Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
ทั้งวงศ์เราวงศ์เขาเสมอยศ ได้ปรากฏเนื่องไปมิได้สูญ
จะภิญโญโภไคยอันไพบูลย์ พระเพิ่มพูนในพระทัยดั่งได้ทอง
แล้วให้อ่านสารกษัตริย์เหมราช บังคมบาทกษัตรามาทั้งสอง
ขอเป็นบุตรสุจริตดั่งจิตปอง จะเกี่ยวข้องมาเป็นข้าฝ่าธุลี
ด้วยกษัตริย์นัดดาฝ่าพระบาท มาอยู่ในเหมราชบุรีศรี
ช่วยปราบปรามศัตรูหมู่ไพรี พระคุณมีเหลือล้นคณนา
เธอประสงค์ในบุตรีนารีรัตน์ ไม่ข้องขัดหมายจำนงเหมือนวงศา
จะอภิเษกให้เป็นเอกในพารา ขอเชิญฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ช่วยประทานพรประสิทธิ์เหมือนอิศเรศ องค์เทเวศในสถานพิมานสวรรค์
เหมือนฉัตรแก้วกั้นสีรวีวรรณ ได้คุ้มกันโพยภัยในนัดดา
ควรมิควรพระองค์ได้ทรงโปรด ประทานโทษเถิดอย่าถือซึ่งโทษา
พอจบคำรำพันสารสารา นายเวรอาลักษณ์ก้มประนมกร ฯ
พระทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ ช่างหมดจดดั่งจรุงปรุงเกสร
สมเป็นชาติกษัตราสถาวร เธออวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี
แล้วรางวัลทูตถือหนังสือสาร โปรดประทานเงินตราเสื้อผ้าสี
กับสิ่งของต่างต่างที่อย่างดี แล้วภูมีเสร็จเข้าในไพชยนต์ ฯ
กรมท่าพาทูตไปกินเลี้ยง สำรับเรียงตามตำแหน่งทุกแห่งหน
เลี้ยงทั้งนายไพร่ทั่วทุกตัวคน เสร็จแล้วขนของลงไปส่งเรือ
พักกันอยู่สองทิวาทูลลากลับ เชิญฉบับสารไปข้างฝ่ายเหนือ
ตันหนยักเข็มใหญ่ข้างท้ายเรือ คัดหางเสือหัวตั้งไปลังกา
ได้ลมคล่องล่องแล่นตามแผนที่ กำปั่นรี่เร็วไปในมหา
สาคเรศเขตแคว้นแดนลังกา แปดทิวาถึงปากอ่าวเข้าสันดอน
อันเรื่องราวเล่าก็เหมือนไปรมจักร จะเยื้องยักผิดแต่การสารอักษร
เรื่องแห่แหนราชสารการนคร จะกล่าวกลอนร่ำไรไปทุกเมือง
ท่านผู้ฟังก็จะเกลียดขี้เกียจอ่าน ไม่ต้องการที่จะดูเบื่อหูเหือง
จะว่ากล่าวต่อไปไม่ประเทือง เอาแต่เรื่องที่ประสงค์ตรงจะฟัง ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ออกนั่งอาสน์พระโรงชัยพระทัยหวัง
ให้อ่านสารจักรพงศ์พระทรงฟัง อาลักษณ์บังคมคัลอัญชลี
แล้วคลี่สารอ่านถวายกรุงกษัตริย์ นรินทร์รัตน์กราบประนมก้มเกศี
พระปิ่นปกองค์ชนกชนนี อันเป็นที่ปกเกล้าแต่เยาว์มา
ด้วยบัดนี้เจ้าบุรีเหมราช เธอประสาทบุตรีเสน่หา
ให้เป็นคู่สู่สมภิรมยา จะแต่งงานการวิวาห์ให้ถาวร
ขอเชิญองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ มาปกเกศให้ภิญโญสโมสร
ให้เป็นที่เปรมปราสถาพร จบอักษรราชสารในลานทอง
แล้วให้อ่านสารท้าวกัมพลราช บังคมบาทพระเชษฐามาทั้งสอง
ขอเป็นสัมพันธมิตรดั่งจิตปอง พระผู้ครองลังกาเจ้าธานี
เชิญเสด็จเชษฐามาเหมราช ช่วยประสาทอภิเษกทั้งสองศรี
จงทราบใต้บาทาฝ่าธุลี จบสารศรีสองฉบับแล้วกราบลง ฯ
พระทรงภุชสุดสาครบวรนาถ สดับราชสารสมอารมณ์ประสงค์
ด้วยสมนามสมเนื้อในเชื้อวงศ์ ได้ดำรงรัตนาให้ถาวร
แล้วรางวัลผู้ถือหนังสือสาร ของประทานต่างต่างวางสลอน
เสื้อลายทองพื้นแดงแย่งมังกร ทั้งผ้าผ่อนม่วงไหมได้ทุกนาย
ประทานเสร็จพระเสด็จยุรยาตร ขึ้นปรางค์มาศมนเทียรวิเชียรฉาย
สถิตนั่งยังพระแท่นแสนสบาย พระภิปรายโปรดแถลงแจ้งคดี
แก่นงเยาว์เสาวคนธ์วิมลพักตร์ ว่าลูกรักเราจะได้มเหสี
แต่งสารตรามาแถลงแจ้งคดี ได้บุตรีนงเยาว์ท้าวกัมพล
มาเชิญเราเหล่าญาติไปอภิเษก อติเรกในจังหวัดพิพัฒน์ผล
เหมรานครินทร์ถิ่นมณฑล เสาวคนธ์มเหสีก็ปรีดา
จึงจัดแจงแต่งของเครื่องประดับ ไปสำหรับจะประทานพระสุณิสา
สร้อยสะอิ้งอย่างดีมีราคา เคยทรงมาแต่เยาว์จัดเอาไป
ธำมรงค์เพชรรัตน์ประภัสสร กรรเจียกจรเนาวรัตน์จำรัสไข
พระภูษาแย่งยกกนกใน ผ้าสไบตาดบางที่อย่างดี
จัดอนงค์ทรงวิไลประไพพักตร์ ที่มีศักดิ์ผุดผ่องละอองฉวี
ที่แรกรุ่นชันษาสิบห้าปี ร้อยนารีจัดสำรองของประทาน ฯ
ฝ่ายพวกทูตหยุดอยู่พอผ่อนพัก ในสำนักกรุงลังกามหาสถาน
พอหายเหนื่อยเมื่อยล้าห้าทิวาร ทูลลากลับไปสถานเหมรา
พวกลำหนึ่งไปผลึกกรุงการะเวก เรื่องภิเษกทูลถวายลายเลขา
ทั้งสองกรุงพระเจ้าลุงพระเจ้าตา รับสาราแห่แหนแม้นแม้นกัน
พวกที่ไปแห่งหนกำพลเพชร พร้อมกันเสร็จทุกกรุงไกรไอศวรรย์
สุลาลัยเมืองเซ็นรับเช่นกัน ให้รางวัลตามอย่างทางบุราณ
เมืองสินชัยพระวลายุดาราช สั่งอำมาตย์เตรียมเภตราโยธาหาญ
จะไปเสกพระนัดดาอย่าช้าการ ของประทานจัดใส่ลงในลำ
ทุกพาราเตรียมกันจะผันผาย เกณฑ์ไพร่นายซ่อมเภตราเลขาขำ
พวกต้นหนเตรียมตัวทั่วทุกลำ เครื่องประจำอาวุธยุทธนา
ทุกนิเวศน์จะเสด็จให้ทันกำหนด พร้อมกันหมดในพระวงศ์เผ่าพงศา
จะกล่าวข้างรมจักรนัครา จัดเภตราเครื่องประทานพระหลานชาย
กับนงนุชบุตรีศรีสะใภ้ เครื่องรับไหว้ล้วนจำเนียรวิเชียรฉาย
มงกุฎเก็จเพชรรัตน์จำรัสพราย สังวาลสายสร้อยสะอิ้งทุกสิ่งอัน ฯ
ฝ่ายท่านท้าวทศวงศ์ผู้ทรงเดช เธอทราบเหตุเรื่องราวเพราะสาวสรรค์
ไปพูดจาบอกกล่าวต่างเล่ากัน พระทรงธรรม์ถามซักประจักษ์ความ
พระตรัสเรียกสาวใช้เองไปหา ศรีสุวรรณเขาเข้ามาจะไต่ถาม
นางสาวใช้ไปประมูลแล้วทูลความ พระก็ตามเข้ามาเฝ้าท่านท้าวไท
เธอตรัสถามว่าใครจะได้คู่ ข้าพึ่งรู้พ่อจงแจ้งแถลงไข
นรินทร์รัตน์นัดดาของผู้ใด จงเล่าไปใครเป็นพ่อจะขอฟัง
เป็นเชื้อสายในเราบ้างหรือไม่ ข้าอยากไปช่วยเขาอยู่ได้ดูหนัง
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงวัง เอาความหลังเล่าถวายทูลรายตัว
เออลูกเต้าเสาวคนธ์ข้าจำได้ เออก็ใครเล่าเดี๋ยวนี้จะมีผัว
เธอหลงเล่อเออออข้าขอตัว เรื่องข่มผัวเช่นท่านยายไม่ได้การ
พ่อจะไปกับเจ้าดูเขาเล่น แต่วิ่งเต้นไม่ใคร่ไหวอายลูกหลาน
อันเพลงยาวเล่ายังทำได้ชำนาญ ชักนิทานเรียงเรียบประเทียบกลอน
แต่หนุ่มหนุ่มเดี๋ยวนี้มักขี้ขลาด ไม่องอาจกล่าวสารพาดพันสมร
ข้าได้เรียนต่อครูรู้เชิงกลอน ท่าจะวอนทีจะว่าข้าเข้าใจ ฯ
ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ ฟังเธอตรัสหุนหันนึกหมั่นไส้
อนิจจังทุกขังเป็นอย่างไร ท้าวเธอไม่พูดจาน่ารำคาญ
คิดก็เป็นอนิจจังฟังไม่ได้ ทูลลาไปจากปราสาทราชฐาน
ไปสั่งเหล่าเสนีปรีชาชาญ ให้จัดการที่จะไปในคงคา
อาเรือหงส์เป็นที่นั่งตั้งพระแท่น เครื่องแห่แหนอย่าเอาไปให้หนักหนา
เอาแต่ปืนใส่สลักยักกะตรา พอกันข้าศึกไประไวระวัง
ที่นั่งรองทองทั้งแท่งแต่งไว้พร้อม คอยพระจอมภูวไนยดั่งใจหวัง
ทอดสมอรอราอยู่หน้าวัง พร้อมสะพรั่งตั้งกระบวนปักทวนธง ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร พระทรงศักดิ์จรลีเข้าที่สรง
น้ำกุหลาบอาบอบตลบองค์ แล้วก็ทรงผลัดภูษาค่าบุรินทร์
สวมมงกุฎบุษราจินดาประดับ เครื่องสำหรับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
ทรงพระแสงฝักถมยาคู่ธานินทร์ จอมนรินทร์เสด็จออกนอกนคร
พระกฤษณามาคอยตามเสด็จ พร้อมกันเสร็จคั่งคับสลับสลอน
พระเสด็จทรงรถบทจร อัสดรชักตรงไปลงเรือ
เสด็จประทับแท่นระบายท้ายบาหลี พอฤกษ์ดีนายท้ายบ่ายหางเสือ
ออกแล่นหลามตามกระบวนแต่ล้วนเรือ ทหารเสือยิงปืนเสียงครื้นโครม
โห่สนั่นลั่นฆ้องเสียงก้องกึก ออกแล่นลึกเซ็งแซ่ฮึกแห่โหม
พระสุริยงลงลับพยับโพยม พลางจุดโคมแสงสว่างดั่งกลางวัน ฯ
จะของดบทเบื้องเรื่องนี้ก่อน จะกล่าวย้อนถึงกรุงไกรไอศวรรย์
ลังกาเกาะนคเรศขอบเขตคัน ตั้งแต่วันรับสารการมงคล
กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ เสด็จลีลาศไปทูลแจ้งแห่งนุสนธิ์
แต่พระจอมมุนินทร์ปิ่นสกล ทั้งพระชนนีสองฉลองการ
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์ สำรวมจิตอยู่ในธรรมกรรมฐาน
เธอทราบสิ้นยินดีมีโองการ พระเจ้าหลานจะได้คู่ต่างบุรินทร์
จำจะต้องไปช่วยอวยสวัสดิ์ ให้สองนัดดาสมอารมณ์ถวิล
จะได้มีสุขาไม่ราคิน ครองแผ่นดินรัตนาให้ถาวร
จึงตรัสสั่งสุดสาครจอมกษัตริย์ เจ้าเร่งจัดกำปั่นใหญ่ใส่ฟูกหมอน
พวกนักสิทธ์จะได้ไปช่วยให้พร ในนครเหมราอย่าช้าที
เรือดาดฟ้าสองชั้นกัลปังหา สำหรับข้าจะสถิตกิจฤๅษี
แล้วเจ้าจงจัดห้องให้สองชี ท้ายบาหลีพวกศิษย์ไปได้สำราญ
จะได้อยู่กับข้าให้ผาสุก พอนั่งลุกเจริญธรรมกรรมฐาน
