Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
จะถอยกลับทัพฤๅษีสกัดไว้ ทั้งพวกไพร่พลตายพลัดพรายหนี
เห็นศึกเสือเหลือจะสู้พวกมุนี จริงของตรีเมฆบอกไม่หลอกลวง
จึงขับโลโตวิ่งทิ้งทหาร ไม่เข้าด่านแยกเยื้องไปเมืองหลวง
ที่เหลือตายนายรองกองทะลวง ต่างเสียท่วงทีทัพอัปรา
ทิ้งอาวุธทรุดหมอบนบนอบน้อม ต่างร้องยอมสาพิภักดิ์ด้วยหนักหนา
พระอัคนีมีจิตคิดเมตตา เรียกโยธาถอยกลับทั้งทัพชัย
ต่างล้าเลื่อยเหนื่อยหนักเข้าพักผ่อน อยู่นครเขื่อนเพลิงเชิงไศล
เหล่าฤๅษีรี้พลสกลไกร สำราญใจสรวลเสเสียงเฮฮา ฯ
ฝ่ายองค์พระอัคนีถอดตรีเมฆ ตั้งเป็นเอกอำมาตย์อาจอาสา
แล้วเลี้ยงดูหมู่พหลพลโยธา อยู่พาราเขื่อนเพลิงเริงสำราญ ฯ
จะกลับกล่าวท้าววาหุโลมราช สถิตอาสน์ออกเสนาแน่นหน้าฉาน
พอรู้ข่าวราวเรื่องเมืองพระกาล ว่าเสียด่านทั้งหกก็ตกใจ
จึงตรัสว่าข้าศึกมันฮึกหาญ เพราะพวกด่านแดนมหาชลาไหล
ลวงเกลี้ยกล่อมพร้อมเพรียงชาวเวียงชัย กูจะไปรบเองไม่เกรงกลัว
น้อยหรือหวาชะล่าใจอ้ายตรีเมฆ มันโหยกเหยกสาหัสจะตัดหัว
ทั้งฤๅษีที่โกหกพูดยกตัว กูไม่กลัวดอกจะจับมาสับฟัน
อ้ายพวกด่านบ้านนอกมันหลอกเจ้า ทั้งโคตรเค้าเข่นฆ่าให้อาสัญ
พระเคืองขัดตรัสด่าสารพัน ยังมิทันขาดคำเธอสำลัก
พอพระกาลด่านในหนีไปถึง เสียงกริ้วอึงอึกทึกใจตึกตัก
จะผ่อนตัวกลัวว่าจะช้านัก อุส่าห์หักใจคอไม่รอรั้ง
คลานเข้ามาหน้าฉานก้มกรานกราบ สารภาพทูลตามเนื้อความหลัง
ได้รบทัพสัประยุทธ์สุดกำลัง สงครามครั้งนี้ล้นพ้นประมาณ
ด้วยมากมายหลายทัพดูนับแสน มาเนืองแน่นหนุนหนักเข้าหักหาญ
ทั้งราหูจู่โจมมาโรมราญ จึงเสียด่านเมืองหลวงเสียท่วงที
พระเดือดด่าราหูตรีเมฆด้วย น้อยหรือช่วยกันรบคบฤๅษี
คงเห็นกันมันกับกูได้ดูดี เหวยมนตรีเร่งรัดไปจัดทัพ
ทั้งหน้าหลังตั้งกองสักสองแสน ให้ทันแค้นกูจะไปล้อมไล่จับ
อำมาตย์หมอบนอบนบเคารพรับ ไปจัดทัพทวยหาญชำนาญรบ
เป็นเกียกกายซ้ายขวากองหน้าหลัง ถือดาบดั้งโล่เขนล้วนเจนจบ
ทั้งปีกป้องกองตระเวนเกณฑ์สมทบ ถือเครื่องรบครบทั่วทุกตัวคน
บ้างขี่ม้าลีลาชุมพาแพะ ขี่กวางแกะเลียงผาโกลาหล
ตั้งกระบวนถ้วนหน้าตรวจตราพล ผูกเสือต้นลายเหลืองเรืองระยับ
มีเบาะอานผ่านอกผ้าปกข้าง แก้วกระจ่างแจ่มเม็ดเพชรประดับ
มาเรียงเรียบเทียบเกยเคยประทับ ต่างเตรียมรับสรรพเสร็จสำเร็จการ ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าวาหุโลมราช ยุรยาตรอ่าองค์สรงสนาน
ประดับเครื่องเรืองจำรัสชัชวาล เกราะประสานสร้อยกระสันกันอาวุธ
แล้วเหน็บตรีมีฝักสะพักศร คทาธรถือสำหรับสัประยุทธ์
กริชทองแดงแฝงองค์เครื่องยงยุทธ์ มายั้งหยุดยืนดูหมู่โยธา
เห็นพร้อมพรั่งคั่งคับขับทหาร ให้พระกาลกำกับกองทัพหน้า
พระทรงนั่งหลังพยัคฆ์อันศักดา ให้เคลื่อนคลาพลออกนอกบุรี
ทหารโห่โกลาทั้งหน้าหลัง ดูคับคั่งเกลื่อนกลางทางวิถี
อึกทึกกึกก้องฆ้องกลองตี ทั้งผงคลีคลุ้มฟ้านภาดล ฯ
ฝ่ายองค์พระอัคนีอยู่ที่ด่าน ปรนทหารเหิมฮึกแล้วฝึกฝน
ทั้งไล่หนีทีโถมโจมประจญ ให้รู้กลการณรงค์ในสงคราม
เรียกราหูผู้เฒ่าเข้ามาสั่ง ตรีเมฆทั้งนายด่านชาญสนาม
บอกนายรองกองร้อยให้รู้ความ เป็นคนสามสิบกองคอยป้องกัน
จนล่วงหน้าพากันไปแม้ใครรบ เลี้ยวตลบล้อมทัพให้ขับขัน
คอยวงเวียนเปลี่ยนผลัดสกัดฟัน ชื่อกลกันโขลงช้างจับกลางแปลง
พวกนายทัพรับว่าสาธุสะ คงชนะข้าศึกไม่นึกแหนง
แล้วทูลลาพากันออกนอกกำแพง ต่างจัดแจงพร้อมพลสกลไกร
พวกปากน้ำนำหน้าโยธาหาญ โห่สะท้านสะเทื้อนลั่นเสียงหวั่นไหว
แล้วเสนีตรีเมฆยกหนุนไป กำหนดไกลร้อยเส้นพอเห็นกัน
แล้วราหูผู้กำกับกองทัพหลัง พร้อมสะพรั่งไพร่นายยกผายผัน
แล้วทัพพระอัคนีนารีนั้น คุมฉกรรจ์สี่หมื่นเสียงครื้นครึก
รีบยกตามสามทัพคนคับคั่ง ประโคมสังข์แตรกลองเสียงก้องกึก
โห่สนั่นครั่นครึ้มกระหึมฮึก สะเทื้อนสะทึกทั่วป่าพนาดร ฯ
ฝ่ายกองหน้าวาหุโลมรีบกองทัพ พอพบกับนายด่านชาญสมร
พระกาลขับทัพทหารเข้าราญรอน นายด่านต้อนพลขันธ์ประจัญรับ
พวกฤๅษีทีรบรู้หลบเลี่ยง เห็นพลาดเพลี่ยงผลุนฟาดเสียงฉาดฉับ
พวกวาหุโลมล้มตายไพร่นายยับ พระกาลขับโลโตต้อนโยธี
ถือทวนแกว่งแทงทหารชาวด่านโดด เลี่ยงหลีกโลดหลบผิดศิษย์ฤๅษี
ยิ่งเดือดใจไล่รุกเข้าคลุกคลี นายด่านขี่อูฐขับเข้ารับรบ
ถือหอกแกว่งแทงพระกาลถูกซานทรุด ทิ้งทวนหลุดสุดกำลังกลับหลังหลบ
เหล่าทหารด่านกลุ้มเข้ารุมรบ ตีกระทบพระกาลไม่ทานทน
ทั้งไพร่นายตายยับลงนับหมื่น เหลือตายตื่นแตกทัพวิ่งสับสน
เจ้าวาหุโลมโถมไล่พวกไพร่พล ขับเสือต้นเผ่นโผนโจนทะยาน
เสียงโฮกปีบถีบถลาเหลือกตาเขียว ยืนแยกเขี้ยวขวางหน้าโยธาหาญ
พวกโยธีรี้พลหลีกลนลาน เห็นนายด่านปากน้ำด่าสำทับ
กูเลี้ยงมึงถึงขนาดอ้ายชาติข้า ทำมารยาย้อนยอกคิดกลอกกลับ
ให้ฤๅษีที่มึงคบช่วยรบรับ มาสู้กับกูเดี๋ยวนี้ดูฝีมือ ฯ
นายด่านตอบยอบตัวทำหัวเราะ เป็นเหตุเพราะภูวไนยหาไม่หรือ
ให้รบพุ่งฟุ้งเฟื่องจนเลื่องลือ ครั้นสุดซื่อสิจะล้างให้วางวาย
จึงอุส่าห์มาตามความรับสั่ง ลองกำลังภูวนาถเหมือนมาดหมาย
มิคิดบุญคุณท้าวว่าเจ้านาย พระจะวายชีวาเวลานี้
จะตอบแรนแทนคุณทูลกระหม่อม จงนบน้อมนับถือพระฤๅษี
ทรงศีลธรรม์กรุณาทั่วธานี จะได้มีเกียรติยศปรากฏไป
อันถิ่นฐานบ้านเมืองแลเครื่องยศ พระดาบสไม่จำนงอย่าสงสัย
จะสั่งสอนผ่อนปรนให้พ้นภัย ตั้งพระทัยทำบุญกับมุนี ฯ
พระโกรธกริ้วนิ่วหน้าด่านายด่าน อ้ายเดรฉานชาติโกหกยกฤๅษี
มึงจองหองลองกับกูดูเดี๋ยวนี้ แม้มึงดีให้เป็นเจ้าชาวพารา
แล้วขับเสือเงื้อกระบองร้องตวาด เข้าตีพลาดพลิ้วกายทั้งซ้ายขวา
นายด่านหันกันกระบองป้องปัดมา แกล้งล่อล่าลวงให้เธอไล่ตาม
พอเธอห่างพรั่งพร้อมเข้าล้อมหุ้ม เป็นศึกรุมรอบข้างกลางสนาม
ต้องด้วยกลรณรงค์ในสงคราม แยกเป็นสามสิบกองคอยป้องกัน
สกัดตีรี้พลอลหม่าน สังหาญผลาญโยธาให้อาสัญ
นายด่านกลับทัพประจบรบประจัญ ตัวนายนั้นล้อมท้าวเจ้าบุรี
พระเห็นหน้าราหูว่าอุเหม่ อ้ายโว้เว้กลับไปถือพวกฤๅษี
ราหูว่าข้าพเจ้าเข้าด้วยนี้ เพราะเสียทีเธอไม่ล้างให้วางวาย
จึงทราบว่าดาบสละยศศักดิ์ มิใคร่รักเงินทองของทั้งหลาย
จะไปชมโรมวิสัยให้สบาย จึงมุ่งหมายจะมาเฝ้าทูลท้าวไท
