Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
เจ้าคุมแค้นแสนโกรธพิโรธพี่ แต่เดือนยี่จนย่างเข้าเดือนสาม
จนพระหน่อสุริยวงศ์ทรงพระนาม จากอารามแรมร้างทางกันดาร
ด้วยเรียมรองมุลิกาเปนข้าบาท จำนิราศร้างนุชสุดสงสาร
ตามเสด็จเสร็จโดยแดนกันดาร นมัสการรอยบาทพระศาสดา
วันจะจรจากน้องสิบสองค่ำ พอจวนย่ำรุ่งเร่งออกจากท่า
รำฦกถึงดวงจันทร์ครรไลลา พี่ตั้งตาแลแต่ตามแพราย
ที่ประเทศเขตรเคยได้เห็นเจ้า ก็แลเปล่าเปลี่ยวไปน่าใจหาย
แสนสลดให้ระทดระทวยกาย ไม่เหือดหายห่วงหวงเปนห่วงครัน
ถึงคลองขวางบางจากยิ่งตรมจิตร ใครช่างคิดชื่อบางไว้กางกั้น
ว่าชื่อจากแล้วไม่รักรู้จักกัน มิเคราะห์ครันฤๅมาพ้องกับคลองบาง
ทั้งจากที่จากคลองเปนสองข้อ ยังจากกอนั้นก็ขึ้นในคลองขวาง
โอ้ว่าจากช่างมารวบประจวบทาง ทั้งจากบางจากไปใจระบม
แสนวิบากหลากใจอาไลยเหลียว เห็นเวียงวังก็ยิ่งเสียวถึงเคยสม
ประสานสองหัดถ์ประนังตั้งประนม น้อมบังคมเทวารักษาวัง
ขอฝากน้องสองชนกช่วยปกเกษ อย่ามีเหตุอันตรายเมื่อภายหลัง
ใครปองชิงขอให้ตายด้วยลายชัง เทพทั้งชั้นฟ้าได้ปรานี
ถึงสามเสนแจ้งความตามสำเหนียก เมื่อแรกเรียกสามแสนทั้งกรุงศรี
ประชุมฉุดพุทธรูปในวารี ไม่เคลื่อนที่ชลธารบาดาลดิน
จึงสาปนามสามแสนเปนชื่อคุ้ง เออชาวกรุงกลับเรียกสามเสนสิ้น
นี่ฤๅรักจะมิน่าเปนราคิน แต่ชื่อดินเจียวยังกลายเปนหลายคำ
ขอใจนุชที่ฉันสุจริตรัก ให้แน่นหนักเหมือนพุทธรูปเลขาขำ
ถึงแสนคนจะมาวอนชอ้อนนำ สักแสนคำอย่าให้เคลื่อนจงเหมือนใจ
ถึงบางพลัดยิ่งอนัตอนาถจิตร นิ่งพินิจนึกน่าน้ำตาไหล
พี่พลัดนางร้างรักมาแรมไกล ประเดี๋ยวใจพบบางริมทางจร
ถึงบางซื่อชื่อบางนี้สุจริต เหมือนซื่อจิตรที่พี่ตรงจำนงสมร
มิตจิตรขอให้มิตใจจร ใจสมรขอให้ซื่อเหมือนชื่อบาง
ถึงบางซ่อนเหมือนเขาซ่อนสมรพี่ ซ่อนไว้นี่ดอกกระมังเห็นกว้างขวาง
เจ้าเยี่ยมหน้าออกมาหาพี่หน่อยนาง จะลาร้างแรมไกลเจ้าไปแล้ว
ถึงน้ำวนชลสายที่ท้ายย่าน เขาเรียกบ้านวัดโบถตลาดแก้ว
จะเหลียวกลับลับวังมาลิบแล้ว พี่ลับแก้วลับบ้านมาย่านบาง
พฤกษาสวนล้วนได้ระดูดอก ตระหง่านงอกริมกระแสแลสล้าง
กล้วยระกำอัมพาพฤกษาปราง ต้องน้ำค้างช่อชุ่มเปนพุ่มพวง
เห็นจันทน์สุกลูกเหลืองตระหลบกลิ่น แมลงภู่บินร่อนร้องประคองหวง
พฤกษาพ้องต้องนามกานกาดาดวง พี่ยลพวงผลจันทน์ให้หวั่นใจ
แมลงภู่เชยเหมือนพี่เคยประคองชิด นิ่งพินิจนึกน่าน้ำตาไหล
เห็นรักร่วงผลิผลัดสลัดใบ เหมือนรักใจขวัญเมืองที่เคืองเรา
พี่เวียนเตือนเหมือนอย่างน้ำค้างย้อย ให้แช่มช้อยชื่อช่อเช่นกอเก่า
โอ้รักต้นฤๅมาต้องกับสองเรา จึงใจเจ้าโกรธไปไม่ได้นาน
๏ ถึงแขวงแควแพตลอดตลาดขวัญ เปนเมืองจันตะประเทศระโหฐาน
ตลิ่งเบื้องบูรพาศาลาลาน เรือขนานจอดโจทย์กันจอแจ
พินิจนางแม่ค้าก็น่าชม ท้าคารมเร็วเร่งอยู่เซ็งแซ่
ใส่เสื้อตึงรึงรัดดูอัดแอ พี่แลแลเครื่องเล่นเปนเสียดาย
ชมคณาฝูงนางมากลางชล สุริยนเยี่ยมฟ้าเวลาสาย
ถึงปากเกร็ดเสร็จพักผ่อนฝีพาย หยุดสบายบริโภคอาหารพลัน
แรงกำเริบเอิบอิ่มขยายออก เขาก็บอกโยนยาวฉาวสนั่น
ถึงหาดขวางบางพูดเขาพูดกัน พี่คิดผันใจฉงนอยู่คนเดียว
เปนพูดชื่อฤๅผีภูตปีศาจหลอก ใครช่วยบอกภูตผีมานี่ประเดี๋ยว
จะสั่งฝากขนิษฐาสุดาเดียว ใครเกินเกี้ยวแล้วอย่าไว้กำไรเลย
ถึงบางพังน้ำพังลงตลิ่ง โอ้ช่างจริงเหมือนเขาว่านิจาเอ๋ย
พี่จรจากดวงใจมาไกลเชย โอ้อกเอ๋ยแทบพังเหมือนฝั่งชล
ถึงวังวัดเทียนถวายบ้านใหม่ข้าม ก็รีบตามเรือที่นั่งมากลางหน
ทุ่งละลิ่วทิวเมฆเปนหมอกมน สะพรั่งต้นตาลโตนดอนาถครัน
เจ้าของตาลรักหวานขึ้นปีนต้น ระวังตนตีนมือระมัดมั่น
เหมือนคบคนคำหวานรำคาญครัน ถ้าพลั้งพลันเจ็บอกเหมือนตกตาล
เห็นเทพีมีหนามลงราน้ำ เปรียบเหมือนคำคนพูดไม่อ่อนหวาน
เห็นกิ่งกีดมีดพร้าเข้าราราน ถึงหนามกรานก็ไม่เหน็บเหมือนเจ็บทรวง
ถึงบางหลวงทรวงร้อนดังศรปัก พี่ร้างรักมาด้วยราชการหลวง
เมื่อคิดไปใจหายเสียดายดวง จนเรือล่วงมาถึงย่านบ้านกระแชง
พี่เร่งเตือนเพื่อนชายพายกระโชก ถึงสามโคกต้องแดดยิ่งแผดแสง
ให้รุ่มร้อนอ่อนจิตรระอิดแรง เห็นมอญแต่งตัวเดินมาตามทาง
ตาโถงถุงนุ่งอ้อมลงกรอมซ่น เปนแยบยลเมื่อยกขยับย่าง
เห็นขาขาววาวแวบอยู่หว่างกลาง ใครยลนางก็เปนน่าจะปรานี
ดูเย่าเรือนหาเหมือนอย่างไทยไม่ หลังคาใหญ่พื้นเล็กเปนโรงผี
ระยะบ้านย่านนั้นก็ยาวรี จำเภาะมีฝั่งซ้ายเมื่อพายไป
ถึงวังตำหนักพักพลพอเสวย แล้วก็เลยตามแควกระแสไหล
ทั้งน้ำลงน่าสลดระทดใจ โอ้น้ำไหลเจียวยังมีเวลาลง
แต่โศกพี่ฤๅไม่มีเวลาว่าง ระยะทางก็ยังไกลถึงไพรระหง
ขึ้นจากน้ำแล้วจะซ้ำเข้าเดินดง เมื่อไรลงนั่นแลกายจะวายตรอม
เห็นลมอื้อจะใคร่สื่อสาราสั่ง ถึงร้อยชั่งคู่เชยเคยถนอม
ให้นิ่มน้องครองศักดิ์อย่าปลักปลอม เรียมนี้ตรอมใจถึงคนึงนาง
ถึงทุ่งขวางกลางย่านบ้านกระบือ ที่ลมอื้อนั้นค่อยเหือดด้วยคุ้งขวาง
ถึงย่านหนึ่งน้ำเซาะเปนเกาะกลาง ต้องแยกทางสองแควกระแสชล
ปางบุรำคำบุราณขนานนาม ราชครามเกาะใหญ่เปนไพรสณฑ์
ในแถวทางกลางย่านกันดารคน นาวาดลเดินเบื้องบูรพา
โอ้กระแสแควเดียวทีเดียวหนอ มาเกิดก่อเกาะถนัดสกัดหน้า
ต้องแยกคลองออกเปนสองทางคงคา นี่ฤๅคนจะมิน่าเปนสองใจ
ครั้นพ้นสิ้นถิ่นเกาะค่อยเลาะเลียบ นาวาเพียบน้ำลงกำลังไหล
โอ้อนาถเหนื่อยน่าระอาใจ ถึงบางไซด่านดักนาวาเดิน
เขาบอกชื่อสีกุกตรงด่านข้าม เปนสามง่ามน้ำนองในคลองเขิน
ปักษาโบกปีกบินลงดินเดิน มัจฉาเพลินผุดพล่านในคงคา
นกยางเลียบเหยียบปลานักขาหยิก เอาปากจิกบินฮือขึ้นเวหา
กระทุงน้อยลอยทวนนาวามา โอ้ปักษาเอ๋ยจะลอยถึงไหนไป
น่าวังฤๅจะสั่งด้วยนะนก ให้แนบอกของพี่รู้ว่าโหยไห้
มิทันสั่งสกุณินก็บินไป ลงจับใกล้นกตะกรุมริมวุ้มวน
ศีศะเตียนเลี่ยนโล่งหัวล้านเลื่อม เหนียงกระเพื่อมร้องแรงแสยงขน
โอ้หัวนกนี่ก็ล้านประจานคน เมื่อยามยลพี่ยิ่งแสนระกำทรวง
ถึงเกาะเกิดเกิดเกาะขึ้นกลางน้ำ เหมือนเกิดกรรมเกิดราชการหลวง
จึงเกิดโศกขัดขวางขึ้นกลางทรวง จะตักตวงไว้ก็เติบกว่าเกาะดิน
รำพึงพายตามสายกระแสเชี่ยว ยิ่งแสนเปลี่ยวเปล่าในฤไทยถวิล
สักครู่หนึ่งก็มาถึงบางเกาะอิน กระแสสินธุ์สายชลเปนวนวัง
อันเท็จจริงสิ่งนี้ไม่รู้แน่ ได้ยินแต่ในยุบลแต่หนหลัง
ว่าที่เกาะบางอออินเปนถิ่นวัง กระษัตริย์ครั้งครองศรีอยุธยา
พาสนมออกมาชมคณานก ก็เรื้อรกรั้งร้างเปนทางป่า
อันคำแจ้งกับเราแกล้งสังเกตตา ก็เห็นน่าที่จะแน่กระแสความ
แต่เดี๋ยวนี้มีไม้ก็ตายโกร๋น ทั้งเกิดโจรจรเข้ให้คนขาม
โอ้ฉนี้แก้วพี่เจ้ามาตาม จะวอนถามย่านน้ำพี่ร่ำไป
ถึงเกาะพระที่ระยะสำเภาล่ม เภตราจมอยู่ในแควกระแสไหล
ถึงเกาะเรียนโอ้เรียมยิ่งเกรียมใจ ที่เพื่อนไปเขาก็โจทกันกลางเรือ
ว่าคุ้งน่าท่าเสือข้ามกระแส พี่แลแลหาเสือไม่เห็นเสือ
ถ้ามีจริงก็จะวิ่งลงจากเรือ อุทิศเนื้อให้เปนภักษ์พยัคฆา
ไม่เคยตายเขาบ่ายนาวาล่อง เข้าในคลองตะเคียนให้โหยหา
ระยะย่านบ้านช่องในคลองมา ล้วนภาษาพวกแขกตะนีอึง
ดูหน้าตาก็ไม่น่าจะชมชื่น พี่แขงขืนอารมณ์ทำก้มขึง
ที่เพื่อนเราร้องหยอกมันออกอึง จนเรือถึงปากช่องคลองตะเคียน
เห็นวัดวาอารามตามตลิ่ง ออกแจ้งจริงเหลือจะจำในคำเขียน
พระเจดีย์ดูกลาดดาษเดียร การเปรียญโบถกุฏิ์ชำรุดพัง
ถึงวัดธารมาใหม่ใจระย่อ ของพระหน่อสุริย์วงศ์พระวังหลัง
อุส่าห์ทรงศรัทธามาประทัง อารามรั้งฤๅมางามอร่ามทอง
สังเวชวัดธารมาที่อาไศรย ถึงสร้างใหม่ชื่อยังธาระมาหมอง
เหมือนทุกข์พี่ถึงจะมีจินดาครอง มงกุฎทองสร้อยสอิ้งมาใส่กาย
อันตัวงามยามนี้ก็ตรอมอก แสนวิตกมาตามแควกระแสสาย
ถึงคลองสระประทุมานาวาราย น่าใจหายเห็นศรีอยุธยา
ทั้งวังหลวงวังหลังก็รั้งรก เห็นนกหกซ้อแซ้บนพฤกษา
ดูปราสาทราชวังเปนรังกา ดังป่าช้าพงชัฎสงัดคน
