Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
อังกุหร่าฝรั่งได้ฟังตรัส ไม่อาจขัดพากันรีบผันผาย
มาจัดพวกพลไกรทั้งไพร่นาย เป็นปีกซ้ายปีกขวาล้วนกล้ารบ
บ้างกุมหอกดาบปืนยืนสะพรั่ง ทั้งทวนดั้งโล่เขนล้วนเจนจบ
แล้วเลือกอัศวราชชาติสินธพ มาผูกครบเครื่องสำหรับกับสงคราม ฯ
พระหน่อน้อยคอยดูอยู่บนป้อม เห็นพรั่งพร้อมทวยหาญชาญสนาม
ทรงกระบี่ขี่ม้าสง่างาม ให้โห่สามลาออกนอกกำแพง
พอเดินทัพถึงกันประจันหน้า ไม่พูดจาโจนฟันด้วยขันแข็ง
ชุลมุนวุ่นวางกันกลางแปลง ต่างต่อแย้งยิงกันสนั่นดัง
พระหน่อนาถอาจองทรงสินธพ เร่งให้รบรุกไปเหมือนใจหวัง
ชาวเมืองแตกแขกซ้ำระยำมัง จนกระทั่งหน้าม้าเจ้าธานี ฯ
ศรีสุวรรณนั้นก็ขับอัศวราช ไล่พิฆาตแขกชวากะลาสี
ทั้งไพร่นายตายล้มไม่สมประดี พวกโยธีทัพแขกแตกกระจาย ฯ
สินสมุทรขับม้าออกหน้าทัพ จะรบรับนายใหญ่ดังใจหมาย
ครั้นเห็นอามาชิดพินิจกาย ดูช่างคล้ายพระบิดาสารพัน
นึกคะนึงถึงพ่อให้ท้อจิต ไม่อาจคิดที่จะฆ่าให้อาสัญ
เห็นจวนใกล้ได้ทีศรีสุวรรณ ก็ควบกัณฐัศว์โถมเข้าโจมตี
ถูกกุมารหลานรักอักเข้าอก กระเด็นตกม้าพับลงกับที่
พวกพหลพลไกรเห็นได้ที ก็กลับตีทัพแขกแตกระยำ
บ้างล้มกลิ้งวิ่งโลดกระโดดโผน ลงลุยโคลนพรวดพราดพลาดถลำ
บ้างจวนตัวกลัวตายลงว่ายน้ำ ชาวเมืองซ้ำแทงตายเสียหลายคน ฯ
ฝ่ายฝรั่งอังกุหร่ารักษาค่าย เห็นเจ้านายเสียทัพวิ่งสับสน
ขับทหารด่านนอกออกประจญ พอกันคนเข้ามาได้ในกำแพง
ขึ้นรักษาหน้าที่ไม่หนีหลบ ถือทวนรบแต่ละเล่มล้วนเข้มแข็ง
ชาวเมืองบุกรุกขึ้นปีนกำแพง ฝรั่งแทงถูกอกพลัดตกตาย ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร เห็นจะหักเอาไม่ได้ดังใจหมาย
ให้โบกธงถอยพหลพลนิกาย แล้วให้รายเรียงล้อมป้อมปราการ ฯ
ฝ่ายฝรั่งอังกุหร่าเวลาพลบ พอหยุดรบจึงปรึกษาโยธาหาญ
เรารอรั้งตั้งมั่นประจัญบาน คอยกุมารเผื่อจะมาในราตรี
ถ้ารุ่งเช้าเจ้านายมิได้กลับ จึงเลิกทัพโยธาออกล่าหนี
ทั้งนายไพร่ใหญ่น้อยพลอยยินดี รายรักษาหน้าที่ทุกช่องปืน ฯ
สงสารสินสมุทรซบสลบหลับ กลิ้งอยู่กับพระสุธาไม่ฝ่าฝืน
ต้องละอองน้ำค้างในกลางคืน ค่อยแช่มชื่นฟื้นองค์ดำรงกาย
ภาวนาอาคมประนมหัตถ์ แล้วเป่าปัดเมื่อยเหน็บที่เจ็บหาย
แลเห็นเหล่าชาวเมืองเคืองระคาย เข้าตั้งล้อมป้อมค่ายอยู่หลายชั้น
แล้วเหลียวดูผู้คนบนหน้าที่ เสียงยังตีฆ้องตรวจกันกวดขัน
ให้แค้นใจไพรีที่ตีรัน ลุกถลันโลดโผนโจนทะยาน
เข้ากลางทัพจับคนขึ้นฟัดฟาด ไล่พิฆาตเข่นฆ่าโยธาหาญ
ชาวบุรีหนีซนไม่ทนทาน อลหม่านมี่อึงคะนึงไป
สินสมุทรหยุดท้าอยู่หน้าค่าย เหวยตัวนายโยธีอยู่ที่ไหน
อย่าถอยหลังนั่งนิ่งมาชิงชัย แล้วเลี้ยวไล่ไพร่พลไม่ทนทาน
จนเหน็ดเหนื่อยเมื่อยแขนออกแล่นอ้อม มาถึงป้อมเรียกหาโยธาหาญ
อังกุหร่ามาเปิดบานทวาร เชิญกุมารขึ้นบนป้อมอยู่พร้อมกัน
มาถามข่าวเจ้านายว่าวายวอด ไฉนรอดกลับมาไม่อาสัญ
กุมาราว่าเราเข้าประจัญ กับคนกั้นกลดทองกระบองไว
ดูรูปร่างช่างเหมือนพระบิตุราช ไม่เคลื่อนคลาดเคลิ้มจิตคิดสงสัย
เขาโจมตีชีวันแทบบรรลัย พอดึกได้น้ำค้างค่อยสร่างทรวง
เราแค้นใจไล่ฆ่าโยธาทัพ แตกกระเพิ่นเยินยับจนทัพหลวง
หากรำลึกนึกถึงท่านทั้งปวง จะเป็นห่วงทุกข์ถึงเราจึงเข้ามา
เวลารุ่งพรุ่งนี้ออกตีทัพ จะคิดจับแก้แค้นให้แสนสา
จงเร่งรัดจัดพหลพลโยธา พอเวลารุ่งเช้าเราจะไป ฯ
ฝรั่งรับกลับออกมานอกป้อม ประชุมพร้อมพลนิกายทั้งนายไพร่
ที่เรี่ยวแรงแข็งขันแกล้งสรรไว้ ประมาณได้โยธาสักห้าพัน
แล้วผูกม้ามาประทับรับเสด็จ เตรียมสำเร็จรอไว้พอไก่ขัน
พระหน่อน้อยคอยดูสุริยัน พอตะวันส่องฟ้าจะคลาไคล ฯ
ฝ่ายโยธีศรีสุวรรณยังปั่นป่วน แต่เรรวนเรียกกันเสียงหวั่นไหว
เป็นราตรีมิได้รู้ว่าผู้ใด บ้างหลงใหลล้มกลิ้งวิ่งกระทบ
พระโฉมยงทรงกระบองร้องว่ารับ ทหารกลับราบเรียบเงียบสงบ
บ้างตีฆ้องกองไฟจุดไต้คบ เห็นแต่ศพกลิ้งกลาดดาษดา
ทั้งไพร่นายได้ศพยี่สิบเศษ คิดสมเพชเพื่อนกันพรั่นนักหนา
ให้ขานยามตามหมวดเที่ยวตรวจตรา จนเวลาจวนแจ้งแสงตะวัน ฯ
สินสมุทรสุดแค้นแหงนชะแง้ เฝ้าเตือนแต่สุริย์ฉายจะผายผัน
เห็นแสงทองผ่องแผ้วขึ้นแพรวพรรณ เกษมสันต์สรงชลสุคนธา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส ประนมหัตถ์มัสการอ่านคาถา
ฤทธิรงค์คงทนด้วยมนตรา ใครเข่นฆ่าชีวันไม่บรรลัย
ครั้นเสร็จสรรพจับกระบี่ขี่สินธพ เคลื่อนพหลพลรบพิภพไหว
เดินกระบวนมาถึงทัพกรุงไกร ให้หยุดไพร่พร้อมกันประจัญรับ
แล้วร้องท้าว่าเหวยนายทหาร รบกันวานนี้ประเดี๋ยวไม่เคี่ยวขับ
เรามาใหม่ไหนตัวนายกองทัพ ออกมารับรบสู้ดูศักดา ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงพระแสงกระบองเหล็ก เห็นลูกเล็กหลากจิตคิดกังขา
อ้ายกุมารวานนี้สิ้นชีวา ยังกลับมาองอาจประมาทใจ
จึงแต่งองค์ทรงม้ามาหน้าทัพ แล้วหยุดยับยั้งถามตามสงสัย
ว่าดูราทารกนี้นามใด เหตุไฉนจึงมาตีบุรีเรา
เป็นโจรเรือเชื้อฝรั่งหรืออังกฤษ สมคบคิดคุมพลเที่ยวปล้นเขา
ดูชันษาอายุก็ยังเยาว์ มารบเราชีวันจะบรรลัย ฯ
สินสมุทรพูดจาภาษาเด็ก ถึงทั้งเล็กก็ไม่พรั่นประหวั่นไหว
เราชื่อว่าสินสมุทรวุฒิไกร พระอภัยบพิตรเป็นบิดา
ล้วนเหล่ากอหน่อเนื้อเชื้อกษัตริย์ ผ่านสมบัติบำรุงราษฎร์ศาสนา
จะแล่นใบไปทางกลางคงคา ชาวพารารบเราจึงเข้าตี
ท่านชื่อไรจงบอกออกมาบ้าง เป็นขุนนางหรือบำรุงซึ่งกรุงศรี
แม้นรักตัวกลัวตายวายชีวี อัญชลีแล้วจะกลับกองทัพไป ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ นึกประหวัดหวั่นจิตคิดสงสัย
กุมาราว่าพ่อชื่อพระอภัย จะเป็นใครหนอคนนี้หรือพี่ยา
แล้วพิศดูกุมารก็แม้นเหมือน ไม่คลาดเคลื่อนทรงเดชพระเชษฐา
แต่ผมหยิกอย่างยักษ์ลักขณา กับสองตาดูแดงยังแคลงใจ
จึงตอบคำทำว่าบิดาเจ้า มาหรือเปล่าประเดี๋ยวนี้อยู่ที่ไหน
จงแจ้งความตามจริงอย่าชิงชัย จะบรรลัยแหลกลาญเหมือนวานนี้
อันตัวเราเจ้ากรุงรมจักร เป็นปิ่นปักหลักโลกเฉลิมศรี
เจ้ากลับไปให้พ่อมาต่อตี ได้ดูฝีมือกันประจัญบาน ฯ
หน่อกษัตริย์ขัดข้องร้องตวาด ชิช่างอาจอวดศักดาว่ากล้าหาญ
บอกบิดามาทำไมมิใช่การ เรารอนราญรบสู้กันดูลอง
อย่าพักให้ไพร่พลเข้าปนปะ แพ้ชนะแต่ลำพังเราทั้งสอง
แล้วขับม้าร่ารำเป็นทำนอง ส่วนว่ากองทัพโห่เป็นโกลา ฯ
ศรีสุวรรณนั้นชำนาญในการรบ ทำเลี้ยวหลบล่อให้ไล่ถลา
เห็นได้ทีตีต้องกุมารา ถูกถึงห้าหกทีดังตีกลอง
ไม่ช้ำชอกกลอกกลับเข้ารับรบ ม้าก็ขบกัดกันผันผยอง
สินสมุทรฉุดฉวยชิงกระบอง แล้วตีต้ององค์พระอาตกพาชี
ฝรั่งรุมกลุ้มจับจอมกษัตริย์ ยุดพระหัตถ์แน่นไว้มิให้หนี
ทหารฮึกครึกโครมเข้าโจมตี ชาวบุรีแตกพลัดกระจัดกระจาย
บ้างหนีรอดมอดม้วยบ้างป่วยเจ็บ พวกโจรเก็บเสื้อผ้ามาเหลือหลาย
กุมาราพาพหลพลนิกาย กลับเข้าค่ายขึ้นป้อมอยู่พร้อมพรัก
สินสมุทรหยุดยั้งนั่งเก้าอี้ ให้คุมท้าวเจ้าบุรีรมจักร
มาไต่ถามนามวงศ์สงสัยนัก เราเห็นพักตร์ดูละม้ายคล้ายบิดา ฯ
ฝ่ายศรีสุวรรณวงศ์นั้นองอาจ ไม่ขยาดยืนดูอยู่ตรงหน้า
เห็นธำมรงค์เรือนครุฑบุษรา ของเชษฐาแน่นักประจักษ์ใจ
หรือได้คู่กุมารนี้เป็นลูก เอาแหวนผูกข้อมือหรือไฉน
ไม่แจ้งเหตุเชษฐาให้อาลัย ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
หลานหัวเราะเยาะว่าประดาเสีย คิดถึงเมียหรือร้องไห้มิใคร่หาย
กุ๋ยกุ๋ยกษัตราน่าไม่อาย เมื่อกลัวตายไยทะนงมาสงคราม ฯ
ศรีสุวรรณหันหุนฉุนพิโรธ กำลังโกรธตรัสว่าเจ้าอย่าหยาม
ถึงบรรลัยไว้ชื่อให้ลือนาม ไม่กลัวความตายดอกบอกจริงจริง
จงเร่งมาฆ่าตีเอาชีวาตม์ เราก็ชาติชายใช่น้ำใจหญิง
ใช่จะของ้องอนมาวอนวิง แต่เห็นสิ่งของต้องนองน้ำตา
ธำมรงค์วงที่เจ้าผูกหัตถ์ เพชรรัตน์เรืองเดชของเชษฐา
ทั้งผืนผ้าเจียระบาดที่คาดมา เรารู้ว่าของพระอภัยมณี
อันตัวเรานี้เป็นน้องจึงร้องไห้ ด้วยจากไปตายเป็นไม่เห็นผี
ซึ่งท่านถามนามกรของเรานี้ เราชื่อศรีสุวรรณราชเร่งฟาดฟัน ฯ
พระหน่อไทได้ยินถวิลหวัง เป็นความหลังล้วนจริงทุกสิ่งสรรพ์
