Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
อภิรุมชุมสายรายสลับ แลระยับฉัตรเรียงเคียงสลอน
เครื่องอาวุธเสโล่แลโตมร ธนูศรดาบดั้งตั้งกระบวน
เชิญเสด็จสามกษัตริย์ขึ้นรถา เสวกาแห่แหนเข้าแดนสวน
เจ็ดกษัตริย์พร้อมพรักแล้วชักชวน ตามกระบวนพระมุนินทร์ปิ่นประชา ฯ
ชมวิหคนกไม้ในวิถี จำปาจำปีขึ้นชิดต้นกฤษณา
ทั้งกาหลงชงโคโยทะกา มะลิลามะลิวัลย์พันประยงคุ์
อังกาบแก้วสายหยุดพุทธชาด ระดาดาษดอกระย้ามหาหงส์
ยี่สุ่นแซมแกมปนต้นประยงคุ์ ประดู่ดงดอกเหลืองเนื่องกันไป
ฝูงกาลิงจับกิ่งอุโลกร้อง นกยูงทองจับยอดยางไสว
กาสักจับยืนพลอดบนยอดไทร นกเขาไฟจับแฟบยืนแอบตัว
สาลิกาจับนิ่งบนกิ่งแก้ว เสียงเจื้อยแจ้วคลอเคลียทั้งเมียผัว
เห็นคนมาบินว่อนเที่ยวซ่อนตัว เพราะความกลัวหนีไปเสียไกลรัง
นกขมิ้นจับแมงเม่าพลางเคล้าคู่ ซังแชวอยู่พูดพลอดยอดมะสัง
กาเรียนดงส่งเสียงสำเนียงดัง บนยอตตรังแซ่ซ้องก้องกังวาน
โพระดกจับไม้มะเดื่อปล้อง กระทุ้งทองจับกระถินกินอาหาร
ฝูงกระทาจับกระทิงไม่นิ่งนาน ร้องประสานควักข้าวตากไปฝากตา ฯ
เจ็ดกษัตริย์ทอดทัศนานก ฝูงวิหคหลายอย่างต่างภาษา
จัตุบาทดาษดื่นพื้นสุธา ฝูงเลียงผาเม่นหมีชะนีไพร
ละมั่งระมาดผาดเผ่นเล่นบนโขด เสือกระโดดจับฟัดจนตัดษัย
ฝูงโคถึกมฤคาพากันไป เที่ยวในไพรพงกว้างทางอรัญ
ทั้งลิงค่างช้างเถื่อนวิ่งเกลื่อนกลุ้ม แอบสุมทุมชายป่าพนาสัณฑ์
ทั้งฟานแฟนแล่นเรียงไปเคียงกัน ชะมดฉมันกวางทรายกระต่ายดง
ฝูงแรดร้ายควายเปลี่ยวเที่ยวเลี้ยวลัด ในป่าชัฏพุ่มไม้ไพรระหง
ทั้งฝูงฬากาสรในดอนดง ตุ่นกระจงจามรีมีบนเนิน
เจ็ดกษัตริย์ทัศนาในป่าไม้ ยกพลไปตามลำเนาภูเขาเขิน
ระยะย่างทางไปพอใจเพลิน รีบดำเนินพลไปใกล้ลังกา ฯ
ฝ่ายพระยาวาโหมที่อยู่ด่าน เมืองป่าตาลพร้อมพรักคอยรักษา
ครั้นรู้ข่าวเจ้านายเสด็จมา ก็ปรีดาต้อนรับกองทัพพลัน
เอาสิ่งของกองรายถวายเสร็จ เชิญเสด็จทรงเดชเข้าเขตขัณฑ์
เจ็ดกษัตริย์สุริย์วงศ์เผ่าพงพันธุ์ ทั้งนักธรรม์เสวกาพลากร
พระอภัยมุนีฤๅษีสาม เสด็จตามมรรคาหน้าสิงขร
หยุดประทับรถาพลากร เจ้านครนคราเมืองป่าตาล
เจ็ดกษัตริย์ขึ้นประทับบนตึกใหญ่ พลไพร่พวกพหลพลทหาร
เข้ายับยั้งนั่งนอนผ่อนสำราญ เสพอาหารถ้วนทั่วทุกตัวตน
พระอภัยมุนีหลวงชีสอง เสวยของโอชาผลาผล
เจ็ดกษัตริย์ขัตติยาเจ้าสากล ให้ตรวจพลล้อมรอบขอบกำแพง
พวกวาโหมเกณฑ์ไพร่ให้รายรอบ ตามเขตขอบไฟสว่างกระจ่างแสง
แล้วเกณฑ์พวกสารวัตรคอยจัดแจง ตามตำแหน่งนายหมวดให้ตรวจตรา ฯ
ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นฤๅษี ประทับที่ป่าตาลริมชานผา
บนเก๋งใหญ่ในประเทศเขตลังกา ภาวนาทางธรรมสำมดึงส์
มัธยัสถ์ตัดห่วงบ่วงสงสาร หมายนิพพานลุล่วงไม่หวงหึง
หวังประโยชน์ทางธรรมสำมดึงส์ กว่าจะถึงพระนิพพานเหมือนการตรอง
ให้โอวาทแต่บรรดาที่มาด้วย พระหวังช่วยเหล่าคนที่หม่นหมอง
เทศนาสากลให้คนตรอง โดยทำนองนักพรตให้อดใจ
แล้วดำริติเตียนกองกิเลส แม้นใครเจตนานักมักหลงใหล
ไม่เป็นอันนั่งนอนมักร้อนใจ จะพาให้ทุกข์ขังไม่ยั่งยืน
ทุจริตจิตชั่วอ้ายตัวโลภ หลงละโมบเรี่ยวแรงต้องแข็งขืน
เกิดทิษฐิที่ในจิตดั่งพิษปืน ต้องแข็งขืนมานะในอารมณ์
คืนฉันทากล้านักมักให้ชั่ว ต้องหมองมัวหวานหายกลายเป็นขม
ผู้ที่จะเข้ามาสมาคม ไม่นิยมรักกันเพราะฉันทา ฯ
พระปิ่นเกศเทศนาคาถาจบ พอค่ำพลบผายผันต่างหรรษา
บางหลับนอนผ่อนสบายคลายอุรา ที่เมื่อยมาค่อยเป็นสุขที่ทุกข์ทน
ต่อรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ จึ่งจะยาตราทัพขับพหล
ประเวศวังลังกาพลาพล โดยตำบลรัถยาจากป่าตาล
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาห้อง สกุณร้องไก่กระชันขันประสาน
โกกิลาการ้องก้องกังวาน พระพายพานพัดพาสุมาลัย
ระรื่นรินกลิ่นกุหลาบอังกาบแก้ว ทั้งนมแมวคัดเค้าขาวไสว
มะลิวัลย์จันทน์อบตลบไป สุมาลัยเกสรขจรจาย
กำดัดดึกเย็นเยียบเงียบสงัด สำเนียงสัตว์ร้องขานประสานถวาย
จังหรีดร้องกิ่งไทรเรไรราย ราวกับสายซอสีปี่ชวา
เจ็ดกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงสดับ สำเนียงจับโสตสิ้นถวิลหา
ที่มีคู่อยู่ยังเมืองลังกา ที่พาราอยู่ไกลพระทัยครวญ
อยากจะใคร่ไปยลวิมลสมร แสนอาวรณ์ดิ้นโดยเฝ้าโหยหวน
ป่านนี้มิตรกนิษฐ์น้อยจะคอยครวญ ใครจะชวนให้เจ้าชื่นเมื่อตื่นนอน
แสนวิตกอกเอ๋ยมาช่วยศึก อนาถนึกพากันทิ้งมิ่งสมร
มากรากกรำจำร้างห่างที่นอน แสนอาวรณ์เหมือนกันหมดต้องอดโซ
เพราะบาทหลวงเจ้ากรรมมันทำวุ่น จึงเคืองขุ่นพากันมาอนาโถ
จะตัดรักหักอาลัยเห็นใหญ่โต หัวอกโอ้แสนช้ำระกำทรวง
เจ็ดกษัตริย์อัดอั้นเหมือนกันหมด โศกกำสรดร้อนพระทัยเป็นใหญ่หลวง
อนาถนอนกรประทับกับพระทรวง ให้เหงาง่วงร้อนรักหนักอุรา
โอ้พระจันทร์อันสว่างกลางเวหน นำนิพนธ์ไปถึงมิตรกนิษฐา
ช่วยแจ้งโศกโรครักหนักอุรา ถึงสุดาดวงเดือนเพื่อนที่นอน ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ โทมนัสหวนคะนึงถึงสมร
แต่ขืนแข็งแสร้งตรัสเหมือนตัดรอน ว่าดูก่อนลูกหลานการกังวล
ประเวณีมีทั่วทุกตัวสัตว์ แม้นจะตัดญาติเห็นไม่เป็นผล
บังเกิดมีทุกข์ร้อนต้องผ่อนปรน กว่าจะพ้นความเข็ญค่อยเย็นใจ
ไปถึงวังลังกาถ้าเสร็จศึก คงสมนึกมั่นคงอย่าสงสัย
เหมือนคำอาว่าวอนอย่าอ่อนใจ คงจะได้คืนหลังไปวังเวียง
แต่เจ้าสุดสาครเขานอนหลับ พอทัพกลับไปถึงถิ่นก็สิ้นเสียง
ไม่ต้องวิ่งสับสนขนเสบียง จะฟังเสียงเห็นไม่ได้คงไสยา
หกกษัตริย์สรวลสันต์พอกันทุกข์ ค่อยสนุกเอะอะเสียงจ๊ะจ๋า
ฟังรับสั่งปิ่นเกล้าพระเจ้าอา สนทนากันไปพอใจคลาย
พอเดือนเที่ยงเสียงนกวิหคร้อง ประสานซ้องจวนอุทัยจะใกล้ฉาย
ไก่กระชั้นขันเกริ่นบนเนินทราย ดาวประกายพฤกษ์เผ่นขึ้นเด่นตรง
กระเหว่าดงส่งเสียงสำเนียงแจ้ว วิเวกแว่วก้องในไพรระหง
ดึกสงัดสัตว์ป่าคณาดง ต่างก็ส่งเสียงร้องก้องกังวาน ฯ
จะกล่าวฝ่ายนายหมวดตรวจพหล เอารถต้นมาประทับกับทหาร
ที่นั่งทองรองเรืองจัดเครื่องอาน พนักงานทุกตำแหน่งแต่งกระบวน
พลโล่โตมรศรกำซาบ ทั้งดั้งดาบตั้งรายอยู่ชายสวน
จวนจะรุ่งสุริย์ฉายรายกระบวน ทั้งธงทวนฉัตรชั้นกรรภิรมย์
เครื่องจามรทอนตะวันเป็นหลั่นลด ทั้งกลิ้งกลดราเชนทร์เกณฑ์สนม
พอแสงทองส่องสว่างน้ำค้างพรม ตื่นประทมพร้อมพระวงศ์ต่างสรงชล
เต้าสุหร่ายสายรินกลิ่นกุหลาบ ละอองอาบโปรยปรอยตั้งฝอยฝน
พนักงานคลานถวายสายสุคนธ์ จรุงปนเครื่องอำพันจันทนา ฯ
ครั้นเสร็จสรงทรงเครื่องเรืองจรัส เนาวรัตน์ฉลององค์ทรงภูษา
ปางพระจอมมุนินทร์ปิ่นประชา ทรงชฎากลีบกระหวัดจัดประจง
ดาบสินีชีสองครองภูษิต สำรวมกิจยุรย่างดังนางหงส์
พระดาบสเสด็จตามกันสามองค์ พร้อมพระวงศ์สิบกษัตริย์รับจัดแจง
สามพระองค์ทรงรถมีกลดกั้น เป็นหลั่นหลั่นพอสว่างกระจ่างแสง
พวกเสนาพร้อมถ้วนกระบวนแซง ครบตำแหน่งตามข้างอย่างโบราณ
พวกฤๅษีเสวกามาข้างหลัง เดินสะพรั่งเสนาโยธาหาญ
เจ็ดกษัตริย์ทรงม้าอาชาชาญ แสนสำราญรีบเดินดำเนินพล
เดินกระบวนทวนธงตรงเข้าป่า ชมรุกขาเขาไม้ไพรระหง
กระทุ่มกระถินอินจันทน์ต้นคันทรง ประดู่ดงกร่างไกรไทรพุ่มเรียง
มะตูมแต้วแก้วเกดพิกุลค้อม พะยุงพะยอมขวิดขวาดมะหาดเหียง
โศกมะสังยางสะคร้อสมอเรียง ตะเคียนเคียงซึกสนต้นพะวา
ชมวิหกนกไม้ก็หลายอย่าง มีต่างต่างหลายหลากมากนักหนา
จะรำพันฝูงสัตว์ที่วัฒนา ยุติกาแต่พอควรจะด่วนไป ฯ
ป่างพระจอมมุนินทร์ปิ่นฤๅษี สุวรรณมาลีวัณฬาอัชฌาสัย
ถือเอาเพศขันตีเป็นชีไพร ฉันลูกไม้เผือกมันพรรณผลา
ถือบำเพ็งเคร่งครัดหวังตัดเชื้อ ไม่เอื้อเฟื้อสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ดำเนินพลมากระทั่งถึงลังกา พอเวลาบ่ายสีรวีวรรณ ฯ
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลฉวี สุลาลีวายวิโยคที่โศกศัลย์
พลางชวนพวกสาวสุรางค์นางกำนัล มาพร้อมกันรีบออกไปนอกวัง
รับเสด็จพระมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์ ขึ้นปรางค์รัตน์โดยในพระทัยหวัง
เจ็ดกษัตริย์สุริย์วงศ์ดำรงวัง มาคับคั่งวงศาพลากร
