Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
พระฟังคำน้ำเนตรลงพรากพราก โอ้เพื่อนยากร่วมจิตพิสมัย
ไม่ทุกข์ร้อนหรือจะจรจากเจ้าไป นี่จนใจจำลาสุดาดวง
ถึงจากไปใช่ว่าจะผาสุก เหมือนอุ้มทุกข์ไปสักเท่าภูเขาหลวง
ไม่แกล้งกล่าวน้าวโน้มประโลมลวง สุดาดวงนัยนาจงปรานี
ซึ่งทรงครรภ์นั้นอย่าได้ปรารภ จงนอบนบนับถือพระฤๅษี
จะฝากฝังสั่งไว้ด้วยไมตรี ให้เป็นที่พึ่งพาสีกาโยม
อย่าครวญคร่ำกำสรดสลดนัก วิมลพักตร์ผิวน้องจะหมองโฉม
ถึงตัวไปใจเฝ้าอยู่เล้าโลม จริงนะโยมเงือกน้อยกลอยฤทัย
ถ้าโฉมฉายวายวางเหมือนอย่างว่า เหมือนแกล้งฆ่าผัวรักให้ตักษัย
จงผ่อนตามทรามถนอมอย่าตรอมใจ เหมือนช่วยให้พี่ยาไปธานี ฯ
นางเงือกน้อยสร้อยเศร้าให้เหงาหงิม น้ำตาปริ่มเปี่ยมตามารศรี
สะอื้นอ้อนวอนว่ากับสามี ว่าน้องนี้ไม่ห้ามตามพระทัย
ด้วยธุระพระก็มีเป็นที่ยิ่ง น้องเห็นจริงของพระองค์ไม่สงสัย
แต่จะห้ามความรักหักอาลัย มิใคร่ได้ด้วยจะลับไปนับนาน
ถึงใครอื่นหมื่นแสนไม่แม้นเหมือน พระผู้เพื่อนยากไร้ไกลสถาน
เคยปกเกล้าเช้าค่ำได้สำราญ แต่นี้นานจะได้มาเห็นหน้ากัน
ในทรวงของน้องนี้มีแต่โศก แสนวิโยคญาติกาก็อาสัญ
เป็นสองทุกข์ทั้งที่มามีครรภ์ จะเป็นฉันใดไปก็ไม่รู้
อีกทุกหนึ่งถึงตัวที่ผัวร้าง เปรียบเหมือนอย่างหญิงร้ายอายอดสู
ฝูงมัจฉานาคินทร์ในสินธู ที่ล่วงรู้ก็จะว่าเป็นราคี
ไหนจะทุกข์ถึงองค์พระทรงโฉม จะต้องโทมนัสไปในวิถี
ด้วยแถวทางข้างหน้าในวารี ไม่มีที่อาศัยที่ไหนเลย
ต้องอดอยากยากไร้จะไผ่ผอม เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของน้อยเอ๋ย
เคยสำราญการไพร่พระไม่เคย ผู้ใดเลยเขาจะมาพยาบาล
แม้นน้องไปด้วยได้จะไปส่ง ให้พระองค์ถึงปราสาทราชฐาน
นางครวญคร่ำร่ำไห้อาลัยลาน พระสงสารโศกาแล้วพาที
อย่าทุกข์ทนหม่นหมองเลยน้องแก้ว ตกยากแล้วเหลือจะรักซึ่งศักดิ์ศรี
จะยากเย็นเป็นตายวายชีวี ตามแต่ที่ผลกรรมได้ทำมา
แม้นบุญปลอดรอดไปถึงไตรจักร ไม่นานนักจักมาโลมโฉมมัจฉา
แล้วหยิบธำมรงค์ครุฑบุษรา กับจุฑามณีรัตน์ชัชวาล
อยู่ห่างห่างวางให้ไม่ใกล้ชิด แล้วทรงฤทธิ์ร่ำสอนด้วยอ่อนหวาน
ถึงฤกษ์งามยามปลอดคลอดกุมาร ยุพาพาลจะได้ผูกให้ลูกยา
ค่อยอยู่เถิดโฉมฉายสายสมร อย่าอาวรณ์พูนเทวษถึงเชษฐา
แต่สั่งความทรามวัยอาลัยลา จนแสงทองส่องฟ้านภาลัย
จึงจากนางย่างเยื้องมาอาศรม ไม่บรรทมจนแจ้งแสงสุริย์ใส
พระทรงผ้าคากรองครองเปลือกไม้ มากราบไหว้วันทาพระอาจารย์
แล้ววอนว่าข้านี้ให้วิตก จะระหกระเหินไปไกลสถาน
ถ้ามีทุกข์ฉุกเฉินถึงเกินการ แสนสงสารนางมัจฉาในสาคร
มาอยู่ด้วยได้เห็นเป็นเพื่อนยาก จะจำจากโฉมฉายสายสมร
หวังพระคุณอุ่นจิตดังบิดร ช่วยดับร้อนในอุราซึ่งอาดูร
ขอฝากไว้ใต้บาทเหมือนมาดหมาย ช่วยป้องกันอัตรายให้หายสูญ
จะได้สืบสุริย์วงศ์พงศ์ประยูร อนุกูลนัดดาจะลาไป ฯ
พระโยคีมีฤทธิ์ประสิทธิ์กล้า ด้วยเมตตาตอบความตามวิสัย
เป็นไรมีที่ธุระพระอภัย มิให้ใครลามลวนกวนสีกา
จงหักบ่วงห่วงใยไปเถิดท่าน เกษมศานต์สมจิตทั้งศิษย์หา
อย่ามีทุกข์สุขังมังคลา แล้วสวดพาหูงให้ไปจงดี ฯ
พระอภัยไพร่นั่งอยู่พรั่งพร้อม ประณตน้อมนับถือพระฤๅษี
ต่างสงสารท่านไทใจอารี อยู่กุฎีองค์เดียวจะเปลี่ยวใจ
แขกฝรั่งทั้งองค์พระทรงยศ ต่างกำสรดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
พิไรร่ำพร่ำว่าด้วยอาลัย พระอภัยว่าพระองค์อยู่จงดี
ได้พึ่งบุญอุ่นเกล้าทุกเช้าค่ำ มิทันทำแทนทดบทศรี
จะอำลาพากันไปวันนี้ เหมือนไม่มีความรักพระนักธรรม์
ใครจะตักน้ำท่าหาลูกไม้ ประเคนให้พระสิทธาเวลาฉัน
เมื่อคิดไปใจหลานสงสารครัน แล้วก้มกันแสงสะอื้นกลืนน้ำตา
แขกฝรั่งตั้งร้อยพลอยร้องไห้ ร่ำพิไรกล่าวความตามภาษา
พระโยคีมีจิตคิดเมตตา จึงว่าอย่าห่วงหลังเป็นกังวล
ประเพณีชีไพรใจสันโดษ ด้วยประโยชน์โพธิญาณการมรรคผล
ไม่พอใจให้มนุษย์ปุถุชน อยู่ปะปนคลาคล่ำให้รำคาญ
ซึ่งชาวเจ้าเข้ามาอยู่อาศัย เสียมิได้จึงช่วยด้วยสงสาร
ไม่ประสงค์จงใจจะใช้การ อย่าเป็นภารธุระที่ไม่มีใคร
อันของฉันมันเผือกผลาผล แต่เก็บหล่นที่แผ่นดินกินไม่ไหว
ข้างหลังกุฏิ์อุทกังก็ขังไว้ ไม่พักไปไกลยากลำบากกาย
อย่าเป็นห่วงหน่วงหนักจักไปส่ง จะไปลงเภตราเวลาสาย
แล้วนำหน้าพาเดินตามเนินทราย ศิษย์ทั้งหลายแวดล้อมมาพร้อมเพรียง
แลเห็นลำสำเภาริมเขาขวาง ไปตามทางฉนวนกั้นชั้นเฉลียง
กรุงกษัตริย์ตรัสนิมนต์ขึ้นบนเตียง อยู่พร้อมเพรียงนักสนมกรมใน
สินสมุทรกุมารก็กรานกราบ แสนสุภาพพูดจาอัชฌาสัย
พระเจ้าตามาสำเภากับเขาไย หรือจะไปด้วยกันขยันดี ฯ
พระทรงศีลยินคำทำเป็นว่า ตาต้องมาตามตัวกลัวจะหนี
ไม่บอกเล่าเจ้ามาค้างอยู่อย่างนี้ จะต้องตีแน่แล้วไม่แคล้วเลย ฯ
กุมาราว่าวอนด้วยอ่อนหวาน ไม่รักหลานแล้วหรือขาเจ้าตาเอ๋ย
พระมารดรวอนชวนให้ชมเชย จึงหลับเลยลืมลาพระอาจารย์
สิทธาเฒ่าสาวสุรางค์สำรวลสรวล เจ้าแม่ม้วนเมินหน้าไม่ว่าขาน
กษัตราว่าองค์พระทรงญาณ จงประทานโทษทั่วทุกตัวคน
ได้เดินลัดวัดวาสมาบาป ทั้งกินอาบน้ำท่าผลาผล
อย่าให้เป็นเวรไปแก่ไพร่พล จะต้องทนเวทนาไปช้านาน ฯ
พระมหาดาบสพจนารถ อนุญาตน้ำท่าผลาหาร
รูปไม่ห้ามหามิได้ให้เป็นทาน ใครต้องการเก็บได้เอาไปกิน
ฝากแต่พระอภัยไพร่ทั้งหลาย ให้สบายเหมือนกับบ่าวท้าวทั้งสิ้น
จะเดินทางกลางชลาในวาริน จงถือศีลภาวนาสมาทาน
ท้าวจงไปให้เป็นสุขสถาผล จรดลทางชลาทิศาสาร
โพยภัยอันตรายอย่าแผ้วพาน พระอาจารย์ก็จะลาจงคลาไคล ฯ
กรุงกษัตริย์จัดแจงแบ่งเป็นเขต ส่วนทรงเดชอยู่กลางระวางใหญ่
แขกฝรั่งทั้งองค์พระอภัย กั้นห้องให้อยู่สบายท้ายเภตรา
พวกพหลคนงานทหารรบ แทรกสมทบกับขุนนางที่ข้างหน้า
ครั้นเสร็จจัดตรัสสั่งพวกเสนา ให้ตีม้าล่อดังเป็นกังวาน
พวกพหลพลนิกรถอนสมอ บ้างขันช่อชวนกันเข้าขันกว้าน
ฝ่ายฝรั่งตั้งเข็มเต็มชำนาญ หมายอิสานสำคัญเป็นมั่นคง
ออกจากที่คลี่ใบขึ้นใส่เสา ถึงหว่างเขาคอยลมสมประสงค์
ให้นายท้ายบ่ายหน้าเภตราตรง สำเภาทรงแล่นมาในสาคร
ดูอ้างว้างทางเปลี่ยวเดี่ยวสันโดษ ล้วนเขาโขดเคียงกันเป็นหลั่นสลอน
พวกขุนนางต่างเอกเขนกนอน ร้องละครเรื่องอิเหนาชาวชวา
บ้างคิดเขียนเพลงยาวเมื่อคราวยาก จะไปฝากมิ่งมิตรขนิษฐา
พวกโยธีตีกรับขับเสภา ตามประสาไม่สบายพอคลายใจ
ส่วนห้ามแหนแสนสุรางค์นางสนม ชวนกันชมมัจฉาชลาไหล
ด้วยลมรื่นคลื่นคลายสบายใจ ดูเขาไม้ต่างต่างตามทางมา ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมโลก ค่อยสร่างโศกสร่างทุกข์เป็นสุขา
สถิตแท่นแสนสบายท้ายเภตรา เรียกลูกยาเข้ามาถามถึงความนาง
เจ้านอนเรือเมื่อคืนวานซืนนี้ พระบุตรีว่ากระไรที่ไหนบ้าง
จงเล่าความตามคำอย่าอำพราง พ่อเห็นนางกับเจ้าเฝ้ายิ้มแย้ม ฯ
สินสมุทรบุตราว่าพระแม่ ท่านติแต่พระบิดาว่าตาแหลม
แลเขม้นเห็นเขาเฝ้ากระแอม ทำลอมแลมลดเลี้ยวเกี้ยวสีกา ฯ
พระฟังเล่าเข้าใจเห็นได้ช่อง เคียงประคองรับขวัญด้วยหรรษา
แล้วว่าค่ำทำเป็นไปเข้าไสยา จึงบอกว่าบิตุรงค์นี้จงใจ
ถ้าถึงที่บุรีเรืองเมืองผลึก จะลาสึกออกเป็นข้าอยู่อาศัย
นางนงลักษณ์จักเลี้ยงสักเพียงไร แต่พูดจาอย่าให้ใครเขาได้ยิน
แล้วว่าพ่อขอยืมสไบเจ้า พลางหยิบเอาทรงห่อสมถวิล
คิดคะนึงถึงธิดายุพาพิน ให้หอมกลิ่นรื่นรื่นชื่นวิญญาณ์
สุริยงลงในน้ำพอค่ำพลบ เขาจุดคบโคมรายทั้งซ้ายขวา
พระกุมารกรานก้มบังคมลา แล้วเมียงมาหานุชพระบุตรี ฯ
นางกษัตริย์ตรัสเรียกโอรสราช ขึ้นร่วมอาสน์แอบอุรามารศรี
ไม่เห็นห่มผ้านางอย่างทุกที พระเทวีหวั่นหวาดประหลาดใจ
จึงถามว่าผ้ากรองทองผืนนั้น แม่ให้ขวัญเนตรเจ้าเอาไปไหน
กุมาราว่าฉันจีบใส่หีบไว้ นางว่าไม่เชื่อดอกมาหลอกกัน
สินสมุทรสุดจะแก้ว่าแม่เจ้า ลูกจะเล่าตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
พระบิดรวอนว่าสารพัน ยืมกรองทองของฉันไว้ห่มนอน
พระธิดาว่านั่นเป็นไรเล่า น้อยหรือเจ้าไม่บอกเฝ้าหลอกหลอน
