะดูดีท้าวพระยากับอาจารย์ ฯ
ขุนเสนีรับคำพระดำรัส ลาไปจัดเภตราโยธาหาญ
ชวนกันรีบลงไปมิได้นาน พลางตรวจการเภตราเร่งคลาไคล
พอลมตีคลี่ไปขึ้นใส่รอก ให้แล่นออกจากท่าชลาไหล
เอาเข็มตั้งทางแผนให้แล่นไป หมายกรุงไกรปตาหวีที่สำคัญ
สิบทิวามากระทั่งยังนิเวศน์ ถึงประเทศกรุงไกรไอศวรรย์
ขึ้นไปแจ้งกิจจาสารพัน บาทหลวงนั้นอิ่มเอมเปรมอุรา
เข้าไปทูลเจ้าชวาอาณาจักร หมายจะหักเอาให้สมปรารถนา
จะกรีทัพไปจับอ้ายมังคลา ดูน้ำหน้าลูกศิษย์มันคิดโกง ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราปตาหวี พอออกที่บัลลังก์ที่นั่งโถง
บาทหลวงเฒ่าเข้าไปในพระโรง ทำเดินโคลงยักย้ายหลายกระบวน
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ โสมนัสอิ่มเอมเกษมสรวล
เชิญให้นั่งแท่นสุวรรณอันสมควร ตามกระบวนน้อมคำนับรับอาจารย์
แล้วจึงสั่งสนทนาสาธุสะ ถือว่าพระอาจารย์แม่นเป็นแก่นสาร
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราปรีชาชาญ เห็นเป็นการจริงแท้ไม่แชเชือน
นึกในใจอ้ายนี่ดีเหมือนหนู จะจูงหูเอาไปใช้ให้ได้เหมือน
ขี่มันเล่นต่างเต่าใช้เฝ้าเรือน เห็นไม่เชือนแชดื้อดูซื่อตรง
แล้วจึงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ เราปรารภจะให้ชมสมประสงค์
จะให้ยกพวกพหลไปรณรงค์ เสด็จลงกำปั่นไปอย่าได้ยั้ง
ยกไปตั้งกำพลเพชรประเทศถิ่น สมถวิลคงได้สมอารมณ์หวัง
สตรีงามมีอยู่องค์ดำรงวัง ทั้งเปล่งปลั่งชันษาสิบห้าปี
เป็นน้องสาวเจ้าเมืองเรืองระหง ชื่อบุษบงขาวผ่องละอองศรี
งามจริตกิริยาล้ำนารี ควรเป็นศรีพระนครขจรขจาย
แม้นท้าวไปได้ยลวิมลพักตร์ จะแสนรักดวงอุบลวิมลฉาย
ทั้งนิเวศน์เขตแคว้นแสนสบาย คนทั้งหลายมั่งคั่งทั้งแผ่นดิน
ท้าวกุลามาลีปรีชาปราชญ์ ฟังสังฆราชชื่นชมสมถวิล
อันสมบัติกษัตราทุกธานินทร์ เราไม่จินตนาปองเอาของใคร
แต่หญิงงามจะต้องตามไปสู่ขอ แก่แม่พ่อน้าป้าอัชฌาสัย
เราไม่คิดโกงเกงข่มเหงใคร สมบัติในปตาหวีมีอุดม
ที่จะให้ไปตีบุรีเขา สมบัติเราของดีก็มีถม
แต่สตรีที่ท่านว่าเราปรารมภ์ อยากได้ชมนางงามตามทำนอง ฯ
บาทหลวงว่าอย่าปรารมภ์คงสมคิด จะให้ชิดเชยชมประสมสอง
จำจะยกพลไปดั่งใจปอง จัดเป็นกองทัพใหญ่เราใช้เรือ
แต่งพหลพลไพร่ให้ครบถ้วน ทั้งง้าวทวนผู้คนให้ล้นเหลือ
เอาปืนใหญ่ใส่ประจำทุกลำเรือ ข้าวกับเกลือเครื่องเสบียงไปเลี้ยงพล
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ โสมนัสดีใจไม่ฉงน
อยากจะได้หญิงสาวชาวกำพล จึงสั่งมนตรีพลันมิทันนาน
ให้จัดลำกำปั่นสักพันร้อย ไปเตรียมคอยพร้อมพรั่งทั้งทหาร
พรุ่งนี้เช้าเราจะพาพระอาจารย์ อย่านิ่งนานจัดสรรกำปั่นทรง
ขุนเสนามาสั่งให้บาดหมาย ทั้งขวาซ้ายแต่งกำปั่นสุวรรณหงส์
เบิกเข้มขาบอย่างใหม่ทำใบธง ที่ปากหงส์ห้อยพู่ดูวิไล
แล้วสำเร็จจัตุรงค์ลงกำปั่น มาพร้อมกันรายทอดจอดไสว
คอยรับท้าวเจ้าพาราจะคลาไคล เสร็จแต่ในสองยามตามโองการ ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี ขึ้นจากที่แท่นสุวรรณแล้วบรรหาร
ว่าข้าแต่ท่านครูผู้อาจารย์ ไปสำราญหลับนอนผ่อนอารมณ์
แล้วเสด็จเข้าข้างในที่ไสยาสน์ อีตาบาทหลวงเห็นชิดสนิทสนม
คราวนี้เห็นได้ลังกาอย่าปรารมภ์ อ้ายนี่งมหลงผู้หญิงจริงจริงเจียว
พรากอีเมียมังคลาเอามาให้ จะได้ใช้ตีลังกาให้หน้าเขียว
จะอุบายเอาด้วยลมให้กลมเกลียว คิดแก้เกี้ยวมังคลาให้ตาลอย
มันหลงเมียเสียสัตย์ตัดกูเสีย พรากอีเมียมันสิหนาให้หน้าจ๋อย
คิดยักย้ายให้อ้ายแขกจะแยกลอย ทำให้ม่อยอยู่กับที่ดั่งตีปลา
ความคิดกูผู้เป็นสังฆราช ยังเปรื่องปราดไวว่องคล่องนักหนา
ต้องจำคิดผ่อนผันด้วยปัญญา เอาลังกาให้จนได้เหมือนใจปอง
แกนึกยิ้มอิ่มใจดั่งได้แก้ว คงผ่องแผ้วแก้จนที่หม่นหมอง
หลอกอ้ายแขกให้จงได้ดั่งใจปอง แกตรึกตรองหลายอย่างทางอุบาย ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี ครั้นสุริย์ศรีจวนจะแจ้งส่องแสงฉาย
โกกิลากาเมียงบินเรียงราย ดุเหว่าลายร้องขานประสานดัง
สุมาลีคลี่คลายขยายรส บุปผาสดส่งกลิ่นถวิลหวัง
เธอพลิกฟื้นตื่นจากแท่นบัลลังก์ จึงตรัสสั่งมเหสีทั้งสี่นาง
พี่จะไปเมืองกำพลอย่าหม่นหมอง จงปรองดองกันไว้อย่าได้หมาง
อยู่ด้วยกันให้จงดีทั้งสี่นาง เธอสั่งพลางแต่งองค์อลงกรณ์
ทรงภูษาแย่งยกกระหนกเทศ พลอยวิเศษเนาวรัตน์ประภัสสร
ฉลององค์ตาดแดงแย่งมังกร ปั้นเหน่งซ้อนคาดทับแสงวับวาว
ใส่หมวกดำกำมะหยี่สีสลับ กระจ่างจับเครื่องมณีล้วนสีขาว
ถือเช็ดหน้าเหน็บตรีกระบี่ยาว ล้วนเพชรพราวพลอยประดับระยับตา
แล้วเสด็จแท่นที่มณีอาสน์ เรียกครูบาทหลวงพลางทางปรึกษา
ได้ฤกษ์ดีสักกี่บาทจะยาตรา ไปเภตรายามใดท่านให้พร ฯ
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราว่าสักครู่ จะขอดูเมฆจำรัสประภัสสร
แกลุกเดินออกมามองช่องบัญชร พอทินกรสูงเผ่นขึ้นเด่นดวง
เมฆก็ตั้งดังตำราท้องอากาศ ตาสังฆราชรู้ตำหรับฉบับหลวง
จึ่งเรียกร้องไพร่พลคนทั้งปวง อย่าให้ล่วงฤกษ์พาเวลาดี
แล้วเชิญท้าวเจ้าประเทศเสด็จนั่ง เหนือบัลลังก์รถทองละอองศรี
ให้เร่งรีบยกพลทั้งมนตรี สารถีขับม้าอาชาชาญ
เดินกระบวนทวนธงตรงไปอ่าว บ้างโห่ฉาวฆ้องดังระฆังขาน
ถึงประทับรอราอาชาชาญ หยุดที่ด่านท่าสำนักตำหนักแพ
แล้วเสร็จลงเรือกำปั่นสุวรรณหงส์ ให้โบกธงออกไปชายกระแส
แล้วตีกลองฆ้องระฆังกระทั่งแตร กำปั่นแห่กำปั่นรบขึ้นครบครัน
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก ให้แล่นออกตามตำหรับเป็นทัพขันธ์
พอมีลมพัดกล้าสลาตัน ออกกำปั่นพวกพหลพลทมิฬ
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ ชมฝูงสัตว์ในมหาชลาสินธุ์
ฝูงกระโห่โลมาในวาริน บ้างโดดดิ้นลอยล่องท้องสินธู
ฉนากฉลามตามกันไล่ฟันคลื่น แลเป็นพื้นเหราทั้งปลาหมู
ตะเพียนทองล่องไล่ในสินธู ตามเงือกงูเล่นหางกลางทะเล
ฝูงช้างน้ำดำด้นพ่นน้ำฟุ้ง ทั้งกั้งกุ้งหลายพันธุ์ว่ายหันเห
ฝูงพิมพาพากันท่องท้องทะเล เที่ยวว่ายเหหาเหยื่อเหลือประมาณ
อันฝูงสัตว์มัจฉาทั้งปลาหอย มิใช่น้อยมากมายหลายสถาน
จะพรรณนามากมายหลายประการ บทบุราณว่าไว้ในนที
อันฝูงสัตว์ปฏิสนธิ์ในชลสาย ก็มากมายในห้องท้องวิถี
ทะเลลมยมนาในวารี ก็เหลือที่จะรู้ชัดสัตว์แลนาม
พอสุริยงลงลับพยับฝน ก็มืดมนมัวมิดทิศทั้งสาม
เกิดพายุฟ้าคะนองร้องคำราม ต้นหนข้ามเรือที่นั่งบัลลังก์ทรง ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราปตาหวี สถิตที่ท้ายบัลลังก์ที่นั่งหงส์
กับบาทหลวงร่วมคิดดั่งจิตจง ท้าวเธอปลงเชื่อใจมิได้แคลง