ทั้งฤๅษีเสนาพวกข้าเฝ้า ผู้เป็นเจ้าคับคั่งนั่งสลอน
ให้เลี้ยงดูหมู่พหลพลนิกร ราษฎรอิ่มเอมเกษมใจ ฯ
ป่างพระสุดสาครบวรนาถ อภิวาททูลแจ้งแถลงไข
แต่พระองค์ทรงสิกขาด้วยอาลัย ขอเชิญไทธิบดินทร์ปิ่นประชา
พวกพระวงศ์พงศ์เผ่าเหล่าพระญาติ ขอโอวาทจะได้จำคำสิกขา
จำเริญเรียนเพียรไปในศรัทธา ตามปัญญาจะได้ทราบที่บาปบุญ ฯ
ป่างพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ ให้อนุญาตขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ว่าผู้ใดใจศรัทธาจะการุญ จะอุดหนุนสอนสั่งอย่างบาลี
ตามวิสัยในจริตกิจดาบส คงปรากฏวายทุกข์เป็นสุขี
ตามกุศลผลผลาบารมี ได้เป็นที่พึ่งพักประจักษ์ความ
เจ็ดกษัตริย์มัสการแล้วกรานกราบ ศิโรราบพระมุนินทร์ปิ่นสยาม
แล้วพระองค์ทรงตรัสตัดเนื้อความ ไม่ห้ามปรามหลานบุตรสุดแต่ใจ
เมื่อศรัทธากล้าหาญทิ้งบ้านช่อง ละพี่น้องภรรยาอัชฌาสัย
จะตั้งเพียรพยายามก็ตามใจ หรือจะไม่ศรัทธาก็อย่าทำ
ไม่ข่มขืนอารมณ์เที่ยวข่มขี่ ใครรักดีจะช่วยชุบอุปถัมภ์
ไม่ศรัทธาอย่าพ้องเกิดกองกรรม อย่าควรทำเอาแต่หน้าสมาทาน
พระดำรัสตรัสความไปตามเหตุ แล้วก็เทศนาซ้ำบนคำขาน
แม้นผู้ใดจะประโยชน์โพธิญาณ หมายนิพพานภาคหน้าให้ถาวร
ต้องตัดบ่วงห่วงใยไปอยู่ป่า เสพผลาอยู่ลำเนาเขาสิงขร
กินเผือกมันพรรณผลาในป่าดอน เอาสิงขรเป็นเคหาบูชาไฟ ฯ
พอจบธรรมคำสอนพระนักพรต สิกขาบทจึ่งค่อยแจ้งแถลงไข
เจ็ดพระองค์ทรงฟังตั้งพระทัย แต่ยังไม่อยากบวชสวดสุบิน
เพราะยังไม่ลุล่วงตัดห่วงได้ เป็นจนใจแต่ยังคิดจิตถวิล
จะบวชเรียนเขียนอ่านการแผ่นดิน ยังไม่สิ้นศึกเสร็จสำเร็จความ
เจ็ดกษัตริย์ทรงฟังรับสั่งสอน ชุลีกรนอบนบคำรบสาม
มิได้ทูลข้อใดในใจความ จะบวชตามร้อนทรวงยังห่วงเมีย
แต่บรรดาเผ่าพงศ์วงศ์กษัตริย์ ให้อั้นอัดทรวงจริงต่างนิ่งเสีย
แม้นได้ช่องคิดจะลาไปหาเมีย จะบวชเสียก็ต้องอดหมดทุกคน ฯ
จะกล่าวถึงนคราการะเวก อดิเรกรุ่งฟ้าเวหาหน
เสด็จออกพระโรงใหญ่ไพชยนต์ ภูวดลสั่งมหาเสนานาย
ให้จัดลำกำปั่นที่สันทัด จงรีบรัดเร็วไปเหมือนใจหมาย
เชิญเอาสารไปลังกาสักห้านาย จงผันผายรีบไปดั่งใจจง
บอกกษัตริย์หัสไชยว่าให้กลับ ตามบังคับกูไปอย่าใหลหลง
ให้ทูลลาบิตุราชมาตุรงค์ ว่าสององค์สร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
ให้ปั่นป่วนครรภ์แก่เกือบจะคลอด จะทิ้งทอดสองไว้อย่างไรหนา
เองรีบไปบอกเล่าให้เขามา ตามบัญชากูสั่งอย่างคดี
ขุนเสนาคลาไคลรีบไปบอก ให้เวรนอกจัดหากะลาสี
ลงเรือใหญ่ใส่เสบียงเลี้ยงโยธี ขุนเสนีรับสารใส่พานทอง
เชิญลงลำกำปั่นมิทันช้า เสวกาเข้าประมูลทูลฉลอง
ถวายบังคมลาฝ่าละออง แล้วรับของเสื้อผ้าทูลลาไป
ลงกำปั่นฤกษ์ดีให้ตีฆ้อง ออกแล่นล่องตามมหาชลาไหล
กะลาสีคลี่สายระบายใบ ออกแล่นไปเข็มตั้งฝั่งลังกา
สองเดือนครึ่งถึงอ่าวเมืองสิงหล ประชาชนไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ลงเรือช่วงล่วงเข้าในลังกา แวะเข้าหาขุนด่านชานนคร
แจ้งคดีสาราเมืองการะเวก เสนาเอกเชิญพานสารอักษร
พวกขุนด่านพาไปในนคร แจ้งอักษรกรมท่าศาลากลาง
ขุนนางรับผู้ถือหนังสือสาร กับขุนด่านรีบรัดไม่ขัดขวาง
เอาสารใส่เสลี่ยงงามาตามทาง พระกลดกางกั้นไปจนในวัง
ถึงพระโรงรจนามุกดาหาร ก็เชิญพานคลานเข้าไปดั่งใจหวัง
ปางพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงวัง เสด็จออกนั่งแท่นแก้วอันแพรวพราย
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาสนอง ทูลละอองธุลีบาทเหมือนมาดหมาย
พระทรงศิลผินพักตร์มาทักทาย เสนานายผู้ถือหนังสือมา
แต่นครนคราการะเวก อำมาตย์เอกทูลถวายลายเลขา
พระตรัสสั่งพระศรีผู้ปรีชา คลี่สาราอ่านถวายเป็นใจความ ฯ
ศุภลักษณ์อักขราเมืองการะเวก เสวยเศวกฉัตรชัยในสนาม
ถึงพระปิ่นลังกาสง่างาม เพราะมีความวิตกในอกใจ
ด้วยพระสุณิสาสองสมร ตั้งอุทรเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ครรภ์ก็แก่สองบังอรร้อนพระทัย ขอหัสไชยสามีให้ลีลา
ด้วยสององค์บังอรอาวรณ์หวัง ให้กลับหลังไปพิทักษ์อยู่รักษา
พระลูกน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา ด้วยครรภาเกือบจะคลอดยอดบังอร ฯ
พอจบสารเจ้าพาราการะเวก เสนาเอกกราบบพิตรอดิศร
หัสไชยได้ฟังสองบังอร อุราร้อนราวกับไฟประลัยลาญ
พระพักตร์เศร้าเหงาหงิมไม่ยิ้มแย้ม เหมือนเดือนแจ่มเมฆตั้งบังประหาร
ก็อับแสงไม่จำรัสชัชวาล เหมือนบัวบานต้องอาทิตย์ก็อิดโรย
จึ่งกราบทูลพระเจ้าอาขอลากลับ อันการทัพก็ค่อยสร่างสว่างโหย
ด้วยพระน้องสองมิตรจะอิดโรย เห็นจะโกยกองเศร้าทุกเช้าเย็น ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงสดับ พระทัยวับเอะของเราเล่าก็เห็น
เกือบจะคลอดลูกเต้าปะคราวเป็น จะร้อนเย็นหรืออย่างไรความไกลตา
จึงว่ากับหัสไชยไปสิหลาน ข้อรำคาญอยู่ด้วยมิตรกนิษฐา
ถึงตัวเจ้าก็วิตกเหมือนอกอา นางรำภาเล่าก็ท้องจะต้องไป
แม้นช้าอยู่ดูเหมือนเราทิ้งขว้าง จะอ้างว้างวิญญาณ์เลือดตาไหล
วิสัยหญิงจริงนะหลานแม้นนานไป จะเห็นใจเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
จำจะไปทูลลาพระดาบส คิดเปลื้องปลดไปพาราอากับหลาน
เจ้าสี่คนเขาไม่ไปก็ใช่การ เราอาหลานมาไปเฝ้าเล่าคดี
พลางชวนพระหัสไชยเข้าไปเฝ้า แล้วก้มเกล้าทูลความตามสารศรี
เมืองการะเวกเวียงชัยให้มนตรี นำคดีสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
ว่าโฉมยงทรงครรภ์เกือบประสูติ ให้พวกทูตมาแสดงแจ้งเลขา
ทูลพระจอมนครินทร์ปิ่นประชา ขอทูลลาองค์กษัตริย์หัสไชย ฯ
ป่างพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ ตรัสประภาษชี้แจงแถลงไข
ธุระเจ้าเล่าก็ร้อนอย่านอนใจ จงรีบไปพาราอย่าช้าที
แล้วพระองค์อวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล ให้ผ่องพ้นจากทุกข์เป็นสุขี
ทิ้งพยาธิโรคาอย่ายายี จงเปรมปรีดิ์ครองอาณาประชาชน ฯ
ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ ทูลรำพันเล่าแจ้งแห่งนุสนธิ์
ว่ารำภาเล่าก็ท้องหมองกมล ไปอยู่คนเดียวเปล่าเศร้าวิญญาณ์
ขอลาไปรมจักรนัคเรศ นางเทวษโดยดิ้นถวิลหา
เมื่อคลอดแล้วเสร็จสรรพจะกลับมา อยู่ลังกาบวชบ้างอย่างพระองค์ ฯ
ฝ่ายละเวงดาบสอดไม่ได้ พระห่วงใยอยู่ที่ของต้องประสงค์
จะเสด็จกลับมาอยู่ป่าดง อันไพรพงเงียบเหงาเศร้าอุรา
เห็นจะตัดห่วงใยไม่ตลอด จะทิ้งทอดเผ่าพงศ์พระวงศา
เห็นไม่สมอย่าตรัสวัจนา มิใช่ว่าบวชตัวเพราะกลัวนาย
ไปถึงวังนั่งนอนก็เป็นสุข มิใช่ทุกข์ร้อนรนต้องขวนขวาย
ใช่ขุ่นข้องหมองหมางระคางคาย ตามสบายสารพัดไม่ขัดเคือง
ถึงศรัทธาจริงจังก็ยังขัด ที่จะตัดญาติวงศ์มาทรงเหลือง
เห็นเขาไม่ยินยอมพร้อมทั้งเมือง พระจะเปลื้องปลดปละสละมา
ไม่เห็นจริงดอกหนาพระอย่าตรัส คงจะขัดกีดขวางทางสิกขา
ถึงพระองค์ทรงสวัสดิ์จะศรัทธา ก็เห็นว่าบ่วงน้อยจะคอยกัน ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ทรงสดับ บทบังคับถูกพระทัยดังใฝ่ฝัน
แต่ความอายหลายอย่างนางรำพัน มันให้ตันทรวงต้องนิ่งจริงของนาง
แต่จำใจจำตอบพระดาบส น้อมประณตทูลไปมิได้หมาง
อันตัวน้องก็ศรัทธาหาหนทาง ไม่กีดขวางที่ตรงเล่ห์ประเวณี
อันเปรี้ยวหวานจืดเค็มก็เต็มอก หมายจะยกกองทุกข์เอาสุขี
ไม่ห่วงใยในสันดานการโลกีย์ เชิญพระพี่ดูไปแม้นไม่มา
บรรพชิตให้เหมือนคำน้องดำริ จึ่งค่อยติโทษน้องให้นักหนา
ฝ่ายองค์ดาบสินีชีวัณฬา จึ่งตรัสว่าสาธุสะฉันจะคอย
ศรีสุวรรณรันทดแล้วพจนารถ แต่หวั่นหวาดอยู่ด้วยรักพระพักตร์จ๋อย
แข็งพระทัยตอบสนองไม่ต้องคอย ไปสักหน่อยก็จะมาเหมือนวาจัง ฯ
ฝ่ายสุวรรณมาลีว่าดีแท้ ยังไม่แก่บรรพชาห่วงหน้าหลัง
เป็นฤๅษีชีป่าก็น่าชัง หยุดอยู่บ้างเลี้ยงอาณาประชาชน
พระเชษฐาเล่าก็บวชผนวชแล้ว เหมือนฉัตรแก้วคงจะได้ฝ่ายกุศล
อยู่ครอบครองไพร่ฟ้าประชาชน ทั้งสิงหลรมจักรนัครา
พอเป็นที่พึ่งพักสำนักญาติ จะตัดขาดเช่นสมเด็จพระเชษฐา
ฉันก็ไม่ห้ามปรามตามศรัทธา แต่เห็นว่าห่วงใยหลายประการ ฯ