ที่นับถือฤๅษีผู้มีพรต ไม่คิดคดต่อพระองค์อย่าสงสัย
ขืนรบสู้บูรีจะมีภัย ทั้งนายไพร่ใหญ่น้อยจะพลอยตาย ฯ
พระเดือดด่าราหูอ้ายงูเฒ่า กลับหลอกเจ้าจองหองนี่ใจหาย
อันคนดีที่เขารักเจ้านาย ถึงวอดวายไว้ชื่อให้ลือชา
มึงนี้หมายขายเจ้าเอาประโยชน์ หือรือโหดฮึกฮักขึ้นหนักหนา
มาล่อลวงล่วงพระราชอาชญา จะเข่นฆ่าเสียให้ตายวายชีวี
พลางขับเสือเงื้อง่าคทาโถม เข้ารุกโรมราหูก็สู้หนี
แกล้งรบรับขับทหารเข้าต้านตี พอพบตรีเมฆมาขวางหน้าไว้
แกล้งร้องว่าฝ่าพระบาทประมาทนัก เมื่อคนรักหรือพระองค์มาสงสัย
พระฤๅษีนี้ประเสริฐเลิศไกร ตั้งพระทัยทำบุญกรุณา
ไม่ชื่นชมสมบัติพัสถาน จะโปรดปรานไปสวรรค์ให้หรรษา
ขอพระองค์จงเป็นมิตรกับสิทธา จะได้ผาสุกสวัสดิ์กำจัดภัย
เดี๋ยวนี้เล่าเขาก็ล้อมไว้พร้อมพรั่ง เหมือนเสือขังกรงสิ้นดิ้นไม่ไหว
มิโอนอ่อนผ่อนปรนให้พ้นภัย จะเสียไพร่เสียองค์พระทรงยศ ฯ
พระชี้หน้าว่าอุเหม่อ้ายตรีเมฆ พลอยโหยกเหยกเอกกะระอ้ายขบถ
กลับมาขู่กูให้ยอมน้อมประณต มึงเหลือคดควรทำลายให้วายปราณ
พลางโถมตีตรีเมฆก็ไม่ต้อง คอยปัดป้องปิดทางขวางทหาร
เจ้าพาราวาหุโลมไล่โรมราญ จะออกด้านไหนก็ไปมิใคร่พ้น
ดูโยธามาด้วยก็ม้วยมอด ที่ยังรอดรวนเรระเหระหน
ศึกสมทบรบรับถึงอับจน เที่ยวหันเหียนเวียนวนอยู่หว่างกลาง
จนค่ำพลบคบล้อมอยู่พร้อมพรั่ง ข้างหน้าหลังไล่สกัดให้ขัดขวาง
ออกด้านไหนไพร่นายยิ่งวายวาง ด้วยเพลิงแดงแสงสว่างดังกลางวัน
พระอัคนีมีจิตคิดสงสาร ให้ทหารเรียกพหลพลขันธ์
ใครออกมาหาเราเข้าด้วยกัน ไม่ทำอันตรายสบายดี ฯ
ฝ่ายพวกไพร่ได้สดับไม่รับรบ ออกนอบนบนับถือพระฤๅษี
ต่างเรียกเพื่อนเกลื่อนมาในราตรี ที่ต่อตีตัวนายก็วายปราณ ฯ
เจ้าพาราวาหุโลมเหงื่อโซมเสื้อ เที่ยวขับเสืออยู่แต่องค์น่าสงสาร
จนรุ่งเช้าท้าวไปปะกับพระกาล หาทหารนายไพร่ก็ไม่มี
แต่พวกล้อมพร้อมพรั่งดูคั่งคับ เห็นกองทัพแลพบแต่ศพผี
ถามพระกาลท่านกับเราอยู่เท่านี้ จะต่อตีต้านทานประการใด ฯ
พระกาลฟังบังคมบรมนาถ ขอรองบาทบริรักษ์จนตักษัย
เชิญพระองค์ทรงศักดิ์รบหักไป ถึงกรุงไกรเตรียมทัพกลับมารบ
จะขับเคี่ยวเดี๋ยวนี้แม้มิถอย เหมือนน้ำน้อยดับไฟไม่สงบ
ด้วยข้าศึกฝึกฝนพลสมทบ จึงรุมรบครั้งนี้ได้มีชัย ฯ
พระฟังคำรำพึงแล้วจึงตอบ ท่านว่าชอบชี้ทางสว่างไสว
แต่หยุดพักสักหน่อยจึงค่อยไป เดี๋ยวนี้ให้หิวโหยโรยกำลัง
ทอดพระองค์ลงจากหลังพยัคฆ์ เข้าหยุดพักพุ่มไม้เหมือนใจหวัง
พระกาลนั้นกตัญญูดูระวัง อุส่าห์นั่งนวดพัดกษัตรา ฯ
ฝ่ายองค์พระอัคนีที่ตีทัพ ขึ้นหยุดยับยั้งอยู่บนภูผา
ครั้นอุทัยไตรตรัดทัศนา เห็นโยธาทัพล้อมอยู่พร้อมกัน
แต่พลท้าวเจ้าวาหุโลมราช ตายเกลื่อนกลาดกลางป่าพนาสัณฑ์
พอเสนีตรีเมฆราหูนั้น มาพร้อมกันกับนายด่านชานชลา
ทูลว่าท้าวเจ้าบุรินทร์สิ้นทหาร กับพระกาลเข้าอาศัยใต้พฤกษา
แม้เห็นพระจะโมโหผินโผมา คอยรักษาพระองค์ให้จงดี ฯ
พระยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสประภาษ เราคิดคาดใจท้าวเจ้ากรุงศรี
จะใส่ปีกหลีกพหลพลโยธี ไปบุรีคิดการมาราญรอน
ให้ปีกป้องกองตระเวนพวกเกณฑ์หัด ไปสกัดตามทางหว่างสิงขร
เมื่อเหนื่อยหนักจักลงในดงดอน จึงไล่ต้อนตีตะพัดจับมัดมา
กองตระเวนเจนทางต่างรับสั่ง ยกไปตั้งซุ่มอยู่ริมภูผา
พระอัคนีตีฆ้องกลองสัญญา ให้โยธารบพุ่งเจ้ากรุงไกร
ฝ่ายทัพล้อมพร้อมพรั่งก็ตั้งโห่ สำเนียงโกลาลั่นสนั่นไหว
บ้างก็พุ่งศัสตรายิงมาไป ไล่เข้าใกล้กลัวสง่าจะฆ่าฟัน ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าวาหุโลมราช กษัตริย์ชาติเชื้อยักษ์มักกะสัน
จะหักทัพกับพระกาลชาญฉกรรจ์ ใส่ปีกขันควงทองทั้งสองกร
แล้วจัดแจงแต่งองค์ขึ้นทรงพยัคฆ์ สอดสะพักสะพายแล่งพระแสงศร
ท้าวนำหน้าพาพระกาลออกราญรอน คทาธรถือเงื้อขับเสือทะยาน
โขยกปีบถีบกระโชกแล้วโฮกขบ สองมือตบตีนฟัดประหัตประหาร
พระได้ทีรี้พลหลบลนลาน ทั้งพระกาลกุมทวนคอยสวนแทง
พวกทัพล้อมห้อมหุ้มเข้ากลุ้มกลัด รบสกัดกั้นหน้าล้วนกล้าแข็ง
ต่างตีรันฟันฟาดพลิกพลาดแพลง ทั้งกองแซงเข้าสมทบช่วยรบรับ
เจ้าพาราวาหุโลมเข้าโหมหัก จนหอบฮักเหงื่อโซมแทบลมจับ
ทั้งซ้ายขวาหน้าหลังดูคั่งคับ ต้องหันรับรบขวางอยู่กลางพล
จนอาวุธหลุดพระหัตถ์แล้วลัดหลีก กระพือปีกบินเร่ขึ้นเวหน
ถีบถลาถาโถมพโยมบน พวกไพร่พลพากันตามออกหลามไป ฯ
ฝ่ายพระกาลราญรอนจนอ่อนจิต เป็นสุดฤทธิ์รบต้านทานไม่ไหว
ถลาล้มลมจับวับหัวใจ ตรีเมฆให้ไพร่รัดผูกมัดมา ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้าบุรินทร์รีบบินหนี ไปถึงที่ทางเดินบนเนินผา
ให้เหนื่อยอ่อนร่อนลงริมหิมวา สิ้นศัสตราอาวุธสุดกำลัง
พวกทัพซุ่มรุมกันแทงฟันฟาด พอล้มพลาดจับได้มัดไพล่หลัง
ต่างโห่ร้องก้องเสียงสำเนียงดัง พาไปยังที่อยู่พระมุนี
พอพร้อมทั้งพระกาลทหารเอก ที่ตรีเมฆมัดเข้ามาหน้าฤๅษี
พระนักสิทธ์พิศดูท้าวเจ้าบูรี เห็นท่วงทีถือตัวไม่กลัวตาย
แต่โฉมยงสงสารโองการตรัส ให้แก้มัดมิให้ช้ำระส่ำระสาย
เชิญนั่งแท่นแผ่นผาศิลาลาย พลางภิปรายปราศรัยเป็นไมตรี
นี่แท้ท้าวเจ้าเมืองเรืองพระยศ เราสร้างพรตเพราะว่าถือเป็นฤๅษี
ไม่นิยมสมบัติในปถพี มาทั้งนี้นึกจะใคร่ให้ได้บุญ
เป็นเหตุเพราะเคราะห์กรรมต้องทำศึก พระไม่นึกหน่วงเหนี่ยวจึงเฉียวฉุน
เราจับได้ไม่ฆ่าเพราะการุญ จะทำคุณคืนให้ทั้งไพร่พล
จะปล่อยให้ไปสำราญผ่านสมบัติ รักษาสัตย์สืบสร้างทางกุศล
ถือศีลธรรม์กรุณาประชาชน จะได้พ้นภัยพาลสำราญใจ ฯ
ท้าวทมิฬยินคำที่ร่ำโปรด ค่อยหายโกรธตรึกตราอัชฌาสัย
จึงเอื้อนอรรถตรัสตอบว่าขอบใจ แต่เราไม่ขอตัวไม่กลัวตาย
ด้วยเสียทัพกับท่านรำคาญจิต อยู่ไปคิดอดสูไม่รู้หาย
จงฆ่าตีชีวิตให้วอดวาย จะสู้ตายเสียให้ลับอัประมาน ฯ
พระอัคนีมีจิตคิดสังเวช จึงตรัสเทศนาว่าวิตถาร
ธรรมดาสามัญในสันดาน คำโบราณว่าไว้แต่ไรมา
อันต่อตีมีแต่แพ้ชนะ มิใช่จะเสียชาติวาสนา
เราจับได้ไม่สังหารผลาญชีวา ท่านจะมาชิงตายเสียดายนัก
จงกลับไปให้สำราญผ่านสมบัติ สืบกษัตริย์สุริย์วงศ์ซึ่งทรงศักดิ์
โอรสพระมเหสีเป็นที่รัก ไม่หน่วงหนักนึกเสียดายจะวายปราณ ฯ
ท้าวทมิฬยินคำที่ร่ำปลอบ จึงโต้ตอบตามวิสัยน้ำใจหาญ
เราก็รู้อยู่บ้างทางโบราณ เป็นชายชาญชอบแต่ตามจามรี