นึกขยิ่มอิ่มใจในผู้หญิง หมายว่าจริงตรองตรึกไม่นึกแหนง
บาทหลวงเฒ่าเจ้ากรรมมันสำแดง คิดจัดแจงเขียนรูปนุชบุษบง
แล้วโรยยาทากระดาษที่วาดเขียน ไม่ผิดเพี้ยนพระอภัยเมื่อใหลหลง
ติดยาแฝดแปดปนระคนลง หยิบไปส่งให้กับท้าวเจ้าบุรินทร์
ว่านี่แน่รูปนางข้าร่างเขียน ไม่ผิดเพี้ยนดูเถิดหนาอย่าถวิล
คลี่กระดาษวาดทรงองค์ยุพิน ให้ท้าวทมิฬดูพลางที่กลางเรือ ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราปตาหวี เห็นรูปศรีเสาวลักษณ์ให้รักเหลือ
ต้องยาแฝดแปดปนระคนเจือ ดูไม่เบื่อน่ารักลักขณา
กระนี้หรือพวกพ้องจึ่งต้องหวง ราวกับดวงจันทร์เพ็งเปล่งนักหนา
ฉวยกระดาษเข้าในห้องทองไสยา พอกลิ่นยาแฝดฟุ้งจรุงใจ
ให้เคลิ้มเคล้นเห็นเหมือนนางพลางถนอม ยิ่งหวนหอมปลื้มจิตพิสมัย
กำลังยาวาบวับเข้าจับใจ ให้เสียวในทรวงถวิลกลิ่นอุบล
หลงพูดพึมงึมงำคลำกระดาษ ด้วยอำนาจคุณยาดั่งห่าฝน
มาถูกต้องกรกายเหมือนสายชล ด้วยระคนฤทธิ์ผีมีกำลัง
เล่นเอาลืมสี่นางสำอางพักตร์ เป็นสิ้นรักสิ้นฤทธิ์ไม่คิดหวัง
แล้วนึกหวนครวญจิตให้คิดชัง พลางนอนนั่งดูกระดาษเพียงขาดใจ ฯ
บาทหลวงเห็นกิริยาว่าอ้ายนี่ ดูท่วงทีจะพะวงเห็นหลงใหล
จำจะคิดถ่ายถอนที่อ่อนใจ ลุกเข้าไปท้ายบาหลีที่ประทม
เห็นออท้าวเจ้าพาราคว้ากระดาษ เอารูปวาดเชยชิดสนิทสนม
นึกในใจอ้ายนี่อยู่กูทั้งกลม จะเป่าลมให้รู้สึกได้ตรึกตรอง
แล้วเสกพัดปัดลมให้เย็นเฉื่อย แต่เรื่อยเรื่อยจับใจพอหายหมอง
แล้วนั่งลงเรียกไปดังใจปอง อย่าหม่นหมองเลยคงได้ดังใจจง
ท้าวกุลามาลีลืมสติ ลงนั่งมิพูดพลั้งกำลังหลง
จึงว่าเชิญน้องนุชบุษบง ไยอนงค์มานั่งไม่บังควร
ขอเชิญเจ้าเนาในที่ไสยาสน์ อย่าหวั่นหวาดพี่จะรองประคองสงวน
แล้วกุมกรสังฆราชว่านาฏนวล ฤทัยป่วนที่ในเล่ห์ประเวณี ฯ
บาทหลวงเห็นหมกมุ่นให้ขุ่นหมอง แล้วจึ่งร้องว่าเราใช่สาวศรี
อย่าเคลิ้มไคล้ใช่อนงค์องค์นารี พลางไล่ผีกำกับสำหรับยา
ท้าวทมิฬยินเสียงบาทหลวงถาม ให้มีความขายพักตร์เป็นนักหนา
แล้วหักจิตคิดว่าใครหาไหนมา เป็นครูบาจะได้อายทำไมมี
พลางพูดเก้อเออเจ้าคุณมาถึงไหน ยังใกล้ไกลแถวทางกลางวิถี
บาทหลวงว่าอ่อนใจทำไมมี ไม่ช้าทีคงสมอารมณ์ปอง
อันเมืองกำพลเพชรอีกเจ็ดโยชน์ เห็นเกาะโดดคือปากอ่าวอย่าเศร้าหมอง
แม้ลมดีดั่งนึกที่ตรึกตรอง อีกสักสองสามวันเหมือนสัญญา ฯ
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ โสมนัสดั่งเห็นมิตรกนิษฐา
พลางฟังคำตาเฒ่าเจ้าตำรา เชิญพระอาจารย์ช่วยด้วยเถิดคุณ
สมความคิดข้าพเจ้าเช่นเขาว่า แต่ใต้หล้าชั้นมนุษย์จะอุดหนุน
เว้นแต่ของเบื้องบนจนแล้วคุณ ไม่มีบุญเหลือจะไปในนภดล
แต่พื้นดินถิ่นประเทศเขตสถาน จะต้องการในจังหวัดไม่ขัดสน
จะฉลองคุณท่านเหมือนทานบน ที่ร้อนรนจะช่วยดับระงับภัย ฯ
บาทหลวงยิ้มอิ่มเอมเกษมสุข เหมือนทิ้งทุกข์จากอกสักหกไห
อ้ายนี้เจ้าตัณหามันพาไป จะลวงไอ้มังคลาให้พาเมีย
มาให้มันดูแลอีแม่รัก แล้วจะหักหาญไว้ให้ได้เสีย
แม้ดึงดื้อถือตัวทั้งผัวเมีย จะฆ่าเสียให้มันตายวายชีวง
ยกเอาเมียให้อ้ายแขกแปลกภาษา ก็เห็นว่าจะได้สมอารมณ์ประสงค์
ใช้ไปตีลังกาบุกป่าดง อ้ายนี้คงใช้ได้เห็นไม่เชือน
บาทหลวงว่าอย่าวิตกจะยกให้ กูว่าไว้แม้นเองไปมิได้เหมือน
ถ้ามิได้สมคิดจะบิดเบีอน พูดแชเชือนยกเข้าเอาบุรี
แกชวนออกนอกห้องได้ตรองตรึก ที่ตื้นลึกเรียนให้รู้ดูวิถี
ได้หญิงงามสมประสงค์คงจะดี ไม่เสียทีเจ้าชู้คำบูราณ
เขาย่อมว่าอยู่ทุกแห่งเหมือนแมงภู่ ก็ย่อมรู้กำพืดที่จืดหวาน
จะมานั่งอยู่ในห้องไม่ต้องการ ไปคิดอ่านดูทางกลางทะเล
ท้าวกุลามาลียินดีเหลือ เพราะว่าเชื่อสารพันไม่หันเห
ลุกออกจากแท่นทองตรองคะเน ฟังลิ้นเล่ห์พระอาจารย์เจ้ามารยา
ด้วยเชื่อถือมิได้แหนงระแวงจิต เห็นสมคิดท่านการุญบุญนักหนา
แล้วไปนั่งยังแท่นท้ายเภตรา กับท่านอาจารย์ครูพลางดูดาว
บาทหลวงชี้นี่แน่ทิศกำพลเพชร ตรงดาวเม็ดน้ำมณีมีสีขาว
ที่ดวงแดงแสงสว่างกระจ่างพราว คือปากอ่าวรมจักรนัครา
ที่สีเหลืองเรืองโรจน์ดูโชติช่วง ขึ้นเด่นดวงสูงสว่างกลางเวหา
คือฉวากปากอ่าวเมืองลังกา ตรงดาวม้าแหลมสุหรัดถัดออกไป
ข้างขวามือชื่อดาวประกายพรึก อ่าวผลึกมั่นคงอย่าสงสัย
แกชี้บอกอ่าวเมืองเนื่องกันไป ตามที่ในแผ่นที่คลี่ให้ดู ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี ไม่ยินดีครูสอนนึกอ่อนหู
เฝ้าแต่เปิดรูปเขียนออกเวียนดู บาทหลวงรู้แยบคายหลายประการ
อ้ายนี่จับดวงจิตติดกระดูก เห็นพันผูกวุ่นวายหลายสถาน
ลงนั่งเซาเหงางึมซึมอยู่นาน คงเป็นการกูแล้วไม่แคล้วเลย
เรือก็แล่นใบสล้างมากลางหน ทั้งไพร่พลมากมายสบายเฉย
ไม่มัวเมารากทนเพราะคนเคย ต่างเฉยเมยนั่งมองร้องละคร
สองเดือนครึ่งก็พอถึงกำพลเพชร พร้อมกันเสร็จคั่งคับสลับสลอน
ทั้งไพร่นายฝ่ายพหลพลนิกร จอดสลอนแลลิ่วเป็นทิวไป ฯ
จะกล่าวฝ่ายเรือตระเวนเจนสมุทร เห็นเรือหยุดทอดเรียงเคียงไสว
บ้างลดเพลาเสาหน้าม้วนผ้าใบ จึ่งแล่นไปแล้วก็ถามตามสงกา
นี่แน่ท่านยกมาเป็นข้าศึก อันตื้นลึกเล่าให้ฟังที่กังขา
เราเป็นพวกด่านนอกจงบอกมา แจ้งกิจจาจะให้ไปในบุรินทร์
ขุนนางแขกให้ล่ามมาถามซัก รู้ประจักษ์ชื่นชมสมถวิล
จึงบอกกล่าวเล่าความตามกระบิล มาแต่ถิ่นปตาหวีบุรีราม
ขอท่านจงรออยู่สักครู่หนัก คงประจักษ์แจ้งใจที่ไต่ถาม
พระบาทหลวงแกคิดมาติดตาม ไม่แจ้งความที่ในการสถานใด
ท่านสั่งว่าใครมาให้ไปบอก แกจะออกมาแจ้งแถลงไข
พลางลงเรือบดพลันด้วยทันใด แล้วรีบไปเล่าแจ้งแห่งคดี ฯ
บาทหลวงเขียนหนังสือใส่มือเสื้อ แล้วลงเรือไปกับพวกกะลาสี
ครั้นถึงเรือตระเวนพลันด้วยทันที แกยินดีไต่ถามตามกระบวน
มังคลามาอยู่ในเมืองนี้ กูยินดีสมปองประคองสงวน
เองเอาหนังสือไปให้ที่ควร เวลาจวนรีบไปในบุรินทร์
บอกว่ากูมาตามเพราะความรัก ด้วยทุกข์หนักพลัดกันไปใจถวิล
จะเป็นตายหมายมาจากธานินทร์ ประเทศถิ่นลังกาคิดปรารมภ์
เองรีบไปแจ้งข่าวแล้วเล่าเรื่อง ที่บทเบื้องโดยอย่างปางปฐม
กองตระเวนลาไปพอได้ลม แล่นระดมไปถึงด่านชานบุรี
แล้วหยิบหนังสือให้กับนายใหญ่ เสนาในรีบเข้าเฝ้าเจ้ากรุงศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี ว่ายังมีกำปั่นสักพันลำ
ทั้งเรือรบเรือใบอยู่ชายหาด แลออกกลาดใส่หมวกพวกไหหลำ
แต่ลางพวกหน้าแปลกล้วนแขกดำ นั่งประจำอยู่ในเรือใส่เสื้อแดง
แต่บาทหลวงมาด้วยช่วยกำกับ แขกคำนับกลัวนักเป็นศักดิ์แสง
ถือกระบี่ฝักเขียวดูเรี่ยวแรง กับธงแดงอาญาสิทธิ์ถือติดมือ
มาพบพวกกองตระเวนแกรู้จัก จึงพยักเรียกเข้าไปให้หนังสือ
แล้วหยิบส่งทูลถวายเห็นลายมือ พระร้องอือเออจะกวนชวนให้เคือง