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี ฟังสองชีพูดจาต่างว่าขาน
จึงเอื้อนอรรถตรัสไปว่าใช่การ อันบุญทานน้องเราไม่เข้าใจ
ตามประสงค์ตรงถนัดอย่าขัดขวาง ใครกั้นกางเสียกิจผิดวิสัย
อย่าไปพูดให้เขาตื่นข่มขืนใจ ผิดวิสัยนักสิทธ์อย่าคิดปอง ฯ
ศรีสุวรรณนั่งยิ้มอิ่มในจิต พระนักสิทธ์ตรัสบรรเทาที่เศร้าหมอง
เห็นจะได้สมนึกเหมือนตรึกตรอง หลวงชีสองพูดจาไม่น่าฟัง
จะชักชวนให้ไปอดเหมือนมดง่าม วิ่งซุ่มซ่ามสำทับจะจับขัง
จะบวชเรียนเพียรไปไม่จีรัง มิใช่ยังเช่นพระพี่เมียมิยอม
แต่จำใจจำจนเหมือนคนโง่ ทนโทโสคราวจนเช่นคนผอม
นึกในจิตเหมือนแต่ก่อนไม่หย่อนยอม จะอดออมแนมเหน็บให้เจ็บใจ
นี่เธอเป็นฤๅษีจะมีโทษ จะถือโกรธใช่กิจผิดวิสัย
ครั้นจะตอบไปให้มากกระดากใจ เอาแต่ได้การเราพอเบาทรวง
แล้วทูลลาพาหัสไชยหลาน ต่างก็คลานจากที่พักตำหนักหลวง
มาสั่งพวกไพร่พลคนทั้งปวง ตามกระทรวงที่จะกลับกองทัพไป
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าพหล ให้จัดพลเรียกกันเสียงหวั่นไหว
พวกรมจักรนัคราจะคลาไคล บ้างผูกใบเปลี่ยนเพลาเสากระโดง ฯ
ฝ่ายเภตราการะเวกอำมาตย์ ไปเฝ้ากราดเรือบัลลังก์ที่นั่งโถง
ผูกเชือกเสาเพลาใบชักสายโยง เสากระโดงเภตราทาน้ำมัน
ครั้นสำเร็จเสร็จสรรพประทับท่า พร้อมล้าต้าต้นหนคนขยัน
มาเตรียมคอยลอยสะพรั่งทั้งดั้งดัน พร้อมกำปั่นสองพาราจะคลาไคล ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ โองการตรัสอำลาอัชฌาสัย
ทั้งลูกหลานว่านเครือเมื่อจะไป พระหัสไชยทูลลาสุดสาคร
กับสินสมุทรภุชพงศ์องค์เชษฐา ทั้งกัลยาเสาวคนธ์วิมลสมร
ศิโรราบกราบก้มประนมกร ต่างอวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี
สินสมุทรสุดคะนองจึ่งร้องว่า อันพี่ยาตรึกตรองเห็นต้องที่
เพราะลูกเมียก็ไม่ท้องถึงสองปี ต้องอยู่นี่แท้แล้วไม่แคล้วเลย
ไหนจะได้ไปผลึกเหมือนนึกหมาย คิดก็อายอนุชาเจ้าข้าเอ๋ย
เมียจะแสนแค้นใจไม่เสบย อรุณเอ๋ยม่ายแท้เจ้าแม่คุณ
ต่างสำรวลสรวลสันต์ด้วยกันหมด ฟังประชดเปรียบเหมือนถูกลูกกระสุน
ศรีสุวรรณตรัสห้ามอย่าตามทุน มันจะวุ่นไปดอกหลานรำคาญใจ
พระตรัสว่าอาเล่าก็พลอยด้วย การเจ็บป่วยมันก็เช่นเป็นนิสัย
เปรียบเหมือนหนึ่งพ่อค้าหากำไร ผู้ดีไพร่มีอยู่ทุกผู้คน
ครั้นจะอยู่ตัวเปล่ามันเหงาหงอย มันจึงคอยวุ่นวายต้องขวายขวน
ประเวณีมีทั่วทุกตัวคน ก็ต้องจนใจจริงหญิงกับชาย ฯ
พระตรัสพลางทางว่าขอลาหลาน อยู่สำราญเปรื่องปราดเหมือนมาดหมาย
พระสั่งเสร็จยุรยาตรค่อยนาดกราย ลาผันผายรีบตรงมาลงเรือ
ห้ากษัตริย์ตามลงส่งเสด็จ พอสรรพเสร็จใช้ใบไปฝ่ายเหนือ
หัสไชยสมประสงค์เสร็จลงเรือ พร้อมทั้งเชื้อญาติวงศ์พงศ์ประยูร
มาตามส่งจนลงเรือที่นั่ง แล้วกลับยังวังเวียงชัยมไหสูรย์
พวกกษัตริย์สุริย์วงศ์พงศ์ประยูร ต่างเพิ่มพูนอยู่ด้วยมิตรคิดจะไป
แม้นได้ช่องจะทูลลาไปหาคู่ จะมาอยู่ใช่กิจผิดวิสัย
ครั้นจะบวชก็ยังหนุ่มนึกกลุ้มใจ จำจะไปพาราหายุพิน
พระวลายุดาวายุพัฒน์ กับพระหัสกันจิตคิดถวิล
ปรึกษากันจะทูลลาไปธานินทร์ พอพระสินสมุทรมาจึ่งว่าพลัน
พ่อจะพากันไปดั่งใจหวัง ฉันก็ตั้งจิตไว้จะผายผัน
เรามาไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ บังคมคัลทูลลาฝ่าละออง
ไปเยี่ยมเยียนเวียงชัยไอศวรรย์ พร้อมด้วยกันได้ประมูลทูลฉลอง
พระก็ชวนกันไปดั่งใจปอง เฝ้าที่ท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
พลางบังคมก้มเศียรลงกราบบาท พระจอมนาถนักสิทธ์คิดสงสาร
ทรงปราศรัยทั่วองค์พวกวงศ์วาน ทั้งลูกหลานที่มาเฝ้าเข้าพระทัย
เห็นจะมาลาไปยังถิ่นฐาน จึ่งโองการชี้แจงแถลงไข
จงร่วมรสรักกันจนบรรลัย มิใช่ใครแต่ล้วนวงศ์พงศ์ประยูร
พระสั่งสอนสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์ ดำรงรัตน์ราชัยสืบไอศูรย์
เมตตาติดตัวไว้ให้เป็นมูล จงเพิ่มพูนรักกันอย่าฉันทา
สินสมุทรได้ช่องฉลองอรรถ พวกกษัตริย์สุริย์วงศ์เผ่าพงศา
มาช่วยการศึกใหญ่ในลังกา ขอทูลลากลับไปดั่งใจปอง ฯ
ป่างพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ โปรดประภาษพรประสิทธิ์สนิทสนอง
นึกสิ่งใดขอให้สมอารมณ์ปอง อย่ารู้ข้องเคืองขัดกำจัดภัย
สี่กษัตริย์รับรสพจนารถ แล้วกราบบาทกลับมาที่อาศัย
มาสั่งพวกเสนาจะคลาไคล จงเร่งไปจัดกำปั่นให้ทันการ
พวกพหลพลรบให้ครบถ้วน ตามกระบวนแต่บรรดาโยธาหาญ
ครั้นจัดแจงแต่งเสร็จสำเร็จการ ไปทูลสารโดยคดีทั้งสี่องค์ ฯ
ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยานราราช จากปราสาทที่นั่งบัลลังก์หงส์
ให้กางใบครบถ้วนปักทวนธง ตั้งเข็มตรงตามแผนต่างแล่นไป
สี่กษัตริย์กับบรรดาโยธาหาญ ออกจากด่านแล่นหลามตามไสว
พวกต้นหนดูเข็มแล่นเล็มไป เมืองของใครใครก็เข้าอ่าวบุรินทร์
เป็นสิ้นทุกข์สุขเกษมเปรมในจิต ด้วยสมคิดชื่นชมสมถวิล
ที่หนักอกยกวางเสียกลางดิน เป็นเสร็จสิ้นความเศร้าบรรเทาคลาย
เข้าเวียงวังตั้งหน้าไปหามิตร ประคองชิดใช้เนื้อให้เหลือหลาย
วันจากห้องต้องร้างไปห่างกาย ต้องคิดรายวันประชดหมดทุกองค์ ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ครั้นส่งญาติเสร็จสมอารมณ์ประสงค์
แล้วเสด็จเข้าวังดั่งจำนง ขึ้นเฝ้าองค์พระมุนินทร์ปิ่นประชา
ปรนนิบัติจัดแจงของเสวย ทั้งนมเนยใส่เครื่องต้นผลพฤกษา
ถวายสามพระมุนินทร์ปิ่นประชา ทุกเวลามิได้คลาดบาทยุคล ฯ
ฝ่ายนักสิทธ์องค์อภัยวิไลลักษณ์ เข้าหยุดพักยับยั้งวังสิงหล
ครั้นเสร็จศึกสั่งเสนาพลาพล จะจรดลไปสิงคุตรอยู่กุฎี
เสนารีบอภิวาทมาบาดหมาย ทั่วทุกนายกัณฐัศว์ทั้งหัตถี
รถที่นั่งทั้งรถดาบสินี มาเตรียมที่ชานชลาหน้าพระลาน
พอรุ่งเช้าพระมุนีฤๅษีสิทธ์ สำเร็จกิจฉันผลาทั้งอาหาร
เสด็จออกเกยชลาหน้าพระลาน กับเยาวมาลย์นักพรตดาบสินี
เสร็จขึ้นทรงรถาฝากระจก แล้วให้ยกพลไกรเข้าไพรศรี
พระดาบสทรงรถแก้วมณี สารถีขับม้าให้คลาไคล
เข้าดงดอนสิงขรเขาลำเนาป่า ร่มรุกขายางยูงสูงไสว
พวกนักสิทธ์เสวกาก็คลาไคล ตามภูวไนยไปสิงคุตรอยู่กุฎี ฯ
จะขอกล่าวราวเรื่องพระหัสกัน กับโฉมวันชายามารศรี
ยังมิได้เสกสองครองบุรี พระชนนีจัดงานการวิวาห์
จะเสกสองครองกรุงให้ฟุ้งเฟื่อง เป็นเจ้าเมืองปรากฏด้วยยศถา
เสร็จออกนั่งยังแท่นรจนา เรียกโหราเข้ามาฟังสั่งคดี
ให้หาฤกษ์ที่สวัสดิ์พิพัฒน์ผล การมงคลอดิเรกภิเษกศรี
จงพิเคราะห์ฤกษ์ยามตามคัมภีร์ เอาที่ดีจะทำงานการมงคล ฯ
โหราจับกระดานคูณหารเลข เสียโปกเปกคูณหารการเหตุผล
อันสี่ค่ำฤกษ์เย็นเป็นมงคล ศุกร์จรดลมาอุตม์ถึงพุธา
จันทร์เป็นศรีจรถึงอุตม์พุธกำเนิด จะประเสริฐสืบวงศ์เผ่าพงศา
พฤหัสจรมาพักถึงลัคนา ในตำราทายว่าดีไม่มีภัย
จึ่งกราบทูลนางพระยาว่าข้าบาท ชำระธาตุตามที่คัมภีร์ไสย
วันสี่ค่ำตามโฉลกมีโชคชัย ควรจะให้ตั้งงานการพิธี
นางกษัตริย์ฟังอรรถโหราถวาย สั่งให้หมายตั้งการภิเษกศรี
เสนารับอภิวันท์ด้วยทันที พระเสาวนีย์รับสั่งให้ตั้งการ
มาบาดหมายทุกตำแหน่งให้แต่งเครื่อง กรมเมืองกรมท่าโยธาหาญ
เกณฑ์ขุนหมื่นพันทนายมาใช้การ ปลูกโรงร้านรำเต้นเล่นประชัน
หมายสนมกรมวังให้ตั้งเครื่อง ตามบทเบื้องสารพัดเร่งจัดสรร
พระแท่นสรงพรรณรายลายสุวรรณ มีม่านกั้นพื้นขาวดาวกระจาย
พวกที่จัดมณฑลบนปราสาท ตั้งเครื่องราชกกุธกัณฑ์เป็นชั้นฉาย
ทั้งกองแก้วกองสุวรรณพรรณราย ทองอยู่ซ้ายแก้วอยู่ขวาหน้ามณฑล
แล้วกางกั้นเศวตฉัตรจัดไว้เสร็จ การสำเร็จเครื่องวิวาห์สถาผล
ถึงวันดีสี่ค่ำพื้นอำพน พระสุริยนใสสดหมดมลทิน
ประโรหิตโหราเข้ามาพร้อม คอยพระจอมขัตติวงศ์สรงกระสินธุ์
ทั้งแตรสังข์กังสดาลประสานพิณ มาเตรียมสิ้นกาหลแลดนตรี
นางสำหรับขับขานประสานเสียง เครื่องจำเรียงปี่อ้อแลซอสี
พวกสำหรับขับไม้มโหรี มาพร้อมที่พระปรัศว์ชัชวาล
บายศรีเงินทองแก้วดูแวววับ สามสำรับพานทองใส่ของหวาน
แว่นวิเชียรเทียนทองของตระการ ปักบนพานทองเคียงไว้เรียงราย
ขวดกระแจะจวงจันทน์กลั่นเกสร มะพร้าวอ่อนจัดแจงแต่งถวาย