สงวนศักดิ์รักยศสู้ปลดปลิด รักชีวิตเหมือนไม่รักยศศักดิ์ศรี
ซึ่งร่ำปลอบขอบคุณพระมุนี เราจะมีหนังสือให้ถือไป
ให้ลูกยาวาโหมน้อมโน้มจิต มิให้คิดเคลือบแคลงแหนงไฉน
พลางฉะเชือดเลือดพระหัตถ์ออกบัดใจ เขียนสไบบอกบุตรด้วยสุดอาย
ให้พระกาลท่านจงถือหนังสือนี้ ไปบุรีแจ้งการท่านทั้งหลาย
แล้วเอามีดกรีดศอเชือดคอตาย ระทวยกายอยู่บนแท่นแผ่นศิลา ฯ
พระอัคนีมีจิตคิดสงสาร เกณฑ์ทหารไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ทำมณฑปศพท้าวเจ้าพารา ด้วยดอกดวงพวงผกาสุมาลี
ผูกเพดานม่านบังที่นั่งสวด ให้สำรวจตามจริตศิษย์ฤๅษี
แล้วโฉมยงองค์พระอัคนี ขึ้นสู่ที่พลับพลาหน้าบรรพต
ให้พระกาลด่านในไพร่ทั้งหลาย ที่เหลือตายหลายหมื่นคืนไปหมด
ต่างรับสั่งพรั่งพร้อมน้อมประณต จากบรรพตหมายมุ่งไปกรุงไกร ฯ
สองวันครึ่งถึงเมืองนำเรื่องข่าว เฝ้าหน่อท้าวทูลแจ้งแถลงไข
วาโหมอ่านสารศรีที่สไบ ว่าพ่อไปรบรับอัปรา
พระฤๅษีมิได้ทำให้จำม้วย สู้ตายด้วยขายพักตร์นั้นหนักหนา
หวังจะใคร่ไว้ชื่อให้ลือชา พระลูกยาจงสำราญผ่านบุรี
อย่ารบพุ่งมุ่งร้ายเมื่อภายหลัง จงเชื่อฟังนับถือพระฤๅษี
อุปถัมภ์ทำบุญกับมุนี เอาเป็นที่พึ่งพาข้างหน้าไป
พอจบคำร่ำว่าเจ้าวาโหม น้ำตาโซมซึมตกซกซกไหล
เห็นโลหิตบิดายิ่งอาลัย ยกขึ้นใส่กลางเกล้าเฝ้าโศกา ฯ
โอ้พระองค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ มารีบรัดตัดชาติวาสนา
เสียแรงลูกผูกยนต์รู้มนตรา กำบังตาล่องหนทั้งทนคง
ครั้นศึกมีก็มิให้ลูกไปด้วย ไม่ได้ช่วยสงครามตามประสงค์
จนเสียทีชีวิตพระบิตุรงค์ มาปลดปลงเปล่าใจกระไรเลย
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณทูลกระหม่อม เลี้ยงถนอมลูกมานิจจาเอ๋ย
เคยจูบเกล้าเผ้าผมเคยชมเชย มาละเลยลูกไว้ให้ได้อาย
โอ้ม้วยดินสิ้นฟ้ามหรณพ มิได้พบภูวนาถเหมือนมาดหมาย
สะอื้นอ้อนอ่อนลงไม่ทรงกาย เจียนจะวายชีวาด้วยอาลัย ฯ
ทั้งเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร ต่างสงสารโศกาน้ำตาไหล
บ้างนบนอบปลอบโอรสยศไกร ควรรีบไปให้พบศพพระองค์
ได้เชิญมาธานีบุรีรัตน์ อย่างกษัตริย์สูงชาติราชหงส์
พระฟังคำจำฝืนยืนดำรง ถือผ้าทรงเยื้องย่างเข้าปรางค์ใน
ทูลยุบลชนนีไม่มีชื่น สะอึกสะอื้นกันแสงแถลงไข
นางทรงฟังดังชีวันจะบรรลัย ดูสไบอ่านจบสลบลง ฯ
ฝ่ายแสนสาวท้างนางต่างเข้านวด บ้างรินขวดน้ำดอกไม้ลูบไล้สรง
เกษรสดรดรื่นค่อยฟื้นองค์ กันแสงทรงโศกาถึงสามี
โอ้สงสารผ่านเกล้าเจ้าประคุณ เคยมีบุญเลี้ยงบำรุงซึ่งกรุงศรี
มาประมาทพลาดพลั้งลงครั้งนี้ ถึงชีวีวายวางลงกลางไพร
พระสุดแสนแค้นเดือดเชือดพระศอ ไม่รั้งรอเลยหนอกรรมจะทำไฉน
เป็นสามีที่พึ่งถึงกระไร ให้เห็นใจเจ้าประคุณกรุณา
โอ้ทีนี้มีแต่จะแลลับ เหมือนเดือนดับมืดมิดทุกทิศา
ทั้งลูกน้อยพลอยซ้ำเป็นกำพร้า โอ้อุราเหมือนจะต้องพุพองพัง
เคยพึ่งบุญพูนสวัสดิ์เหมือนฉัตรแก้ว พระทิ้งเมียเสียแล้วไม่กลับหลัง
ละลูกรักอัคเรศนิเวศน์วัง ไม่เหลียวหน้ามาสั่งเมียมั่งเลย
เคยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงบุตรสุดถนอม มาสิ้นบุญทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย
จนสิ้นชาติคลาดเคลื่อนไม่เหมือนเคย เมื่อไรเลยเมียจะวายฟายน้ำตา
นางครวญคร่ำร่ำสะอึกสะอื้นไห้ ชลนัยน์พรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
บรรดาเหล่าสาวสรรค์กัลยา พลอยโศกาก้องเสียงทั้งเวียงวัง ฯ
ครั้นสร่างโศกนางกษัตริย์ให้จัดรถ พร้อมเครื่องยศแหนแห่ทั้งแตรสังข์
ใส่โกศรัตน์ชัชวาลมีม่านบัง ทหารตั้งตาริ้วเป็นทิวไป
นางพระยาวาโหมขึ้นทรงรถ โศกกำสรดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
พร้อมพระวงศ์พงศาเสนาใน จากกรุงไกรตรงมาพนาดร
สองวันครึ่งถึงทัพหยุดยับยั้ง พร้อมสะพรั่งชายหญิงริมสิงขร
นางพระยาพาโอรสบทจร กับนิกรกัลยาฝูงนารี
ไปประทับพลับพลาหน้ามณฑป ต่างนอบนบนับถือพระฤๅษี
ผ่ายโฉมยงนงลักษณ์พระอัคนี เห็นเทวีวาโหมก็โสมนัส
จึงยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสประภาษ ด้วยนางนาฏญาติวงศ์พงศ์กษัตริย์
อันตัวเราชาวบุรินทร์กบิลพัสดุ์ ละสมบัติบวชประโยชน์โพธิญาณ
ได้บอกกล่าวท้าวไทเธอไม่หยุด จนสิ้นสุดเสียองค์น่าสงสาร
ได้สวดทั้งบังสุกุลทำบุญทาน ช่วยทำการปลูกมณฑปสวมศพไว้
วันนี้วงศ์พงศาพวกข้าเฝ้า มาถึงเรายินดีจะมีไหน
เชิญขึ้นบนมณฑปชักศพไป ทำบุญให้ได้สวรรค์ชั้นวิมาน ฯ
นางกษัตริย์ตรัสว่าสาธุสะ นิมนต์พระไปประเทศนิเวศน์สถาน
ด้วยหน่อท้าวเยาว์อยู่ไม่รู้การ ถวายท่านพระสิทธาจงการุญ
ช่วยสั่งสอนอ่อนบ้างเหมือนอย่างบุตร ด้วยสิ้นสุดญาติเชื้อช่วยเกื้อหนุน
พลางจูงกรสอนให้ไปไหว้คุณ นางการุญเรียกมาใกล้ด้วยไมตรี
แล้วตรัสว่าน่ารักลักขณะ ควรที่จะบำรุงชาวกรุงศรี
พลางถามวันชันษาด้วยปรานี ได้สิบสี่ปีรุ่นสมบูรณ์ครัน
จึงอวยพรสอนคำพระกรรมฐาน ให้วงศ์วานวายวิโยคที่โศกศัลย์
แล้วพาเหล่าชาววังสิ้นทั้งนั้น กับเผ่าพันธุ์พงศาเสนาใน
ขึ้นชั้นบนมณฑปดูศพท้าว เสียงแสนสาวแซ่ซ้องนั่งร้องไห้
มเหสีตีอุราโศกาลัย ทั้งหน่อไทกราบพระศพซบโศกา
สงสารนางข้างในใจจะขาด ยกพระบาทบดินทร์สูรทูลเกศา
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณกรุณา ครั้งนี้มาปลดปลงอยู่ดงดาน
เคยพร้อมเหล่าสาวสุรางค์ในปรางค์มาศ มาจากอาสน์เอองค์น่าสงสาร
บรรทมที่พระยี่ภู่เคยอยู่งาน มานิพพานเพิงผาพนาดร
โอรสาว่าพระคุณการุญเลี้ยง ให้ชื่อเสียงสารพัดจะตรัสสอน
มาสิ้นบุญทูลกระหม่อมจอมนคร จะผันผ่อนผินหน้าไปหาใคร
พระวงศาว่าทีนี้สิ้นที่พึ่ง พระเหมือนหนึ่งโพธิ์ทองอันผ่องใส
จะสูญลับนับปีแต่นี้ไป ไม่มีใครครอบครองช่วยป้องกัน
นางห้ามแหนแสนสุรางค์ว่าปางก่อน เคยดับร้อนร่มเกล้าฝูงสาวสรรค์
พระเลี้ยงดูชูชื่นทุกคืนวัน จะเลยลับกัปกัลป์พุทธันดร
พวกเสนาว่าพระองค์ดำรงราชย์ เคยพึ่งบาทบพิตรอดิศร
เป็นสัตย์ธรรม์กรุณาประชากร จะกลับร้อนเริงรุมดังสุมไฟ
ต่างครวญคร่ำรำลึกสะอึกสะอื้น ดังเสียงคลื่นในมหาชลาไหล
บ้างเป็นลมล้มกลิ้งนิ่งแน่ไป ต่างแก้ไขค่อยสว่างสร่างวิญญาณ์ ฯ