จะได้สวดคาถาสมาทาน ดับรำคาญไปในทางกลางทะเล
สองหลวงชีมีจิตคิดถึงญาติ ต่างนิราศแรมร้างไปห่างเห
เห็นจะมาพร้อมญาติคาดคะเน ด้วยประเพณีงานการวิวาห์
แล้วโฉมยงปลงในธรรมกรรมฐาน เออเหลนหลานจำเริญวัยใหญ่หนักหนา
จนมีคู่สู่สมภิรมยา อนิจจาคลอดระหว่างกลางณรงค์
อันตัวเรานี้เป็นไรจะไม่แก่ เห็นเที่ยงแท้ความตายไม่ใหลหลง
อนิจจังสังขารไม่ยืนยง ชีสององค์ปลงทุกขังหวังนิพพาน ฯ
ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ ทูลลาบาทสามมุนินทร์กลับถิ่นฐาน
มาสั่งเหล่าเสนีปรีชาชาญ ให้จัดการซ่อมแปลงแต่งเภตรา
ตามห้องหับจับเขียนลายน้ำมัน ที่ในลำกำปั่นกัลปังหา
เร่งขัดสีตอกหมันเอาชันยา ทั้งน้ำท่าเครื่องเสบียงเลี้ยงมุนี
ลำที่เราจะไปเรือไกรสร กับมังกรที่นั่งรองท้องทาสี
เปลี่ยนเชือกเสาเพลาใบจัดให้ดี จะเป็นที่ออกหน้าให้ถาวร
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์ ขุนอำมาตย์ให้เสมียนเขียนอักษร
แล้วบาดหมายรายไปในนคร เป็นการร้อนรีบให้เสร็จในเจ็ดวัน ฯ
อันบทเบื้องเรื่องนี้ของดไว้ จะกล่าวไปในนิเวศน์ขอบเขตขัณฑ์
เหมรารังสีรวีวรรณ จัดแจงกันปลูกโรงงานการพิธี
แต่โรงเลี้ยงใหญ่ยาวสิบเก้าหลัง รอบในวังดาดผ้าหลังคาสี
ไว้รับพวกจะมาค้างต่างบุรี ทั้งจะมีการละเล่นทั้งเต้นรำ
ปลูกโรงโขนโรงละครทั้งงิ้วหุ่น ชุลมุนเขียนผ้าเลขาขำ
ติดระบายสายโรงทุกโรงรำ พวกที่ทำราชวัตรทั้งฉัตรทอง
ทั้งเงินนากมากมายเกณฑ์จ่ายแจก ตามแผนกเบิกเอาทั้งข้าวของ
เครื่องทาสีฝุ่นชาดกระดาษทอง พวกแม่กองทำฎีกามาเอาไป
บ้างจัดแจงแต่งปราสาทราชฐาน พนักงานจัดที่พิธีไสย
ตั้งเครื่องอานพานบุปผาพุ่มมาลัย พระเต้าใส่น้ำมนต์ชลธี
ทั้งนากทองเงินศิลาห่อสำริด ล้วนวิจิตรหลายอย่างต่างต่างสี
ทั้งขันสรงลงยาราชาวดี ฝังมณีนพเก้าดูพราวพราย
ทั้งพระเต้าเบญจครรภสำหรับกษัตริย์ กับสังข์ทักษิณาวัฏจำรัสฉาย
ครอบสำริดเลี่ยมสุวรรณพรรณราย ตั้งพระฉายเครื่องสำอางอย่างบุราณ
จัดพระแท่นอติเรกเศวกฉัตร เพดานดัดสำหรับลงสรงสนาน
ม่านดอกทองโขมพัตถ์ชัชวาล ทั้งเครื่องอานพระสำอางกลางมณฑล
พระภูษาทรงผลัดจัดสำเร็จ ไว้พร้อมเสร็จเครื่องวิวาห์สถาผล
อีกกองแก้วกองสุวรรณตั้งชั้นบน หน้ามณฑลเตียงพิธีตามที่เคย
ทอดยี่ภู่ปูผ้าราชาอาสน์ ทั้งเครื่องลาดพานทองรองเขนย
พวกชาวที่กรมวังตั้งตามเคย ที่แต่งเกยรับกษัตริย์ขัตติยา ฯ
ขอกล่าวกลับจับความไปตามเรื่อง ถึงบาทเบื้องสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ทั้งแปดเมืองแล่นหลามตามกันมา ข้ามมหาสาคโรชโลทร
ชมมัจฉาปลาว่ายสายกระสินธุ์ ในวารินตามละเมาะเกาะสิงขร
ฉนากฉลามตามกันเที่ยวสัญจร เหล่ามังกรเหราฝูงปลาวาฬ
ตะเพียนทองล่องลอยไปตามคลื่น เสียงโครมครื้นหางฟาดฉาดฉาดฉาน
ฝูงม้าน้ำทำท่าม้าทะยาน ทั้งดำผ่านคล้ายม้าอาชาไนย
ฝูงช้างน้ำดำด้นเที่ยวค้นหา มีงวงงาฟาดวารินกระสินธุ์ใส
ฝูงเงือกงูหมูน้ำรายคล่ำไป แล้วเลี้ยวไล่หาอาหารทะยานตัว
ฝูงโลมาราหูขึ้นฟูฟ่อง บ้างลอยล่องน้ำดูชูแต่หัว
แล้วดำหกยกหางเห็นกลางตัว พิศดูหัวคล้ายบาตรชาติโลมา
ฝูงกริวกราวเต่ากระระดะดาษ เที่ยวว่ายกลาดวงวนปนมัจฉา
ทั้งปูเปี้ยวหอยแครงเหล่าแมงดา ตามชลาชายเกาะเที่ยวเสาะกิน
ลมพระพายชายพัดไม่ขัดขวาง แล่นมากลางชลท่าชลาสินธุ์
แปดพารามาถึงทุกธานินทร์ พร้อมกันสิ้นสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร
เจ้าพารามารับคำนับน้อม เชิญพระจอมมุนินทร์บดินทร์สูร
เสด็จก่อนเหล่าพระวงศ์พงศ์ประยูร ขึ้นพร้อมมูลพวกนักสิทธ์กิจจงกรม
ให้สถิตปรางค์ปราต่างอาวาส เครื่องปูลาดจัดละม้ายคล้ายอาศรม
แต่มนเทียรตามธรรมเนียมปูเจียมพรม แท่นบรรทมเคียงกันเป็นหลั่นไป
แล้วกะเกณฑ์กระบวนแห่มาแออัด ทั้งรถรัตน์เสลี่ยงทองอันผ่องใส
ไปรับเสด็จธิบดินทร์ปิ่นเวียงชัย ท่านผู้ใหญ่เสด็จหน้านัดดาตาม
ที่นารีทรงรถพระกลดกั้น เป็นหลั่นหลั่นแห่มาหน้าสนาม
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาตาม เป็นหมดความรับเสด็จถึงเขตคัน
พระอัยกาอาลุงกรุงกษัตริย์ นรินทร์รัตน์เชิญเสด็จทุกเขตขัณฑ์
พระเชษฐาสุริย์วงศ์ในพงศ์พันธุ์ มาพร้อมกันมิได้ขาดญาติวงศ์
พระชนกชนนียินดีเหลือ สมน้ำเนื้อในสกูลประยูรหงส์
กษัตริย์ข้างท้าวกัมพลรณรงค์ มาพร้อมวงศ์พร้อมญาติดาษดา
ทั้งสองข้างต่างถวายอภิวันท์ ไปตามชั้นแก่อ่อนพระชันษา
ต่างปราโมทย์ชื่นชมภิรมยา เป็นมหาสัมพันธมิตรดั่งจิตปอง
ถึงวันดีสี่ค่ำโหรกำหนด เฉลิมยศอภิเษกกษัตริย์สอง
พวกโรงเลี้ยงโรงเครื่องมาเนืองนอง เที่ยวจ่ายของต่างต่างล้วนอย่างดี
พวกเจ้าสัวนายอากรทำเกาเหลา จัดซื้อเหล้าหมูไก่ไข่อาหนี
พวกฝรั่งต่างตั้งเตาอัคคี ทั้งปิ้งจี่เป็ดไก่วางในจาน
พวกโรงแขกจัดแจงแกงมัสมั่น เครื่องเค็มมันเนยนมขนมหวาน
เจ้าภาษีตั้งโรงเรียงโจงจาน ต้มหมูหวานผัดหมี่ผักชีโรย
พวกวิเสทจัดสำรับทำกับข้าว ทั้งนายบ่าวเรียกกันมาเสียงหวาโหวย
ที่ปิ้งจี่ผัดใส่พริกไทยโรย ปลาโหมงโกรยทอดน้ำมันใส่จานเชิง
เสียงพวกคนพลไพร่จ่ายสำรับ อเนกนับจานเจือจนเหลือเหลิง
ขุนหมื่นไพร่ให้กินจนสิ้นเชิง สำราญเริงอิ่มทั่วทุกตัวคน
ถึงวันงานท้าวพระยาเสนาพร้อม ประณตน้อมคั่งคับกันสับสน
ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นสกล เสด็จขึ้นบนปรางค์มาศปราสาทชัย
พวกมุนีนั่งหลามตามลำดับ เคยสำหรับสวดพระเวทข้างเพทไสย
พวกพระวงศ์พงศาเสนาใน ก็ขึ้นไปพร้อมพรักพนักงาน ฯ
ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ พระปิ่นเกศการะเวกมาเสกหลาน
ให้นัดดาสรงชลสุคนธ์ธาร พนักงานถวายเครื่องอันเรืองรอง
ครั้นเสร็จสรงทรงผลัดพระภูษา แย่งครุฑาอย่างดีไม่มีสอง
สนับเพลาตาดเหลืองปักเครื่องทอง สอดฉลององค์กนกวิหคบิน
เจียระบาดตาดม่วงดวงประดับ ปั้นเหน่งทับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
ธำมรงค์ล้วนจินดาค่าบุรินทร์ สังวาลนิลนพเก้าดูพราวพราย
ทรงมงกุฎเพชรรัตน์ประภัสสร กรรเจียกจรแจ่มจัดจำรัสฉาย
ทับทรวงเฟื่องเรืองศรีมณีพราย ชายแครงลายลงยาราชาวดี
เสร็จทรงเครื่องเยื้องย่างขึ้นเกยรัตน์ สองกษัตริย์จูงกรพระโฉมศรี
ขึ้นบนยานุมาศพลันด้วยทันที พอฤกษ์ดีลั่นฆ้องกลองประโคม
พวกเป่าสังข์กระทั่งแตรเดินแออัด แห่กษัตริย์สุริย์วงศ์พระทรงโฉม
กลองชนะดนตรีตีประโคม ชาวเมืองโสมนัสช่วยอำนวยพร
ที่ลางคนชมงามทั้งนามเพราะ หรือเทพเจาะมาเป็นคู่สู่สมร
ราวกะองค์สุริยันกับจันทร เมื่อเสด็จจรเลี้ยวลดทรงรถชัย
ช่างน่าชมสมเป็นเขยกรุงกษัตริย์ ในจังหวัดเหมราจะหาไหน
ทั้งสาวแก่แลขึงตะลึงตะไล จนแห่ไปลับตายังมาตาม
จนใกล้ถึงปรางค์มาศราชฐาน พนักงานผู้คนนั่งล้นหลาม
คอยรับเสด็จจักรพงศ์ผู้ทรงนาม กษัตริย์สามมาประทับรับอยู่เกย
กระบวนหน้ามาถึงก็หยุดยั้ง ประโคมสังข์พริ้งเพริศดูเปิดเผย
เครื่องดนตรีกาหลล้วนตนเคย ถึงแล้วเลยไปยืนเรียงอยู่เคียงกัน
ทั้งปี่กลองฆ้องแตรเซ็งแซ่เสียง ไปยืนเรียงตามที่ขมีขมัน
พอยานุมาศถึงประทับกับเกยพลัน ตีสนั่นส่งเสด็จสำเร็จการ
พระอัยกาสองพระองค์ทรงจูงหัตถ์ นรินทร์รัตน์โฉมเฉลาพระเจ้าหลาน
พระบิตุเรศสองพระองค์ทั้งวงศ์วาน เข้าปรางค์มาศราชฐานคอยอนงค์ ฯ
ฝ่ายทั้งสองชนนีนารีรัตน์ ให้บุตรีศรีสวัสดิ์เข้าที่สรง
นางพี่เลี้ยงโฉมศรีสี่อนงค์ ช่วยสระสรงสุคนธ์ปนสุวรรณ
ทรงภูษาผ้าสังเวียนวิเชียรช่วง สีมอม่วงทองถมดูคมสัน
ทรงสะพักตาดปักดอกสุวรรณ คาคเข็มขัดลายกุดั่นประจำยาม
ฉลองศอเพชรรัตน์จำรัสฉาย แกมเพทายน้ำมณีสีสยาม
ทองพระกรนพเก้าดูวาววาม ธำมรงค์เรืองอร่ามจินดาดวง
สอดสะอิ้งพริ้งเพราเนาวรัตน์ แจ่มจำรัสอย่างดีที่ลูกหลวง
ทรงมงกุฎบุษราจินดาดวง เป็นรุ้งร่วงวับวามอร่ามตา
ทรงเครื่องเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร กำนัลนาฏเจ้าขรัวนายเดินซ้ายขวา
ตามเสด็จพระบุตรีศรีโสภา พระมารดาจูงหัตถ์ตรัสพจมาน
ไปภิวาทบาทบงสุ์เผ่าพงศา แต่บรรดาอยู่ที่บนมนเทียรสถาน
เธอแก่กว่าทุกพระองค์พวกวงศ์วาน จงหมอบกรานอย่าไปนั่งฟังมารดร