เราเหลือทนจนใจเพราะไกแช่ง แล้วก็แกล้งทรมาจนตาเหลือง
จนชั้นพวกพหลพลเมือง ก็รู้เรื่องอยู่ทุกคนด้วยจนใจ
พลางสั่งให้คลี่สารอ่านอักษร ในบทกลอนจะว่าขานสถานไหน
ขุนเสนารับสารแล้วอ่านไป ตามที่ในศุภลักษณ์อักขรา ฯ
หนังสือครูผู้เป็นสังฆราช ได้ชี้ขาดในเรื่องศาสนา
ขอแจ้งจิตมาถึงศิษย์มังคลา เพราะความปรานีเหลือในเชื้อวงศ์
ด้วยเป็นหลานเจ้าลังกาอาณาจักร ประเสริฐศักดิ์เหมือนหนึ่งชาติราชหงส์
มาตกไร้ได้ยากลำบากองค์ ครูนี้สงสารคิดมาติดตาม
ด้วยพลัดพรากจากกันคิดมั่นหมาย จะเป็นตายหรือไฉนเที่ยวไต่ถาม
ตั้งแต่พรากจากกันวันสงคราม พอได้ความจึ่งรีบมาเห็นหน้ากัน
พรุ่งนี้เช้าเจ้าจงมาที่หน้าด่าน ตัวอาจารย์แสนวิโยคทั้งโศกศัลย์
ทั้งผัวเมียรีบลงมาเห็นหน้ากัน กูผูกพันท้าวแขกแปลกตระกูล
คบเป็นมิตรของเราเขาคนซื่อ ทั้งฝีมือคบไว้เห็นไม่สูญ
มาเกลี้ยกล่อมไว้เป็นวงศ์พงศ์ประยูร คงเพิ่มพูนได้ไปตีบุรีคืน
ประเดี๋ยวนี้เขาก็มาอยู่หน้าด่าน เองคิดอ่านเป่าปัดอย่าขัดขืน
คงจะเป็นที่หวังไปยั่งยืน ถึงคนอื่นแต่สมัครร่วมรักกัน
ก็ดีดอกถึงว่านอกศาสนา ควรจะมารับแรงให้แข็งขัน
คงจะสมปรารถนาสารพัน จงคิดกันลงมาอย่าช้าที ฯ
พอจบสารพระผู้ผ่านกำพลเพชร เธอทราบเสร็จตรองการในสารศรี
จึงเอื้อนอรรถตรัสพลันในทันที คงจะมีแยบยลกลอุบาย
เห็นครูเฒ่าเจ้าเล่ห์คงคิดหลอก เหมือนเสี้ยนยอกอยู่ในจิตอย่าคิดหมาย
แม้นมิไปก็จะขุ่นต้องวุ่นวาย เสนานายสั่งรถบทจร
พรุ่งนี้เช้าเราจะรีบลงไปด่าน จัดทหารพันคู่ธนูศร
กับทั้งพวกเสโล่แลโตมร พลนิกรแหลนหลาวทั้งง้าวปืน
จะไว้ใจไกนั้นยากเป็นขวากหนาม ฉวยลุกลามต่อแย้งจะแข็งขืน
เหมือนกินข้าวแค้นน้ำต้องกล้ำกลืน สุดจะฝืนเหมือนอย่างเก่าเพราะร้าวราน
ขุนเสนารับรสพจนารถ มาหมายบาดสั่งเวนเกณฑ์ทหาร
ทุกหมู่หมวดตรวจตราบัญชาการ ราชยานรถที่นั่งบัลลังก์ทอง
กระบวนแห่แตรฝรั่งหมายสั่งเสร็จ รับเสด็จพลขันธ์เจ็ดพันสอง
ให้เร่งกันมาจำเพาะแต่เคาะกลอง ตามทำนองบาดหมายรายบาญชี ฯ
ป่างพระจอมมังคลานราราช เข้าไสยาสน์ร่วมภิรมย์ประสมศรี
กับบุษบงองค์พระราชเทวี บนแท่นที่เนาวรัตน์ชัชวาล
เกิดนิมิตว่าอาทิตย์บนเวหน เป็นหมอกมนมืดมิดทิศอิสาน
เข้าบังดวงสุริยนอนธการ ไม่เบิกบานแจ่มแจ้งแสงอุทัย
แล้วเกิดเป็นพายุระบุระบัด มาหอบพัดเอาปราสาทไม่หวาดไหว
ในฝันว่าบุษบงองค์อรไท ติดขึ้นไปบนปราสาทประหลาดลอย
แล้วกลับลงมาที่พอมีฝน ในเบื้องบนตกนองเป็นฟองฝอย
แลเห็นพระจันทราลีลาลอย เหมือนจะย้อยลงมาในที่ไสยา
พระพลิกฟื้นตื่นตกพระทัยหาย พอประกายพรึกเผ่นเด่นเวหา
ผวากอดยอดอุบลสุมณฑา ในอุราหวั่นหวาดประหลาดจริง
อันนิมิตพิสดารในการฝัน หรือเทวัญที่ประสิทธิ์สถิตสิง
จะหาผู้รู้มาถามเอาความจริง ก็นึกกริ่งจิตหมองไม่ต้องการ
ตามแต่จะเป็นไปเหมือนไม้ดัด ถึงจะตัดกิ่งใบหลายสถาน
ก็คงแตกแยกย้ายหลายประการ ไม่ช้านานก็คงผลัดระบัดใบ
จำจะนิ่งเสียมิให้ผู้ใดรู้ ผิดก็สู้รบกันไม่หวั่นไหว
พอเช้าตรู่สุริโยอโณทัย จะตรึกไตรตรองตริดำริพลาง
แล้วปลุกนุชบุษบงอนงค์นาฏ ตื่นไสยาสน์เถิดพระน้องอย่าหมองหมาง
จำจะไปธารท่าศาลากลาง ที่ด่านทางปากน้ำด้วยจำเป็น
เพราะบาทหลวงแกมาจะว่าขาน ที่การงานข้อไรจะได้เห็น
จะชวนน้องไปด้วยกันตะวันเย็น แต่พอเห็นหน้ากันดั่งสัญญา
แล้วจะกลับมายังปรางค์ปราสาท สังฆราชแกสั่งไว้ให้ไปหา
ครั้นจะมิลงไปแม้นไกมา จะด่าว่าอายเขาชาวบุรินทร์
นางนบนอบตอบสนองขอรองบาท ไม่ขอคลาดบาทาอย่าถวิล
เหมือนเกือกทองฉลองบาทพระภูมินทร์ กว่าจะสิ้นชีวานิคาลัย
พระรับขวัญขวัญตานิจจาเอ๋ย ประคองเชยชมมิตรพิสมัย
พลางจูงกรกัลยาให้คลาไคล เสด็จเข้าในห้องสรงทรงสุคนธ์
น้ำกุหลาบอาบละอองเป็นฟองฝอย อยู่งานคอยถวายเย็นทุกเส้นขน
พระทรงเครื่องลายจำหลักปักกุณฑล มาลาขนการะเวกลงเลขยันต์
เหน็บพระแสงข้างที่กระบี่เพชร แต่ละเม็ดเนาวรัตน์ล้วนจัดสรร
บุษบงทรงเครื่องสังวาลวัลย์ จรจรัลตามกษัตริย์ขัตติยา
พระกุมกรนุชนางพลางขึ้นรถ มรกตแก้วเก้าวาวเวหา
สารวัตรนายหมวดเร่งตรวจตรา ขุนเสนากราบก้มบังคมคัล
เดินกระบวนทวนธงตรงไปด่าน นายทหารกำกับเป็นทัพขันธ์
สารถีขับม้าอาชาพลัน พอตะวันสายกล้าสักห้าโมง
ถึงวังด่านธารท่าสาคเรศ พระทรงเดชขึ้นบัลลังก์ที่นั่งโถง
มีเฟี้ยมกั้นชั้นในคล้ายพระโรง ดูโอ่โถงทำสำหรับรับข้างใน ฯ
ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ ยุรยาตรขึ้นพลับพลาที่อาศัย
พร้อมสุรางค์นางบำเรอเสนอใน สำหรับไทธิบดินทร์ปิ่นนคร ฯ
จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง เกษมทรวงภิญโญสโมสร
ให้จัดแจงเรือที่นั่งลำมังกร พลสลอนแขกชวามลายู
จึงชวนท้าวเจ้าพาราปตาหวี ไปดูอีหญิงงอนให้อ่อนหู
แม้นชอบใจลุกมานอกจงบอกกู เองไปดูเล่นพลางพอสร่างทรวง
แม้นชอบใจกูจะได้ไปว่ากล่าว ในเรื่องราวแม้นมิให้การใหญ่หลวง
ยกเข้าตีปากน้ำทำกลลวง แม้นได้ท่วงทีเราเอาทั้งแดน
ถ้ามิยอมให้ผู้หญิงเป็นมิ่งมิตร จะเบี่ยงบิดหนักหน่วงทำหวงแหน
เราไปบอกไทท้าวทุกด้าวแดน เอาให้แน่นเมืองด่านชานบุรี ฯ
องค์ท้าวแขกสมคะเนแล้วเสสรวล พลางก็ชวนกันลงเรือใส่เสื้อสี
โพกส่านแดงแย่งลงยาราชาวดี จรลีลงที่นั่งเรือมังกร
บาทหลวงนั่งเคียงข้างพลางพูดจ้อ กูจะขออีผู้หญิงมิ่งสมร
ให้มึงสมปรารถนาอย่าอาวรณ์ จะดับร้อนเรื่องวิตกในอกใจ
พลางเร่งเรือตีกระเชียงเสียงสนั่น พลขันธ์เซ็งแซ่แลไสว
ท้าวกุลามาลีเธอดีใจ อยากจะใคร่เห็นองค์อนงค์นาง
เร่งกระบวนเรือแห่มาแออัด ให้ตรงตัดเข้าละเมาะริมเกาะขวาง
ถึงปากอ่าวเข้าช่องตามร่องทาง พวกขุนนางชาวพาราที่มาคอย
นำเอาเรือคั่งคับประทับท่า เอารถาเตรียมไว้เคยใช้สอย
กับเครื่องแห่แออัดจัดไว้คอย มิใช่น้อยตามยศให้งดงาม
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจดังได้แก้ว อยู่กูแล้วพูดไปปราศรัยถาม
เองมารับสมยศดูงดงาม ก็ต้องตามถือกูผู้อาจารย์
แล้วชวนท้าวเจ้าพาราปตาหวี ขึ้นนั่งที่รถฝรั่งสั่งทหาร
ให้เดินพลคนแห่แก่สำราญ ขึ้นเมืองด่านหยุดประทับที่พลับพลา ฯ
ฝ่ายพระปิ่นมังคลานราราช เห็นครูบาทหลวงลงตรงมาหา
แต่จำเป็นจำไปไม่ศรัทธา ในอุราคับคั่งดั่งอัคคี
ฝืนพระทัยไต่ถามไปตามเรื่อง แต่เต็มเคืองเจ็บจิตดังพิษฝี
แล้วเชิญท้าวเจ้าทมิฬเหมือนยินดี ให้นั่งที่อาสน์รัตน์ชัชวาล
ต่างปราศรัยไต่ถามกันตามเรื่อง ถึงบ้านเมืองเป็นสุขสนุกสนาน
เหตุไฉนจึ่งได้มากับอาจารย์ หรือต้องการสิ่งไรทั้งไพร่พล ฯ
ฝ่ายไท้ท้าวเจ้าพาราปตาหวี นึกเปรมปรีดิ์ในใจไม่ฉงน