นางกษัตริย์ตรัสให้เชิญพระศพ จากมณฑปใส่โกศขึ้นรถา
มีจามรชอนตะวันเป็นหลั่นมา มยุราฉัตรพัชนีวี
โยงผ้าขาวดาวบสขึ้นรถชัก พิงพนักอ่านหนังสือของฤๅษี
ออกจากเนินเดินทางหว่างคิรี พระอัคนีนำหน้าเคลื่อนคลาไคล
พวกเกณฑ์แห่แตรสังข์ประดังเสียง ก้องสำเนียงกลองชนะปี่ไฉน
พระญาติวงศ์พงศาเสนาใน ต่างร่ำไรเรียงตามกันหลามมา
พระลูกรักอัคเรศอยู่รถหลัง พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ครั้นพลบค่ำทำประทับที่พลับพลา ตลอดมานคเรศนิเวศน์วัง
แล้วขุดหินศิลาปลูกปราสาท ประชุมญาติยกศพไปกลบฝัง
คอยนะบีมีบุญกรุณัง จะมาสั่งบุญบาปจึงทราบความ ฯ
แล้วเชิญองค์พระอัคนีศรีสวัสดิ์ อยู่ปรางค์รัตน์ราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
ทั้งขอเฝ้าเหล่าลูกศิษย์ที่ติดตาม พลอยได้ความสุขทั่วทุกตัวคน
อยู่พาราวาหุโลมโยมสาวสาว ทั้งเย็นเช้าปรนนิบัติไม่ขัดสน
แต่องค์พระอัคนีมีกังวล กลัวไม่พ้นเชษฐาสุดสาคร
ครั้นยามดึกปรึกษาสี่พี่เลี้ยง ที่อยู่เคียงแท่นสุวรรณบรรจถรณ์
จะทำศึกตรึกการเที่ยวราญรอน น้องนี้อ่อนอกใจมิใคร่วาย
อันแว่นแคว้นแดนทมิฬถิ่นประเทศ มีขอบเขตข้างเหนือนั้นเหลือหลาย
ล้วนถือไสยใจบาปทั้งหยาบคาย ไม่กลัวตายร้ายกาจชาติทมิฬ
จะไปชมโรมวิสัยยังไกลอยู่ ไม่มีผู้ศรัทธารักษาศิล
จะสมทบรบสู้ทุกบุรินทร์ กว่าจะสิ้นศึกเสือนั้นเมื่อไร
แต่เพียงนี้ปีหนึ่งจึงสำเร็จ น้องคิดเข็ดคนบาปปราบไม่ไหว
ต้องทำศึกตรึกตราระอาใจ จะผันแปรแก้ไขอย่างไรดี ฯ
พี่เลี้ยงตอบปลอบประโลมโฉมเฉลา พี่แสนเศร้าด้วยพระน้องมัวหมองศรี
ไม่ทันถึงครึ่งทางสิอย่างนี้ เป็นทุกข์ที่มรรคาข้างหน้าไป
แม้นพบเหล่าชาวทมิฬถิ่นประเทศ ที่ทนคงทรงพระเวทข้างเพทไสย
ฉวยเสียทีรี้พลสกลไกร จะบรรลัยแหลกลงเป็นผงคลี
แม้นมีผู้รู้เห็นว่าเป็นหญิง มีแต่สิ่งสารพัดจะบัดสี
ด้วยชิงชัยไม่สันทัดเป็นสตรี จะเสียทีเสียดายไม่วายคิด
โบราณว่าสี่ท้าวยังก้าวพลาด เป็นนักปราชญ์แล้วก็ยังรู้พลั้งผิด
อันทำศึกเหมือนสู้กับงูพิษ จงทรงคิดใคร่ครวญให้ควรการ
กลับไปลำสำเภาเถิดเจ้าพี่ เที่ยวชมที่ธานินทร์ทุกถิ่นฐาน
ได้ใช้ใบไปตามความสำราญ จะพ้นพาลไพรีไม่บีฑา ฯ
นางฟังสี่พี่เลี้ยงประโลมปลอบ จึงตรัสตอบว่าจิตกนิษฐา
จะกลับไปในทะเลลงเภตรา น้องคิดอายขายหน้ายิ่งกว่ารบ
ถึงศึกเสือเหลือร้ายข้างภายนอก ก็ง่ายดอกด้วยว่ามีที่หนีหลบ
เกรงแต่ที่พี่ยาตามมาพบ จะต้องรบรักเหลือจะเบื่อใจ ฯ
พี่เลี้ยงว่าน่าสมเพชพระเชษฐา จะตรึกตราโกรธขึ้งไปถึงไหน
แต่ดาบตัดกัทลียังมีใย หรือตัดใจขาดเด็ดไม่เมตตา
แสนสงสารปานฉะนี้พระพี่เจ้า จะโศกเศร้าสืบความเที่ยวตามหา
จะซูบผอมตรอมตรองถึงน้องยา เวทนาน่าสงสารรำคาญใจ ฯ
นางฟังคำรำลึกนึกสังเวช น้ำพระเนตรคลอคลอชะลอไหล
ไม่บัญชาว่าขานประการใด สะอื้นอ้อนถอนฤทัยอาลัยลาน
คิดถึงครั้งลังกาก็น่าแค้น คิดถึงแสนซื่อตรงก็สงสาร
จะไปชมโรมวิสัยเกรงภัยพาล เหลือรำคาญคิดจะกลับก็อับอาย
แต่อักอ่วนป่วนใจมิได้ตรัส ให้อั้นอัดอาดูรไม่สูญหาย
ทุกค่ำเช้าเศร้าพระทัยไม่สบาย ระทวยกายกำสรดสู้อดออม
จนลืมองค์สรงเสวยเลยเป็นโรค ทุกข์กับโศกซ้ำให้รูปนั้นซูบผอม
พวกข้าไม่เป็นสุขพลอยทุกข์ตรอม มาแวดล้อมพร้อมพรั่งฟังอาการ
นายพระยาวาโหมพลอยโทมนัส ปรนนิบัติบนปราสาทราชฐาน
พวกมดหมอก็ให้มาพยาบาล กำหนดนานหลายเดือนไม่เคลื่อนคลา ฯ
จะกล่าวหน่อบพิตรอดิศร สุดสาครตามติดกนิษฐา
จนล่วงเข้าอ่าวสินธุ์ถิ่นนาคา เห็นภูผาวุ้งเวิ้งเชิงคิริน
ดูโพลงพลุ่งรุ่งโรจน์โชติสว่าง อยู่ท่ามกลางเกลียวมหาชลาสินธุ์
จะแลซ้ายฝ่ายขวาล้วนนาคิน ขึ้นไล่กินกุ้งปลาในสาชล
รู้ทำนองปล่องนาคจึงบากข้าม ตัดไปตามคลื่นทะเลระเหระหน
พอเห็นลำสำเภาที่เสาวคนธ์ ทำด้วยมนต์หมายว่าเภตราทรง
ขับมังกรถอนถีบเร็วรีบไล่ เห็นไรไรไม่รู้ถึงตะลึงหลง
เลี้ยวละเมาะเกาะเกียนวกเวียนวง จนสุริยงเย็นรอนอ่อนกำลัง
เห็นลิบลิบถีบถลาข้างหน้าลับ ครั้นเหลียวกลับแลเขม้นเห็นข้างหลัง
เอะผิดทีผีหลอกดอกกระมัง ให้หลงตั้งติดตามถึงสามวัน
จึงลงเลขเสกเป่าไม้เท้าทิพย์ ชื่อมนต์นิพพารนาแก้อาถรรพณ์
ชี้สำเภาเป่าไปเป็นไฟกัลป์ สำเภานั้นหายวับไปกับตา ฯ
พอแลเห็นเป็นชะวากที่ปากอ่าว มีเกาะยาวใหญ่ขวางอยู่ข้างหน้า
ควันโขมงสงสัยในวิญญาณ์ จึงขับม้าขึ้นละเมาะเกาะค้างคาว
เห็นโรงใหญ่ไปดูพบผู้เฒ่า นั่งชันเข่าเหลาตอกผมหงอกขาว
เป็นชายอยู่ผู้เดียวหญิงเกรียวกราว ล้วนสาวสาวน้อยน้อยสักร้อยคน
บ้างนั่งเรียงเคียงรอบริมขอบแคร่ พระแลแลหลากจิตคิดฉงน
ฝ่ายตาเฒ่าเจ้าผัวตามัวมน มองเห็นคนขับเมียไปเสียไกล
แลดูม้าน่ากลัวก้มหัวกราบ จะใคร่ทราบซักถามตามสงสัย
จะมาหาข้าหรือจะธุระอะไร จงโปรดให้แจ้งจิตในกิจจา ฯ
หน่อกษัตริย์ตรัสถามตามสุภาพ อย่ากรานกราบเลยธุระจะมาหา
แล้วลงนั่งยังชะง่อนก้อนศิลา ร้องเรียกมาซักถามตามพระทัย
แน่ท่านครูผู้เฒ่าจงเล่าเรื่อง อยู่บ้านเมืองแห่งหนตำบลไหน
เกิดวิบัติขัดขวางเป็นอย่างไร มาอยู่ในเกาะแก่งตำแหน่งนี้ ฯ
ฝ่ายผู้เฒ่าเล่าความไปตามซื่อ ข้าเจ้าหรือชาวพาราสาวัตถี
เมื่อหนุ่มนั้นภรรยาข้าไม่มี เกี้ยวสตรีโกรธาเที่ยวด่าทอ
จนขอสู่ผู้ใหญ่ยกให้พร้อม ยังไม่ยอมเป็นเมียต้องเสียหอ
อายมนุษย์สุดกำลังไม่รั้งรอ จะผูกคอเสียให้ตายวายชีวา
ขึ้นไปบนต้นกระแมงลายแทงผุด จึงทราบสุดซึ่งเล่ห์เสนหา
กลับไปเที่ยวเกี้ยวสาวชาวพารา พอปะตาต้องจิตสนิทใน
ประการหนึ่งคลึงเคล้าเย้ายั่วหญิง ให้หลงลิงโลดจิตพิสมัย
ถึงแม่พ่อก็ให้ลืมด้วยปลื้มใจ เหตุด้วยได้แยบคายในลายแทง
ถึงแก่เฒ่าสาวรักอักนิษฐ์ พอใจชิดชวนแนบนั่งแอบแฝง
รู้ถึงท้าวเจ้าเมืองคิดเคืองแคลง จึงกลับแกล้งแสร้งว่าเป็นกาลี
ด้วยแก่เฒ่าเคล้าเคลียมีเมียสาว มาปล่อยอ่าวพาราสาวัตถี
จึงสิงสู่อยู่เกาะละเมาะนี้ พวกนารีทั้งนั้นเป็นภรรยา
ขอถามพระจะไปไหนอยากใคร่ทราบ แสนสุภาพน่ารักนั้นหนักหนา
พระตรองตรึกนึกจะใคร่ได้วิชา ให้น้องยายอมบ้างเหมือนอย่างใจ
จึงเล่าความตามเรื่องที่เคืองข้อง มาตามน้องมิได้แจ้งตำแหน่งไหน
ท่านตาครูรู้เล่ห์เสน่ห์ใน ช่วยสอนให้แยบคายตามลายแทง
ถ้าสมหวังดังคำที่ร่ำกล่าว ให้ได้สาวประดิพัทธ์ไม่ขัดแข็ง
จะแทนบุญคุณบ้างอย่าคลางแคลง ช่วยจัดแจงเภตราออกมารับ ฯ