บิดาว่าอาชื่อศรีสุวรรณ เห็นสมกันกับกษัตริย์ที่ตรัสมา
แล้วก็จำธำมรงค์วงนี้แน่ เห็นเที่ยงแท้แต่จะซักให้นักหนา
ซึ่งพระอภัยมณีเป็นพี่ยา มีวิชาชำนาญประการใด
ถ้าเป็นน้องของพระองค์ก็คงรู้ ว่าย่าปู่อยู่นิเวศน์ประเทศไหน
แม้นว่าถูกทุกสิ่งที่จริงใจ จึงจะได้เห็นว่าเป็นอาเรา ฯ
ฝ่ายบดินทร์ปิ่นประเทศเขตสถาน รู้ว่าหลานเคลือบแคลงแถลงเล่า
อันพระพี่มีวิชามาแต่เยาว์ ฝีปากเป่าปี่ประเสริฐเลิศโลกา
ผู้ใดฟังนั่งหลับลืมสติ มีลัทธิหลายหลากมากนักหนา
เป็นหน่อท้าวเจ้าบุรีรัตนา เราสองราร่วมท้องพี่น้องกัน
พระเล่าความตามจริงจนจากพี่ มาถึงนี่ก็พอได้ไอศวรรย์
แล้วว่าเจ้าเราพิศดูผิวพรรณ ช่างเหมือนกันกับพระพี่นี่กระไร ฯ
สินสมุทรทรุดองค์ลงอภิวาท เข้ากอดบาทพระเจ้าอาน้ำตาไหล
สะอื้นอ้อนวอนว่าขออภัย พระอย่าได้ถือโทษจงโปรดปราน
ต่อปิ่นเกล้าเล่าเรื่องจึงรู้เหตุ ว่าทรงเดชเป็นอาข้าเป็นหลาน
เที่ยวตามติดพระบิดามาช้านาน ไม่พบพานภูวนาถประหลาดนัก
ทั่วประเทศเขตขอบแขกฝรั่ง จนกระทั่งทะเลลมรมจักร
ทูลแต่ต้นจนจบแล้วซบพักตร์ สะอื้นฮักหวนคิดถึงบิดา ฯ
ศรีสุวรรณกันแสงแล้วทรุดนั่ง พระลูบหลังหลานน้อยละห้อยหา
โอ้สงสารหลานเอ๋ยอนิจจา เจียนจะฆ่ากันตายวายชีวัน
นี่หากบุญหนุนช่วยไม่ม้วยมอด จึงได้รอดพบพานกับหลานขวัญ
พลางกอดราชนัดดาแล้วจาบัลย์ สะอื้นอั้นอารมณ์ไม่สมประดี
ครั้นสร่างโศกสงสารพระหลานรัก วรพักตร์ผุดผ่องก็หมองศรี
ประคองอุ้มนัดดาแล้วพาที ไปบุรีเราเถิดอาจะพาไป
จะได้เอาข้าวปลาลงมาแจก ฝรั่งแขกพลนิกายทั้งนายไพร่
พอได้พบน้องยาอาสะใภ้ แล้วจะได้ตามติดพระบิดร ฯ
กุมารฟังบังคมบรมนาถ ทูลพระบาทบพิตรอดิศร
ข้าคุมทัพขับทหารมาราญรอน พระมารดรยังค้างอยู่กลางชลา
ทำสงครามสามวันเข้าวันนี้ พระชนนีเห็นจะคอยละห้อยหา
เป็นหญิงอยู่ผู้เดียวเปลี่ยววิญญาณ์ หลานจะลาลงไปเฝ้าเล่าให้ฟัง
ให้ทราบความตามที่มิได้รบ มาพานพบภูวไนยดังใจหวัง
เชิญพระองค์คงคืนเข้าเวียงวัง หลานไปสั่งเสร็จสรรพจะกลับมา ฯ
พระจอมวังฟังแจ้งไม่แคลงจิต พลางจุมพิตนึกรักขึ้นนักหนา
ถ้ากระนั้นวันนี้พ่อพาอา ไปเชิญมาเวียงวังจึงบังควร
พอได้เห็นพี่นางต่างพระพี่ ถือเป็นที่บูชารักษาสงวน
ไกลหรือใกล้ไปมาเวลาจวน จะได้ชวนมารดามาธานี ฯ
พระหน่อไทได้สดับก็รับสั่ง ร้องเรียกอังกุหร่าแล้วว่าพี่
เร่งป่าวร้องกองทัพกลับวันนี้ ไปพร้อมที่เรือใหญ่ในคงคา
แล้วสององค์ลงเรือลำที่นั่ง พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ออกกำปั่นลั่นปืนเป็นสัญญา เสียงโยธาเอิกเกริกเลิกไปตาม ฯ
จะกลับกล่าวชาวบุรีซึ่งหนีแขก ต่างตื่นแตกตกประหม่าเข้าป่าหนาม
บ้างถูกง้าวหลาวแหลนเลือดไหลทราม เพื่อนกันหามเข้าไปไว้เสียในพง
พวกเสนามาถึงออกอึงฉาว เข้าเฝ้าท้าวทูลเฟือนเลอะเลือนหลง
ทูลกระหม่อมจอมพลออกรณรงค์ เขาจับองค์ภูวไนยไปได้แล้ว
ไม่ทันเย็นเห็นศัตรูจะถึงนี่ เสด็จหนีเสียเถิดทูลกระหม่อมแก้ว
ถ้ารอราช้าไปเห็นไม่แคล้ว พอทูลแล้วลมจับก็หลับตา ฯ
สมเด็จท้าวทศวงศ์ได้ทรงทราบ ดังคมดาบตัดเอาเกล้าเกศา
ลุกยองยองร้องเรียกอำมาตย์มา แต่งบรรณาการไปให้ไพรี
ว่าตัวเราเจ้านครจะงอนง้อ ขอแต่พ่อนางอรุณรัศมี
พอหลาบเข็ดเมตตาอย่าฆ่าตี เอากรุงไกรถ่ายชีวีศรีสุวรรณ
อำมาตย์ลามาสั่งชาวคลังหลวง ตามกระทรวงสารพัดเร่งจัดสรร
พร้อมสำเร็จเสร็จสรรพกำกับกัน ใส่เรือบัลลังก์ทองล่องลงมา
ถึงบ้านด่านลานแลเห็นแต่ค่าย ทั้งไพร่นายหลากจิตคิดกังขา
ให้เรือพายท้ายทอดจอดนาวา ขึ้นมาหาเห็นแต่ผีไม่มีคน
จะถามใครไม่มีที่จะถาม ไม่ได้ความสารพัดจะขัดสน
พากันตรงลงเรือว่าเหลือจน เร่งให้พลพายมายังธานี
เข้าในวังบังคมประนมสนอง ไม่พบกองทัพชวากะลาสี
ในขอบค่ายน้อยใหญ่ก็ไม่มี เห็นแต่ผีตายกลาดดาษดา ฯ
ท้าวทศวงศ์ทรงฟังให้สังเวช น้ำพระเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
เสียอารมณ์ลมจับนั่งหลับตา หมอเอายานัตถุ์ถวายจนหงายเงย
ค่อยรู้สึกปรึกษาพวกข้าเฝ้า ที่นี้เราวังเวงแล้วเองเอ๋ย
ใครจะกู้บุรีไม่มีเลย เสียลูกเขยคนนี้เหมือนชีวิต
แม้รู้ว่าข้าศึกอยู่เมืองไหน ก็จะได้คิดความไปตามติด
ถึงยากเย็นเป็นข้าปัจจามิตร แต่ชีวิตศรีสุวรรณอย่าบรรลัย
จำจะบอกไปถึงสามเจ้าพราหมณ์ด้วย จะได้ช่วยดูแลคิดแก้ไข
ใครอยู่ที่นี่หวาพวกม้าใช้ จงรีบไปหาสามเจ้าพราหมณ์มา
ขุนหมื่นรับอภิวันท์แล้วผันผาย ทั้งสามนายเร็วรวดตำรวจขวา
ต่างคนออกนอกวังขึ้นหลังม้า ควบอาชาแยกทางไปกลางแปลง ฯ
สงสารท้าวทศวงศ์ยิ่งทรงโศก กำเริบโรคเรอหาวหนาวแสยง
อุตส่าห์ขืนยืนตรงดำรงแรง จับพระแสงเยื้องย่างขึ้นปรางค์ปรา
เห็นญาติวงศ์องค์มิ่งมเหสี กับบุตรีหลานน้อยมาคอยท่า
ทรุดพระองค์ลงอุ้มเอานัดดา กลั้นน้ำตาไว้ไม่หยุดสุดอาลัย
จึงตรัสบอกบุตรีสามีเจ้า ไปรบเขาเขากลับจับไปได้
จะวอดวายตายเป็นไม่เห็นใคร พลางร่ำไรรักหลานสงสารครัน ฯ
พระบุตรีตีทรวงเข้าฮักฮัก ดังใครควักชีวาให้อาสัญ
ระทวยกายหายใจมิใคร่ทัน สะอื้นอั้นอ่อนนิ่งไม่ติงกาย
สาวสุรางค์นางในร้องไห้แซ่ พวกเถ้าแก่ลมจับผงับหงาย
หลวงแม่เจ้าท้าวนางเจ้าขรัวนาย ร่ำร้องไห้ไม่วายฟายน้ำตา
ท้าวทศวงศ์สงสารพระหลานรัก ลงซบพักตร์ถอยกำลังแทบสังขาร์
มเหสีมิทันจำนรรจา กอดธิดาซวนซบสลบไป ฯ
ฝ่ายอรุณรัศมีศรีสวัสดิ์ เห็นสามกษัตริย์ซบพักตร์เข้าผลักไส
ไม่พื้นกายหมายมั่นว่าบรรลัย นางร่ำไรเรียกหาบิดาพลาง
ทูลกระหม่อมจอมโลกของลูกเอ๋ย ไฉนเลยไม่มาช่วยฉันด้วยบ้าง
พระมารดาตายายมาวายวาง สะอื้นพลางกลิ้งเกลือกลงเสือกกาย
พระญาติวงศ์สงสารสามกษัตริย์ เข้าโบกปัดนวดเฟ้นพระเส้นสาย
ทั้งสามองค์คงคืนค่อยฟื้นกาย ต่างฟูมฟายชลนัยน์อาลัยลาน
พระอัยกาว่าตายแล้วยายเอ๋ย เสียลูกเขยเขาจะหมิ่นทุกถิ่นฐาน
จะปลดปลอดรอดตายหรือวายปราณ ทั้งลูกหลานก็จะซ้ำเป็นกำพร้า
พระอัยกีตีทรวงสะอื้นไห้ ด้วยอาลัยลูกเขยเคยเห็นหน้า
จะคลาดแคล้วแก้วเนตรเกษรา ต้องเป็นม่ายขายหน้าทั้งตาปี
ธิดาว่าโอ้พระทูลกระหม่อม เคยเป็นจอมรมจักรเป็นศักดิ์ศรี
แม้นสิ้นชาติวาสนาพระสามี อันเมียนี้ไม่ขออยู่จะสู้ม้วย
พระบรรลัยไปแล้วจงโปรดเกล้า มาเด็ดเอาชีพเมียไปเสียด้วย
สะอึกสะอื้นฝืนดำรงองค์ระทวย แทบจะม้วยมรณาด้วยสามี
ทั้งเสนาข้าเฝ้าเศร้าสลด ทุกตำบลชนบทบุรีศรี
แถวถนนหนทางกลางบุรี มิได้มีผู้ใดเดินไปมา ฯ
จะกล่าวลำกำปั่นสองกษัตริย์ สลุบสลัดแล่นรายทั้งซ้ายขวา
พอพลบค่ำคล้ำมืดในเมฆา พระพายพาพัดส่งตรงออกไป
ถึงลำใหญ่ให้จอมทอดประทับ จุดคบรับรายทางสว่างไสว
จึงเชิญองค์พระเจ้าอาให้คลาไคล ไปเก๋งใหญ่ห้าห้องเป็นช่องชั้น
เชิญให้นั่งยังที่เก้าอี้เอี่ยม มีพรมเจียมปูปัดล้วนจัดสรร
แขกฝรั่งนั่งล้อมอยู่พร้อมกัน เหมือนกลางวันแจ่มแจ้งด้วยแสงไฟ
มีโคมรายซ้ายขวาระย้าย้อย ทั้งโคมห้อยสายระยางสว่างไสว
หน่อกษัตริย์นัดดาลาครรไล เสด็จไปสู่สถานพระมารดา ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์ คอยกษัตริย์ทรงยศโอรสา
กำสรดเศร้าเช้าเย็นเขม่นตา โอ้ลูกยาขัดขวางเป็นอย่างไร
หรือเสียทัพอัปราแก่ข้าศึก อนาถนึกนั่งคอยละห้อยไห้
จนพลบค่ำซ้ำโศกสลดใจ อยู่แต่ในแท่นสถิตปิดทวาร
พอได้ยินเสียงเคาะเกาะกักกัก พระลูกรักเรียกหานางขาขาน
ดีพระทัยไขสลักชักลูกดาล อุ้มกุมารขึ้นเตียงเคียงประคอง
นางกอดจูบลูกรักแล้วรับขวัญ ดูผิวพรรณผมเผ้าพ่อเศร้าหมอง
แม่คอยเจ้าเช้าเย็นเขม้นมอง พ่อเลิกกองทัพมาแล้วหรือแก้วตา ฯ
สินสมุทรพูดเพราะฉอเลาะแม่ ลูกนึกแน่ว่าพระองค์คงคอยท่า
ฉันออกไปได้ขึ้นรบพบพระอา เจียนจะฆ่ากันม้วยลงด้วยกัน
แล้วบอกแม่แต่ต้นจนได้กลับ เดี๋ยวนี้อามากับกระหม่อมฉัน
ถ้าเธอถามความขำที่สำคัญ ช่วยผ่อนผันพูดให้ถูกกับลูกยา
เดิมได้บอกออกว่าพระแม่เจ้า บังเกิดเกล้ากล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
พระบิตุรงค์พงศ์กษัตริย์เป็นภัสดา พระแม่ว่าให้เหมือนคำลูกรำพัน
อย่าบอกว่าข้าน้อยนี้ลูกยักษ์ คนรู้จักจะหัวเราะคอยเยาะฉัน