แกล้งขอผ้าสไบให้บิดร คงจะค่อนกล่าวขวัญเป็นมั่นคง
ทำฮึดฮัดขัดใจเข้าไสยาสน์ พระหน่อนาถนั่งกวนนวลหง
แต่นี้ไปไม่หลอกจะบอกตรง พระบิตุรงค์สั่งมาให้ว่าวอน
แม้นไปถึงเมืองผลึกจะสึกหา ขอเป็นข้าพระบุตรีศรีสมร
จงเลี้ยงไว้ใช้งานการนคร หรือมารดรเดือดใจไม่ไยดี ฯ
นางฟังคำทำว่าน่าสงสาร ช่างอ่อนหวานน้อยหรือพระฤๅษี
แล้วตอบคำทำว่าอย่าพาที คนทั้งนี้เขาได้ยินจะนินทา
ซึ่งพระองค์จงใจจะใครพึ่ง ไม่สมซึ่งหมายมาดปรารถนา
จะรับคำจำจนพ้นปัญญา ด้วยมารดาจะมิได้อยู่ในวัง
เจ้าลังกามาขอให้โอรส พระทรงยศยกให้ดังใจหวัง
พอเรือซัดพลัดพรากมาจากวัง พวกฝรั่งเห็นจะมาอยู่ธานี
แม้นไปถึงซึ่งเขตนิเวศน์สถาน จะจัดแจงแต่งการภิเษกศรี
ต้องจำใจไปลังกากับสามี มิรู้ที่จะคิดอ่านประการใด
ซึ่งบิดรสอนมาให้ว่ากล่าว พรุ่งนี้เช้าจึงค่อยแจ้งแถลงไข
ทุกวันนี้มีกรรมจะจำไกล ถ้าหาไม่ก็ไม่ขัดพระอัชฌา
ขอบังคมสมเด็จพระดาบส ให้ทรงยศโปรดเกศเหมือนเชษฐา
นางกล่าวแกล้งแจ้งคำทำมารยา กุมารารู้เรื่องเคืองพระทัย
จึงตอบความตามประสาเป็นทารก ช่างยอมยกให้ฝรั่งต่างวิสัย
จะชิงกันไม่ฟังช่างเป็นไร พระมารดาข้าจะให้พระบิดร
นางฟังคำทำห้ามเมื่อยามดึก อย่าพูดฮึกไปเลยฟังแม่สั่งสอน
พลางแย้มสรวลชวนชิดสนิทนอน บนบรรจถรณ์นางประทับให้หลับไป ฯ
พอฟ้าขาวเช้าตรู่ก็รู้สึก กุมารนึกเศร้าหมองไม่ผ่องใส
น้อมประนมบังคมแล้วคลาไคล เข้าห้องในแนบชิดพระบิตุรงค์
อภิวาทบาทมูลทูลฉลอง เหมือนคำของทรามสงวนนวลหง
พระอภัยให้ระทดสลดลง เสียดายองค์พระธิดาน้ำตาคลอ
พระเอนเอกเขนกขึงรำพึงคิด ไม่แจ้งจิตเลยว่าเขามาขอ
เหมือนตามไต้ในน้ำมาตำตอ ถึงแค้นคอคงจะกลืนไม่คืนคาย
แล้วคิดจำคำครูดูวันนั้น ที่หมายมั่นว่าจะสมอารมณ์หมาย
จะหาไหนได้เหมือนนุชสุดเสียดาย ลูกผู้ชายชิงชู้ดูสักที
จะเล้าโลมโฉมยงให้ปลงจิต แม้นสมคิดก็จะพาสุดาหนี
เหมือนอิเหนาเผาเมืองเรื่องยังมี เรายังดีว่าอิเหนาเป็นเท่าไร
แล้วตรัสเรียกลูกยาเข้ามาบอก เจ้าจงหลอกลวงแม่พูดแก้ไข
เข้าไปถึงจึงทำเป็นร่ำไร ว่าอาลัยถึงบิดาจะลาตาย
เพราะเทวีศรีสวัสดิ์ตัดสวาท ที่มุ่งมาดมิได้สมอารมณ์หมาย
ตั้งแต่เช้าเฝ้านั่งสั่งลูกชาย จนตกบ่ายบุตราลาครรไล
เข้าในห้องเห็นองค์นางนงลักษณ์ ทำซบพักตร์ลงกับเพลาเฝ้าร้องไห้
สะอื้นร่ำสำลักกระอักกระไอ นางตกใจจึงถามตามสงกา
พ่อเป็นไรไม่บอกออกให้แจ้ง อย่ากันแสงนักเลยจงเงยหน้า
แม่รักเจ้าเท่าเทียมกับชีวา ปรารถนาสิ่งใดจะให้ปัน
กุมาราว่าเพราะพระแม่เจ้า ไม่โปรดเกล้าแกล้งฆ่าบิดาฉัน
ลูกจะมาลาม้วยเสียด้วยกัน ทำโศกศัลย์ซบเสือกลงเกลือกกาย ฯ
นางทรงฟังยังให้สงสัยนัก จึงซ้ำซักทรามสวาทเหมือนมาดหมาย
สินสมุทรสุดดีไม่มีอาย ทำฟูมฟายชลนาแล้วว่าพลาง
พระบิดาข้าบาทจะขาดจิต ด้วยสุดคิดสารพัดจะขัดขวาง
พระแม่ตรัสตัดสวาทให้ขาดทาง ไปรักข้างฝ่ายฝรั่งเมืองลังกา
พระน้อยใจไม่อยู่จะสู้ม้วย เพราะเหตุด้วยความรักนั้นนักหนา
พอสิ้นแสงสุริยนสนธยา จะพาข้าโจนน้ำให้จำตาย ฯ
นางฟังบุตรสุดสวาทอนาถนิ่ง คิดว่าจริงใจหวั่นมิ่งขวัญหาย
ด้วยความรักหักห้ามความละอาย จึงปลอบสายสวาทว่าอย่าอาดูร
ไปแจ้งความห้ามองค์พระทรงยศ อย่าเพ่อปลดเปลื้องชีวาตม์ให้ขาดสูญ
แม่ก็รู้ว่าบิดาอนุกูล จึงต้องทูลตามจริงทุกสิ่งไป
เมื่อมิฟังยังคิดพิศวาส เธอฉลาดตามแต่จะแก้ไข
ไม่ทานทัดขัดห้ามจะตามใจ แต่อย่าไปโจนน้ำน่ารำคาญ ฯ
สินสมุทรสุดสบายหายสะอื้น ทำชมชื่นวิงวอนด้วยอ่อนหวาน
ลูกจะจำคำสัตย์ปฏิญาณ ไปว่าขานขอชีวิตพระบิตุรงค์
แล้วจึงผลุนหมุนมาถึงดาบส น้อมประณตทูลความตามประสงค์
ลูกไปทำทุกข์ตรอมจนยอมลง ว่าตามแต่องค์พระบิดาจะปรานี ฯ
พระอภัยได้ยินสินสมุทร ให้แสนสุดเสน่หามารศรี
แต่นิ่งนึกตรึกตราจนราตรี ยิ่งทวีถวิลโฉมประโลมลาน
จึงหยิบธำมรงค์เพชรเจ็ดกะรัต ใส่พระหัตถ์ลูกยาแล้วว่าขาน
เจ้าเอาไปให้องค์นางนงคราญ เปลี่ยนสังวาลมาให้พ่อจะขอชม ฯ
โอรสรับอภิวันท์แล้วผันผาย ถึงโฉมฉายชวนชิดสนิทสนม
พระบิดรผ่อนสบายคลายอารมณ์ แต่ยังตรมตรอมใจด้วยไกลกัน
แล้วนบนอบยอบกายถวายแหวน พระว่าแม้นสุจริตอย่าบิดผัน
แม่โฉมยงจงประทานสังวาลวรรณ เป็นสำคัญจะได้อ้างต่างพยาน ฯ
นางยิ้มหยิบธำมรงค์มาทรงใส่ ขอบฤทัยวาจาที่ว่าขาน
แล้วแกล้งว่าน่าเบื่อเหลือรำคาญ ไม่ได้การเฉโกเป็นโยคี
ไม่เรียนร่ำบำเพ็งให้เคร่งครัด มาเปลี่ยนผลัดกับสีกาน่าบัดสี
แม้นมิให้ก็จะว่าไม่ปรานี กลัวแต่ที่เธอจะทำโจนน้ำตาย
แล้วโฉมยงทรงถอดสังวาลรัตน์ ทำจบหัตถ์ยื่นให้เอาไปถวาย
โอรสรับอภิวาทแล้วนาดกราย มาห้องท้ายเภตราในราตรี
เข้านั่งชิดบิตุรงค์แล้วส่งให้ พระดีใจดังได้โลมนางโฉมศรี
ค่อยลูบหลังลูกยาแล้วพาที อยู่นอนนี่เถิดนะเจ้าได้เล่าความ
แล้วเอนองค์ลงเอกเขนกเขนย พระลูกเกยอยู่กับตักแล้วซักถาม
พูดถึงแก้วแววตาพะงางาม สักสามยามเดือนลับจึงหลับไป ฯ
จะกล่าวถึงนางผีเสื้อเมื่อคราวนั้น ไม่ผายผันไปคูหาที่อาศัย
เที่ยวท่องน้ำดำผุดสมุทรไท ให้ผีไพร่ภูตพรายรายระวัง
กลัวลูกยาสามีจะหนีพ้น เป็นกังวลมิได้สิ้นถวิลหวัง
ครั้นเหนื่อยหนาวหาวนอนอ่อนกำลัง ขึ้นยับยั้งอยู่เขาขวางกลางคงคา
ในวันเมื่อเรือแล่นออกจากเกาะ ไม่เห็นเพราะโยคีมีคาถา
ท่านอ่านมนต์ดลจิตปิดนัยน์ตา จึงเภตราล่วงไปได้หลายคืน
ต่อผีพรายชายด่านอยู่ชั้นนอก เข้ามาบอกเหตุให้จึงได้ตื่น
ชะโงกชะแง้แลเล็งเขย่งยืน ดูทะมืนเมฆาลูกตาวาว
อันนางยักษ์จักษุเสมอทิพย์ เห็นลิบลิบแล่นไปใบขาวขาว
ดูไกลนักจักแหล่นสิ้นแดนดาว ร้องเรียกบ่าวบอกความตามให้ทัน
พวกผีพรายสายสมุทรผุดขึ้นสิ้น บ้างแลบลิ้นเหลือกตาถลาถลัน
เสียงโครมครามตามคลื่นเป็นหมื่นพัน ทะเลลั่นดังจะล่มถล่มทลาย
ส่วนนางมารหาญฮึกสะอึกโถม จ้วงกระโจมโจนไล่ไพร่ทั้งหลาย
เสียงครึกครื้นคลื่นคลั่งกำลังพราย ภูเขาขวางพังทลายทะลุยไป ฯ
พอสำเภาลำทรงพงศ์กษัตริย์ ออกแล่นลัดกลางมหาชลาไหล
ล่วงสิบห้าราตรีไม่มีภัย เห็นเขาใหญ่ในทะเลเหมือนเมฆา
ตระหง่านเงื้อมเลื่อมสลับระยับยิบ ยังลิบลิบแลไปไกลหนักหนา
พอสิ้นแสงสุริยนสนธยา ในเวหามืดคลุ้มชอุ่มบัง
พายุหวนป่วนคลื่นเสียงครื้นครึก ลั่นพิลึกโกลามาข้างหลัง
ยังดึกดื่นคลื่นลั่นสนั่นดัง เพียงจะพังแผ่นผาสุธาธาร
สำเภาโผนโยนโยกโบกสะบัด หางเสือพลัดแพลงพลาดเสียงฉาดฉาน
เหล่าล้าต้าต้นหนพวกคนงาน ต่างเซซานซวนทรงไม่ตรงกาย ฯ
สงสารท้าวสาวสุรางค์นางสนม ถลาล้มกลิ้งคว่ำคะมำหงาย
ฝ่ายฝูงผีปีศาจอสุรกาย กับภูตพรายกองหน้าที่มาทัน
จะล่มลำสำเภาเข้าไม่ได้ แลเห็นไฟล้อมเหมือนกับเขื่อนขัณฑ์
ด้วยเดชะเวทมนตร์คนทั้งนั้น ประกอบกันผีสางให้ห่างตัว
แต่พวกพรายร้ายกาจปีศาจกล้า โลดถลาหลอนหลอกบ้างกลอกหัว
บ้างแลบลิ้นปลิ้นตาให้น่ากลัว สำแดงตัวต่างต่างในกลางคืน ฯ
ฝ่ายพวกพลบนสำเภาเผาขนไก่ จนติดไหม้ม้วนหนังเข้าทั้งผืน
แขกฝรั่งนั่งรายทนายปืน ลุกขึ้นยืนยิงประดังเสียงตังตึง
ผียิ่งหลามตามไปจนใกล้สว่าง ทั้งตัวนางผีเสื้อน้ำซ้ำมาถึง
ทำอำนาจผาดเสียงสำเนียงอึง โลดทะลึ่งเลี้ยวลัดสกัดทาง
ยุดหางเสือเรือเอียงเพียงจะคว่ำ พอคลื่นซ้ำซัดกระแทกก็แตกผาง
คนกระจัดพลัดพรายบ้างวายวาง เสียงสุรางค์ร้องอึงคะนึงไป
พวกผู้ชายว่ายวนปนผู้หญิง เที่ยวเกลือกกลิ้งกลางคลื่นลื่นไถล
บ้างดำผุดสุดจะกลั้นก็บรรลัย ฝูงปลาใหญ่ได้กลิ่นขึ้นกินคน
บ้างคาบคว้าขาแข้งแย่งขยอก ดูกลับกลอกกลิ้งเกลือกอยู่เสือกสน
ฉนากฉลามตามไล่กินไพร่พล อลวนว่ายสล้างกลางคงคา
อันองค์ท้าวเจ้ามิ่งเมืองผลึก พอตกลึกลมจับดับสังขาร์
สินสมุทรสุดรักพระธิดา เอาใส่บ่าแบกว่ายสายสินธู
ฝ่ายจีนจามพราหมณ์พวกแขกฝรั่ง ขึ้นขี่หลังปลาโลมาแลราหู
พระอภัยได้กระดานบานประตู คิดถึงครูเกาะภาวนาไป ฯ
ฝ่ายนางผีเสื้อสมุทรขึ้นผุดโผน โจมกระโจนจับบุตรหลุดไปได้
จะจับผัวกลัวมนต์เป็นพ้นใจ แต่โลดไล่โผงผางมากลางคืน