เครื่องเฉลิมเจิมขวัญสุพรรณพราย เอาจัดรายเรียงตั้งบัลลังก์ทอง ฯ
ฝ่ายกษัตริย์หัสกันถึงวันฤกษ์ พระทัยเบิกเปรมปรีดิ์ไม่มีหมอง
ออกพระแท่นบุษบกกระหนกทอง ประโคมกลองแตรฝรั่งกังสดาล
ประโรหิตโหราพฤฒาเฒ่า ต่างก้มเกล้าเชิญพระองค์สรงสนาน
ขึ้นพระแท่นอุทุมพรเหมือนก่อนกาล พนักงานถวายผ้าภูษาทรง
โขมพัตถ์ผลัดเสร็จสำเร็จกิจ ขึ้นสถิตบนบัลลังก์ที่นั่งสรง
ไขปทุมโปรยปรอยเป็นฝอยลง ต้องพระองค์เย็นซาบอาบอุรา
พราหมณ์ถวายน้ำสังข์ยังพระหัตถ์ หน่อกษัตริย์ทรงเสวยเสยเกศา
พรหมณ์ก็อ่านมนต์พราหมณ์ตามตำรา พวกโหราตั้งพระเต้าเสาวคนธ์
ชาวประโคมก็ประโคมเสียงโครมครึก มโหระทึกปี่ชวาก้องกาหล
ทั้งสังข์แตรจำเรียงเสียงระคน พระสรงชลมุรธาสถาพร
ครั้นเสร็จสรงทรงผลัดพระภูษา พวกโหราคั่งคับสลับสลอน
ถวายสุคนธ์ปนปรุงฟุ้งขจร กลิ่นเกสรจับสีฉวีวรรณ
พระเสร็จจากแท่นสรงแล้วทรงเครื่อง อร่ามเรืองสารพัดล้วนจัดสรร
ทรงยกแย่งพื้นม่วงดวงสุวรรณ เข็มขัดมั่นฝังจินดาค่าบุรินทร์
สนับเพลาเชิงงอนอ่อนระยับ พลอยสลับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
เจียระบาดคาดทับประดับนิล ชายแครงจินดารายลายสุวรรณ
ฉลององค์ดาดแดงแสงระยับ ตาบทิศทับสะอิ้งพรายสายกระสัน
สังวาลพราหมณ์สามสายดูพรายพรรณ เฟื่องกุดั่นใสสุกฝังมุกดา
ทับทรวงเม็ดเพชรรัตน์จำรัสศรี น้ำมณีราวกับดาววาวเวหา
ธำมรงค์เรือนมณีศรีโสภา ทรงมหามงกุฎบุษย์น้ำทอง
ครั้นสำเร็จเสร็จมานั่งบัลลังก์อาสน์ เสนานาดไปประมูลทูลฉลอง
พระชนนีที่ข้างในดังใจปอง ตามทำนองบทเบื้องเรื่องบุราณ ฯ
ฝ่ายพระนางชนนีนารีราช เรียกนุชนาฏแต่งองค์สรงสนาน
ให้ทรงเครื่องเนาวรัตน์ชัชวาล ตามบุราณนางกษัตริย์จัดประจง
พวกท้าวนางคุณจอมมาพร้อมเสร็จ ตามเสด็จเยื้องย่างดังนางหงส์
ขึ้นประสาทกับพระญาติมาตุรงค์ ฝ่ายเอกองค์วันชายากุมารี
ให้ประทับยับยั้งอยู่ในม่าน โหราจารย์มาประณตบทศรี
เชิญเสด็จกัลยากุมารี ว่าฤกษ์ดีสมควรจวนเวลา ฯ
ฝ่ายองค์พระชนนีนางกษัตริย์ พลางจูงหัตถ์ลูกน้อยเสน่หา
ออกจากม่านพาเดินดำเนินมา ขึ้นมหาแท่นรัตน์กับหัสกัน
ให้นั่งเหนือกองแก้วมณีโชติ นางปราโมทย์ปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
ให้สององค์ลูกน้อยเกี่ยวก้อยกัน บนสุวรรณเรืองรองทองอุไร
ประโรหิตจุดเทียนแล้วเวียนแว่น พลูคะแนนนับที่คัมภีร์ไสย
มโหระทึกกึกก้องลั่นฆ้องชัย ปี่ไฉนเป่าดังก้องกังวาน
ตั้งแตรสังข์พิณพาทย์ระนาดฆ้อง ประสานซ้องสำเนียงส่งเสียงหวาน
พวกขับไม้มโหรีที่ชำนาญ บรรเลงลานซอสีปี่ชวา
ครั้นเวียนครบสรรพเสร็จได้เจ็ดรอบ ตามระบอบเวียนซ้ายแล้วย้ายขวา
ใบพลูดับเทียนพลันโบกควันมา ตามตำราไสยเวทข้างเพศพราหมณ์
แล้วจุณเจิมพระขนงวงนลาฏ โดยไสยศาสตร์ค่อยประจงองค์ละสาม
แล้วตักขวัญชั้นบายศรีพิธีพราหมณ์ ทำไปตามข้างตำราในสามัญ
จึ่งตักน้ำมะพร้าวอ่อนป้อนถวาย แล้วบรรยายอ่านเวทวิเศษขยัน
ให้สององค์เธอทรงเสวยพลัน โหรานั้นอวยชัยถวายพร
จงสุขังมังคลานิราทุกข์ เกษมสุขภิญโญสโมสร
ทั้งสององค์จงสำราญผ่านนคร จงถาวรยาวยืนได้หมื่นปี
ทั้งสององค์ทรงรับพระพรเสร็จ แล้วเสด็จเยื้องย่างเข้าปรางค์ศรี
ลดพระองค์ลงกราบพระชนนี นางเปรมปรีดิ์พาเขยเลยเข้าวัง ฯ
จะกล่าวฝ่ายราษฎรพวกมอญแขก ต่างตื่นแตกพากันไปดั่งใจหวัง
เที่ยวดูเล่นงานใหญ่ที่ในวัง บ้างยืนนั่งกันเป็นหมู่ดูละคร
พวกเจ้าชู้เดินสอกรอผู้หญิง เฝ้าอ้อยอิ่งเล้าโลมโฉมสมร
ทั้งพูดจาปราศรัยพิไรวอน อีนางมอญร้องหุยว่าอุ๊ยยาย
แม้นรักใคร่ได้เสียเป็นเมียผัว ดีฉันกลัวหม่อมจะริบเอาฉิบหาย
พลางควักค้อนชำเลืองเคืองระคาย นายคงขายแท้แล้วไม่แคล้วเลย
ชายเจ้าชู้ดูตาทำหน้าเซ่อ พูดไหลเล่อแล้วก็เดินทำเมินเฉย
เต็มกระดากที่ในใจไม่เสบย ต้องละเลยหลีกไปไกลอีมอญ
พวกดูโขนหุ่นล้วนคุณหม่อม พวกบ่าวล้อมนั่งบนแคร่แลสลอน
จับกระเหม่าก้นหม้อแกงโดยแสงงอน ไรจุกร่อนลอยหน้าตาเป็นมัน
พวกมอญรำทำท่าดูน่าเกลียด เข้าเบียดเสียดเคียงคู่ดูมันขัน
เจ้าพวกเจ๊กยืนก๋านัยน์ตาชัน แล้วยิงฟันหัวร่อว่าฮ้อจริง
พวกละครชาตรีเสียงมี่ฉาว เล่นเรื่องราวเมื่อพระรถปดผู้หญิง
ให้เลี้ยงเหล้าชัยบานสำราญจริง เก็บเอาสิ่งยาหยูกกับลูกตา
แล้วหนีนางเมรีศรีสมร ขึ้นอัสดรเหาะไปในเวหา
นางก็ตามมากระทั่งฝั่งคงคา เฝ้าโศกาตามผัวจนตัวตาย
พวกโรงงิ้วเล่นประชันกันอึงมี่ เมื่อจิวยี่ให้โลซกเป็นสื่อสาย
หาเล่าปี่ทวงเมืองเคืองระคาย ขงเบ้งอุบายลวงจิวยี่แล้วกรีพล
ให้เตียวหุยฮ่องต่งไปกักด่าน แล้วประจานหยาบคายอายพหล
จิวยี่โกรธเต็มประดาเข้าตาจน ทุบอกตนรากโลหิตชีวิตวาย
พวกคนดูยัดเยียดเบียดกันวุ่น ชุลมุนล้มคว่ำคะมำหงาย
แต่การเล่นหลายหลากยังมากมาย จะบรรยายยกขึ้นว่าจะช้าที ฯ
ครั้นครบถ้วนเจ็ดวันการภิเษก อดิเรกเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ขึ้นสามค่ำตรีจันทร์เป็นวันดี พระชนนีได้เวลาจึ่งพานาง
ไปมนเทียรแล้วก็ตั้งแต่สั่งสอน อย่าแง่งอนขัดข้องให้หมองหมาง
ผัวจะว่าสิ่งไรจงไว้วาง อย่าระคางเคืองใจนั้นไม่ดี
การหึงหวงจ้วงจาบทำหยาบหยาม อย่าก่อความขึ้งเคียดพูดเสียดสี
แก่ห้ามแหนแสนสุรางค์นางนารี จะเป็นที่เคืองขัดอัธยา
ผัวจะพูดความลับระงับไว้ แต่ในใจใครประจบอย่าคบหา
จะถามไต่แม่อย่าได้ออกเจรจา จงรักสามีสนิทเหมือนบิดร
คำของแม่แต่เท่านี้นะลูกรัก ประเสริฐนักแม่จงจำเอาคำสอน
จะคุ้มกันอันตราย์สถาวร เมื่อยามนอนกราบบาทอย่าขาดวัน
พลางลีลาพาบุตรสุดสวาท ขึ้นปราสาทหน่อไทพอไก่ขัน
เข้าหยุดยั้งนั่งที่แท่นสุวรรณ ทางรำพันวอนว่าด้วยอาลัย
แม่ขอฝากวันชายาธิดาด้วย พ่อจงช่วยปกครองให้ผ่องใส
จงรักกันโอบอ้อมถนอมใจ ทั้งเวียงชัยพ่อจงผ่านสวรรยา
แม่ขอฝากเวชายันนั้นยังอ่อน ช่วยสั่งสอนกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
อันตัวแม่เล่าก็แก่โรคชรา หมั่นเข้ามาเยี่ยมเยียนเบียนทุกวัน
แม้นวอดวายจะได้ฝากแต่ซากผี พอเป็นที่ดับร้อนช่วยผ่อนผัน
หน่อกษัตริย์กราบก้มบังคมคัล อภิวันท์บาทยุคลพระชนนี
ได้ชุบเลี้ยงเพียงบุตรสุดที่รัก พระคุณหนักขอรับใส่เกศี
จะสนองมุลิกาฝ่าธุลี กว่าชีวีลูกจะวายทำลายลาญ
นางพระยาอวยพรถาวรสวัสดิ์ จากปรางค์รัตน์คืนหลังยังสถาน
สองกษัตริย์เริงรื่นชื่นสำราญ ในสถานมนเทียรวิเชียรพราย ฯ
ธรรมดาหนุ่มสาวเมื่อเข้าห้อง ก็จำต้องแต่คดีตีขยาย
ครั้นจะลัดตัดไปไม่ภิปราย ขอบรรยายแต่สักหน่อยพอกลอยใจ
พระรับขวัญวันชายาสุดาโฉม ปลอบประโลมนุชน้องให้ผ่องใส
สถิตเหนือแท่นจำลองทองประไพ พระปราศรัยกนิษฐายุพาพิน
ถนอมแนบแอบอุ้มพลางจุมพิต นางเบือนบิดเหหันแล้วผันผิน
เพราะเรื่องการมารยายุพาพิน ไม่สุดสิ้นพลิกแพลงเพราะแสนงอน
เพราะรู้เท่าเยาวลักษณ์ประจักษ์จิต ว่านางบิดเคยได้ลวงดวงสมร
พระนิ่งเฉยมิได้เผยสุนทรวอน ทำเป็นนอนถอนใจไม่ไสยา
นางตกใจหมายว่าเธอกริ้วโกรธ ประทานโทษพงศ์กษัตริย์รับหัตถา
พระคลึงเคล้นเฟ้นพุ่มปทุมา เต็มหัตถาครัดเคร่งเต่งพระทรวง
แมลงผึ้งคลึงเคล้นเฟ้นเกสร กลิ่นขจรเกลือกกลั้วดอกบัวหลวง
สุมาลีคลี่คลายขยายดวง จนโรยร่วงเรณูฟูกระจาย
พายุพยับอับฟ้าเวหาห้อง สุนีก้องแสงสว่างกระจ่างฉาย
พิรุณโรยโปรยปรอยเป็นฝอยปราย สาดกระจายในนภางค์กลางอัมพร
เขาพระเมรุยอดโยกโบกสะบัด พระพายพัดไม่ค่อยหยุดเพียงหลุดถอน
ทั้งขุนเขาเนมินอิสินธร ยอดก็อ่อนเอนเอียงเพียงทำลาย
มัติมิงคล์กลิ้งท้องชลาสินธุ์ กระโดดดิ้นในวนชลสาย
เมขลาล่อแก้วดูแพรวพราย อสูรกรายกรประหารขว้างขวานดัง
วิหคหงส์บินเหินตามลมหวน บ้างบินทวนหลงถิ่นถวิลหวัง
กระเหว่าร้องก้องกังวานประสานดัง อยู่ในรังส่งเสียงสำเนียงงม
สองกษัตริย์ดั่งได้เชยเสวยสวรรค์ ในช่อชั้นเทวฤทธิ์สนิทสนม
ไม่จรจากแท่นสุวรรณที่บรรทม เฝ้าเชยชมวันชายากุมารี ฯ
จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์ อยู่สำนักเนินสิงคุตรกุฏิฤๅษี
เจริญผลบรรพชิตกิจโยคี ทั้งสองชีเชี่ยวชาญการบำเพ็ญ
ไม่โลภหลงปลงในธรรมกรรมฐาน หมายวิมานแสนสุขสิ้นยุคเข็ญ