อนิจาธานินสิ้นกระษัตริย์ เหงาสงัดเงียบไปดังไพรสณฑ์
แม้กรุงยังพรั่งพร้อมประชาชน จะสับสนแซ่เสียงทั้งเวียงวัง
มะโหรีปี่กลองจะก้องกึก จะโครมครึกเซ็งแซ่ด้วยแตรสังข์
ดูภาราน่าคิดอนิจจัง ยังได้ฟังแต่เสียงสกุณา
ทั้งสองฝั่งแฝกแขมแอร่มรก ชะตาตกสูญสิ้นพระชัณษา
แต่ปู่ย่ายายเราท่านเล่ามา เมื่อแรกศรีอยุธยายังเจริญ
กระษัตริย์สืบสุริยวงศ์ดำรงโลกย์ ระงับโศกศุขสุดจะสรเสริญ
เราเห็นยับยังแต่รอยก็พลอยเพลิน เสียดายเกิดมาเมื่อเกินน่าน้อยใจ
กำแพงรอบขอบคูก็ดูฦก ไม่น่าศึกอ้ายพม่าจะมาได้
ยังให้มันข้ามเข้าเอาเวียงไชย โอ้อย่างไรเหมือนบุรีไม่มีชาย
ฤๅธานินสิ้นเกณฑ์จึงเกิดยุค ไพรีรุกรบได้ดังใจหมาย
เหมือนทุกวันแล้วไม่คัณนาตาย ให้ใจหายหวั่นหวั่นถึงจันทร์ดวง
พี่ดูใจค่ายนอกออกหนักแน่น ดังเขตรแคว้นคูขอบนครหลวง
ไม่เห็นจริงใจนางในกลางทรวง ชายทะลวงเข้ามาบ้างจะอย่างไร
ขอเทเวศร์เขตสวรรค์ชั้นดุสิต ดลใจมิตรอย่าให้เหมือนกับกรุงใหญ่
ให้เหมือนกรุงเราทุกวันไม่พรั่นใคร นั่นแลใจเห็นจะครองกับน้องนาน
สุริยนเย็นสนธยาย่ำ ประทับลำเรือเรียงเคียงขนาน
เขาเรียกวัดแม่นางปลื้มลืมรำคาญ ใครขนานชื่อหนอได้ต่อมา
ช่างแปลงโศกให้เราปลื้มพอลืมรัก จะรู้จักคุณจริงไม่แกล้งว่า
พลพายนายไพร่บรรดามา หุงเข้าหาฟืนใส่ก่อไฟฮือ
พี่ตันอกตกยากจากสถาน เห็นอาหารหวนทอดใจใหญ่หือ
ค่อยขืนเคี้ยวข้าวคำสักกำมือ พอกลืนครือคอแค้นดังขวากคม
จะเจือน้ำซ้ำแสบในทรวงเสียว ที่เค็มเปรี้ยวกล้ำกลืนก็ขื่นขม
กินประทับแต่พอรับกับโรคลม ครั้นค่ำพรมน้ำค้างอยู่พร่างพราย
ก็แรมรอนนอนวัดแม่นางปลื้ม พี่ไม่ลืมอาไลยให้ใจหาย
ทั้งไพร่นายนอนกลาดบนหาดทราย พงศ์นารายน์นรินทร์วงศ์ที่ทรงญาณ
บรรธมเรือพระที่นั่งบังวิสูตร เขารวบรูดรอบดีทั้งสี่ด้าน
ครั้นรุ่งเช้าราวโมงหนึ่งนานนาน จัดแจงม่านให้เคลื่อนนาวาคลา
เข้าลำคลองหัวรอตอระดะ เกะกะรอร้างทางพม่า
เห็นรอหักเหมือนหนึ่งรักพี่รอรา แต่รอท่ารั้งทุกข์มาตามทาง
พอเลี้ยวแหลมถึงท่าศาลาเกวียน ตลิ่งเตียนแลโล่งดังคนถาง
พี่ตั้งตาหาเกวียนสองข้างทาง หมายจะจ้างบรรทุกไปท่าเรือ
แต่ทุกข์รักก็เห็นหนักถนัดอก ถึงสักหกเจ็ดเกวียนก็เจียนเหลือ
แต่โศกรักมาจนหนักในลำเรือ เฝ้าเติมเจือไปทุกคุ้งรำคาญครัน
ถึงบ่อโพงถ้ามีโพงจะผาศุก จะโพงทุกข์เสียให้สิ้นที่โศกศัลย์
นี่แลแลก็เห็นแต่ตลิ่งชัน ถึงปากจั่นตะละเตือนให้ตรอมใจ
โอ้นามน้องฤๅมาพ้องกับชื่อบ้าน ลืมรำคาญแล้วมานึกรำฦกได้
ถึงบางระกำโอ้กรรมระยำใจ เคราะห์กะไรจึงมาร้ายไม่วายเลย
ระกำกายมาถึงท้ายระกำบ้าน ระกำย่านนี่ก็ยาวนะอกเอ๋ย
โอ้คนผู้เขาช่างอยู่อย่างไรเลย ฤๅอยู่เคยความระกำทุกค่ำคืน
ถึงคุ้งแคว้นแดนพระนครหลวง ยิ่งโศกทรวงเสียใจให้สอื้น
โอ้อกเอ๋ยยังจะไปอิกหลายคืน กว่าจะชื่นแทบช้ำระกำกาย
ถึงแม่ลาเมื่อเรามาก็ลาแม่ แม่จะแลแลหาไม่เห็นหาย
จะถามข่าวเช้าเย็นไม่เว้นวาย แต่เจ้าสายสุดใจมิได้มา
ถึงอรัญญิกยามแดดแผดพยับ เสโทซับซาบโทมนัศา
ถึงตะเคียนด้วนด่วนรีบนาวามา ถึงศาลาลอยแลลิงโลดใจ
เงื้อมตลิ่งงิ้วงามตระหง่านยอด ระกะกอดเกะกะกิ่งไสว
พยุยวบกิ่งเยือกเขยื้อนใบ ถึงวังตะไลเห็นบ้านละลานแล
ถึงบ้านขวางที่ทางนาวาจอด เรือตลอดแลหลามตามกระแส
ถึงท่าเรือเรือยัดกันอัดแอ ดูจอแจจอดริมตลิ่งชุม
ที่น่าท่ารารับประทับหยุด อุดตลุดขนของขึ้นกองสุม
เสบียงใครใครนั่งระวังคุม พร้อมชุมนุมแน่นน่าศาลารี
ฝ่ายพระหน่อสุริยวงศ์ทรงศิกขา ขึ้นศาลาโสรจสรงวารีศรี
ข้างพวกเราเฮฮาลงวารี แต่โดยดีใจตนด้วยพ้นพาย
อุระเรียมเกรียมตรมอารมณ์ร้อน ระอาอ่อนอกใจมิใคร่หาย
แลตลิ่งวิงหน้าในตาพราย หัวไหล่ตายตึงยอกตลอดตัว
ได้พึ่งเพื่อนเหมือนญาติเมื่อยามเข็ญ เขานวดเคล้นให้บ้างก็ยังชั่ว
พระอาทิตย์มืดมิดเข้าเมฆมัว ฟ้าสลัวแดดดับพยับไพร
กองคเชนทร์เกณฑ์ช้างยี่สิบเชือก มาจัดเลือกกองหมอขึ้นคอไส
ที่เดินดีขี่กูบไม่แกว่งไกว วิสูตรใส่สองข้างเปนช้างทรง
แล้วผ่อนเกณฑ์กองช้างไว้กลางทุ่ง เวลารุ่งจะเสด็จขึ้นไพรระหง
ที่สี่เวรเกณฑ์กันไว้ล้อมวง พระจอมพงศ์อิศยมบรรธมพลัน
อันพวกเราเหล่าเสวกามาตย์ เหนื่อยอนาถนิทราดังอาสัญ
แสนวิตกอกพี่นี้ผูกพัน ให้หวั่นหวั่นเวทนาด้วยอาวรณ์
สดับเสียงสัปรุษที่หยุดพัก เขาร้องสักรวาอึงทั้งครึ่งท่อน
บ้างชมป่าช้าปี่ทีลคร ถึงสบกลอนที่จะรู้ก็สู้เมิน
เฝ้าแหงนดูดวงแขชะแง้ภักตร์ เห็นจันทร์ชักรถร่อนเวหาเหิน
ดูดวงเดือนเหมือนชื่อรื้อพะเอิญ ระกำเกินที่จะเก็บประกอบกลอน
จนไก่เถื่อนเตือนขันสนั่นแจ้ว ดุเหว่าแว่วหวาดหมายว่าสายสมร
แสงเดือนแอร่มแจ่มอัมพร กองกุญชรผูกช้างมายืนเรียง
บรรดาเพื่อนเตือนตื่นขึ้นเซ็งแซ่ บ้างจอแจจัดการประสานเสียง
บ้างม้วนเสื่อมัดกระสอบหอบเสบียง บ้างถุ้งเถียงชิงสัปประคับกัน
บ้างขึ้นบนขนส่งคนข้างล่าง เสียงโฉ่งฉ่างชามแตกกระแทกขัน
จนคนบนสัปประคับรับไม่ทัน หม้อข้าวขันตกแตกกระจายราย
ย่ามกระสอบกรอบแกรบกระไกรกริก กลักพริกพลิกแพลงตะแคงหงาย
กะโปเลเชือกร้อยขึ้นห้อยท้าย เมื่อยามร้ายดูงามกว่าชามดิน
สงสารนางชาวในที่ไปด้วย ทั้งโถถ้วยเครื่องแต่งแป้งขมิ้น
หวีกระจกตกแตกกระจายดิน เจ้าของผินหน้าหาน้ำตาคลอ
จะปีนขึ้นกูบช้างไม่กางขา แต่โดยผ้ากรีดกรอมทำซอมซ่อ
มือตะกายสายรัดสคนคอ เห็นช้างงองวงหนีดก็หวีดอึง
แต่ปีนไพล่เหนี่ยวพลัดสุหรัดขาด สองมือพลาดพลัดขว้ำลงต้ำผึง
กรมการบ้านป่าเขาฮาอึง ทำโกรธขึ้งเรียกพวกผู้ชายเร็ว
บ้างขึ้นช้างพลางฉวยข้อมือฉุด ดังอุณรุทจับกินรที่ในเหว
ไม่นึกอายอัปรมาณเปนการเร็ว บ้างโอบเอวอุ้มนางขึ้นช้างพัง
สุรแสงแจ่มแจ้งอร่ามโลกย์ บริโภคอิ่มเอิบอารมณ์หวัง
ขัติยวงศ์ทรงช้างกูบบัลลังก์ รับสั่งสั่งสารถีให้ไสเดิน
จากศาลาท่าเรือเข้าทิวทุ่ง เปนฝุ่นฟุ้งนภางค์ในทางเขิน
กูบกระโดกโยกอย่างทุกย่างเดิน ขะเยื่อนเยินยอบเยือกยะยวบกาย
ทั้งสองข้างท่านวางเปนช้างดั้ง ระยะหลังมหาดเล็กนั้นเหลือหลาย
แต่ตัวพี่นี้จำเภาะเปนเคราะห์ร้าย ต้องขึ้นพลายนำทางช้างน้ำมัน
เพื่อนเขาแกล้งตบมือกระพือผัด ช้างสบัดบุกไปในไพรสัณฑ์
ผงะหงายคนท้ายเขาคว้าทัน โอ้แม่จันเจียนจะไม่เห็นใจจริง
นึกจะโจนจากช้างลงกลางเถื่อน แล้วอายเพื่อนเขาจะเย้ยว่าใจหญิง
แต่ตึงเศียรเวียนหน้าในตาวิง เอาคอพิงพาดตักมาตามทาง
ถึงชายป่าน่าประโคนรำคาญคิด ถึงมิ่งมิตรแล้วให้หมองอารมณ์หมาง
จนพ้นทุ่งมุ่งตรงเข้าดงยาง ไม่สล้างลู่ล้มระทมทับ
รุกขชาติดาษดูระดะป่า สกุณาจอแจประจำจับ
ดุเหว่าแว่วหวาดไหวฤไทยวับ จะแลกลับหลังเหลียวยิ่งเปลี่ยวใจ
ทั้งสองข้างทางเดินก็รกระ ระเกะกะพาดพันเถาวัลไสว
จักรจั่นแซ่เสียงเรไรไพร ในจิตรใจระทดท้อระย่อเย็น
ถึงบางโขมดมีธารตะพานช้าง บรรลุทางครบร้อยห้าสิบเส้น
มีโพธิ์พุ่มชุ่มชื่นระรื่นเย็น ไม่ว่างเว้นสัปรุษเขาหยุดเรียง
บ้างขายของสองข้างตามทางป่า จำนรรจาจอแจออกแซ่เสียง
พี่แกล้งไสให้คชสารเคียง เห็นของเรียงอยู่บนร้านทั้งหวานคาว
แต่น้ำยานั้นเขาว่ากิ้งกือกุ้ง เห็นชาวกรุงกินกลุ้มทั้งหนุ่มสาว
พี่คลื่นไส้ไสช้างให้ย่างยาว มาตามราวมรคาพนาวัน
ลมกระพือฮือหอบผงคลีหวน ปักษาครวญเพรียกพฤกษไพรสัณฑ์
ดุเหว่าแว่วแจ้วจับน้ำใจครัน ไก่เถื่อนขันขานเขาชะวาคู
ประจวบจนถึงตำบลบ่อโศก ยามวิโยคออกชื่อก็ครืหู
ถึงจะไม่รู้จักไม่รักรู้ แต่เพลินดูไปที่บ่อยังท้อใจ
ระยะเดินเถินทางมากลางป่า สองร้อยห้าสิบเส้นถึงสระใหญ่
พอได้กึ่งมรคาพนาไลย พี่รีบไสช้างเดินโดยลำลอง
มาลับท่อบ่อโศกจนสุดเหลียว ยังเสียวเสียวโศกกายไม่วายหมอง
ถึงหนองคณฑีมีสระละหานนอง เปนเปือกกรองแต่ล้วนหญ้าคงคาดำ
อันริมรอบขอบหนองทั้งสองข้าง รอยตีนช้างฦกลุ่มหลุ่มถลำ
โอ้น้ำใจในอุราที่ทาระกรรม เหมือนน้ำดำอยู่ในหนองเปนฟองคราม