ไหนไหนก็จะคงเป็นพงศ์พันธุ์ บอกเช่นนั้นเสียรู้แล้วก็แล้วไป ฯ
ยุพยงทรงฟังพระหน่อนาถ แสนฉลาดพูดจาอัชฌาสัย
นางนึกยิ้มพริ้มพรายละอายใจ จะพูดไม่เต็มปากวิบากกรรม
แต่เกิดมาอายุถึงเพียงนี้ ยังไม่มีผู้ชายมากรายกล้ำ
กลับเป็นม่ายลูกติดเพราะปิดงำ ถ้าสมคำว่าไว้ก็ไม่อาย
แม้นมิได้กันกับพ่อพระหน่อนาถ เห็นสิ้นวาสนาน้องเป็นสองม่าย
ในชาตินี้มิอยากอยู่จะสู้ตาย แต่นึกอายลูกยาแล้วพาที
ซึ่งแก้วตาว่าเกิดในอกแม่ เหมือนช่วยแก้กู้หน้าเป็นราศี
จะให้รับว่าบิดาเป็นสามี ที่ข้อนี้กลัวจะอายเมื่อปลายมือ
ถ้าพบปะพระบิตุเรศเจ้า เธอว่าเปล่าแม่มิได้ความอายหรือ
ประชาชนพลเมืองจะเลื่องลือ เหมือนหญิงดื้อด้านหน้าเป็นราคี ฯ
กุมารนอบตอบความตามกระแส รูปเหมือนแม่นี้หรือชายจะหน่ายหนี
แม้นพบปะพระไม่ว่าเป็นสามี พระแม่ตีฉันให้ตายด้วยไม้เรียว
พระเจ้าอามาคอยอยู่ข้างนอก เสด็จออกให้ประสบพบประเดี๋ยว
โปรดประทานว่ากล่าวเสียคราวเดียว จะได้เที่ยวตามติดพระบิดา ฯ
สงสารนุชบุตรีศรีสวัสดิ์ อายอุทัจที่จะออกไปนอกฝา
ไม่แต่งองค์ทรงเครื่องประดับประดา ทรงแต่ผ้านุ่งห่มพอสมควร
ครั้นเสร็จสรรพลับล่อให้ท้อถอย พระหน่อน้อยเคียงองค์ทรงพระสรวล
เห็นแม่เลี้ยงเลี่ยงหลบเฝ้ารบกวน นางเห็นจวนดึกเกินดำเนินมา ฯ
ศรีสุวรรณครั้นแลเห็นหลานรัก พานงลักษณ์เลี้ยวทางมาข้างฝา
สำอางเอี่ยมเทียมเทพธิดา สำคัญว่าเทวีเป็นพี่สะใภ้
ลดพระองค์ลงเชิญให้มานั่ง บนบัลลังก์ลายทองอันผ่องใส
คำนับนางต่างพี่ด้วยดีใจ นางรับไหว้อนุชาแล้วพาที
กุมารามาบอกดอกจึงรู้ ว่าโจมจู่รบพุ่งถึงกรุงศรี
พระทรงยศงดโทษโปรดปรานี อย่าราคีเคืองขัดในนัดดา
พลางพินิจพิศดูพระรูปร่าง ทั้งแก้มคางขนงเนตรเหมือนเชษฐา
เห็นมั่นคงองค์พระอนุชา ทำพูดจาไต่ถามความนคร ฯ
พระยิ้มพลางทางเพลินเห็นเมินพักตร์ ชำเลืองลักแลชม้ายดูสายสมร
ทั้งคมขำสำอางอย่างกินนร เสงี่ยมงอนงามพร้อมไม่ผอมพี
ดูเหมือนสาวราวสักยี่สิบถ้วน ทั้งน้ำนวลผิวผ่องเป็นสองสี
แต่ลูกยาอายุได้แปดปี นางจะมีลูกเต้าแต่เท่าไร
รำจวนจิตพิศดูเป็นครู่พัก แล้วกลับหักหวนห้ามความสงสัย
ถึงอ่อนแก่แต่เป็นที่พี่สะใภ้ เราเป็นน้องต้องไหว้เป็นไรมี
ดำริพลางทางว่าข้ามาเฝ้า จะเชิญเข้ารมจักรเป็นศักดิ์ศรี
ให้อุ่นใจไพร่ฟ้าทั้งธานี ว่าพระพี่พาหลานมาพานพบ
พอพหลพลนิกรได้ผ่อนพัก แล้วจึงจักเกณฑ์กำปั่นเข้าบรรจบ
เลียบให้รอบขอบฟากมหรณพ ไม่พานพบพี่ยาไม่มาวัง ฯ
นางฟังคำอ้ำอึ้งตะลึงคิด จะเบือนบิดก็ไม่ได้ดังใจหวัง
มิไปกับอนุชาก็น่าชัง ดูเหมือนดังเด็ดขาดญาติกา
จึงตรัสตอบขอบคุณการุญรัก พระนับศักดิ์สุริย์วงศ์ลงมาหา
จะตามไปไม่ขัดพระอัชฌา ตามประสาซื่อตรงเหมือนวงศ์วาน
สองกษัตริย์ตรัสสนทนาสนอง จนยามสองเสียงดังระฆังขาน
จึงตรัสสั่งอังกุหร่าปรีชาชาญ จงแจ้งการกันให้ทั่วทุกตัวนาย
แต่เช้าตรู่กู่เกณฑ์เรือที่นั่ง ให้พร้อมพรั่งดั้งกันจะผันผาย
แล้วลาพระอนุชาพาลูกชาย เข้าห้องท้ายไสยาสน์อาสน์สุวรรณ
พอแสงทองส่องสว่างกระจ่างฟ้า อังกุหร่าเรียกพหลพลขันธ์
ลงประจำลำที่นั่งทั้งดั้งกัน เป็นคู่คั่นเคียงเคียงเรียงเรียงราย ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร ทิพากรไตรตรัสจำรัสฉาย
บรรทมตื่นฟื้นองค์ดำรงกาย ชวนลูกชายสรงชลสุคนธา
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องให้ลูกรัก ผัดพระพักตร์ผิวพรรณกันเกศา
สร้อยสังวาลบานพับประดับประดา ปักจุฑามณีแก้วอันแพรวพราย
ส่วนโฉมยงทรงเครื่องแต่เก่าเก่า จะให้เขาเห็นแท้ว่าแม่ม่าย
ยังไม่เคยเลยน่าระอาอาย พระลูกชายชวนเดินดำเนินมา ฯ
ศรีสุวรรณอัญชลีพี่สะใภ้ กุมารไหว้จอมกษัตริย์รับหัตถา
แล้วตามนางย่างเยื้องชำเลืองมา พวกโยธาแวดล้อมอยู่พร้อมเพรียง
สามพระองค์ลงร่วมเรือที่นั่ง ทหารตั้งโห่ลั่นสนั่นเสียง
ประโคมฆ้องกลองแตรแซ่สำเนียง ออกรายเรียงซ้ายขวาเป็นตาริ้ว
ถึงร่องทางกางใบขึ้นใส่เสา เวลาเช้าลมเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยฉิว
ทั้งกองนำลำทรงใส่ธงปลิว เป็นแถวทิวเทือกมาในสาคร
ตะวันคล้อยหน่อยหนึ่งถึงปากน้ำ ต้องเรียงลำเรือแห่แซ่สลอน
สำเนียงโห่โยธาพลากร ใกล้นครคนตื่นเสียงครื้นครึก
เห็นกำปั่นบรรดาแขกฝรั่ง มาคับคั่งคิดว่าเป็นข้าศึก
ที่หญิงชายวิ่งอึงอึกทึก วิ่งคึกคึกคับคั่งกำลังกลัว
ที่ง่อยเปลี้ยเสียขานัยน์ตาบอด อุตส่าห์ลอดลงในตุ่มนั่งคลุมหัว
บ้างฉวยผ้าคว้ามุ้งพันพุงพัว เห็นจวนตัวตกใจเข้าใต้เตียง
ประชาชนอลหม่านทุกบ้านช่อง บ้างวิ่งร้องเรียกกันสนั่นเสียง
พวกหอคอยพลอยตีกลองก้องสำเนียง ทั้งวังเวียงครั่นครื้นตื่นตกใจ ฯ
ท้าวทศวงศ์ทรงนั่งบัลลังก์อาสน์ ได้ยินฆาตกลองศึกนึกสงสัย
ออกพระแกลแซ่เสียงเสนาใน ทูลว่าไพรีมาถึงธานี
ท้าวทรงฟังดังจะดิ้นสิ้นชีวิต เป็นสุดคิดที่จะรบหรือหลบหนี
จึงปรึกษาข้าเฝ้าว่าคราวนี้ ไม่มีที่อุปถัมภ์กรรมของเรา
เสนาในใหญ่น้อยไปคอยรับ เห็นนายทัพเขาขึ้นมาว่ากับเขา
จวนเวลาราตรีพรุ่งนี้เช้า จะไปเฝ้าถวายเมืองกับเครื่องยศ
ขอแต่ตัวผัวเมียกับลูกหลาน ไปดงดานบรรพชาเป็นดาบส
อยู่กุฏิวิหารชานบรรพต ถึงต้องอดข้าวค่ำไม่รำคาญ
อยู่เวียงวังดังไฟใกล้ดินหู พลอยให้กูเวียนวงในสงสาร
เสนาพร้อมน้อมประณตบทมาลย์ แสนสงสารโศกเศร้าด้วยเจ้านาย
ต่างทูลว่าถ้าพระองค์ทรงผนวช ก็จะบวชตามไปเหมือนใจหมาย
เอาความสุขลูกเมียไม่เสียดาย ต่างถวายบังคมลาลงมาแพ
แลเห็นลำกำปั่นให้ครั่นคร้าม แต่ล้วนสามเสาสล้างมากลางกระแส
ชุมนุมนั่งตั้งท่านัยน์ตาแล จนเรือแห่แซ่มาถึงหน้าวัง
พอลำทรงตรงประทับกับฉนวน พร้อมกระบวนโยธาทั้งหน้าหลัง
สามพระองค์ลงจากเรือบัลลังก์ แล้วหยุดยั้งตำหนักท่าชลาลัย ฯ
ขุนนางพร้อมน้อมนอบหมอบชม้าย เห็นเจ้านายแน่จิตคิดสงสัย
กับนารีมิได้รู้ว่าผู้ใด ยังจำได้แต่กุมารเมื่อราญรอน
ต่างวิ่งเข้าเฝ้าองค์พระทรงยศ น้อมประณตนั่งฟังรับสั่งสลอน
จอมกษัตริย์ตรัสถามความนคร ราษฎรเคืองเข็ญเป็นอย่างไร ฯ
เสวกาอาดูรทูลแถลง ทุกเขตแขวงเศร้าหมองไม่ผ่องใส
เสนามาตย์ราษฎรร้อนฤทัย เหมือนอยู่ในกลางเพลิงเชิงตะกอน
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงกำสรด ทุกข์ระทดทั้งพิภพสยบสยอน
แม้นข้าศึกฮึกหาญมาราญรอน จะโอนอ่อนเอาใจเป็นไมตรี
อันไพร่ฟ้าข้าเฝ้าเหล่าทหาร ต่างคิดการแต่จะอพยพหนี
เดชะบุญทูลกระหม่อมจอมโมลี ได้กลับมาธานีข้าดีใจ ฯ
จอมกษัตริย์ตรัสเล่าแต่เข้ารบ จนพานพบนัดดากลับมาได้
จงเรียกวอช่อฟ้ามาไวไว จะเชิญให้พี่นางไปปรางค์ทอง ฯ
กรมวังบังคมบรมนาถ ไปเร่งราชยานข้างหน้ามาทั้งสอง
บ้างเข้าวังสั่งความตามทำนอง พระวอทองพนักงานท่านข้างใน
พวกท้าวนางต่างซักตระหนักแน่ ออกวิ่งแร่เรียกกันเสียงหวั่นไหว
บ้างบอกเพื่อนเรือนเรียงเคียงกันไป ภูวไนยเสด็จมาอยู่หน้าวัง
บ้างซักถามตามแคลงให้แจ้งประจักษ์ เสียงคึกคักวิ่งรับอยู่คับคั่ง
นางพวกจ่าหาโขลนตะโกนดัง มาพร้อมพรั่งเถ้าแก่ออกแซ่ไป
เร่งจัดแจงแต่งวอสุวรรณรัตน์ นางโขลนหัดหามเดินไม่เยิ่นไหว
ลงหลังแพแลดูเห็นภูวไนย ต่างดีใจนบนอบลงหมอบกราน ฯ
จอมกษัตริย์ตรัสเชิญโฉมเฉลา ให้นงเยาว์ทรงวอวิเชียรฉาน
ฝ่ายพระองค์ทรงอาสน์ราชยาน พระกุมารทรงเสลี่ยงเรียงกันมา
พวกผู้ชายรายทางข้างฉนวน ตั้งกระบวนแห่แหนไปแน่นหนา
ข้างหลังเหล่าสาวสรรค์กัลยา เสด็จมาตามทางถึงข้างใน
พระชวนเชิญโฉมตรูยุรยาตร กับหน่อนาถนัดดาอัชฌาสัย
มาห้องกลางปรางค์มาศปราสาทชัย กำนัลในอภิวาทดาษดา
ไม่เห็นองค์นงลักษณ์อัคเรศ ทอดพระเนตรเห็นแต่ห้ามจึงถามหา
เขาทูลว่าสองกษัตริย์ขัตติยา ไปอยู่ด้วยพระบิดาแต่ราตรี ฯ
พระยิ้มพลางทางตรัสดำรัสสั่ง ไปบอกทั้งธิดาให้มานี่
สาวสุรางค์ต่างวิ่งเป็นสิงคลี ไปยังที่ราชฐานพระมารดา
ทูลแถลงแจ้งความสามกษัตริย์ เหมือนพระตรัสสั่งใช้ให้มาหา
สามพระองค์สงสัยในวิญญาณ์ จึงถามว่าจริงกระนั้นหรือฝันไป
ครั้นไล่เลียงเที่ยงแท้แน่ตระหนัก นางนงลักษณ์ยินดีจะมีไหน