จึ่งตอบถ้อยท่านท้าวเจ้ากำพล ขอภูวดลรักใคร่เป็นไมตรี ฯ
บาทหลวงเฒ่าเจ้าเล่ห์ออกชิงพูด บิดตะกูดร่ำไรทั้งใส่สี
อึงคนเดียวเคี่ยวขับทับทวี เที่ยวเดินชี้นิ้วอวดตรวจขุนนาง ฯ
ฝ่ายองค์พระมังคลานราราช สั่งอำมาตย์อดพระทัยอย่าให้หมาง
อายกับเขาเจ้าชวาเห็นท่าทาง แกพูดขวางหูแท้ทั้งแง่งอน
จึงตรัสสั่งให้ตั้งโต๊ะเสวย ทั้งนมเนยยกมาเรียงเคียงสลอน
ทั้งแพะแกะไก่นกยกสุกร มาวางซ้อนต่างต่างล้วนอย่างดี
เชิญให้ท้าวเจ้าชวามาเสวย เอาคนเคยเครื่องอานพานพระศรี
แล้วเชิญบาทหลวงพลันด้วยทันที ขึ้นเก้าอี้พร้อมกันต่างวันทา
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ สองกษัตริย์เสวยพลันต่างหรรษา
บาทหลวงแกกินพลางทางพูดจา แล้วเรียกหาบุษบงอนงค์นาง
มารู้จักกันไว้เป็นไรหวา ไปเบื้องหน้าเพื่อวิบัติจะขัดขวาง
จะได้ช่วยกันไปไว้เป็นทาง แม้นขัดขวางคงสะดวกเพราะพวกกัน
พระมังคลาพาซื่อถือว่าพระ อาจารย์จะใคร่พบพูดขบขัน
จึงตรัสเรียกพวกสุรางค์นางกำนัล ไปเชิญขวัญวรนุชบุษบง
ว่าองค์พระอาจารย์มานานแล้ว อยากพบแก้วกลอยจิตคิดประสงค์
ฝ่ายสุรางค์ย่างเข้าไปเฝ้าองค์ เชิญอนงค์มาคำนับรับอาจารย์
โฉมพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ ยุรยาตรตรงมาที่หน้าฉาน
แล้วยื่นหัตถ์น้อมคำานับรับอาจารย์ บาทหลวงพาลนึกในใจเห็นได้ที
แล้วปราศรัยไต่ถามไปตามเรื่อง ถึงบ้านเมืองยังสนุกเป็นสุขี
ทั้งโรคันอันตรายไม่ยายี ยังอยู่ดีหมดด้วยกันหรือฉันใด
นางคำนับรับคำแต่น้ำจิต ยังหวนคิดถึงแกด่าไม่ปราศรัย
แต่หักห้ามความเก่าพอเบาใจ ลากลับไปกับสุรางค์นางกำนัล ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี เห็นนารีรักใคร่ใจกระสัน
ลืมเสวยเลยตะลึงสักครึ่งวัน ใท้ผูกพันรูปทรงอนงค์นาง
บาทหลวงพูดกลบเกลื่อนให้เงื่อนหาย กินข้าวสายเป็นทุกทีคนผีสาง
พูดมิให้มังคลารู้ท่าทาง จะระคางเสียเพราะเมียจะเสียความ
ครั้นอิ่มหนำทำว่าเวลานี้ กูยังมีธุระจะไปถาม
พวกฝรั่งอังกฤษที่ติดตาม มาสักสามสิบคนอยู่บนเรือ
พระจอมวังสั่งเสนาพฤฒามาตย์ ไปส่งบาทหลวงพลให้ล้นเหลือ
แม้นขัดสนขนเอาทั้งข้าวเกลือ ไปส่งเรือเครื่องเสบียงได้เลี้ยงคน ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี ให้เปรมปรีดิ์ในจิตไม่คิดฉงน
เชิญบาทหลวงร่วมใจกับไพร่พล จรดลรีบไปในเภตรา
เข้าในห้องที่สบายท้ายบาหลี ให้เปรมปรีดิ์นึกหวังเป็นฝั่งฝา
แล้วลุกไปเชิญท่านอาจารย์มา พลางปรึกษาถึงนางสำอางองค์
บาทหลวงเฒ่าเจ้าความคิดบิดตะกูด ทำเป็นพูดผูกพันเห็นมันหลง
แกทำเป็นปราศรัยดั่งใจจง ดูอนงค์เป็นอย่างไรใจของเรา
จะชอบหรือไม่ชอบคิดสอบสวน ตามกระบวนเถิดสิหวาได้ว่าเขา
กูจะไปไต่ถามเป็นสำเนา เองบอกเล่าให้กระจ่างในทางความ ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี ก็เปรมปรีดิ์กราบไหว้แล้วไต่ถาม
เจ้าคุณช่วยกรุณาพยายาม ให้สมความรักใคร่ไว้สักคราว
ช่วยขอสู่ให้ได้อยู่เป็นสุโข ได้อิศโรคลอเคลียด้วยเมียสาว
บาทหลางว่าถ้ากระไรไปอีกคราว แต่ออท้าวเองจงอยู่กูจะไป
พูดกับเขาเจ้าของลองดูก่อน จะโอนอ่อนอออือหรือไฉน
หรือเขาจะแข็งขัดตัดอาลัย แม้นมิให้โดยดีก็มิฟัง
คงจะคิดรบพุ่งให้ยุ่งยิ่ง แล้วจึงชิงนางให้ดังใจหวัง
ปัญญาเอ็งคิดอย่างไรจะใคร่ฟัง บอกกูมั่งเหมือนอย่างนึกที่ตรึกตรอง
ท้าวกุลาว่าสุดแต่ใต้เท้า ข้าพเจ้าขอบพระคุณการุญสนอง
ขอแค่ให้ได้สมอารมณ์ปอง จะปรองดองสุดแท้แต่อาจารย์
บาทหลวงว่าชะเจ้าจอมคอยซ้อมท้าย ไม่ถ่อพายเอาแต่สุขสนุกสนาน
ได้อนงค์เองก็คงลืมอาจารย์ สมนิทานปรารถนาเหมือนว่าวอน
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ จึ่งให้สัตย์ด้วยประสงค์จำนงสมร
ข้าพเจ้าเล่าก็คิดเหมือนบิดร อย่าอาวรณ์ไปเลยท้าวเจ้าประคุณ
แม้นมิตรงต่อองค์อาจารย์เฒ่า พระเป็นเจ้าบนฟ้าอย่าอุดหนุน
ทั้งมหะหมัดของข้าอย่าการุญ แม้นลืมคุณพระอาจารย์ให้ฉันโซ
บาทหลวงยิ้มอิ่มใจว่าอายนี่ เห็นท่วงทีมันจะรักกูอักโข
มันอุตส่าห์กล้าสบถให้อดโซ ชาติอ้ายโคสันหลังขาดอุบาทว์จริง
จำจะต้องเอาใจมันไว้ก่อน ค่อยหลอกหลอนมันดูเรื่องผู้หญิง
แล้วจึ่งคิดถ่ายเทประเวประวิง ให้เห็นจริงทุกอย่างทางประโลม
แกจึงว่าสาบานให้กูแล้ว จะกวาดแผ้วให้ได้นางสำอางโฉม
พรุ่งนี้เช้ากูจะเข้าไปเล้าโลม ให้มันโสมนัสใจคงได้การ ฯ
แกจึ่งสั่งบรรดาพวกฝาหรั่ง ให้เตรียมทั้งคนเก่าเหล่าทหาร
พรุ่งนี้เช้ารีบมาอย่าช้านาน จะไปด่านหาเขาเจ้าบุรินทร์
แกสั่งเสร็จกลับเข้าในท้ายบาหลี ตรองคดีที่จะไปดั่งใจถวิล
ดูพิชัยสงครามตามระบิล ในเล่ห์ลิ้นลอกไว้ในตำรา ฯ
จะกล่าวข้างเรื่องราวท้าวโกสัย ให้แค้นใจสังฆราชไม่ปรารถนา
จะอยู่กับเขาไยมิใช่ข้า ให้มันด่าข่มขี่ตีประจาน
ว่าจะหนีไปพาราหาลูกเขย เรียกคนเคยเข้ามาแล้วว่าขาน
จงไปนัดพวกเราเล่าอาการ อย่าเนิ่นนานบอกให้ทั่วทุกตัวคน
ค่ำวันนี้กูจะหนีเข้าไปด่าน จงเตรียมการไว้ให้ทั่วตัวพหล
เอาเรือบดลดลงไว้ในสายชล อย่าให้คนอื้ออึงคะนึงไป
ครั้นสั่งเสร็จเดินเหย่าเข้าในห้อง เก็บข้าวของตามประสาอัชฌาสัย
แต่บรรดาพวกพหลสกลไกร ของท้าวไทเตรียมทั่วทุกตัวคน
พอสองยามเมฆอับพยับฟ้า พระจันทรามืดมัวทั่วเวหน
ท้าวโกสัยจัดแจงแปลงสกนธ์ เหมือนพวกพลรีบตรงไปลงเรือ
กับพหลพลไพร่ก็หลายร้อย ค่อยล่องลอยรีบไปทอดจอดข้างเหนือ
พากันขึ้นบกได้เสือกไสเรือ เดินไปเหนือด่านท่าชายสาคร
เข้าประตูเดินไปหานายด่าน แจ้งอาการให้เสมียนเขียนอักษร
ว่าตัวเราคนสนิทเป็นบิดร ของบังอรบุษบงอนงค์นาง
ขุนด่านแจ้งเรียกหาพวกม้าใช้ ให้รีบไปเร็วรัดอย่าขัดขวาง
เอาหนังสือบอกไปให้ขุนนาง ตามเยี่ยงอย่างทูลบพิตรอิศรา
พวกม้าใช้รีบไปถึงนิเวศน์ แล้วแจ้งเหตุให้ฟังที่กังขา
ขุนเสนีรับสารอ่านสารา แล้วจึ่งว่าคอยเราจะเข้าทูล ฯ
ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช พร้อมอำมาตย์เฝ้าพระปิ่นบดินทร์สูร
ขุนเสนีกราบก้มบังคมทูล แล้วประมูลคลี่หนังสือที่ถือมา
อ่านถวายในอักษรท้าวโกสัย ให้ภูวไนยทราบความตามเลขา
ว่าบาทหลวงคิดการเป็นมารยา จะปรารถนาบุษบงอนงค์นาง
ให้แก่ท้าวเจ้าพาราปตาหวี ยกโยธีหมายกำจัดที่ขัดขวาง
ข้าสืบรู้แยบคายมันหลายทาง อย่าได้วางใจมันเป็นมั่นคง
จงชวนกันหนีมาบรรดาแขก มันทำแหลกเกือบกระจุยเป็นผุยผง
ขอเชิญทราบในลิขิตดั่งจิตจง พอจบลงที่ในเรื่องเคืองพระทัย
แล้วพระองค์เอื้อนอรรถตรัสบังคับ เร่งไปรับอิศโรท้าวโกสัย
อย่าให้ทันรุ่งแจ้งแสงอุทัย เชิญมาในเวียงวังจึ่งบังควร
เอารถรัตน์จัดไปให้สมยศ พร้อมกันหมดโดยทำนองประคองสงวน