พี่ยลน้ำช้ำใจแล้วไสช้าง มาตามทางทิวป่าพนาหนาม
กำหนดนับมรคาพยายาม ก็ได้สามร้อยเส้นห้าปลาย
โอ้ทางไกลไปเปลืองเหมือนเรื่องว่า แต่โศกข้านี่กะไรมิใคร่หาย
จะแลขวาป่าเขียวยังเปลี่ยวกาย จะแลซ้ายเห็นแต่โขดภูเขาเคียง
กับหมู่ไม้ไกรกรวยกันเกรากร่าง พยอมยางตาพยัคฆ์พยุงเหียง
ข่อยมะขามตามทางสล้างเรียง นกเขาเคียงคู่คูประสานคำ
โอ้นกคู่ดูน่าจะผาศุก พี่นี้ทุกข์เพราะจำจากเจ้างามขำ
เห็นนกหนึ่งจับนิ่งกิ่งระกำ โอ้นกน้อยเห็นจะจำจากตัวเมีย
ถ้านกผู้ดูเหมือนหัวอกพี่ แสนทวีเวทนาประดาเสีย
นิจาเอ๋ยถ้าเปนอกนกตัวเมีย จะละเหี่ยหาผัวอยู่ตัวเดียว
พี่เห็นนกแล้ววิตกถึงน้องน้อย จะครวญคอยนับวันกระสันเสียว
ไม่เห็นพี่ก็จะโหยอยู่โดยเดียว พี่ก็เปลี่ยวเปล่ากายซังตายมา
ถึงศาลาอาไศรยเจ้าสามเณร ในบริเวณอึกกระทึกด้วยพฤกษา
ที่ป่าพานขยาดพยัคฆา จะไปมาใครไม่อาจประมาทเมิน
ยามระงิดพี่ไม่คิดว่าเสือร้าย เขม้นหมายมุ่งลำเนาภูเขาเขิน
ได้สี่ร้อยทางจรไม่หย่อนเกิน เขารีบเดินการด่วนจะจวนเพน
ช้างที่นั่งก็รับสั่งให้รีบไส จนเหงื่อไหลหน้าแดงดังแสงเสน
ถึงสระยอรอช้างเสวยเพน จนกองเกณฑ์เดินทางมาตามทัน
พี่แวะเข้าเขาตกคอยนำเสด็จ ดูเทเวศร์อารักษ์นรังสรรค์
เอาเทียนจุดบูชาแก่เทวัญ ให้ป้องกันอันตรายในราวไพร
เห็นเขาตกเขาแตกมาตกฦก อนาถนึกแล้วก็น่าน้ำตาไหล
พี่ตกยากจากนางมากลางไพร วิตกใจตกมาถึงคีรี
รำจวนจิตรคิดไปน่าใจหาย ไม่เว้นวายความเทวศสวาสดิ์ศรี
จึงเลยลาอารักษ์ริมคีรี จงศุขีเถิดนะข้าขอลาจร
ถึงสระยอพอได้เวลาเสด็จ ก็ตามเสร็จแวดล้อมพร้อมสลอน
กำดัดแดดแผดเที่ยงทินกร รีบกุญชรช้างที่นั่งขนัดตาม
บ่ายประมาณโมงหนึ่งพอถึงวัด ออกแออัดผู้คนอยู่ล้นหลาม
ลงหยุดปลงไอยราริมอาราม สมภารตามเชิญเสด็จให้คลาไคล
ขึ้นกุฎีฝากระดานสำราญรื่น ก็ครึกครื้นครอบครัวเข้าอาไศรย
ทั้งไพร่นายรายเรียงกันเรียดไป ตัดใบไม้มุงเหมือนหลังคาบัง
ประจวบจนสุริยนเย็นพยับ ไม่ได้ศัพท์เซ็งแซ่ด้วยแตรสังข์
ปี่ระนาดฆ้องกลองประโคมดัง ระฆังหงั่งหงั่งหง่างลงครางครึม
มโหรีปี่ไฉนจับใจแจ้ว วิเวกแว่วกลองโยนตะโพนกระหึม
ทุกที่ทับสัปรุษก็พูดพึม รุกขาครึ้มครอบแสงพระจันทร
เสนาะเสียงเทศนาปุจฉาถาม ในสนามเสียงสนั่นเนินสิงขร
เปนวันบรรณรสีระวีวร พระจันทรทรงกลดรจนา
ไฟตะเกียงเรียงรอบพระมณฑป กระจ่างจบจันทร์แจ่มแอร่มผา
ดอกไม้พุ่มจุดงามอร่ามตา จับศิลาแลเลื่อมเปนหลายลาย
พระจันทร์ส่องต้องยอดมณฑปสุก ในน่ามุขเงางามอร่ามฉาย
นกบินกรวดพรวดพราดประกายพราย พลุกระจายช่อช่วงดังดวงเดือน
ดอกไม้ร้องป้องปีบสนั่นป่า ในแหล่งหล้าใครไม่มีเสมอเหมือน
แต่คนเดินพัลวันออกฟั่นเฟือน จนจันทร์เคลื่อนรถคล้อยลับเมฆา
สงัดเสียงคนดังระฆังเงียบ เย็นระเยียบยามนอนริมเนินผา
เมื่อยามแกนแสนทุเรศเวทนา ต้องไสยาอยู่กลางน้ำค้างพราว
ทั้งต้องน้ำอำมฤกเมื่อดึกเงียบ แสนยะเยียบเนื้อเย็นเปนเหน็บหนาว
ทั้งหนาวลมหนาวพรมน้ำค้างพราว ไหนจะหนาวซากผาศิลาเย็น
โอ้หนาวอื่นพอขืนอารมณ์ได้ แต่หนาวใจยากแค้นนี้แสนเข็ญ
ทั้งหนาวนอนไกลนุชสุดจะเย็น ใครปะเปนเหมือนหนึ่งข้าจะว่าจริง
ถึงผ้าผ่อนซ้อนห่มเปนไหนไหน ไม่อุ่นใจเหมือนกอดแม่ยอดหญิง
แต่ตรอมใจไสยาศน์หวาดประวิง จนไก่ชิงกันขันกระชั้นยาม
ได้เพลินอุ่นฉุนเคลิ้มสติหลับ ก็ฝันยับไปด้วยรักไม่พักถาม
ในนิมิตรว่าได้ชิดพงางาม เหมือนเมื่อยามยังสำราญอยู่บ้านน้อง
สบายนิดหนึ่งที่ฝันก็พลันรุ่ง ตื่นสดุ้งเขาประดังระฆังก้อง
พอลืมตาก็ผวาคว้าประคอง ไม่พบน้องสุดแค้นแสนรำคาญ
จนแจ่มแจ้งแสงสายไม่วายโศก บริโภคโภชนากระยาหาร
แล้วเลือกธูปเทียนจัดไปนมัสการ เข้าในลานแลเลื่อมละอองทราย
มีร่มโพธิ์รุกขังเปนรังรื่น พิกุลชื่นช่อบังพระสุริฉาย
แสนระโหโอฬาน่าสบาย ทั้งหญิงชายกลาดกลุ้มประชุมกัน
ทวาราที่ตรงน่าบันไดนาค มีรูปรากษษสองอสูรขยัน
แสยะแยกโอษฐ์อ้าสองตามัน ยืนยิงฟันแยกเขี้ยวอยู่อย่างเปน
บันไดนาคนาคในบันไดนั้น ดูผกผันเพียงจะเลื้อยออกโลดเล่น
ขย้ำเขี้ยวขบปากเหมือนนาคเปน ตาเขม้นมองมุ่งสดุ้งกาย
มีต้นกำมพฤกษ์ทานในลานวัด ลูกหมากยัดเงินทิ้งอุทิศถวาย
คนประชุมกลุ้มชิงทั้งหญิงชาย บ้างกอบปรายเบี้ยโปรยอยู่โกรยกราว
ทิศประจิมริมฐานมณฑปนั้น มีดาบศรูปปั้นยิงฟันขาว
นุ่งหนังพยัคฆาชฎายาว ครังเคราคราวหนวดแซมสองแก้มคาง
ชั้นบันไดจะขึ้นไปมณฑปนั้น สิงโตตันสองตัวกระหนาบข้าง
ดูผาดเผ่นเหมือนจะเต้นไปตามทาง พี่ชมพลางขึ้นบนบันไดพลัน
ทั้งสาวหนุ่มเข้าประชุมกันแออัด ประนมหัดถ์ทักษิณเกษมสันต์
แต่เวียนเดินเพลินชมมาตามกัน ตามช่องชั้นกำแพงแก้วอันแพรวพราย
ทั้งซุ้มเสามณฑปกระจกแจ่ม กระจังแซมปลายเสาเปนบัวหงาย
มีดอกจันทน์ก้านแย่งสลับลาย กลางกระจายดอกจอกประจำทำ
พื้นผนังหลังบัวที่ฐานบัตร เปนครุธอัดยืนเหยียบภุชงค์ขยำ
หยิกขยุ้มกุมวาสุกรีกำ กินรรำรายเทพประนมกร
ใบระกาหน้าบันบนชั้นมุข สุวรรณสุกเลื่อมแก้วประภัศร
ดูยอดเยี่ยมเทียมยอดยุคุนธร กระจังซ้อนแซมใบระกาบัง
นาคสดุ้งรุงรังกระดึงห้อย ใบโพร้อยระเรงอยู่เหง่งหงั่ง
เสียงประสานกังสดาลกระดึงดัง วิเวกวังเวงในหัวใจครัน
บานทวารลานแลล้วนลายมุก น่าสนุกในกระหนกดูผกผัน
เปนนาคครุธยุดเหนี่ยวในเครือวัล รูปยักษ์ยันยืนกอดกระบองกุม
สิงโตอัดกัดก้านกระหนกเกี่ยว เทพเหนี่ยวเครือกระหวัดหัดถ์ขยุ้ม
ชมภูพาลกอดก้านกระหนกรุม สุครีพกุมขรรค์เงื้อในเครือวง
รูปนารายน์ทรงขี่ครุธาเหิร พรหมเจริญเสด็จยังบัลลังก์หงษ์
รูปอมรกรกำพระธำมรงค์ เสด็จทรงคชสารในบานบัง
ผนังในกุฎีทั้งสี่ด้าน โอฬ่าฬารทองทาฝาผนัง
จำเภาะมีสี่ด้านทวารบัง ที่พื้นนั่งดาดด้วยแผ่นเงินงาม
มณฑปน้อยสวมรอยพระบาทนั้น ล้วนสุวรรณ์แจ่มแจ้งแสงอร่าม
เพดานดาดลาดล้วนกระจกงาม พระเพลิงพลามพร่างพร่างสว่างพราย
ตาข่ายแก้วปักกรองเปนกรวยห้อย ระย้าย้อยแวววามอร่ามฉาย
หอมควันธูปเทียนตระหลบอยู่อบอาย ฟุ้งกระจายรื่นรื่นทั้งห้องทอง
พี่เข้าเคียงเบื้องขวาฝ่าพระบาท อภิวาทหัดถ์ประนังขึ้นทั้งสอง
กราบกราบแล้วก็ตรึกรำฦกปอง เดชะกองกุศลที่ตนทำ
มาคำรบพบพุทธบาทแล้ว ขอคุณแก้วสามประการช่วยอุปถัมภ์
ฉันเกิดมาชาตินี้นี้มีกรรม แสนระยำยุบยับด้วยอับจน
ได้เคืองแค้นแสนยากลำบากบอบ ไม่สมประกอบทรัพย์สินก็ขัดสน
แม้นกลับชาติเกิดใหม่เปนกายคน ชื่อว่าจนแล้วจงจากกำจัดไกล
สัตรีหึงหนึ่งแพสยาหญิง ทั้งสองสิ่งอย่าได้ชิดพิศมัย
สันชาติชายทรชนที่คนใด ให้หลีกไกลร้อยโยชน์อย่าร่วมทาง
ถ้ารักใครขอให้ได้คนนั้นด้วย บุญจงช่วยปฏิบัติอย่าขัดขวาง
อย่ารู้มีโรคาในสารพางค์ ทั้งรูปร่างขอให้ราวกับองค์อินทร์
หนึ่งบิดรมารดาคณาญาติ ให้ผุดผาดผาศุกเปนนิจสิน
ความระยำคำใดอย่าได้ยิน ให้สุดสิ้นสูญหายละลายเอง
ทั้งหวายตรวนล้วนเครื่องที่ลำบาก ให้ปราศจากทั้งคนเขาข่มเหง
ใครปองร้ายขอให้กายมันเปนเอง ให้ครื้นเครงเกียรติยศปรากฎครัน
อธิฐานแล้วก็ลาฝ่าพระบาท เที่ยวประพาศในพนมพนาสัณฑ์
ขึ้นเขาโพธิ์ลังกาศีลาชัน มีสำคัญรุกขโพธิ์ลังกาเรียง
ศาลารีมีทั้งระฆังห้อย เขาตีบ่อยไปยังค่ำไม่ขาดเสียง
ดงลั่นทมร่มรอบคีรีเรียง มีกุฎิ์เคียงอยู่บนเขาเปนหลั่นกัน
มีชวากคูหาศิลาหุบ ในถ้ำมีพุทธรูปนรังสรรค์
แต่คนนมัสการขนานกัน บนเขานั้นแจ้งจริงทั้งหญิงชาย
เจ้าเณรน้อยเสด็จมาดูน่ารัก พระกลดหักทองขวางกางถวาย
พี่เหลียวพบหลบตกลงเจียนตาย กรตะกายกลิ้งก้อนศิลาตาม
เปนบุญจริงจับกิ่งสะแกได้ ในจิตรใจยอกเจ็บดังเหน็บหนาม
กำลังอายก็ซังตายพยายาม ลงเลียบตามตีนเขาลำเนาไพร
พบพวกนางเข้าที่หว่างชวากผา เขาแกล้งว่าเยาะเย้ยเฉลยไข
พี่แกล้งเฉยเลยแลดูอื่นไป ให้เจ็บใจจำนิ่งดำเนินมา
ถึงเขาขาดพี่ถามถึงนามเขา ผู้ใหญ่เล่ามาให้ฟังที่กังขา
ว่าเดิมรถทศกรรฐ์เจ้าลงกา ลักษีดาโฉมฉายมาท้ายรถ