พระอัยกาอัยกีก็ดีใจ ไม่เป็นไรแล้วเหวยลูกเขยกู
แล้วลดองค์ลงอุ้มเอาหลานขวัญ ไปด้วยกันหาพ่อหนอแม่หนู
ชวนธิดามาไปจะใคร่รู้ ยายเอ๋ยดูน่าชังยังนั่งงม
แล้วนำหน้าพาพระวงศ์ลงปราสาท เดียรดาษด้วยสุรางค์นางสนม
เขม้นเมินเดินดุ่มเป็นกลุ่มกลม บ้างพลาดล้มลุกตามกันหลามมา
ขึ้นปรางค์ทองมองเขม้นเห็นลูกเขย ชะพ่อเอ๋ยเจ้าประคุณบุญนักหนา
คนทั้งหลายหมายว่าพ่อมรณา จะเป็นข้าเขารอมร่อแล้วพ่อคุณ
เจ้ากลับมาธานีค่อยมีสุข ถึงรบรุกจนสิ้นดินกระสุน
ไม่เสียเมืองเปลื้องธุระเดชบุญ จะค่อยอุ่นอกอาณาประชาชน ฯ
พระทรงฟังบังคมบรมนาถ ทูลพระบาทบิตุเรศแจ้งเหตุผล
กุมารากล้าหาญการประจญ ทั้งคงทนแทงฟันไม่บรรลัย
เข้ารบรับจับข้าพาไปซัก จึงรู้จักว่าเป็นวงศ์ไม่สงสัย
ให้เลิกทัพกลับพลสกลไกร ตรงออกไปรับนางกลางคงคา
อังนางนี้พี่สะใภ้ได้อภิเษก เป็นองค์เอกอัคเรศของเชษฐา
ครั้นมีลูกแล้วเที่ยวชมยมนา เสียเภตราพลัดไปทั้งไพร่พล
พระพี่นางนัดดาเที่ยวหารอบ ตามเขตขอบคุ้งแขวงทุกแห่งหน
ไม่แจ้งเหตุเชษฐาในสาชล จึงข้ามพลผ่านมาหน้ากรุงไกร
ได้พบพานหลานแก้วแคล้วพระพี่ จะร้ายดีมิได้เห็นเป็นไฉน
ทูลพลางทางสะท้อนถอนฤทัย ชลนัยน์คลอเนตรเวทนา
ทั้งสองท้าวสาวสุรางค์ต่างสงสาร พระพบหลานอัคเรศของเชษฐา
ทั้งโฉมยงองค์แก้วเกษรา กับธิดาอัญชลีพี่สะใภ้
นางรับหัตถ์ตรัสสอนโอรสราช ให้อภิวาทพระเจ้าอาอัชฌาสัย
นางอวยพรสรรเสริญเจริญใจ แล้วสอนให้บุตรีไหว้พี่ยา ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี กุมารีรู้เหตุว่าเชษฐา
เจ้าคารมคมสันจำนรรจา นี่หรือว่าพงศ์พันธุ์เป็นกันเอง
มาจับพระบิตุรงค์ลงไปไว้ ให้ร้องไห้ร้องห่มทำข่มเหง
ทั้งไพร่พลคนตื่นออกครื้นเครง ไม่กลัวเกรงพระบิดาช่างน่าตี
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงพระสรวล ต่างสำรวลพระธิดามารศรี
จอมกษัตริย์ตรัสเรียกพระบุตรี อย่าพาทีหยามหยาบมากราบกราน
แล้วกุมกรพระธิดาเข้ามาใกล้ ให้กราบไหว้ลงที่เพลาพระเจ้าหลาน
นางฟังคำจำประณตบทมาลย์ ไม่ว่าขานแค้นพระพี่เข้าตีเอา ฯ
สินสมุทรยุดน้องร้องอุยหน่า แม่หญิงอย่าหยิกตีพี่จะเล่า
แต่ก่อนไรไม่รู้จึงดูเบา เดี๋ยวนี้เรารู้จักจะรักกัน
อย่าหยิกทึ้งขึ้งโกรธขอโทษเถิด ถ้าละเมิดอีกทีนี้จึงตีฉัน
ซึ่งน้องต้องร้องไห้มาหลายวัน จะทำขวัญตุ๊กตาอย่าปรารมภ์
ตัวเล็กเล็กเจ๊กจีนแขกฝรั่ง กลระฆังของพี่ก็มีถม
จะให้แม่แต่ว่าอย่าคารม นางบังคมคำนับรับพุคะ
ไม่โกรธาว่ากล่าวแล้วคราวนี้ พระอยู่นี่เถิดอย่าไปข้างไหนหนะ
ต่างสรวลสันต์หรรษาเสียงจ๋าจ๊ะ พูดถึงจะเล่นสนุกตุ๊กตา
พวกแสนสาวท้าวนางต่างหัวเราะ รู้ปอเหลาะน่ารักเป็นนักหนา
ท้าวทศวงศ์สงสัยในวิญญาณ์ จึงตรัสปราศรัยนางทางไมตรี
อายุเจ้าเท่าไรจะใคร่รู้ บิดาดูรูปราวกับสาวศรี
เมื่อทรงครรภ์ชันษาสักกี่ปี ประเดี๋ยวนี้คิดเข้าเป็นเท่าไร ฯ
ยุพยงทรงฟังรับสั่งถาม ให้เขินขามคิดพรั่นประหวั่นไหว
ไม่เคยปดอดสูอยู่ในใจ แข็งฤทัยทูลความไปตามเกิน
ชันษาข้ายี่สิบสี่เศษ เบญจเพสจึงต้องตกระหกระเหิน
อังคารเข้าเสาร์ทับแทบยับเยิน ให้เผอิญพรากพลัดพระภัสดา
ยังอยู่แต่แม่ลูกเป็นเพื่อนยาก กำจัดจากบิตุรงค์พระวงศา
แล้วเลี้ยวลดปดโป้ทำโศกา สะอื้นอ้อนซ่อนหน้าระอาอาย ฯ
ท้าวทศวงศ์สงสารศรีสวัสดิ์ โองการตรัสเล้าโลมนางโฉมฉาย
อย่าโศกนักหักใจเสียให้คลาย แม้นมิตายคงได้พบประสบกัน
วิสัยโลกโศกสุขทุกข์ธุระ ย่อมพบปะไปกว่าจะอาสัญ
เบญจเพสเหตุเพราะพระเคราะห์ครัน สารพันเผอิญเป็นไปเช่นนี้
จริงนะแม่แต่บุราณท่านย่อมว่า เทวดาให้ทุกข์จุกกระหรี่
เทพไทให้คุณแล้วบุญมี สุดแต่ที่บุญกรรมได้ทำมา
ซึ่งโฉมงามตามผัวทั่วตำแหน่ง ในเขตแขวงแควสมุทรก็สุดหา
จงรอรั้งฟังข่าวเหล่าลูกค้า เขาพูดจาได้ความจึงตามไป ฯ
นางฟังท้าวน้าวโน้มประโลมปลอบ จึงทูลตอบตามปัญญาอัชฌาสัย
ซึ่งทรงศักดิ์จักเลี้ยงไว้เวียงชัย พระคุณใหญ่หลวงล้นคณนา
แต่ทุกข์ร้อนนอนนั่งยังไม่รอด เหมือนหญิงทอดทิ้งผัวชั่วนักหนา
จะตามไปในทะเลตามเวรา นี่แวะมาพอประณตบทมาลย์
ให้พระองค์วงศาคณาญาติ รู้จักราชนัดดาว่าเป็นหลาน
จะหยุดยั้งรอราอยู่ช้านาน ก็ป่วยการโยธาจะลาไป ฯ
ท้าวทศวงศ์ทรงฟังสรรเสริญ แสนเจริญกิริยาอัชฌาสัย
รักสามีชีวาไม่อาลัย พ่อขอบใจโฉมเฉลาเยาวมาลย์
จะขืนขัดทัดห้ามทรามสงวน ก็ไม่ควรครหาจะว่าขาน
จงหยุดยั้งรั้งรอพอสำราญ จึงคิดอ่านตามหาพระสามี
แล้วสั่งแก้วเกษราธิดาราช จัดปราสาทแท่นทองให้สองศรี
เอาใจใส่ปฏิบัติจัดให้ดี อย่าให้พี่เคืองขัดอัธยา
แล้วตรัสเรียกสินสมุทรสุดสวาท มาร่วมอาสน์รับขวัญด้วยหรรษา
แต่ยังเยาว์เท่านี้มีศักดา ทั้งแกล้วกล้าการณรงค์คงกระพัน
แม้นเติบใหญ่ได้สมบัติพัสถาน จะลือหลานทั่วนิเวศน์ทุกเขตขัณฑ์
ช่วยปกป้องน้องหญิงอย่าทิ้งกัน ตามเผ่าพันธุ์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา
แล้วถามซักรักน้องยาหรือหาไม่ พระหน่อไททูลว่ารักนั้นหนักหนา
แม้นตามไปได้ประสบพบบิดา จะกลับมาอยู่ด้วยน้องสักสองปี ฯ
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงพระสรวล เห็นสมควรคู่ครองกันสองศรี
ต่างพูดเล่นเจรจาจนราตรี พระอัยกีอัยกาก็ลาไป
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ จึงให้จัดแท่นทองอันผ่องใส
ให้นัดดานารีพี่สะใภ้ อยู่ห้องในปรางค์รัตน์ชัชวาล
แล้วจัดเหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย ที่เรียบร้อยรูปทรงส่งสัณฐาน
ให้ใช้สอยคอยระวังตั้งเครื่องอาน บ้างอยู่งานพัชนีนั่งวีลม ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี ความรักพี่สุจริตสนิทสนม
พอราตรีหนีจากแท่นบรรทม มาเชยชมเชษฐาป้าสะใภ้
ฉอเลาะพลอดฉอดเสียงสำเนียงแจ้ว พระเจ้าป้ามาแล้วอย่าไปไหน
อยู่ปราสาทราชฐานสำราญใจ ฉันจะได้ชมชื่นทุกคืนวัน
ยุพยงสงสารพระหลานน้อย ประคองค่อยกอดประทับแล้วรับขวัญ
น่าเอ็นดูรู้ว่าสารพัน ไปด้วยกันเถิดป้าจะพาไป
เที่ยวตามติดบิตุลาในสาคเรศ ชมประเทศทางชลาคงคาไหล
มีเกาะเขาเขียวชอุ่มด้วยพุ่มไม้ ทั้งจะได้ชมปลาในวาริน
พระบุตรีดีใจไปสิขา พระเจ้าป้าไปไหนไปด้วยสิ้น
ทั้งส้มสูกลูกไม้เอาไปกิน หนอพี่สินสมุทรได้ไปด้วยกัน
กุมาราว่าไปแน่หรือแม่หญิง ไปจริงจริงนะอย่าปดประชดฉัน
จะได้เล่นเป็นสุขให้ทุกวัน แล่นกำปั่นไปพลางกลางคงคา
นางดีใจไปจริงนะพระเจ้าพี่ ไปพรุ่งนี้เถิดนะพระเจ้าป้า
นางรับคำรับขวัญจำนรรจา จนเวลาดึกด่วนชวนบรรทม
ทั้งลูกเลี้ยงหลานเลี้ยงอยู่เคียงข้าง นางนอนกลางจูบเกล้าทั้งเผ้าผม
ล้วนลูกเต้าเขาอื่นได้ชื่นชม จนบรรทมหลับไปในราตรี ฯ
ส่วนม้าใช้ไปถึงพราหมณ์สามประเทศ จึงแจ้งเหตุรบพุ่งในกรุงศรี
จอมกษัตริย์ขัตติยาออกราวี พวกไพรีจับไปได้หลายวัน ฯ
เจ้าโมราสานนพราหมณ์วิเชียร ตกใจเจียนชีวาจะอาสัญ
ต่างรีบรัดจัดพลได้คนละพัน ขึ้นขี่ม้าพากันรีบยกมา
ถึงทุ่งกว้างทางร่วมรมจักร มาพร้อมพรักสามพราหมณ์จึงถามหา
พอรู้ข่าวชาวเมืองเขาพูดจา ว่านัดดาดอกมิใช่พวกไพรี
ครั้นได้ความสามนายค่อยคลายร้อน ไม่หยุดหย่อนรีบมุ่งมากรุงศรี
เข้าในวังทั้งอำมาตย์ราชกวี มาพร้อมที่พระโรงรัตน์กษัตรา ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงโลก ไม่วายโศกแสนเทวษถึงเชษฐา
บรรทมตื่นแต่งองค์อลงการ์ ออกนั่งหน้าพระโรงรัตน์ชัชวาล
ทอดพระเนตรเห็นสามพราหมณ์พี่เลี้ยง เรียกมาเคียงแท่นสุวรรณแล้วบรรหาร
แล้วเล่าความตามเรื่องเคืองรำคาญ จะคิดอ่านตามองค์พระทรงธรรม์
ทั้งสามพี่นี้สนิทชีวิตน้อง ช่วยปกป้องเวียงชัยไอศวรรย์
แล้วสั่งฝ่ายนายทหารชาญฉกรรจ์ เกณฑ์กำปั่นหุ้มทองสักสองร้อย
ดูเลือกสรรบรรดาโยธาหาญ ที่เคยการเกณฑ์ไปได้ใช้สอย
แล้วสั่งเสนาในทั้งใหญ่น้อย ท่านจงค่อยครองกันอย่าฉันทา
เราจะต้องท่องเที่ยวเลี้ยวตลบ กว่าจะพบภูวเรศพระเชษฐา
ครั้นเสร็จสั่งเสนีแล้วลีลา ขึ้นมหาปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
ฝ่ายมหาเสนาปรีชาหาญ มาจัดการเกณฑ์กำปั่นเสียงหวั่นไหว