นางประนมก้มเศียรประสานหัตถ์ ฟังกษัตริย์สองพระองค์ทรงสั่งสอน
นางคำนับรับรสบทจร ถึงบรรจถรณ์ปรางค์มาศปราสาทชัย
เจ้าขรัวนายแหวกม่านนางกรานกราบ ศิโรราบโดยประสาอัชฌาสัย
ชาวประโคมก็ประโคมขึ้นทันใด ลั่นฆ้องชัยเป่าสังข์กังสดาล
มโหรีปี่พาทย์ระนาดฆ้อง เสียงแซ่ซ้องบรรเลงวังเวงหวาน
พระทรงภุชจุดเทียนนมัสการ กังสดาลตีห้ามปรามดนตรี ฯ
ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์ สำรวมจิตประทานศิลพระชินศรี
แล้วก็สวดพร้อมกันหมดดาบสินี เจริญศรีศุภผลพระมนตรา
พวกนักบวชสวดละม้ายคล้ายกับสงฆ์ พอจบลงปิ่นกษัตริย์ทรงยถา
พนักงานพวกจีนรินน้ำชา ถวายพระดาบสฉันมิทันนาน
พวกประโคมก็ประโคมทั้งดีดสี มโหรีขับเพลงวังเวงหวาน
พฤฒาเฒ่าเข้าประณตบทมาลย์ โหราจารย์พราหมณ์ก้มประนมกร
เปลื้องผ้าหุ้มคลุมบายศรีสามสำรับ ยอดตองพับคลานไปวางข้างสมร
แล้วยกวางกลางพระเพลาพระภูธร เพลาบังอรวางลงองค์ละอัน
แล้วจุดเทียนเวียนแว่นสุวรรณมาศ พวกพระญาติรับเวียนเทียนพระขวัญ
พลางอวยชัยศุภโยคหัตถ์โบกควัน ต่างรับกันส่งไปให้เสนา
ต่อกันไปในฉากท้าวนางรับ เป็นลำดับแล้วก็ส่งไปให้เสนา
ถ้วนเจ็ดรอบตามระบอบบุราณมา พราหมณ์พฤฒาคอยรับดับอัคคี
แล้วโบกควันตามตำรับว่าดับทุกข์ เจริญสุขปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ทั้งโรคคันอันตราอย่ายายี ตามคัมภีร์ไสยเวทข้างเพศพราหมณ์ ฯ
ฝ่ายสองพระอัยกานราราช บรมนาถธิบดินทร์ปิ่นสยาม
ทรงเฉลิมเจิมนลาฏพระโฉมงาม กับนงรามวรนุชพระบุตรี
พระบิตุลาบิตุรงค์พวกพงศา ต่างก็มาจุณเจิมเฉลิมศรี
ให้สององค์จงพิพัฒน์สวัสดี อย่ารู้มีทุกข์โศกโรคโรคา
ทั้งศัตรูหมู่มารอย่าทานฤทธิ์ ประจามิตรเกรงกลัวทั่วทิศา
จงอยู่เย็นเป็นสุขทุกทิวา ชันษาสองจงยืนสักหมื่นปี
ทั้งสององค์ทรงสดับแล้วอภิวาท สามพระอาบรรดาญาติทุกกรุงศรี
ฝ่ายเอกองค์นงนุชพระบุตรี อัญชลีแล้วก็คลานเข้าม่านทอง
พระนักสิทธ์เสด็จกลับไปยับยั้ง อยู่ในวังปราสาทศรีกับชีสอง
พวกนักพรตที่เป็นข้าฝ่าละออง ไปอยู่ห้องพระปรัศว์ถัดกันมา ฯ
ฝ่ายพระวงศ์พงศาคณาญาติ สถิตอาสน์เรียงรายทังซ้ายขวา
พวกตั้งเครื่องคาวหวานคลานเข้ามา ถวายจอมอิศราทุกเวียงชัย
เสวยเสร็จแล้วเสด็จมาประทับ ให้แห่กลับไปพลับพลาที่อาศัย
พระวงศามาพักตำหนักใน แต่แห่ไปตามทำนองในท้องงาน
สามทิวาจึ่งสำเร็จเสร็จฟังสวด ทุกหมู่หมวดแต่บรรดาโยธาหาญ
ถึงวันสี่สรงชลสุคนธ์ธาร พนักงานพร้อมพรั่งทั้งวังเวียง
ขึ้นพระแท่นแว่นฟ้ากระยาสนาน ประโคมขานสังข์แตรเซ็งแซ่เสียง
พวกบัณเฑาะว์ขับไม้นั่งรายเรียง เครื่องจำเรียงติดสีปี่ชวา
มโหระทึกกึกก้องฆ้องประสาน ก้องกังวานไพเราะเพราะหนักหนา
ฝ่ายพระจอมมุนีเสร็จลีลา กับสองดาบสินีด้วยปรีดิ์เปรม
ถึ่งที่สรงทรงพรตรดน้ำสังข์ พระรับสั่งว่าสิ้นทุกข์สุขเกษม
ทั้งสองหลานสวัสดีจงปรีดิ์เปรม ให้อิ่มเอมในยศปรากฏนาม
ดาบสินีชีสองเธออวยสวัสดิ์ ให้สองนัดดาบำรุงกรุงสยาม
เดโชชัยได้ลาภปราบสงคราม อย่ามีความร้อนใจในกมล
สองประนมก้มเศียรประสานหัตถ์ รับพระพรสามกษัตริย์พิพัฒน์ผล
แล้วบรรดาญาติวงศ์มาสรงชล ด้วยน้ำมนต์ในพระเต้าเข้าพิธี
พระอัยกาอาลุงทั้งบิตุเรศ พระชนนีเกิดเกศทั้งสองศรี
พระเจ้าน้าเชษฐาทุกบุรี เจริญศรีสวัสดิชัยให้ทุกองค์
ครั้นแล้วเสด็จพระเสด็จยุรยาตร สถิตอาสน์ผลัดผ้าภูษาสรง
พนักงานจัดแจงแต่งพระองค์ สวมเครื่องทรงตามยศบทบุราณ
ฝ่ายพระนุชบุตรีนารีรัตน์ นางกษัตริย์เข้าข้างในอันไพศาล
แล้วทรงเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล สำเร็จการพานางขึ้นปรางค์ทอง ฯ
ฝ่ายพระจอมการะเวกรมจักร กษัตริย์ศักดิ์เฉลิมวังเธอทั้งสอง
จูงพระหลานเคียงข้างพลางประคอง ให้ขึ้นกองแท่นแก้วอันแพรวพราย
ฝ่ายข้างในอัยกีรมจักร จูงพระกรนงลักษณ์ให้ผันผาย
ขึ้นกองทองแท่นแก้วอันแพรวพราย หยิบหัตถ์ซ้ายเกศพัฒน์พระนัดดา
ให้เกี่ยวก้อยธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ตามกษัตริย์ร่วมวงศ์เผ่าพงศา
ประเพณีมีแต่หลังทุกครั้งครา ตามตำราอภิเษกเอกอนงค์
ประโรหิตถวายพรถาวรสวัสดิ์ สองกษัตริย์ในตระกูลประยูรหงส์
จงสุขังมังคลานราพงศ์ ให้สององค์สุโขมโหฬาร
พอจบคำพราหมณ์เฒ่าก็เป่าสังข์ สำเนียงดังทุ้มเอกวิเวกหวาน
มโหรีขับร้องก้องกังวาน ประโคมขานดนตรีตีประโคม
เหมือนอย่างคนพลเรือนว่ากล่อมหอ กระจับปี่สีซอเสียงฮึกโหม
ข้างกษัตริย์ขัตติยาว่าประโคม เรื่องโอ้โลมไพร่ผู้ดีมีเหมือนกัน ฯ
ฝ่ายกษัตริย์ทุกพารามาอภิเษก มีของเอกจัดหามาทำขวัญ
ทั้งหลานตัวหลานสะใภ้ให้เหมือนกัน ล้วนจัดสรรเลือกหามาที่ดี
สองพาราการะเวกรมจักร ประเสริฐศักดิ์เครื่องประดับสลับสี
กับมงกุฎลงยาราชาวดี ฝังมณีเพชรรัตน์จำรัสเรือง
ของประทานพระบุตรีศรีสวัสดิ์ สารพัดฝังประจำเพชรน้ำเหลือง
ทั้งพลอยพลายสายรุ้งดูรุ่งเรือง เปรียบเหมือนเครื่องรับไหว้ในตำรา
ข้างพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ ให้จัดหีบไหว้ใส่ภูษา
ทำด้วยทองคำทรายลายลงยา ฝังจินดาต่างต่างล้วนอย่างดี
มีพานทองรองรับประดับเพชร แต่ละเม็ดแจ่มจำรัสรัศมี
ใส่ผ้าทรงต่างต่างที่อย่างดี ไปถวายภูมีทุกพระองค์
แต่พระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์ ถวายเครื่องบรรพชิตคล้ายกับสงฆ์
ตั้งเรียงรายแล้วถวายทุกทุกองค์ พระก็ทรงยถาตามบาลี
ให้อิจฉิตังปัฏฐิตังยังอุทิศ พวกนักสิทธ์เหล่าที่ถือเป็นฤๅษี
พัดขนนกยกขึ้นรับว่าสัพพี เจริญศรีสุขังมังคลา
ครั้นสำเร็จเสร็จการอภิเษก อติเรกปรากฏด้วยยศถา
พระมุนินทร์กลับไปที่ไสยา พระวงศาเสด็จยั้งอยู่วังใน ฯ
จะขอกล่าวราวเรื่องการละเล่น ด้วยว่าเป็นข้อความตามวิสัย
ต้องชี้แจงแต่พอแจ้งประจักษ์ใจ โดยวิสัยบทเบื้องเรื่องบุราณ
โขนละครมอญรำระบำหุ่น ชุลมุนร้องรับกรับประสาน
ทั้งหญิงชายเจ้าชู้เที่ยวดูงาน แสนสำราญรื่นเริงบันเทิงใจ
ถึงวันดีที่จะส่งอนงค์สมร พระมารดรเสด็จมาแล้วปราศรัย
พลางสั่งสอนพระบุตรีพิรี้พิไร แม่จะไปสมสู่ด้วยคู่ครอง
อย่าหวังใจไว้ตัวว่าผัวรัก ทะนงศักดิ์ถือว่าดีไม่มีสอง
อย่าหึงหวงล่วงทำแต่ลำพอง จงตรึกตรองดูที่ควรอย่าลวนลาม
อย่าเอาเยี่ยงหญิงกากปากขี้ข้า กล่าววาจาเต็มระยำหญิงซำสาม
เพราะดวงจิตอิจฉาพวกบ้ากาม จนเกิดความร้อนใจไม่สบาย
ประการหนึ่งผัวพิโรธอย่าโกรธตอบ จงนบนอบเอาใจเสียให้หาย
ผัวจะพูดความลับความอับอาย อย่าแพร่งพรายกล่าวให้ผู้ใดฟัง
อีกอย่างหนึ่งหญิงสอพลอพวกตอแหล กระต่ายแก่ลวงเสือให้ตกถัง
จะเกิดความหมองมัวให้ผัวชัง จงระวังตัวไว้อย่าใจเบา
แม้นห้ามแหนแสนสุรางค์ในปรางค์รัตน์ อย่าเคืองขัดค่อนว่าอิจฉาเขา
จงโอบอ้อมถนอมศักดิ์รู้หนักเบา อย่ามัวเมาไปด้วยเล่ห์ประเวณี
คำของแม่แต่เท่านี้หนาลูกรัก ประเสริฐศักดิ์ไพบูลย์จรูญศรี
จงจำไว้ในอุราเหมือนวาที แต่เท่านี้ก็ดำรงวงศ์ตระกูล
นางสอนเสร็จแล้วจึงพาธิดานาฏ มาปราสาทหน่อไทในไอศูรย์
แล้วเสด็จเข้าห้องในอันไพบูลย์ ทั้งประยูรกัลยาพวกนารี ฯ
ฝ่ายพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์ราช ลงจากอาสน์มาประณตบทศรี
สองมาตุรงค์องค์พระชนนี นางเปรมปรีดิ์ตรัสว่าด้วยอาวรณ์
แม่ขอฝากน้องนุชสุดแต่พ่อ เหมือนเหล่ากอผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
แม้นเคืองเข็ญอย่าสลัดถึงตัดรอน พ่อเห็นแก่มารดรจงผ่อนปรน
พระรับรสพจนารถฉลาดฉลอง ลูกขอรองข้อรับสั่งดั่งนุสนธิ์
มิให้ข้องเคืองขัดบาทยุคล อย่ากังวลที่ในนุชพระบุตรี
ลูกจะรักให้เหมือนน้องประคองขวัญ เกิดร่วมครรภ์กับสุดามารศรี
มิให้เคืองบาทาฝ่าธุลี กว่าชีวีลูกจะวายทำลายลาญ
นางทรงฟังสังรเสริญแสนฉลาด สมเป็นชาติขัตติยามหาศาล
พลางอวยชัยให้ทั้งสองจงสำราญ อย่ารู้พานทุกข์โศกพ้นโรคภัย
จึ่งว่าแม่ก็จะลาจงผาสุก เสด็จลุกจากปรางค์ทองอันผ่องใส
แล้วตรัสสั่งนางพี่เลี้ยงสนมใน อยู่ช่วงใช้อย่าให้ขัดอัธยา
ตรัสสั่งเสร็จนางเสด็จยุรยาตร ไปปรางค์มาศที่สำนักตำหนักขวา
ฝ่ายพระหน่อนรินทร์รัตน์กษัตรา ภิปรายปราศรัยนุชพระบุตรี