แล้วให้จัดเก๋งข้างในดูให้ควร เวลาจวนแล้วให้พักตำหนักจันทร์ ฯ
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร ขึ้นจากอาสน์เคืองขุ่นให้หุนหัน
เป็นไรมีที่จะเป็นได้เล่นกัน เราก็ชั้นเชิงชายใช่สตรี
เข้าในปรางค์ทางแถลงแจ้งรหัส แล้วก็ตรัสกับพระมิ่งมเหสี
ว่าน้อยหรือบาทหลวงทำท่วงที คิดจะตีเมืองเราเอาเจ้าไป
ยกให้ท้าวเจ้าพาราปตาหวี ไม่คิดที่ก่อนมาอัชฌาสัย
จะยากแค้นแสนเข็ญเป็นอย่างไร ได้เจ็บใจแล้วไม่กลัวถึงตัวตาย
ก็รู้อยู่ว่าแกคิดริษยา พากันมาหมายจะริบให้ฉิบหาย
ไม่รู้ในแยบยลกลอุบาย เราคิดหมายว่าเป็นครูไม่หลู่คุณ
แต่เขาก่อแล้วต้องสานเป็นการแม่น จะตอบแทนกว่าจะสิ้นดินกระสุน
มิใช่เราเกเรเนรคุณ แกทำวุ่นหมายมาจะฆ่าฟัน
บิดาเจ้าเล่าก็หนีมาอยู่ด่าน จึงแจ้งการใจจริงทุกสิ่งสรรพ์
พี่สั่งให้ไปคำนับรับมาพลัน อย่าให้ทันแจ่มแจ้งแสงอุทัย ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี อัญชลีทูลความตามสงสัย
บังเกิดเหตุเภทพาลสถานใด ไม่ขอไกลบาทาฝ่าละออง
ถึงเป็นหญิงสิ่งซึ่งกลศึก ได้ตรองตรึกอาจารย์เฒ่าเล่าสนอง
แม้นเป็นศึกขออาสาฝ่าละออง มิให้ข้องเคืองขัดหัทยา
พระปลอบพลางทางว่านิจจาน้อง ยังไม่ต้องถึงมิตรขนิษฐา
พลางเล้าโลมโฉมสมรเหมือนก่อนมา ให้นิทราบนพระแท่นแสนสำราญ ฯ
ฝ่ายเสนีที่ไปรับท้าวโกสัย รีบลงไปเร็วพลันดั่งบรรหาร
ถึงแล้วทูลท้าวพลันมิทันนาน มีโองการเชิญท่านไทไปบุรินทร์
อย่าให้ทันสุริยาภาณุมาศ พวกอำมาตย์ชื่นชมสมถวิล
ท้าวโกสัยขึ้นรถาไปธานินทร์ ออกจากถิ่นเมืองด่านชานนคร
สารถีตีม้าอาชาชาติ ล่วงลีลาศมาตามทางหว่างสิงขร
ทั้งเกณฑ์แห่เป็นขนัดอัสดร ให้รีบร้อนไปกระทั่งถึงวังใน
ให้ประทับรถาหน้าตำหนัก แล้วหยุดพักเก๋งทองอันผ่องใส
ครั้นรุ่งรางสว่างแสงอโณทัย สกุไณโกกิลาพากันบิน
ดุเหว่าแว่วแจ้วเจื้อยระเรื่อยร้อง ประสานซ้องส่งเสียงสำเนียงถวิล
ป่างพระจอมอิศราเจ้าธานินทร์ ธิบดินทร์สระสรงคงคาลัย
เสด็จออกนอกปรางค์พลางลีลาศ ยุรยาตรออกมาเฝ้าท้าวโกสัย
เชิญเข้ามาปรางค์มาศปราสาทชัย ต่างปราศรัยสนทนาปรึกษากัน ฯ
ฝ่ายพระนุชบุษบงอนงค์นาฏ มากราบบาทบิตุรงค์พงศ์อสัญ
แล้วก็ตรัสสนทนาปรึกษากัน ต่างรำพันทุกข์ยากเมื่อจากเมือง
บาทหลวงทำป่นปี้ทั้งตีตบ ไม่น่าคบน่าค้าอ้ายตาเหลือง
ดูจริตผิดชนคนทั้งเมือง คิดแต่เรื่องทุจริตเป็นจิตพาล ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงกำพลเพชร ครั้นทราบเสร็จเคืองพระทัยหลายสถาน
ปรึกษาท้าวโกสัยเห็นไม่นาน คงเกิดการรบกันเป็นมั่นคง
แล้วสั่งนุชบุษบงอนงค์นาฏ ให้จัดราชนารีที่ประสงค์
ไปให้ท้าวเธอใช้ดั่งใจจง ร้อยอนงค์ปรนนิบัติกษัตรา
ครั้งสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร ออกอำมาตย์เฝ้ารายทั้งซ้ายขวา
แล้วตรัสเรียกอาจารย์คลานเข้ามา จึงปรึกษาเรื่องงานการสงคราม ฯ
พราหมณ์สุทัตฟังตรัสแล้วดูสอบ ตามระบอบในตำราภาษาสยาม
พิเคราะห์ดูลัคน์จันทร์ทั้งวันยาม เห็นต้องตามบทบังคับสำหรับครู
คงจะเป็นศึกใหญ่มิใช่น้อย จะติดต้อยราญรอนจนอ่อนหู
จะมีผู้อุปถัมภ์ช่วยค้ำชู ตาแกรู้เสร็จสรรพแล้วกราบทูล
ว่าข้าแต่พระองค์ผู้ทรงภพ จะต้องรบวุ่นไปทั้งไอศูรย์
ต่อเมื่อไรเผ่าพงศ์วงศ์ประยูร มาประมูลจึ่งจะคลายวายอาวรณ์
ด้วยหลักเมืองร้ายอยู่ราหูทับ ต้องตำรับตกทวารอาจารย์สอน
ข้าคูณหารในตำราพยากรณ์ พระเสาร์จรมาเป็นที่มักมีภัย
ข้างต้นร้ายปลายดีมักมียศ ให้ปรากฏดังอาจารย์ท่านขานไข
ขอจงทราบบาทบงสุ์พระทรงชัย ตามที่ในแบบฉบับอย่างกราบทูล ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาฉลาด ให้หมายบาดบอกกันไปทั้งไอศูรย์
ให้หาคนมีวิชามาประมูล ให้ไพบูลย์ในจังหวัดปัถพิน
ทั้งคงทนมนต์เวทวิเศษขลัง เอามาตั้งเป็นขุนนางอย่างถวิล
ทั้งเมียลูกปลูกฝังให้นั่งกิน ตั้งบ้านถิ่นฐานชลาริมสาคร
จัดพหลพลไพร่ไปไว้ด้วย จะได้ช่วยคุ้มขังช่วยสั่งสอน
แล้วให้จ่ายกัณฐัศว์อัสดร ได้ฝึกสอนให้ชำนาญการณรงค์
แล้วสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร ขุนอำมาตย์จัดตามความประสงค์
พระเสด็จเข้าวังดังจำนง แล้วเลยตรงเข้าไปเฝ้าท้าวพ่อตา
แถลงข้อราชกิจผิดแลชอบ ตามระบบกลศึกได้ปรึกษา
พอได้ช่วยตรึกตรองสองปัญญา พระมังคลาก็ค่อยคลายวายอาวรณ์ ฯ
จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง แกอิ่มทรวงเห็นความตามอักษร
พอรุ่งเช้าคิดจะไปในนคร ให้อาวรณ์แค้นคั่งมังคลา
มันรักเมียยิ่งกว่ากูผู้เป็นพระ กูจำจะแก้แค้นให้แสนสา
พออุทัยรุ่งรางสว่างตา แกลุกมาจากห้องตรองจะไป
พอต้นหลพลไพร่ในกำปั่น มาพร้อมกันบอกแจ้งแถลงไข
ว่าท้าวแขกอยู่เมื่อกี้ก็หนีไป ทั้งบ่าวไพร่เจ็บป่วยไปด้วยกัน
ถ้าจะติดตามไปเห็นไม่พ้น คงไปวนอยู่ในป่าพนาสัณฑ์
บาทหลวงว่ากูไม่กลัวช่างหัวมัน จะด้นดั้นไปไหนมิใช่การ
เลี้ยงมันไว้ไม่เห็นเป็นประโยชน์ อ้ายคนโฉดตาเหลืองเปลืองข้าวสาร
เอาไปทัพทีไรไม่ได้การ อยู่ไปนานเปลืองไก่ให้มันกิน
ทั้งแพะแกะโคกระบือหือไม่ขึ้น ยัดเป็นพื้นตามสบายไม่วายถวิล
บ่นถึงเมียทุกทิวาเป็นอาจิณ กูก็สิ้นห่วงใยอย่าไปตาม
จงกลับไปเภตราอย่าเป็นทุกข์ ไปนั่งลุกตามเพลงอย่าเกรงขาม
อันตัวกูจะอุตส่าห์พยายาม แม้นสมความคิดไว้คงได้ดี
แกสั่งเสร็จกลับเข้าไปที่ในห้อง กินข้าวของอยู่ที่ในท้ายบาหลี
แล้วใส่เสื้อแพรบางที่อย่างดี กังเกงสีตากุ้งดูรุงรัง
แล้วบอกท้าวเจ้าพาราปตาหวี เองอยู่นี่กูจะไปดั่งใจหวัง
ให้พวกที่จะไประไวระวัง เข้ามาสั่งเสร็จสมอารมณ์ปอง
แกออกจากห้องหับจับกระบี่ ลงเรือสีพร้อมพหลพลทั้งผอง
ตีกระเชียงเข้าไปดั่งใจปอง เข้าในคลองด่านไปไม่ต้องเดิน
ไปจอดท่าหน้าเมืองปากน้ำแล้ว แกผ่องแผ้วราวกับนกวิหคเหิน
นึกนิยมสมคิดพาจิตเพลิน แล้วก็เดินเข้าในบ้านท่านพระยา
แกจึงสั่งคนใช้ให้ไปบอก นายมึงออกมาเดี๋ยวนี้ทีเถิดหวา
ว่าอาจารย์เจ้านิเวศน์เกศประชา จะให้พาเข้าไปในบุรินทร์ ฯ
ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยาออกมารับ แล้วคำนับเชิญขึ้นไปดั่งใจถวิล
บนหอนั่งข้างหน้าศาลาดิน พร้อมกันสิ้นแต่บรรดามาด้วยกัน
เชิญบาทหลวงให้นั่งยังเก้าอี้ จัดบุหรี่น้ำชามาให้ฉัน
แล้วปราศรัยไต่ถามเนื้อความพลัน ว่าตัวท่านนี้มีการสถานใด
บาทหลวงว่ากูมานี้มีธุระ จะไปปะมังคลาได้ปราศรัย
เองจงพากูไปเฝ้าเจ้ากรุงไกร เข้าข้างในนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยาหาเสมียน ให้เร่งเขียนบอกไปดั่งใจหวัง
แล้วเรียกพวกม้าใช้ให้ไปวัง พลางส่งหนังสือให้รีบไคลคลา ฯ