บ้างเปลี่ยนเสาเพลาสายระบายใบ มีธงชัยปักประจำเป็นสำคัญ
ที่ลำทรงธงทองขึ้นล่องฟ้า ปืนจังกากระชับสลับลั่น
บรรจุพลคนประจำลำละพัน มาเรียงรันรอท่าอยู่หน้าวัง ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ โทมนัสหนักหน่วงเป็นห่วงหลัง
เวลาค่ำขึ้นสุวรรณบัลลังก์ จึงตรัสสั่งอัคเรศเกษรา
พี่จะยกทวยหาญชาญสนาม ไปติดตามภูวเรศพระเชษฐา
เที่ยวแล่นล่องท้องทางกลางคงคา พี่ขอลาโฉมฉายสายสุดใจ
เจ้าโฉมยงจงอยู่ด้วยบิตุเรศ พึ่งพระเดชปกป้องให้ผ่องใส
ถนอมเลี้ยงลูกน้อยกลอยฤทัย พี่ไปไกลกว่าจะกลับก็นับปี ฯ
สงสารองค์นงลักษณ์อัคเรศ ชลเนตรคลอคลองให้หมองศรี
ชลีกรวอนว่ากับสามี อันน้องนี้มิขออยู่จะสู้ตาย
พระเสด็จไปไหนจะไปด้วย เป็นเพื่อนม้วยภูวไนยเหมือนใจหมาย
ถ้าทิ้งไว้ไหนน้องจะครองกาย เหมือนหญิงม่ายมิได้พ้นคนนินทา
ถึงมิชั่วก็เหมือนชั่วเพราะผัวจาก เป็นหญิงยากจะไว้ตัวกลัวหนักหนา
แม้นศึกเสือเหนือใต้สิ่งใดมา จะผินหน้าหาใครก็ไม่มี
พระเมตตาพาเมียไปเสียด้วย เหมือนโปรดช่วยชูพักตร์เป็นศักดิ์ศรี
จะขอเป็นเกือกทองรองธุลี กว่าชีวีน้องจะวายทำลายลง ฯ
พระเล้าโลมโฉมฉายสายสวาท มิเสียชาติเชื้อตระกูลประยูรหงส์
พี่รู้แล้วว่าพระนุชนี่สุดตรง ใช่จะสงสัยจิตคิดระแวง
ถึงร้อยปีพี่จะไปเสียไกลน้อง ไม่ขุ่นข้องคิดอางขนางแหนง
อันทองคำธรรมชาติใช่ทองแดง ไม่เคลือบแฝงแคลงฝ้าเป็นราคี
ซึ่งเกรงว่าข้าศึกจะฮึกหาญ มารุกรานรบพุ่งถึงกรุงศรี
ทั้งสามพราหมณ์ความรู้ธนูดี ยิงได้ทีละเจ็ดลูกถูกไพริน
พี่แต่งไว้ให้รักษาอาณาจักร ด้วยความรักร่วมชีวิตเป็นนิจสิน
เหมือนดวงใจนัยนาอยู่ธานินทร์ แม้นไพรินคิดร้ายมันวายปราณ
ซึ่งนงลักษณ์จักใคร่ไปด้วยพี่ เกรงเป็นที่ครหาจะว่าขาน
ด้วยสตรีที่จะไปมิใช่การ อันหนึ่งหลานพี่นางจะหมางใจ
จะว่ารักอัคเรศกว่าเชษฐา ไม่เคลื่อนคลาคลาดมิตรพิสมัย
จะไปไหนก็ต้องพากันคลาไคล อย่าตามไปเลยน้องไม่ต้องการ
อยู่กล่อมเกลี้ยงเลี้ยงอรุณรัศมี อย่าหยิกตีลูกยาค่อยว่าขาน
อันหนึ่งเหล่าสาวสรรค์พนักงาน ให้สำราญเหมือนพี่อยู่ในบูรี
อันหนึ่งเจ้าเยาวลักษณ์จงหักจิต อย่าควรคิดขัดข้องให้หมองศรี
ถึงพี่ไปใช่ว่าจะช้าที พบพระพี่ก็จะพามานคร ฯ
ยุพยงทรงฟังรับสั่งตรัส สุดจะขัดคับทรวงดวงสมร
กราบกษัตริย์ภัสดาให้อาวรณ์ สะอื้นอ้อนอาดูรแล้วทูลพลาง
ซึ่งบัญชามาก็จริงทุกสิ่งสิ้น เป็นมลทินสารพัดจะขัดขวาง
แต่สงสารผ่านเกล้าไปตามทาง จะอ้างว้างกลางทะเลทุกเวลา
พระอยู่วังพรั่งพร้อมสนมนาฏ บำรุงบาทบทเรศพระเชษฐา
ยามสระสรงทรงเครื่องสุคนธา นางสาวสรรค์กัลยาเคยอยู่งาน
ยามเสวยเคยเทียบสุวรรณภาชน์ โอ้อนาถอนิจจาน่าสงสาร
ยามบรรทมแท่นรัตน์ชัชวาล เคยอยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม
เสด็จไปใครเล่าจะเฝ้าแหน ให้เหมือนแม้นสาวสุรางค์นางสนม
จะต้องแดดแผดต้องละอองลม น้องปรารมภ์ร้อยอย่างไม่วางใจ
ทั้งไม่แจ้งแห่งเหตุพระเชษฐา จะตามหาแห่งหนตำบลไหน
จะเที่ยวท่องล่องลอยครรไลไป สักเมื่อไรจะได้มาถึงธานี
เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย พระไม่เคยคลาคลาดปราสาทศรี
จะนับเดือนเลื่อนลับไปนับปี ชาวบุรีราษฎรจะร้อนรน
รำพันพลางนางสะอึกสะอื้นไห้ ชลนัยน์หยดย้อยดังฝอยฝน
น้อมคำนับอภิวาทบาทยุคล นฤมลมิได้วายฟายน้ำตา ฯ
พระเล้าโลมโฉมฉายสายสมร อย่าอาวรณ์ทุกเทวษถึงเชษฐา
ถึงยากง่ายหมายว่าตามแต่เวรา ด้วยเกิดมามิได้พ้นคนผู้ใด
อันทุกข์โศกโรคภัยในมนุษย์ ไม่รู้สุดสิ้นลงที่ตรงไหน
เหมือนกงเกวียนกำเกวียนเวียนระไว จงหักใจเสียเถิดเจ้าเยาวมาลย์
ค่อยอยู่ด้วยบิตุราชมาตุรงค์ ด้วยท้าวทรงพระชราน่าสงสาร
ฉวยขุกไข้ได้รักษาพยาบาล อย่าเป็นภารธุระพี่ที่จะไป
จัดแต่เหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย ที่เรียบร้อยกิริยาอัชฌาสัย
ให้ไปด้วยพี่นางในทางไกล จะได้ใช้ตามประสาเป็นนารี ฯ
นางคำนับรับรสพจนารถ บังคมบาทบงกชบทศรี
พระรับขวัญกัลยาแล้วพาที ดวงชีวีเจ้าอย่าได้อาลัยวรณ์
ถึงตัวพี่จะไปแต่ใจอยู่ เหมือนเคยคู่เคียงกายสายสมร
แม้นผิดพี่ที่รักร่วมอุทร ก็ไม่จรจากน้องให้หมองนวล ฯ
พระปลอบนางทางประโลมโฉมเฉลา กำสรดเศร้าสั่งนุชสุดสงวน
จนไก่ขันหวั่นไหวให้รำจวน ละอองนวลน้ำค้างลงพร่างพราย
สุริยงทรงรถขึ้นหมดเมฆ อดิเรกรุ่งฟ้าเวลาสาย
พนักงานคลานเคียงมาเรียงราย น้อมถวายเครื่องต้นสุคนธา
พระโสรจสรงทรงเครื่องเรืองจำรัส นางกษัตริย์แต่งองค์ทรงภูษา
พร้อมสุรางค์นางกำนัลกัลยา เสด็จมาห้องที่พี่สะใภ้
ลดพระองค์ลงนั่งน้อมคำนับ นางน้อมรับหัตถาอัชฌาสัย
ศรีสุวรรณทูลความนางทรามวัย วันนี้ได้ฤกษ์ดีจะลีลา
ข้าเกณฑ์ลำกำปั่นเข้าบรรจบ พลรบห้าหมื่นทั้งปืนผา
เชิญพระพี่ศรีสวัสดิ์กับนัดดา ไปทูลลาบิตุราชมาตุรงค์ ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร ฟังสุนทรชื่นชมสมประสงค์
เชิญกุมารพี่น้องทั้งสององค์ ให้สอดทรงเครื่องสำหรับประดับประดา
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จดำเนินนาด ไปปราสาทบิตุรงค์พร้อมวงศา
อภิวาทบาทมูลต่างทูลลา พระมารดาบิตุรงค์อยู่จงดี ฯ
จอมกษัตริย์อัดอั้นกลั้นสะอื้น อุตส่าห์ฝืนพักตร์สนองทั้งสองศรี
เจริญเถิดเกิดลาภปราบไพรี พบพระพี่พามาพาราเรา
ศรีสุวรรณอัญชลีทูลสนอง ขอบุญสองพระชนกช่วยปกเกล้า
จะเดินทางกลางน้ำลงสำเภา ไปเที่ยวเดากว่าจะพบประสบกัน
ขอฝากองค์นงนุชสุดสวาท ไว้ใต้บาทสองกษัตริย์เหมือนฉัตรกั้น
นางอรุณรัศมีเหมือนชีวัน พระทรงธรรม์โปรดด้วยช่วยระวัง ฯ
นางอรุณทูลเถียงสำเนียงแจ้ว เจ้าป้าชวนฉันแล้วอย่าฝากฝัง
แล้วทูลพระอัยกาละล้าละลัง หม่อมฉันบังคมลาฝ่าธุลี ฯ
พระอัยกาว่าแม่ไปไม่ได้ดอก คลื่นระลอกลมต้องจะหมองศรี
พระมารดาว่ามานั่งเสียข้างนี้ พระอัยกียุดตัวกลัวจะไป ฯ
นางอรุณทูลเถียงเสียงฉอดฉอด ฉันไม่ทอดทิ้งพระองค์อย่าสงสัย
นี่ธุระพระเจ้าป้าจะพาไป หม่อมฉันได้รับคำแล้วจำเป็น
แม้นมิไปไม่ดีเหมือนขี้ปด เป็นคนคดเขาจะเย้ยไม่เคยเห็น
อยู่ในวังนั่งเปล่าทั้งเช้าเย็น จะไปเป็นเพื่อนป้าช่วยหาลุง ฯ
สินสมุทรยุดมือไปหรือจ๊ะ ข้างฝ่ายพระอัยกีตีทรวงผลุง
จะกรากกรำลำบากไปจากกรุง ฉวยรบพุ่งห่วงใยอย่าไปเลย ฯ
อรุณน้อยช้อยเนตรว่าเชษฐา ไม่ช่วยลาให้บ้างเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
ดีแล้วนะพระเจ้าป้าก็เฉยเมย กระไรเลยอาภัพอัประมาณ ฯ
นางฟังคำน้ำเสียงสำเนียงพลอด ช่างฉอดฉอดชื่นชอบช่วยปลอบหลาน
ป้าอยากได้แม่ไปได้ใช้การ ไม่โปรดปรานจนใจกระไรเลย ฯ
พระอัยกาว่านี่แน่แม่อรุณ อยู่ดูหุ่นดูงานเถิดหลานเอ๋ย
ตุ๊กตางางามของทรามเชย นกแก้วเอยหงส์เอยอยู่เชยชม ฯ
สินสมุทรหมอบชิดสะกิดน้อง เช่นนั้นของของพี่ก็มีถม
ไปเกล้าจุกตุ๊กตาอย่าปรารมภ์ นางบังคมรับพุคะฉันจะไป ฯ
สองกษัตริย์ขัดสนให้อ้นอั้น ต้องผ่อนผันตามประสาอัชฌาสัย
สงสารแก้วเกษราก็อาลัย แต่เกรงใจพระเจ้าป้าไม่พาที ฯ
ศรีสุวรรณครั้นเห็นว่าเวลาสาย จึงถวายบังคมลาทั้งมารศรี
สามกษัตริย์ขัตติยาฝูงนารี มาส่งที่ตำหนักแพเสียงแซ่ซ้อง
ส่วนสาวสาวเหล่าสำหรับไปขับกล่อม สะพรั่งพร้อมข้าคนวิ่งขนของ
ทั้งเครื่องกินปิ่นโตขันโต๊ะทอง หวีคันฉ่องมีดแหนบแอบเอาไป
ที่ผูกพันฟั่นเฟือนด้วยเพื่อนหญิง เฝ้าอ้อยอิ่งอำลาน้ำตาไหล
ที่ลางนางทำกระบวนรำจวนใจ เหลืออาลัยแลหาน้ำตาคลอ
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จลงเรือที่นั่ง พร้อมสะพรั่งพลนิกรถอนสมอ
ออกจากท่าหน้าวังไม่รั้งรอ รัวม้าล่อขานโห่เป็นโกลา
ท้าวทศวงศ์องค์มิ่งมเหสี กับบุตรีเผ่าพงศ์พระวงศา
ก็ลงเรือพระที่นั่งทั้งเสนา ตามส่งสองกษัตราด้วยอาลัย
พอออกจากปากอ่าวดูเปล่าโว้ง เห็นเสากระโดงดังหนึ่งแขมแซมไสว
แลพิลึกตึกตั้งบังต้นไม้ กำปั่นใหญ่อย่างนิเวศน์เขตนคร
ครั้นถึงท้ายรายเรียงเคียงประทับ ทั้งหน้าหลังคั่งคับสลับสลอน
นางเชิญองค์พงศานรากร บทจรจากบัลลังก์ที่นั่งน้อย