หนีพระรามกลัวจะตามมารุกรบ กงกระทบเขากระจายทลายหมด
ศิลาแตกแหลกลงด้วยกงรถ จึงปรากฎตั้งนามมาตามกัน
พี่พูดพูดเขาขาดแล้วหวาดจิตร พี่ขาดมิตรมาไกลถึงไพรสัณฑ์
นึกเฉลียวเสียวทรวงถึงดวงจันทร์ จะขาดกันเสียเหมือนเขาพี่เศร้าใจ
แล้วย่องเหยียบเลียบเนินลงเดินล่าง ตามแถวทางหิมวาพฤกษาไสว
เห็นพุ่มพวงบุบผายิ่งอาไลย สลดใจขุกคิดถึงคู่เคียง
ไม้แก้วกางกิ่งพิงกับกิ่งเกด ฝูงโนเรศขันขานประสานเสียง
น้ำตาคลอท้ออกเห็นนกเรียง เหมือนเรียมเคียงร่วมคู่เมื่ออยู่เรือน
ระกำป่ากาหลงกะลิงจับ ระกำกับเราระกำก็จำเหมือน
เห็นไม้จันทน์พี่ยิ่งฟั่นอารมณ์เฟือน เหมือนจันทน์เตือนใจตัวให้ตรอมใจ
โอ้นามไม้ฤๅมาต้องกับน้องพี่ ขณะนี้นึกน่าน้ำตาไหล
เจ้าอยู่เรือนชื่อเชือนมาอยู่ไพร เหมือนเตือนใจให้พี่ทุกข์ทุกย่างเดิน
มาถึงเชิงคีรีที่มีถ้ำ ศิลาง้ำเงื้อมแหงนเปนแผ่นเผิน
ไม้รวกรอบขอบเขาลำเนาเนิน พิศเพลินพฤกษาบรรดามี
อันชื่อถ้ำแต่บุรำบุราณเรียก ชื่อสำเหนียกถ้ำประทุนคิรีศรี
สำคัญปากคูหาศาลามี ชวนสัตรีเข้าถ้ำทั้งหกคน
เที่ยวชมห้องปล่องหินเปนภู่ห้อย มีน้ำย้อยหยาดหยัดอย่างเม็ดฝน
พอเทียนดับลับแลไม่เห็นคน ผู้หญิงปนเดินปะปะทะชาย
เสียงร้องกรีดหวีดก้องในห้องถ้ำ ชายขยำหยอกแย่งผู้หญิงหวาย
ใครกอดแม่แปรกอกแตกตาย ใครปาดป้ายด้วยมินหม้อเหมือนแมวคราว
ครั้นออกจากคูหาเห็นหน้าเพื่อน มันมอมเปื้อนแปลกหน้าก็ฮาฉาว
บ้างถูกเล็บเจ็บแขนเปนริ้วยาว ก็โห่กราวกรูเกรียวไปเที่ยวดง
ถึงถ้ำหนึ่งชื่อถ้ำกินรนั้น สะพรั่งพรรณพฤกษาป่าระหง
ดูคูหาก็เห็นน่ากินรลง เปนเวิ้งวงฦกแลตลอดดิน
พาดพะองจึงจะลงไปเล่นได้ เปนเหวใหญ่ลองโยนด้วยก้อนหิน
เสียงโก้งก้างก้องกึงไม่ถึงดิน กว่าจะสิ้นเสียงผาเปนช้านาน
พี่กลัวตายชายชวนไปชมอื่น ร่มระรื่นรุกขาขึ้นขนาน
ถึงบ่อหนึ่งมีน้ำคำบุราณ ว่าบ่อพรานล้างเนื้อที่ในไพร
พิเคราะห์น้ำสมคำบุราณกล่าว ยังมีคาวเหม็นหืนจนคลื่นไส้
ถนอมหอมกลิ่นนุชเปนสุดใจ โอ้เปนไรจึงไม่ติดอุรามา
น่าฉงนจนใจสงไสยจ้าน ด้วยรอยพรานจาฤกอยู่กับผา
แต่กล่าวไว้ว่าพรานไล่มฤคา รอยตีนหมาก็ยังมีสำคัญครัน
บนยอดเขามีสองสุนักขา สังเกตตาก็พิกลเหมือนคนขัน
ทั้งคอคางหางหูขึ้นชูชัน สี่เท้ายันเหยียบยอดคีรีเรียง
เช่นนี้เจ้าสาวภาคย์มาตามพี่ จะถามจี้ไปทุกสิ่งไม่ขาดเสียง
พี่จะทำเฉยเมินเข้าเดินเรียง ประคองเคียงให้เจ้าค้อนชอ้อนชม
นี่นึกนึกแล้วก็น่าน้ำตาตก เพราะแนบอกมิได้มาเปนสองสม
ขืนสนุกไปทั้งทุกข์ระทมตรม ซังตายชมไปทั้งช้ำระกำทรวง
ถึงคูหาชื่อชาลวันถ้ำ วิไลยล้ำไปทุกเหลี่ยมภูเขาหลวง
ศิลาแลแวววาวดังดาวดวง เปนเมฆม่วงมรกฎทับทิมแดง
สมมุติแลแง่หินชง้อนหุบ เปนที่รูปสิงสัตว์เข้าเฟี้ยมแฝง
กระต่ายเหมือนกระต่ายป่าสองตาแดง ที่ลางแห่งพิศแลเห็นแต่ตัว
ที่ลางแห่งแกล้งพิศประดิฐต่อ เห็นแต่คอบ้างก็เห็นแต่เพียงหัว
ที่แผ่นเผินเนินผานั้นน่ากลัว ดูเงื้อมตัวเหมือนจะพังลงทับตาย
เทียนสว่างกลางห้องคูหาแจ่ม ศิลาแวมวาววามอร่ามฉาย
พี่ชมแล้วให้ตรมระบมกาย ด้วยเจ้าสายสุดใจมิได้มา
แล้วชักเชือนชวนเพื่อนให้กลับหลัง ที่อื่นยังมีอยู่หลายคูหา
จะแต่งเล่นก็ที่เห็นกับไนยนา ด้วยเวลาสุริยนก็พ้นเย็น
จะกลับหลังยังพระพุทธบาท เหนื่อยอนาถอกใจมิใช่เล่น
ครั้นค่ำนอนตะละตายทั้งกายเย็น ครั้นเช้าเปนก็เที่ยวไปตามทาง
เขม้นเมินว่าจะเดินไปหินดาษ ลัดตลาดแลตลอดคนสล้าง
เห็นขนเม่นพี่ยังหมายเสียดายนาง เจ้าเคยสางสอยเส้นกระเด็นราย
สารพรรณกันไภยลูกนาคพช เครื่องโอสถชาวป่าเขามาขาย
ลักกระจั่นวัลเปรียงแก่นปรูลาย เปนยาหายโรคไภยที่ในตัว
หัวล้านลูกละเบี้ยดูเสียหน้า ลูกขี้ข้าอะไรล้านประจานหัว
ใครล้านจ้อนควรเจียมเสงี่ยมตัว มันสิบหัวสิบเบี้ยออกเรี่ยทาง
พี่แกล้งเมินเดินมาข้างบ่อโพง เห็นท่าเลี่ยนเตียนโล่งเปนทางถาง
พิศพนมชมเพลินแล้วเดินพลาง ถึงระหว่างแนวน้ำที่ลำธาร
กระแสสินธุ์หินดาษสอาดเอี่ยม วารีเปี่ยมปริ่มไหลในละหาน
เห็นหญิงชายว่ายคล่ำในลำธาร เสียงประสานสรวลสันต์สนั่นอึง
เห็นชีต้นปนประสกสีกากลุ้ม โถมกระทุ่มฟองฟุ้งอยู่ผลุงผึง
พี่หลีกเลียบไปให้พ้นที่คนอึง กระทั่งถึงธารเกษมค่อยส่างใจ
ต้นโศกทอดยอดขวางออกกลางห้วย พี่ก็ช่วยผูกชิงช้าให้อาไศรย
พวกผู้หญิงชิงขึ้นให้ช้าไกว สนุกใจร้องเตือนให้เพื่อนโยน
ดูทำนองนางในไกวชิงช้า ดังสีดาผูกคอที่โรงโขน
เถาวัลเปราะเคราะห์ร้ายพอสายโยน ก็ขาดโหนลงในน้ำเสียงต้ำโครม
ผ้าห่มเปลื้องเครื่องเล่นอล่างฉ่าง ทั้งสองข้างผู้คนเขาฮาโหม
พี่แลลานธารหลวงเพียงทรวงโทรม ให้แสนโทมนัศทัศนา
คำขนานธารเกษมก็สมชื่อ สนุกคือเรื่องอิเหนาเสนหา
เมื่อใช้บนเล่นชลธารา อันเรื่องว่ากับเราเห็นก็เช่นกัน
ประดับด้วยก้อนแก้วปัทมราศ สดสอาดทาเขียวก็เขียวขัน
มัจฉาว่ายรายเรียงมาเคียงกัน แล้วมีพรรณบุบผาก็น่าชม
หล่นลงกลาดดาษเกลื่อนที่กลางน้ำ ถึงใจช้ำก็ค่อยชื่นอารมณ์สม
ทั้งหญิงชายชิงชวนกันเก็บชม แสนภิรมย์เบิกบานสำราญเรียง
แต่หนุ่มสาวคราวเรานี้นับร้อย ลงเล่นลอยกลางธารประสานเสียง
ล้วนจับคู่ชู้ชายชม้ายเมียง ที่คู่ใครใครเคียงประคองกัน
แสนสนุกจะมาทุกข์อยู่เพียงพี่ ยิ่งทวีความวิโยคให้โศกศัลย์
เห็นคู่รักเขาสมัคสมานกัน คิดถึงวันเมื่อมาดสวาดิ์นาง
แต่วอนเวียนเจียนวายชีวิตพี่ จึงได้ศรีเสาวภาคมาแนบข้าง
เจ้าเคืองขัดตัดสวาดิ์ขาดระวาง จนแรมร้างออกมาราวอรัญวา
ครั้งอิเหนาสุริวงศ์อันทรงกฤช พระทรงฤทธิ์แรมร้างจินตหรา
พระสุธนร้างห่างมโนรา พระรามร้างแรมสีดาพระไทยตรอม
องค์พระเพ็ชรปาณีท้าวตรีเนตร เสียพระเวทผูกทวารกรุงพาลถนอม
สุจิตราลาตายไม่วายตรอม ล้วนเจิมจอมธรณีทั้งสี่องค์
แสนสุขุมรุ่มร้อนด้วยร้างรัก ยังไม่หนักเหมือนพี่โศกสุดประสงค์
ไม่ถึงเดือนเพื่อนรักเขาทักทรง ว่าซูบลงกว่าก่อนเปนค่อนกาย
พี่แกล้งเฉยเลยชมชลาสินธุ์ ในที่ถิ่นธารเกษมกระแสสาย
แต่เพลินชมอยู่นั้นตวันชาย ก็กลับหมายมุ่งมายังอาราม
ถึงพบเพื่อนที่รู้จักเคยรักใคร่ ก็เฉยไปเสียมิได้จะทักถาม
แต่คอยฟังเทวราชประภาษความ เมื่อไรจะคืนอารามวัดระฆัง
พี่จะได้ทูลลาไปหาเจ้า เปนทุกข์เท่านี้แลน้องไม่วายหลัง
พอแรมค่ำหนึ่งวันนั้นท่านพระคลัง หาบุญยังไปฉลองศาลาไลย
มีลครผู้คนอลหม่าน กรับประสานสวบสวบส่งเสียงใส
สุวรรณหงษ์ทรงว่าวแต่เช้าไป พี่เลี้ยงใส่หอกยนต์ไว้บนแกล
ตวันบ่ายเข้าห้องก็ต้องหอก ชาวบ้านนอกตกใจร้องไห้แส้
บ้างฮาครืนยืนยัดอยู่อัดแอ บ้างจอแจสุรเสียงที่เถียงกัน
ลครหยุดอุตลุดด้วยมวยปล้ำ ยืนประจำหมายสู้เปนคู่ขัน
มงคลใส่สวมหัวไม่กลัวกัน ตั้งประจันจดจับกระหยับมือ
ตีเข่าปับรับโบกสองมือปิด ประจบติดเตะผางหมัดคว่างหวื
กระหวัดหวิดหวิวผวาเสียงฮาฮือ คนดูอื้อเออเอาสนั่นอึง
ใครมีไชยได้เงินบำเหน็จมาก จมูกปากบอบบวมอลึ่งฉึ่ง
แสนสนุกศุขล้ำสำมดึงษ์ พระผู้ถึงนฤพานด้วยการเพียร
แต่รอยบาทอนุญาตไว้ยอดเขา บุญของเราได้มาเห็นก็เย็นเศียร
บังคมคัลวันละสองเวลาเวียน แต่จำเนียรนับไว้ได้สี่วัน
จอมนรินทร์เทวราชประภาษสั่ง จะกลับยังอาวาศเกษมสันต์
วันรุ่งแรมสามค่ำเปนสำคัญ อภิวันท์ลาบาทพระชินวร
ถึงท่าเรือลงเรือไม่แรมหยุด ก็เร็วรุดตั้งหน้ามาหาสมร
แต่ตัวพี่ยังมาในสาคร น้ำใจจรมาถึงเสียก่อนกาย
ได้วันครึ่งถึงเวียงประทับวัด โทมนัศอาดูรค่อยสูญหาย
นิราศนี้ปีเถาะเปนเคราะห์ร้าย เราจดหมายตามมีมาชี้แจง
ที่เปล่าเปล่ามิได้เอามาเศกใส่ ใครไม่ไปก็จงจำคำแถลง
ทั้งคนฟังคนอ่านสารแสดง ฉันขอแบ่งส่วนกุศลทุกคน เอย
๏ ขอหยุดเรื่องเมืองไว้ให้สงบ จะกล่าวถึงสิงหไกรภพในคูหา
แต่อยู่ด้วยพินทุมารก็นานมา จนชันษาได้ถึงสิบสี่ปี
เรียกยักษาว่าพ่อก็เกรงขาม เรียกเจ้าพราหมณ์จินดานั้นว่าพี่
พญายักษ์รักบุตรแสนทวี ให้สองศรีเรียนเวทวิเศษมนตร์