ฝ่ายม้าใช้เข้าไปถึงนิเวศน์ แล้วแจ้งเหตุให้ถวายลายเลขา
ขุนเสนีคลี่สารอ่านสารา แล้วก็พากันเข้าไปในพระโรง ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช ออกอำมาตย์บนบัลลังก์ที่นั่งโถง
ปรึกษาการเวียงชัยในพระโรง ให้ชักโยงคนดีมีกำลัง
มาเลี้ยงไว้เป็นทหารชำนาญรบ ได้สมทบโดยประสงค์จำนงหวัง
แม้นเกิดศึกก็จะได้ใช้กำลัง แล้วแต่งตั้งเป็นพระยารักษาองค์
ฝ่ายเสนีที่สำหรับรับใบบอก พลางคลี่ออกอ่านความตามประสงค์
ทูลแถลงแจ้งถวายให้พระองค์ ท้าวเธอทรงทราบคดีที่มีมา
เมืองปากน้ำบอกมาว่าสังฆราช แกองอาจหยาบคายร้ายนักหนา
สั่งให้พวกปากน้ำนำเข้ามา ในพาราจะเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช ตรัสประภาษสั่งพหลพลขันธ์
จงกำกับเร่งไปรับเข้ามาพลัน จะดูชั้นเชิงจะมาว่ากระไร
ก็รู้อยู่ว่าจะเบียนเป็นเสี้ยนหนาม ถึงดับความก็ไม่อาจจะหวาดไหว
สัญชาติโกงโฉงเฉงไม่เกรงใจ บุราณให้ตรองความดูตามควร
พระจึงสั่งเสนีที่เปรื่องปราด ไปแผ้วกวาดจัดไว้ที่ในสวน
การที่จะรบสู้ดูพอควร ตามกระบวนเกียรติยศพองดงาม
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์ ยุรยาตรเข้าข้างในมิได้ขาม
แล้วตรองตรึกการณรงค์จะสงคราม คงลุกลามมั่นคงอย่าสงกา ฯ
๏จะกล่าวฝ่ายคนใช้ที่ไปรับ เร่งกำชับพวกไพร่ทั้งซ้ายขวา
ถึงปากน้ำก็พอค่ำสนธยา พวกเสนาหยุดพหลพลนิกาย
แล้วไปเรียนกับพระยารักษาด่าน มีโองการรับสั่งว่าเวลาสาย
ให้รับไปในวังดั่งภิปราย ทั้งไพร่นายเกณฑ์ระดมให้สมควร
จัดให้งามตามยศพระสังฆราช อย่าให้ขาดแห่ไปพักตำหนักสวน
พวกปากน้ำได้ฟังสั่งกระบวน ให้ครบถ้วนมิให้ขาดราชการ
แล้วจัดแจงเลี้ยงดูผู้รับสั่ง ยกมาตั้งเหล้าข้าวทั้งคาวหวาน
ให้หลับนอนแต่หัวค่ำพอสำราญ ทั้งทหารโยธาพลากร
จึงจัดแจงแต่งโต๊ะสำรับใหญ่ ทั้งเป็ดไก่วางเรียงเคียงสลอน
อีกเนื้อโคผัดคั่วหัวสุกร ทั้งส้อมช้อนมีดสำหรับเชือดกับกิน
น้ำองุ่นรินใส่ในถ้วยแก้ว เรียงเป็นแถวแต่งตั้งดังถวิล
ทั้งลูกไม้จานรองล้วนของกิน จัดไว้สิ้นตั้งรอบนหอกลาง
แล้วเชื้อเชิญสังฆราชพระบาทหลวง ตามกระทรวงสารพัดไม่ขัดขวาง
ขึ้นเก้าอี้พูดกันฉันไปพลาง ตามเยี่ยงอย่างข้างฝรั่งเมืองลังกา
มีผู้คนปรนนิบัติไม่ขัดสน พร้อมอยู่บนหอหมดไว้ยศถา
บาทหลวงเฒ่านั่งยิ้มอิ่มสุรา กินข้าวปลาเสร็จสมอารมณ์ปอง
แล้วลุกจากเก้าอี้ไปที่พัก มาพร้อมพรักคนที่มาห้าสิบสอง
บาทหลวงเอนกายอิงแล้วนิ่งตรอง จะหาช่องแยกครัวอ้ายผัวเมีย
ไม่เป็นอันหลับนอนอาวรณ์หวัง ให้แค้นคั่งมังคลาประดาเสีย
คงจะคิดโลมเล้าเอาอีเมีย ไปให้เสียกับอ้ายแขกแหกเอาเมือง
จำจะหลอกให้มันไปในกำปั่น คิดผ่อนผันทรมาให้ตาเหลือง
แล้วจะคิดจัดพลเข้าปล้นเมือง ให้สมเรื่องที่มันทำกูช้ำใจ ฯ
พอเรื่อแรงแสงทองส่องอากาศ ภาณุมาศแย้มเยี่ยมเห่ลียมไศล
สกุณากาโกกิลาไพร ส่งเสียงใสแซ่ซ้องก้องกังวาน
ไก่กระชั้นขันเสียงสำเนียงแจ้ว กระเหว่าแว่วร้องจำเรียงเสียงประสาน
พระสุริย์แสงแจ้งจำรัสชัชวาล พวกทหารเตรียมพลสกลไกร
เอารถรัตน์อัสดรกุญชรชาติ มายืนกลาดเกณฑ์แห่แลไสว
ทั้งธงเทียวเขียวขำดูอำไพ มาพร้อมไว้ตามรับสั่งตั้งกระบวน
บาทหลวงเฒ่าพลิกฟื้นตื่นขึ้นแล้ว จิตผ่องแผ้วอิ่มเอมเกษมสรวล
กินเอมโอชโภชนาเวลาควร ก็เดินด่วนไปขึ้นรถบทจร
พวกพหลพลแห่แตรฝรั่ง เดินคับคั่งรายเรียงเคียงสลอน
ทั้งดาบดั้งเสโล่แลโตมร บทจรจากด่านชานบุรินทร์
เดินพหลพลสะพรั่งเข้าวังหลวง ตามกระทรวงโดยนิยมสมถวิล
หยุดประทับที่พลับพลาหน้าบุรินทร์ พร้อมกันสิ้นบอกเข้าไปข้างในพลัน ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาฉลาด ก็ยุรยาตรนาดกรายรีบผายผัน
เสร็จมารับตาเฒ่าเข้าไปพลัน ในสวนขวัญให้ขึ้นพักตำหนักทอง
แกคำนับจับหัตถ์ตรัสปราศรัย พูดเอาใจจะให้ชิดสนิทสนอง
เพราะมารยาคิดไว้ในใจปอง แกตรึกตรองแต่จะลวงดูท่วงที
พระมังคลาพูดจามิให้พลาด กลัวตาบาทหลวงไกจะใส่สี
อันแยบยลกลไกใช่พอดี ทั้งจู้จี้เต็มเบื่อเหลือระอา
ต้องถนอมกล่อมใจมิให้ขัด แต่ความสัตย์ไม่ประจบไม่คบหา
พระสั่งพวกคนใช้ให้ไคลคลา ไปจัดหาโต๊ะใหญ่ที่ในวัง
มาเลี้ยงดูสังฆราชพระบาทหลวง ตามกระทรวงเร่งไปดั่งใจหวัง
พลางยกของมาใส่ระไวระวัง ที่โต๊ะตั้งเป็นระเบียบดูเรียบเรียง
แล้วเชิญบาทหลวงเฒ่าขึ้นเก้าอี้ ให้ดีดสีขับขานประสานเสียง
พระมังคลาฝาหรั่งขึ้นนั่งเคียง พูดกันเสียงพึมพำตามทำนอง
บาทหลวงกินหมูไก่ทั้งไข่ต้ม เอาน้ำส้มรดใส่ลงในของ
อร่อยรสเป็ดไก่สมใจปอง ถูกทำนองอย่างฝรั่งข้างลังกา
แกชอบปากกินได้มิใช่น้อย คล่องคอหอยคว้าใหญ่ใส่หนักหนา
พลางสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา กินข้าวปลาอิ่มหนำพอสำราญ
แล้วเสแสร้งแกล้งว่ากูมานี่ ท้าวกุลามาลีมันว่าขาน
อยากจะใคร่ร่วมพงศ์เป็นวงศ์วาน จะช่วยการคิดไปตีบุรีคืน
เมืองลังกาที่ประสงค์ให้จงได้ เองจะใช้สารพัดไม่ขัดขืน
มันพูดจาน่าฟังเห็นยั่งยืน คบเป็นพื้นไว้จะได้ไปลังกา
เองลงไปกำปันสักวันหนึ่ง ที่รำพึงนำไว้ได้ปรึกษา
มันก็เป็นคนดีมีปัญญา ดีดอกหวาพันผูกลูกผู้ชาย
พระมังคลาว่าเจ้าคุณการุญสนอง ขอตรึกตรองสักเจ็ดวันจะผันผาย
ข้าพเจ้าพึ่งมายั้งพอตั้งกาย ยังไม่วายอาวรณ์ที่ร้อนทรวง
ตั้งเสบียงอาหารก็พานขัด จะรีบรัดยกไปเป็นใหญ่หลวง
ยังจะต้องจัดพหลพลทั้งปวง ต่อเรือช่วงเรือใช้จะได้จร ฯ
บาทหลวงว่าเองอย่าได้วิตก อ้ายแขกยกมาคั่งคับสลับสลอน
เองรีบไปคิดการที่ราญรอน อย่านิ่งนอนกอดเมียจะเสียความ
แกจึ่งว่าตัวกูอยู่ไม่ได้ จะรีบไปบอกอ้ายแขกช่วยแบกหาม
ได้ปรึกษาการณรงค์ข้างสงคราม เองรีบตามกูลงไปในเภตรา
แกสั่งเสร็จคำนับแล้วจับหัตถ์ หน่อกษัตริย์ด้วยพลันต่างหรรษา
แล้วจึ่งว่าสุริยนจะสนธยา กูจะลามึงไปที่ในเรือ
แล้วลงจากตำหนักคนพรักพร้อม คอยแห่ห้อมตามถนนดูล้นเหลือ
บาทหลวงขึ้นรถใหญ่รีบไปเรือ ทหารเสือแจวไวไปทะเล
ครั้นถึงลำกำปั่นใหญ่ไพร่ทั้งนั้น มาพร้อมกันต่างชวนกันสรวลเส
บาทหลวงคิดจิตนิยมสมคะเน กูถ่ายเทเห็นจะได้ดั่งใจปอง ฯ
ฝ่ายท้าวแขกลุกมารับคำนับถาม ว่าสมความไหมเจ้าคุณการุญสนอง
ได้ขอสู่เขาหรือไม่ดั่งใจปอง จะปรองดองอย่างไรเป็นไมตรี
บาทหลวงเฒ่าเจ้ามารยาจึ่งว่าขาน เขามีการเรื่องทุกข์ไม่สุขี
ต้องพลัดพรากจากลังกาเสียธานี แม้นใครตีคืนได้จะให้นาง
บุษบงโฉมตรูผู้น้องสาว อันเรื่องราวพูดไว้มิให้หมาง
กูก็ว่าแยบยลเป็นหนทาง เขาไม่วางใจเองยังเกรงกลัว
แม้นตีได้ลังกาอาณาจักร คงสมัครได้เสียเป็นเมียผัว
แม้นได้สมปรารถนาเองอย่ากลัว คงได้ตัวสาวสรรค์กัลยา ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าพาราพระยาแขก มันช่างแบกโง่ใหญ่ไว้นักหนา