ด้วยเดชะพระอภัยจะไม่ม้วย พระพายช่วยพัดพามาบนคลื่น
พอแสงทองส่องสว่างนภางค์พื้น ถึงหาดตื้นตีนเขาลำเนาเนิน
พระหนีนางวางวิ่งขึ้นสิงขร แอบชะง่อนเงื้อมผาศิลาเผิน
ผีเสื้อไล่ไปถึงเขาลำเนาเนิน ให้เผอิญล้มลุกลงคลุกคลาน
จะขึ้นเขาเล่าก็ลื่นขึ้นไม่ได้ สุดอาลัยแลหาน่าสงสาร
เห็นผัวนั่งพังพาบลงกราบกราน แล้ววิงวอนอ่อนหวานด้วยมารยา
พระรูปหล่อพ่อคุณของเมียเอ๋ย ไฉนเลยหลบตัวกลัวนักหนา
น้องอุตส่าห์พยายามตามพระมา จงมาหาเมียบ้างอย่าหมางเมิน ฯ
แสนสงสารพระอภัยวิไลลักษณ์ หนีนางยักษ์อยู่ที่หน้าแผ่นผาเผิน
จะต่อไปก็ไม่รอดเป็นยอดเนิน ด้วยสูงเกินแรงกายจะป่ายปีน
เห็นจวนจนบ่นภาวนาร่ำ บริกรรมคาถารักษาศีล
พอพวกไพร่ไทยแขกฝรั่งจีน มาถึงตีนเขาขวางข้างคิรี
นางยักษ์เห็นเผ่นโผนจะโจนจับ แล้วถอยกลับกลัวฤทธิ์ศิษย์ฤๅษี
แขกฝรั่งวางวิ่งเป็นสิงคลี ขึ้นถึงที่พระอภัยได้ทั้งร้อย
ผีเสื้อน้ำร่ำเรียกริมบรรพต พระทรงยศเยี่ยมพักตร์มาสักหน่อย
นิ่งเสียได้ให้น้องนี้ต้องคอย นี่ลูกน้อยไปอยู่ไหนไม่เห็นมา ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมจิต กับพวกศิษย์พรั่งพร้อมอยู่จอมผา
เห็นนางผีเสื้อสมุทรสุดศักดา ไม่หาญกล้าใกล้ตัวด้วยกลัวมนต์
จะนิ่งอยู่อย่างนี้ก็มิชอบ จำจะตอบนางยักษ์อีกสักหน
ต้องตัดพ้อต่อว่าประสาจน จึงขึ้นบนแผ่นผาแล้วพาที
นี่แน่นางผีเสื้อเจ้าเหลือแสน เฝ้าคุมแค้นขืนแกล้งว่าแหนงหนี
มาตามติดคิดอ่านผลาญชีวี จะฆ่าตีพี่ชายให้วายชนม์
ทั้งลูกน้อยพลอยพรากไปจากอก แสนวิตกตายเป็นไม่เห็นหน
เพราะหมองหมางนางงามตามประจญ จึงทุกข์ทนแทบกายจะวายปราณ
ทุกวันนี้พี่รักษาสิกขาบท สู้เปลื้องปลดห่วงใยในสงสาร
อันอินทรีย์ชีวิตอุทิศทาน เจ้าต้องการกินบ้างหรืออย่างไร
จะสูบเลือดเชือดเนื้อหรือเถือแล่ ก็ตามแต่ปรารถนาอัชฌาสัย
อันชีวาตม์อาตมาไม่อาลัย อย่ากวนใจจู้จี้เลยสีกา ฯ
ผีเสื้อน้ำซ้ำว่านิจจาเอ๋ย ไม่เห็นเลยที่ว่ารักนั้นหนักหนา
ซึ่งตามติดคิดว่าพระเมตตา ตามประสาผัวเมียไม่เสียกัน
พระกลับตรัสตัดรักว่ายักษ์ร้าย ไม่กล้ำกรายกลัวเกลียดด้วยเดียดฉันท์
อยู่เกาะแก้วพิสดารก็นานครัน แต่สักวันหนึ่งก็ไม่อาลัยแล
ทั้งลูกเต้าเอาไว้มิให้พบ พากันหลบล่วงทางมาห่างแห
น้ำพระทัยไม่เลี้ยงเป็นเที่ยงแท้ จะไว้แต่อาลัยก็ไม่มี
จึงต้องคิดติดตามด้วยความรัก พระทรงศักดิ์ซ้ำอางขนางหนี
กลับว่าน้องปองร้ายหมายชีวี ไม่พอที่ทูนหัวจะกลัวเมีย
ถึงจะไปไม่ห้ามจะตามส่ง พระโฉมยงอย่าเพ่อตัดสลัดเสีย
ให้อกน้องหมองไหม้ดังไฟเลีย มาหาเมียเสียสักหน่อยให้ค่อยคลาย ฯ
พระฟังนางทางว่านิจจาเอ๋ย แต่ก่อนเคยเคียงประโลมเจ้าโฉมฉาย
ประเดี๋ยวนี้พี่บวชชวดสบาย จะสอนสายสวาทเจ้าให้เข้าใจ
จงฟังธรรมคำนับดังโมโห ให้โทโสสร่างเสื่อมค่อยเลื่อมใส
แล้วทรงเดชเทศนาภาษาไทย ด้วยความในโลกีย์สี่ประการ
คือรูปรสกลิ่นเสียงเคียงสัมผัส ที่คฤหัสถ์หวงแหนไม่แก่นสาร
ครั้นระงับดับขันธ์สันดาน ย่อมสาธารณ์เปื่อยเน่าเสียเปล่าดาย
อย่าลุ่มหลงจงอุตส่าห์รักษาศีล ให้เพิ่มภิญโญไปดังใจหมาย
อย่าฆ่าสัตว์ตัดชีวิตคิดอุบาย จะจำตายตกนรกอเวจี
พี่แบ่งบุญบรรพชาสถาผล ส่วนกุศลให้สุดามารศรี
กลับไปอยู่คูหาในวารี อย่าได้มีห่วงใยอาลัยลาน
อันตัวของอาตมากับสานุศิษย์ ก็ไม่คิดคืนประเทศเขตสถาน
จะจำศีลภาวนาสมาทาน หมายวิมานเมืองสวรรค์จนบรรลัย ฯ
นางผีเสื้อเบื่อหูว่าจู้จี้ เจ้าบาลีเลือกแปลมาแก้ไข
ไหนนรกตกลงที่ตรงใด ช่วยพาไปดูเล่นให้เห็นจริง
เมืองสวรรค์นั้นก็ไปทางไหนเล่า อย่าพูดเปล่าปลิ้นปลอกหลอกผู้หญิง
หนีไปไหนก็ไม่รอดจะทอดทิ้ง มานั่งนิ่งอยู่กับเกาะเห็นเหมาะใจ
ชะช่างอวดบวชเรียนเขียนกอข้อ น่าหัวร่อหรือพระองค์มาหลงใหล
เอาเถาวัลย์พันพุงนุ่งเปลือกไม้ อวดว่าได้บุญแรงมาแบ่งปัน
ไม่นับถือฤๅษีหนีผู้หญิง จะทอดทิ้งเมียไว้ช่างไม่ขัน
เร่งสึกหามาจะได้ไปด้วยกัน อย่าเทศน์ธรรม์เลยไม่พอใจฟัง
เป็นดาบสฤๅษีก็มิรู้ พระเป็นคู่ของข้ามาแต่หลัง
จะขืนจากบากบั่นดันทุรัง ก็ไม่ฟังคงจะเฝ้าอยู่เอาตัว
แล้วกู่ก้องร้องประกาศปีศาจร้าย ทั้งภูตพรายพรั่งพร้อมเข้าล้อมผัว
ปีศาจแรงแผลงศักดาดูน่ากลัว นิมิตตัวโตดำกำยำยืน
แล้วนางมารอ่านคาถาพลาหก ให้ฝนตกฟุ้งฟ้าไม่ฝ่าฝืน
ทั้งฟ้าร้องก้องกระหึมเสียงครึมครืน นภางค์พื้นบดบังกำลังมนต์
พระอภัยไม่รู้ที่จะคิด กับพวกศิษย์แสนลำบากต้องตากฝน
จะหนีนางทางไหนก็ไม่พ้น สุดจะทนฝนชุกลงทุกที
ไหนจะถูกลูกเห็บเจ็บสาหัส พงศ์กษัตริย์สิ้นรักนางยักษี
จึงปรึกษากับฝรั่งว่าครั้งนี้ จะเป่าปี่ผลาญนางให้วางวาย
แต่พวกเราเอาน้ำบ่อน้อยนั้น หยอดปิดกรรณสองข้างเหมือนอย่างหมาย
พวกไพร่พร้อมน้อมคำนับรับอุบาย บ้วนน้ำลายหยอดหูทุกผู้คน ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ จึงจบหัตถ์อธิษฐานการกุศล
แล้ววันทาลาศีลพระทศพล เอาเครื่องต้นแต่งองค์อลงการ์
แล้วถือปี่ที่ท่านอาจารย์ให้ แข็งพระทัยออกจากชะวากผา
ขึ้นหยุดยั้งนั่งแท่นแผ่นศิลา ภาวนาอาคมเรียกลมปราณ
แล้วทรงเป่าปี่แก้วให้แจ้วเสียง สอดสำเนียงนิ้วเอกวิเวกหวาน
พวกโยธีผีสางทั้งนางมาร ให้เสียวซ่านซับซาบวาบหัวใจ
แต่เพลินฟังนั่งโยกจนโงกหงุบ ลงหมอบซุบซวนซบสลบไสล
พอเสียงปี่ที่แหบหายลงไป ก็ขาดใจยักษ์ร้ายวายชีวา ฯ
ครั้นฝนหายพรายผีหนีไปหมด พระทรงยศแลดูบนภูผา
เห็นนางไม่ไหวติงนิ่งนิทรา ก็รู้ว่าขาดใจบรรลัยลาญ
จึงปลุกไพร่ให้ตื่นขึ้นทั้งพวก เหมือนหูหนวกเรียกใครก็ไม่ขาน
ต้องทำใบ้ให้รู้ว่านางมาร ถึงแก่กาลมรณานิคาลัย
แขกฝรั่งทั้งนั้นสำคัญแน่ ลุกขึ้นแลดูยักษ์เห็นตักษัย
ต่างยอนหูให้น้ำลายนั้นหายไป แล้วอวยชัยชมปี่ช่างดีจริง
บ้างพรั่นจิตคิดลึกยังนึกแหนง หรือนางแกล้งนิทรามารยาหญิง
แขกฝรั่งทั้งสิ้นเอาหินทิ้ง ไม่ไหวติงตายแท้แล้วแม่คุณ
พอโพล้เพล้เวลาภาณุมาศ ล่วงลีลาศลับเงาภูเขาขุน
กระจ่างแจ้งแสงจันทร์อันจำรุญ เสียงสกุณร่อนร้องก้องคิรินทร์
พระโฉมยงสงสารผีเสื้อสมุทร มาสิ้นสุดชีวาตม์อยู่หาดหิน
หมู่มัจฉากาแร้งจะแย่งกิน จะปลงศพเสียให้สิ้นพ้นนินทา
พระจึงชวนแขกฝรั่งสะพรั่งพร้อม ลงจากจอมเขาเขินถึงเนินผา
เห็นศพนางพลางพิศดูพักตรา ชลนาคลอเนตรสังเวชใจ
ลดพระองค์ลงนั่งข้างศิโรตม์ สมาโทษนางยักษ์ที่ตักษัย
พิไรร่ำพร่ำว่าด้วยอาลัย สะอื้นไห้ใจหายเสียดายนาง
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่ในคูหา เจ้าอุตส่าห์ปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
จนเกิดบุตรสุดสวาทนิราศร้าง เจ้าอ้างว้างวิญญาณ์จึงมาตาม
ได้พบกันวันเมื่อถึงเกาะแก้ว พี่ห้ามแล้วเจ้าก็ยังไม่ฟังห้าม
เวียนระวังตั้งจิตแต่ติดตาม จนถึงความมรณานิคาลัย
สงสารนักภัคินีเจ้าพี่เอ๋ย เป็นคู่เชยเคียงชิดพิสมัย
ถึงรูปชั่วตัวดำแต่น้ำใจ จะหาไหนได้เหมือนเจ้าเยาวมาลย์
ตั้งแต่นี้มีแต่จะแลลับ จนสิ้นดับกาลาปาวสาน
จนม้วยดินสิ้นฟ้าแลบาดาล มิได้พานพบสมรเหมือนก่อนมา
พี่แบ่งบุญบรรพชิตอุทิศให้ เจ้าจงไปสู่สวรรค์ให้หรรษา
อันชาตินี้มีกรรมจำนิรา เมื่อชาติหน้าขอให้พบประสบกัน
เป็นมนุษย์ครุฑาเทวาธิราช อย่ารู้ขาดเสนหาจนอาสัญ
ให้สมวงศ์พงศ์ประยูรตระกูลกัน อย่าต่างพันธุ์ผิดเพื่อนเหมือนเช่นนี้
พระครวญคร่ำร่ำไรไห้สะอื้น สุดจะขืนแข็งอารมณ์พระโฉมศรี
ทั้งทุกข์ถึงลูกยาในวารี แต่คืนนี้มิได้เห็นว่าเป็นตาย
ทั้งเสียเมียเสียบุตรสุดสลด แสนกำสรดทรวงจะแยกแตกสลาย
สะอื้นอ้อนอ่อนองค์ไม่ทรงกาย พระโฉมฉายซวนซบสลบลง
แขกฝรั่งฟังคำพระร่ำไห้ พลอยอาลัยหลากจิตพิศวง
เห็นแน่นิ่งวิ่งพร้อมเข้าล้อมองค์ ต่างคิดสงสารสะอื้นกลืนน้ำตา
บ้างต้องดูรู้ว่าสลบหลับ ยังไม่ดับชีวังถึงสังขาร์
เข้านวดเคล้นเส้นสายปลายบาทา บ้างโบกผ้าโบกมือกระพือลม
พระกลับฟื้นคืนสมประดีได้ เหมือนหลับใหลลืมจิตสนิทสนม
พอแสงทองส่องสว่างน้ำค้างพรม ทะเลลมคลื่นเงียบเซียบสำเนียง