ฝ่ายตาครูรู้ว่าเป็นกษัตริย์ ไม่ขืนขัดไขความตามตำรับ
เชิงสัมผัสสตรีที่ลี้ลับ สังเกตจับจิกเล็บที่เทพจร
จะปลาบปลื้มลืมหลงปลงสวาท อย่าให้คลาดเคลื่อนจำเหมือนคำสอน
รู้จับแน่แก่สาวย่อมหาวนอน สุดสาครขอประสิทธิ์สมคิดไว้
แล้วถามว่าตาครูอยู่ที่นี่ เห็นเภตรามาทางนี้บ้างหรือไฉน
เฒ่าชราว่าเขม้นเห็นไรไร เขาแล่นไปแต่เดือนสี่เมื่อปีกลาย
ออกน้ำเขียวฝ่าคลื่นขึ้นข้างเหนือ ใหญ่กว่าเรือไปมาเที่ยวค้าขาย
สังเกตแดนแผนที่บุรีราย จะเข้าฝ่ายฝั่งพาราวาหุโลม
แล้วจับยามตามไปจะได้ปะ สงสารพระผอมซูบเสียรูปโฉม
ช่างเดินทางกลางคลื่นครึกครื้นโครม ต้องทุกข์โทมนัสสาน่าปรานี ฯ
พระฟังคำร่ำเล่าสำเภาใหญ่ จะตามไปเพื่อจะพบประสบศรี
จึงบัญชาว่าท่านครูอยู่จงดี ธุระมีจะขอลาท่านคลาไคล
แล้วขึ้นนั่งหลังมังกรรีบถอนโถม โจนกระโจมลงมหาชลาไหล
ออกน้ำลึกครึกครื้นตามคลื่นไป กำหนดในทิศทางข้างอุดร ฯ
สิบห้าวันครั้นเย็นแลเห็นด่าน มีปราการก่อป้อมคร่อมสิงขร
สำเภาจอดทอดท่าริมสาคร เห็นแน่นอนนางจะมาเภตรานี้
เมื่อแรกทำจำได้ทั้งใบเสา ผิดสำเภาชาวเมืองมีเครื่องสี่
ขับม้าทรงตรงมาพอราตรี ก็ถึงที่ฝั่งทะเลขึ้นเภตรา
เห็นคนอยู่รู้จักจึงทักถาม ถึงเรื่องความตามติดกนิษฐา
เขาทูลความตามเรื่องจากเมืองมา จนชิงชัยได้พาราวาหุโลม ฯ
พระฟังคำร่ำแถลงแจ้งประจักษ์ เหมือนพบพักตร์เสาวคนธ์วิมลโฉม
เป็นฤๅษีพี่จะได้ไปเป็นโยม ปลอบประโลมลองวิชาของตาครู
แม้สมนึกสึกชีเหมือนอิเหนา ไม่ปลอดเปล่าเปลื้องปลดที่อดสู
จะบวชตามทรามวัยลอบไปดู มิให้ผู้อื่นแจ้งจะแพร่งพราย
จึงแปลงองค์ทรงนุ่งหนังเสือเหลือง ประดับเครื่องครองเลิศล้วนเฉิดฉาย
พอรุ่งแจ้งแสงตะวันพรรณราย จึงสั่งนายพวกที่เฝ้าสำเภาทรง
ให้จ้างเขาชาวด่านบ้านปากน้ำ ได้คนนำทางตามความประสงค์
ถือไม้เท้าดาวบสจรดประจง ไปขึ้นทรงนั่งหลังม้ามังกร
กับผู้นำตำบลหนทางนั้น ต่างผายผันพาเดินเนินสิงขร
เข้าแดนด่านบ้านป่าพนาดร ประทับร้อนแรมทางมากลางไพร ฯ
จะกล่าวพระอัคนีนารีราช แต่อาพาธพักตร์หมองไม่ผ่องใส
ให้โหยหิวหวิววับลมจับใจ สะอึกไอไห้สะอื้นทุกคืนวัน
เสวยยาสารพัดจัดถวาย ไม่เหือดหายคลายโรคที่โศกศัลย์
พี่เลี้ยงน้อมพร้อมหน้าปรึกษากัน ด้วยพระชันษายี่สิบห้าปี
เป็นคราวเคราะห์เพราะว่าพระราหู มาสมสู่สุริยาในราศรี
อังคารถึงซึ่งพฤหัสบดี ตกต้องที่ช้างฉัททันต์อันตราย
จงสึกหาลาพรตให้ปลดเปลื้อง ได้แต่งเครื่องพลีกรรมทำถวาย
จะเชือดแพะแกะสะเดาะพระเคราะห์ร้าย ให้เคลื่อนคลายหายโศกสิ้นโรคภัย ฯ
นางเชื่อคำตำราจึงลาพรต ทรงเครื่องยศอย่างพราหมณ์ตามวิสัย
ตั้งบวงสรวงดวงชาตาสุราลัย ให้เชือดแพะแกะไก่ไหว้เทวัญ
ค่อยฟื้นองค์สรงเสวยนมเนยหอม หายผ่ายผอมผิวฉวีเป็นสีสัน
พี่เลี้ยงเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล คอยป้องกันห้ามมิให้ใครเข้ามา ฯ
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร คิดจะจรจากนิเวศน์หนีเชษฐา
คืนวันนั้นครั้นสามยามเวลา เคลิ้มนิทราม่อยลงทรงสุบิน
ว่าองค์พระอนันตนาคราช เผ่นผงาดมาทางลำแม่น้ำสินธุ์
เข้ารัดนางกลางคืนจะกลืนกิน ร้องจนสิ้นเสียงสะดุ้งพอรุ่งราง
รู้ตำราว่างูคือบุรุษ ยิ่งแสนสุดตรึกตรองคิดหมองหมาง
ตรัสเรียกสี่พี่เลี้ยงมาเคียงนาง ไม่อำพรางทางเล่าให้เข้าใจ
ประหลาดสุดภุชงค์ตรงมารัด จะเป็นศัตรูตรึกนึกไฉน
จะว่าพี่ที่เป็นคู่ก็อยู่ไกล แล้วใจไม่ยินดีจึงหนีตัว
ถึงพบพานฉันจะตัดจะขัดข้อง ขอเป็นน้องเป็นพี่ไม่มีผัว
แต่กริ่งใจในฝันเห็นพันพัว นาคนั้นกลัวว่าจะได้แก่ไพรี ฯ
พี่เลี้ยงช่วยอวยพรสมรมิ่ง จะใหญ่ยิ่งยศถามารศรี
อันศึกเสือเหนือใต้เห็นไม่มี เพราะพระพี่ผูกพระทัยอยู่ในน้อง
จึงฝันเห็นเป็นคู่ที่ชูชื่น ใช่ผู้อื่นจะระคนอย่าหม่นหมอง
นางขวยเขินเมินนึกนิ่งตรึกตรอง อยู่ในห้องให้รัญจวนปั่นป่วนใจ ฯ
จะกล่าวสุดสาครหยุดหย่อนบ้าง ผู้นำทางร่ำเดินเนินไศล
ยี่สิบวันครั้นรุ่งถึงกรุงไกร จึงปล่อยให้ม้ามังกรผ่อนกำลัง
สั่งผู้นำตำบลสองคนนั้น ให้พากันกลับไปเหมือนใจหวัง
แต่พระองค์ตรงมาถึงหน้าวัง เข้าหยุดยั้งนั่งหน้าศาลาลัย
พอขอเฝ้าเยาวมาลย์มาพานพบ เข้านอบนบยินดีจะมีไหน
พระรู้จักทักถามถึงทรามวัย เขาทูลให้แจ้งจิตไม่ปิดบัง
อันฤๅษีที่เป็นหมอพวกขอเฝ้า เคยเดินเข้าออกได้เหมือนใจหวัง
เชิญพระองค์ตรงไปเข้าในวัง อย่าให้ทั้งปวงแจ้งจะแพร่งพราย ฯ
พระชื่นชอบตอบคำให้นำหน้า ขอเฝ้าพามาปราสาทเหมือนมาดหมาย
เห็นฤๅษีพี่เลี้ยงอยู่เรียงราย แกล้งเมียงม่ายมิให้รู้ว่าผู้ใด
ครั้นเห็นเมินเดินด้อมแอบอ้อมเสา ค่อยแฝงเงาม่านทองที่สองไข
เห็นน้องนอนซ่อนหน้านึกอาลัย เข้านั่งใกล้แกล้งประคองลองตำรา
นางซาบเสียวเหลียวดูรู้ว่าพี่ ไม่หน่ายหนีนึกสมเพชพระเชษฐา
พระแอบอุ้มจุมพิตวนิดา พี่อุส่าห์ติดตามด้วยความรัก
พลางรับขวัญมั่นหมายว่าตายราบ นางก้มกราบซบทับลงกับตัก
พระลูบโลมโฉมเฉลาเยาวลักษณ์ นางแกล้งผลักพลางว่าไม่ปรานี
พอมาถึงคลึงเคล้าเฝ้าเย้ายั่ว ไม่เกรงกลัวบาปหรือเป็นฤๅษี
พระปลอบนางข้างนอกดอกเป็นชี แต่ใจพี่เป็นคฤหัสถ์อยู่อัตรา
พลางปลดเปลื้องเครื่องครองออกกองไว้ เครื่องทรงในนั้นเป็นพราหมณ์งามหนักหนา
กอดประทับรับขวัญจำนรรจา อย่าหน่วงช้าทารกรรมให้ช้ำใจ
อันตัวพี่นี้เหมือนแมงภู่ผึ้ง มาพบซึ่งเสาวรสอันสดใส
สุดจะห้ามความรักหักฤทัย พลางลูบไล้โลมน้องประคองเชย
ถนอมแนบแอบชิดจุมพิตพักตร์ ภิรมย์รักร่วมเรียงเคียงเขนย
นางเบือนหนีนี่อะไรฉันไม่เคย พระก่ายเกยกอดประทับไว้กับทรวง
พอสบเชิงเริงรื่นชูชื่นแช่ม ต่างยิ้มแย้มหย่อนตามไม่ห้ามหวง
มณฑาทิพย์กลีบหุ้มเป็นพุ่มพวง ขยายดวงเด่นกระจ่างเมื่อกลางวัน
เกษมสุขทุกสถานพิมานทิพย์ เห็นลิบลิบลอยสล้างกลางสวรรค์
พวกรำเต้นเล่นงานค้างการนั้น กลับประชันโรงรำตามลำพัง
เหมือนราตรีมีโขนละครหุ่น กลางวันวุ่นวิ่งเต้นกลับเล่นหนัง
ตะโพนฆ้องกลองตีไม่มีดัง เหมือนสองสังวาสสวาทไม่คลาดคลา
พระคลึงเคล้าเย้ายวนให้ป่วนปลื้ม นางหลับลืมหลงเล่ห์เสนหา
พระเอนแอบแนบชิดวนิดา อุ่นอุราพลอยหลับระงับไป ฯ
ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงแว่วเสียงตรัส กลับสงัดเงียบระงับหรือหลับใหล