ไม่รู้ในเล่ห์กลคนมารยา ทั้งถูกยาอีตาเฒ่าเอาจนงง
แล้วว่ากับสังฆราชพระบาทหลวง การทั้งปวงจะให้สมอารมณ์ประสงค์
แต่ขอให้ได้นุชบุษบง จะให้ลงโคลนน้ำจะทำตาม
พูดกันเสร็จต่างเข้าไปอยู่ในห้อง ลงนอนตรองคนละแยกคิดแบกหาม
อีตาเฒ่าทรนงจะสงคราม พยายามหมายล้างมังคลา ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี ตรองแต่ที่เมามันข้างตัณหา
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มกลัดอัดอุรา เพราะราคาขึ้นขม่อมต้องยอมตัว
เปรียบเหมือนทาสตาเฒ่าอ้ายเจ้าเล่ห์ มันถ่ายเทไกล่เกลี่ยชักเมียผัว
หลอกข้างนี้ปดข้างนั้นให้พันพัว มันจะยั่วการศึกให้ครึกโครม ฯ
จะกล่าวข้างมังคลานราราช แค้นสังฆราชในพระทัยดังไฟโหม
รู้มารยาตาเฒ่ามาเล้าโลม ให้แสนโทมนัสใจไม่สบาย
จึงปรึกษาหารือพราหมณ์สุทัต พลางแจ้งอรรถบอกกล่าวเล่าขยาย
ตั้งแต่แรกอนุสนธิ์ไปจนปลาย ตามอุบายแกมากล่าวแต่เช้าวาน
พราหมณ์สุทัตทราบอรรถจึงทูลตอบ โดยระบอบกลไกหลายสถาน
แม้นนิ่งช้าข้าเห็นไม่เป็นการ อันช้างสารเสียงามักกล้าชน
จำจะต้องป้องกันด่านปากน้ำ เกณฑ์กันทำป้อมรายชายถนน
ให้มั่นคงเรียบร้อยคอยประจญ จะได้ขนปืนใหญ่ไปรายเรียง
ซึ่งเขาเชิญเสด็จไปในกำปั่น จะป้องกันพูดยากเป็นปากเสียง
ฉวยเสียทีการอุบายพูดไล่เลียง มันพร้อมเพรียงจะเข้ากลุ้มตะลุมบอน
ผิดก็สู้กันป่นอยู่บนบก ไม่วิตกเรียนรู้ตามครูสอน
เมื่อจะพูดกับเราให้เขาจร มานครปากน้ำที่สำคัญ
พลับพลาสีอยู่ที่จะรับแขก ตั้งแต่แรกมีสำหรับที่คับขัน
ถึงจะเกิดชิงชัยทำไมกัน ที่ข้อนั้นพร้อมกันทั่วอย่ากลัวเกรง ฯ
พระทรงฟังสังรเสริญแสนฉลาด สมเป็นปราชญ์ฟังเพราะล้วนเหมาะเหมง
ท่านช่วยคิดแก้ความไปตามเพลง อย่าได้เกรงกีดขวางทุกอย่างไป
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร จากปรางค์มาศไปเฝ้าท้าวโกสัย
ปรึกษาการต่างต่างทุกอย่างไป ตามที่ในสังฆราชพูดพาดพิง
ท้าวโกสัยว่าไม่ใช่หรือพ่อเอ๋ย เพราะมันเคยข่มขี่ดั่งผีสิง
คงจะทำหลายเล่ห์ประเวประวิง แม้นเรานิ่งไว้ในใจมันใส่งอม
เหมือนแก้วเก่าร้าวแยกแตกสลาย จะขวนขวายต่อติดสนิทสนอม
คงจะเป็นริ้วร่องให้หมองมอม ถึงจะยอมให้มันใช้เห็นไม่ฟัง
พระมังคลาว่าจริงเหมือนท้าวตรัส แกเสียสัตย์ดูหน้าเหมือนบ้าหลัง
คิดให้ทำป้อมค่ายระไวระวัง มันคงตั้งรบรุกถึงคลุกคลี ฯ
จะกล่าวฝ่ายพราหมณ์สุทัดจัดพหล ระดมคนไปทำการชานกรุงศรี
ป้อมปีกกาสารพันกันไพรี แล้วให้ตีเหล็กใหญ่เอาใส่แกน
เร่งกันทำกำกับคนนับหมื่น เจาะช่องปืนไว้สำหรับนับได้แสน
ตั้งค่ายคูหลายชั้นกันเขตแดน ปืนหามแล่นปืนใหญ่จัดไว้วาง
แล้วสำเร็จเสร็จการด่านปากน้ำ คนประจำฝึกหัดไว้ขัดขวาง
ตั้งตึกใหญ่ใส่อาหารไว้ย่านกลาง เมื่อขัดขวางเครื่องเสบียงได้เลี้ยงพล
แล้วสำเร็จเสร็จสรรพตามรับสั่ง กลับมาวังทูลแจ้งแห่งนุสนธิ์
พระทราบเสร็จราชการบานกมล เหมือนสายชลดับร้อนค่อยผ่อนคลาย ฯ
จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง แกร้อนทรวงคอยหาไม่เห็นหาย
อ้ายมังคลาทีจะรู้ในอูบาย อันแยบคายที่กูคิดจึงบิดเบือน
ชะรอยอ้ายพ่อตาไปว่ากล่าว อันเรื่องราวคิดไว้เห็นไม่เหมือน
จำจะมีจดหมายให้ไปเตือน แม้นแชเชือนก็คงเห็นได้เล่นกัน
แกจึงเขียนหนังสือสองฉบับ ตราประทับให้เข้าไปไอศวรรย์
ส่งให้พวกคนใช้รีบไปพลัน ตามกูบัญชาสั่งอย่ารั้งรา
พวกคนใช้รีบไปถึงเมืองด่าน แล้วส่งสารบอกแจ้งแห่งเลขา
พวกชาวด่านรับสารไปพารา ทูลกิจจาแก่พระองค์ดำรงวัง ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลาหน่อกษัตริย์ ออกแท่นรัตน์ธิบดินทร์ถวิลหวัง
ถามเรื่องการเวียงชัยระไวระวัง แล้วตรัสสั่งสนทนากับอาจารย์ ฯ
ฝ่ายเสนีที่รับอักษรศรี ทูลคดีท้าวไทเขาให้สาร
กับหนังสืออักขราพระอาจารย์ แล้วก็อ่านเรื่องราวกล่าวสารา
ในลิขิตสังฆราชผู้ปราดเปรื่อง อันรู้เรื่องชี้ขาดในศาสนา
มาถึงศิษย์ร่วมชีวังมังคลา ด้วยคอยหามาก็หายไปหลายเดือน
การที่พูดกันไว้ก็ได้เสร็จ คงสำเร็จโดยประสงค์จำนงเหมือน
เราก็รับแม่นแท้ไม่แชเชือน คงเป็นเพื่อนทำศึกดั่งตรึกตรอง
จงลงไปกำปั่นสักวันหนึ่ง จะได้พึ่งพัวพันกันทั้งสอง
คงจะสมใจจิตอย่าคิดตรอง การเศร้าหมองจะได้คลายวายคะนึง
แล้วคลี่สารเจ้าพาราปตาหวี ขอเป็นที่รักใคร่อาลัยถึง
เจริญราชไมตรีที่คะนึง ด้วยรำพึงอยากประสบพบพระองค์
พอได้เป็นเกียรติยศปรากฏไว้ เชิญภูวไนยโปรดให้สมอารมณ์ประสงค์
ข้าขอเป็นเกือกทองฉลององค์ ได้ดำรงไมตรีที่เจริญ ฯ
พอจบสารฝ่ายพระผ่านกำพลเพชร ครั้นทราบเสร็จมันมาตั้งสังรเสริญ
พูดยกยอล่อให้น้ำใจเพลิน มันจะเชิญเอาไปทำให้หนำใจ
ก็รู้อยู่ว่าปัญญาตาบาทหลวง คิดล่อลวงมิได้ตรงอย่าสงสัย
จึงตรัสสั่งกรมท่าเสนาใน เร่งแก้ไขแต่งตอบให้ชอบกล ฯ
เสนีรับโองการเขียนสารตอบ โดยระบอบเรื่องความตามนุสนธิ์
แล้วสั่งให้เสนีทั้งสี่คน นำยุบลราชการใส่พานทอง
แล้วแห่แหนลงไปในกำปั่น ส่งให้ท่านบาทหลวงเฒ่ากับข้าวของ
ทั้งลูกไม้ของประหลาดใส่ถาดทอง กับสิ่งของเอมโอชโภชนา ฯ
บาทหลวงเฒ่าออกมารับจับหนังสือ ดูลายมือคลี่สารอ่านเลขา
ในสารศรีเจ้าจังหวัดกษัตรา พระมังคลาขอคำนับกับอาจารย์
ซึ่งมิได้ลงมาช้าอยู่นั้น ด้วยป่วยครั่นตัวไปหลายสถาน
แต่พอหายจะลงมาหาอาจารย์ จงทราบสารเถิดเจ้าคุณอย่าวุ่นวาย
พอจบเรื่องแกนึกเคืองแต่ในจิต อ้ายนี่คิดเห็นจะรู้ที่กูหมาย
มันจึ่งบอกเจ็บไข้ไม่สบาย รู้อุบายจริงแล้วหนอเพราะพ่อตา
แล้วจึงอ่านสารตอบพระยาแขก ว่าเมื่อแรกท้าวไทขึ้นไปหา
ก็ขอบใจไมตรีที่ท่านมา เหมือนญาติกานับเนื้อดั่งเชื้อวงศ์
ซึ่งจะออกณรงค์ด้วยช่วยดับศึก ก็สมนึกแสนยินดีที่ประสงค์
ไม่เดียดฉันท์รักกันเหมือนญาติวงศ์ จะซื่อตรงต่อกันจนบรรลัย
แต่ครั้งนี้มิได้ไปในกำปั่น เพราะโรคันดอกพระองค์อย่าสงสัย
ถ้าแม้นค่อยทุเลาบรรเทาใจ คงจะได้พบกันดั่งสัญญา
ขอเชิญแจ้งศุภลักษณ์ในอักษร ไม่เกี่ยงงอนซื่อตรงเหมือนวงศา
อันสารศรีนี้ถึงท้าวเจ้าพารา เมืองปตาหวีจงแจ้งอย่างแคลงเลย
บาทหลวงเจ้ามารยาแกด่าผลุง พูดออกยุ่งอวดก๋าเจ้าข้าเอ๋ย
ควักน้ำตาลล่อมดปดจนเลย กูก็เคยรู้ใจอ้ายไทยแกม
เป็นไรมีที่ตรงนั้นอย่ามั่นหมาย ชะเจ้านายมึงเป็นปราชญ์ฉลาดแหลม
มาหลอกกูผู้อาจารย์เอาหวานแกม อ้ายแกะแนมไม่รู้สึกสำนึกตัว
ชะเจ้าปิ่นภูวดลกำพลเพชร มาไว้เม็ดพูดจามันน่าหัว
เฮ้ยไปบอกตามกูสั่งระวังตัว กูไม่กลัวบุญญาบารมี
ขุนเสนาลากลับจากกำปั่น แล้วพากันเข้าประณตบทศรี
ทูลแถลงแจ้งข้อคดีมี ให้ทราบที่บาทหลวงว่าสารพัน ฯ