ไก่สวรรค์ขันเอกวิเวกวับ ไก่ป่ารับขันขานประสานเสียง
เรไรร้องก้องเกาะเสนาะเคียง ดังสำเนียงดนตรีปี่ชวา
อโณทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง ส่องสว่างกลางทะเลพระเวหา
เห็นศพซากรากษสที่มรณา เป็นศิลาน่าอนาถประหลาดใจ
มีน้ำขาวราวกับน้ำตาลโตนด ออกจากโอษฐ์นางมารเหมือนธารไหล
พระดูนางพลางถามพวกพลไกร เหตุไฉนศพนางเป็นอย่างนี้
คนทั้งร้อยพลอยว่าน่าประหลาด หรือปีศาจผีเสื้อเป็นเชื้อผี
ยังไม่ตายกลายแกล้งแปลงอินทรีย์ หรือของดีอยู่ในนางเป็นอย่างไร
บ้างว่าเป็นปรอทฤทธิ์วิธิเวท ผู้วิเศษใส่ศิลามาแต่ไหน
แต่ว่าพราหมณ์นามชื่อมหัศชัย นั้นทูลว่าถ้าจะใคร่ให้หายแคลง
อันอัคคีนี้เป็นการผลาญพิภพ เอาเผาศพดูให้สิ้นที่กินแหนง
ถึงยักษ์ร้ายกายสิทธิ์ฤทธิแรง พระเพลิงแผลงฤทธิ์ผลาญไม่ทานทน
พงศ์กษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่ จะใคร่รู้ดีร้ายให้หายฉงน
ดำริพลางทางใช้พวกไพร่พล ช่วยกันขนฟืนมาอย่าช้าที
ฝ่ายจีนจามพราหมณ์แขกช่วยแบกไม้ มากองไว้ข้างเขาจะเผาผี
บ้างตัดไม้ไผ่แขวะแฉละดี ช่วยกันสีไฟพลางกลางศิลา ฯ
พอได้ยินเสียงระฆังข้างหลังเขา เห็นผู้เฒ่าออกจากชะวากผา
ดูสรรพางค์ร่างกายแก่ชรา แต่ผิวหน้านั้นละม้ายคล้ายทารก
ทรงเสื้อโขมพัสตรานุ่งผ้าขาว ผมนั้นยาวย้อยสยายประปรายปรก
ถือไม้เท้าเนาวรัตน์พัดขนนก ทำเดินงกงันมาแล้วพาที
ว่าดูราสามีนางผีเสื้อ เป็นหน่อเนื้อกษัตริย์ชาติราชสีห์
อย่าเผาศพนางยักษ์ด้วยอัคคี ภัยจะมีถึงกายให้วายปราณ ฯ
พระอภัยได้ฟังยังฉงน ผิดผู้คนผู้เฒ่าเห็นห้าวหาญ
จึงปราศรัยไต่ถามความบุราณ ขอเชิญท่านชี้แจงให้แจ้งใจ
ข้าเห็นนางวางวายกลายเป็นหิน จึงจะเผาเขาให้สิ้นที่สงสัย
ท่านห้ามว่าข้านี้จะมีภัย เหตุไฉนฉะนั้นหนอข้าขอฟัง ฯ
ฝ่ายมหิงข์สิงขรเทวราช จึงประกาศเล่าตามเนื้อความหลัง
เป็นเรื่องลึกดึกดำบรรพ์อนันตัง แต่ครั้งตั้งฟ้าทะเลเมรุไกร
นางผีเสื้อเมื่อแต่ก่อนเป็นก้อนหิน อยู่กระสินธุ์สมุทรมหาชลาไหล
นางอสูรชาติก่อนได้พรชัย ถอดดวงใจฝากแฝงแท่งศิลา
แล้วขึ้นจากฟากฝั่งมหรณพ ไปรุกรบกับพระเพลิงที่เชิงผา
ต้องไฟกรดหมดไหม้ทั้งกายา ยังแต่ว่าอายุอสุรินทร์
กับดวงใจไม่ดับไปกลับชาติ เป็นปีศาจสังหรณ์อยู่ก้อนหิน
ถูกไอน้ำซ้ำได้ไอแผ่นดิน บันดาลหินนั้นให้งอกออกทุกที
เป็นหน้าตาขาแข้งอันแรงฤทธิ์ ด้วยพรอิศรารักษ์พระลักษมี
นับอนันต์วันคืนได้หมื่นปี จึงเป็นผีเสื้อสมุทรผุดทะยาน
ขึ้นต้องแสงพระอาทิตย์ยิ่งฤทธิ์กล้า ปราบบรรดาพวกปีศาจด้วยอาจหาญ
ได้เป็นใหญ่ในแม่น้ำอโนมาน ใครล้างผลาญชีวันไม่บรรลัย
ซึ่งเป่าปี่ผีเสื้อเนื้อเป็นหิน เพราะสุดสิ้นวาโยอาโปไหล
แม้นเผาจี่ปีศาจด้วยธาตุไฟ จะคืนไล่กินมนุษย์ปุถุชน
ถึงฆ่าฟันฉันใดก็ไม่ม้วย เพราะเหตุด้วยกำเนิดเกิดหลายหน
ต่อเพลิงกาฬผลาญพิภพจบสกล จึงสิ้นชนม์ชีวานิคาลัย
อันวารีที่ไหลออกจากปาก คือแรงรากษสซ่านเหมือนธารไหล
ใครกินน้ำกำลังจะเกรียงไกร ทั้งโรคภัยมิได้มีมาบีฑา
อันเราหรือคือมหิงขสิงขร มาช่วยสอนด้วยสงสารท่านนักหนา
พอสิ้นคำรำพันจำนรรจา รูปชราร่างกายก็หายไป ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงศักดิ์ประจักษ์เหตุ ซึ่งเทเวศร์บอกแจ้งแถลงไข
จึงเวยวารีด้วยดีใจ ทั้งพวกไพร่พลอยกินสิ้นทุกคน
เกิดกำลังดังน้ำสุรามฤต มาเจือจิตเยือกเย็นทุกเส้นขน
ครั้นเสร็จสรรพกษัตราก็พาพล ขึ้นอยู่บนเงื้อมเขาลำเนาเนิน
ปลูกที่ทับพลับพลาอยู่อาศัย ที่ใกล้ใกล้ศพนางไม่ห่างเหิน
ทำธงปักเป็นสัญญาไว้หน้าเนิน จะคอยเดินสารสำเภาชาวบุรี ฯ
จะกล่าวถึงสินสมุทรบุตรนางยักษ์ กำลังรักพระธิดามารศรี
เมื่อเรือแตกแบกมาในวารี ไม่มีที่หยุดหย่อนจนอ่อนแรง
ถึงเจ็ดวันเจ็ดคืนแต่คลื่นซัด นางกษัตริย์โศกศัลย์เฝ้ากันแสง
เห็นมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายแซง ยิ่งแสยงสยองเกล้าเยาวมาลย์
จึงว่าพ่อสินสมุทรสุดสวาท เหนื่อยอนาถนักหนาน่าสงสาร
จงวางแม่เสียในวนชลธาร เร่งคิดอ่านตามติดพระบิดร ฯ
สินสมุทรสุดเหนื่อยด้วยเมื่อยล้า สู้อุตส่าห์ทรงกายสายสมร
แล้วตอบคำร่ำว่าด้วยอาวรณ์ แม่ม้วยมรณ์ก็จะม้วยเสียด้วยกัน
ลูกหมายเหมือนชนนีเป็นที่ยิ่ง ไม่ทอดทิ้งมารดาให้อาสัญ
อันกำลังยังไปได้อีกวัน อย่าทรงกันแสงนักจงหักใจ ฯ
นางฟังคำซ้ำสวาทราชโอรส ยิ่งกำสรดสุดจะขืนสะอื้นไห้
กุมาราพาว่ายคล้ายคล้ายไป เห็นเกาะใหญ่ยินดีค่อยมีแรง
อุตส่าห์รีบถีบเข้าถึงเขาหลวง พอลับดวงสุริเยนทร์ไม่เห็นแสง
หน่อนรินทร์สินสมุทรก็สุดแรง ถึงที่แห้งเสือกซบสลบไป ฯ
ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์ เห็นหน่อกษัตริย์นิ่งอนาถไม่หวาดไหว
เข้ากอดแอบแนบอกด้วยตกใจ ร่ำพิไรเรียกพลางในกลางคืน
สินสมุทรสุดสวาทของแม่เอ๋ย ไฉนเลยลูกยาไม่ฝ่าฝืน
แม่ปลุกเจ้าเท่าไรก็ไม่ฟื้น พลางสะอื้นอ่อนองค์ทรงโศกี
จะหาไหนได้เหมือนพ่อเพื่อนยาก สู้ลำบากแบกพามารดาหนี
ไม่ม้วยมอดรอดมาในวารี จนถึงที่หยุดแล้วเจียวแก้วตา
ควรหรือพ่อหน่อนาถมาขาดจิต สิ้นชีวิตสิ้นชาติวาสนา
ให้แม่อยู่ผู้เดียวเปลี่ยววิญญาณ์ อนิจจาเจ้าไม่สั่งแม่มั่งเลย
มาทอดกายวายวางอยู่กลางหาด ไม่มีอาสน์อุ่นอ่อนที่นอนเขนย
ระคายคันขวัญใจเจ้าไม่เคย พ่อคุณเอ๋ยอนิจจาน่าปรานี
นางสอดกรช้อนเกศขึ้นประทับ ดังจะดับดวงชีวามารศรี
แสนวิโยคโศกศัลย์พันทวี วิสัญญีภาพนิ่งไม่ติงกาย
ยะเยือกเย็นเส้นหญ้ารุกขาเขา สงัดเหงาเงียบเสียงสำเนียงหาย
จันทร์กระจ่างพ่างพื้นโพยมพราย เรไรรายหริ่งร้องทั้งลองไน
แจ้วแจ้วจักจั่นสนั่นเสนาะ ดังบัณเฑาะว์ดนตรีปี่ไฉน
น้ำค้างพรมลมพาสุมาลัย เย็นระรื่นชื่นใจพระเทพิน
นางฟื้นองค์ทรงกายกระหายหิว ให้หวิวหวิวหวาดไหวฤทัยถวิล
ภาณุมาศผาดเยี่ยมเหลี่ยมเมฆิน นางปลุกสินสมุทรไม่ไหวกายา
ดูลูกรักพักตร์เผือดเลือดสลด แสนรันทดแทบชีวังจะสังขาร์
ด้วยความรักลูกเลี้ยงเพียงชีวา เฝ้าโศกากอดไว้ไม่ไกลกัน
ประหลาดเหลือเนื้อพ่อยังอุ่นอ่อน หรืออดนอนนิทราไม่อาสัญ
นางยอกรวอนไหว้ไทเทวัญ ทุกช่องชั้นฉกามาวจร
ที่ขึ้นล่องท้องทะเลทุกเทเวศร์ รุกขาเขตเขาเขินเนินสิงขร
แม้นพระหน่อบดินทร์นรินทร จะม้วยมรณ์มรณานิคาลัย
ชีวิตข้าอย่าให้รอดจงมอดม้วย ขอตายด้วยลูกรักที่ตักษัย
แม้นบุญหลังยังจะรอดตลอดไป ขอจงให้ลูกน้อยข้าค่อยคลาย
พอขาดคำรำพันพิษฐาน พระกุมารฟื้นสมอารมณ์หมาย
นางนวดเคล้นเส้นศอหน่อนารายณ์ ร้องเรียกสายสวาทพลางไม่วางใจ ฯ
ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร หิวหาวนอนเหนื่อยซบสลบไสล
ต้องน้ำค้างกลางคืนชื่นฤทัย จึงกลับได้สมประดีค่อยมีแรง
ลืมพระเนตรเห็นองค์นางนงลักษณ์ เฝ้าฟูมฟักนวดฟั้นแล้วกันแสง
เหมือนแม่ลูกผูกจิตไม่คิดแคลง อุตส่าห์แข็งขืนอารมณ์บังคมคัล
จึงทูลว่าข้าน้อยนี้ม่อยหลับ เปรียบเหมือนกับกายาจะอาสัญ
พระมารดามาด้วยได้ช่วยกัน หาไม่วันนี้เห็นไม่เป็นตัว ฯ
นางฟังตอบปลอบประโลมพระลูกน้อย แม่ได้พลอยพึ่งบุญพ่อทูนหัว
สารพัดศัตรูไม่สู้กลัว ได้รอดตัวมาถึงเกาะเพราะโอรส
เจ้าม้วยมอดวอดวายจะตายด้วย เป็นเพื่อนม้วยมรณาให้ปรากฏ
พ่อกลับคืนฟื้นพ้นชีวงคต ค่อยเปลื้องปลดทุกข์ทนของชนนี ฯ
พระหน่อไทได้สดับอภิวาท ยิ่งรักราชธิดามารศรี
จึงเชิญนางย่างเยื้องขึ้นคิรี ให้อยู่ที่เงื้อมผาศิลาลาย
แล้วเที่ยวไปในเกาะเสาะลูกไม้ เก็บได้ใส่ห่อผ้ามาถวาย
นางเสวยส้มสูกกับลูกชาย ค่อยเหือดหายหิวโหยที่โรยรา ฯ
จะกล่าวฝ่ายนายโจรใจฉกาจ เป็นเชื้อชาติอังกฤษริษยา
คุมสลัดอัศตันวิลันดา เป็นโจราห้าหมื่นพื้นทมิฬ
มีกำปั่นนั้นยาวยี่สิบเส้น กระทำเป็นตึกกว้านสถานถิ่น
หมากมะพร้าวส้มสูกปลูกไว้กิน ไม่รู้สิ้นเอมโอชโภชนา
เลี้ยงทั้งแพะแกะไก่สุกรห่าน คชสารม้ามิ่งมหิงสา
มีกำปั่นห้าร้อยลอยล้อมมา เครื่องศัสตราสำหรับรบครบทุกลำ
คอยตีเรือเหนือใต้ได้สิ่งของ เที่ยวแล่นล่องตามคลื่นทุกคืนค่ำ