ขอเชิญนุชสุดสวาทขึ้นอาสน์รัตน์ เกศพัฒน์แม่อย่าอางขนางหนี
นางโฉมฉายชายเนตรดูสามี อัญชุลีแล้วก็หลบซบพักตรา
ด้วยยังไม่เคยคู่เรื่องชู้ผัว ให้นึกกลัวหวั่นจิตกนิษฐา
ขยับลุกขึ้นจะหนีพระพี่ยา กษัตราฉวยฉุดยุดพระกร
นางผลักพลิกหยิกหัตถ์แล้วตรัสว่า อนิจจาใจพระองค์ผู้ทรงศร
มาแย่งยุดฉุดลากกระชากกร พระภูธรอย่าเพ่อต้องให้น้องอาย
จงโปรดก่อนผ่อนพักอย่าหักหาญ มิใช่การน้องนี้จะหนีหาย
ไหนไหนฉันก็เป็นข้าอย่าให้อาย พลางฟูมฟายชลนาโศกาพลาง
พระรับขวัญขวัญอ่อนสมรมิตร พี่ไม่คิดว่าเป็นข้าแม่อย่าหมาง
เพราะความรักถึงจะตายไม่วายวาง สู้แรมร้างนคราไม่อาวรณ์
มาทำศึกมิได้นึกแก่ชีวิต เพราะหวังจิตจะได้ชมสมสมร
ควรหรือน้องข้องขัดพูดตัดรอน พระมารดรบิตุรงค์ปลงพระทัย
นางนบนอบตอบสนองว่าน้องรัก มิใช่จักผันแปรพูดแก้ไข
ขอผัดผ่อนแต่พอหย่อนละอายใจ พระก็ไม่โปรดปรานว่ามารยา
เป็นความสัตย์สุจริตไม่บิดพลิ้ว แม้นโกรธกริ้วเชิญพระองค์ลงโทษา
ก็ทราบอยู่ว่าประสงค์ทรงเมตตา เมื่อมิปรานีก็ตามเป็นความจน
พระปลอบพลางทางว่านิจจาน้อง แต่เจ้าของนี้ยังผัดให้ขัดสน
จะให้ตัดใยเยื่อเห็นเหลือทน มิใช่คนถือศีลาสมาทาน
พระว่าพลางทางต้องประคองเคล้า ค่อยต้องเต้าเยาวลักษณ์ไม่หักหาญ
นางป้องปัดหัตถ์เสียพลันมิทันนาน พระภูบาลจุมพิตนางบิดเบือน
แล้วประคองน้องนางขึ้นแท่นรัตน์ สองกษัตริย์อิ่มพระทัยใครจะเหมือน
เพราะความรักหักจิตหายบิดเบือน ไม่แชเชือนหย่อนตามความสำราญ
ทะเลลมยมนาสาคเรศ ไม่มีเหตุเกิดระลอกกระฉอกฉาน
ปลาอนนต์รองกระสินธุ์แผ่นดินดาน ก้องสะท้านกลอกกลับขยับตัว
เมรุมาศหวาดไหวถึงไกรลาส มังกรฟาดธาราฟ้าสลัว
สุบรรณบินโถมถาถลาตัว เป็นหมอกมัวมืดคล้ำในอัมพร
พายุหวนป่วนปั่นสนั่นก้อง สุนีร้องลมกระโชกโยกสิงขร
กระทั่งกระแทกศีขรินอิสินธร คงคาคลอนเป็นระลอกกระฉอกชล
เมขลาโยนแก้วแววสว่าง อสูรขว้างขวานฟ้าโกลาหล
เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสนั่นอยู่ชั้นบน บังเกิดฝนโปรยปรายกระจายฟอง
ปทุมมาลย์บานแบ่งเสาวรส บุปผาสดชื่นทั่วหายมัวหมอง
แย้มผกาสาโรชลออออง กระทบต้องชลธีค่อยคลี่คลาย
สองภิรมย์สมสวาทบนอาสน์แก้ว พระพักตร์แผ้วผ่องเหมือนดั่งเดือนฉาย
ดั่งได้เห็นชั้นฟ้าดาราราย แสนสบายเปรมปราสถาวร
สนิทแนบแอบอุ้มแล้วจุมพิต ถนอมชิดคลึงเคล้นเฟ้นเกสร
อัศจรรย์บ่อยไปหายหาวนอน เหมือนภมรกลั้วกลิ่นไม่สิ้นเชย
พระตรัสปลอบโฉมเฉลาเสาวภาคย์ ไม่จรจากภคินีเจ้าพี่เอ๋ย
พี่อยู่ถึงรัตนาได้มาเชย กุศลเคยเคียงคู่อยู่เหมรา
นางนบนอบตอบสนองว่าน้องนี้ มอบชีวีในสมเด็จพระเชษฐา
ขอสนองรองเบื้องพระบาทา กว่าชีวีน้องจะวายทำลายลง
พระรับขวัญขวัญใจวิไลลักษณ์ ประเสริฐศักดิ์สมสกูลประยูรหงส์
มิเสียทีที่ภิเษกเป็นเอกองค์ ฟังอนงค์พูดแก้ไม่แง่งอน
พลางประโลมอรไทให้ไสยาสน์ สถิตอาสน์เนาวรัตน์ประภัสสร
นุชนาฏกราบบาทพระภูธร พระกางกรกอดประทับจนหลับไป ฯ
ศศิธรจรดับลงลับฟ้า พระสุริยาเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมไศล
กากระเหว่าเร้าเร่งอโณทัย สกุไณโผผินบินทะยาน
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว จะเจื้อยแจ้วครื้นเครงวังเวงหวาน
อรุณรองส่องจบจักรวาล ในท้องงานก็พอเสร็จครบเจ็ดวัน ฯ
ฝ่ายกษัตริย์การเสร็จเสด็จกลับ ต่างคำนับรีบไปไอศวรรย์
ทุกไทท้าวเจ้านิเวศน์ขอบเขตคัน ลงกำปั่นข้ามมหาชลาลัย
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลพักตร์ ฝากลูกรักร่วมจิตพิสมัย
แล้วต่างองค์ต่างลากันคลาไคล องค์อภัยมุนินทร์ปิ่นสกล
กษัตริย์สามตามลงไปส่งเสด็จ พร้อมกันเสร็จใช้ใบไปสิงหล
นรินทร์รัตน์ราเมศท้าวกัมพล จรดลกลับหลังเข้าวังพลัน
แปดนครรีบไปมิได้ช้า ถึงพารานคเรศทุกเขตขัณฑ์
เสด็จขึ้นปรางค์มาศปราสาทสุวรรณ พร้อมกำนัลสุโขมโหฬาร ฯ
ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ คิดจะจัดแจงคู่ให้สู่สมาน
กับราเมศหน่อไทอันชัยชาญ ได้สมานร่วมพงศ์กับวงศ์เรา
พระเอื้อนอรรถตรัสกับมเหสี จะต้องหานารีโฉมเฉลา
ถึงให้ของสิ่งใดใดเห็นไม่เอา ก็เห็นเขาไม่ประสงค์จำนงปอง
ครั้นจะนิ่งเสียเล่าใช่เต่าตุ่น เขามีคุณควรจะให้ธิดาสนอง
ไว้เป็นสัมพันธมิตรข้าคิดตรอง จึ่งจะต้องตามอย่างทางบุราณ
มเหสีฟังคดีฉลองตอบ พระคิดชอบผูกรักสมัครสมาน
ฉันตรองตรึกนึกไปเห็นได้การ ยังมีหลานลูกของน้องละอองตา
เป็นบุตรีท้าวไทในจังหวัด บุรีรัตน์เมืองสารันอันมหา
พงศ์กษัตริย์ทรงฤทธิ์ผู้บิดา นามสมญาอภัยนุสินนรินทร
มเหสีชื่อประไพวิไลลักษณ์ แต่ลูกรักนามประภาสุดาสมร
แม่เขาเป็นน้องฉันร่วมมารดร เมื่อภิเษกบังอรยังได้ไป ฯ
ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ ฟังนางกษัตริย์ทูลแจ้งแถลงไข
พระจึ่งมีพจมานโองการไป ข้านึกได้จริงแล้วเจ้าเยาวมาลย์
ดีแล้วน้องมันไม่ต้องไปเที่ยวหา ได้พงศาพันผูกสืบลูกหลาน
ทำอย่างไรจึงจะได้ให้กุมาร เห็นรูปทรงนงคราญก็ครั้งเดียว
แม้นชอบใจเราจะได้ไปสู่ขอ แต่แม่พ่อนงลักษณ์สักประเดี๋ยว
คงสำเร็จเสร็จประสงค์จำนงเจียว ถึงบิดเบี้ยวไปอย่างไรคงไม่ฟัง
มเหสีอัญชุลีสนองอรรถ ที่ท้าวตรัสเห็นจะสมอารมณ์หวัง
ด้วยมารดรท้าวอภัยอยู่ในวัง ประชวรรั้งเรื้อมาสิบห้าปี
แต่หาหมอรักษาวางยาหยูก มันไม่ถูกโรคาหมอล่าหนี
นางคิดได้ทูลพลันขึ้นทันที พระอัยกีนางประภาป่วยมานาน
ฉันคิดเห็นท่านครูเป็นผู้เฒ่า จะเชิญเอาไปด้วยได้ช่วยหลาน
ให้ไปดูโรคาพยาบาล เป็นตะพานจะได้ไปในบุรินทร์
พระเห็นชอบตอบว่าถ้าเช่นนั้น ไปเชิญท่านผู้สว่างทางกสิณ
เข้ามาที่ปรางค์ชัยในบุรินทร์ แกรู้สิ้นสารพัดได้จัดแจง
เหวยสาวใช้ไปเชิญท่านครูเฒ่า ว่าตัวเรามีธุระจะแถลง
นางสาวใช้รีบไปแล้วชี้แจง เล่าแถลงเชิญเข้าไปในพารา
เป็นการใหญ่ใช้คุณเข้าไปเฝ้า ท่านผู้เฒ่าแจ้งในที่ให้หา
นางสาวใช้นำเข้าไปถึงปรางค์ปรา ด้วยราชานับถือแกซื่อตรง
ท้าวเชื้อเชิญพระอาจารย์คลานเข้าเฝ้า แล้วก้มเกล้ากรุงกษัตริย์ราชหงส์
เธอปราศรัยแล้วก็ไขเนื้อความตรง โดยประสงค์ชี้แจงแสดงความ
คิดจะให้หน่อนราพ่อราเมศ ได้คู่นางต่างนิเวศน์ขอไต่ถาม
จะสมควรกันหรือไม่ท่านใคร่ความ ในฤกษ์ยามเคยสังเกตแจ้งเหตุการณ์ ฯ
ฝ่ายนิกรมพรหเมศประจักษ์แจ้ง ไม่เคลือบแคลงแกเห็นดีสี่สถาน
คือจะได้ปราบอรินทร์ทมิฬมาร อีกประการหนึ่งก็นางสำอางจริง
ควรเป็นคู่สู่สมอุดมเดช กับราเมศสมพงศ์ในวงศ์หญิง
อีกอย่างหนึ่งจะได้เมืองรุ่งเรืองจริง ยังอีกสิ่งจะได้ของที่ต้องตา
คือกระบี่ที่วิเศษในเขตแคว้น เสมอแม้นกับมณีดีหนักหนา
ของแต่ครั้งตั้งเมืองสารันมา พราหมณ์พฤฒาได้ในถ้ำอันอำไพ
อาจารย์เจ้ากล่าวไว้ในตำรับ จะได้กับเชื้อฝรั่งต่างวิสัย
แม้นได้อาวุธสำหรับกลับเป็นไทย ไม่มีใครต่อสู้ทั้งอยู่คง
แกแจ้งสิ้นในตำราแล้วว่าขาน คงสมการฝ่าละอองต้องประสงค์
ข้าขออาสาไปดั่งใจจง เชิญพระองค์สั่งเภตราอย่าช้าที
สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์บดินทร์สูร ได้ฟังทูลปรีดิ์เปรมเกษมศรี
อาจารย์เฒ่าทูลลาฝ่าธุลี มาสู่ที่สำนักตำหนักจันทน์
แถลงเล่าราวเรื่องกับราเมศ ว่าทรงเดชเจ้ากรุงไกรไอศวรรย์
เธอจะหานุชนางให้รางวัล เมืองสารันนั้นอนงค์เป็นวงศ์เธอ ฯ
พระราเมศสุริย์วงศ์ทรงสดับ ครูเล่ากับแจ้งคำนำเสนอ
ให้อิ่มเอมเปรมในพระทัยเธอ ด้วยครูเอออวยลงเห็นคงดี
แล้วจึ่งว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า ทำไมเราจะพบประสบศรี
แกจึ่งว่าเราต้องไปเป็นไมตรี มเหสีของพระยาจะพาจร
ทั้งท้าวไทก็จะไปกับพ่อด้วย ไปเยี่ยมป่วยท่านย่าสุดาสมร
ข้าจะเป็นแพทย์รักษาอย่าอาวรณ์ ช่วยดับร้อนโรคภัยให้หายพลัน
พระชื่นชอบขอบคุณการุญรัก ไม่อายพักตร์พระเจ้าพี่ดีขยัน
สนทนากับอาจารย์สำราญครัน จนสุริยันเย็นดับลับพระเมรุ
พระจันทรจรสว่างกระจ่างหาว ดูดวงดาวรัศมีดั่งสีเสน
อาจารย์เฒ่าแกสันทัดรู้จัดเจน ที่ในเกณฑ์ดาราพยากรณ์
จึ่งชวนองค์กษัตรามาข้างนอก แล้วชี้บอกดาวจำรัสประภัสสร
ดาวดวงนี้อยู่หลังดาวมังกร สำหรับองค์ภูธรจงแลดู