ขึ้นชมลำกำปั่นเป็นหลั่นลด มีเกวียนรถเตรียมไว้เครื่องใช้สอย
ทั้งอูฐลาม้าควายก็หลายร้อย เก๋งน้อยน้อยนั่งเล่นเย็นเย็นใจ
มีไม้ดอกออกลูกปลูกริมตึก ดูครื้นครึกโสภาพฤกษาไสว
หญ้าฝรั่นจันทน์คณาหว้าลำไย ช่างปลูกไว้สารพัดเหมือนปัถพี
ต่างเพลิดเพลินเดินดูหมู่ทหาร ล้วนคนงานกองชวากะลาสี
แล้วโฉมยงองค์สุวรรรณมาลี นำมาที่ตึกใหญ่ใต้ต้นจันทน์
เชิญกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ให้ทรงนั่ง เก้าอี้ตั้งโต๊ะเรียงเคียงเคียงคั่น
ลมเย็นเย็นเห็นทะเลว้าเหว่ครัน ฝูงกำนัลนั่งแลชะแง้ชม
ริ้วริ้วเรื่อยเฉื่อยวายุพาพัด กลัวจะปัดปีกปั่นเมื่อกันผม
ที่ไม่มีกิริยานั่งท่าลม พัดผ้าห่มปลิวเปลื้องเห็นเครื่องยศ
พระญาติวงศ์พงศาที่มาส่ง ตะลึงหลงแลเหลียวเสียวสลด
ท้าวทศวงศ์สงสารหลานโอรส จะอดอดอยากอยากลำบากใจ
ถอนสะอื้นกลืนกลั้นไม่กันแสง พระเนตรแดงดังทับทิมปริ่มปริ่มไหล
ด้วยกลัวว่าจะเป็นลางตามทางไป แข็งพระทัยท้าวช่วยอำนวยพร
แม่มาลีศรีสุวรรณสินสมุทร อรุณสุดสวาททรวงดวงสมร
จงไปดีปรีดาสถาวร อย่ารู้ร้อนโรคาเป็นราคี ฯ
สี่กษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงสดับ ต่างคำนับน้อมประณตบทศรี
แล้วทูลลาท้าวไทพระอัยกี กับบุตรีวงศาลาครรไล
มาลงลำกำปั่นให้รันทด โศกกำสรดอุตส่าห์ขืนสะอื้นไห้
พอเรือคล้อยลอยแลอยู่แต่ไกล พวกลำใหญ่ยิงปืนเสียงครื้นเครง
ถอนสมอช่อใบขึ้นใส่รอก สัญญาออกรัวระฆังดังหง่างเหง่ง
พวกเรือแห่แตรสังข์เสียงวังเวง ดูน่าเกรงกลัวสง่าเภตรากล
พอลมล่องต้องใบครรไลเลื่อน ตามคลื่นเคลื่อนเกลื่อนทางไปกลางหน
เห็นไรไรใบสล้างระยางบน มีผู้คนขึ้นไปนั่งระวังคอย ฯ
ท้าวทศวงศ์องค์มิ่งมเหสี กับบุตรีร่วมใจไห้ละห้อย
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพร้อย จนเรือคล้อยเคลื่อนลับให้กลับลำ
ครั้นลมส่งตรงมุ่งมากรุงแก้ว ถึงวังแล้วยังสะอื้นทุกคืนค่ำ
เกษราอาลัยใจระกำ พิไรร่ำโศกาถึงสามี ฯ
ฝ่ายศรีสุวรรณวงศ์ทรงกำปั่น อยู่ห้องกั้นเก๋งสบายท้ายบาหลี
เย็นพยับลับฟ้าเข้าราตรี พอลมดีเดือนสว่างกลางทะเล
หวนอาลัยไอศวรรย์กระสันสวาท จะนิราศแรมร้างไปห่างเห
อันแถวทางกลางสมุทรสุดคะเน ให้ว้าเหว่วิญญาณ์เอกากาย
จึงยอกรวอนไหว้ทุกไทเทพ ซึ่งสมเสพโสฬสหมดทั้งหลาย
แม้นเชษฐาข้านี้ยังมิตาย ขอพระพายพัดส่งตรงออกไป
ให้พบปะพระองค์เหมือนจงจิต จะเปลื้องปลิดทุกข์น้องให้ผ่องใส
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งอาลัย เศร้าพระทัยอ้างว้างไปกลางชล ฯ
จะกล่าวองค์อุศเรนเจนสมุทร ราชบุตรเจ้าพาราภาษาสิงหล
คุมกำปั่นพันลำเที่ยวแล่นชล ตามตำบลเกาะแก่งทุกแขวงแคว
ไม่พบท้าวเจ้ากรุงผลึกราช ค่อยอ้อมหาดตะวันตกวกแฉว
แต่ดิ้นโดยโหยไห้อาลัยแล ตามกระแสสายสมุทรสุดสายตา
ถึงสามเดือนเคลื่อนคลาดประหลาดเหลือ หรือเสียเรือพระที่นั่งกระมังหนา
นึกสงสัยไต่ถามพวกโหรา เขาทูลว่าโฉมฉายไม่วายวาง
ยิ่งวิตกอกตรมระทมทุกข์ ไม่มีสุขสารพัดจะขัดขวาง
ทุกคืนค่ำรำลึกนึกถึงนาง มาเริศร้างค้างงานการวิวาห์
พี่ติดตามทรามสวาทก็คลาดแคล้ว ไม่พบแก้วนัยน์เนตรของเชษฐา
มาแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าเศร้าวิญญาณ์ เห็นแต่ฟ้ากับน้ำทุกค่ำคืน
ทั้งกำปั่นบรรดาโยธาหาญ อลหม่านแล่นหลามมาตามคลื่น
พอแสงทองส่องสว่างนภางค์พื้น ต่างยิงปืนรับกันเป็นสัญญา
ครั้นเกือบใกล้เขามหิงขสิงขร ชโลทรซึ้งซึกลึกนักหนา
เห็นเขาใหญ่ในทะเลเหมือนเมฆา ร่มรุกขาชื่นชุ่มชอุ่มใบ
อุศเรนทรงส่องกล้องสว่าง ดูไปทางโขดเขินเนินไศล
เห็นริ้วริ้วทิวธงอยู่ไรไร จึงบอกให้ยืนดูทุกผู้คน
บ้างลุกขึ้นยืนมองบ้างป้องหน้า ยังไกลตาเต็มพิศคิดฉงน
อุศเรนเห็นทีจะมีคน แวะขึ้นค้นดูให้สิ้นที่กินใจ
จึงสั่งให้นายท้ายบ่ายกำปั่น หมายสำคัญทิวธงด้วยสงสัย
พวกฝรั่งหยั่งน้ำร่ำเข้าไป ทั้งนายไพร่พร้อมมาในสาคร ฯ
จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์ ซึ่งสำนักอยู่มหิงขสิงขร
กับคนร้อยคอยท่าเภตราจร เป็นทุกข์ร้อนร่ำมาถึงห้าเดือน
ได้แต่กินเผือกมันพรรณผลไม้ แสนลำบากยากไร้ใครจะเหมือน
คิดบ่นจำธรรมขันธ์ไม่ฟั่นเฟือน อุตส่าห์เตือนกันให้ภาวนามนต์
พระโศกศัลย์รันทดสลดจิต ด้วยสุดคิดสารพัดจะขัดสน
ทั้งลูกน้อยพลอยหายในสายชล จะอับจนหรือจะรอดตลอดไป
โอ้ลูกเอ๋ยเคยอยู่เป็นคู่ยาก มาพลัดพรากมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งอาลัย พระชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
แล้วคิดถึงสุมาลีศรีสวัสดิ์ ระลอกซัดสูญไปน่าใจหาย
อันท้าวไทไหนจะรอดคงวอดวาย อันจะว่ายสายสมุทรสุดกำลัง
โอ้ตัวเราเล่ามาค้างอยู่กลางเกาะ นี่เนื้อเคราะห์กรรมสร้างแต่ปางหลัง
มิได้คืนนัคเรศนิเวศน์วัง โอ้แสนสังเวชใจกระไรเลย
เมื่อครั้งหนีผีเสื้อเหลือลำบาก มาซ้ำจากลูกยานิจจาเอ๋ย
ทั้งเก้าปีมิได้มีความเสบย ผู้ใดเลยที่จะเป็นเหมือนเช่นเรา
แต่แสนยากแล้วมิหนำมาซ้ำแยก ทั้งเรือแตกต้องมาอยู่บนภูเขา
แสนวิโยคโศกศัลย์ไม่บรรเทา กำสรดเศร้าโศกาทุกราตรี
เมื่อวันนั้นบรรดาแขกฝรั่ง อยู่พร้อมพรั่งนั่งประณตบทศรี
พอแลเห็นเภตราในวารี พยุตีตัดทางมากลางชล
ชี้พระหัตถ์ตรัสบอกบ่าวทั้งนั้น โน่นกำปั่นแล่นสลับมาสับสน
มีธงเทียวเขียวเหลืองแลชอบกล พวกไพร่พลดูพลางไม่วางตา
บ้างก็ว่ามากมายเห็นหลายร้อย ยังแล่นลอยไรไรไกลนักหนา
บ้างบนเจ้าอ่าวทะเลเทวดา ขอให้มาถึงเราที่เขานี้
แม้นโดยสารได้สมอารมณ์หมาย จะถวายเป็ดไก่กับบายศรี
พระโฉมยงลงมาหน้าคิรี กับโยธียืนท่าเภตราจร ฯ
พวกลำทรงองค์อุศเรนราช มาถึงหาดเห็นคนบนสิงขร
ทอดสมอรอราในสาคร พลนิกรพร้อมกันทั้งพันลำ
เสด็จเข้าที่สรงแล้วทรงเครื่อง อร่ามเรืองล้วนจินดาเลขาขำ
ใส่หมวกดำเสื้อดำกางเกงดำ แล้วลงลำเรือใช้กับไพร่พล
พวกโยธีตีกรรเชียงเข้าเคียงเขา ทหารเอาถ่อรับอยู่สับสน
ฝ่ายว่าองค์อุศเรนเจนประจญ จึงพาพลยุรยาตรขึ้นหาดทราย
พอเห็นองค์พระอภัยวิไลโฉม งามประโลมแลเลิศดูเฉิดฉาย
อร่ามเรืองเครื่องประดับสำหรับกาย เห็นดีร้ายกษัตรามาแต่ไกล
จึงตรัสถามตามภาษาฝรั่ง ว่าท่านทั้งนี้พากันมาแต่ไหน
เกิดวิบัติขัดขวางเป็นอย่างไร จึงอยู่ในเกาะขวางกลางคงคา ฯ
พระอภัยได้สดับสุนทรถาม จึงตอบตามคำฝรั่งไม่กังขา
อันตัวเราเจ้าบุรีรัตนา ผีเสื้อพาลงไว้ในสาคร
แล้วเล่าความตามหนีนางผีเสื้อ จนเสียเรือขึ้นอาศัยในสิงขร
อันท้าวไทธิดาพะงางอน พลนิกรสาวสนมกรมใน
ระลอกซัดพลัดพรายต้องว่ายน้ำ ด้วยมืดค่ำมิได้เห็นว่าเป็นไฉน
ทั้งบุตราข้านี้ก็หายไป ยังมิได้รู้เห็นว่าเป็นตาย
ท่านทั้งนี้มีธุระอย่างไรเล่า คุมสำเภาพลเรือมาเหลือหลาย
เราทั้งนี้ชีวิตจะวอดวาย ท่านผู้นายเภตราจงปรานี
ขอโดยสารท่านพอเข้าถึงฝั่ง จะเซซังหมายมุ่งไปกรุงศรี
อันพวกข้าถ้าการของท่านมี ก็ตามทีแต่จะใช้ได้เมตตา ฯ
อุศเรนรู้แจ้งไม่แคลงจิต เสียดายมิตรแทบชีวังจะสังขาร์
ทรุดพระองค์ลงที่แท่นแผ่นศิลา ชลนาหลั่งไหลพิไรครวญ
โอ้สุวรรณมาลีของพี่เอ๋ย บุญไม่เคยคู่ครองประคองสงวน
จะจัดแจงแต่งงานเป็นการจวน เออก็ควรแล้วหรือนางมาวางวาย
เสียแรงคิดติดตามทรามสวาท ที่มุ่งมาดมิได้สมอารมณ์หมาย
จะกลับไปลังกาก็ท่าอาย จะตามตายเสียให้พ้นคนนินทา
ยิ่งโศกศัลย์กันแสงแสนเทวษ ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
จนลมจับวับวาบในวิญญาณ์ พระพักตราเศร้าซบสลบไป ฯ
ฝ่ายเสนาฝรั่งอยู่พรั่งพร้อม เข้าห้อมล้อมเซ็งแซ่แล้วแก้ไข
เคียงประคองร้องเรียกน้ำดอกไม้ มาลูบไล้สารพางค์ให้ห่างคลาย
หอมระรื่นฟื้นองค์ดำรงนั่ง หมอฝรั่งรินยามาถวาย
ที่ร้อนเล่าเศร้าสร้อยค่อยสบาย คิดเสียดายพระธิดายิ่งอาวรณ์
จึงเชิญองค์พระอภัยให้มานั่ง ร่วมบัลลังก์เหลี่ยมผาหน้าสิงขร
ต่างปราศรัยไต่ถามนามกร ทั้งบิดรมารดานามธานี
แล้วเล่าเรื่องเมืองผลึกราชฐาน จะจัดแจงแต่งงานภิเษกศรี
พอโฉมฉายหายมาในวารี ฉันจึงกรีพลตามมาสามเดือน
พึ่งได้ความทรามสวาทเห็นคลาดแคล้ว เสียดายแก้วกลอยใจใครจะเหมือน