มาถึงกลางหว่างบรรพตพออดน้ำ จึงทอดกำปั่นใหญ่ในนที
ให้เรือน้อยลอยแล่นเข้าเหลี่ยมเขา แต่ล้วนเหล่าวิลันดากะลาสี
ประทับจอดทอดท่าหน้าคิรี พวกโยธีหาบหามตามกันมา
ขึ้นตักน้ำลำธารละหานหิน พอเห็นสินสมุทรอยู่ที่ภูผา
กับหญิงสาวขาวผ่องต้องติดตา พวกโยธาซักถามตามทำนอง
กุมารานารีนี้ไฉน เป็นอย่างไรจึงมานั่งอยู่ทั้งสอง
เป็นภรรยาสามีหรือพี่น้อง พลางมุ่งมองดูนางไม่วางตา ฯ
สินสมุทรพูดจาภาษาแขก นัยน์ตาแตกใครอย่าแลดูแม่ข้า
เราเสียเรือเชื้อกษัตริย์พลัดพารา นี่ท่านมาแต่ข้างไหนได้เอ็นดู
โดยสารด้วยช่วยส่งให้ถึงฝั่ง จะไปยังรัตนาพาราปู่
จะรับได้หรือมิได้จะใคร่รู้ เฝ้าแลดูมารดาเราว่าไร ฯ
ทหารโจรแจ้งความขามขยาด เห็นเกินวาสนาตนพ้นวิสัย
แต่เสียดายหมายว่าจะพาไป ให้นายใหญ่ของเราเอารางวัล
จึงพูดปลอบตอบว่าอย่าปรารภ จะให้พบกันกับนายมาผายผัน
แล้วแห่ห้อมล้อมลงสลุบพลัน ไปกำปั่นลำใหญ่ในคงคา
ครั้นถึงเทียบเรียบเรียงเข้าเคียงท้าย แล้วบอกนายว่ามีนางต่างภาษา
จะโดยสารวานส่งจึงลงมา จะโปรดปรานีนางเป็นอย่างไร ฯ
ฝ่ายสุหรั่งอังกฤษพิศเพ่ง เห็นปลั่งเปล่งปลื้มจิตพิสมัย
ด้วยลูกเมียยังไม่มีก็ดีใจ หมายจะได้เล้าโลมนางโฉมยง
จึงเสแสร้งแกล้งว่าได้มาพึ่ง จะให้ถึงฟากฝั่งดังประสงค์
แล้วจัดแจงแต่ห้องให้สององค์ เชิญโฉมยงไปอยู่กับกุมาร
แล้วรีบร้อนถอนสมอไม่รอรั้ง พร้อมสะพรั่งเรือเรียงเคียงขนาน
พอลมคล่องล่องแล่นแสนสำราญ เที่ยวรังควานขวางทางมากลางทะเล ฯ
ฝ่ายสุหรั่งนั่งที่เก้าอี้ใหญ่ กับพวกไพร่กล่าวชวนกันสรวลเส
ให้เหิมฮึกนึกนิยมสมคะเน ด้วยได้เทวีไว้ที่ในเรือ
ต้องตำราว่าดีไม่มีร้าย เป็นแม่ม่ายลูกติดสนิทเหลือ
จะฝังปลูกผูกมิตรให้ชิดเชื้อ อยู่ในเนื้อมือแล้วไม่แคล้วเรา
แต่ลูกนางขวางกีดอยู่นิดหนึ่ง คิดรำพึงอ้อมค้อมจะมอมเหล้า
ให้หลับใหลลืมตัวด้วยมัวเมา แม้นซึมเซาแล้วจะเกี้ยวประเดี๋ยวใจ
คิดพลางทางสั่งปังกะโละ ให้ยกโต๊ะเหล้าเข้มมาเต็มไห
ทั้งของกินสิ้นทุกอย่างมาวางไว้ แล้วเรียกให้กุมาราออกมากิน
พอกุมารขานขาลาแม่เลี้ยง มานั่งเคียงโจรสุหรั่งดังถวิล
นายโจรจับจอกสุราออกมาริน สอนให้กินแก้ทุกข์สนุกใจ ฯ
สินสมุทรสุดซื่อถือว่าน้ำ เขาส่งซ้ำรับซดจนหมดไห
เมาสุราตาแดงดังแสงไฟ ฉวยเป็ดไก่เคี้ยวขยอกจนออกเรอ
ฝ่ายฝรั่งนั่งล้อพระหน่อน้อย สอพลอพลอยพูดพร่ำพะย่ำเผยอ
เสียงฮาเฮเสสรวลชวนเป็นเกลอ กุมารเออเองกับกูมาสู้กัน
แล้วลุกขึ้นมึนหน้าถลาล้ม ไม่เป็นสมประดีเฟือนเหมือนกับฝัน
โจรสุหรั่งสั่งให้ไพร่ทั้งนั้น เข้าช่วยกันยกไปวางกลางที่นอน
พระหน่อไทไม่เคยเสวยเหล้า กำลังเมาม่อยหลับลงกับหมอน
พอสมหมายนายโจรพเนจร ให้อาวรณ์หวังประโลมนางโฉมยง
จึงแต่งกายชายชำเลืองค่อยเยื้องย่อง เข้าในห้องทรามสงวนนวลหง
กระแทกก้นลงบนเตียงเคียงอนงค์ นางลุกลงเสียข้างล่างให้ห่างกาย
ตะโกนเรียกสินสมุทรจนสุดเสียง เงียบสำเนียงนึกพรั่นพระขวัญหาย
ส่วนสุหรั่งนั่งยิ้มอยู่พริ้มพราย พูดภิปรายประสาโจรโลนลำพอง
นี่แน่เจ้าเข้ามานี่อย่าหนีเร้น หรือไม่เห็นหน้าผัวให้มัวหมอง
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่เป็นคู่ครอง จะมาต้องเป็นม่ายตะกายดิน
เอ็นดูเจ้าเราจึงมาว่าจะเลี้ยง เป็นคู่เคียงครองชมสมถวิล
ทั้งแม่ลูกปลูกฝังให้นั่งกิน อย่าดีดดิ้นดึงดื้อทำอื้ออึง
ไม่อวดอ้างอย่างพี่นี้จะเจ้า กับผัวเก่าเห็นเปรียบไม่เทียบถึง
อย่านิ่งนึกบึกบึนทำมึนตึง ถึงจะอึงอื้อไปก็ไม่พ้น
จงผันผ่อนอ่อนน้อมยอมด้วยพี่ เสียดีดีจะได้ยืดเป็นพืชผล
เคาะพนักพยักหน้ามาข้างบน ช่วยถอนขนรักแร้พี่ทีเถิดนาง ฯ
ยุพยงทรงฟังอ้ายอังกฤษ ดังพ่นพิษพูดสำรากทั้งถากถาง
มิตอบตามความอายเห็นหลายทาง นึกแล้วนางแสร้งเสด้วยเล่ห์ลวง
ซึ่งเมตตาว่าจะเลี้ยงไว้เคียงคู่ พระคุณอยู่ข้าพเจ้าเท่าเขาหลวง
แต่อย่าให้ได้อายชายทั้งปวง ค่อยหนักหน่วงอย่าเพ่อด่วนทำลวนลาม
ทั้งเดินทางกลางชลาเป็นพาณิช สมสนิทเสน่หาตำราห้าม
ถ้าถึงฝั่งยั้งหยุดสุดแต่งาม จะผ่อนตามสารพัดไม่ตัดรอน
ทั้งลูกน้อยกลอยใจจะได้พึ่ง ไม่ดื้อดึงดอกจะฟังท่านสั่งสอน
ใช่จะดิ้นสิ้นชีพอย่ารีบร้อน นางผันผ่อนเพทุบายให้ตายใจ ฯ
โจรสุหรั่งฟังนางว่าช่างพูด บิดตะกูดเกเรทำเผลไพล่
จะพาเจ้าเข้าฝั่งก็ยังไกล อดอยู่ไม่ได้ดอกบอกจริงจริง
แต่เมียตายหลายปีเข้านี่แล้ว ยังไม่แผ้วพบรสอดผู้หญิง
อย่าปดโป้โว้เว้ประเว่ประวิง ถึงตลิ่งแล้วจะไปเสียไกลมือ
มิโอนอ่อนผ่อนผันทำปั้นปึ่ง จะให้ถึงปล้ำปลุกสนุกหรือ
จงผินผันหันหน้ามาหารือ เจ้าจะถือตามตำราว่ากระไร
เป็นผัวเมียเสียเรือไม่เชื่อน้อง พี่ได้ลองแล้วก็เห็นไม่เป็นไฉน
อย่าหนักหน่วงหวงห้ามความในใจ แล้วกราบไหว้วอนว่าได้ปรานี ฯ
สงสารนางอย่างจะดิ้นสิ้นชีวิต กลัวอังกฤษมันจะปล้ำทำบัดสี
ต้องเอาใจอ้ายขโมยแต่โดยดี แม้นหม่อมพี่ขืนใจไม่เมตตา
มิขออยู่สู้ตายด้วยอายเขา ทั้งลูกเต้าก็ยังไม่ได้ปรึกษา
ท่านกลับไปให้สินสมุทรมา จะพูดจาอ่อนน้อมให้พร้อมใจ
จงหยุดยั้งรั้งรอแต่พอพลบ ข้าไม่หลบหลีกลี้หนีไปไหน
อย่าอยู่เกี้ยวเคี่ยวขับจงกลับไป อโณทัยลงลับจึงกลับมา ฯ
ฝ่ายสุหรั่งยังไม่เคยได้เชยชู้ จึงเสียรู้เพราะรักนั้นนักหนา
จะด่วนได้ให้ขัดอัธยา ก็กลัวว่าโฉมฉายจะวายวาง
จึงตอบคำทำเป็นว่าถ้าเช่นนั้น จะผ่อนผันตามผัดไม่ขัดขวาง
ขอเล่นนอกหยอกเอินพอเพลินพลาง อย่าให้ค้างมรสุมเลยพุ่มพวง
น้อยหรือน้องสองแก้มดูแย้มยิ้ม พี่ขอชิมโฉมงามอย่าห้ามหวง
ให้เห็นแท้แน่ใจว่าไม่ลวง ช่วยเสียขวงเสียสักหน่อยเถิดกลอยใจ ฯ
นางฟังคำทำว่าน่าบัดสี อะไรนี่น่าชังยังสงสัย
ยิ่งโอนอ่อนผ่อนตามยิ่งลามไป เดี๋ยวก็ได้เดือดดอกบอกให้รู้
ถ้ารักจริงสิ่งไรที่ได้ห้าม อย่าลวนลามเลี้ยวลดให้อดสู
ไม่สิ้นวันฉันไหว้ได้เอ็นดู จะขืนอยู่ไยเล่าให้เขาแคลง ฯ
โจรสุหรั่งอังกฤษติดจะโง่ เห็นนางโกรธาเถียงจนเสียงแข็ง
ฉวยเฉินฉุกจุกจิกจะพลิกแพลง ทำยิ้มแห้งห้ามว่าเจ้าอย่าอึง
เพลานี้พี่จะอดสะกดจิต พอมืดมิดก็จะมาหาให้ถึง
แล้วผันผายกายก่ำดังตำลึง ให้รุมรึงร้อนรนสกนธ์กาย
จึงแก้ไขให้สินสมุทรฟื้น กุมารตื่นตาสว่างค่อยสร่างหาย
จึงว่าเหล้าเมาเหลือเบื่อจะตาย จริงนะนายแต่นี้ไปฉันไม่กิน
แล้วลุกมาหาองค์นางนงลักษณ์ เห็นซบพักตร์โศกศัลย์ไม่ผันผิน
นึกสงสัยไต่ถามพระเทพิน นางเห็นสินสมุทรมาจึงจาบัลย์
สะอื้นพลางทางว่านิจจาเอ๋ย พ่อละเลยมารดาให้อาสัญ
แม่มีกรรมจำตายวายชีวัน นางก้มกันแสงกำสรดสลดใจ ฯ
สินสมุทรบุตรเลี้ยงเข้าเคียงอาสน์ อภิวาทวอนถามตามสงสัย
อยู่ดีดีชีวันจะบรรลัย เป็นไฉนเช่นนั้นฉันยังแคลง ฯ
ยุพยงสงสารกุมารน้อย กระซิบค่อยเบาเบาเล่าแถลง
อ้ายอังกฤษคิดหมายทำร้ายแรง มันจึงแกล้งให้พ่อไปเสียไกลตา
มาเกี้ยวพานรานรุกทำอุกอาจ มันเกรี้ยวกราดหยาบคายร้ายหนักหนา
แม่เรียกเจ้าเท่าไรก็ไม่มา ดังมารดานี้จะดิ้นสิ้นชีวัน
ต้องหนักหน่วงลวงล่อว่าพอค่ำ มันเชื่อคำนัดหมายจึงผายผัน
เป็นการด่วนจวนจนไม่พ้นมัน จะอาสัญเสียมิให้มันใกล้กราย
พ่ออยู่หลังฟังแม่ช่วยแก้แค้น ทำทดแทนให้เหมือนจิตที่คิดหมาย
เอาเพลิงเผาสำเภาใหญ่ให้ทลาย แล้วจึงสายสวาทไปในคงคา
ถ้าพบปะพระบิตุเรศเจ้า เผื่อผ่านเกล้าคิดความจะตามหา
ทูลแถลงแจ้งการณ์ว่ามารดา บังคมลาสู่สวรรคครรไล
อันชาตินี้มิได้อยู่เป็นคู่ชื่น ต่อชาติอื่นจึงค่อยชิดพิสมัย
นางครวญคร่ำกำสรดระทดใจ พลางลูบไล้ลูกเลี้ยงเคียงประคอง ฯ
สินสมุทรสุดแสนแค้นสุหรั่ง ขึ้นเสียงดังเดือดด่าว่าจองหอง
ตัวเป็นกามาประสงค์ซึ่งหงส์ทอง จะไปถองเสียให้สมอารมณ์มัน
นางยุดหัตถ์ตรัสห้ามด้วยความรัก ยังเด็กนักหนาพ่อคุณอย่าหุนหัน
ล้วนพวกพ้องของสุหรั่งอยู่ทั้งนั้น จะสู้มันที่ไหนได้อย่าไปเลย
เช่นนี้ต้องตรองตรึกให้ลึกซึ้ง อย่าดื้อดึงดูถูกนะลูกเอ๋ย
จะสู้รบผู้ใหญ่พ่อไม่เคย อย่าอยู่เลยหลีกไปเสียให้พ้น ฯ
กุมาราว่าการจะราญรบ ลูกรู้จบการศึกได้ฝึกฝน