แม้นสุกใสไพโรจน์สีโชติช่วง เป็นรุ้งร่วงตำราทายจะได้คู่
แม้นแสงอ่อนไม่ประเทืองไม่เฟื่องฟู สีหรุบหรู่ทายว่าไข้ไม่สบาย
เป็นแบบอย่างมาแต่ครั้งเรื่องสามก๊ก อาจารย์ฮกหลงกล่าวเล่าขยาย
เอาไว้เป็นแบบฉบับสำหรับทาย อธิบายข้อคำเป็นตำรา
แม้นเราไปก็จะได้สมประสงค์ เป็นมั่นคงจริงแท้แน่หนักหนา
แม่นกว่าดูโชคชัยในชะตา ข้างตำราจีนนี้เขาดีจริง
แล้วชวนกันเยื้องย่างเข้าห้องหับ ไประงับแต่พอหายสวายสวิง
พลางเอนเอกเขนกนอนเหนือหมอนอิง สนิทนิ่งก็พอหลับระงับไป ฯ
ครั้นรุ่งเช้าเจ้ากรุงเหมราช ยุรยาตรจากแท่นทองอันผ่องใส
เสด็จออกพระโรงคัลด้วยทันใด เสนาในกราบก้มบังคมคัล
พระจึ่งมีสิงหนาทประภาษตรัส ให้เร่งจัดเรือจะไปไอศวรรย์
ทั้งเรือแห่เรือรบให้ครบครัน จะไปเมืองสารันให้ทันที
ขุนเสนาได้สดับข้อรับสั่ง ออกมานั่งจัดหากะลาสี
ให้เลือกหาต้นหนคนที่ดี ไว้ลงที่เรือบัลลังก์ที่นั่งทรง
เปลี่ยนรอกเสาเพลาใบใส่หางเสือ ขัดสีเรือพระที่นั่งบัลลังก์หงส์
เอาแพรสีเขียวขำทำเป็นธง เขียนรูปหงส์แจ้งความบอกนามเมือง
ท้ายบาหลีที่ประทับรับเสด็จ เอารักเช็ดปิดทองละอองเหลือง
ปูพรมเจียมเรี่ยมงามอร่ามเรือง แล้วตั้งเครื่องจอมกษัตริย์ขัตติยา
จัดห้องหับที่สำหรับอนงค์สนม ทุกหมู่กรมแต่งไว้หมดตามยศถา
ทั้งข้าวของเครื่องเสบียงเลี้ยงโยธา อีกน้ำท่าใส่เสร็จสำเร็จการ
มาทอดท่าหน้าฉนวนตำหนักน้ำ พร้อมประจำรายเรียงเคียงขนาน
ฝ่ายพระจอมนคราปรีชาชาญ เอื้อนโองการฝากนิเวศน์เขตนคร
แก่เขยขวัญอันเป็นที่บำรุงรักษ์ ประเสริฐศักดิ์แทนองค์พระทรงศร
ให้ดูแลว่าขานการนคร กว่าบิดรจะกลับมายังธานี
จะพาน้องเจ้าไปดูคู่ประสงค์ ให้เชื้อวงศ์จักรพรรดิกษัตริย์ศรี
ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จจรลี มเหสีนักสนมกรมใน
กับราเมศท่านครูผู้วิเศษ จากนิเวศน์เสด็จไปท่าชลาไหล
พากันลงกำปั่นด้วยทันใด สถิตในพระที่นั่งบัลลังก์ทรง
พอฤกษ์ดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก ให้แล่นออกกำปั่นสุวรรณหงส์
ทั้งเรือแห่เรือป้อมเรือล้อมวง ต่างแล่นตรงออกปากน้ำตามกันไป
พวกต้นหนตั้งเข็มไปทักษิณ ลมก็กินใบปลิวธงทิวไหว
นางสาวสาวชาววังพวกข้างใน ต่างดีใจชมปลาในสาคร ฯ
ฝูงกระโห้โลมาแลราหู เป็นหมู่หมู่ว่ายเรียงเคียงสลอน
ฉนากฉลามตามกันเที่ยวสัญจร กุเราซอนว่ายซนปนอินทรี
ตะเพียนทองท่องท้องชลาสินธุ์ กระเบนบินดำวนแล้วด้นหนี
ปลาวาฬใหญ่ผุดพ่นชลธี ขึ้นลอยรี่ว่ายร่าล้วนปลาวาฬ
เรือก็แล่นเลียบไปตามชายเกาะ ตามละเมาะปูหอยลอยขนาน
ทั้งหอยแครงแมงดาริมท่าธาร ขึ้นเดินพล่านต่างต่างหอยนางรม
พวกสาวสาวชาววังไม่เคยเห็น เนื้อหล่อนเต้นทุ่มเถียงเสียงขรม
บ้างก็ว่าฉันจะหาหอยอีรม เอาไปชมเล่นสักไหที่ในวัง
พวกนางสาวทึมทึกนึกจะหา จับปูม้าดองไปให้หลายถัง
ไปกำนัลมุลนายที่ในวัง พากันนั่งชมปลาในวาริน ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช ท้าวประพาสในมหาชลาสินธุ์
ตามเกาะแก่งแห่งห้องท้องวาริน ไม่รู้สิ้นในมหาชลาลัย
สุริยงลงลับพยับฟ้า พระจันทราแจ่มแจ้งส่งแสงใส
น้ำค้างพรมลมชายสบายใจ ภูวไนยชื่นชมภิรมยา
ท้าวดำรัสตรัสเรียกเครื่องเสวย ทั้งนมเนยของมัจฉมังสา
พนักงานตั้งถวายท้ายเภตรา พระตรัสเรียกหน่อนราธิบดินทร์
มาเสวยโต๊ะในท้ายบาหลี เกษมศรีชื่นชมสมถวิล
เรือก็แล่นเรื่อยมาในวาริน พร้อมกันสิ้นแต่บรรดาพลากร
ได้สิบห้าราตรีไม่มีทุกข์ เกษมสุขภิญโญสโมสร
เกือบจะถึงนคเรศเขตนคร พระภูธรสั่งมหาเสนาใน
ให้นำข่าวราวเรื่องไปแจ้งข่าว จงบอกกล่าวแก่เจ้าท่าชลาไหล
เสนารับอภิวันท์ด้วยทันใด แล้วใช้ใบถึงปากน้ำที่สำคัญ
พลางก็แจ้งเรื่องราวกับชาวด่าน ว่าพระผ่านปิ่นพิภพสบสวรรค์
พระจอมวงศ์เหมราเสร็จมาพลัน จะมาเยี่ยมทรงธรรม์มาตุรงค์
ขุนด่านแจ้งแต่งบอกให้มาใช้ รีบเข้าไปนิเวศน์วังดั่งประสงค์
พวกถือบอกรีบไปดั่งใจจง ควบม้าตรงวิ่งเหย่าเข้านคร
ครั้นถึงที่นั่งลงส่งหนังสือ เสนีอือแล้วก็รับจับอักษร
คลี่ออกอ่านแจ้งการว่าภูธร เจ้านครเหมราเสร็จมาเยือน
รีบเข้าไปในพระโรงมิได้ช้า ทูลราชาดีพระทัยใครจะเหมือน
ทราบว่าได้หมอน้ำมนต์พลเรือน ละม้ายเหมือนเทวดาทั้งยาดี
พระตรัสพลางทางสั่งเสนามาตย์ ให้แต่งราชรถทองละอองศรี
ไปรับเสด็จเชษฐาอย่าช้าที มเหสีสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร
อันตัวเราก็จะไปรับไทท้าว พระปิ่นเกล้านครินทร์บดินทร์สูร
แล้วเสด็จเข้าข้างในอันไพบูลย์ บังคมทูลชนนีนางดีใจ
ทั้งอนงค์องค์มิ่งมเหสี ต่างยินดีชื่นจิตพิสมัย
พระสั่งให้ท้าวนางจัดปรางค์ชัย สำหรับพระภูวไนยจะพักพา
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จยุรยาตร จากปรางค์มาศเร็วพลันด้วยหรรษา
ขึ้นทรงรถภูวนาถให้ยาตรา พวกเสนาแหนแห่ออกแจจัน
กระทั่งถึงเมืองด่านชานสมุทร พระแสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ถึงประทับยับยั้งพอกลางวัน เห็นกำปั่นทอดรายชายคงคา
พระให้จัดเรือบัลลังก์ที่นั่งครุฑ ให้รีบรุดรับเสด็จพระเชษฐา
ที่นั่งศรีม่านทองละอองตา เรือกัญญาพร้อมพรั่งทั้งดั้งกัน
แต่คู่ชักยักษ์กระบี่สีสลับ ตามตำรับรับเสด็จเจ้าเขตขัณฑ์
ปักเครื่องสูงจามรทอนตะวัน พร้อมทั้งบรรดาคนพลพาย
ถึงประทับยับยั้งกำปั่นใหญ่ เสนาในขึ้นบังคมประนมถวาย
เชิญเสด็จทรงธรรม์แล้วบรรยาย พระอนุชากราบถวายบังคมมา
เสร็จประทับรับเสด็จอยู่เมืองด่าน เชิญพระผ่านนคเรศองค์เชษฐา
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นประชา เหมราทราบสิ้นพระยินดี
พลางตรัสชวนราเมศพระหลานรัก กับองค์อัครชายามารศรี
ลงที่นั่งทั้งสิ้นต่างยินดี กับเสนีพร้อมพรั่งทั้งอาจารย์
กระบวนแห่แตรสังข์ประดังเสียง ประโคมเคียงดีดสีตีประสาน
พลพายแซ่ซ้องก้องกังวาน ประสานขานบอกยาวเป็นเหล่าไป
เรือประเทียบเรียบเรียงเคียงเป็นคู่ สะพรั่งพรูในมหาชลาไหล
เรือตำรวจรายเรียงเคียงกันไป ห้ามมิให้เรือเข้ามาเล้าลุม
ถึงประทับยับยั้งที่เมืองด่าน พวกเครื่องอานพร้อมตัวนั่งมั่วสุม
กระบวนบกพร้อมพรั่งนั่งชุมนุม เป็นกลุ่มกลุ่มรถรัตน์อัสดร ฯ
ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน ธิบดินทร์ภิญโญสโมสร
เสด็จมากราบก้มประนมกร เชิญภูธรเหมราไปธานี
ท้าวกัมพลรับรสพจนารถ เสด็จลีลาศทรงรถาทั้งมารศรี
พระราเมศกษัตราทรงพาชี พวกนารีขึ้นวอจรจรัล
ฝ่ายนิกรมพรหเมศแกขึ้นแคร่ ด้วยว่าแก่เดินไม่ไหวจะผายผัน
พวกคนหามตามเสด็จเข้าเขตตัน พลขันธ์เดินกระบวนทั่งทวนธง
พลหอกถือหอกออกสะพรั่ง กระบี่บั้งเงินทองของประสงค์
สะพายแหล่งแต่งตัวเดินประจง แห่พระวงศ์อิศราเข้าธานินทร์
กษัตริยเจ้านครามาข้างหลัง พร้อมสะพรั่งเสวกาจากท่ากระสินธุ์
สองกษัตริย์เสด็จมาถึงธานินทร์ เชิญภูมินทร์เสด็จเข้าวังขึ้นปรางค์ทอง
เข้าเฝ้าองค์ชนนีที่ปราสาท บังคมบาทแล้วประมูลทูลฉลอง
แล้วถามถึงโรคาฝ่าละออง นางสนองกล่าวยุบลแต่ต้นไป
ชนนีนี้เจ็บเป็นเหน็บแน่น กินข้าวแค้นคอฝืนกลืนไม่ไหว
นอนไม่หลับแบบบอบทั้งหอบไอ ทั้งอกใจหวิวอ่อนหย่อนกำลัง
แต่รักษาหาหมอมานับร้อย โรคไม่ถอยกินยามากว่าถัง
สิบห้าปีโรคเรื้อเหลือกำลัง จะลุกนั่งมึนมัวตัวชรา
แม่ดีใจว่าพ่อได้หมอวิเศษ เคยสังเกตโรคภัยได้รักษา
เดชะบุญก็จะถูกกินหยูกยา ยังไม่ถึงเวราก็คงคลาย
พ่ออุตส่าห์หาหมอมาดูแม่ แม้นเขาแก้โรคามารดาหาย
พอเดินเหินลุกนั่งประทังกาย ไม่เสียดายเงินทองจะปองปูน ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์ประไพมเหสี พาบุตรีมาเฝ้าปิ่นบดินทร์สูร
พระบิตุลาปราศรัยอันไพบูลย์ ตามประยูรสุริย์วงศ์เป็นพงศ์พันธุ์
พระชม้ายชายเนตรดูหลานรัก ประไพพักตร์สวยสมทั้งคมสัน
ดูผิวผ่องสองสีฉวิวรรณ สารพันกิริยาก็น่าชม
นัยน์ตาเราเล่าก็เคยเห็นผู้หญิง ที่เพราพริ้งได้เป็นคู่เคยสู่สม
ก็เป็นรองกัลยานี้น่าชม ดูงามคมพิสมัยวิไลตา
พระตริพลางทางลามาปราสาท พระนางนาฏตรัสพลันด้วยหรรษา
พรุ่งนี้เช้าเชิญพ่อรับหมอมา ในปรางค์ปราชนนีที่ข้างใน