มัธยัสถ์ตัดสวาทขาดกระเด็น ลงตรองเห็นแก่นสารการต้องตาย
เพราะตัณหาพาตนให้ทนทุกข์ ไม่มีสุขอวิชชาพาฉิบหาย
เป็นเชื้อไฟไม่ชั่วตัวอบาย ให้วุ่นวายโลภหลงเที่ยววงวน
ต้องรบพุ่งยุ่งยิ่งชิงสมบัติ ทั่วจังหวัดเขตแคว้นแดนสิงหล
เพราะโลกีย์นี้มันชั่วพามัวมน ให้เสียผลเสียประโยชน์โพธิญาณ
คิดก็เป็นอนิจจังน่าสังเวช กองกิเลสนี้หนอเรามันเผาผลาญ
แต่พลัดพรากจากพงศ์จากวงศ์วาน ทรมานกายาในสามัญ
พระเห็นภัยในอดีตเอาจิตตั้ง เห็นทุกขังเดือดร้อนควรผ่อนผัน
ทรงกสิณอภิญญาณสำราญครัน เอาจิตหมั่นปลงธรรมสำมดึงส์
สมประโยชน์หวังโปรดหลวงชีสอง ให้ผุดผ่องลุล่วงการหวงหึง
จะได้ผลขนสัตว์ที่รัดรึง ให้ลุถึงทางสวรรค์ชั้นวิมาน
พลางเสด็จออกนอกกุฎีที่สำนัก มาหยุดพักที่ศาลาหน้าวิหาร
ทั้งสองนางต่างประณตบทมาลย์ แล้วกราบกรานคอยรับสั่งฟังคดี ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ ตรัสประภาษโดยจริตกิจฤๅษี
ภิปรายปราศรัยน้องสองนารี ค่อยเปรมปรีดิ์อยู่หรือน้องทั้งสองนาง ฯ
ฝ่ายสุวรรณมาลีหลวงชีสนอง หม่อมฉันสองตั้งใจมิได้หมาง
ถือโอวาทมาดหมายจนวายวาง ตามหนทางนฤพานการบำเพ็ญ
พระตรัสว่าสาธุจงลุล่วง ให้พ้นห่วงตัณหาทันตาเห็น
แล้วเทศนาปราศรัยให้ใจเย็น จงละเว้นโทโสอย่าโกรธา
อันโลภหลงจงเห็นว่าเป็นโทษ ไม่ประโยชน์อย่าหวังใช่ฝั่งฝา
การโลกีย์สี่ประการเป็นมารยา คือรูปรสพจนาเครื่องบำเรอ
อันบทเบื้องเรื่องสัมผัสเหมือนมัดผูก เข้ากระดูกแล้วมันทำเสียหยำเหยอ
จงหักจิตคิดสละอย่าทะเยอ ที่เปรมเปรอปฏิพัทธ์จงตัดใจ
เอาดวงจิตคิดในพระไตรลักษณ์ จะประจักษ์หักห้ามความสงสัย
อันขันตีมีกำหนดให้อดใจ จงตั้งในยุติธรรมคงสำราญ
ได้ตัดห่วงบ่วงใยในมนุษย์ จะบริสุทธิ์เห็นภัยในสงสาร
อุเบกขาตั้งมั่นในสันดาน หวังนิพพานเบื้องหน้าให้ถาวร
พอจบคำที่พระร่ำเทศนา ให้สีกาชีจำเอาคำสอน
ทั้งสองนางต่างยินดีชุลีกร รับสุนทรพระมุนีด้วยปรีชา
มัธยัสถ์ครัดเคร่งข้างปรนนิบัติ ค่อยคิดตัดโลโภแลโมหา
เกิดความสุขขึ้นทุกวันเห็นทันตา ต่างเปรมปราโมทย์สำราญบานกมล ฯ
ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์ ครั้นเสร็จกิจเทศนาสถาผล
พอเย็นพยับอับแสงสุริยน พื้นอำพนแจ่มฟ้าดาราราย
จันทร์กระจ่างกลางนภาเวหาห้อง สว่างท้องป่าชัฏจำรัสฉาย
พระเสด็จเข้ากุฎีที่สบาย สำรวมกายทางกสิณอภิญญาณ
หวนรำลึกนึกถึงอาจารย์เฒ่า จะโศกเศร้าแก่ชราน่าสงสาร
หรือล่วงลับดับขันธสันดาน ทั้งเยาวมาลย์มัจฉาสีกาโยม
จะอยู่ดีมีสุขหรือทุกข์ร้อน เมื่อวันจรจากนางสำอางโฉม
ได้ฝากฝังครูเฒ่าช่วยเล้าโลม จนนางโยมคลอดบุตรสุดอาลัย
สิบเก้าปีนี้แล้วแต่แคล้วคลาด แสนอนาถนึกน่าเลือดตาไหล
จนลูกมีหลานน้อยกลอยฤทัย ยังมิได้เห็นหน้ามัจฉาเลย
จำจะไปเยี่ยมเยือนเจ้าเพื่อนยาก คุณเขามากนักหนานิจจาเอ๋ย
ได้รอดตายวายชีวามาหลงเลย จะเฉยเมยเสียไม่ไปก็ไม่ดี
พระตริพลางทางเข้าสมาธิ ตั้งสติระลึกไปในวิถี
เอาจิตตั้งทางกสิณให้อินทรีย์ ลอยขึ้นที่นภางค์กลางอัมพร
หมายเกาะแก้วพิสดารข้างด้านใต้ ตลอดไปจนมหิงขสิงขร
ตามมหาสาคโรชโลธร พระเสด็จจรทางกสิณอภิญญาณ
ไม่ช้าพลันบรรลุถึงเกาะแก้ว วิเวกแว่วเสียงดังระฆังขาน
เห็นกุฎีที่สำนักพระอาจารย์ ดูสำราญท่าทางเหมือนอย่างเคย
เมื่อครั้งหนีผีเสื้อท่านเกื้อหนุน ได้พึ่งบุญอยู่จนได้ไปเป็นเขย
เมืองผลึกนึกถึงคุณได้คุ้นเคย ได้ไปเชยก็เพราะคุณพระมุนี
ครั้นถึงหมอบยอบองค์ลงอภิวาท มุนีนาถโดยจริตกิจฤๅษี
ฝ่ายพระจอมอิศโรท่านโยคี เห็นมุนีมาคำรพอภิวันท์
เอามือป้องมองดูไม่รู้จัก จึ่งถามทักมาแต่ไหนจนไก่ขัน
เป็นนักสิทธ์ถือกิจพรหมจรรย์ เที่ยวด้นดั้นมาทำไมในกลางคืน
มีธุระสิ่งใดอย่างไรหนอ จงแจ้งข้อตามอรรถอย่าขัดขืน
จะต้องการสิ่งไรในกลางคืน จนดึกดื่นบอกเราให้เข้าใจ ฯ
ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์ เฉลยกิจจาแจ้งแถลงไข
ข้าพเจ้านี้หรือชื่ออภัย เล่าพิไรให้เธอฟังแต่หลังมา
พระโยคีนิ่งตรึกนึกขึ้นได้ อ้ออภัยมณีหรือถือสิกขา
ละสมบัติพัสถานการพารา เองบวชมาได้กี่ปีหรือหนีเมีย
หรือเกิดเข็ญเป็นอย่างไรไม่เป็นสุข จึงทิ้งทุกข์ปล่อยปละสละเสีย
หรือเห็นภัยในคฤหัสถ์ตัดลูกเมีย ออกบวชเสียใครอยู่หลังช่างหัวมัน
พระอภัยกราบก้มประนมสนอง ไม่ขัดข้องข้อใดในใจฉัน
คิดเห็นภัยในกิเลสสังเวชครัน มารุมรันรึงรัดสัตว์ทั้งปวง
จึงสละละสมบัติพัสถาน ไม่ต้องการเขตแดนสิ้นแหนหวง
คิดผ่อนตัดเยื่อใยที่ในทรวง หมายลุล่วงหาประโยชน์จะโปรดชน ฯ
พระโยคีปรีดาสาธุสะ เองสละสังเวชแจ้งเหตุผล
โมทนาสาธุสะไม่ปะปน หวังกุศลภิญโญมโหฬาร
นี่เองมาอย่างไรไฉนเล่า เอาสำเภาเภตรามาหรือหลาน
หนทางไกลเหลือล้นพ้นประมาณ หรือเดินสารผู้ใดจึ่งได้มา
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์ จึ่งแจ้งอรรถให้เธอฟังที่กังขา
ฉันมาโดยทางกสิณตั้งจินดา เมื่อหลานมาแต่หัวค่ำพอย่ำยาม
พระโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว ประเสริฐแล้วอุตสาห์เพียรตัดเสี้ยนหนาม
สมประโยชน์แล้วอุตส่าห์พยายาม จะมีความสุขใจในนิพพาน
แล้วชวนเชิญพระอภัยเข้าในกุฏิ์ จงยั้งหยุดเจริญธรรมกรรมฐาน
ไม่ห่วงใยคล้ายกับกูอยู่สำราญ หมายนิพพานภาคหน้าให้ถาวร ฯ
ฝ่ายเจ้าพวกเรือแตกแขกฝรั่ง มานั่งฟังถ้อยคำที่ร่ำสอน
ทั้งปรนนิบัติพัดวีชุลีกร ต้มน้ำร้อนน้ำชาสารพัน
ถวายพระมุนีฤๅษีสิทธ์ ตั้งให้ชิดแล้วคำรพเชิญขบฉัน
ทั้งเภสัชเพลาสารพัน ฤๅษีฉันเสร็จสรรพระงับกาย
ศศิธรจรดับลาลับเมฆ อดิเรกสุริยงส่งแสงฉาย
ดารากรอ่อนอับระยับพราย สกุณร่ายร้องก้องซ้องสำเนียง
ไก่กระชั้นขันขานประสานเสนาะ ที่บนเกาะเจื้อยเจกวิเวกเสียง
โกกิลากาแกแซ่สำเนียง ดุเหว่าเรียงร้องเร่งพระสุริยน
แสงหิร้ญเรืองรอบริมขอบฟ้า พระสุริยาขึ้นสว่างกลางเวหน
ฝูงนกหกผกผินแล้วบินบน จากรังตนร่อนร้องก้องกังวาน
กะเรียนดงส่งเสียงสำเนียงแจ้ว ดั่งปี่แก้วจำเรียงเสียงประสาน
วิหคหงส์จับเนินเหินทะยาน ไปสมานบุษบงเที่ยววงวน
พระฤๅษีพลิกฟื้นตื่นไสยาสน์ ภาณุมาศส่องสว่างกลางเวหน
ออกจากกุฏิ์เดินตรงไปสรงชล แล้วขึ้นบนเชิงผาศิลาลัย
พวกศิษย์หาพากันไปที่ในป่า เที่ยวเสาะหาเลียบเดินเนินไสล
สอยมะม่วงพวงสุกลูกลำไย มะเฟืองมะไฟผลผลาทั้งหว้าดง
ขนุนขนันจันทน์อินผลลิ้นจี่ เก็บแต่ที่สิ่งของต้องประสงค์
แล้วเดินตัดลัดมาจากป่าดง ถวายองค์สองมุนีด้วยปรีดา
พระนักธรรม์ฉันเสร็จสำเร็จกิจ อวยอุทิศอานิสงส์ทรงยถา
แล้วสัพพีให้สุขังมังคลา พากันมายั้งหยุดอยู่กุฎี
พระอภัยไต่ถามถึงมัจฉา ยังสุขาปรีดิ์เปรมเกษมศรี
หรือทุกข์โศกโรคภัยสิ่งไรมี ไปอยู่ที่แห่งหนตำบลใด ฯ
พระโยคีมีรสพจนารถ อยู่ที่หาดห้องผาเคยอาศัย
เมื่อคลอดบุตรสุดสาครกูอ่อนใจ กลัวจะไม่รอดแล้ววะเดชะบุญ
พอออกแล้วมันก็ให้กูไปเลี้ยง กูก็เสี่ยงบุญเจือช่วยเกื้อหนุน
ไม่เจ็บไข้เลยนะวะเดชะบุญ แต่กูวุ่นพยายามถึงสามปี
เดี๋ยวนี้มันเป็นกระไรหวาอ้ายหนู หรือไปอยู่ไหนเล่าเจ้าฤๅษี
เองเล่าเรื่องเบื้องหลังให้ฟังที เมื่อครั้งปีถูกเสน่ห์ทั้งเล่ห์กล
กูก็ไปดับเข็ญให้เป็นสุข มันเกิดยุคยุ่งยิ่งในสิงหล
หรือยังตั้งรบรุกทุกตำบล พวกไพร่พลในนครร้อนหรือเย็น ฯ
พระอภัยได้ฟังอาจารย์ถาม ยกเอาความรบรุกครั้งยุคเข็ญ
แต่เดี๋ยวนี้วายร้อนค่อยผ่อนเย็น เพราะบุตรเป็นจอมเจ้าชาวลังกา
คือเจ้าสุดสาครบวรนาถ ให้สิทธิ์ขาดครองวังเป็นฝั่งฝา
แถลงเล่าพระมุนีผู้ปรีชา ให้พระอาจารย์ฟังดั่งภิปราย
แล้วลาพระมุนีไปที่อู่ นางเงือกอยู่วังวนชลสาย
สถิตแท่นแผ่นผาศิลาลาย แล้วเรียกสายสวาทพลางเหมือนอย่างเคย
โอ้มัจฉานารีศรีสมร ตัวพี่จรกลับมาแล้วน้องแก้วเอ๋ย
สิบเก้าปีมิได้พบประสบเลย อย่าเฉยเมยเชือนช้าให้อาวรณ์ ฯ
นางเงือกน้ำจำเสียงสำเนียงแว่ว จะเจื้อยแจ้วจับทรวงดวงสมร
เหมือนเสียงองค์ภูวไนยให้อาวรณ์ ก็รีบจรแหวกว่ายจากสายชล
เห็นทรงฤทธิ์จิตปลี้มลืมความทุกข์ เกษมสุขชื่นชุ่มทุกขุมขน
นางเสือกขึ้นหาดทรายริมสายชล พลางน้อมตนอภิวาทบาทมูล
กันแสงไห้ใจเพียงจะขาดวับ สลบหลับเหมือนชีวาตม์จะขาดสูญ