ค่อยแหวกม่านคลานแลอยู่แต่ไกล เห็นเนาในแท่นทองทั้งสององค์
นึกเอะใจใครหนอนอนคลอเคล้า พลางเคียงเข้าพินิจพิศวง
สังเกตจำสำคัญได้มั่นคง รู้ว่าองค์เชษฐาสุดสาคร
มาเมื่อไรได้เสร็จสำเร็จคิด ถนอมสนิทแนบทรวงดวงสมร
เดิมพระน้องข้องขัดถึงตัดรอน กลับโอนอ่อนอัศจรรย์ไม่ทันรู้
น่าหัวเราะเพราะหนีอภิเษก มาลอยเมฆเหมือนเขาว่าน่าอดสู
นางถอยกลับลับม่านขี้คร้านดู ทำไม่รู้เสียเถิดหนอหัวร่อกัน
บ้างค่อยว่าตาขยิบซุบซิบพูด เทวทูตท่านมาเตือนจึงเฟือนฝัน
นึกว่าใครไหนจะคิดมาติดพัน มิรู้ว่าพระอนันตนาคา
บ้างพลอยว่าสาแก่จิตที่บิดพลิ้ว เดี๋ยวนี้หิวเห็นจะรักเธอหนักหนา
จะคอยดูอยู่เมื่อตื่นฟื้นกายา จะพูดจาว่ากระไรจะใคร่ฟัง
บ้างค่อยว่าน่าสงสัยหรือไม่รู้ เธอจะจู่มาเมื่อหลับลอบลับหลัง
บ้างค่อนว่าถ้ากระนั้นก็น่าชัง ดูเหมือนดังดินอิฐใช่จิตใจ
จนผู้ชายก่ายกอดสอดสัมผัส ยังไม่ฟัดไม่ครือหรือไฉน
ต่างหัวร่อต่อกระซิกขิกขิกไป ด้วยยินดีที่จะได้ไปพารา ฯ
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลโฉม ปลื้มประโลมหลับเนตรแนบเชษฐา
ครั้นเต็มตื่นฟื้นกายอายวิญญาณ์ กลับซบหน้านึกแน่นแค้นใจตัว
แต่เดิมทีหนีหายไม่หมายคบ เธอมาพบหรือเผอิญกลับเพลินผัว
ผิดวิสัยใจเรามาเมามัว เหมือนหญิงชั่วชายเกี้ยวประเดี๋ยวใจ
วิบากกรรมจำจนให้อ้นอั้น สุดจะผันสุดจะแปรสุดแก้ไข
สุดจะอายขายหน้าพวกข้าไท น่าน้อยใจใจเอ๋ยไม่เคยคิด
จะใคร่ล้วงดวงใจออกให้เห็น ว่ามันเป็นอย่างไรหนอในจิต
จึงริรักมักง่ายให้ชายชิด ช่างไม่คิดเกรงกลัวมืดมัวเมา
เมื่อหลบลี้วิวาห์เมืองการะเวก มาภิเษกเสียตัวกับผัวเขา
ชะน่าแค้นแม้นมิใช่จิตใจเรา จะใคร่เอาเกลือทาให้สาใจ
ลงจากแท่นแค้นสี่พระพี่เลี้ยง เรียกมาเคียงค่อนว่าไม่ปราศรัย
นั่งอยู่นี่พี่ยามาเมื่อไร ไม่บอกให้แจ้งจิตแกล้งปิดบัง
เป็นลมจับหลับอยู่ไม่รู้แจ้ง นี่เนื้อแกล้งจะให้อายเมื่อภายหลัง
ให้นอนเคียงเรียงกันบนบัลลังก์ เห็นงามทั้งห้าไร่จะได้ดู
คิดว่าดีพี่เลี้ยงก็เพียงพี่ ทีนี้ดีแตกหมดน่าอดสู
แกล้งรู้เห็นเป็นใจทำไม่รู้ ให้จู่ลู่ลามลวนไม่ควรเป็น ฯ
พี่เลี้ยงฟังนั่งตะลึงแล้วจึงว่า นี่เธอมาแต่เมื่อไรก็ไม่เห็น
ดู๋อยู่อยู่จู่จรมาซ่อนเร้น ควรจะเป็นโทษทั่วทุกตัวคน
บ้างบ่นว่ามาตรงตรงก็คงปะ ชะรอยพระลอดช่องเช่นล่องหน
บ้างบ่นว่าข้าเห็นทีจะมีมนต์ จึงบังตนเข้ามาได้ในไสยา ฯ
ฝ่ายพระหน่อวรนาถไสยาสน์ตื่น ยังหอมรื่นรสกุหลาบอาบนาสา
สำอางองค์ทรงศักดิ์สรงพักตรา พอเห็นหน้าพี่เลี้ยงหมอบเมียงมอง
จึงแกล้งตรัสตัดพ้อเออออหม่อม ฉลาดพร้อมพูดเพราะเสนาะสนอง
เจ้าเป็นที่พี่เลี้ยงเคียงประคอง พาพระน้องหนีมาจากธานี
ช่างแนะนำทำศึกที่ฝึกสอน เที่ยวราญรอนรบพุ่งทุกกรุงศรี
ไม่ห้ามปรามตามลำพังทำดังนี้ เจ้าเห็นดีแล้วสิหนอไม่รอรา
พระบิตุราชมาตุรงค์ทรงกำสรด ทุกข์ระทดทั้งพระวงศ์เผ่าพงศา
ด้วยเริศร้างค้างงานการวิวาห์ เพราะตัวพาพระบุตรีหนีนคร
เจ้าเป็นที่พี่เลี้ยงรู้เยี่ยงอย่าง จึงได้วางพระทัยให้สั่งสอน
ถึงพระน้องข้องขัดให้ตัดรอน ควรผันผ่อนเพ็ดทูลมูลิกา
นี่กลับเห็นเป็นดีพาหนีหาย โทษถึงตายหรือไม่เล่าหม่อมเจ้าขา
ซึ่งทั้งปวงล่วงพระราชอาชญา ให้เรามาตัดศีรษะเสียบประจาน
จะรับองค์นงนุชสุดสวาท กลับไปราชนิเวศน์เขตสถาน
เร่งรู้ความตามโทษที่โปรดปราน จงให้การแก้ผิดที่ติดพัน ฯ
พี่เลี้ยงนางต่างว่าข้าพเจ้า มีโทษเท่าดินฟ้าควรอาสัญ
ถ้าลงพระอาญาให้ฆ่าฟัน สุดจะผันผ่อนตนให้พ้นตาย
ได้ทูลห้ามสามครั้งไม่ฟังห้าม ต้องติดตามทรามสวาทเหมือนมาดหมาย
สืบสนองรองบาทไม่คลาดคลาย แม้เจ้านายไปถึงไหนก็ไม่ทิ้ง
ด้วยเป็นข้าสาพิภักดิ์ถึงจักม้วย สู้ตายด้วยพระธิดาประสาหญิง
ไม่แกล้งว่าสารพัดเป็นสัตย์จริง สุดจะทิ้งเจ้าพระคุณกรุณา ฯ
พระฟังคำทำเป็นเคืองชำเลืองค้อน ที่โทษกรณ์ก็รู้จักว่าหนักหนา
จะหยุดยั้งรั้งพระราชอาญา ให้คิดหาความชอบปลอบพระน้อง
ให้เจ้านายหายดื้อได้หรือไม่ ไปกรุงไกรแล้วก็จะทูลฉลอง
ให้พ้นโทษโปรดปรานกินพานทอง จงตรึกตรองเกรงพระราชอาชญา ฯ
ทั้งสี่นางต่างรู้ว่าขู่หยอก จึงว่านอกจากสมเด็จพระเชษฐา
สุดจะฝืนขืนขัดพระอัชฌา เสด็จมาแล้วก็เห็นจะเป็นการ ฯ
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์รู้กลพี่ ทำห้ามสี่กัลยาอย่าว่าขาน
ช่วยกันหาฝรั่งมาตั้งพาน ติดบนท่านผู้รับสั่งจึงบังควร
พระชื่นชอบตอบว่าลูกฝรั่ง พี่นี้ชังกลิ่นฉุนให้หุนหวน
ถ้าแม้บนผลมะปรางสำอางนวล จะสงวนเชยชื่นทุกคืนวัน
จะละวางบ้างอยู่ไม่ขู่เข็ญ มิให้เป็นโทษกรณ์ช่วยผ่อนผัน
มิตามคำสำรองของกำนัล ได้เกาะกันวันนี้ไม่มีรอ ฯ
นางว่าชะพระพี่ผู้รับสั่ง ได้ขึ้นซังครั้งนี้แล้วสิหนอ
อย่าเพ่อนึกฮึกฮักมิยักง้อ ไม่รักขอโทษตัวไม่กลัวตาย
มีรับสั่งอย่างไรแล้วไม่ขัด เชิญช่วยตัดเอาศีรษะไปถวาย
พระตอบว่าสรรพางค์รูปร่างกาย มิสูญหายเสียหรือเจ้าเยาวมาลย์
จริงนะน้องจะต้องตามความรับสั่ง พาไปทั้งรูปทรงส่งสัณฐาน
พลางอิงแอบแนบองค์อุ้มนงคราญ ขึ้นแท่นรัตน์ชัชวาลรูดม่านบัง
พี่เลี้ยงออกนอกห้องสองกษัตริย์ โสมนัสนงนุชนั่งจุดหลัง
อยู่ปรางค์ทองห้องสุวรรณร่วมบัลลังก์ ตามลำพังพิศวาสไม่คลาดคลา
นางโฉมยงหลงละเลิงด้วยเชิงชื่น พระหลงรื่นรสสุคนธ์ปนบุปผา
นางลืมวงศ์พงศ์พันธุ์สวรรยา พระลืมลาลีวันกำนัลใน
ต่างบันเทิงเริงรื่นชุ่มชื่นแช่ม ทั้งขึ้นแรมร่วมจิตพิสมัย
ไม่เริศร้างห่างเหินเพลิดเพลินใจ กำหนดได้หลายเดือนไม่เคลื่อนคลาย ฯ
อยู่วันหนึ่งจึงองค์นางนงลักษณ์ คิดอายพักตร์พวกทมิฬสิ้นทั้งหลาย
แม้มีผู้รู้แจ้งจะแพร่งพราย ทั้งระคายคิดถึงองค์จะทรงครรภ์
จึงแจ้งเหตุเชษฐาเมื่อมารบ ได้สมทบพวกพหลพลขันธ์
จะจัดแจงแต่งตั้งให้รางวัล เหมือนผูกพันมั่นไว้ด้วยไมตรี
มีธุระก็จะได้ใช้ทหาร ช่วยรอนราญรบพุ่งกันกรุงศรี
แต่ตัวน้องนี้จะต้องเป็นมุนี ออกนั่งแท่นที่สุวรรณพรรณราย
เสร็จธุระจะได้ไปเสียให้ลับ จึงสึกกลับแปลงนามให้ความหาย
อยู่ที่นี่มีผู้รู้ระคาย จะได้อายอัประมานรำคาญใจ ฯ
พระยิ้มพลางทางว่าจะลาบวช ฉันมิชวดอยู่หรือกรรมจะทำไฉน
นางว่าเบื่อเหลือแล้วคะภูวไนย ฉันมิใช่ชาติฝรั่งลิ้นลังกา