พระรับสั่งนางพระยามาที่อยู่ เชิญท่านครูเข้ามาแจ้งแถลงไข
ถึงอาการนางพระยาด้วยอาลัย โรคาไข้คนชราเป็นมานาน ฯ
ฝ่ายพระครูรู้แจ้งไม่แคลงจิต คงสมคิดหน่อไทแล้วไขขาน
จึ่งทูลว่าข้าจะขอพยาบาล มิให้นานเนิ่นช้าอย่าปรารมภ์
ในเจ็ดวันคงหายเหมือนหมายมาด จะหนุนธาตุในตำราแต่ยาขม
แล้วจะต้องให้เสวยทั้งเนยนม อย่าปรารมภ์หายแท้เคยแก้มา
พระตรัสตอบชอบแล้วขอเชิญท่าน ไปด้วยกันที่ปรางค์มาศปราสาทขวา
เอาราเมศหน่อกษัตริย์พระนัดดา ไปดูแก้วกัลยาในปรางค์ทอง ฯ
ฝ่ายพระจอมราชัยอภัยนุสิน พระภูมินทร์จัดแจงแต่งสิ่งของ
ให้ชาวเครื่องต้นทำไว้สำรอง ล้วนข้าวของต่างต่างที่อย่างดี
ทั้งต้มแกงพะแนงผัดจัดไว้พร้อม ให้หม่อมหม่อมสาวสุรางค์ในปรางค์ศรี
ไปตั้งเครื่องแต่ล้วนวงศ์พงศ์ผู้ดี ถวายพระภูมีเมืองเหมรา
วิเสทในไปเลี้ยงพวกหมื่นขุน ทั้งนายมุลตามเสด็จพระเชษฐา
เครื่องคาวหวานดีดีมีราคา สามเวลาเลี้ยงดูทุกผู้คน
ครั้นรุ่งเช้าจึงท่านท้าวกัมพลรัตน์ กับหน่อกษัตริย์ครูวิเศษรู้เหตุผล
ก็พากันเข้าไปในไพชยนต์ แจ้งยุบลแก่ท่านเฒ่าเฝ้าทวาร
บอกเข้าไปในปรางค์ทูลนางนาฏ ให้พระญาติรีบออกมาที่หน้าฉาน
เชิญเสด็จทรงศักดิ์จักรพาล เข้าสถานปรางค์มาศปราสาทชัย
ท่านครูผู้เป็นหมอกับหน่อกษัตริย์ ขึ้นปรัศว์ปรางค์ทองอันผ่องใส
ต่างถวายอภิวันท์เป็นหลั่นไป นางปราศรัยถามท้าวเจ้าบุรินทร์
พ่อหนุ่มน้อยนั้นคือใครผู้ใดพ่อ เป็นเนื้อหน่อพริ้งเพริศดูเฉิดฉิน
พึ่งรุ่นหนุ่มงามฟ้อลอออิน น้องยุพินเกศพัฒน์พระนัดดา
หรือต่างท้องแม่ไหนไม่รู้จัก ประไพพักตร์น่าเอ็นดูพ่อหนูจ๋า
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมรา วัจนาทูลพลันไปทันที
คนนี้คือนัดดาข้าพระบาท รู้ไสยศาสตร์ล้ำเลิศประเสริฐศรี
เป็นลูกศิษย์ท่านครูรู้คัมภีร์ ปัญญาดีเคยรักษาพยาบาล
นางชื่นชอบตอบคำร่ำเฉลย โอ้หลานเอ๋ยโรคย่านี้กล้าหาญ
ดีแล้วหนอพ่อช่วยมาพยาบาล นางสำราญเปรมปรีดิ์ดีพระทัย
แล้วตรัสกับท่านครูหมอผู้เฒ่า โรคข้าเจ้านี้ท่านเห็นเป็นไฉน
รับประทานหยูกยามาแต่ไร มันก็ไม่ถูกต้องหรือกองกรรม
เชิญท่านครูรู้ข้างคัมภีร์ไสย รักษาได้เหมือนช่วยชุบอุปถัมภ์
หรือจะถึงอติสารบุราณกรรม หมอมาทำกว่าร้อยไม่ถอยเลย
ใช่ข้าเจ้านี้หนากินยายาก ไม่ออกปากขมเฝื่อนไม่เชือนเฉย
ถึงเค็มชื่นจริงหนาคะไม่ละเลย โรคมันเฉยเรื้อรังไม่ฟังยา
ฝ่ายนิกรมพรหเมศประจักษ์แจ้ง ทูลแถลงโดยที่สุดไม่มุสา
ฉันเป็นแพทย์ตรึกตรองใช้ลองยา จะรักษาโรคให้หายวายอาวรณ์ ฯ
ฝ่ายพระจอมเวียงชัยอภัยนุสิน สมถวิลบพิตรอดิศร
หมอเขารับพยาบาลพระมารดร มีสุนทรพจนารถประภาษพลัน
แม้นสมหมายหายแท้แน่เหมือนกล่าว เว้นแต่ดาวเดือนอุทัยในสวรรค์
อันของในพาราสารพัน ไม่หวงกันเชิญรักษาพยายาม ฯ
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญการรักษา ถวายยาเข้าดีเกลือเจือมะขาม
ละลายโอสถที่สองทองเนื้องาม ยาที่สามแทรกโสมพิมเสนโรย
ระงับลมที่อาวรณ์นอนไม่หลับ ยาสำหรับกันตะคริวแก้หิวโหย
เสวยให้ชื่นจิตที่อิดโรย กับยาโปรยแก้ร้อนนอนสบาย
หมอจัดแจงตั้งยาทูลลากลับ ไปดูตำรับจะทำยามาถวาย
ฝ่ายหน่อนาถราเมศพระเนตรชาย ไปปะสายสมรมิตรจิตรัญจวน
นางนั่งแนบแอบข้างพระเจ้าย่า ดูกิริยาน่าจะรองประคองสงวน
กำดัดหนุ่มกลุ้มฤทัยให้รัญจวน แต่อักอ่วนพลางชะม้ายชายหางตา
พอเนตรน้องต้องเนตรหน่อกษัตริย์ สองประหวัดไปด้วยความเสน่หา
ต่างตะลึงไปเป็นครู่เหมือนสุริยา กับจันทราเดินมาปะปะทะกัน
งามต่องามยามรักสมัครหมาย หญิงกับชายเป็นที่เปรมเกษมสันต์
เคยเป็นคู่สู่สมภิรมย์กัน ต้องพัวพันเข้ามาให้เป็นไมตรี ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นเหมราช บังคมบาทคืนหลังไปปรางค์ศรี
กับพระหน่อราเมศจรลี ไปสู่ที่แท่นรัตน์ชัชวาล
จึ่งถามไต่ไปด้วยกันในวันนี้ เห็นบุตรีท้าวไทหรือไม่หลาน
จะชอบใจหรือไม่ชอบอย่าหมอบกราน จงแจ้งการไปเถิดพ่อลุงขอฟัง
ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์ ชุลีหัตถ์บังคมด้วยสมหวัง
แล้วทูลองค์ทรงฤทธิ์ไม่ปิดบัง สมเหมือนยังที่ประสงค์จำนงปอง
แต่เห็นหญิงมาก็มากเป็นหลากหลาย ไม่เหมือนสายสวาทนี้ไม่มีสอง
ขอบารมีที่พึ่งเหมือนหนึ่งตรอง ให้ได้ครองคู่เคียงเรียงอนงค์
กรุงกษัตริย์ตรัสว่าอย่าปรารภ คงได้สบสมจิตคิดประสงค์
อย่าร้อนใจคงจะได้นางโฉมยง ไปร่วมวงศ์ร่วมญาติเหมือนมาดมา
ฝ่ายพระหน่อนฤบาลชาญสนาม เห็นสมความมุ่งมาดปรารถนา
ทั้งท่านครูผู้ประสิทธิ์วิทยา สนทนากันทั้งสามตามสบาย ฯ
ข้างนงคราญมารดากรุงกษัตริย์ ท่านหมอจัดแจงโอสถบดถวาย
ที่โรคร้อนผ่อนเบาบรรเทาคลาย ค่อยสบายพ่วงพีมีกำลัง
พระอาหารหวานคาวเสวยได้ นางรื้อไข้อ้วนพีมีมังสัง
ที่เหน็บชาก็ค่อยหายคลายประทัง นางลุกนั่งเดินยืนค่อยชื่นบาน
ให้หมอเฒ่าเข้าไปมิได้ขาด กับหน่อนาถพากันไปในสถาน
มิได้เว้นทุกเวลาทิวากาล จนเยาวมาลย์ดวงประภาสุมาลัย
ค่อยคุ้นเคยพูดจากับราเมศ พระบิตุเรศมาตุรงค์ไม่สงสัย
จะพูดจาว่าขานประการใด ก็ตรงไปตรงมาเหมือนวาจัง
สองกษัตริย์ตรัสว่าพ่อราเมศ รู้ไสยเวทดีหนักหนาหยูกยาขลัง
อย่าเพิ่งตามภูวไนยกลับไปวัง จงยับยั้งอยู่สักหน่อยจึ่งค่อยจร
พระนางนาฏอัยกีว่าดีแล้ว พ่อเหมือนแก้วแจ่มจำรัสประภัสสร
กับท่านครูอยู่อีกหน่อยจึ่งค่อยจร ได้พักผ่อนตรึกตรองสนองคุณ
ชีวิตรอดครั้งนี้เหมือนเกิดใหม่ อย่าเพ่อไปขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ให้สมกับที่ท่านมาช่วยการุญ พอฉันอุ่นอกใจให้หายดี ฯ
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นเหมราช เห็นสมมาดคิดไว้ไม่หน่ายหนี
เขาเกาถูกที่คันขยันดี ท้าวเปรมปรีดิ์ชื่นชอบตอบสุนทร
ตามแต่องค์ชนนีจะโปรดเกล้า ท่านครูเฒ่ากับพระหลานชาญสมร
ยังไม่โปรดที่จะให้ไปนคร สุดแท้แต่มารดรจะโปรดปราน
แต่ตัวฉันจะทูลลาช้าไม่ได้ อันเวียงชัยขอบเขตประเทศสถาน
นี้มักเกิดศึกเสือเหลือรำคาญ จึงอยู่นานไม่ใคร่ได้ให้อาวรณ์
วันพรุ่งนี้จะทูลลาฝ่าพระบาท พระมาตุราชจงภิญโญสโมสร
ขอฝากหลานกับท่านครูคู่นคร พระมารดรตรัสว่าอย่ากังวล
เป็นธุระมารดาสารพัด จะปรนนิบัติให้สุขาสถาผล
พ่ออย่าได้ห่วงหลังเป็นกังวล จงจรดลไปก่อนอย่าร้อนใจ
เมื่อหายดีแล้วจะกรีพยุหบาตร ไปส่งราชนัดดาอัชฌาสัย
ท้าวรับรสพจนาทูลลาไป ปราสาทชัยที่ประทับกับอาจารย์
จึ่งปรึกษาว่าจะขอต้องรอไว้ ค่อยลูบไล้ดูท่าก่อนหนาหลาน
ฝ่ายท่านย่ารักใคร่คงได้การ จะหักหาญขอสู่ดูไม่ควร
เสียแรงเราทำคุณการุญรัก มาฟูมฟักหมกมุ่นอย่าหุนหวน
เข้าข้างในได้ทุกวันอย่ารัญจวน ค่อยโอดครวญกับย่าเจ้าเยาวมาลย์
แม้นขัดสนจนใจเร่งให้ข่าว บอกเรื่องราวลุงจะมาช่วยว่าขาน
จึ่งขอสู่แต่พอแก้แผลรำคาญ ได้แต่งการอภิเษกเป็นเอกองค์
ขอเดี๋ยวนี้เขาจะว่ามารยาผู้ใหญ่ มาลูบไล้ให้บันเทิงละเลิงหลง
แกล้งชักน้ำเข้าลึกนึกพะวง อย่าให้ลงโทษผู้ใหญ่ดูไม่ดี ฯ
ฝ่ายนิกรมชมว่าพระองค์คิด สมเหมือนจิตข้าตรองไม่หมองศรี
เด็กต่อเด็กช่างเป็นไรทำไมมี ใครไม่ตรีชาชั่วให้มัวมน
ทำไม่รู้เราก็อยู่หาเห็นไม่ ใครเขาให้มากักหาภักษ์ผล
หนุ่มกับสาวเขาย่อมว่าเข้าตาจน มิผ่อนปรนช่างเป็นไรใครจะอาย
พระทรงฟังสังรเสริญท่านว่าชอบ ต้องระบอบทำอย่างนี้ดีใจหาย
ฉันจะจัดหมื่นขุนทั้งมุลนาย เอาเรือรายไว้ที่ท่าสักห้าลำ
สนทนากับอาจารย์เป็นการลับ ท่านอยู่กับหลานช่วยชุบอุปถัมภ์
จะได้ดูได้แคะช่วยแนะนำ พูดพึมพำกันจนแจ้งแสงอุทัย
ครั้นรุ่งเช้าท่านท้าวกัมพลรัตน์ จอมกษัตริย์จากปรางค์ปราที่อาศัย
ไปทูลลาชนนีที่ข้างใน นางอวยชัยจงพิพัฒน์สวัสดี
แล้วท้าวอภัยนุสินนรินทร์ราช กับนางนาฏผู้เป็นมิ่งมเหสี
ทั้งสองข้างต่างภิวันท์อัญชลี ด้วยเป็นที่รักใคร่อาลัยวอน
ทั้งลูกหลานกัลยาก็มาพร้อม ประณตน้อมในบพิตรอดิศร
แล้วพากันทรงรถบทจร ไปส่งพระภูธรทุกพระองค์ ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช ภูวนาถลงบัลลังก์ที่นั่งหงส์
มเหสีเจ้าจอมหม่อมอนงค์ พากันลงลำที่นั่งสะพรั่งพรู
ตั้งกระบวนทวนธงประจงจัด ฝรั่งยัดปืนใหญ่ใส่ดินหู