แม้นไพรีมีมาให้กล้าหาญ[๑] จึงโอมอ่านวิทยาเป็นห่าฝน
ให้มืดมิดปิดแสงพระสุริยน บรรดาคนข้าศึกไม่เห็นกาย
แม้นสาตราอาวุธจะถูกเข้า ให้เสกเป่าลงแล้วก็แผ้วหาย
ทั้งสองคนเล่ามนตร์สังวัธยาย[๒] ไม่เคลื่อนคลายจำได้ดังใจปอง
ฝ่ายกุมภัณฑ์วันนั้นคิดถึงป่า จึงโลมลารํ่าสั่งเจ้าทั้งสอง
พระลูกรักจงรักษาคูหาทอง อย่าไปห้องโน้นเลยนะแก้วตา
ครั้งสั่งสรรพจับกระบองออกจากถํ้า กายกำยำคึกคักเป็นยักษา
เที่ยวล่าไล่โคถึกมฤคา กินตามเพศอสุราสำราญใจ ฯ
๏ พระสิงหไกรภพพูนสวัสดิ์ หน่อกระษัตริย์แกล้วกล้าจะหาไหน
ถามเจ้าพราหมณ์ตามแคลงให้แจ้งใจ พ่อจะไปแล้วก็สั่งทุกครั้งครา
ว่ามิให้ไปเล่นที่ห้องนั้น ของสำคัญคงจะมีกระมังหนา
ไปให้รู้ดูสักทีพี่จินดา ว่าแล้วพาพราหมณ์เดินดำเนินไป
ค่อยเสียดสอดลอดองค์ลงตามปล่อง ครั้นถึงห้องเวิ้งว้างสว่างไสว
เป็นเชิงชั้นหลั่นลดแลวิไล มีต้นไม้หนึ่งงามอร่ามครัน
ทุกกิ่งใบนั้นมีสีต่างต่าง ที่กิ่งข้างตะวันออกเขียวขบขัน
ข้างทิศใต้ใบเหลืองสิ้นทั้งนั้น กิ่งตะวันตกขาวราวสำลี
ทิศอุดรกิ่งแดงดังแสงชาด แลประหลาดสี่อย่างล้วนต่างสี
พระเพ่งพิศพฤกษาบรรดามี ต้นไม้นี้ผุดผาดประหลาดนัก
พี่ยังรู้จักชื่อบ้างหรือไม่ ต้นอะไรหนอฉันดูไม่รู้จัก
เจ้าพราหมณ์ว่าพี่ไม่รู้เลยน้องรัก พญายักษ์ห้ามเราเพราะเท่านี้
อย่าเจ้าไปจับต้องนะน้องแก้ว ต้นไม้เช่นนี้แล้วมักมีผี
พระเย้ยหยันเชษฐาแล้วพาที ว่าพี่นี้ขลาดเขลาไม่เข้าการ
ถ้าแม้นว่าเบื่อเมาเอาไม่ได้ ไม่มีใครจงรักจะหักหาญ
แม้นมีผู้รักษาพยาบาล คงเป็นไม้ต้องการไม่เชื่อเลย
บิดาหวงห้ามไว้มิให้เห็น ต่อจะเป็นของดีคุณพี่เอ๋ย
ต้นพฤกษาเช่นนี้เรามิเคย จะละเลยนิ่งอยู่ดูทำไม
เราทั้งสองลองกินดูเถิดพี่ ถ้าร้ายดีก็คงเห็นว่าเป็นไฉน
เจ้าพราหมณ์ฟังน้องตอบก็ชอบใจ เข้าเด็ดใบแดงเคี้ยวทั้งสองคน
พอกลืนกายกลายเป็นนาคราช ทำอำนาจเลื้อยไล่กันสับสน
นัยน์ตาแดงแผลงฤทธิ์คำรามรณ ภาษาคนก็ยังรู้อยู่ในใจ
เข้ากลมเกลียวเกี่ยวกอดตามเพศนาค จะออกปากพูดกันนั้นไม่ได้
มิรู้ที่จะคิดอ่านประการใด กอดกันไว้พี่น้องนองนํ้าตา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพินทุมารชาญกำแหง เที่ยวแสวงจับสัตว์เป็นภักษา
ตะวันบ่ายชายแสงพระสุริยา อสุรารีบกลับมาแท่นทอง
ถึงบัลลังก์นั่งแท่นศิลาอาสน์ แลประหลาดมิได้เห็นลูกทั้งสอง
ลุกขึ้นเดินลดเลี้ยวไปเที่ยวมอง มาถึงห้องเหวใหญ่ต้นไม้ยา
เห็นลูกเลี้ยวเกี่ยวกันในหุบหิน รู้ว่าลูกแก้วกินใบพฤกษา
จึงเข้าไปในซอกตรอกศิลา ตักเอานํ้ามวกผามาโทรมกาย
แล้วหยอดไปในปากนาคทั้งสอง ตกถึงท้องรูปนั้นก็พลันหาย
เป็นมนุษย์พี่น้องทั้งสองชาย ราพณ์ร้ายร้องว่าสาแก่ใจ
พ่อห้ามว่าอย่าเล่นขืนมาเล่น จึงต้องเป็นนาคนองนํ้าตาไหล
ทีนี้จำพ่ออย่านำน้องมาใน แล้วพาไปถํ้าทองห้องไสยา
ชวนภิรมย์ชมเชยเหมือนเคยสนิท ประคองชิดรับขวัญด้วยหรรษา
ครั้งรุ่งรางสว่างแสงสุริยา อสุราเที่ยวไปในไพรวัน ฯ
๏ หน่อกระษัตริย์ตรัสกับเจ้าพราหมณ์พี่ ใบไม้นี้กินเป็นงูก็ดูขัน
ไปกินอีกเถิดจะเป็นเหมือนเช่นกัน หรือจะผันแปรร่างเป็นอย่างไร
ฝ่ายเจ้าพราหมณ์ห้ามน้องเป็นหลายครั้ง เห็นไม่ฟังก็ไม่ขัดอัชฌาสัย
จึงพี่น้องสองราพากันไป ถึงต้นไม้หยุดพูดกันสองคน
เราตักนํ้ามวกผามาสำหรับ แม้นกลายกลับแก้ไขไม่ขัดสน
ยาเรามีทีนี้ไม่อับจน แล้วสองคนตักน้ำมวกผามา
พระโฉมยงองค์สิงหไกรภพ จึงเร้ารบให้พี่ขึ้นใบพฤกษา[๓]
เจ้าพราหมณ์ไปเก็บใบขาวนั้นมา[๔] แล้วเคี้ยวกินตรงหน้าพระน้องชาย
เป็นลิงลมโลดไล่กันในถ้ำ แล้วกินนํ้ารูปนั้นจึงพลันหาย
เอาใบเขียวเคี้ยวตามรูปก็กลาย เป็นนกแก้วแพรวพรายบินลำพอง
เอาน้ำกลืนคืนเป็นมนุษย์ได้ เจ้าชอบใจสรวลสันต์กันทั้งสอง
แล้วเอาใบไม้เหลืองมากินลอง เนื้อเป็นทองธรรมชาติสะอาดตา
เจ้ากินนํ้าสิ้นสีเสมอเก่า ทั้งสองเจ้าแจ้งกลต้นพฤกษา
จึงซักถามพราหมณ์เทพจินดา เหมือนต้นยานี้ก็เห็นไม่เป็นการ
ถึงเอาไปก็แต่พอหัวร่อเล่น น้องไม่เห็นที่จะทำเป็นแก่นสาร
แม้นเอร็ดอร่อยเหมือนอ้อยตาล หรือเปรี้ยวหวานนั้นแลข้าจะว่าดี
เจ้าพราหมณ์ว่ายาอยู่ในภูเขา ก็เสียเปล่าจริงแล้วนะแก้วพี่
ถ้าแม้นเราเอาไปในบูรี คุณนั้นมีถ้าจะรํ่าสักลำเรือ
กินเป็นนกนึกไปไหนก็ไปง่าย เป็นนาคร้ายจะรบกับศึกเสือ
กินเป็นทองผ่องแผ้วในผิวเนื้อ ปะผู้หญิงยิงเรือคงรักเรา
นี่แสนจนคนผู้จะพบเห็น มาหนีเร้นอยู่ในเวิ้งเพิงภูเขา[๕]
เหมือนปักษีปีกหักลงพักเซา ต้องเงียบเหงาอยู่ในห้องทั้งสองรา
หน่อกระษัตริย์ตรัสถามเจ้าพราหมณ์พี่ ว่าเดี๋ยวนี้น้องฟังยังกังขา
แต่ข้าจำความได้จนใหญ่มา ได้เห็นหน้าก็แต่พ่อกับพี่พราหมณ์
คิดว่าคนในแผ่นดินสิ้นเท่านั้น จำสำคัญอยู่ในใจจึงไม่ถาม
ประเดี๋ยวนี้พี่บอกออกเนื้อความ ขอซักตามข้อแคลงไม่แจ้งใจ
ข้ากับพี่นี้เกิดในหว่างเขา ก็คนเหล่านั้นเกิดมาแต่ไหน
เหมือนเกิดแล้วเกิดต่อเหมือนหน่อไม้ น้องจะใคร่แจ้งจิตในกิจจา
เจ้าพราหมณ์ฟังน้องว่าน่าสงสาร จึงคิดอ่านตอบตามความมุสา
พี่กับเจ้าชาวเมืองมิถิลา แต่บิดาชนนีนั้นวายปราณ
พี่กับน้องท้องเดียวเที่ยวเดินเล่น ยักษ์ไปเห็นจับได้ไม่สังหาร
มาเลี้ยงไว้ในคูหาเป็นช้านาน จะคิดอ่านออกให้พ้นก็จนใจ
จะบอกน้องแล้วก็เห็นยังเด็กอยู่ กลัวว่ารู้ถึงยักษ์จะตักษัย
จึงจำจนทนเทวษทุกวันไป แล้วกอดน้องร้องไห้ระทวยกาย
พระโฉมยงองค์สิงหไกรภพ ได้แจ้งจบความในก็ใจหาย
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย ให้ระคายเคืองแค้นท้าวกุมภัณฑ์
แล้วคิดถึงคุณยักษ์ที่รักใคร่ แต่มดไรมิให้ตอมถนอมขวัญ
ค่อยคลายหายโกรธาปรึกษากัน ถ้ากระนั้นเราจะอยู่ไปไยมี
เก็บเอาแต่ใบไม้เอาไว้กิน เป็นนกแก้วแล้วบินระเห็จหนี
แต่จะไปกลางวันไม่ทันที อสุรีรู้ความจะตามมา[๖]
ครั้นสุริยงลงยอแสงระยับ ชวนกันกลับมาอยู่ในคูหา
พอพยับอับแสงสุริยา ยักษ์ก็มาถึงถํ้าด้วยกำลัง
ยื่นมะม่วงพวงให้กับลูกน้อย[๗] ประคองค่อยกอดจูบแล้วลูบหลัง
เมื่อวันนี้บิดาไปป่ารัง เขม่นหนังนัยนาอยู่ริกริก
ทั้งปวดเศียรเจียนแทบจะจับไข้ จะหายใจก็ไม่คล่องช่องนาสิก
ให้เหื่อออกเอิบอาบไหลซาบซิก ใจพ่อยังริกริกมาเรียดทาง
เมื่ออยู่ป่าปรารภถึงสองเจ้า เร่งร้อนเร่าโรควิบัติให้ขัดขวาง[๘]
เจ้ามิได้เคืองข้องหมองระคาง ก็เป็นลางอื่นโอ้อัศจรรย์
ท้าวเอนองค์ลงเหนือศิลาอาสน์ สะดุ้งหวาดแว่วเพ้อละเมอฝัน
เหตุว่าสองดวงใจจะไกลกัน ท้าวกุมภัณฑ์ม่อยหลับระงับไป ฯ
๏ หน่อกระษัตริย์สอดหัตถ์สะกิดพี่ ลงจากที่แท่นรัตน์จรัสไข
แล้วเหลียวดูอสุราให้อาลัย ถอนใจใหญ่ก้มเกล้าลงกราบกราน
โอ้พระคุณทูนเกศของลูกแก้ว จะลาแล้วลับไปไกลสถาน
ด้วยพระองค์ทรงศักดิ์เป็นยักษ์มาร จะอยู่นานไปก็แคลงระแวงกลัว
ทั้งจะได้พบกับพี่น้อง อยู่บ้านช่องพ่อแม่บังเกิดหัว
ครั้นจะบอกบิตุรงค์ให้ตรงตัว ก็เกรงกลัวจะมิให้ลูกไคลคลา
พระคุณเอ๋ยตื่นขึ้นจะเปล่าแล้ว[๙] มิได้กอดลูกแก้วเสน่หา
จะคลั่งแค้นใจพ่อขอสมา อย่าเป็นเวรเวรากับลูกน้อย
พระโศกศัลย์กันแสงกำสรดสั่ง ชลนัยน์ไหลหลั่งลงเผาะผอย
เจ้าพราหมณ์เทพจินดานํ้าตาย้อย ต่างค่อยค่อยก้มกราบกับบาทา
แล้วระงับดับโศกให้เสื่อมสิ้น ทั้งพี่น้องสองกินใบพฤกษา
เป็นนกแก้วแล้วก็คาบซึ่งห่อยา บินถลาขึ้นตามปล่องช่องคีรี
เจ้าพราหมณ์นำน้องไปในอากาศ เขม้นมาดมิถิลาคิรีศรี[๑๐]
พระพายพัดส่งมาในราตรี สกุณีรอเรียงมาเคียงก้น
ลอยละลิ่วปลิวเข้าในกลีบเมฆ แสนวิเวกในระหว่างทางสวรรค์[๑๑]
เห็นแต่ดาวแจ่มแจ้งแลแสงจันทร์ เจ้าพากันรีบบินตะบึงมา ฯ
๏ จะกล่าวถึงพินทุมารชาญสมร วันนั้นนอนหลับอยู่ในคูหา
เมื่อสองศรีหนีไปจากไสยา อสุราฝันไปให้เป็นลาง
ว่าอินทรีมีฤทธิ์ทิศอิสาน บินทะยานโผแผ่ซึ่งปีกหาง