พระอภัยเห็นหน้ายิ่งอาดูร ให้เพิ่มพูนโทมนัสอัดอุรา
จะดับโศกก็ไม่หยุดสุดจะกลั้น ให้อัดอั้นซบนิ่งเอนอิงผา
มิทันกล่าวมธุรสพจนา ก็ถึงภาวสัญญีนิ่งไม่ติงกาย
จนสายแสงสุริยาเวลาฉัน พระนักธรรม์คอยหาไม่เห็นหาย
ถือไม้เท้างกเงิ่นเดินวุ่นวาย ไปหาดทรายปากอ่าวริมเสาโคม
พอเห็นพระอภัยวิไลลักษณ์ ลงซบพักตร์อยู่ริมนางสำอางโฉม
เอะมาตายเล่นเปล่าเปล่าริมเสาโคม ทั้งอีโยมเงือกน้อยก็พลอยตาย
แกวิตกอกตันเอะวันนี้ ต้องเผาผีหรืออะไรจิตใจหาย
อนิจจังอนิจจาน่าเสียดาย แกฟูมฟายชลนาให้อาวรณ์
จึ่งเดินไปใกล้ศพแล้วทรุดนั่ง ข้างฟากฝั่งชายตลิ่งริมสิงขร
เอามือจับต้องดูพระภูธร ยังอุ่นอ่อนเออเห็นไม่เป็นไร
จำจะเข้ากสิณดูให้รู้แน่ จะตายแท้หรือว่าซบสลบไสล
จึ่งหลับตาลงพลันด้วยทันใด ก็แจ้งในทางกสิณอภิญญาณ
ว่ายังไม่วางวับถึงดับจิต ด้วยชีวิตมันก็ยังไม่สังขาร
วาโยธาตุอัดอั้นในสันดาน เพราะเกิดการโทมนัสวิบัติเป็น
ว่าจะต้องแก้ไขให้มันฟื้น แต่พอชื่นจิตระงับช่วยดับเข็ญ
แล้วกลับไปกุฏิ์ตาหาน้ำเย็น ตักมาเป็นโอใหญ่แล้วร่ายมนต์
แล้วจึงเรียกศิษย์หามาไปด้วย จะได้ช่วยกันสิหวาหากุศล
ให้ศิษย์ยกโอใหญ่ใส่น้ำมนต์ ไปตามก้นแกวิตกเดินงกงัน
พอถึงท้ายชายหาดนั่งหอบฮัก แก่หยุดพักบริกรรมธรรมขันธ์
แล้วพรมพรำน้ำไปดั่งใจพลัน พระนักธรรม์พลิกฟื้นชื่นอุรา
ด้วยเดชะพระมุนีแกวิเศษ เรื่องพระเวทด้วยมนต์ดลคาถา
แล้วเรียกศิษย์เอาสิวะประสีกา แกภาวนาช่วยชีวิตจิตอาวรณ์
พอพวกศิษย์ประน้ำได้สัมผัส พระพายพัดต้องกายสายสมร
นางพลิกฟื้นสมประดีชุลีกร เห็นภูธรกับโยคีค่อยมีแรง
ประณตนอบยอบกายแล้วไหว้กราบ ศิโรราบลงพลันก้มกันแสง
พระโยคีจึ่งเอาธรรมออกสำแดง แล้วชี้แจงเทศนาตามบาลี
หวังจะให้เสื่อมสว่างทางวิตก ที่ในอกนางมัจฉามารศรี
ธรรมดาฝูงสัตว์ในปัถพี ก็ย่อมมีทุกข์เข็ญไม่เว้นตัว
มนุษย์สัตว์ในจังหวัดชมพูภพ ย่อมปรารภพลัดพรากจากลูกผัว
เกิดมาในสามัญย่อมพันพัว ดีแลชั่วต้องเป็นคู่อยู่ด้วยกัน
อันสุขทุกข์เวทนาสีกาเอ๋ย การชมเชยมันไม่แน่ย่อมแปรผัน
เป็นอนิจจังทั้งปวงอย่าหวงกัน เหมือนหนึ่งขันธ์ทั้งห้าย่อมสาธารณ์
เครื่องเน่าจมถมแผ่นดินหินชาติ พวกนักปราชญ์มิได้หลงในสงสาร
เห็นร่างกายเกิดมาย่อมสาธารณ์ เหมืองโรงร้านแต่พอยั้งกำลังกาย
อันตัณหากล้าหาญคือการโลภ แม้นละโมบแก่กล้าพาฉิบหาย
ใครลุ่มหลงปลงใจไม่สบาย มันวุ่นวายการชั่วให้มัวมอม
จงหักใจเสียบ้างหวาสีกาเงือก เองกลิ้งเกลือกหนักไปจนผ่ายผอม
ให้กายต้องเจ็บจุกเป็นทุกข์ตรอม จงอดออมเสียกูเห็นจะเป็นการ
อันเปรี้ยวเค็มเต็มอุราสีกาเอ๋ย เองก็เคยพัวพันทั้งมันหวาน
คิดตัดรอนผ่อนผันในสันดาน หวังนิพพานภาคหน้าให้ถาวร
นางมัจฉาสาธุสะพระได้โปรด ที่คุณโทษกรุณังช่วยสั่งสอน
ขอถือศีลภาวนาให้ถาวร ถึงม้วยมรณ์จะได้สุขพ้นทุกข์ภัย ฯ
พระโยคีมีจิตคิดสังเวช จึงแจ้งเหตุจะให้เห็นเป็นนิสัย
ยกเอาศิลมาแสดงให้แจ้งใจ ว่าที่ในองค์ห้าสมาทาน
บทปาณาห้ามว่าอย่าฆ่าสัตว์ พระบัญญัติไว้ในธรรมกรรมฐาน
อย่าได้คิดทำร้ายให้วายปราณ ในสันดานตั้งจิตคิดเมตตา
ทั้งอายุก็จะยืนได้หมื่นกัป จงสดับจำไว้ในใจหวา
คิดตัดรอนผ่อนผันด้วยปัญญา ตามกูว่าถือให้มั่นคือขันตี
ถ้าเองถือไว้ไม่มั่นขันจะแตก เอ็งจะแบกหรือจะหามถามฤๅษี
ผัวของเองนั่งตงุ่นเป็นมุนี ให้ช่วยชี้ทางสวรรค์ชั้นวิมาน
กูจะให้แต่ศีลเหมือนกินข้าว หากกับเอาที่ออผัวคือตัวหวาน
อทินนาทานาว่าพิสดาร อย่าคิดอ่านลักฉกจะตกลง
ในนรกหมกไหม้ไฟจะเผา ให้กายเราไหม้กระจุยเป็นผุยผง
เพราะความสัตย์มิได้ถือให้ซื่อตรง ดับจิตลงจะไปตกนรกนาน
บทกาเมสุมิจฉาหนาออเงือก เหมือนตกเมือกจมลงในสงสาร
กองกิเลสมันย่อมทำให้รำคาญ จงคิดอ่านตัดรอนไปนอนตรอง
อันเปรี้ยวหวานจืดเค็มเองเต็มอก อย่ามุ่นหมกให้มันวุ่นจะขุ่นหมอง
อันฉันทาคติเร่งตริตรอง จงตัดช่องผ่อนผันให้บรรเทา
นี่แหละตัวกาเมสุมิจฉา จะพรรณนามาไปเหมือนไฟเผา
ว่าแต่พอให้เองเห็นเป็นสำเนา จงถือเอาไว้เถิดหวาสมาทาน
บทมุสาวาทาว่าสับปลับ พระบังคับเทศน์ไว้หลายสถาน
อย่าเสียดส่อตอแหลนางแหพาน ที่ในการโป้ปดจงอดออม
สัพลาวาจามุสาวาท ศีลจะขาดอดใจใฝ่ถนอม
สุจริตจิตผ่องไม่หมองมอม จงอดออมไว้ให้มั่นในสันดาน
จะผาสุกทุกทิวาสีกาเอ๋ย คงได้เชยชมสวรรค์โดยสัณฐาน
พอดับจิตคงจะได้ไปวิมาน จะสำราญด้วยสุรางค์นางบำเรอ
ศีลสุราว่าเหล้ามันเมาเปรอะ พูดเลอะเทอะไปยังค่ำพย่ำเผยอ
เที่ยวฉกชิงวิ่งวุ่นหมุนกระเชอ ให้เปรมเปรออยู่ในจิตคิดทะนง
เที่ยวตีรันฟันแทงสำแดงโทษ ไม่ประโยชน์อันธพาลสันดานหลง
ครั้นดับขันธ์สิ้นชีวิตถึงปลิดปลง ไปตกลงในอบายทำลายลาญ
ตัวเจ้ากรรมมิได้หยอกกรอกน้ำกรด แล้วเทรดกายยับสับประหาร
ก็เพราะโทษเมากล้าสุราบาน พวกคนพาลย่อมกระทำไม่ยำเกรง
ที่คนดีมีจิตคิดสละ ถือศีลพระมิได้โกงทำโฉงเฉง
ไม่กระทำความชั่วคิดกลัวเกรง การนักเลงมัวเมาบรรเทาคลาย
สละสลัดปัดไปเสียให้พ้น ตัดกังวลเพราะเห็นชั่วถ่อยร้อยประตู
ไม่กินอยู่รู้ว่าบาปนี้หยาบคาย เรื่องเมามายชั่วถ่อยร้อยประตู
หมดคำรบจบศีลสิ้นทั้งห้า เฮ้ยสีกาจำใส่ใจอย่าไขหู
ถือให้มั่นแม่นยำเหมือนคำกู แม้นเองรู้รักษาศีลจะภิญโญ
ทั้งคุ้มกันอันตรายเหมือนหมายมาด จะเคลื่อนคลาดดับร้อนผ่อนโทโส
การกุศลอบรมเหมือนร่มโพธิ์ สมมโนรถจริงอย่างกริ่งใจ ฯ
นางมัจฉาสาธุขอลุล่วง จะตัดห่วงโยนเสียตามแม่น้ำไหล
พระคุณช่วยชี้ทางสว่างใจ ขอให้ได้สมประโยชน์พระโปรดปราน
จะถือศีลภาวนาหาความชอบ ตามระบอบพระสิทธาเหมือนว่าขาน
ขอให้ฉันลุล่วงพ้นบ่วงมาร อธิษฐานขอให้สมอารมณ์ปอง
นางตั้งจิตลงในพระไตรลักษณ์ เห็นประจักษ์ความชั่วที่มัวหมอง
เหมือนวารินไหลรี่ย่อมมีฟอง กระทบต้องลมหนักมักกระจาย
เหมือนสังขารเกิดมาในสารภพ ย่อมทวงทบร้าวแยกแตกสลาย
นางคิดเห็นเช่นกับท่านบรรยาย ดูร่างกายของตัวทั่วสกนธ์
พระอภัยได้ฟังเกิดสังเวช อาจารย์เทศน์แจ้งประจักษ์ทางมรรคผล
จึงตรัสกับโฉมศรีนีฤมล แม้นเป็นคนพี่จะพาแก้วตาไป
อยู่สิงคุตรกุฎีเป็นชีสาม พยายามสอนน้องให้ผ่องใส
บำเพ็ญเพียรเรียนธรรมให้ร่ำไป นี่จนใจนิ่มเนื้อเป็นเชื้อปลา
พี่แบ่งบุญบรรพชิตให้มิตรมิ่ง ขอสมสิ่งซึ่งเจ้ามาดปรารถนา
อันชาตินี้มีกรรมจำนิรา จากมัจฉาไปอยู่ที่ศีขริน
บำเพ็ญเพียรเรียนธรรมกรรมฐาน หวังนิพพานเหมือนหนึ่งจิตคิดถวิล
ค่อยอยู่เถิดแก้วตาอย่าราคิน จงถือศีลไว้ให้มั่นกันอบาย
ต่อช้าช้าพี่จะมาอย่าปรารภ คงได้พบเห็นกันเหมือนมั่นหมาย
นางมัจฉานบนอบแล้วยอบกาย พลางถวายอภิวันท์จำนรรจา
ว่าพระคุณทูนกระหม่อมจอมฤๅษี ขอบารมีแหวกใส่ในเกศา
น้องเห็นแล้วว่าพระองค์ทรงเมตตา อุตส่าห์มายากแค้นในแดนดง
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นฤๅษี ฟังคดีทรามสงวนนวลหง
จึ่งว่าพี่ละสมบัติญาติวงศ์ จึ่งออกทรงบรรพชิตถือกิจกรม
เวลานี้พี่จะลาสุดากนิษฐ์ ไปสถิตยังศาลาพระอาศรม
ปรนนิบัติตามวิสัยในจงกรม โดยอารมณ์อยู่ในบรรณศาลา
นางเงือกน้ำคำรพอภิวาทน์ ค่อยเคลื่อนคลาดไปอยู่ยังคูหา
จำเริญศีลพยายามตามศรัทธา ค่อยเป็นผาสุกสบายวายอาวรณ์
พระนักสิทธ์สองรากลับมากุฏิ์ แล้วยั้งหยุดภิญโญสโมสร
ระงับกายเอนเอกเขนกนอน พอพักผ่อนดวงใจให้สบาย ฯ
จะกล่าวถึงนารีหลวงชีสอง อยู่กุฏิ์ทองที่กษัตริย์จัดถวาย
เจริญเรียนในกิจจิตสบาย สุริย์ฉายจวนจะแจ้งแสงหิรัญ
กาดุเหว่าเร่าร้องซ้องประสาน ก้องกังวานในป่าพนาสัณฑ์
สกุณินบินเหินเนินอรัญ ไก่ก็ขันเจื้อยเจกวิเวกดง
พระสุริยาภาณุมาศลีลาศเลื่อน ค่อยคลาเคลื่อนขอบฟ้าป่าระหง
กระจ่างแจ้งแสงสว่างในกลางดง สองพระองค์เสด็จออกนอกกุฎี
มาคอยเฝ้าพระมุนินทร์นรินทร์รัตน์ เคยปรนนิบัติตามกิจศิษย์ฤๅษี
ถวายน้ำกับสีฟันอัญชลี ทั้งสองชีพากันมาศาลาลัย
คอยจนสายบ่ายแสงพระสุริยง ไม่เห็นองค์พระนักสิทธ์คิดสงสัย
ดาบสินีชีสองมองแต่ไกล ไม่เห็นในกุฎีที่ประทม
ดูทวารบานปิดผิดประหลาด ทั้งสองนาฏชวนกันไปในอาศรม
ไม่เห็นองค์พงศ์กษัตริย์อัดอารมณ์ ให้เตรียมตรมทรวงหมองทั้งสองชี