พระโยคีวิเศษให้เวทมนตร์ ทั้งคงทนแทงฟันไม่บรรลัย
แม่ผีเสื้อเมื่ออยู่ในคูหา ให้มนต์ข้าที่มนุษย์ยุดไม่ไหว
สิ้นทั้งลำกำปั่นไม่พรั่นใคร ลูกจะไปถองทุบให้ยุบยับ
แล้ววิ่งผลุนหมุนออกมานอกห้อง นางรื้อร้องเรียกไว้ก็ไม่กลับ
ถึงสุหรั่งตั้งกระทู้ขู่สำทับ มึงพูดกับมารดากูว่าไร
จะปลุกปล้ำทำดูดังชู้ผัว หมายว่ากลัวเกรงฝีมือหรือไฉน
อย่าปั้นเจ๋อเย่อหยิ่งมาชิงชัย จะฆ่าให้ตายสิ้นเหมือนริ้นยุง
แล้วกำหมัดกัดฟันกระชั้นชิด ถีบอังกฤษตกเตียงเสียงดังผลุง
สุหรั่งร้องเรียกไพร่ให้พยุง เป็นหมู่มุงมาพร้อมล้อมกุมาร
บ้างฉวยได้ไม้พลองกระบองสั้น เข้ารุมรันรอบกายหมายประหาร
สินสมุทรผุดโลดโดดทะยาน ฉวยได้ขวานขว้างแขกแตกกระจาย
เห็นนายโจรโผนจับสัประยุทธ์ ทะยานยุดเหยียบอกผงกหงาย
กระชากฉีกซีกโครงครากทลาย เอาศพนายตีไพร่ไล่กระพือ
แขกฝรั่งอังกฤษไม่คิดรบ ถลาหลบล้มกลิ้งบ้างวิ่งตื๋อ
บ้างหมอบราบกราบก้มประนมมือ เสียงอึงอื้ออ่อนน้อมไม่ยอมตาย ฯ
สินสมุทรหยุดยั้งตั้งสง่า ตวาดว่าเหวยทมิฬสิ้นทั้งหลาย
ใครไม่สู้กูไม่ล้างให้วางวาย แค้นแต่นายเองดอกบอกให้รู้
ประมาทเล่นเห็นว่าเป็นทารก จึงฉีกอกออกให้หายอายอดสู
แม้นมึงยอมพร้อมใจไปกับกู จะเลี้ยงดูโดยดีไม่ตีรัน ฯ
ฝ่ายผู้ร้ายนายกองรองสุหรั่ง เป็นชาติอังกุหร่าปัญญาขยัน
สารภาพกราบก้มบังคมคัล ขอชีวันไว้เป็นข้าฝ่าธุลี
เสด็จไปข้างไหนจะไปด้วย จนมอดม้วยมิได้อางขนางหนี
อันพวกไพร่ไว้ข้าจะพาที ให้ภักดีด้วยพระองค์ทรงศักดา
แล้วตีฆ้องร้องป่าวเหล่าทหาร มาหมอบกรานเรียงรายทั้งซ้ายขวา
หน่อนรินทร์สินสมุทรก็พูดจา ภิปรายปราศรัยทั่วทุกตัวคน
แล้วว่าเราเยาว์อยู่ไม่รู้ถ้อย จะได้พลอยไต่ถามตามฉงน
ใครรู้แห่งแขวงแควกระแสชล พวกต้นหนล้าต้าบรรดานาย
จะพาไปให้เฝ้าพระเจ้าแม่ ก็ตามแต่จะโปรดปรานท่านทั้งหลาย
แล้วนำหน้าพาพวกเป็นตัวนาย มายังท้ายห้องสถิตพระธิดา ฯ
ฝ่ายสุวรรณมาลีไม่มีชื่น ซบสะอื้นอ่อนแรงกันแสงหา
มองเขม้นเห็นสินสมุทรมา กับอังกุหร่าแขกสลัดอัศตัน
นางดีใจวิ่งไปรับโอรสราช ขึ้นนั่งอาสน์แอบประทับแล้วรับขวัญ
ฝ่ายล้าต้าต้นหนคนทั้งนั้น บังคมคัลคอยสดับรับบัญชา ฯ
สินสมุทรสุดสวาทฉลาดแถลง ลูกลองแรงรบสุหรั่งสิ้นสังขาร์
คนทั้งหลายนายกองรองลงมา ขอเป็นข้าไปไหนจะไปตาม
ลูกจึงพามาเฝ้าให้เล่าเรื่อง รู้จักเมืองเราหรือไม่จะไต่ถาม
พวกเสียเรือเผื่อรอดได้รู้ความ จะติดตามต่อไปข้างไหนดี ฯ
ยุพยงทรงฟังพระหน่อนาถ แสนสวาทดังชีวามารศรี
ประโลมลูบลูกยาแล้วพาที ชนนีนึกอยู่ไม่รู้วาย
จะเที่ยวรอบขอบมหามหรณพ กว่าจะพบภูวนาถเหมือนมาดหมาย
แม้นคลาดแคล้วแล้วไม่อยู่จะสู้ตาย พลางฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
แล้วไต่ถามพวกพ้องของสุหรั่ง เดิมท่านทั้งปวงนี้อยู่ที่ไหน
มาลดเลี้ยวเที่ยวตระเวนระวังภัย หรืออยู่ในคงคาทั้งตาปี
เหล่าล้าต้าต้นหนคนสันทัด เคยแล่นลัดแหลมคุ้งทุกกรุงศรี
เมืองผลึกรัตนาสองธานี ในแผนที่มีบ้างหรืออย่างไร ฯ
อังกุหร่าฝรั่งได้ฟังถาม จึงทูลความจริงแจ้งแถลงไข
อันสุหรั่งอังกฤษที่บรรลัย เป็นโจรใหญ่ในนทีเที่ยวตีเรือ
ข้าชาวเมืองสำปะหลังฝรั่งเศส เอาโหมดเทศขึ้นไปขายข้างฝ่ายเหนือ
เขาจับได้ไว้ชีวิตใช้ชิดเชื้อ เที่ยวตีเรือกับสุหรั่งตั้งเป็นนาย
แล้วสั่งให้ต้นหนไปค้นหา เอาผืนผ้าแผนที่มาคลี่ถวาย
ถิ่นประเทศเขตแขกฝรั่งราย มีจุดหมายปากน้ำเป็นสำคัญ
เมืองโสฬสแหลมชวาพาราสุหรัด โรมพัฒน์กว้างใหญ่ไอศวรรย์
ปังกะหล่ามลายูอยู่ด้วยกัน ถนนคั่นข้ามฝั่งไปลังกา
อันขอบคุ้งกรุงผลึกจารึกไว้ ตะวันตกวกออกไปไกลนักหนา
เอาแผนที่ชี้แจงแจ้งกิจจา พระธิดานั่งดูกับกุมาร
จนจำได้ใต้เหนือสำเหนียกแน่ ทุกแขวงแควถิ่นประเทศเขตสถาน
จึงแต่งตั้งอังกุหร่าปรีชาชาญ ให้สิทธิ์ขาดราชการงานโยธา
มีนายกองรองกันเป็นหลั่นลด ตามกำหนดหน้าท้ายทั้งซ้ายขวา
อันเงินทองของสุหรั่งเรียกเอามา แจกบรรดาบ่าวไพร่ได้ทุกคน
แล้วว่าเราเรือแตกต้องแยกย้าย ยังพลัดพรายตายเป็นไม่เห็นหน
จะแล่นเลี้ยวเที่ยวหาในสาชล เผื่อผู้คนที่ในเรือจะเหลือตาย
ให้เภตราห้าร้อยออกลอยล่อง ไปตามท้องทะเลวนชลสาย
แล้วบอกกันเสียให้ทั่วทุกตัวนาย อย่าทำร้ายเรือจรเหมือนก่อนมา ฯ
อังกุหร่ารับรสพจนารถ สั่งประกาศกฎหมายทั้งซ้ายขวา
แล้วยิงปืนครืนครั่นเป็นสัญญา เรียกเภตราห้าร้อยมาลอยเรียง
ให้นายท้ายบ่ายหน้านาวาข้าม อ้อมออกตามแหลมแล่นเลี้ยวเฉลียง
กำปั่นน้อยลอยล้อมมาพร้อมเพรียง บ้างแล่นเลี่ยงลดเลี้ยวให้เกี่ยวกัน
ครั้นพลบค่ำโคมรายทุกปลายเสา ทหารเป่าแตรสัญญาดังฟ้าลั่น
ยิงปืนตึงปึงปังประดังกัน เป็นสำคัญทุ่มยามตามสัญญา ฯ
ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์ กับกษัตริย์ทรงยศโอรสา
เข้าอยู่ห้องของสุหรั่งทั้งสองรา ค่อยเป็นผาสุกสบายคลายอารมณ์
สินสมุทรบุตรเลี้ยงอยู่เคียงข้าง ไม่แหห่างต่างชิดสนิทสนม
ครั้นพลบค่ำขึ้นบนเตียงเคียงประทม นางจูบเกล้าเผ้าผมแล้วชมเชย
มิเสียทีมีฤทธิ์แต่น้อยน้อย แม่ได้พลอยพึ่งบุญพ่อคุณเอ๋ย
ทุกวันคืนชื่นใจกระไรเลย บุญแม่เคยทำไว้จึงได้พบ
พ่อม้วยมอดวอดวายจะตายด้วย แม้นแม่ม้วยหมายฝากซึ่งซากศพ
แล้วปรับทุกข์ลูกยาด้วยปรารภ ทำไฉนจะได้พบภูวไนย
อันองค์พระอัยกาบิดาเจ้า เมื่อสำเภาแตกเห็นเป็นไฉน
ยังพากเพียรเวียนว่ายหรือหายไป แม่นี้ไม่ได้อารมณ์สมประดี ฯ
กุมาราว่าเมื่อเรือจะแตก เสียงร้องแรกอยู่แต่เหล่านางสาวศรี
สองกษัตริย์พลัดไปในนที เมื่อราตรีมิได้เห็นว่าเป็นตาย
พระมารดาอาลัยถึงใครมาก ลูกนึกอยากรู้ในพระทัยหมาย
แล้วแอบอ้อนวอนถามตามสบาย นางแย้มเยื้อนเอื้อนอายอดสูใจ
จึงแกล้งบอกหยอกเย้าว่าเจ้าแม่ แม่รักแต่เจ้าดอกจะบอกให้
พระโยคีที่ชื่อพระอภัย ไม่มีใครเขารักอย่าซักเลย ฯ
หน่อนรินทร์สินสมุทรพูดฉอเลาะ นี่เนื้อเคราะห์พระบิดานิจจาเอ๋ย
ส่วนลูกเต้าเอาเป็นสิทธิ์เฝ้าชิดเชย แล้วเฉยเมยมิได้คิดถึงบิดา
แล้วแกล้งทำสำออยตะบอยบ่น เห็นยากจนจึงไม่มาดปรารถนา
แม้นมั่งมีเช่นเขาชาวลังกา พระมารดาก็จะไม่ได้ตัดรอน ฯ
นางกอดจูบลูบหลังพระลูกน้อย ช่างตะบอยร่ำบ่นดังคนสอน
อย่าถือโทษโกรธขึ้งตะบึงตะบอน แม่ว่าหยอกดอกมานอนเถิดพ่อมา
แต่นี้ไปไม่ขัดอย่าตัดพ้อ หลวงพ่อพ่อแม่จะรักให้หนักหนา
ชวนสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา ตามประสาไม่สบายพอคลายใจ
ครั้นลูกหลับกลับลุกทุกข์สะอื้น จนดึกดื่นเดือนลับไม่หลับใหล
เผยหน้าต่างวังเวงวิเวกใจ ละห้อยไห้หวนคิดถึงบิดา
ทูลกระหม่อมจอมโลกของลูกเอ๋ย พระองค์เคยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงรักษา
บริบูรณ์พูนสุขทุกเวลา คราวนี้มาพลัดพรากได้ยากเย็น
ลูกแลรอบขอบสมุทรจนสุดเนตร ทั่วประเทศทางเปลี่ยวไม่เหลียวเห็น
หรือมอดม้วยด้วยคลื่นไม่คืนเป็น จึงเขม่นมิได้ขาดประหลาดลาง
โอ้สงสารผ่านเกล้าเจ้าประคุณ เมื่อมีบุญสารพัดไม่ขัดขวาง
จากสมบัติพลัดพรายมาวายวาง เสียในกลางเกลียวคลื่นไม่คืนเมือง
น่าสงสารป่านฉะนี้พระแม่เจ้า จะโศกเศร้าทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
ทั้งไพร่ฟ้าสารพัดจะขัดเคือง ใครจะเปลื้องปลดร้อนให้ผ่อนเย็น
ชาวประเทศเขตแคว้นแผ่นพิภพ จะเซาซบสิ้นสุขด้วยยุคเข็ญ
นางนึกน้ำตาตกซกกระเซ็น ปิ้มจะเป็นบ้าหลังนั่งรำลึก
จนเดือนชายบ่ายแสงเข้าแฝงเมฆ ให้วิเวกหวั่นวิญญาณ์เวลาดึก
เอนองค์ลงกับอาสน์อนาถนึก หวนรำลึกถึงพ่อพระหน่อน้อย
นิจจาเอ๋ยเคยคิดพิศวาส จะนิราศแรมโรยโหยละห้อย
พระพลัดพรากจากน้องเที่ยวล่องลอย จะโศกสร้อยเศร้าใจอาลัยลาน
ยิ่งคิดไปใจหายไม่วายโศก ยามวิโยคยากแค้นแสนสงสาร
สะอื้นอ้อนร้อนฤทัยดังไฟกาฬ กอดกุมารม่อยหลับระงับไป ฯ
ครั้นรุ่งรางนางตื่นค่อยฝืนทุกข์ แล้วปลอบปลุกลูกยาอัชฌาสัย
ให้แต่งองค์สรงเสวยสบายใจ แล้วออกไปนั่งที่เก้าอี้ทอง