มาจิกสับยับสิ้นทั้งสารพางค์ ไม่เว้นว่างเจ็บทั่วไปทั้งกาย
แล้วมิหนำซ้ำควักเอาดวงเนตร สำแดงเดชบินกลับไปลับหาย
ความเจ็บแสบแทบจะสิ้นชีวาวาย ราพณ์ร้ายดิ้นร้องจนรู้ตัว
ยังฟั่นเฟือนเหมือนจริงไม่ใช่ฝัน กายาสั่นขนพองสยองหัว
ต่อเป็นครู่รู้สึกจึงสร่างกลัว พอสุริย์แสงแจ้งทั่วทั้งโลกา
ลุกขึ้นมองไม่เห็นสองโอรสราช ไม่ไสยาสน์เหมือนแต่หลังก็กังขา
หรือดวงใจไปอยู่ที่ต้นยา อสุราเยื้องย่องเที่ยวมองเมียง
มาถึงห้องเหวใหญ่ก็ไม่เห็น ยะเยือกเย็นจักจั่นสนั่นเสียง
เห็นแต่ใบไม้ร่วงอยู่รายเรียง กิ่งก็เกลี้ยงรอยเก็บไปมากมาย
โอ้ชะรอยพี่น้องทั้งสองศรี พากันหนีพ่อแล้วจึงสูญหาย
ทั้งรักลูกผูกแค้นแสนเสียดาย ระทวยกายล้มกลิ้งลงนิ่งไป
นํ้าค้างพรมลมโปรยลงตามปล่อง ละอองต้องกายยักษ์ไม่ตักษัย
ค่อยชื่นฟื้นกลืนกลํ้าระกำใจ นั่งร้องไห้อยู่ในห้องปล่องคีรี
โอ้เจ้าดวงนัยนาบิดาเอ๋ย ไม่เห็นเลยที่ว่าลูกจะลอบหนี
พ่อเลี้ยงไว้ได้ถึงสิบสี่ปี มิได้ตีได้ด่าให้อาทร
เมื่อแรกตกมาอยู่ในคูหา พ่ออุตส่าห์ขอนมนางไกรสร
มาโลมเลี้ยงลูกยาด้วยอาวรณ์ ถนอมนอนแนบข้างไม่ห่างกัน
แต่เห็นเจ้าร้องไห้ก็ใจหาย พ่ออุ้มสายสุดที่รักแล้วรับขวัญ
ความรักใคร่ในลูกนี้ผูกพัน ถึงทุกวันเจ้าเป็นหนุ่มยังอุ้มเชย
เจ้าคอยหลบหนีไปมิได้สั่ง ไม่สงสารพ่อมั่งเลยลูกเอ๋ย
ตั้งแต่วันนี้ไปที่ไหนเลย จะได้เชยชมสองพระลูกรัก
เมื่อลูกแก้วแววตาเจ้าฆ่าพ่อ ควรได้ข้อวิตกเพียงอกหัก
ยิ่งรํ่าไรไห้สะอื้นเสียงฮักฮัก ปิ้มว่าจักมอดม้วยด้วยลูกยา
แล้วกลั้นกลืนขืนจิตคิดขึ้นได้ จำจะไปตามลูกเสน่หา
ในแถวทางข้างเมืองมิถิลา เห็นจะพากันไปดังใจปอง
แม้นไม่ออกนอกเขตของเราแล้ว คงจะได้ลูกแก้วมาทั้งสอง
แล้วจัดแจงแต่งกายกุมกระบอง ออกจากห้องเหวใหญ่เหาะทะยาน
คว้างคว้างกลางเมฆไม่หยุดยั้ง ดังกำลังลมเพชรหึงหาญ
ต้นยูงยางกลางเถื่อนไม่ทนทาน ต้องลมพานต้นเอนระเนนมา ฯ
๏ จะกล่าวถึงสกุณีทั้งพี่น้อง มากลางห้องหิมเวศเขตยักษา
จนรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยา ค่อยร่อนราลอยเลื่อนตามลมบน
ประเดี๋ยวใจได้ยินเสียงสนั่น พิลึกลั่นดังพายุพยับฝน
พสุธาอากาศก็มัวมน สุริยนเมฆกลุ้มชอุ่มบัง
ทั้งพี่น้องสองเหลียวตะลึงหา เห็นยักษาเหาะคว้างมาข้างหลัง
ทั้งสองนกอกเพียงจะโทรมพัง ไม่รอรั้งรีบรุดจนสุดแรง
เห็นยักษามาใกล้ก็ร่ายเวท แสนวิเศษสุริย์ฉายก็หายแสง
เป็นห่าฝนอนธการขึ้นกลางแปลง เข้าเคียงแข่งโบยบินตะบึงมา
ฝ่ายขุนยักษ์ศักดาวราฤทธิ์ ครั้นมืดมิดมิได้เห็นโอรสา
ก็รู้ว่าลูกรักทำศักดา อ่านมหาเวทมนตร์ที่สอนไว้
พระยามารอ่านมนตร์สำหรับแก้ ก็ปรวนแปรเสื่อมสร่างสว่างไสว
เห็นสองบุตรสุดสวาทคลาดออกไป ยิ่งโลดไล่โดยด่วนจวนจะทัน
พอสิ้นแคว้นแดนเขตประเทศถิ่น ที่พระอินทร์อานุภาพเธอสาปสรร
สิ้นกำลังทั้งนกทั้งกุมภัณฑ์ แต่ยักษ์นั้นพลัดตกจากคีรี
ทั้งสองนกพลัดตกจากเขาใหญ่ ทางใกล้ไกลพอเห็นพักตร์กับยักษี
ทั้งสองข้างต่างสิ้นสมประดี ทั้งจะหนีก็ไม่ได้ไล่ไม่ทัน
พญายักษ์กวักหัตถ์ตรัสประภาษ สุดสวาทของพ่อจะผายผัน
พ่อจะตายวายชีพสิ้นชีวัน เจ้าพากันลงมาหาบิดร
เขตของพ่อสิ้นอยู่เพียงภูเขา สุดจะขืนตามเจ้าบนสิงขร
พระลูกรักสองราจงอาวรณ์ อย่าเพ่อให้บิดรนี้จำตาย
เจ้านกแปลงแจ้งประจักษ์ว่ายักษา ขึ้นภูผาไม่ได้ดังใจหมาย
ที่ความกลัวกุมภัณฑ์นั้นค่อยคลาย ดำรงกายกินนํ้ามวกศิลา
กลับเป็นมนุษย์นั่งอยู่ทั้งสอง แล้วพี่น้องก้มกราบท้าวยักษา
ค่อยอยู่เถิดทรงฤทธิ์พระบิดา ลูกขอลาบทมาลย์ไปบ้านเมือง
เชิญพระองค์จงคืนไปครองถํ้า อย่าครวญครํ่าทุกข์ตรอมให้ผอมเหลือง
แม้นไม่มีห่วงใยมิให้เคือง จะรองเบื้องบาทยุคลอยู่จนตาย
นี่รำลึกนึกไปถึงแม่พ่อ ทั้งพงศ์เผ่าเหล่ากอสิ้นทั้งหลาย
ด้วยมิได้รู้เห็นว่าเป็นตาย รำลึกถึงจึงถวายบังคมลา
ถ้าแม้นไปได้พบกันสิ้นแล้ว ตัวลูกแก้วจึงจะกลับออกมาหา
อย่าโศกศัลย์กันแสงเสียนํ้าตา พระบิดาจงเสด็จไปถํ้าทอง
อสุรินทร์ยินคำที่รํ่าตอบ จึงตรัสปลอบโลมเล้าเจ้าทั้งสอง
ซึ่งแก้วตาอาลัยถึงพี่น้อง ก็ควรของเจ้าแล้วไม่ห้ามเลย
ถึงจะอยู่จะไปก็ไม่ว่า กลับมาหาพ่อก่อนเถิดลูกเอย
พอชื่นจิตบิดาได้ชมเชย อย่ากลัวเกรงพ่อเลยนะแก้วตา
สองกุมารสงสารพญายักษ์ เห็นเรียกนักนึกจะใคร่ลงไปหา
แล้วกลับกลัวตัวสั่นหวั่นวิญญาณ์ ชุลีกรวอนว่าด้วยอาลัย
ลูกทำผิดคิดหนีทั้งพี่น้อง ควรจะต้องโทษหนักถึงตักษัย
ให้หวาดหวั่นพรั่นตัวด้วยกลัวภัย สุดจะไปใกล้ชิดพระบิดร
แม้นโปรดเกล้าเจ้าประคุณจงคืนหลัง ไปอยู่ยังถํ้าทองห้องสิงขร
จะเห็นว่าพระโปรดยกโทษกรณ์ ไปนครแล้วก็คงจะคืนมา ฯ
๏ ท้าวกุมภัณฑ์ครั้นเห็นไม่กลับหลัง จึงร้องสั่งลูกน้อยเสน่หา
พ่อก็อ้อนวอนปลอบเป็นหลายครา ทั้งพี่น้องสองราไม่เชื่อใจ
เป็นเหตุเพราะเคราะห์กรรมของพ่อแล้ว จะคลาดแคล้วลูกรักถึงตักษัย
สะอื้นพลางทางสะท้อนถอนฤทัย ชลนัยน์ซึมซาบลงอาบพักตร์
แต่ซบเสือกเกลือกกลับกระสับกระส่าย ไม่เหือดหายหวงห่วงให้หน่วงหนัก
สิ้นกุศลผลกรรมมานำชัก พญายักษ์ขาดใจบรรลัยลาญ ฯ
๏ ฝ่ายพระหน่อบดีกับพี่เลี้ยง เห็นสิ้นเสียงยักษาน่าสงสาร
ไม่ไหวติงนิ่งแน่ไปช้านาน สองกุมารหวั่นหวาดประหลาดใจ
จึงพากันจรจรัลลงจากเขา ต่างวิ่งเข้าเคียงประคองแล้วร้องไห้
รํ่าร้องเรียกอสุราด้วยอาลัย โอ้เป็นไรบิดาไม่พาที
หรือเคืองขัดตัดขาดประหลาดแล้ว ครรไลละลูกแก้วไปเมืองผี
ไม่หมายเลยว่าจะเป็นถึงเช่นนี้ เมื่อตะกี้คิดว่าบิดาลวง
มิรู้ว่าปิ่นเกล้าเจ้าประคุณ มาสิ้นบุญเสียที่เหลี่ยมภูเขาหลวง
เคยโอบอ้อมอุ้มแอบไว้แนบทรวง รักดังดวงชีวาไม่อาธรรม์
ลูกจะเล่นสิ่งไรก็ไม่ห้าม มีแต่ตามใจสิ้นทุกสิ่งสรรพ์
ถึงผิดพลั้งสั่งสอนสารพัน ไม่ตีรันด่าว่าด้วยปรานี
คิดขึ้นมาน่าแค้นพี่พราหมณ์นัก บอกว่าพ่อเป็นยักษ์ให้ลอบหนี
จนบิดามาตามถึงคีรี เหมือนลูกนี้ทำกรรมให้จำตาย
โอ้พระคุณทูนเกศของลูกแก้ว จะลับแล้วเช้าเย็นไม่เห็นหาย
สะอื้นพลางทางทอดระทวยกาย พระหัตถ์พ่ายชลนาโศกาลัย
พราหมณ์พี่เลี้ยงเคียงปลอบพระหน่อนาถ สุดสวาทพี่ยาอย่าร้องไห้
เพราะถึงกรรมกุมภัณฑ์จึงบรรลัย เรามิได้แกล้งฆ่าพระยามาร
จงเผาศพทรงฤทธิ์พระบิตุเรศ อย่าให้เวทนาไว้ในไพรสาณฑ์
จะโศกีพี่เห็นไม่เป็นการ คิดประหารห้ามรักหักฤทัย
พระสิงหไกรภพซบสะอื้น ค่อยกลั้นกลืนเช็ดชลนาไหล
แล้วไถ่ถามตามซึ่งสงสัยใจ เผาอย่างไรจึงจะดีเล่าพี่พราหมณ์
พี่เลี้ยงว่าแรงเรายังเยาว์นัก อันศพยักษ์ใหญ่เหลือจะหาบหาม
เอาฟืนสุมใส่เพลิงละเลิงลาม ให้เพลิงพลามเผาสิ้นทั้งอินทรีย์
แล้วชวนกันดั้นเดินริมเนินผา เที่ยวหักหากิ่งไม้ในไพรศรี
มาสุมศพทบทับลำดับดี จุดอัคคีเพลิงคบคนละคัน
แล้วเลือกเด็ดดอกดวงพวงบุปผา ปีบจำปาสุกรมนมสวรรค์
บูชาศพซบเศียรอภิวันท์ พลางรำพันขอสมาพญายักษ์
ถนอมเลี้ยงลูกยาไม่อาวรณ์ ค่อยชูช้อนต้องถือมือไม่หนัก
ลูกทุบตีขี่คอด้วยความรัก แต่อ่อนศักดิ์มาจนพ่อมรณา
ซึ่งผิดพลั้งครั้งนี้จงได้โปรด ประทานโทษลูกน้อยเสน่หา
อย่าผูกผิดคิดแค้นเคืองวิญญาณ์ จะเป็นเวรเวรากับลูกไป
แล้วกราบศพซบทรงกันแสงสะอื้น พระเนตรชื้นไปด้วยชลนัยน์ไหล
แต่รอรั้งยั้งหยุดไม่จุดไฟ เป็นห่วงใยยักษ์ร้ายที่วายปราณ
จนโพล้เพล้เวลาจะคํ่าพลบ ประคองคบจุดเพลิงเถกิงผลาญ
ควันตลบกลบกลุ้มในดงดาน ชัชวาลแสงสว่างกลางโพยม
กะเลวรากซากศพอบระอุ อัคคีคุลมรื้อกระพือโหม
พอเที่ยงคืนฟืนสิ้นศพก็โทรม ทั้งสองโทมนัสนั่งระวังไฟ
จนเดือนดับลับเงาเขาพระเมรุ พระสุริเยนทร์แย้มเยี่ยมเหลี่ยมไศล
พราหมณ์จินดาว่ากับพระหน่อไท เราประจุธาตุไว้หว่างคีรี
แม้นมืสุขสืบสายไปภายหน้า จึงกลับมาเยี่ยมธาตุท้าวยักษี
พลางชวนน้องก่อกองเป็นเจดีย์ ประจุธาตุไว้ที่หว่างบรรพต
แล้วสำเร็จเสร็จสมอารมณ์หมาย ไม่เหือดหายอาลัยใจสลด