จึ่งกลับมาหาอำมาตย์แจ้งราชกิจ ว่าทรงฤทธิ์พระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
เธอหายไปไม่รู้ว่าร้ายดี พวกมนตรีเร่งเข้าไปในลังกา
ไปทูลสุดสาครบวรนาถ กับพวกญาติรู้ความได้ตามหา
จงรีบไปโดยด่วนจวนเวลา ให้ออกมาจะได้เล่าให้เข้าใจ
อำมาตย์พร้อมน้อมประณตบทศรี ขึ้นพาชีเร่งกันเสียงหวั่นไหว
พลางขับอัศวราให้คลาไคล แล้วรีบไปจนกระทั่งถึงลังกา
เล่าแถลงแจ้งการท่านผู้ใหญ่ รับสั่งใช้ให้มาทูลวุ่นนักหนา
พระจอมวงศ์องค์มุนินทร์ปิ่นประชา เธอไสยาหายไปให้มาทูล
ขุนนางใหญ่แจ้งกิจจาพาเข้าเฝ้า พระจอมเจ้านครินทร์บดินทร์สูร
คอยอยู่พระโรงคัลอันจำรูญ มาพร้อมมูลพวกอำมาตย์มาตยา ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ภาณุมาศแจ่มกระจ่างกลางเวหา
เข้าที่สรงทรงเครื่องสุคนธา ทรงภูษาแย่งกระหนกวิหคบิน
ฉลององค์มงกุฎเพชรประดับ ทับทรวงทับเพราเพริศดูเฉิดฉิน
สะอิ้งพรายสายฝรั่งฝังด้วยนิล แก้วโกมินพาหุรัดจรัสเรือง
ทรงทองกรลายกุดั่นกัลเม็ด ฝังด้ายเพชรเพราพลามล้วนน้ำเหลือง
ธำมรงค์ไพฑูรย์จำรูญเรือง สะอิ้งเฟื่องเพชรประดับดูวับวาว
เจียระบาดตาดปักเครื่องฝรั่ง ชายแครงฝังมุกดาลงยาขาว
เหน็บพระแสงกัลเม็ดล้วนเพชรพราว จอมสาวสาวเชิญเครื่องเดินเยื้องกราย
ตามพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล ออกไพชยนต์เนาวรัตน์จำรัสฉาย
สถิตแท่นฉัตรสุวรรณพรรณราย เสนานายกราบก้มบังคมคัล ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ตรัสว่าราชการในไอศวรรย์
ขุนนางพร้อมน้อมนบอภิวันท์ บังคมคัลทูลท้าวเจ้านคร
ว่าพระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์ เสร็จสถิตในกุฎีที่สิงขร
เวลาค่ำย่ำแสงทินกร พระภูธรหายไปในไสยา
ทั้งสองดาบสินีมีรับสั่ง ให้ค้นทั้งป่าดงพงพฤกษา
ไม่พบองค์ทรงศีลปิ่นประชา ให้เร่งมาทูลฉลองสองพระองค์
เชิญเสด็จเสร็จไปเนินสิงคุตร ให้รีบรุดเร่งไปไพรระหง
กับเสนาอำมาตย์พระญาติวงศ์ ได้ตามองค์พระมุนินทร์ปิ่นประชา
พระทรงฟังดั่งพระกาฬมาผลาญโลก ยิ่งแสนโศกดั่งชีวังจะสังขาร์
แล้วตรัสสั่งเสนีผู้ปรีชา จอมนรากลับหลังเข้าวังใน
แจ้งคดีเสาวคนธ์วิมลสมร พระภูธรที่เขาเขินเนินไศล
อยู่ในกุฏิ์สุดสบายแล้วหายไป เสนาในมาแถลงแจ้งคดี
พระมารดรร้อนพระทัยดังไฟเผา จึงให้เหล่าเสนาบดีศรี
ให้เราทั้งสองไปในคิรี เจ้ากับพี่จงมาไปในไพรวัน
นางเสาวคนธ์นิ่งอึ้งตะลึงคิด ให้หวั่นจิตแล้วก็ทรงกันแสงศัลย์
เอะมังคลามาลักพระทรงธรรม์ จากพระคันธกุฎีที่ทำนอง
เพราะพวกเราได้ลังกาอาณาเขต จึงเกิดเหตุทำวุ่นให้ขุ่นหมอง
จึงทูลกับภัสดาน้ำตานอง จะตรึกตรองอยู่ไยเร่งไคลคลา ฯ
ฝ่ายเสนีที่จัดกระบวนทัพ มาคอยรับเรียงรายทั้งซ้ายขวา
บ้างผูกช้างดั้งกันเป็นหลั่นมา ทั้งรถาพร้อมพรั่งตั้งกระบวน ฯ
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล ทั้งเสาวคนธ์โฉมงามทรามสงวน
เสร็จทรงเครื่องรบครบกระบวน แล้วตรัสชวนสาวสุรางค์นางกำนัล
เสด็จออกนอกวังสะพรั่งพร้อม ฝ่ายพระจอมกรุงไกรไอศวรรย์
คอยฤกษ์ดีที่จะจรจากเขตคัน โหรานั้นนับยามตามตำรา
พอสี่โมงแปดบาทให้ฆาตฆ้อง ประโคมกลองยิงพื้นแต่ปืนผา
ทั้งกาหลดนตรีปี่ชวา พระทรงนั่งหลังพระยาม้ามังกร
เสาวคนธ์โฉมยงขึ้นทรงสิงห์ กลดกรรชิงรายเรียงเคียงสลอน
ให้โบกธงสามชายกรีดกรายกร โห่สะท้อนสามลาเข้าป่าดง
อภิรุมชุมสายรายระยับ ดูคั่งคับเดินในไพรระหง
พวกเจ้าจอมพร้อมกันหมดขึ้นรถทรง เหล่าอนงค์สาวใช้ขึ้นท้ายเกริน
พวกท้าวนางต่างขึ้นรถประเทียบ เป็นระเบียบเข้าดงทั้งหงส์เหิน
พลช้างไสช้างให้ย่างเดิน ยกดำเนินแสนยาพลากร
พลม้าถือทวนกระบวนรบ วิ่งตลบว่องไวทั้งไกรสร
พวกที่ถือเสโล่แลโตมร สลับสลอนดั้งดาบปราบปัจจา ฯ
ป่างพระสุดสาครบวรนาถ ไม่ประพาสนกไม้ไพรพฤกษา
รีบเดินทัพขับพยุหยาตรา ไม่ประทับพลับพลาในป่าดอน
ให้รีบเร่งเร็วไปในไพรสณฑ์ ดำเนินพลตามทางหว่างสิงขร
มิได้พักโยธาพลากร แต่รีบร้อนจนกระทั่งยังกุฎี
ให้กองทัพยับยั้งอย่ชายป่า แต่บรรดาพวกเหล่านางสาวศรี
ลงจากรถเดินไปไพร่ผู้ดี มาหยุดที่นงเยาว์เสาวคนธ์ ฯ
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์ ลงกัณฐัศว์เยื้องย่างทางถนน
กับยุพยงนงเยาว์เสาวคนธ์ จรดลรีบไปในศาลา
ศิโรราบกราบกรานนางดาบส น้อมประณตสองพระองค์ทรงสิกขา
ฝ่ายสองนางพลางเห็นโอรสมา ทรงโศกาแล้วแจ้งแสดงความ
ว่าพระจอมธิบดินทร์มุนินทร์นาถ เสด็จไสยาสน์หายไปได้ถึงสาม
วันนี้แล้วแก้วตาพยายาม คิดติดตามภูไนยให้ได้คืน
หรือจะเป็นมังคลามันมาลัก เอาทรงศักดิ์ไปแล้วหนาไม่ฝ่าฝืน
จะแก้แค้นเอาพาราลังกาคืน ในภูมิพื้นนั่งยามทั้งตามไฟ
เห็นจะเป็นคนดีมีความรู้ พิเคราะห์ดูเห็นจะแน่เร่งแก้ไข
กระนี้แน่แล้วหนาคงพาไป จะใกล้ไกลนคเรศประเทศทาง
สุดสาครบังคมประนมสนอง ทูลฉลองนางกษัตริย์ไม่ขัดขวาง
จะขอให้โหรดูพอรู้ทาง พอได้วางใจคิดไปติดตาม
พลางตรัสเรียกโลกนิติ์สิทธิเวท เป็นศิษย์ท่านโลกเชษฐ์มาไต่ถาม
ให้คูณหารการจะไปให้ได้ความ ว่าทางตามพระนักสิทธ์ข้างทิศใด ฯ
ฝ่ายปาโมกข์โลกนิติ์ตั้งดิถี ตามคัมภีร์ไสยเวทข้างเพทไสย
พระศุกร์เข้าเสาร์เป็นที่ไม่มีภัย พุธจรไปเดือนหนึ่งพอถึงจันทร์
พฤหัสเล็งลัคนาว่าวิเศษ จะเรืองเดชยวดยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ท่านว่าไปทิศอิสานสำราญครัน บังคมคัลทูลความตามตำรา
ถึงติดตามข้ามมหามหรณพ เห็นไม่พบภูวนาถเหมือนปรารถนา
อันศัตรูหมู่ใดมิได้มา คิดบีฑาปองร้ายในพระองค์
ในตำราว่าไว้คงจะกลับ อยู่คอยรับดีกว่าไปไพรระหง
พอรุ่งรางสว่างแสงพระสุริยง เห็นพระองค์คงจะมาไม่ช้านาน
ไม่เหมือนคำทำนายแม้นทายผิด อาญาสิทธิ์ขอพระองค์จงประหาร
ชีวิตข้าโหราให้วายปราณ พระผู้ผ่านภพไตรอย่าได้แคลง ฯ
โฉมวันฬามาลีศรีสวัสดิ์ นางกษัตริย์โศกศัลย์เฝ้ากันแสง
ฟังโหรทายค่อยประทังแต่ยังแคลง ให้ระแวงหวนคิดจิตอาวรณ์
แต่โหราการะเวกเขาเอกเหลือ ทั้งเป็นเชื้อโลกเชษฐ์วิเศษสอน
รู้ตำรับตำราพยากรณ์ ดูแน่นอนคราวครั้งแต่หลังมา
ควรจะต้องยับยั้งฟังดูก่อน แม้มิจรมาเหมือนยามต้องตามหา
สุมาลีชีละเวงวัณฬาพะงา ไม่ไสยาคอยองค์พระทรงธรรม์ ฯ
จะกล่าวถึงพระมุนีฤๅษีสิทธ์ สำราญกิจอิ่มเอมเกษมสันต์
อยู่เกาะแก้วพิสดารสำราญครัน ครบสามวันแล้วจะลาพระอาจารย์
พลางเสด็จไปชายหาดที่เงือกอยู่ ในอ่าวอู่คลื่นซัดอยู่ฉัดฉาน
แล้วตรัสเรียกโฉมมัจฉายุพาพาล เยาวมาลย์จงขึ้นมาจะลาจร
ฝ่ายเงือกน้ำจำศิลถวิลแว่ว สำเนียงแจ้วจับทรวงดวงสมร
แล้วแหวกว่ายสาคโรชโลธร ประนมกรเสือกเข้ายังฝั่งชลา
เห็นพระองค์ทรงศิลมุนินทร์นาถ อภิวาทน์จักรพงศ์ทรงสิกขา
ถวายบุญพูนสวัสดิ์พระภัสดา ได้รักษาศีลมั่นทุกวันคืน
พระมุนีปรีดาว่าสาธุ ขอให้ลุทางประโยชน์อย่าโหดหืน
คงจะสมจิตหวังให้ยั่งยืน ไปในพื้นภาคหน้าอย่าปรารมภ์
อันชาตินี้ศรีสวัสดิ์เป็นมัจฉา จงปรารถนาเถิดอนงค์คงจะสม
แม้นชาติหน้าถ้าถวิลเป็นอินทร์พรหม ก็คงสมเจตนาสีกาโยม
ค่ำวันนี้พี่จะลาสีกาแล้ว จงผ่องแผ้วเถิดหนานางสำอางโฉม
จงอยู่เย็นเป็นสุขอย่าทุกข์โทม เจ้าจงโสมนัสสาในวาริน
นางเงือกน้ำซ้ำทูลพระนักสิทธ์ ฉันตั้งจิตเจตนารักษาศีล
ตัดห่วงใยเสียให้พ้นที่มลทิน กว่าจะสิ้นชีวิตเหมือนจิตปอง
ไม่โศกเศร้าเร่าร้อนเหมือนก่อนแล้ว จะกวาดแผ้วถางชั่วที่มัวหมอง
ขอทูลลาพระสามิศดังจิตปอง กลับไปห้องคูหาในวารี
พลางก้มกราบบาทบงสุ์พระทรงศิล แหวกวารินไปคูหามารศรี
ฝ่ายองค์พระภูวไนยอภัยมณี กลับมาที่ศาลาพระอาจารย์ ฯ
ฝ่ายโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว ค่อยผ่องแผ้วปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
เองจะคิดกลับหลังหรือยังนาน จงแจ้งการโดยจิตที่คิดปอง
พระอภัยได้สดับอภิวาทน์ ขอลาบาทเจ้าประคุณการุญสนอง
พอเที่ยงคืนหลานจะลาฝ่าละออง ไปโดยท้องนภางค์กลางอัมพร
พระโยคีมีฤทธิ์ประสิทธิ์เสก เป็นก้อนเมฆลอยอยู่กลางหว่างสิงขร
มีที่นั่งบังสีรวีวร เหมือนชะง่อนเงื้อมผาคูหาบรรพ์