ฝ่ายพระจอมมังคลาปรีชาฉลาด ตรัสประภาษสั่งพหลพลขันธ์
ให้จัดแจงเตรียมตัวไว้ทั่วกัน ไม่ช้าวันมันคงทำให้รำคาญ ฯ
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท แกแจ้งเหตุตรองไว้หลายสถาน
จึงกราบทูลมูลความตามบุราณ จะต้องราญรบสู้ดูกำลัง
เขาจะคิดรอนราญสถานไหน เรามั่นไว้มันอยู่เรือเหมือนเสือขัง
รบแต่ห่างกันสักหน่อยคอยระวัง ถ้าแม้นตั้งค่ายคูจะรู้ความ
พระจอมวงศ์ทรงฟังสั่งประกาศ ท่านช่วยกวาดเสียให้เตียนที่เสี้ยนหนาม
การที่จะณรงค์ในสงคราม แล้วแต่ความคิดท่านจะผันแปร
อาญาสิทธิ์อยู่กับท่านดังมั่นหมาย เสนานายใครไม่ฟังยังกระแส
เอาตามบทอัยการอย่าผันแปร สุดแล้วแต่ท่านครูผู้อาจารย์
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร เข้าปรางค์มาศรจนามุกดาหาร
ฝ่ายท่านตาพราหมณ์สุทัตเร่งจัดการ เตรียมทหารไว้ให้ทั่วทุกตัวคน ฯ
จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง แกนั่งง่วงคอยสังเกตหาเหตุผล
คิดจะเข้าตีด่านชานกำพล ให้ร้อนรนอกใจไม่สบาย
แกจึ่งเรียกเจ้าพาราปตาหวี มานั่งที่พูดไปดังใจหมาย
ได้ช่วยกันปรึกษาหาอุบาย อันแยบคายเองจะเห็นเป็นอย่างไร
จะไปตีลังกาเห็นช้านัก จะร้างรักร้อนจิตพิสมัย
กูเห็นว่าเรื่องราวจะยาวไป กูคิดไว้ว่าจะตีบุรีมัน ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราพระยาแขก มันนั่งแบกโง่ไว้ใจกระสัน
ด้วยราคารัดรึงให้ตึงตัน คิดหมายมั่นแต่จะใคร่ได้อนงค์
จึงว่ากับสังฆราชพระบาทหลวง การทั้งปวงไม่ใช่ของต้องประสงค์
ขอแต่ให้ได้นุชบุษบง การประสงค์ของดิฉันเท่านั้นเอง ฯ
บาทหลวงได้ฟังว่านัยน์ตาเขียว แกโกรธเกรี้ยวลุกขึ้นโลดกระโดดเหยง
แล้วชี้หน้าด่าให้มิได้เกรง อ้ายนักเลงสกปรกโกหกกู
พูดสบถสาบานให้การไว้ ชอบแต่ให้แลบลิ้นออกกินหมู
หมายว่ารักใคร่กันกตัญญู มิได้รู้กิริยาอ้ายบ้ากาม
แกเดินด่าเออมันไม่ใช่มนุษย์ แล้วขากทุดเต็มระยำอ้ายซำสาม
ท้าวกุลาพาซื่อไม่ถือความ พยายามแต่จะใคร่ได้อนงค์
หัวร่อแหะแคะไค้มิได้โกรธ ให้ปราโมทย์คลุ้มคลั่งกำลังหลง
เพราะถูกยาตาเฒ่าเอาจนงง เล่นเอาหลงเร่อไปไม่ได้การ
ประเดี๋ยวชักเอากระดาษที่วาดรูป ออกมาจูบเล่นเป็นสุขสนุกสนาน
บาทหลวงเฒ่าเข้าห้องคิดตรองการ จะรอนราญราวีตีกำพล
จึงให้หาแต่บรรดาขุนนางแขก มาแย้มแยกเรื่องความตามนุสนธิ์
กูจะเข้าราวีตีกำพล สั่งพหลไว้ให้ทั่วทุกตัวนาย
จะทำศึกครั้งนี้เป็นที่ยิ่ง การจะชิงนางในเหมือนใจหมาย
จงช่วยกันรบสู้อย่าดูดาย ให้เจ้านายสมประสงค์จำนงปอง
แกหวนจิตคิดขึ้นได้ว่าอ้ายนี่ มันถูกผีถูกยาพาให้หมอง
แม้นมิแก้ไหนจะสมอารมณ์ปอง จำต้องแก้ไขให้มันคลาย
แล้วจึงว่าฮาเฮ้ยอ้ายเหล่านี้ กลับไปที่อยู่ตนเร่งขวนขวาย
จงจัดแจงเตรียมพหลพลนิกาย ไว้ทุกนายเรียกเมื่อไรให้ได้การ
แล้วลุกเดินเลยไปท้ายบาหลี ขึ้นเก้าอี้ดูตำรายาขนาน
จำจะแก้อ้ายขี้เค้าจะเอาการ พอชื่นบานมันจะได้ใช้ไพร่พล
ซึ่งเอารากกำจายหิงหายป่า กับแก้วตาฝูงสัตว์แรกปัฏิสนธิ์
ทั้งเครื่องหวานมาเป็นเชื้อเจือระคน แล้วเสกมนต์ลงอักษรให้ถอนยา
พลางกวนใส่ไว้เสร็จสำเร็จนึก เวลาดึกเดินเหย่าเข้าไปหา
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าประเทศเขตชวา ลุกออกมาต้อนรับแล้วจับมือ
พลางปราศรัยในเล่ห์เสน่หา แต่พี่มานั่งคอยอยู่น้อยหรือ
เชิญไปแท่นไสยาจะหารือ แม่อย่าถือไปด้วยกันเถิดขวัญใจ
แล้วจูงบาทหลวงเฒ่าเข้าในห้อง แกจึ่งร้องว่าอ้ายบ้าอ้ายตาใส
ตัณหาสดหยดย้อยน้อยเมื่อไร จะทำไมกับกูเป็นครูบา ฯ
๏ท้าวกุลารู้สึกนึกขึ้นได้ เออผิดไปแล้วท่านอาจารย์ขา
ได้ผิดพลั้งหวังว่ามิตรองค์ธิดา ไม่แจ้งว่าท่านครูผู้อาจารย์
บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยมึงอย่าวุ่น ทำเฉียวฉุนให้ตัณหานั้นกล้าหาญ
เพราะลมราคมากมายหลายประการ กูสงสารจะช่วยแก้ให้แปรไป
เอายานัตถุ์ดมพลางพอสร่างโศก ระงับโรคที่ในจิตหวิดหวิดไหว
แกหยิบยาที่ประสมให้ดมไป ออท้าวไทคำนับรับมาดม
พิษยาแฝดก็ค่อยเบาที่เร่าร้อน เพราะยาถอนไปชำระที่สะสม
บรรเทาคลายหายเหี้ยมที่เตรียมตรม พอขับลมราคร้อนผ่อนสำราญ
ได้หลับนอนอ่อนใจได้เป็นสุข บรรเทาทุกข์ค่อยสบายหลายสถาน
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสีรวีวาร เสพอาหารเห็นสบายวายอาวรณ์
บาทหลวงเห็นค่อยคลายเรียกนายทัพ มากำชับพวกทหารชาญสมร
รีบยกไปทอดท่าหน้าสันดอน พลนิกรขานโห่เป็นโกลา
พร้อมสะพรั่งตั้งกันเป็นหลั่นลด ทั้งเรือบดเรือแพนดูแน่นหนา
บาทหลวงแล่นไปข้างหลังค่อยรั้งรา พวกโยธาฮึกหาญจะราญรอน ฯ
จะกล่าวฝ่ายมังคลานราราช บรมนาถบพิตรอดิศร
ทราบว่าบาทหลวงมาหน้าสันดอน ให้อาวรณ์ในพระทัยไปสบาย
จึ่งปรึกษาว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า บาทหลวงเฒ่ากวนใจไม่รู้หาย
คงจะเหมือนถ้อยคำท่านทำนาย จะยักย้ายป้องกันเป็นฉันใด
พฤฒาเฒ่าเข้าใจที่ในเหตุ พลางน้อมเกศทูลแจ้งแถลงไข
ต้องคิดรับกันที่ท่าชลาลัย ถึงศึกใหญ่เราอยู่บกเหมือนนกบิน
แต่จะต้องตั้งค่ายตามชายหาด เอาขวากสาดไปตามท่าชลาสินธุ์
เอาแผ่นเหล็กสองชั้นกั้นที่ดิน แล้วเอาหินตั้งรายชายทะเล
กองให้หนากว่ากำแพงสักสี่เท่า ให้คนเข้าบังได้เดินไขว่เขว
เอาปืนใหญ่จุกช่องมองคะเน พอเรือเหยิงให้ล่มจมตะแคง ฯ
ฝ่ายพระจอมมังคลาเจ้าฝาหรั่ง จึงตรัสสั่งพวกทหารชาญกำแหง
ตั้งสมนอกสมในขอใช้แรง ทุกตำแหน่งอย่าให้ขาดราชการ
เชิญท่านครูผู้ใหญ่ลงไปด้วย จะได้ช่วยจัดแจงแต่งทหาร
จงรีบรัดจัดกันให้ทันการ แม้นเนิ่นนานพวกศัตรูจะจู่มา
แล้วตัวเราจงจะไปต่อภายหลัง เรียกฝรั่งเกณฑ์หัดจัดปืนผา
ทั้งลูกดินน้อยใหญ่รีบไคลคลา ตามท่านตาครูไปในกระบวน
จงตรัสสั่งเสนีปรีชาฉลาด เร่งหมายบาดพลไพร่รีบไต่สวน
อย่าให้มันหลบลี้หนีกระบวน เกณฑ์ให้ถ้วนอย่าให้ขาดราชการ ฯ
ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์ เสร็จนิวัตกลับหลังยังสถาน
ขุนเสนีทุกตำแหน่งมาแจ้งการ เกณฑ์ทหารเก่าใหม่ในบาญชี
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการเวท ดูสังเกตดินฟ้าในราศี
ก็รีบรัดพหลแลมนตรี ลงไปที่ปากน้ำท่าศิลา
เอาแลงถมระดมคนพลไพร่ ตั้งเหล็กใหญ่ทำเป็นแกนให้แน่นหนา
เจาะไว้ช่องปืนใหญ่ชายชลา ป้อมปีกกาตั้งรายชายสันดอน
แล้วโรยขวากลากปืนขึ้นไปใส่ บนป้อมใหญ่ชายตลิ่งริมสิงขร
ครั้นสำเร็จเสร็จปราการชานนคร ให้รีบร้อนเข้าไปเฝ้าเจ้าแผ่นดิน ฯ
จะกล่าวฝ่ายสังฆราชพระบาทหลวง แกแล่นล่วงมาในท่าชลาสินธุ์
ระรี่เรื่อยเฉื่อยมาในวาริน พร้อมกันสิ้นมิได้แยกแตกกระจาย