ทหารยืนหยัดมองทุกช่องคู จุดดินหูฟุบผึงเสียงตึงตัง
พอฤกษ์ดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก ต่างแล่นออกดาษดาทั้งหน้าหลัง
ประโคมแตรแซ่เสียงสำเนียงดัง ต้นหนตั้งเข็มใหญ่ท้ายเภตรา
ออกแล่นหลามตามคลื่นเสียงครื้นครึก อึกทึกแล่นไปในมหา
สาคเรศเขตแขวงตำแหน่งมา พระพายพากินใบไปสำราญ
ฝ่ายกษัตริย์ส่งเสร็จเสด็จกลับ เป็นลำดับเข้าเขตประเทศสถาน
ขึ้นมนเทียรแท่นรัตน์ชัชวาล ในสถานที่สถิตดั่งจิตปอง
จะกล่าวลำกำปั่นที่ผันผาย ออกแล่นรายตามกันผันผยอง
สิบห้าวันถึงเวียงชัยดั่งใจปอง กษัตริย์สองเชิญเสด็จเข้าเขตคัน ฯ
อันบทเบื้องเรื่องนี้ยกไว้ก่อน จะกล่าวย้อนถึงประเทศขอบเขตขัณฑ์
เมืองบุรำสำปะหนาสาละวัน เป็นจอมจันตประเทศเขตนคร
เลี้ยงคนดีมีวิชาที่กล้าหาญ ชำนิชำนาญข้างปล้นคนสยอน
ถืออาวุธหอกขวานเที่ยวราญรอน ตามนครน้อยใหญ่หลายหัวเมือง
เจ้าพาราชื่อกาลิดมุหงิดแขก รูปร่างแปลกชาวพารานัยน์ตาเหลือง
กินของดิบแกะห่านทั้งบ้านเมือง ใส่เสื้อเหลืองหมวกหนังทั้งบุรินทร์
มีขวดแก้วห่อผ้าใส่ยาสะกด ใส่กล้องจดเป่าไปดั่งใจถวิล
แม้นคนเมาเข้าไปได้ในบุรินทร์ เก็บเอาสิ้นสินทรัพย์แล้วกลับไป
ไม่ต้องการบ้านเมืองเอาแต่ของ กับเงินทองรวบรุมใส่ตุ่มไห
แล้วก็ยกหาบหามตามกันไป ไม่มีใครต่อสู้มันอยู่คง
กำเริบใจไปปล้นทุกหนแห่ง ตามเขตแขวงตีกระจุยเป็นผุยผง
เที่ยวดั้นดัดลัดมาตามป่าดง มันยกตรงเข้ามาเมืองสารัน
พวกชาวด่านชั้นนอกบอกหนังสือ ให้คนถือรีบเข้าไปไอศวรรย์
เสนาทราบกราบก้มบังคมคัล พระทรงธรรม์ทราบอักษรร้อนพระทัย
จึ่งตรัสสั่งแต่บรรดาโยธาหาญ ให้เตรียมการป้องกันอย่าหวั่นไหว
เอาปืนผาจุกช่องกองฟืนไฟ เสนาในวุ่นวิ่งเป็นสิงคลี
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จเข้าปรางค์รัตน์ โองการตรัสกับพระมิ่งมเหสี
มีข้าศึกฮึกโหมมาโจมตี พวกด่านมีบอกมาเวลาเย็น
พวกนางในได้ฟังรับสั่งตรัส แจ้งรหัสตัวสั่นเหมือนฝันเห็น
นางโศกเศร้าโศกาน้ำตากระเด็น พวกที่เป็นเจ้าจอมหม่อมอยู่งาน
คิดจะหนีกลัวผีไปไม่รอด ลงนั่งกอดเข่าทุกข์เรียกลูกหลาน
ให้ยักย้ายเงินทองของตระการ ทั้งโต๊ะพานฝังพลันเสียทันที
พอพลบค่ำคล้ำฟ้าเวหาหน อ้ายพวกปล้นโห่หึ่งถึงกรุงศรี
พวกขุนนางต่างวิ่งเป็นสิงคลี ทูลภูมีบอกเข้าไปที่ในวัง
อลหม่านบ้านช่องร้องกรีดกราด อ้ายโจรดาษดามาทั้งหน้าหลัง
ฝ่ายผู้คนบนป้อมพวกล้อมวัง พร้อมสะพรั่งยัดปืนขึ้นยืนยิง
พวกชาวเมืองตัวสั่นไหวหวั่นหวาด ร้องกรีดกราดวุ่นวายทั้งชายหญิง
หอบที่นอนหมอนผ้าหน้าเหมือนลิง ออกวุ่นวิ่งตามกันดันเข้าวัง
อ้ายโจรบุกรุกไล่เอาไฟแกว่ง ล้อมกำแพงดาษดาทั้งหน้าหลัง
พวกชาวเมืองพุ่งสาตราดาประดัง พร้อมสะพรั่งแหลนหลาวทั้งง้าวทวน
ถูกขาแข้งแทงฟันมันไม่เข้า มันก็เป่ายาระดมตามลมหวน
พวกได้กลิ่นยาวิ่งทิ้งง้าวทวน เดินเซซวนหวนหิวหวิวหัวใจ ฯ
ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน พระภูมินทร์จากปรางค์ทองอันผ่องใส
เสด็จออกพระโรงคัลด้วยทันใด เสนาในทูลแถลงแจ้งยุบล
ว่าทหารชาญณรงค์ออกยงยุทธ์ ทิ้งอาวุธลมจับวิ่งสับสน
มันเป่ายาเมาเบื่อเห็นเหลือทน ทั้งผู้คนก็ไม่หาญออกราญรอน
พระทรงฟังเสนายิ่งปรารภ คิดอพยพที่จะไปในสิงขร
ก็เป็นห่วงบ่วงใยในนคร ยิ่งทุกข์ร้อนรำพึงตะลึงตะไล ฯ
ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ องค์ราเมศกับท่านครูรู้นิสัย
เห็นได้ช่องตรองตริดำริไป จะอาสาท้าวไทผลาญทมิฬ
แล้วทูลว่าข้าแต่พระทรงภพ อย่าปรารภร้อนในพระทัยถวิล
ขออาสาล้างศัตรูกู้บุรินทร์ ให้สูญสิ้นย่อยยับอัปรา ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร เธอถามซักเพราะยังคิดกังขา
ยังไม่แจ้งว่าประสิทธิ์วิทยา เห็นวิชาแต่ข้างหมอพอชำนาญ
จึ่งตรัสว่าถ้าพ่อช่วยดับเข็ญ ให้ราษฎร์เย็นปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
จะแก้ไขอย่างไรพระอาจารย์ แม้นเสียการท่วงทีหนีไม่พ้น
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท ทูลพระองค์ทรงเดชเจ้าเขตขัณฑ์
ข้าจะตั้งพิธีพลีกรรม์ ในค่ำวันนี้ให้สมอารมณ์ปอง
จะขอแต่เครื่องบูชาเทพารักษ์ เจ้าสำนักเถื่อนถ้ำในน้ำหนอง
จะเชิญมารวบรุมช่วยคุ้มครอง มิให้ต้องแพ้พ่ายกับไพรี
กรุงกษัตริย์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น ท่านป้องกันคุ้มได้แล้วไม่หนี
พระตรัสสั่งเสนาอย่าช้าที ไปจัดเครื่องบัดพลีมาให้ครู
ผู้รับสั่งรีบไปได้มาพร้อม ทั้งเครื่องหอมยำพล่าเป็ดปลาหมู
กับของหวานผลผลามาให้ครู ทั้งคนผู้ที่จะใช้ในนคร
ฝ่ายพระหน่อราเมศเกศกษัตริย์ ออกมาจัดพวกทหารชาญสมร
ถืออาวุธเสโล่แลโตมร นั่งสลอนเตรียมเสร็จสำเร็จการ ฯ
ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท สำแดงเดชทูลลามาหน้าฉาน
เข้านั่งในที่สงัดตัดรำคาญ อ่านโองการตามตำราบูชาเชิญ
เทพไทในจังหวัดพิพัฒน์ผล ทั่วสกลแผ่นหล้าเวหาเหิน
มาช่วยระงับดับภัยให้เจริญ แกเชื้อเชิญเสร็จสรรพนั่งหลับตา
ตั้งสติแน่วตรงวงกสิณ เป็นลมรินมืดมิดทุกทิศา
พวกข้าศึกรายกันเข้าตั้งเป่ายา รอบพาราป้อมปราการชานกำแพง
ลมก็หวนป่วนปัดพัดไปพ้น ไม่ต้องคนพวกทหารชาญกำแหง
ที่อิดโรยโหยละห้อยค่อยมีแรง บนกำแพงคนผู้ดูค่อยคลาย
ที่มึนเมาหาวนอนร้อนในอก พอเหงื่อตกก็ค่อยเบาบรรเทาหาย
แต่ลุกนั่งยังไม่ตรงดำรงกาย พระพายชายเป่าปัดพัดธุลี
เป็นหมอกมัวทั่วไปในอากาศ น้ำค้างสาดเย็นใจในวิถี
พวกข้าศึกหนาวเหน็บเจ็บอินทรีย์ ไม่อาจที่จะเป่ายานัยน์ตาพราย
ลงนั่งเหงาหนาวในใจทำไฟผิง บ้างก็วิ่งชุลมุนวุ่นใจหาย
อ้ายนายใหญ่หนีไปนั่งกำบังกาย ไม่สบายง่วงเหงาทั้งหาวนอน ฯ
ฝ่ายท้าวไทอภัยนุสินปิ่นกษัตริย์ ขึ้นปรางค์รัตน์ทุกข์ทอดฤทัยถอน
ไปอยู่ที่นงคราญผู้มารดร ทั้งอัปสรสาวสุรางค์นางกำนัล
มเหสีบุตรีนารีรัตน์ พร้อมกษัตริย์บรรดาในไอศวรรย์
ฤดีดิ้นดั่งจะสิ้นชีวาวัน ต่างโศกศัลย์โศกาทุกนารี
บ้างกอดเข่าเจ่าจุกเสียงกุกกัก ไม่อาจทักตาขาวราวกับผี
ฝ่ายข้างองค์นงนุชพระบุตรี แสนทวีพูนเทวษรัญจวนครวญ
คิดถึงองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ โทมนัสดิ้นโดยเฝ้าโหยหวน
รับอาสาสู้เขาไยไม่ใคร่ครวญ ถ้าฉวยจวนตัวภูมีหนีไม่ทัน
เมื่อรูปทรงองค์เอวก็อ้อนแอ้น ยังขืนแค่นอาสาฉวยอาสัญ
ยิ่งตรองตรึกนึกขึ้นมายิ่งจาบัลย์ สะอื้นอั้นอ่อนอารมณ์ระทมทวี ฯ
จะกล่าวฝ่ายท่านครูผู้วิเศษ ชำนาญเวทรู้สิ้นถิ่นวิถี
ออกจากธาตุกสิณแกยินดี ลุกมาที่หน่อกษัตริย์ขัตติยา
คิดอ่านเปิดประตูไปเที่ยวไล่จับ มันนอนหลับทุกคนเที่ยวค้นหา
อย่าฆ่าตีชีวิตให้มรณา พันธนาไว้จนเช้าให้ท้าวไท
ฝ่ายพระจอมราเมศเกศกษัตริย์ ขึ้นกัณฐัศว์เรียกทหารแล้วขานไข
สั่งให้เปิดทวารแล้วคลาไคล ยกออกไปนอกปราการชานกำแพง
ไม่อึงอื้อถือแต่ไฟเที่ยวไล่ค้น อ้ายโจรกรนหลับทั่วเนื้อตัวแข็ง
กำลังหนาวหาวนอนทั้งอ่อนแรง คว่ำตะแคงคุดคู้ไม่รู้ตัว
อ้ายนายใหญ่เข้าไปซ่อนนอนในหลุม เอาผ้าคลุมมิดชิดปิดจนหัว
เครื่องอาวุธอยู่ข้างข้างไม่ห่างตัว ให้มึนมัวหลับล้มไม่สมประดี
พวกทหารจับมัดรัดเอาแขน ผูกไว้แม่นคุมไว้มิให้หนี
จับได้ทั่วตัวนายไพร่ผู้ดี ตะโหงกมีทำไว้ใส่ทุกคน
จับได้หมดพอสว่างกระจ่างแจ้ง อรุณแสงส่องฟ้าเวหาหน
โห่สนั่นลั่นไปทั้งไพร่พล พร้อมพหลจัตุรงค์ตรงเข้าเมือง ฯ
สมเด็จท้าวเจ้าพิภพสบสมัย ตกพระทัยเต็มประดาเห็นฟ้าเหลือง
คิดว่าโจรจุดไฟเข้าในเมือง ร้องเรียกเครื่องเตรียมที่จะหนีไป
พวกสาวสาวชาววังร้องกรีดกราด เอาผ้าคาดนมเข้าแบกเอาไห
ใส่เงินทองของข้าวจะเอาไป วิ่งขวักไขว่ตามกันดันทุรัง
หลวงแม่เจ้าท้าวนางในปรางรัตน์ เสียงอึดอัดแล้วก็หยิบเอาหีบหนัง
ฉวยผ้าแพรพันพุงดูนุงนัง ละล้าละลังเรียกหาพวกข้าคน
ฝ่ายนางพวกท้องเวรเดนเขารุ ฉวยได้ครุวิ่งหลามตามถนน
เสียงร้องไห้อึงอู้อยู่ทุกคน เที่ยววิ่งวนอยู่ในวังนั่งไม่ลง ฯ
ฝ่ายขุนนางกรมวังพวกข้างหน้า เอากิจจาบอกเข้าไปดั่งใจประสงค์
ให้กราบทูลจอมกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ ว่าโจรแตกแหลกลงทั้งทัพชัย