การไม่ควรปรวนแปรมาแชเชือน ต้องคลาดเคลื่อนเสนหาให้อาลัย
ขอถามเมื่อเรือแตกต้องแยกย้าย นางโฉมฉายพระเห็นเป็นไฉน
จะล้มตายวายวางหรืออย่างไร หรือจะไม่มรณาในสาคร ฯ
พระอภัยได้แจ้งแถลงเล่า รู้ว่าเขาจะเป็นคู่สู่สมร
พยายามตามหาด้วยอาวรณ์ เป็นทุกข์ร้อนรักนางถึงอย่างนี้
น่าสงสารการชายตายเพราะหญิง ไม่ควรชิงพระธิดามารศรี
จะผูกพันกันไว้เป็นไมตรี จึงพาทีมิให้หมางระคางคำ
เมื่อข้าโดยสารมาเป็นดาบส รักษาพรตบ่นภาวนาร่ำ
ข้าอยู่ท้ายฝ่ายนางอยู่กลางลำ สุดจะกำหนดการด้วยย่านไกล
อันพวกเหล่าโหราเหมือนตาโลก รู้โฉลกเลขผาภาษาไสย
จงหาหมอดูแลให้แน่ใจ เผื่อจะได้ข่าวองค์อนงค์นาง ฯ
อุศเรนฟังแถลงไม่แคลงจิต สุจริตรักใคร่มิให้หมาง
จึงดำรัสตรัสถามโหราพลาง จงดูนางเห็นจะรอดหรือวอดวาย ฯ
โหรารับจับยามตามโฉลก อุษาโยคยามจันทร์เจ็ดชั้นฉาย
ลงเลขลับขับไล่ยังไม่ตาย จึงทูลทายว่าข้าเห็นไม่เป็นไร
พระบุตรีมีผู้จะชูช่วย ไม่มอดม้วยมรณาอย่าสงสัย
อยู่ทางทิศอิสานสำราญใจ แม้นตามไปก็จะพบประสบกัน ฯ
อุศเรนฟังทายค่อยคลายจิต จึงว่าผิดก็จะฆ่าให้อาสัญ
แม้นตามไปได้นางจะรางวัล แล้วพูดกันกับพระอภัยมณี
เชิญพระองค์ลงร่วมเรือกับข้า เที่ยวติดตามพระธิดามารศรี
พระแก่วันชันษากว่าข้านี้ นึกว่าพี่น้องกันไม่ฉันทา
แล้วแย้มสรวลชวนเดินดำเนินนาด ยุรยาตรจากแท่นที่แผ่นผา
ทั้งสององค์ลงนั่งยังนาวา จะเคลื่อนคลาเรือติดเห็นผิดใจ ฯ
อุศเรนเกณฑ์ไพร่ให้ลงลาก ฉุดกระชากเชือกขาดไม่หวาดไหว
เหตุทั้งนี้ผีเสื้อที่บรรลัย บันดาลให้เรือตึงดังตรึงตรา
สองกษัตริย์ตรัสถามความผู้เฒ่า ไยเรือเราจึงมาติดผิดนักหนา
ตาพราหมณ์ครูรู้ความตามตำรา จึงทูลว่าผีเสื้อยุดเรือไว้
ขอพระองค์จงเสด็จขึ้นบนฝั่ง กลับไปสั่งสารยักษ์ที่ตักษัย
ให้ใจนางอสุรินทร์สิ้นอาลัย ก็จะได้ไปสบายหายสำราญ ฯ
พระอภัยสุริย์วงศ์ทรงสดับ พระทัยกลับคิดได้ให้สงสาร
จึงชวนลูกเจ้าลังกาปรีชาชาญ กับทหารยุรยาตรขึ้นหาดทราย
ถึงศพที่ผีเสื้อกลายเป็นหิน ไม่สุดสิ้นอาลัยให้ใจหาย
เข้านั่งเรียงเคียงข้างดูร่างกาย พระฟูมฟายชลนาโศกาลัย
โอ้น้องเอ๋ยเคยอยู่เป็นคู่ชื่น สำราญชื่นชูจิตพิสมัย
เจ้าสิ้นบุญสูญแล้วแคล้วกันไป พี่จำไกลกลอยสวาทในชาตินี้
อย่าน้อยจิตคิดทำให้ลำบาก ขอลาซากศพน้องอย่าหมองศรี
พี่ตกยากอยู่ด้วยเจ้าถึงเก้าปี ช่วยส่งพี่เสียให้พ้นทนทรมาน
อนึ่งไปขอให้พบสินสมุทร จะพาบุตรไปประเทศเขตสถาน
อันบุญพี่ที่ได้บวชบำเพ็ญทาน สร้างสมภารภาวนามาทุกวัน
พี่แบ่งให้นฤมลเจ้าพ้นทุกข์ เกิดสมสุขสู่สถานพิมานสวรรค์
จะเกิดไหนขอให้อยู่เป็นคู่กัน จนถึงวันนฤพานสำราญใจ
พระร่ำพลางทางพินิจคิดสังเวช น้ำพระเนตรผ้อยผ้อยละห้อยไห้
ระทวยทอดกอดศพสลบไป เหมือนหลับใหลลืมกายดังวายปราณ ฯ
อุศเรนเห็นนิ่งวิ่งเข้ารับ ค่อยประคับประคององค์ด้วยสงสาร
เรียกฝรั่งพรั่งพรูมาอยู่งาน บ้างเชิญพานสุคนธามาชโลม
น้ำดอกไม้ใสสดรสระรื่น ค่อยพลิกฟื้นวรองค์พระทรงโฉม
พอบ่ายเบี่ยงเสียงคลื่นออกครื้นโครม ยิ่งทุกข์โทมนัสใจจะไกลนาง ฯ
อุศเรนร่ำปลอบให้ชอบชื่น จงคิดขืนแข็งใจพระไว้บ้าง
อันศพซากรากษสที่วายวาง ต้องอยู่กลางแดดฝนทนทรมาน
เราทำโรงร่มไว้พอให้มิด จะได้คิดตามบุตรสุดสงสาร
แล้วสั่งให้ไพร่พลพวกคนงาน ขึ้นทำการก่อผนังแลหลังคา
ไม่ทันค่ำสำเร็จเป็นโรงใหญ่ ด้วยพวกไพร่พร้อมพรักกันนักหนา
พระอภัยกับฝรั่งชาวลังกา ก็เลยลาซากผีเสื้อลงเรือน้อย
ไม่ขัดข้องล่องน้ำถึงกำปั่น ปืนสำคัญยิงรับให้กลับถอย
ทั้งพันลำกำปั่นเป็นหลั่นลอย พอบ่ายคล้อยเรียบรื่นทั้งคลื่นคลาย
ให้แล่นลัดตัดทางข้างอิสาน เหล่าคนงานกางใบขึ้นใส่สาย
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลพลนิกาย ดูเรี่ยรายเรียงหลามไปตามทาง ฯ
ฝ่ายบุตรท้าวเจ้าลังกาอาณาจักร อารมณ์รักพระอภัยมิให้หมาง
ให้อยู่ห้องช่องเรือระวางกลาง มีหน้าต่างเตียงตั้งที่นั่งนอน
แขกฝรั่งทั้งร้อยพลอยเป็นสุข บรรเทาทุกข์ภิญโญสโมสร
ปรนนิบัติกษัตราเฝ้าอาทร ผลัดกันนอนผลัดกันนั่งระวังภัย
พอสุริยงลงลับพยับโพยม เขาจุดโคมสายระยางสว่างไสว
ฆ้องระฆังหง่างเหง่งวังเวงใจ พระอภัยเผยแกลแลดูดาว
เห็นเดือนหงายฉายแสงแจ้งกระจ่าง ต้องน้ำค้างซัดสาดอนาถหนาว
น้ำกระเซ็นเป็นฝอยดูพร้อยพราว อร่ามราวเพชรรัตน์จำรัสราย
ให้คิดถึงลูกน้อยกลอยสวาท เคยร่วมอาสน์อกอุ่นมาสูญหาย
ซึ่งโหราว่านางไม่วางวาย ก็ดีร้ายลูกยาจะพาไป
จะถึงฝั่งหรือว่ายังอยู่กลางสมุทร หรือขึ้นหยุดเกาะแก่งตำแหน่งไหน
ถ้าพบนางกลางน้ำทำอย่างไร จึงจะได้นุชน้องเป็นของเรา
ด้วยว่าองค์อุศเรนมาเป็นมิตร ครั้นจะคิดขัดไว้เกรงใจเขา
แต่พี่รู้อยู่ว่าองค์นางนงเยาว์ รักข้างเราเจ้าจึงได้ให้สังวาล
พี่ก็ได้ให้ธำมรงค์รัตน์ สารพัดพูดจาน่าสงสาร
ยิ่งคิดก็ยิ่งให้อาลัยลาน ชมสังวาลต่างนางในกลางคืน
กับทั้งภูษาศรีคลี่ออกห่ม พอต้องลมรินรินกลิ่นระรื่น
แสนวิโยคโศกศัลย์ทุกวันคืน ซบสะอื้นอาลัยไม่ไสยา
จนยามดึกครึกครื้นเสียงคลื่นซัด พงศ์กษัตริย์เศร้าสร้อยละห้อยหา
ชลีหัตถ์อธิษฐานถึงเทวา ฉ้อกามาเมืองสวรรค์ถึงชั้นพรหม
แม้นสุวรรณมาลีศรีสมร แต่ชาติก่อนได้เป็นคู่เคยสู่สม
อย่าคลายแคล้วแก้วตาเหมือนอารมณ์ ให้ได้ชมเชยนางเหมือนอย่างเคย
พระคิดพลางครวญพลางให้วางเวก เอกเขนกนึกนิ่งอิงเขนย
หนาวน้ำค้างพร่างพรมลมรำเพย พระก็เลยหลับไปในไสยา ฯ
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงสุริเยนทร์ อุศเรนใฝ่ฝันกระสันหา
บรรทมตื่นแต่งองค์สรงพักตรา แล้วเผยหน้าแกลสุวรรณบัญชร
เห็นละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งไหน ให้เรือใช้ขึ้นไปค้นบนสิงขร
ไม่พบนางกลางชลายิ่งอาวรณ์ เป็นทุกข์ร้อนรำพึงตะลึงแล
โอ้เมื่อไรพี่จะได้เจ้าดวงจิต ให้สมคิดเคียงข้างไม่ห่างแห
จงอิงแอบแนบนั่งตรงหน้าแกล ชมกระแสสายสมุทรสุดสบาย
เหล่าละเมาะเกาะเกียนเหมือนเขียนวาด งามประหลาดแลหลากดังฉากฉาย
ชะโงกเงื้อมเลื่อมแลลายระบาย โอ้เสียดายพี่มาดูแต่ผู้เดียว
อนาถนิ่งอิงเอกเขนกนึก หวนสะทึกถอนใจอาลัยเหลียว
เสียงโครมครื้นคลื่นกลิ้งเป็นเกลียวเกลียว ให้เปล่าเปลี่ยวเห็นแต่ปลาในสาคร
เป็นคู่คู่งูเงือกขึ้นเกลือกกลอก ตามระลอกโลดเต้นเห็นสลอน
ฝูงพิมพาพากันเที่ยวสัญจร ทั้งเนื้ออ่อนอ่อนกายเที่ยวว่ายวน
ทั้งโลมาราหูขึ้นฟูฟ่อง บ้างพ่นฟองฟุ้งฟ้าดังห่าฝน
จระเข้เหราในสาชล ดูเกลื่อนกล่นกลางน้ำน่าสำราญ
โอ้มัจฉานาคียังมีคู่ แต่ตัวกูเอกาน่าสงสาร
ยิ่งคิดถึงพระธิดายุพาพาล โอ้ว่าป่านฉะนี้นางจะอย่างไร
พวกโหรว่ามีผู้จะชูช่วย ถ้าฉุกฉวยเพลี่ยงพล้ำจะทำไฉน
ถึงกระนั้นก็ไม่นิ่งจะชิงชัย กว่าจะได้แก้วตาสุดาดวง
แม้นมิพบแก้วตาเที่ยวหาทั่ว จะบวชตัวเสียให้ขาดเป็นบาทหลวง
ยิ่งคิดไปให้ระทดสลดทรวง จนเรือล่วงแล่นมาหลายราตรี ฯ
จะกล่าวลำกำปั่นสินสมุทร กับนงนุชนางอรุณรัศมี
ทั้งโฉมยงองค์สุวรรณมาลี กษัตริย์ศรีสุวรรณมาในสาคร
เที่ยวค้นคว้าหาทั่วทุกแก่งเกาะ เหล่าละเมาะเขาเขินเนินสิงขร
ไม่พบองค์พระอภัยอาลัยวรณ์ เป็นทุกข์ร้อนโศกศัลย์ทุกวันวาร
แต่อรุณรัศมีไม่มีทุกข์ กับสินสมุทรสุดสุขสนุกสนาน
ครั้นราตรีพี่น้องสองกุมาร บรรทมแท่นแสนสำราญด้วยมารดา
เผยพระแกลแลดูเดือนสว่าง แจ่มกระจ่างกลางทะเลแลเวหา
พระชนนีชี้ชวนชมดารา ให้ลูกยาหลานรักรู้จักไว้
ดูโน่นแน่แม่อรุณรัศมี ตรงมือชี้ดาวเต่านั่นดาวไถ
โน่นดาวธงตรงหน้าอาชาไนย ดาวลูกไก่เคียงอยู่เป็นหมู่กัน
องค์อรุณทูลถามพระเจ้าป้า ที่ตรงหน้าดาวไถชื่อไรนั่น
นางบอกว่าดาวธงอยู่ตรงนั้น ที่เคียงกันเป็นระนาวชื่อดาวโลง
แม้นดาวกามาใกล้ในมนุษย์ จะม้วยมุดมรณาเป็นห่าโหง
ดาวดวงลำสำเภามีเสากระโดง สายระโยงระยางหางเสือยาว
นั้นแน่แม่ดูดาวจระเข้ ศีรษะเร่หกหางขึ้นกลางหาว
ดาวนิดทิศพายัพดูวับวาว เขาเรียกดาวยอดมหาจุฬามณี
โน่นดาวคันชั่งช่วงดวงสว่าง ที่พร่างพร่างพรายงามดาวหามผี