แขกฝรั่งอังกุหร่าก็มาเฝ้า ทั้งเย็นเช้าคอยฟังรับสั่งสนอง
เหล่าเภตราห้าร้อยลอยประลอง เที่ยวแล่นล่องเลียบมาในสาคร ฯ
กล่าวถึงศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์ บรมบาทบพิตรอดิศร
กับโฉมแก้วเกษราพะงางอน ครองนครรมจักรนัครา
สาวสุรางค์นางสนมประนมน้อม ดังดาวล้อมจันทร์กระจ่างกลางเวหา
จนโฉมยงองค์อัครชายา มีธิดาอายุได้แปดปี
ดูคมขำสำอางเหมือนอย่างหุ่น ชื่อโฉมยงองค์อรุณรัศมี
ดังดวงจิตบิตุเรศชนนี พระอัยกีอัยกาเอามาไว้
จัดพี่เลี้ยงนางนมให้สมศักดิ์ บำรุงรักพระนัดดาอัชฌาสัย
เลือกลูกสาวท้าวพระยาเสนาใน ที่ยังไว้จุกมาให้ห้าร้อย ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์อรุณรัศมี กับนารีร่วมใจที่ใช้สอย
เล่นสนุกตุ๊กตาตัวน้อยน้อย ล้วนใส่สร้อยเสมาน่าเอ็นดู
เอาเศษผ้ามาทำผ้านุ่งห่ม ปักปิ่นถมทองหุ้มใส่ตุ้มหู
มีฉากชั้นกั้นห้องช่องประตู เป็นที่อยู่ตุ๊กตาน่าสำราญ
ถึงเวลาพาลูกเที่ยวอุ้มเล่น มิได้เว้นเป็นสุขสนุกสนาน
ทำโกนจุกลงท่าหางานการ แสนสำราญตามประสากุมารี ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ ผ่านสมบัติเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
เมื่อหลานรักจักมาถึงธานี ในราตรีเทพเจ้าเข้าดลใจ
ศรีสุวรรณบรรทมในที่แท่น ให้โศกแสนเศร้าหมองไม่ผ่องใส
คิดถึงพี่ที่พรากจากกันไป แต่นับได้เก้าปีมิได้พบ
ไม่ได้ข่าวราวความจะตามหา ก็ไกลตาตายเป็นไม่เห็นศพ
ยิ่งรำลึกตรึกตรายิ่งปรารภ กำสรดซบพักตราโศกาลัย
ซ้ำคิดถึงบิตุราชมาตุรงค์ สองพระองค์จะเคืองเข็ญเป็นไฉน
โอ้กรรมเอ๋ยเคยสร้างไว้ปางใด จึงจำให้ยากเย็นไม่เว้นวาย
จากชนกชนนีแล้วมิสา พระเชษฐาน้องน้อยก็พลอยหาย
ยิ่งคิดไปใจเจียนจะขาดตาย พระฟูมฟายชลเนตรเวทนา
พอหลับลงทรงสุบินนิมิตฝัน พระองค์สั่นริกริกพลิกผวา
ตื่นสะดุ้งรุ่งแสงพระสุริยา ก็รู้ว่าเกิดนิมิตพิสดาร
จึงอ่าองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส ออกแท่นรัตน์รจนามุกดาหาร
พอผันแปรแลเห็นโหราจารย์ เอื้อนโองการเรียกเข้ามาเล่าความ
เราฝันเห็นว่าไฟนั้นไหม้ป่า ติดหลังคาบ้านช่องท้องสนาม
เราออกไปไฟดับแล้วกลับลาม มาติดตามเนื้อตัวออกทั่วไป
แล้วว่าองค์ทรงเดชพระเชษฐา เสด็จมาช่วยระงับดับเสียได้
แล้วประทานดวงแก้วอันแววไว เรารับไว้ชมชื่นพอตื่นนอน ฯ
โหรรับสั่งบังคมบรมนาถ ลงเลขคาดคิดดูตามครูสอน
ตั้งคืนวันชันษาพยากรณ์ แล้วตัดทอนทูลความตามคัมภีร์
ซึ่งพระองค์ทรงสุบินว่าเพลิงไหม้ จะเกิดภัยรบพุ่งถึงกรุงศรี
พระเชษฐามาระงับดับอัคคี ให้มณีแสงสว่างกระจ่างตา
จะสิ้นเคราะห์เพราะองค์พระทรงเดช ทั้งจะแจ้งแห่งเหตุพระเชษฐา
ข้างต้นร้ายปลายดีมีศักดา เรืองเดชาไชยะชนะมาร ฯ
พระฟังคำทำนายไม่วายคิด ปัจจามิตรเห็นจะมาเหมือนว่าขาน
ได้ยินข่าวท้าวอุเทนว่าเกณฑ์การ จะคิดอ่านลงมาตีบุรีเรา
จึงปรึกษาสามพราหมณ์ตามวิตก จะให้ยกกองทัพไปรับเขา
คอยกำจัดศัตรูอย่าดูเบา บุรีเราราษฎรจะร้อนรน
จะให้พี่โมราปรีชาชาญ เป็นผู้ผ่านเมืองจารึกได้ฝึกฝน
ทั้งไพร่นายให้ชำนาญการประจญ อยู่ตำบลบูรพทิศคิดสงคราม
อันตัวพี่วิเชียรได้เรียนรู้ จงไปอยู่เมืองปราการชาญสนาม
เป็นฝ่ายเหนือเผื่อจะเกิดการสงคราม คอยปราบปรามไพรินทมิฬมาร
อันพาราสายัณห์ตะวันตก เป็นทางบกปรปักษ์มักหักหาญ
พี่สานนกลศึกฝึกชำนาญ ไปอยู่ด่านพาราเมืองสายัณห์
แล้วประทานเครื่องยศกลดกระบี่ พานพระศรีสารพัดล้วนจัดสรร
ให้คุมพลคนละหมื่นพื้นฉกรรจ์ เป็นจอมจันตประเทศเขตนคร ฯ
เจ้าพราหมณ์พร้อมน้อมคำนับอภิวาท ลาพระบาทบพิตรอดิศร
มาสั่งเวรเกณฑ์พหลพลนิกร ผูกกุญชรช้างม้าบรรดามี
เจ้าวิเชียรชวนจงกลกับพลไพร่ ยกขึ้นไปเมืองปราการด่านกรุงศรี
เจ้าโมราพานางประภาวดี ไปบุรีจารึกตั้งระวังการณ์
เจ้าสานนนางอุบลกับพลขันธ์ ไปพาราสายัณห์ดังบรรหาร
ทั้งสามแห่งแปลงซ่อมป้อมปราการ ฝึกทหารด่านทางเที่ยววางคน ฯ
จะกล่าวลำกำปั่นสินสมุทร ไม่ยั้งหยุดแล่นสล้างมากลางหน
พร้อมสะพรั่งทั้งเหล่าสำเภาพล ตัดถนนพระรามข้ามแหลมเลี้ยว
ไม่ได้ข่าวเจ้ากรุงผลึกราช โอ้อนาถลึกล้ำล้วนน้ำเขียว
คลื่นระลอกกลอกกลิ้งเป็นเกลียวเกลียว ทางก็เปลี่ยวใจก็เปล่าเศร้าฤทัย
ถึงสามเดือนเคลื่อนคล้อยแต่ลอยแล่น ไปตามแผนที่ทางสว่างไสว
สิ้นเสบียงเลี้ยงพลสกลไกร จะกินไม่ถึงเดือนเหมือนประมาณ ฯ
อังกุหร่าทูลฉลองสองกษัตริย์ เห็นจะขัดสนเสบียงเลี้ยงทหาร
ไปข้างหน้าสารพันจะกันดาร จะโปรดเกล้าเหล่าทหารประการใด ฯ
ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์ นางกษัตริย์ซักถามตามสงสัย
แต่ก่อนเก่าข้าวปลาหาอย่างไร จึงได้ไว้เป็นเสบียงพอเลี้ยงพล ฯ
อังกุหร่าฝรั่งได้ฟังถาม จึงทูลความจริงแจ้งแห่งนุสนธิ์
เมื่อสุหรั่งยังเป็นนายไม่วายชนม์ เคยเข้าปล้นชาวบุรีเที่ยวตีเรือ
ได้เงินทองข้าวของทรัพย์สิ่งสิน ของเจ๊กจีนแขกไทยทั้งใต้เหนือ
ไม่อับจนขนเอาทั้งข้าวเกลือ จนเหลือเฟือเพราะว่าทำแต่ลำพัง
เพียงโฉมยงทรงสั่งให้บังคับ มิได้จับเรือแพเหมือนแต่หลัง
คนทั้งหมดอดกินสิ้นกำลัง จะเซซังสูญหายพลัดพรายไป ฯ
ยุพยงทรงฟังอังกุหร่า สุดปัญญาที่จะคิดผิดวิสัย
ด้วยใจหญิงนิ่งรำพึงตะลึงตะไล คิดขึ้นได้ด้วยปัญญาจึงหารือ
อันเงินทองของสุหรั่งยังนักหนา จะซื้อหาเอาที่ไหนไม่ได้หรือ
เที่ยวรุกรานบ้านเมืองจะเลื่องลือ เขาขึ้นชื่อว่าเป็นโจรโพนทะนา ฯ
ฝ่ายฝรั่งบังคมประนมสนอง อันพวกพ้องโจรเรือเหมือนเสือกล้า
ทุกถิ่นฐานบ้านเขตไม่เมตตา จะซื้อหาเห็นไม่ได้ดังใจจง ฯ
สินสมุทรสุดฉลาดเป็นชาติยักษ์ จะใคร่หักหาญศึกนึกประสงค์
จึงกราบทูลมารดาว่าพระองค์ อย่าได้ทรงพระวิตกสะทกสะท้าน
ถ้าเมืองไหนใหญ่กว้างมีฉางข้าว ให้พวกเราขึ้นไปว่าซื้ออาหาร
แม้นไม่ให้ไล่ขับให้อัประมาณ จึงรุกรานรบเร้าเอาธานี
แล้วตรัสสั่งอังกุหร่าอย่าช้าอยู่ สังเกตดูแหลมคุ้งทุกกรุงศรี
นครใดใหญ่กว้างยุ้งฉางมี เข้าทอดที่ปากน้ำเหมือนคำเรา ฯ
อังกุหร่ารับสั่งนั่งพินิจ สังเกตทิศทางจรสิงขรเขา
จึงทูลสินสมุทรว่าเภตราเรา ต้องตัดเข้าคุ้งค้อมอ้อมออกมา
เป็นแว่นแคว้นแดนเมืองรมจักร กษัตริย์ศักดิ์สูงชาติวาสนา
เป็นเมืองใหญ่ไพร่พลคณนา จะแวะหาเห็นไม่ได้ภัยจะมี ฯ
สินสมุทรพูดฮึกนึกสนุก อย่าเป็นทุกข์ถึงเราน้อยไม่ถอยหนี
ถ้าขัดขวางทางเราเร่งเข้าตี ชิงบุรีริบเอาทั้งข้าวปลา ฯ
ฝ่ายฝรั่งรับรสพจนารถ เที่ยวประกาศไพร่นายทั้งซ้ายขวา
แล้วยิงปืนครื้นครั่นเป็นสัญญา บ่ายเภตราตรงเข้าอ่าวบุรี
จึงทอดกำปั่นใหญ่ไว้แต่ห่าง ประมาณทางโยชน์หนึ่งถึงกรุงศรี
อังกุหร่าฝรั่งสั่งโยธี จะเข้าตีปากน้ำทำอุบาย
เกณฑ์เภตราห้าสินรีบไปก่อน เข้านครเหมือนหนึ่งมาจะค้าขาย
ตั้งปลัดหัศเกนให้เป็นนาย คิดอุบายแก้ไขให้ได้การ
กำปั่นน้อยร้อยลำสำหรับรบ บรรจุครบเครื่องศัสตราโยธาหาญ
ตั้งอังกฤษจิตุเวนเจนชำนาญ ดูคิดอ่านกองหนุนเป็นขุนพล
เรือสำรองสองร้อยจะคอยซ้ำ ถึงเพลี่ยงพล้ำเปลี่ยนผลัดไม่ขัดสน
อังกุหร่ากล้าหาญการประจญ เป็นนายพลกองหลังระวังภัย
พอย่ำฆ้องกองหน้าทั้งห้าสิบ ออกแล่นลิบลับทางสว่างไสว
ถึงยามสองกองกลางก็กางใบ ค่อยแล่นไปช้าช้าในสาคร
ครั้นรุ่งสายฝ่ายฝรั่งอังกุหร่า ออกเภตราสองร้อยลอยสลอน
คอยระวังฟังการจะราญรอน เป็นสามตอนตามทางห่างห่างมา ฯ
ฝ่ายเรือเหล่าชาวด่านบ้านปากน้ำ ห้าสิบลำแล่นรายทั้งซ้ายขวา
ตระเวนเวียนเปลี่ยนผลัดอยู่อัตรา คอยรักษาปากน้ำทุกค่ำคืน
พอยามสองกองตระเวนเห็นกำปั่น ดูเรียงรันรายทางมากลางคลื่น
สักเท่าไรไม่แน่แลกลางคืน จึงยิงปืนสัญญาให้ราใบ ฯ
ฝ่ายปลัดหัศเกนเจนสมุทร เห็นเรือหยุดปากอ่าวเสาไสว
รู้ว่าเหล่าชาวด่านออกต้านไว้ จะลดใบพูดจาจะช้าที
จึงยิงปืนเป็นสำเหนียกเรียกทหาร ให้หักด่านรบพุ่งชาวกรุงศรี
พวกโจรพร้อมล้อมยิงทิ้งอัคคี ชาวบุรีเรือจมล่มทลาย
ที่เหลืออยู่รู้ว่าเป็นข้าศึก กำดัดดึกดูเรือเห็นเหลือหลาย