หน่อกระษัตริย์นมัสการกรประณต เทพทั้งโสฬสจงเมตตา
ข้าขอฝากซากศพพนาสูร ให้เพิ่มพูนสวัสดีที่ภูผา
แล้วกราบศพกุมภัณฑ์จำนรรจา ลูกจะลาเลยลับไปนับนาน
เจ้าประคุณทูลเกล้าจะเปล่าเปลี่ยว สันโดษเดียวแดนดงน่าสงสาร
ไหนจะต้องฟ้าฝนทนทรมาน อยู่ริมชานเชิงผาพนาวัน
พระคิดไปใจหายไม่วายห่วง ยิ่งเศร้าทรวงทรงโศกกันแสงศัลย์
พราหมณ์ประคองน้องรักร่วมชีวัน พลางรับขวัญเช็ดชลนานอง
พ่ออย่ารํ่ากำสรดกันแสงไห้ จะเจ็บไข้พาตัวนั้นมัวหมอง
ทางยังไกลไปบ้านเถิดหนอน้อง ถึงบ้านช่องจะได้เล่นให้เย็นใจ
แล้วแย้มสรวลชวนชื่นเชิงฉลาด พาลีลาศเลยเลี้ยวเหลื่อมไศล
ถึงสุมทุมพุ่มพงพนาลัย เอาใบไม้ยาดีมีศักดา
แล้วแบ่งปันกันกินสิ้นทั้งสอง ทั้งพี่น้องกายกลายเป็นปักษา
บินละลิ่วปลิวลมขึ้นลอยฟ้า ค่อยร่อนรารอเรียงมาเคียงกัน
สุริยงลงลับเหลี่ยมสิงขร สำนักนอนเนินผาพนาสัณฑ์
แต่แรมทางกลางไพรมาหลายวัน ถึงเขตคันนิคมคามพราหมณ์จินดา
จึงนำน้องล่องลอยลงเนินเขา ต่างคนเข้ากินนํ้าในมวกผา
เป็นมนุษย์ผุดผ่องเพียงทองทา พราหมณ์จินดาดีใจใครจะปาน
ออกนำหน้าพาเดินดำเนินนาด ค่อยลีลาศลัดทางมากลางบ้าน
ขึ้นเคหาอาศัยแสนสำราญ ให้กุมารเข้ามายั้งอยู่ข้างใน
เห็นข้าคนบนตึกมาต้อนรับ สั่งกำชับชี้แจงแถลงไข
แม้นน้องเราเขาถามเนื้อความใคร สูอย่าได้แจ้งอรรถที่สัจจา
จงบอกว่าข้ากับกุมารนั้น ได้ร่วมครรภ์ชนนีเสน่หา
แล้วให้แต่งเอมโอชโภชนา สามเวลาเลี้ยงดูพระกุมาร
เกษมสุขทุกข์โศกก็เสื่อมสิ้น อยู่บ้านถิ่นเป็นสุขสนุกสนาน
ถนอมหน่อกระษัตราไว้ช้านาน จนกุมารชันษาสิบห้าปี ฯ
๏ ขอยกความพราหมณ์ชื่อประสิทธิ์โสม อยู่เมืองโรมวิสัยบูรีศรี
ชำนาญในไตรเพททางพิทธี ถือจารีตโยคีเที่ยวเขจร
มาถึงย่านบ้านพราหมณ์วิรุณฉาย เป็นสหายเคยสมัครสโมสร
จึงตรงขึ้นเคหาด้วยอาวรณ์ ประทับร้อนนั่งรออยู่หอกลาง
ร้องเรียกหาว่าพราหมณ์วิรุณฉาย จนเที่ยงสายแล้วไม่เปิดหน้าต่างบ้าง
อยู่หรือไปข้างไหนอย่าได้พราง มาหอกลางนั่งเล่นก็เป็นไร
พราหมณ์จินดาแลดูก็รู้จัก ว่าเพื่อนรักของบิดามาปราศรัย
ออกจากห้องน้องชายก็ตามไป นั่งลงไหว้พฤฒาแล้วพาที
ท่านผู้เฒ่าเที่ยวไปข้างไหนหาย เชิญขึ้นนั่งให้สบายบนเก้าอี้
อันบิดาข้าตายเสียหลายปี ทุกวันนี้เปล่าใจไม่สบาย
ข้าเห็นท่านปานเห็นบิดาข้า เคยไปมาเหมือนหนึ่งญาติไม่ขาดสาย
ครั้งนี้ท่านผู้เฒ่ามาเปล่าดาย ข้าใจหายให้คิดเหมือนบิดา
พลางสะท้อนถอนใจอยู่ในอก นํ้าตาตกพร่างพรายทั้งซ้ายขวา
ตาพราหมณ์ฟังนั่งคิดอนิจจา แล้วว่าข้ามิได้รู้ถึงหูเลย
คราวโน้นมาว่าเมียนั้นมอดม้วย เดี๋ยวนี้ตัวตายด้วยเจียวอกเอ๋ย
เราพลอยโศกเสียใจไม่เสบย บุญไม่เคยเผากันเมื่อวันตาย
ก็พี่น้องพ้องญาติยังอยู่มั่ง หรือสิ้นทั้งว่านเครือในเชื้อสาย
นั่นลูกใครน่าดูเป็นผู้ชาย มิตรสหายหรือว่าญาติกากัน
พราหมณ์จินดาได้ยินสิ้นสติ มิได้ปริปากพูดแล้วผินผัน
กลัวน้องรักจักรู้เรื่องสำคัญ จึงเสกสรรตอบตามเรื่องความไป
คนนี้น้องท้องเดียวกันกับข้า ท่านบิดาลืมชื่อหรือไฉน
แล้วพูดเชือนเกลื่อนกลบเนื้อความใน เชิญท่านไปอาบนํ้าให้สำราญ
ตาพราหมณ์ฟังคำพลางทางหัวร่อ เราถามพ่อเจ้าแต่ยังไม่สังขาร
บอกว่ายายวายชีพชนมาน เห็นแต่ท่านผู้เดียวดังดวงตา
ว่าน้องรักร่วมครรภ์นั้นเห็นผิด นี่เนื้อคิดเสแสร้งแกล้งมุสา
ให้เสียวงศ์พงศ์พราหมณ์จำนรรจา อันบิดาเจ้าไม่เป็นเหมือนเช่นนี้
พูดกันไปไยเล่าไม่เข้าข้อ เจ้าหลอกล่อลวงเล่นเหมือนเช่นผี
แล้วลงจากเคหาเดินพาที ตั้งแต่นี้กูไม่มาแล้วอย่าแคลง
จินดาพราหมณ์หวามไหวฤทัยหวาด กลัวหน่อนาถน้องชายจะหน่ายแหนง
ฉวยพรางไว้ไม่มิดคิดระแวง จะเสียแรงเสียรักที่ภักดี
นึกสะท้อนถอนใจอยู่ในหน้า แล้วลีลาเข้าห้องให้หมองศรี
ไม่มีสุขทุกข์ทับระทมทวี ดังอัคคีคนสุมรุมอุรา ฯ
๏ สงสารหน่อนฤเบศเกศกระษัตริย์ ฟังรหัสแจ้งจิตคิดกังขา
เห็นจริงจังดังคำพราหมณ์พฤฒา ชลนาคลอเนตรสังเวชใจ
จะถามไถ่ใครดีคราวนี้หนอ ว่าแม่พ่ออยู่ถึงหนตำบลไหน
อนาถนึกตรึกตรองหมองฤทัย ที่ไหนใครเขาจะรู้ในเรื่องความ
ธรรมดาว่าเสี้ยนสิ่งใดยอก จะบ่งออกมาได้ก็ด้วยหนาม
จำจะพูดพาทีกับพี่พราหมณ์ ให้แจ้งความเท็จจริงที่กริ่งใจ
จึงเข้าไปในตึกที่เตียงตั้ง เห็นพราหมณ์นั่งทุกข์ร้อนถอนใจใหญ่
เข้าเคียงข้างพลางถามเนื้อความใน พี่อย่าได้โศกเศร้าไม่เข้าการ
ข้าตรองตรึกนึกดูก็รู้สิ้น ด้วยได้ยินพฤฒาท่านว่าขาน
เสียแรงเลี้ยงน้องมาเป็นช้านาน ไม่แจ้งการให้ประจักษ์แต่สักคำ
จึงอื้ออึงถึงหูรู้ถนัด อย่าควรปัดบอกตามเนื้อความขำ
แม้นยอกย้อนซ่อนเงื่อนทำเอื้อนอำ ก็จะจำจืดจางทางอาลัย
อันบิดามารดาของข้านี้ อยู่ถิ่นที่นัคเรศประเทศไหน
แม้นรักน้องเหมือนหนึ่งน้องจงตรองใจ ช่วยบอกให้แจ้งอรรถแต่สัจจา ฯ
๏ พราหมณ์จินดาหน้าซีดสลดจิต ดังชีวิตชีวังจะสังขาร์
แม้นบอกความตามจริงจะโกรธา แสร้งมุสาเกลื่อนกลบประจบความ
นี่แน่พ่อข้อนี้เป็นจนจิต มิควรคิดสงสัยมาไถ่ถาม
ขืนจะเชื่อวาจาอีตาพราหมณ์ แก่พลุ่มพล่ามพูดพร่ำเที่ยวหยำเป
ดูฟั่นเฟือนเหมือนบ้าหน้าเป็นหลัง เอาจริงจังก็ไม่ได้ทำไพล่เผล
คนพิการบาญชีเขาแทงเท เจ้าโมโหโว้เว้ทุกสิ่งอัน
พี่บอกความตามจริงยังกริ่งแหนง ใช่จะแกล้งเอาเท็จมาเสกสรร
พ่อแม่ตายไร้ญาติขาดพงศ์พันธุ์ ได้เห็นกันพี่กับน้องทั้งสองรา ฯ
๏ พระฟังความพราหมณ์พรางยิ่งหมางหมอง ให้ขุ่นข้องเคืองขัดสหัสสา
ไม่เชื่อฟังตั้งต้นหนนั้นมา ค่อยตรึกตราตรองจิตคิดคะนึง
ธรรมดาว่าเชื้อกระษัตริย์ชาติ แหลมฉลาดผู้ใดไม่หยั่งถึง
ประสมทรัพย์ซ่อนไว้หลายตำลึง พอวันหนึ่งพราหมณ์พี่มีที่ไป
จึงเรียกหาข้าคนเข้าในห้อง ให้เงินทองเสื้อผ้าแล้วปราศรัย
ท่านทั้งหลายชายหญิงอย่ากริ่งใจ เราแหนงในกิจจาจึงหารือ
อันพี่พราหมณ์จินดากับข้านี้ ร่วมชนกชนนีกันแน่หรือ
ท่านรู้เห็นเหตุผลแต่ต้นมือ ช่วยเล่ารื้อเรื่องหลังให้ฟังความ
คนทั้งหลายชายหญิงได้สิ่งทรัพย์ น้อมคำนับตอบคำที่ร่ำถาม
อันนายของข้าพเจ้าเป็นเผ่าพราหมณ์ ประพฤติตามพระสนมพรหมจรรย์
เมื่อคราวครั้งสิ้นบุญคุณผู้ใหญ่ เธอเที่ยวไปกลางป่าพนาสัณฑ์
จำไม่แน่แต่ประมาณก็นานครัน จึงผายผันพาพ่อลีลามา
ว่าเป็นน้องเป็นพี่นั้นมิใช่ เห็นแต่ใจจงรักพ่อนักหนา
ข้าบอกความตามจริงจงเมตตา อย่าต่อว่าอื้ออึงคะนึงไป ฯ
๏ พระโฉมยงองค์สิงหไกรภพ ได้ฟังจบแจ้งสิ้นไม่สงสัย
แสนวิโยคโศกเศร้าเสียพระทัย คิดอาลัยถึงชนกชนนี
ขับบรรดาข้าคนไปพ้นตึก คะนึงนึกตรึกตรองให้หมองศรี
โอ้อาภัพอัปภาคย์พันทวี มิได้มีพ่อแม่อยู่แต่ตัว
เมื่อครั้งอยู่คูหาพนาสัณฑ์ พึ่งกุมภัณฑ์เพียงพ่อบังเกิดหัว
เพราะพราหมณ์ว่าร้ายกาจขยาดกลัว คิดว่าพี่ของตัวจึงตามมา
โอ้มิรู้ผู้อื่นสิ้นทั้งนั้น ก็หมายมั่นเหมือนญาติวงศา
แสนสงสารมารดรกับบิดา มรณาหรือยังอยู่ไม่รู้ความ
แม้นใครช่วยชี้แจงตำแหน่งให้ ลูกจะไปตามติดไม่คิดขาม
น้อยหรือช่างชั่วช้าจินดาพราหมณ์ จนวอนถามแล้วไม่แจ้งแห่งยุคล
เช่นนี้อยู่ดูหน้ากันไม่ได้ จำจะไปเสาะแสวงทุกแห่งหน
เมื่อพบพานมารดาบิดาตน ท่านยากจนจะได้ทดแทนพระคุณ
แม้นนิ่งอยู่ดูเหมือนไม่รักญาติ ทั้งเสียชาติโฉดเฉาเหมือนเต่าตุ่น
ลูกผู้ชายตายเป็นก็ตามบุญ ให้หมกมุ่นหมองหมางระคางใจ
จึงแต่งองค์ทรงกวดกระหมวดเกศ เหมือนอย่างเพศพงศ์พราหมณ์ตามวิสัย
จีบกระโจมโขมพัตถ์พับสไบ สายธุรำอำไพพิสดาร
แล้วทรงช้องป้องพักตร์เพชรประดับ กระจ่างจับแจ่มแสงพระสุริย์ฉาน
ปักกุณฑลเพชรแพรวแก้วประพาฬ พระกรกาญจน์สอดใส่กำไลงาม
ธำมรงค์ทรงสอดนิ้วพระหัตถ์ เนาวรัตน์พลอยพรายลายอร่าม
แล้วจุณเจิมเฉลิมพักตร์เป็นเพศพราหมณ์ พลางคิดความที่จะไปข้างไหนดี
จึงยกหัตถ์อธิษฐานถึงเทเวศ พิมานเมศเมืองฟ้าในราศี
ขอให้ปะพระชนกชนนี จะบัตรพลีแต่งตั้งเครื่องสังเวย