หน่อนรินทร์สินสมุทรกับบุตรี เฝ้าเซ้าซี้ซักถามตามสงกา
พระชนนีชี้แจงให้แจ้งจิต อยู่ตามทิศทั่วไปในเวหา
ครั้นดึกด่วนชวนสองกุมารา เข้าห้องในไสยาในราตรี
ฝ่ายสุรางค์นางสำหรับที่ขับกล่อม สะพรั่งพร้อมน้อมประณตบทศรี
บ้างท้าทับขับไม้มโหรี อยู่ข้างที่แท่นสุวรรณบัลลังก์ ฯ
ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ ทรงกำปั่นแล่นล่องเป็นกองหลัง
ทั้งปีกขวาปีกซ้ายรายระวัง ดูคับคั่งเรียงมาในสาคร
ครั้นดาวเดือนเลื่อนลับพยับฟ้า พระสุริยาเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมสิงขร
พระพายพัดพัดพาเภตราจร ไม่หยุดหย่อนแล่นหลามตามกันมา
เช้าชะวากปากน้ำสำปะหลัง ไม่เข้าฝั่งตัดทางไปข้างขวา
พอเห็นลำสำเภาชาวลังกา ดาษดาแลไปยังไกลครัน
พอกองนำลำทรงสินสมุทร สั่งให้จุดปืนสัญญาโกลาลั่น
พวกกองนำลำทรงศรีสุวรรณ ขึ้นมาทันนัดดาจึงพาที
เขาแล่นมาถ้าเราแล่นไปมั่ง จะคับคั่งเคืองใจไม่พอที่
ทอดสมอรอเรียงอยู่เพียงนี้ ดูท่วงทีท่าทางจะอย่างไร
แล้วยิงปืนปากปลาสัญญาหยุด อุตลุดหลีกกันเสียงหวั่นไหว
ทอดสมอรอหมดแล้วลดใบ กำปั่นใหญ่อยู่กลางขวางคงคา ฯ
ฝ่ายกองทัพอุศเรนเห็นกำปั่น มาเรียงรันรายทางอยู่ข้างหน้า
จึงยิงปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา จะรอราหน้าหลังตั้งกระบวน
อุศเรนเห็นลำกำปั่นใหญ่ มีต้นไม้หมากมะพร้าวราวกับสวน
จะจาบจ้วงล่วงไปก็ไม่ควร ฉวยการจวนรบรับจะอับจน
ด้วยอยู่ห่างคลางแคลงไม่แจ้งเหตุ เห็นผิดเพศพาณิชคิดฉงน
เห็นจะเป็นโจรร้ายในสายชล มาเที่ยวปล้นนาวาพวกพาณิช
จึงตรัสสั่งเรือใช้ให้ไปถาม ให้ได้ความเรือฝรั่งหรืออังกฤษ
หรือกษัตริย์ขัตติยาวราฤทธิ์ ให้แจ้งจิตแล้วจะได้เป็นไมตรี ฯ
ฝ่ายฝรั่งลังกากองทหาร รับโองการน้อมประณตบทศรี
ลงเรือเร็วรีบมาในวารี มาถึงที่ทัพใหญ่ดังใจจง
จึงแจ้งความตามภาษาลังกาพูด เราเป็นทูตจะมาถามตามประสงค์
นี่นายเรือเชื้อกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ หรือเผ่าพงศ์พาณิชอย่าปิดความ ฯ
ฝ่ายเรือรบเรียงกันอยู่ชั้นนอก ครั้นจะบอกออกไปเองก็เกรงขาม
จำจะกราบทูลแถลงให้แจ้งความ แล้วพาเข้าเฝ้าตามจะโปรดปราน ฯ
สินสมุทรทรงนั่งบัลลังก์อาสน์ ตรัสประภาษพูดจาด้วยกล้าหาญ
ใครใช้มาว่ากระไรจงให้การ นายของท่านให้มาถามนั้นนามใด ฯ
ฝ่ายฝรั่งลังกาที่มาเฝ้า จึงก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงไข
องค์พระราชโอรสยศไกร ขอท้าวไทที่เป็นเจ้าชาวลังกา
ทรงพระนามอุศเรนเกณฑ์ทหาร มาแต่งงานมิ่งมิตรขนิษฐา
ข้างเจ้ากรุงผลึกรัตน์กษัตรา กับธิดาโฉมฉายนั้นหายไป
จึงเที่ยวตามข้ามมหามหรณพ พอมาพบพวกพระองค์ก็สงสัย
ให้รอรั้งยั้งหยุดอยู่แต่ไกล จึงใช้ให้ข้ามาถามตามสงกา ฯ
ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ ได้แจ้งเหตุหนหลังไม่กังขา
ด้วยเดิมรู้อยู่ว่าลูกเจ้าลังกา เขาจะมาแต่งงานกับมารดร
แม้นละไว้ไม่สังหารผลาญชีวิต มันจะคิดชิงช่วงดวงสมร
จะห้ำหั่นบั่นเสียให้ม้วยมรณ์ พบบิดรก็จะได้ให้มารดา
ด้วยใจเด็กเดือดดาลทะยานจิต กำเริบฤทธิ์หาญฮึกไม่ปรึกษา
จึงว่าเหวยอ้ายฝรั่งชาวลังกา เที่ยวหลับตาตามเปล่าไม่เข้าการ
อันท้าวไทอัยกากรุงผลึก มิได้นึกผูกรักสมัครสมาน
จึงยกราชธิดายุพาพาล มาประทานให้แก่บิตุเรศเรา
เดี๋ยวนี้มารดากูก็อยู่นี่ อันชาตินี้เจ้านายมึงหมายเปล่า
จงไปบอกเถิดว่าองค์นางนงเยาว์ อยู่ที่เราแล้วอย่าคิดไปติดตาม
แม้นรักตัวกลัวตายเสียดายศักดิ์ อย่าฮึกฮักจ้วงจาบทำหยาบหยาม
กลับลังกาหาเมียที่งามงาม จะมีความสุขสบายไม่วายปราณ
กูนี้หรือชื่อว่าสินสมุทร มิ่งมงกุฎกษัตรามหาศาล
ไปบอกเล่าเจ้ามึงให้แจ้งการ จงคิดอ่านเลิกทัพกลับธานี ฯ
ฝ่ายฝรั่งฟังว่าเห็นกล้าเหลือ บังคมลามาเรือแล้วรีบหนี
แค้นอารมณ์ลมไม่ใคร่จะมี ให้พลตีกรรเชียงฝืนคลื่นออกไป ฯ
สินสมุทรวิ่งมาหาแม่เลี้ยง เข้านั่งเคียงเล่าแจ้งแถลงไข
เหมือนวาจาท้าทายหมายชิงชัย นางตกใจจึงว่าฉาวแล้วคราวนี้
เมื่อปกปิดมิให้ผู้ใดแจ้ง มาพรายแพร่งเสียเพราะพ่อไม่พอที่
จะนิ่งไว้ในอุราว่าไม่ดี ความเช่นนี้หรือไปเล่าให้เขาฟัง
เขารู้แน่ว่าแม่ยังเป็นสาว จะว่ากล่าวลวนลามถึงความหลัง
ถ้าทราบถึงพระเจ้าอาก็น่าชัง ด้วยปิดบังมิได้บอกออกให้รู้
ถึงกระไรให้พบกับบิตุเรศ พระโปรดเกศก็จะได้ไม่อดสู
นี่พ่อมาบอกให้อ้ายศัตรู มันล่วงรู้ความลับน่าอับอาย
อนึ่งเล่าเขาก็คงจะคุมแค้น มาทดแทนทำศึกเหมือนนึกหมาย
พลไพร่ใหญ่น้อยจะพลอยตาย กว่าจะวายศึกเสือสักเมื่อไร
อนึ่งพระองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ ก็ยังไม่แจ้งเหตุว่าอยู่ไหน
นี่เนื้อเคราะห์เพราะกรรมกระทำไว้ เผอิญให้ขัดข้องต้องรำคาญ ฯ
สินสมุทรนิ่งนั่งฟังแม่เลี้ยง จึงบ่ายเบี่ยงพูดจาด้วยกล้าหาญ
เขาจะมาพาพระแม่ไปแต่งงาน ลูกเดือดดาลจึงได้ว่าให้สาใจ
พระตรัสเห็นเป็นผิดคิดพิโรธ ประทานโทษเถิดขอถามตามสงสัย
ถ้าแม้นเขาชาวลังกาจะพาไป จะอาลัยลูกรักหรือจักจร
อันบิดาข้าน้อยนี้ถอยศักดิ์ ไม่ควรรักร่วมสุวรรณบรรจถรณ์
ทั้งลูกเล่าเขาก็ว่าเป็นมารดร จึงทุกข์ร้อนกลัวจะมีราคีคาว
ตั้งแต่นี้สืบไปลูกไม่ว่า จะบอกเขาชาวลังกาว่าเป็นสาว
ที่นี้คิดผิดพลั้งเสียทั้งคราว ต้องว่ากล่าวกลัวจะขาดญาติวงศ์
อันศึกเสือเหนือใต้ฉันไม่พรั่น จะห้ำหั่นให้เป็นเบือไม่เหลือหลง
เมื่อกลับเห็นว่าเป็นศึกนึกทะนง ก็สุดแท้แต่จะทรงพระเมตตา ฯ
น้อยไปหรือลมลิ้นพ่อสินสมุทร เดี๋ยวนี้สุดแสนงอนช่างค่อนว่า
เฝ้าโกรธขึ้งหึงหวงแทนบิดา จะหยิกขาเสียให้เขียวประเดี๋ยวนี้
ข้าเป็นแต่แม่ของเจ้าต่างหาก ด้วยหวังใจหมายจะฝากซึ่งซากผี
ข้าเป็นเมียพระอภัยเมื่อไรมี อย่าพาทีเก้อเก้อเออไม่อาย
ผัวข้ามาข้าจะกลับไปกับเขา จะพาเจ้าไปด้วยกันมาผันผาย
พระอภัยไพร่ทุพลจนจะตาย เราฝากกายอยู่กับเขาชาวลังกา ฯ
สินสมุทรฟังคำทำหัวร่อ ลูกจะขอพึ่งพระบาทวาสนา
พยายามตามเสด็จจงเมตตา พอเป็นข้าช่วงใช้เหมือนใจปอง
เขาลือว่าฝรั่งช่างฉอเลาะ ประโลมปอเหลาะเหลือดีไม่มีสอง
ไปเชยชมสมสู่เป็นคู่ครอง จะได้น้องอุ้มเล่นเย็นเย็นใจ
แม่มีผัวกลัวแต่จะลืมลูก เขาว่าถูกที่ประสงค์มักหลงใหล
เว้นเสียแต่แม่คุณลูกอุ่นใจ เห็นจะไม่ผูกพันถึงฟั่นเฟือน ฯ
นางฉวยฉุดยุดหยิกทั้งสองแก้ม ช่างเหน็บแหนมนี่กระไรใครจะเหมือน
เห็นพูดผิดคิดรักช่วยตักเตือน ยังแชเชือนแก้ไขน่าใคร่ตี
พลางจูบเกล้าเผ้าผมชมลูกเลี้ยง ด้วยรักเพียงชีวามารศรี
แล้วนางนึกตรึกไปเกรงไพรี กลัวจะมีศึกใหญ่ไม่สบาย
จึงชวนลูกออกมานั่งบัลลังก์นอก เป็นที่ออกว่าขานการทั้งหลาย
พอพระอามาลงเรือหลานชาย นางโฉมฉายเชิญให้นั่งบัลลังก์รัตน์
ศรีสุวรรณอัญชลีพี่สะใภ้ พระหน่อไทคำนับน้อมจอมกษัตริย์
สาวสนมก้มกรานอยู่งานพัด สามกษัตริย์พูดจาประสาใจ ฯ
ฝ่ายฝรั่งลังกามาถึงเจ้า จึงก้มเกล้าทูลแจ้งแถลงไข
นายกำปั่นนั้นข้าเห็นว่าเป็นไทย ไม่โตใหญ่อายุราวสักเก้าปี
บอกกับข้าว่าชื่อสินสมุทร ราชบุตรพระธิดามารศรี
อันโฉมยงองค์สุวรรณมาลี ประเดี๋ยวนี้อยู่ในเรือใหญ่นั้น
ว่าเจ้ากรุงผลึกราชประสาทให้ บิดาได้สู่สมภิรมย์ขวัญ
ทูลแถลงแจ้งจริงทุกสิ่งอัน เห็นดุดันเหลือเด็กดังเหล็กเพชร ฯ
อุศเรนรู้เรื่องให้เคืองขัด ดังใครตัดเศียรฟาดให้ขาดเด็ด
เหงื่อชโลมโซมหน้าเอาผ้าเช็ด จะแก้เผ็ดไพรีไม่หนีเร้น
มึงเห็นตัวผัวมันหรือไม่เล่า อำมาตย์ว่าข้าพเจ้ามิได้เห็น
ยิ่งโกรธาด่าทอคอเป็นเอ็น จะจับเป็นแล่เนื้อเอาเกลือทา
แล้วเชิญองค์พระอภัยมณีนาถ มาร่วมอาสน์เนาวรัตน์ตรัสปรึกษา
จงคิดอ่านการศึกช่วยตรึกตรา รู้ตำราตำรับบ้างหรืออย่างไร
พระอภัยได้ยินว่าสินสมุทร รู้ว่าบุตรมั่นคงไม่สงสัย
จะแจ้งความตามจริงก็กริ่งใจ เกลือกมิใช่ลูกยาก็น่าอาย
คิดจะใคร่ไปดูให้รู้แน่ ก็ห่างแหเห็นไม่สมอารมณ์หมาย
แต่นิ่งนึกตรึกตราหาอุบาย ได้แยบคายแล้วจึงห้ามตามโบราณ
เป็นไรมีที่ตรงจะยงยุทธ์ การบุรุษรู้สิ้นทุกถิ่นฐาน
อันแยบยลกลศึกสี่ประการ เป็นประธานที่ในกายของนายทัพ