ค่อยถอยรบหลบเลี่ยงอยู่เรียงราย พวกผู้ร้ายไล่รุกมาทุกที
ข้างชาวเมืองเยื้องยิงปืนใหญ่ลั่น ถูกกำปั่นแตกแตนออกแล่นหนี
เห็นโจรไล่ใกล้กลับรับนาวี แกว่งอัคคีขว้างทิ้งแล้วยิงปืน
ทหารโจรโยนโซ่เอาขอสับ ชาวด่านรับรบพลางมากลางคลื่น
คงคาเคลื่อนเลื่อนลั่นเสียงครั่นครื้น ทั้งเสียงปืนรบร่ำกระหน่ำไป ฯ
จะกล่าวฝ่ายนายด่านบ้านปากอ่าว แต่ครั้งคราวพราหมณ์มาอยู่อาศัย
ครั้นศรีสุวรรณนั้นผ่านพระเวียงชัย จึงตั้งให้ตาเฒ่าเป็นเจ้าพระยา
ได้สิทธิ์ขาดราชการด่านสมุทร เป็นสุขสุดสมคะเนอยู่เคหา
มีเมียสาวราวยี่สิบล้วนโสภา ที่หมดหน้านั้นให้หัดมโหรี
คืนวันนั้นบันดาลให้ร่านร้อน หิวหาวนอนนั่งเหงาบนเก้าอี้
ร้องเรียกเหล่าเมียน้อยดอกสร้อยดี ให้ดีดสีขับเพลงวังเวงใจ
พอได้ยินเสียงปืนดังครื้นครึก อึกทึกท้องชลาสุธาไหว
ในเที่ยงคืนตื่นเรียกกันเพรียกไป ตานายใหญ่ลงมายังฝั่งคงคา
ให้ตีกลองร้องเร่งทหารรบ มาสมทบถือพื้นแต่ปืนผา
ลงเรือน้อยร้อยยี่สิบรีบออกมา พอเพลาสุริย์ฉายขึ้นพรายพรรณ
เห็นพวกพ้องกองตระเวนเจนสมุทร สัประยุทธ์ยิงรับกับกำปั่น
ยิงแย้งเป็นปีกกาประดากัน ทุกลำลั่นแล้วโห่เป็นโกลา
ถูกเรือแขกแตกปรุทะลุล่ม พวกโจรจมน้ำม้วยด้วยมัจฉา
หัศเกนเห็นว่าน้อยก็ถอยมา ชาวพารารบรุกไปทุกที
พอกองกลางข้างโจรมาถึงพร้อม เข้ารุกล้อมรบพุ่งชาวกรุงศรี
ปืนกำปั่นลั่นลำละสามที เรือบุรียับย่อยทั้งร้อยลำ
ที่เหลือนั้นหันกลับไม่รับรบ โจรตลบแล่นไปไล่ถลำ
พัลวันกันเข้าอ่าวปากน้ำ พวกโจรซ้ำยิงตายทลายพัง
นายด่านไปไล่คนขึ้นบนป้อม สะพรั่งพร้อมโยธาทั้งหน้าหลัง
เห็นโจรไล่ใกล้ตลิ่งยิงประดัง เสียงตึงตังตูมสนั่นดังครั่นครื้น
พอข้างหลังอังกุหร่าก็มาถึง สั่งให้ขึงตารางเหล็กลำละผืน
พอคลุมลำกำปั่นกันลูกปืน ทหารยืนตามช่องคอยมองยิง
พอลมแปรเข้าฝั่งอังกุหร่า ให้โยธาเทียบสำเภาเข้าตลิ่ง
ข้างชาวด่านให้ทหารเอาหินทิ้ง พวกโจรยิงปืนปีนตีนกำแพง
พวกบนป้อมหลอมตะกั่วคั่วทรายสาด จนถึงฟาดฟันกันด้วยขันแข็ง
ปืนฝรั่งอังกฤษติดจะแรง ยิงกำแพงด่านพังเสียงดังครืน
ชาวด่านแตกแยกย้ายทั้งนายไพร่ พวกโจรไล่ฟันฟาดลงดาษดื่น
บ้างเจ็บป่วยปวดกระดูกถูกลูกปืน พากันตื่นแตกพลัดกระจัดกระจาย
เสียงชาวบ้านร้านตลาดกรีดกราดร้อง มีข้าวของแขกริบเอาฉิบหาย
แต่ตาเฒ่าเจ้าพระยาพาท่านยาย ลงเรือพายพุ้ยมายังธานี
ทั้งชายหญิงทิ้งบ้านสถานถิ่น กลัวไพรินรีบมุ่งมากรุงศรี
พอมืดมนสนธยาเป็นราตรี พวกโจรตีด่านได้พอใกล้พลบ
ขึ้นริบทรัพย์จับคนบนตลิ่ง เห็นผู้หญิงอยากได้ไล่ตลบ
แล้วขนเอาข้าวเกลือลงเรือรบ เที่ยวริบครบเครื่องศัสตราบรรดามี
ให้ไปส่งลงลำกำปั่นใหญ่ แล้วสั่งให้ทูลฉลองทั้งสองศรี
จะโปรดเกล้าเอาเสบียงแต่เพียงนี้ หรือจะตีบ้านเมืองเนื่องขึ้นไป ฯ
พวกนายรองรับสั่งอังกุหร่า รีบออกมาถึงลำกำปั่นใหญ่
จึงทูลความตามจริงเหมือนชิงชัย เขาตีได้ปากน้ำที่สำคัญ
บัดนี้ฝ่ายนายฝรั่งอังกุหร่า ยังตรวจตราเตรียมพหลพลขันธ์
รักษาค่ายขึ้นป้อมอยู่พร้อมกัน จะผ่อนผันโปรดปรานประการใด ฯ
หน่อนรินทร์ยินดีเป็นที่ยิ่ง เข้าวอนวิงมารดาอัชฌาสัย
แต่เกิดมาข้าไม่เคยเห็นกรุงไกร จะลาไปชมประเทศเขตนคร
นางโฉมยงสงสารกุมารน้อย ประคองค่อยลูบหลังแล้วสั่งสอน
ถึงมีชัยได้ด่านเป็นการร้อน ชาวนครเขาก็คงจะสงคราม
พ่อจงไปให้ทัพกลับเสียเถิด อย่าให้เกิดติเตียนเป็นเสี้ยนหนาม
มัวทำศึกตรึกตราจะช้าความ จะได้ตามพระบิดาเที่ยวหากัน
แล้วโฉมยงสั่งสอนสินสมุทร ทรงเครื่องยุทธ์อย่างกษัตริย์รัดกระสัน
ใส่เสื้อเกราะโพกผ้าเช็ดหน้าพัน เหน็บกั้นหยั่นกริชเล็กล้วนเหล็กดี
ถือดาบด้ำคร่ำทองของฝรั่ง ถวายบังคมลามารศรี
ลงเรือเร็วรีบมาในราตรี ประทับที่ฝั่งสมุทรให้จุดคบ
กุมาราพาพลขึ้นบนป้อม สะพรั่งพร้อมพลขันธ์เข้าบรรจบ
อังกุหร่าพานายทหารรบ มานอบนบหน่อนาถดาษดา
พระลดองค์ลงนั่งบนเก้าอี้ ให้คิดที่จะทำศึกแล้วปรึกษา
เราจะตีรมจักรนัครา อังกุหร่าท่านจะเห็นเป็นอย่างไร ฯ
ฝ่ายฝรั่งบังคมหน่อกษัตริย์ จึงทูลทัดด้วยปัญญาอัชฌาสัย
เข้าหักด่านวานนี้จนมีชัย พลไกรหิวโหยโรยกำลัง
คอยดูทีฝีมือชาวเมืองก่อน จึงผันผ่อนเพทุบายต่อภายหลัง
มารบเราเราจึงตีให้แตกพัง แล้วรุกไล่ให้กระทั่งถึงกำแพง
เวลารุ่งพรุ่งนี้คงมีทัพ เราคอยรับรบประจัญให้ขันแข็ง
วันนี้ให้ไพร่พลได้ผ่อนแรง จะได้แบ่งรบเขาชาวนคร ฯ
หน่อกษัตริย์ตรัสตอบว่าชอบอยู่ ท่านรอบรู้การศึกช่วยฝึกสอน
แล้วถามไถ่ในการจะราญรอน ให้พักผ่อนโยธาในราตรี ฯ
กล่าวถึงฝ่ายชายหญิงที่ทิ้งบ้าน อลหม่านหมายมุ่งมากรุงศรี
จนเหนื่อยบอบหอบหืดมืดเต็มที บ้างหลีกลี้หลบตัวด้วยกลัวโจร
บ้างเห็นเพื่อนเหมือนพวกแขกฝรั่ง ไม่เหลียวหลังแล่นโลดกระโดดโผน
พวกผู้หญิงวิ่งฉุยลงลุยโคลน สะดุดโคนตอหลักจนหักพัง
ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าพระยาพาเมียหลวง ลงพายจ้วงมาทีเดียวไม่เหลียวหลัง
ยายเมียมือพุ้ยน้ำด้วยกำลัง มากระทั่งถึงกรุงพอรุ่งราง
ขึ้นตลิ่งวิ่งตามกันสองเฒ่า สะดุดสะเด่าโดนก้อนสิงขรขวาง
ยายพยุงจูงตามาตามทาง หาขุนนางที่ตำแหน่งแจ้งคดี
เมื่อจวนค่ำกำปั่นสักพันเศษ ล้วนแขกเทศวิลันดากะลาสี
เข้าตีด่านต้านต่อก็เต็มที ต้องแตกหนีมายังรุ่งถึงกรุงไกร ฯ
ฝ่ายขุนนางต่างตระหนกตกประหม่า จึงพามาพระโรงรัตน์จำรัสไข
สั่งให้ท่านท้าวนางทูลข้างใน ว่าทัพใหญ่ยกมาถึงธานี
พวกท้าวนางต่างวิ่งเสลือกสลน ตรงขึ้นบนปรางค์มาศปราสาทศรี
ทูลผ่านเกล้าภพไตรว่าไพรี ยกมาตีปากน้ำค่ำคืนวาน ฯ
พระโฉมยงทรงฟังยังไม่แจ้ง จับพระแสงเสด็จมายังหน้าฉาน
เสนาพร้อมน้อมประณตบทมาลย์ ตานายด่านตัวสั่นรำพันทูล
ซึ่งรบแขกแตกพังมาครั้งนี้ ควรชีวีข้าบาทจะขาดสูญ
ขอพระองค์ทรงพระอนุกูล แล้วกราบทูลตามจริงที่ชิงชัย ฯ
ศรีสุวรรณจรรโลงเฉลิมภพ ให้ปรารภร้อนจิตคิดสงสัย
ท้าวอุเทนเกณฑ์มาหรือว่าใคร จำจะไปรับรองลองกำลัง
จึงตรัสสั่งเสนีให้กรีทัพ ให้เสร็จสรรพซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
เราจะไปรบแขกให้แตกพัง พระตรัสสั่งเสร็จสรรพกลับมนเทียร ฯ
ฝ่ายอำมาตย์ยาตรามาข้างนอก ทำหมายบอกส่งให้เสมียนเขียน
ตามบาญชีมีไว้ในหอทะเบียน ใครขาดเฆี่ยนเร่งเอาเข้ากระบวน
ได้พร้อมพรั่งหลังหน้าทั้งขวาซ้าย ทั้งไพร่นายแน่นทางข้างฉนวน
แล้วผูกม้ากล้ารบเคยรำทวน ประดับล้วนเครื่องจินดาเป็นม้าทรง ฯ
ฝ่ายพระจอมโมลีศรีสุวรรณ ครั้นสุริยันรุ่งเช้าเข้าโสรจสรง
แล้วทรงเครื่องเคยประจญรณรงค์ มาขึ้นทรงพาชีให้คลี่คลาย
ทหารแห่แลล้วนถืออาวุธ ปืนคาบชุดหอกดาบกำซาบสาย
ทั้งปืนล้อก็ให้ลากมามากมาย ออกทางท้ายเมืองมาริมสาคร
ถึงทุ้งกว้างห่างป้อมยี่สิบเส้น พอแลเห็นแขกฝรั่งนั่งสลอน
ให้หยุดยั้งฟังการจะราญรอน พลนิกรตั้งปีกกาหน้ากระดาน ฯ
ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร ขึ้นยั้งหยุดอยู่บนป้อมพร้อมทหาร
เห็นทัพบกยกออกมาต้านทาน แสนสำราญเริงรื่นมายืนดู
ล้วนธงเทียวเขียวแดงแสงสลับ โยธาทัพโห่ลั่นสนั่นหู
ถามฝรั่งอังกุหร่าว่าตาครู จะรบสู้คิดอ่านประการใด ฯ
อังกุหร่าว่าศึกยังฮึกฮัก จะหาญหักด้วยกำลังยังไม่ไหว
ดูท่วงทีรี้พลสกลไกร เป็นทัพใหญ่อย่างกษัตริย์ขัตติยา
ที่ยืนม้าอยู่กลางกางพระกลด มีเครื่องยศแห่แหนกันแน่นหนา
เห็นทีท้าวเจ้าเมืองจะยกมา เรารักษาป้อมค่ายไว้ให้ดี
ถ้าแม้นเขาเข้ารบจึงรบมั่ง ดูกำลังรบพุ่งชาวกรุงศรี
ถ้าเพลี่ยงพล้ำซ้ำเติมให้เต็มที ชิงบุรีครอบครองเป็นของเรา ฯ
กุมาราว่าจะไม่ออกไปรบ ก็เป็นหลบหลีกตัวเหมือนกลัวเขา
ท่านล้าเลื่อยเหนื่อยนักพักก็เอา เราจะเข้ารบรับกับพระยา
มาแบ่งพลคนละครึ่งจึงจะได้ อันป้อมไซร้ท่านจงอยู่ดูรักษา
เราจะไปไล่พวกชาวพารา พิฆาตฆ่าเสียให้ยับทั้งทัพชัย
ด้วยความรู้ครูให้ไว้หลายอย่าง ไม่อวดอ้างอังกุหร่าอย่าสงสัย
ถึงสิ้นแรงแทงฟันไม่บรรลัย สลบไปเที่ยงคืนก็ฟื้นกาย ฯ