แล้วเคี้ยวยากินกายกลายเป็นนก ก็โผนผกออกทางหน้าต่างเผย
ค่อยแช่มชื่นด้วยพระพายชายรำเพย ละลิ่วเลยลอยฟ้าถึงป่าวัน
เทพเจ้าเข้าดลบันดาลจิต ให้ไปทิศทักษิณเกษมสันต์
จะได้นางล้างผลาญมารฉกรรจ์ ให้สามัญเป็นสุขทุกตำบล
พระบินพลางทางทัศนาเนตร ดูประเทศหล้าแหล่งทุกแห่งหน
เห็นเกาะใหญ่ในท้องทะเลวน แลสกลสวนแก้วอุทยาน
เป็นที่เทพนิกรกินรนาฏ มาประพาสภูผาพฤกษาสาณฑ์
ชื่อเกาะแก้วโมลีที่สำราญ มีสถานเทวฤทธิ์อิศรา
เจ้านกน้อยลอยเลื่อนแฉลบร่อน ชมสิงขรเขียวชอุ่มพุ่มพฤกษา
ยิ่งพินิจพิศเพลินเจริญตา ถาบถลาลงจับกับคีรี
ดูภูมิฐานศาลสรวงสุรารักษ์ แฝงชะงักเงื้อมเงาคิรีศรี
ศิลาลานแลสะอ้านสะอาดดี หอมมาลีกลิ่นกลบตรลบไพร
สบายใจหายเหนื่อยระเรื่อยรื่น ด้วยลมชื่นเชิงผาน่าอาศัย
ขึ้นบนเทวสถานสำราญใจ วิเวกในวิญญาณ์เอกากาย
เสียงนกร้องก้องกู่กันกลางป่า ฟังภาษาสัตว์ไพรแล้วใจหาย
หวิววาบหิวหาวนอนผ่อนสบาย จนเคลิ้มกายหลับไปในไพรวัน ฯ
๏ จะกลับกล่าวถึงท้าวจัตุพักตร์ พญายักษ์ปราบสิ้นดินสวรรค์
ได้ครอบครองนัคราชื่อมารัน พลกุมภัณฑ์นับแสนแน่นนคร
มีโฉมยงองค์เอกมเหสี ชื่อมณฑาวดีดวงสมร
อเนกแน่นแสนสุรางค์นางนิกร ดังดวงเทพอัปสรอันโสภา
อันโอรสบุตรีหามีไม่ ท้าวเธอได้นางเกิดในบุปผา
เลี้ยงเป็นบุตรสุดสวาทดังดวงตา ให้ชื่อนางสร้อยสุดาวิลาวัณย์
ถนอมไว้ในเขตนิเวศน์สถาน จัดทหารล้อมกำแพงแข็งขยัน
ให้ล้อมปราสาทเพชรไว้เจ็ดชั้น ช่วยป้องกันพระธิดายุพาพาล ฯ
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์สร้อยสุดาสมร อยู่ถาวรในปราสาทราชฐาน
สถิตเหนือแท่นรัตน์ชัชวาล แสนสำราญราคีไม่บีฑา
สู้เสงี่ยมเจียมองค์ดำรงศักดิ์ จนนงลักษณ์ได้สิบสี่พระชันษา
ละเลิงหลงทรงเล่นตุ๊กตา กับบรรดาสาวสรรค์กำนัลใน
พอคู่สร้างนางมาถึงประเทศ ให้อาเพศครวญคิดพิสมัย
จนลืมเล่นตุ๊กตาไม่อาลัย รัญจวนใจจนจิตพระธิดา
จึงให้นางพนักงานอ่านอิเหนา ระเด่นเข้าห้องสุวรรณกันจะหนา
บรรทมฟังวังเวงในวิญญาณ์ จนนิทราเคลิ้มหลับระงับไป
จวนสว่างนางทรงนิมิตฝัน ว่าพระจันทร์แจ่มแจ้งจำรัสไข
เสด็จจากฟากฟ้าสุราลัย มาเนาในแท่นสุวรรณอันบวร
รัศมีสีสว่างกระจ่างห้อง เข้าเลียมลองลูบกายสายสมร
นางเบือนบิดปิดปัดสลัดกร พอจะค้อนมาฟื้นตื่นพระองค์
รู้ว่าฝันขวัญหายนึกอายจิต นางนิ่งคิดนึกคะนึงตะลึงหลง
จนรุ่งรางสว่างแสงพระสุริยง พระจันทร์ลงลับฟ้ายิ่งอาลัย
จึงเรียกเหล่าเถ้าแก่มาแก้ฝัน นางรำพันบอกแจ้งแถลงไข
เจ้าขรัวยายทายทูลให้ถูกใจ แม่จะได้ลาภล้นคณนา
เป็นของดีที่ยิ่งทุกสิ่งสรรพ์ งามเหมือนจันทร์ที่กระจ่างกลางเวหา
เป็นวันเสาร์ยามสามตามตำรา ข่าวจะมาแจ้งความในสามวัน ฯ
๏ นางฟังคำทำนายภิปรายเปรียบ เชิงประเทียบรู้เท่าทุกสิ่งสรรพ์
จึงตอบว่าถ้าได้ทรัพย์กับสุวรรณ จะแบ่งปันให้ทั่วทุกขรัวยาย
แล้วแลดูสุริยาเวลาเฝ้า จึงชวนเหล่าสาวสรรค์สิ้นทั้งหลาย
จากปราสาทสุวรรณพรรณราย ก็ผันผายขึ้นเฝ้าท้าวกุมภัณฑ์ ฯ
๏ ปางพระองค์ทรงโลกโมลียักษ์ เห็นลูกรักเศร้าสร้อยเหมือนโศกศัลย์
ไม่แต่งองค์ทรงสำอางอย่างทุกวัน ทีจะรัญจวนใจไม่เสบย
จึงดำรัสถามความไปตามซื่อ เจ้าเจ็บไข้ไปหรือนะลูกเอ๋ย
หรือเคืองข้องหมองหมางอย่าพรางเลย แม่ทรามเชยเล่าแถลงให้แจ้งใจ
นางบังคมก้มกราบพนาสูร สนองทูลกิจจาอัชฌาสัย
เพราะพระคุณอุ่นเกศคุ้มเภทภัย ลูกมิได้ข้องขัดหัทยา ฯ
๏ เจ้ากรุงมารฟังสารสายสวาท พจนารถน่ารักนั้นนักหนา
เห็นเกรงใจไม่แจ้งซึ่งกิจจา แต่กิริยาไม่สบายข้างภายใน
จำจะพาโฉมงามทรามสวาท ไปประพาสชมมัจฉาชลาไหล
ถึงเกาะแก้วแนวเนินพนมไพร ให้ชื่นใจลูกน้อยสร้อยสุดา
ดำริพลางทางตรัสกับนงลักษณ์ เจ้าดวงจักษุในเบื้องซ้ายขวา
พ่อจะชวนเจ้าไปชมยมนา ห้องมหามหรณพเนินคีรี
ดำรัสพลางทางเยี่ยมพระแกลรัตน์ โองการตรัสสั่งนนทยักษี
จงตระเตรียมเภตราอย่าช้าที กูจะพาบุตรีไปชมชล ฯ
๏ เสนารับอภิวาทกรุงกระษัตริย์ มาเรียกรัดเร่งรับอยู่สับสน
จัดเภตราห้าร้อยบรรทุกพล ทั้งต้นหนล้าต้ามาประจำ
สำเภาทรงธงทองทั้งท้ายหน้า ทำใบผ้าพื้นแดงดูงามขำ
เรือดั้งกันนั้นล้วนใบดำ มาลอยลำแลสล้างกลางคงคา
ครั้นเสร็จสรรพกลับเข้าไปกราบทูล พนาสูรแสนโสมนัสสา
จึงตรัสชวนลูกน้อยสร้อยสุดา กับมณฑาวดีร่วมชีวัน
ทั้งพระวงศ์พงศาบรรดายักษ์ กำนัลนักสนมนาฏนางสาวสรรค์
ออกจากวังคั่งคับนับหมื่นพัน ก็ตามกันลงไปในเภตรา
แต่จอมวงศ์พงศ์กระษัตริย์จัตุพักตร์ กับเมียรักบุตรีเสน่หา
ขึ้นนั่งบนบาหลีด้วยปรีดา ฝูงกำนัลกัลยาอยู่รายเรียง ฯ
๏ ฝ่ายกุมภัณฑ์ขันกว้านบางจังกว้า ก็เฮฮาโห่ลั่นสนั่นเสียง
ถอนสมอช่อใบขึ้นพร้อมเพรียง ออกแล่นเรียงรายมาในสาคร
ออกทะเลน้ำลึกนึกอนาถ มัจฉาชาติใหญ่น้อยลอยสลอน
คลื่นละลอกกลอกกลิ้งเป็นตอนตอน เรือขย้อนโยนพัดสะบัดใบ
สร้อยสุดาเล็งแลกระแสสมุทร จิตมนุษย์นึกพรั่นประหวั่นไหว
เข้าเคียงบาทพระบิดาประหม่าใจ ตกพระทัยทึกทักซบพักตรา ฯ
๏ เจ้ากรุงมารรับขวัญรำพันปลอบ แม่อย่าหมอบนักเลยจงเงยหน้า
ถึงสำเภาอับปางกลางคงคา พ่อจะพาเหาะไปมิให้ตาย
แล้วแย้มสรวลชวนชมมัจฉาชาติ ขึ้นเกลื่อนกลาดกลางวนชลสาย
ฝูงโลมามาเคียงกันเรียงราย ปลาวาฬว่ายเวียนหาฝูงปลาวาฬ
ฉลามเลี้ยวเที่ยวตามฉลามคู่ ฉนากงูงวงฟาดฉะฉาดฉาน
ปลาวาฬผุดพ่นนํ้าเท่าลำตาล กระโห้หาญหวงไข่ไล่กุมภา
เป็นคู่คู่งูเงือกขึ้นเกลือกกลิ้ง มัติมิงคล์กอดกัดกินมัจฉา
พระชี้บอกลูกน้อยสร้อยสุดา ให้ชมปลาทั้งสนมกรมใน
แล้วร้องสั่งอสุราโยธาหาญ ให้หมู่มารลงเล่นชลาไหล
จับปลาร้ายที่ในสายสมุทรไท เอามาให้ลูกกูจะดูมัน
อสุรินยินเสียงพญายักษ์ ใจก็รักจะใคร่เล่นเกษมสันต์
กระโดดโถมโครมครามลงตามกัน เสียงสนั่นกึกก้องท้องทะเล
บ้างไล่คว้าปลาฉลามตามฉนาก ฉุกกระชากชิงกันอยู่หันเห
บ้างดำนํ้าคลำงมสมคะเน หนีบจระเข้ขึ้นมาได้อ้ายกะโต
บ้างจับนาคปากกัดกระหวัดกอด มันเลยลอดลัดไปให้โมโห
บ้างจับนางเงือกนํ้าทำเฉโก กระชากฉุดผุดโผล่ขึ้นกลางชล
อันสัตว์ร้ายที่ในสายกระแสสินธุ์ อสุรินไล่จับอยู่สับสน
ทั้งนายไพร่ได้ทุกกุมภัณฑ์พล แล้วต่างคนมาถวายอยู่รายเรียง ฯ
๏ ฝ่ายจอมอสุรินทร์ปิ่นกระษัตริย์ ตบพระหัตถ์สรวลสันต์สนั่นเสียง
ให้ลองแรงแข่งดูเป็นคู่เคียง ใครแพ้เพลี่ยงเย้ยเยาะหัวเราะกัน
เสียงกึกก้องมาในท้องทะเลหลวง ทุกกระทรวงปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
พอถึงเกาะหว่างท่าหน้าอารัญ[๑] ปืนหลักลั่นตึงตามกันสามที
ทอดสมอรอรั้งอยู่ทั้งหมด ต่างโทรมลดลงใบไว้กับที่
ท้าวกุมภัณฑ์บัญชาชวนบุตรี มเหสีสาวสนมกรมใน
ลงสัดจอง[๒]ล่องเลยเข้าเกยหาด ขึ้นลีลาศเลียบเดินเนินไศล
หอมตรลบกลบกลิ่นดอกไม้ไพร ระรื่นในหว่างเวิ้งเชิงคีรี
ดูดาษดื่นพื้นพรรณล้วนบุปผา ย้อยระย้าสองข้างหว่างวิถี
พญายักษ์หักกิ่งเก็บจำปี แล้วเลือกที่ใบติดให้ธิดา
พระมารดากรีดเล็บเก็บนางแย้ม ให้โฉมยงทรงแซมซึ่งเกศา
ฝูงกำนัลชวนกันเก็บจำปา ใส่ห่อผ้าแพรห่มแล้วชมเชย
ที่เตี้ยค่อมน้อมกิ่งเก็บไม่ได้ ขอดอกไม้ลูกบ้างเถิดแม่เอ๋ย
เขาวิ่งหนีน้อยใจกระไรเลย ต่างเยาะเย้ยก็ยิ่งอายซังตายเดิน ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสมร บทจรเลียบดูภูเขาเขิน
พญายักษ์นำหน้าพาดำเนิน นางเพลิดเพลินทางเก็บมาลา
ถึงสถานศาลสรวงสุรารักษ์ พญายักษ์หยุดนั่งริมเนินผา
อัคเรศดวงจิตกับธิดา ก็ตามมาหมอบเมียงอยู่เคียงองค์
นางสาวสรรค์บรรดาตามเสด็จ ที่เหนื่อยเหน็ดก็กระเจิงละเลิงหลง
บ้านเดินเด็ดดอกไม้มาในดง ฝูงอนงค์ร้องเรียกกันเพรียกไป ฯ
๏ ฝ่ายนกแก้วกายแปลงกำแหงหาญ อยู่บนศาลเขาเขตข้างเพศไสย
สนิทหลับจับเจ่าเศร้าพระทัย สะดุ้งได้ยินเสียงสำเนียงดัง
จึงโผโผนโจนจับกิ่งพฤกษา ทัศนาเห็นคนอยู่คับคั่ง
มเหสีแสนสาวนางชาววัง ประณตนั่งอยู่กับหน้าพญามาร[๓]