พระสวมสอดกอดประคองว่าน้องรัก บวชแต่สักสองวันเท่านั้นหนา
พลางแย้มสรวลชวนชิดวนิดา จนหลับใหลไสยาในราตรี ฯ
ครั้นรุ่งแสงสุริยงนางทรงพรต น้อมประณตศีลถือเป็นฤๅษี
ข้าหลวงล้อมพร้อมตามพระมุนี ออกนั่งที่แท่นรัตน์ชัชวาล
พร้อมเสนาข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์ อภิวาทดาษดาแน่นหน้าฉาน
พระอัคนีศรีสวัสดิ์ดำรัสการ ตามโบราณมอบสมบัติสวัสดี
ให้โอรสยศยงองค์วาโหม ครองพาราวาหุโลมเฉลิมศรี
นางธิดาชันษาสิบห้าปี ให้เป็นที่อัคเรศเกศกำนัล
อันนายด่านชานชลาซึ่งสามารถ เป็นอุปราชราชวังนรังสรรค์
ฝ่ายราหูผู้เป็นเจ้าเมืองตะวัน ตรีเมฆนั้นเป็นมหาเสนาบดี
ฝ่ายพระกาลด่านในให้ไปอยู่ คงเป็นผู้รั้งด่านชานกรุงศรี
ที่นอกนั้นบรรดาช่วยราวี ให้แทนตรีเมฆราหูเป็นผู้รั้ง
ทั้งบุตรชายนายด่านประทานยศ เช่นโอรสรักเหมือนลูกช่วยปลูกฝัง
อายุได้สิบปีมีกำลัง เป็นผู้รั้งเมืองด่านชานชลา
ทั้งเงินทองของประทานทหารรบ ได้ถ้วนครบไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ต่างเริงรื่นชื่นชมบังคมลา ไปรักษาแดนด่านสำราญใจ ฯ
พระอัคนีปรีชาสั่งวาโหม จงอยู่โสมนัสสาอัชฌาสัย
อุปถัมภ์บำรุงชาวกรุงไกร ตั้งอยู่ในยุติธรรมอย่าลำเอียง
ปรึกษาความตามบทในกฎหมาย อย่ากลับกลายว่ากล่าวให้ก้าวเฉียง
ผู้ดีใดมีวิชาเอามาเลี้ยง จึงต้องเยี่ยงอย่างกษัตริย์ขัตติยา
คิดกำจัดศัตรูโจรผู้ร้าย ให้หญิงชายชื่นจิตทุกทิศา
มีโทษกรณ์ผ่อนผันกรุณา ให้เย็นใจไพร่ฟ้าประชาชน
หนึ่งม้ารถคชสารทหารรบ ให้รู้จบเจนศึกเฝ้าฝึกฝน
แม้มีผู้ยุยงอย่าหลงกล อย่าคบคนสอพลอทรลักษณ์
ใครข้องขัดทัดทานอย่าหาญฮึก ค่อยตรองตรึกชอบผิดคิดหน่วงหนัก
แม้มีผู้รู้มาสาพิภักดิ์ ให้ยศศักดิ์สมควรอย่าชวนชัง
จงฟังคำร่ำว่ารักษาศิล จะเพิ่มภิญโญไปเหมือนใจหวัง
รูปขอลาวาโหมโยมชาววัง กลับไปยังฝั่งทะเลลงเภตรา
เที่ยวหลีกบ่วงห่วงสัตว์ตัดสงสาร ไปวิมานเมืองสวรรค์ให้หรรษา
วาโหมฟังหลั่งหล่อคลอน้ำตา ด้วยความอาลัยในพระอัคนี ฯ
จึงทูลว่าข้าคิดเหมือนบิตุเรศ เคยฟังเทศน์ถือศิลพระชินศรี
พระจะไปไกลวังเสียครั้งนี้ ไม่มีที่อุปถัมภ์ก็จำจน
ด้วยฝ่ายพระประโยชน์เที่ยวโปรดสัตว์ สุดจะขัดทัดทานการกุศล
แม้สบายภายหลังสิ้นกังวล ขอนิมนต์กลับมายังธานี ฯ
พระรับคำอำลากลับมาห้อง พร้อมพวกพ้องพหลพลฤๅษี
พอโพล้เพล้เวลาจวนราตรี ชวนพระพี่รีบออกนอกนคร
พระทรงเดชเชษฐาทรงม้ามิ่ง นางทรงสิงห์ตามเดินเนินสิงขร
น้ำค้างย้อยพรอยพรำแต่อัมพร เข้าดงดอนแดนป่าพนาลัย
พวกขอเฝ้าสาวศรีเหล่าพี่เลี้ยง ส่งโคมเคียงข้างทางสว่างไสว
ประทับค้างตามทางมากลางไพร ถึงบ้านไหนรับเลี้ยงพร้อมเพรียงกัน
ด้วยนับถือฤๅษีเป็นที่ยิ่ง ทั้งชายหญิงอยากจะใคร่ไปสวรรค์
แต่แรมทางกลางย่านสำราญครัน ถึงเขตคันด่านสมุทรที่หยุดยั้ง
เจ้าเมืองทำตำหนักไว้พรักพร้อม ทั้งกระท่อมน้อยน้อยสักร้อยหลัง
ให้ศิษย์หาหลับนอนผ่อนกำลัง อยู่ริมฝั่งหาดทรายสบายใจ ฯ
พระอัคนีมิได้ลาสิกขาบท ดูทรงยศพี่ยาจะว่าไฉน
อยู่ตำหนักชักประคำนั้นร่ำไป เรียกมาลามาลัยไว้ใช้การ
พวกขอเฝ้าสาวสรรค์พากันสึก ต่างสมนึกแสนสุขสนุกสนาน
แต่องค์สุดสาครร้อนรำคาญ ด้วยเยาวมาลย์มารยาไม่ลาพรต
อยู่กุฎีที่พระน้องมีห้องกั้น ทุกคืนวันวอนว่าพระดาบส
นางผ่อนผัดขัดข้องก็ต้องงด สู้ออมอดอกใจดังไฟลาม
คิดจะทำตามตำรับให้กลับสึก แล้วตรองตรึกเกรงบาปไม่หยาบหยาม
แต่พากเพียรเวียนวอนไม่อ่อนตาม จนถึงสามเดือนแล้วไม่แผ้วพาน
เวลานั้นหันหุนให้ฉุนแค้น ขึ้นนั่งแท่นเทียมสิทธาแล้วว่าขาน
นี่แน่ะคะพระบรมสมภาร บวชมานานยิ่งนิ่งก็ยิ่งลวง
จะบวชไปให้เป็นขรัวใช่ตัวเปล่า เป็นเมียเขาเจ้าของยังครองหวง
เหมือนเป็นหนี้มิใช่น้อยเขาคอยทวง จะลุล่วงไปได้หรือขืนดื้อดึง
เร่งสึกหาลาศีลเสียเถิดคะ ไม่ลดละแล้วจริงจริงอย่านิ่งขึง
มิฟังคำทำดื้อได้อื้ออึง ไปฟ้องถึงไหนก็ไปเถิดไม่กลัว
พระบิตุราชมาตุรงค์ก็ปลงให้ แล้วก็ได้เป็นพี่เป็นที่ผัว
ขืนผ่อนผัดขัดข้องให้หมองมัว เดี๋ยวนี้ตัวเปล่าหรือถืออย่างไร ฯ
นางฟังคำทำเป็นขึงแล้วจึงว่า เมื่อศรัทธายังไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
ไม่สึกหาฆ่าฟันเป็นฉันใด ตามพระทัยเถิดไม่ขัดพระอัชฌา
ด้วยชาตินี้มีกรรมจึงลำบาก ต้องพลัดพรากสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
จะถือศิลภิญโญโมทนา ไปชาติหน้าจะได้สุขไม่ทุกข์ทน
ถึงจะเชือดเลือดเนื้อเมื่อมิโปรด ไม่ขึ้งโกรธดอกจะใคร่ได้กุศล
จะสู้ซื่อถือศิลไม่ดิ้นรน อุส่าห์ทนจนถึงกายจะวายปราณ ฯ
พระว่าชะจะนิ่งจริงหรือน้อง จะได้ลองชมศรัทธาที่กล้าหาญ
จะแล่เถือเนื้อน้องไม่ต้องการ โปรดประทานแต่ที่เคยได้เชยชิด
จะกอดจูบลูบต้องที่ของรัก อย่าพลิกผลักมือนะจ๊ะพระนักสิทธ์
ช่วยเอียงแก้มแย้มเยื้อนให้เหมือนคิด พลางเข้าชิดโฉมฉายยิ่งอายใจ
จึงว่าพระจะข่มเหงไม่เกรงบาป ทำหยามหยาบหยอกฤๅษีผิดวิสัย
พระชื่นชวนสรวลสันต์นั่นเป็นไร ปากว่าได้ใจเบือนไม่เหมือนคำ
อย่าขัดเขาเจ้าของไม่ต้องที่ สึกดีดีเถิดนะน้องไม่ต้องปล้ำ
ขืนหน่วงหนักชักช้าทารกรรม แก้มจะช้ำเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ ฯ
นางเสแสร้งแกล้งว่าพระเป็นคฤหัสถ์ จะมาตัดกิจกรมพรหมวิหาร
แม้เลือดเนื้อเถือได้ควรให้ทาน นี่เป็นการบาปกรรมที่สำคัญ
จึงหลีกตัวกลัวพระพี่จะมีโทษ ด้วยประโยชน์อยากจะใคร่ไปสวรรค์
จะจับต้องกองไฟประลัยกัลป์ ครั้นจะผันผ่อนให้ก็ไม่ควร
พระมิใช่ไม่เคยเชยชมน้อง เคยถูกต้องชิดเชื้อเนื้อสงวน
นี่บาปกรรมจำห้ามขืนลามลวน พระเห็นควรหรือไฉนจะใคร่ฟัง ฯ
พระยิ้มพลางทางว่าสิกขาบท พี่รู้หมดมิใช่ว่าเป็นบ้าหลัง
แม้รักใคร่ใจจริงไม่ชิงชัง จะจับมั่งก็ไม่บาปไม่หยาบคาย
แม้ฤๅษีมีผัวหนีตัวบวช ให้ผัวชวดรักใคร่บาปใจหาย
ไม่สึกหาถ้าแม้คู่ข้างผู้ชาย เขากอดก่ายกรรมอยู่กับมุนี
จริงจริงนะจะต้องปล้ำอย่าทำดื้อ พี่เคยถือศีลห้าก่อนมารศรี
นางขืนขึ้งบึ้งหน้าไม่พาที จะเซ้าซี้สักเท่าไรไม่เจรจา
พระกอดรัดขัดใจอุ้มใส่ตัก นางเฉยพักตร์หลับเนตรแกล้งเชษฐา
พระแนบเน้นเคล้นพุ่มปทุมา แล้วจูบซ้ายย้ายขวาให้สาใจ
เสาวคนธ์ทนจูบให้ลูบต้อง พระจี้ลองร้องกรีดหวีดหวั่นไหว