กษัตราราเมศจับได้สิ้น พวกทมิฬมัดมาสิ้นดิ้นไม่ไหว
นายทวารชั้นนอกบอกเข้าไป ท่านข้างในทูลท้าวเจ้านคร ฯ
ฝ่ายพระจอมเวียงชัยอภัยนุสิน ได้ทราบสิ้นตรัสโอ้สโมสร
จับพระแสงตรีเพชรเสด็จจร จากบรรจถรณ์ออกนั่งยังพระโรง
พระหน่อนาถกับท่านครูผู้วิเศษ มาก้มเกศริมบัลลังก์ที่นั่งโถง
แล้วทูลว่าจับได้อ้ายคนโกง จอมจรรโลงจะโปรดปรานประการใด ฯ
ป่างพระจอมนครามหากษัตริย์ โองการตรัสปรึกษาว่าไฉน
จะเข่นฆ่าเสียทั้งนั้นหรือฉันใด ตามแต่ใจท่านผู้เฒ่าเราจะทำ
ฝ่ายอาจารย์พรหเมศได้สดับ น้อมคำนับฉลองต่อที่ข้อขำ
จะฆ่าฟันฉันใดให้ระยำ ก็เป็นกรรมติดไปไม่จีรัง
จงโปรดเกล้าเอาสัญญาบัญชาตรัส เอาความสัตย์ปล่อยไปดังใจหวัง
แม้นมันทำไปข้างหน้าว่าไม่ฟัง จับมาขังฆ่าให้บรรลัยลาญ
แต่ปางหลังครั้งโจมตีรมจักร พระทรงศักดิ์ปล่อยไปสิ้นคืนถิ่นฐาน
มันก็กลับดีไปไม่เป็นพาล โปรดประทานชีวาอย่าฆ่าตี ฯ
พระจอมวังสั่งว่าถ้าเช่นนั้น ไปพามันมาที่หน้าพลับพลาศรี
ให้ตั้งความสัจจาอย่าช้าที พระภูมีเสด็จมาพลับพลาพลัน
แล้วตรัสสั่งเสวกาพวกข้าเฝ้า ไปพาเอาอ้ายผู้ร้ายใจโมหันธ์
พระสั่งให้พวกล่ามมาถามพลัน ว่าโทษทัณฑ์ผิดพลั้งแต่หลังมา
จะโปรดปล่อยไม่สังหารผลาญชีวิต อย่าได้คิดมุ่งมาดปรารถนา
เที่ยวปล้นชิงนครังเหมือนหลังมา จงให้สัตย์สัญญาจะปรานี ฯ
อ้ายนายโจรกราบก้มประนมสนอง ข้าขอรองบงกชบทศรี
แม้นทรงธรรมกรุณาไม่ฆ่าตี พระคุณมีเหลือล้นคณนา
จะให้สัตย์ปฏิญาณสาบานถวาย ไม่คิดร้ายปล้นชิงจริงจริงหนา
จะขอเป็นเกือกทองรองบาทา กว่าชีวาข้าจะวายทำลายลาญ
แม้นข้าศึกเหนือใต้มาติดต่อ ข้าจะขอเป็นทัพหน้าเหมือนว่าขาน
กว่าชีวิตวางวายทำลายลาญ ขอสาบานถวายท้าวเจ้าบุรินทร์ ฯ
พระทรงฟังสั่งให้ทำน้ำพิพัฒน์ เสนาจัดตามรับสั่งดั่งถวิล
โปรดให้ถอดนายโจรใจทมิฬ พร้อมกันสิ้นถือน้ำตามทำนอง
แล้วให้เลี้ยงผลผลากระยาหาร ทั้งคาวหวานหมดด้วยกันแปดพันสอง
ข้าวบุหรี่มัสมั่นใส่จานรอง แต่ล้วนของเอมโอชโภชนา
ครั้นสำเร็จเสร็จการประทานของ ทั้งเจียดทองเครื่องประทานพานสลา
กับกระบี่ลายจำหลักฝักลงยา ผ้าเช็ดหน้าปักทองล้วนของดี
มันถวายคำนับอภิวาท ในเบื้องบาทบงกชบทศรี
แล้วทูลลาพาพหลแลมนตรี กลับไปที่เมืองบ้านสำราญใจ ฯ
ฝ่ายพระจอมนฤเบศเกศกษัตริย์ โสมนัสเปรมปรีดิ์จะมีไหน
เสด็จขึ้นปรางค์มาศปราสาทชัย เข้าข้างในแจ้งยุบลพระชนนี
สรรเสริญท่านครูผู้วิเศษ กับกษัตริย์ราเมศวิเศษศรี
มาช่วยกันศัตรูกู้บุรี ให้ไพรีย่อยยับอัปรา
คุณของเขาคราวนี้เป็นที่ยิ่ง จะหาสิ่งไรให้สมปรารถนา
ทั้งเงินทองสิ่งใดในพารา ต้องจัดหาให้เขาสมอารมณ์ปอง
ทั้งรักษาพยาบาลในการไข้ ยังมิได้แทนคุณการุญสนอง
แล้วก็ช่วยปราบศึกต้องตรึกตรอง คิดฉลองคุณประมวลให้ควรการ ฯ
ฝ่ายนางนาฏชนนีศรีสวัสดิ์ พลางตอบอรรถลูกยาแล้วว่าขาน
ควรจะไว้สืบพงศ์เป็นวงศ์วาน ให้สมการในที่เขามีคุณ
ควรจะยกดวงประภาธิดาเจ้า ให้แก่เขาขาดเหลือช่วยเกื้อหนุน
อย่าหนักหน่วงหวงแหนคิดแทนคุณ เหมือนการุญให้เขาพึ่งจึ่งจะควร ฯ
ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน พระภูมินทร์ไม่จำนงทรงพระสรวล
จึ่งตอบต่อข้อความตามกระบวน ต้องใคร่ครวญให้รู้วงศ์พงศ์ประยูร
จะหลับตายกลูกสาวให้เขาเสีย เหมือนคนเตี้ยต่ำใช่เจ้าไอศูรย์
ฉวยสืบไปแม้นมิใช่วงศ์ตระกูล จะอาดูรเดือดร้อนดั่งนอนเพลิง
กลืนไม่เข้าคายไม่ออกต้องกลอกหน้า เช่นเขาว่าแล้วสิเปิดเตลิดเหลิง
ต้องสืบสวนครวญใคร่ดูในเชิง ฉวยมันเหลิงไปสิกรรมทำอย่างไร ฯ
พระชนนีตอบคำเขาร่ำว่า มีแต่พร้าขัดหลังเขายังให้
จะหาวงศ์เทวดาหรืออย่างไร จึ่งจะให้ลูกสาวของเจ้าครอง
ข้าก็ดูผิวพรรณในสัณฐาน เห็นควรการอยู่แล้วเจ้าอย่าเศร้าหมอง
ธรรมดาชาติเชื้อเป็นเนื้อทอง จะทดลองลงหินหน้าศิลา
แม้นทองเจือเนื้อหนังคงขวางลิ่ม ดูก็นิ่มเนื้อนวลควรดอกหนา
แม่เห็นเป็นหน่อกษัตริย์ขัตติยา หรือเห็นตาคนแก่จะแปรปรวน
นี่ก็หลานในไส้มิใช่ข้า จะจัดหาของที่ชั่วเป็นตัวขมวน
หัวก็หงอกแล้วเป็นไรไม่ใคร่ครวญ แม่เห็นควรอย่างไรเห็นไม่เป็น
บทบุราณที่ท่านเล่าว่าเจ้าเงาะ นางรจนาเห็นเหมาะจึ่งเกิดเข็ญ
ท้าวสามลขับไล่ตัดตายเป็น เรื่องเขาเล่นจนทุกวันนั่นเป็นไร
ชวนกันเยาะว่าเจ้าเงาะไม่งามแงะ ไปไค้แคะค่อนว่าไม่ปราศรัย
ครั้นเขาถอดรูปทองละอองใย เออนั่นไพร่หรือผู้ดีต้องปรีดิ์เปรม
อันเยี่ยงอย่างใครเล่าเขาจะว่า บอกว่าข้าสุริย์วงศ์เป็นหงส์เหม
เขาใช่บ้าใช่หลังได้นั่งเปรม สุขเกษมอวดว่าข้าผู้ดี
วิสัยเพชรแล้วจะสึกอย่านึกหมาย ถึงตกร้ายเป็นอย่างไรไม่หายศรี
รู้จักดอกทูนหัวชั่วแลดี ไม่ต้องมีคนเสนอให้เอออือ ฯ
พระจอมวังฟังชนนีตรัส ครั้นจะปัดเสียไม่รับเธอนับถือ
ต้องโอนอ่อนผ่อนผัดพอฟัดครือ จะว่าดื้อแก่ผู้ใหญ่ดูไม่ควร
พระชนนีปรีดาว่าข้าเห็น เขาคงเป็นชาติหงส์ทรงพระสรวล
อย่าสงสัยไปไยเล่าเราก็ควร จะประมวลคิดงานการวิวาห์
ภิเษกสองให้เขาครองเป็นคู่ชื่น สำราญรื่นร่วมวงศ์เป็นพงศา
อันตัวแม่เล่าก็แก่เฒ่าชรา พอมีผาสุกชื่นทุกคืนวัน ฯ
ป่างพระจอมภพไกรอภัยนุสิน เป็นสุดสิ้นรังเกียจการเดียดฉันท์
เสด็จออกสั่งมหาเสนาพลัน ให้ไปทูลทรงธรรม์ท้าวกัมพล
ว่าบัดนี้จะภิเษกพระราเมศ ขอทรงเดชช่วยไปแจ้งทุกแห่งหน
ตามบรรดาพงศาทุกตำบล เชิญเสด็จจรดลมาพารา
เสนารับโองการพระผ่านเกล้า มาสั่งเหล่าพวกพหลพลอาสา
ให้เร่งรัดจัดแจงแต่งเภตรา จงรีบไปพาราเหมวัน
ฝ่ายล้าต้าต้นหนพลทหาร มาจัดการตามที่ขมีขมัน
แล้วก็ออกนาวาจากสารัน สิบห้าวันถึงจังหวัดปัถพิน ฯ
ฝ่ายพระจอมภูวดลกัมพลรัตน์ ได้ทราบอรรถชื่นชมสมถวิล
สั่งให้พวกเสนาในธานินทร์ ไปทุกถิ่นนคเรศเขตนคร
ถวายสารพระผู้ผ่านทุกพิภพ เหมือนปรารภเขียนไปในอักษร
เธอทราบสิ้นทุกนิเวศน์เขตนคร เสด็จจรทุกพาราบรรดาวงศ์
ตั้งแต่จอมนรินทร์ปิ่นนักสิทธ์ เสด็จสถิตพร้อมพรั่งดั่งประสงค์
การภิเษกเอกฉัตรขัตติย์วงศ์ เหมือนกับองค์นรินทร์รัตน์กษัตรา ฯ
ครั้นจะจักจาระไนไปทุกแห่ง ก็รู้แจ้งกันอยู่หมดตามยศถา
ขอตัดบทลงเสียบ้างหลายครั้งครา จะพรรณนาไปทุกแห่งเหมือนแกงเย็น
มันคงจืดเต็มประดาไม่น่าซด ต้องตัดบทเสียเถิดหนาว่าพอเห็น
จะรกหูผู้ฟังอย่างข้าวเย็น แล้วจะเป็นซ้ำซากปากโสมม ฯ
ถึงวันศุกร์ที่ประสงค์ส่งเจ้าสาว ไปว่ากล่าวฝากฝังอย่างประถม
พระราเมศเร่งรื่นชื่นอารมณ์ แล้วบังคมชนนีชุลีกร
นางพระยาลากลับไปปรางค์มาศ พระหน่อนาถนั่งเรียงเคียงสมร
พลางมีรสพจนาแล้วว่าวอน เชิญสมรแม่อย่าหมางระคางแคง
พลางเชยช้อนกรกระหวัดสัมผัสต้อง พระนุชน้องป้องปัดยังขัดแข็ง
ด้วยยังไม่รู้ประจักษ์การรักแรง จึงพลิกแพลงผลักหัตถ์กษัตรา
ประเวณียังไม่เคยได้เชยชิด ให้หวั่นจิตสั่นระรัวกลัวนักหนา
มีสุนทรวอนวงศ์พระภัสดา ได้เมตตาก่อนเถิดองค์พระทรงธรรม์
น้องจะไปไหนพ้นพระผ่านเกล้า โปรดทุเลาอย่าเพ่อวุ่นทำหุนหัน
พระปลอบพลางทางว่าสารพัน ประโลมขวัญนุชเจ้าลำเพาพาล
สถิตแท่นเนาวรัตน์ประภัสสร อย่าอาวรณ์ไปเลยนุชสุดสงสาร
พลางจูงกรช้อนองค์พระนงคราญ ขึ้นแท่นรัตน์ชัชวาลตระกองเกย
ถนอมแนบแอบอุ้มแล้วจุมพิต นางเบี่ยงบิดแล้วก็เบือนทำเชือนเฉย
พระต้องเต้าเคล้าเคล้นเหมือนเช่นเคย ถนอมเชยรับขวัญให้บรรทม
สนิทแนบแอบขวัญต่างหรรษา ชื่นอุราปลื้มเปรมเกษมสม
พระนุชอ่อนผ่อนพองามตามอารมณ์ ทะเลลมยมนาในสาคร
เป็นระลอกกลอกกลบกระทบฝั่ง ทวีปวังสาคเรศเขตสิงขร
มัติมิงคล์กลิ้งกลอกนอกสันดอน ฝูงมังกรเหรากุมภาพาล
ขึ้นฟาดหางกลางมหาชลาสินธุ์ บ้างโดดดิ้นท้องสมุทรผุดประสาน
ทั้งกระโห้โลมาฝูงปลาวาฬ ก้องสะท้านธรนินทร์ฝั่นสินธู
ฉนากฉลามตามกันว่ายฟันคลื่น แต่ล้วนพื้นพิมพาฝูงราหู
ทั้งนาคาลอยล่องขึ้นฟ่องฟู เป็นหมู่หมู่ผุดพ่นชลธี
พายุพยับอับฟ้าเวหาหาว ทั้งเดือนดาวมืดมัวทั่ววิถี
ฟ้าก็ร้องเปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสุนี สะเทือนที่โลกาสุธาดล
เมขลาโยนแก้วอยู่แวววับ อสูรจับขวานขว้างกลางเวหน
เสียงครื้นครึกกึกก้องร้องคำรน พายุฝนโปรยปรายกระจายจร