แล้วว่ากับพระอภัยวิไลลักษณ์ จงหยุดพักให้สบายจึงผายผัน
ขึ้นหลังเมฆไปเถิดหลานสำราญครัน ได้ป้องกันลมฝนบนนภา
พระมุนินทร์ยินดีเป็นที่สุด เข้าในกุฏิ์สำรวมฌาณการสิกขา
ระงับกายเอนองค์ลงไสยา ภาวนาทางกสิณอภิญญาณ
จนเที่ยงคืนไก่ขันสนั่นเสนาะ ที่บนเกาะจำเรียงเสียงประสาน
จึงเสด็จไปลาพระอาจารย์ พลางก้มกรานอภิวาทน์บาทบงสุ์
พระโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว จงผ่องแผ้วสมหวังดั่งประสงค์
แล้วออกจากกุฏิ์ใหญ่ดั่งใจจง แกนำตรงไปที่เขาลำเนาเนิน
ให้ขึ้นนั่งหลังเมฆแล้วเสกเป่า เป็นลมว่าวพัดส่งดั่งหงส์เหิน
พระอภัยนักสิทธ์จิตเจริญ สรรเสริญคุณครูผู้อาจารย์
แล้วถวายวันทาคารวะ ขอเดชะศรัทธาที่กล้าหาญ
พลางเจริญทางกสิณอภิญญาณ หมายสถานสิงคุตรที่กุฎี
จันทร์กระจ่างทางฟ้าเวหาหน นภาดลใสสว่างกลางวิถี
ดารารายพรายพร่างอย่างมณี จำรัสศรีแจ่มกระจ่างดั่งกลางวัน
เมฆก็เลื่อนลอยมาในอากาศ ภาณุมาศเกือบอุทัยเสียงไก่ขัน
สกุณร้องก้องป่าพนาวัน พระทรงธรรม์ถึงกุฎีที่สำราญ
เมฆก็เลื่อนลงมาจากอากาศ พวกอำมาตย์แต่บรรดาอยู่หน้าฉาน
เห็นก้อนเมฆเลื่อนลงมาหน้าพระลาน ต่างเรียกขานกันมาดูทุกผู้คน
ทราบไปถึงสองชีที่ในกุฏิ์ กับพระสุดสาครท้าวเจ้าสิงหล
ทั้งโฉมยงนงเยาว์เสาวคนธ์ ก็จรดลจากที่ศรีไสยา
มาพร้อมพรั่งทั้งที่หน้าศาลาใหญ่ พระอภัยสุริย์วงศ์ทรงสิกขา
ก็ยุรยาตรจากอาสน์ก้อนเมฆา ขึ้นศาลาเห็นพระวงศ์พงศ์ประยูร
กับสองดาบสินีอยู่ที่นั่น พระทรงธรรม์ปราศรัยเจ้าไอศูรย์
สี่กษัตริย์กราบก้มบังคมทูล ทั้งประยูรเวียงวังในลังกา
ต่างยินดีที่พระองค์เสด็จกลับ มาหมอบรับเรียงรายทั้งซ้ายขวา
พระจึ่งตรัสเล่าแถลงแจ้งกิจจา ว่าตัวข้าไปประนมบังคมคัล
พระนักสิทธ์ผู้ใหญ่ที่ในเกาะ ท่านสงเคราะห์แต่ก่อนคิดผ่อนผัน
กับโฉมนางมัจฉาวิลาวัณย์ อยู่ที่นั่นสามทิวาสองราตรี
แล้วตรัสกับสุดสาครอาวรณ์หวัง ค่อยประทังสิ้นทุกข์เป็นสุขี
ถือโอวาทของคุณพระมุนี ค่อยเปรมปรีดิ์สุโขมโหฬาร
แล้วสั่งมาว่าเจ้าอยู่เป็นสุข บรรเทาทุกข์ได้สมบัติพัสถาน
แต่เจ้าพรากจากมาก็ช้านาน ได้แจ้งการก็ค่อยคลายวายอาวรณ์ ฯ
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล ทราบยุบลทุกข์ทอดฤทัยถอน
หวนรำลึกนึกถึงพระมารดร ตั้งแต่จรจากมาก็ช้านาน
กันแสงพลางทางทูลพระนักสิทธ์ เป็นสุดคิดสุดอาลัยให้สงสาร
ทางก็เหลืออยากแค้นแสนกันดาร มาก็นานไปคงหลงเที่ยววงวน
พระอภัยได้สดับจึ่งรับสั่ง ข้าไปยังฟากฟ้าเวหาหน
เจ้าจะไปทางชลาในสาชล เห็นไม่พ้นชีวันคงบรรลัย
แล้วทรงตรัสเทศนาสังสารภพ อย่าปรารภเพราะว่านางต่างวิสัย
ถึงเทวัญชั้นฟ้าสุราลัย ต่างวิสัยแล้วคงพรากต้องจากจร
เป็นอนิจจังทั้งนั้นทุกวันนี้ ย่อมเป็นที่ทุกขังจงฟังสอน
เพราะจำต้องพรากพลัดกำจัดจร อยู่รอนรอนหลัดหลัดมักพลัดพราย
อนัตตาสูญเปล่าเหมือนเราท่าน อยู่ด้วยกันดับจิตชีวิตหาย
พระยกเอาธรรมขันธ์มาบรรยาย ให้เคลื่อนคลายโศกาที่อาดูร
สุดสาครฟังเหตุเทศนา เอาปัญญาค่อยระงับให้ดับสูญ
พอจบคำธรรมขันธ์อันจำรูญ จึ่งกราบทูลลาองค์พระทรงฌาน ฯ
พระอภัยมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์ อวยสวัสดิ์จงเป็นสุขทั้งลูกหลาน
อันทุกข์โศกโรคภัยอย่าได้พาน จงสำราญทั้งอาณาประชาชน
สุดสาครบังคมบรมนาถ พร้อมพระญาติกลับหลังยังสิงหล
ทั้งพวกเหล่าเสวกาประชาชน ถึงสิงหลแล้วเข้าไปในบุรินทร์ ฯ
จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง พอหายง่วงสมจิตคิดถวิล
ครั้นสุริยงส่งฟ้าเห็นธานินทร์ สมถวิลเห็นปากน้ำที่สำคัญ
แกยินดีปรีดิ์เปรมเกษมสุข บรรเทาทุกข์วายวิโยคที่โศกศัลย์
สั่งล้าต้าต้นหนคนสำคัญ เองชวนกันสืบดูให้รู้ความ
เอาล่ามแขกมลายูที่รู้พูด จัดเป็นทูตปะใครได้ไต่ถาม
จงคิดอ่านไปแสวงให้แจ้งความ จัดเอาตามคนดีมีปัญญา
ลงเรือน้อยลอยไปในนิเวศน์ ถิ่นประเทคที่สถิตเมืองมิจฉา
ตีกระเชียงเร่งให้กันไคลคลา เข้าที่ท่าเมืองด่านชานบุรี ฯ
พวกปากน้ำให้ล่ามออกถามไต่ ทั้งนายไพร่พวกที่มากะลาสี
จงแจ้งความตามข้อคดีมี ท่านมานี้จะประสงค์ที่ตรงไร
หรือจะมาค้าขายทั้งนายบ่าว จงบอกเล่าไปให้แจ้งแถลงไข
หรือจะมีราชการสถานใด เร่งบอกไปโดยคำอย่าอำความ ฯ
ฝ่ายพวกพลคนในเภตราน้อย พลางตอบถ้อยแล้วก็เล่าตามเขาถาม
ข้าพลัดบ้านเมืองแปลกเป็นแขกจาม หวังจะข้ามฟากฝั่งไปลังกา
เกิดพายุเรือแตกต้องแยกย้าย ทั้งพลัดพรายเผ่าพงศ์พวกวงศา
ได้อาศัยพระฝรั่งเมืองลังกา เขาเอามาใช้เป็นล่ามได้สามปี
เขาเที่ยวสอนศาสนาเอามาด้วย หวังจะช่วยดับทุกข์ให้สุขี
เที่ยวไปทุกพาราเพราะปรานี เอาความดีสอนให้ในสันดาน
แต่เที่ยวนี้ขัดเสบียงจะเลี้ยงไพร่ ท่านจึงใช้ให้เที่ยวหาซึ่งอาหาร
มิใช่พวกทรชนเป็นคนพาล ขอนายด่านแจ้งคำดั่งรำพัน
ขุนเสนาว่ากระนั้นท่านอยู่นี่ เราจะมีบอกเข้าไปไอศวรรย์
ให้กราบทูลแต่พระองค์ผู้ทรงธรรม์ จะผ่อนผันโปรดปรานสถานใด
แล้วสั่งให้พวกเสมียนเขียนหนังสือ แล้วรีบถือเข้าไปแจ้งแถลงไข
แก่ขุนนางกรมท่าเสนาใน ให้ทูลไทเจ้าแผ่นดินปิ่นสกล ฯ
ฝ่ายคนใช้รีบไปยังนิเวศน์ นำเอาเหตุเข้าไปแจ้งแห่งนุสนธิ์
กับหนังสือบอกกล่าวเล่ายุบล ส่งให้คนที่กำกับสำหรับทูล
ขุนนางพวกกรมท่าพาเข้าเฝ้า แล้วทูลเจ้านครินทร์บดินทร์สูร
ตามคดีเรื่องราวเป็นเค้ามูล นเรนทร์สูรสั่งมหาเสนาใน
ให้คลี่บอกออกอ่านเป็นการร้อน ขุนอักษรจึ่งแจ้งแถลงไข
หนังสือบอกนายด่านอันชาญชัย จงทราบใต้บาทาฝ่าธุลี
ว่าบัดนี้แขกชวากับฝาหรั่ง มายับยั้งอยู่นอกด่านชานกรุงศรี
ว่ามาแต่สิงหลเป็นคนดี รู้แผนที่ต่างต่างทั้งวิชา
แต่ผู้รู้ยังอยู่เรือกำปั่น จะชวนกันเที่ยวสอนศาสนา
ทั้งดูแม่นแผนที่มีตำรา การดินฟ้าหลายอย่างทางทะเล ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราปตาหวี ฟังคดีเห็นควรทำสรวลเส
จะใคร่ปะพระฝรั่งอย่างคะเน ฟังลิ้นเล่ห์ดูปัญญาวิชาชาย
แม้นจริงจังดังกล่าวเข้าไปรับ เร่งกำชับอย่าให้ทันตะวันสาย
หรือจะเป็นแยบยลกลอุบาย เสนานายพวกผู้ใหญ่เร่งไคลคลา
ครั้นส่งเสร็จพระเสด็จเข้าไสยาสน์ พวกอำมาตย์พร้อมกันต่างหรรษา
จะใคร่เห็นคนดีมีวิชา จัดนาวาสี่ลำตามกันไป
ลงเรือเร็วรีบมาถึงหน้าด่าน จัดทหารเกณฑ์แห่แลไสว
ออกปากน้ำนำพลสกลไกร รีบออกไปถึงกำปั่นด้วยทันที ฯ
ฝ่ายตาเฒ่าบาทหลวงแกง่วงหงอย แต่นั่งคอยพวกชวากะลาสี
จะใคร่ฟังแยบคายร้ายหรือดี พอเห็นสี่เสนามาถึงเรือ
แกดีใจสั่งให้ชักธงรับ เหมือนคำนับภักดีอารีเหลือ
แล้วไปเชิญเสวกามาบนเรือ ให้นั่งเหนือเก้าอี้ที่ขุนนาง
แล้วเรียกท้าวโกสัยไพร่ทั้งหลาย กับบ่าวนายสารพัดไม่ขัดขวาง
กับพวกล่ามรู้ภาษาดูท่าทาง ฟังขุนนางเขาจะมาว่ากระไร ฯ
ฝ่ายอำมาตย์มาตยาปตาหวี ขึ้นเก้าอี้พูดจาพลางปราศรัย
ว่าดูราท่านผู้ปราชญ์ฉลาดใน คัมภีร์ไสยต่างต่างอย่างบุราณ
รับสั่งใช้ให้มาเชิญขึ้นไปเฝ้า พระจอมเจ้านคเรศเขตสถาน
จะขอเป็นศิษย์หาพยาบาล พระอาจารย์ฝ่ายฝรั่งข้างลังกา ฯ
บาทหลวงนึกในใจว่าอ้ายนี่ คงเสียทีกูแท้แน่นักหนา
จะได้เป็นกำลังเหมือนหลังมา ตีลังกาแก้แค้นเอาแดนดาว
จึ่งให้ล่ามส่งภาษาว่าพระเดช เจ้านิเวศน์ซื่อตรงเหมือนธงขาว
พระคุณล้ำเขตแคว้นทั่วแดนดาว สมเป็นเจ้าจอมจังหวัดปัถพี
ไปสิท่านตัวเราอยากเฝ้าแหน ชมเขตแดนท่านรู้จักเป็นศักดิ์ศรี
จะได้พึ่งบุญญาบารมี ไว้เป็นที่เจ้านายจนวายปราณ ฯ
ขุนนางฟังสังฆราชฉลาดเหลือ สมเป็นเชื้อปราชญ์นักไม่หักหาญ
ควรจะเชิญเข้าไปเฝ้าเล่าอาการ พระอาจารย์ผู้ประสิทธิ์วิทยา
ข้าพเจ้าเอาเรือมาคอยรับ เครื่องสำหรับพร้อมหมดตามยศถา
บาทหลวงแกดีใจลุกไคลคลา ลงนาวารีบไปในบุรินทร์
กับพวกศิษย์ชิดเชื้อสำหรับใช้ พากันไปโดยนิยมสมถวิล
เรือประทับถึงท่าหน้าบุรินทร์ พร้อมกันสิ้นแห่ไปในนคร
ครั่นถึงที่ศาลาหน้านิเวศน์ พวกวิเสทคั่งคับสลับสลอน
คอยเลี้ยงดูอยู่มิให้อนาทร พอแก้ร้อนเหนื่อยมาทั้งข้าไท
ครั้นสำเร็จขุนเสนาพาเข้าเฝ้า ให้นั่งเก้าอี้ทองอันผ่องใส
บาทหลวงเฒ่าเจ้ามายาจึ่งว่าไป สักเมื่อไรจะได้เฝ้าเจ้าแผ่นดิน