ผลักพระหัตถ์บัดสีนี่กระไร เฝ้าลูบไล้เหลือเบื่อเหลือจะลาม
แค้นหนักหนาฟ้าผี่เถิดซินะ ไม่บวชละจะเป็นบาปเพราะหยาบหยาม
พลางลาพรตปลดเปลื้องทรงเครื่องพราหมณ์ พระเดินตามเข้าในห้องแนบน้องยา
สาแก่ใจไยจึงมิดึงดื้อ ไม่รู้หรือว่าพี่รักนั้นหนักหนา
สู้ติดตามข้ามทะเลเร่ร่อนมา กินน้ำตาต่างข้าวทุกเช้าเย็น
มาพบปะจะได้ชื่นขืนให้ชวด กลับถือบวชตรวจน้ำแกล้งทำเข็ญ
เฝ้าห่างเหเรรวนไม่ควรเป็น ดูเหมือนเช่นมิใช่คู่ไม่รู้รัก
หรือชิงชังรังเกียจไม่เฉียดชิด อย่าเกรงจิตจงแถลงแจ้งประจักษ์
ต้องง้องอนวอนว่าหนักหนานัก เสียดายรักที่ได้รักหนักอุรา
มิคิดถึงทูลกระหม่อมจอมกษัตริย์ ก็ไม่ขัดขืนจิตกนิษฐา
จะขอถามตามวิสัยใจสุดา ซึ่งหนีมาหมายจะไม่ไปบุรี
หรือกระไรใคร่แจ้งที่แคลงจิต ใช่จะคิดเคืองข้องให้หมองศรี
สิ้นอาลัยในชนกชนนี แล้วหรือพี่จะได้ลาเจ้าคลาไคล ฯ
เสาวคนธ์อ้นอั้นให้ตันจิต สุดจะคิดออกช่องทำนองไหน
จึงว่าเพราะเคราะห์กรรมได้ทำไว้ จะกลับไปเฝ้าแหนก็แสนอาย
อันชาตินี้มิขออยู่จะสู้ม้วย พระพี่ช่วยเอาศีรษะไปถวาย
จริงจริงนะจะขอลาก้มหน้าตาย อยู่ก็อายไปก็รับอัประมาน
นางซบพักตร์ลงบนแท่นแสนระทด โศกกำสรดเศร้าถวิลถึงถิ่นฐาน
สุดสาครช้อนโฉมประโลมลาน แสนสงสารสวมสอดกอดประคอง
อย่าครวญคร่ำกำสรดสลดนัก แม่ยอดรักเสาวคนธ์จะหม่นหมอง
พี่แกล้งว่าเล่นดอกหยอกพระน้อง อย่าขัดข้องคิดตายวายชีวา
พระชนกชนนีโมลีโลก จะซ้ำโศกสิ้นวงศ์เผ่าพงศา
แม้ศึกเสือเหนือใต้ที่ไหนมา หรือโรคาเคืองเข็ญไม่เห็นใคร
หนึ่งพระน้องหมองเศร้าทุกเช้าค่ำ แม่ไม่รำลึกบ้างหรือถือไฉน
จะสูญวงศ์พงศาไม่อาลัย น้อยหรือใจเจ้าจะตายวายชีวี ฯ
นางฟังว่าอาวรณ์ถอนสะอื้น อุส่าห์ฝืนพักตร์สนองทั้งหมองศรี
ซึ่งน้องคิดผิดพลั้งลงครั้งนี้ ด้วยเดิมทีมิได้ตรึกให้ลึกซึ้ง
อันพระน้องสองชนกที่ปกเกล้า ทุกค่ำเช้าเศร้าใจอาลัยถึง
จะกลับไปใจน้องตรองรำพึง จะอื้ออึงอดสูไม่รู้วาย
พระบิตุราชมาตุรงค์พงศ์กษัตริย์ ยังเคืองขัดแค้นเดือดไม่เหือดหาย
มีแต่ผิดคิดน่าระอาอาย นึกระคายขวยเขินสะเทินใจ
ถ้าหากว่าฝ่าละอองสองกษัตริย์ เกิดวิบัติแปรปรวนประชวรไข้
หรือธานีมีศึกนึกจะไป ทำชอบให้หายผิดที่ติดพัน ฯ
พระเชยโฉมโลมเล้าว่าเจ้าพี่ แม่คิดดีดวงสมรจะผ่อนผัน
แต่งเรือน้อยคอยเหตุไปเขตคัน แม้มีอันตรายมาถึงธานี
ไปช่วยการบ้านเมืองเมื่อเคืองแค้น พอทดแทนทำผิดที่คิดหนี
หนอแม่หนอรอรั้งฟังคดี ต่างเปรมปรีดิ์ปรองดองกันสองรา ฯ
แล้วองค์สุดสาครบวรนาถ ออกนั่งอาสน์สั่งช่างทั้งซ้ายขวา
ต่อเรือใช้ไพร่ประจำลำนาวา ให้คืนคลาไปนิเวศน์ฟังเหตุการณ์
อันเรื่องราวเสาวคนธ์วิมลสมร สุดสาครคู่รักสมัครสมาน
คอยฟังข่าวเช้าค่ำค่อยสำราญ อยู่เมืองด่านชานชลาริมวารี ฯ
จะกล่าวเรื่องเมืองลังกาพวกฝรั่ง นิเวศน์วังนางวัณฬามารศรี
ทั้งรำภานางยุพาสุลาลี ตั้งแต่ปีผัวกลับกองทัพไป
ต่างครองครรภ์รันทดสลดจิต ด้วยจากมิตรมัวหมองไม่ผ่องใส
ทุกเช้าค่ำคร่ำครวญรัญจวนใจ จนครรภ์ได้สิบเดือนไม่เคลื่อนคลา
อันโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาราช คลอดหน่อนาถเมื่อวันเข้าพรรษา
เป็นชายเฉิดเลิศลักษณ์ดวงพักตรา เหมือนบิดาประหนึ่งหล่อลออองค์
ผิวฉวีสีสังข์สำอางค์อ่อน เหมือนมารดรแต่พระเกศเนตรขนง
ดูคมขำอำไพวิไลทรง มาตุรงค์ให้ชื่อพระมังคลา
นางรำภาสะหรีมีโอรส เหมือนทรงยศศรีสุวรรณกรรณหัตถา
ทั้งผิวเหลืองเรืองรองดังทองทา ชื่อวลายุดางามสรรพางค์
นางยุพานารีก็มีบุตร เหมือนสินสมุทรเนตรแดงดังแสงฝาง
ผิวเนื้อเขียวเขี้ยวแหลมเกศแก้มคาง ไม่ผิดอย่างบิดาชื่อวายุพัฒน์
แล้วลาลีมีบุตรสุดสวาท เป็นชายชาติเชื้อวงศ์พงศ์กษัตริย์
ไม่เพี้ยนผิดบิตุรงค์ทรงสันทัด ทั้งเอวบางร่างรัดชื่อหัสกัน ฯ
พระมังคลากับวลายุดาราช อยู่กับบาทหลวงใหญ่ในไอศวรรย์
กุมาราวายุพัฒน์หัสกัน ทั้งสองนั้นอยู่ที่พระปีโป
ตั้งพากเพียรเรียนหนังสือถือฝรั่ง อาจารย์สั่งสอนสิกขาเยวาโห
ดูตำราฟ้าดินค่อยภิญโญ ไม่มีโรคาพานสำราญใจ ฯ
จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก การภิเษกขัดข้องไม่ผ่องใส
ครั้นเกี่ยวดองสองทัพยกกลับไป พระหัสไชยสร้อยเศร้าเปล่าอุรา
คิดคะนึงถึงลูกสาวเจ้าผลึก ไม่วายนึกนอนฝันกระสันหา
โอ้น้องน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา เสียดายมาถึงแล้วกลับแคล้วกัน
นิจจาเอ๋ยเคยหอมถนอมสนิท เคยนอนชิดชมน้องประคองขวัญ
เคยยิ้มสรวลชวนชื่นทุกคืนวัน เมื่อกระนั้นน้อยหรือใจไม่ไยดี
ได้ร่วมเรียงเคียงเขนยชมเชยกอด เจ้าเคยพลอดจุกจิกพี่พลิกหนี
แม้รักใคร่ในนางเหมือนอย่างนี้ ให้ฟ้าผี่เถิดสินะไม่ละเลย
เมื่ออยู่ทัพพลับพลาลังกานั้น เหมาะเบาบันหรือช่างเฉาเจียวเราเอ๋ย
ให้อายใจได้แต่เบียดชิดเฉียดเชย มิได้เกยกอดชมสมคะเน
มาเมืองนี้พี่ก็หมายไม่คลายคลาด กลับนิราศเริศร้างไปห่างเห
อันกรุงไกรไกลทางขวางทะเล สุดคะเนนึกสะอื้นกลืนน้ำตา
โอ้แต่นี้มิได้พบประสบแล้ว เสียดายแก้วนัยน์เนตรของเชษฐา
เมื่อรบรับกับฝรั่งเมืองลังกา พระมารดายกให้เหมือนใจคิด
เคยกอดพี่มิให้ออกไปนอกรถ หอมแป้งสดแสนชื่นระรื่นจิต
เคยกอดจูบลูบต้องประคองชิด มาเปลื้องปลิดเปล่าใจจำไกลกัน
ถึงยามนอนกรพาดนลาฏนึก เหลือรำลึกหลงเพ้อละเมอฝัน
จนใช้เหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล หลงเรียกชื่อสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา
แต่ดิ้นโดยโหยหวนคร่ำครวญคิด มิรู้ลืมปลื้มจิตกนิษฐา
จำจะคิดบิดผันจำนรรจา ลาบิดาชนนีตามพี่นาง
แล้วจะได้ไปเมืองผลึกน้อง ได้พบสองศรีสวัสดิ์ไม่ขัดขวาง
รำพึงความยามเศร้าค่อยเบาบาง พอสว่างเวลารุ่งราตรี
จึงโสรจสรงทรงเครื่องแล้วเยื้องย่าง พร้อมด้วยเหล่าสาวสุรางค์นารีศรี
มาขึ้นเฝ้าพระชนกชนนี อัญชลีแล้วสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
กรุงกษัตริย์ตรัสถามด้วยความรัก เป็นไรพักตร์เผือดรูปซูบหนักหนา
โอรสรับอภิวันท์จำนรรจา ลูกตรึกตรากตรอมใจมิได้วาย
ด้วยพี่นางช่างกระไรมิได้เหตุ ทั้งพระเชษฐาตามสูญความหาย
ฉวยขัดขวางอย่างไรจะได้อาย ขอถวายบังคมลาฝ่ายุคล
ไปเที่ยวตามถามข่าวสืบราวเรื่อง ตามบ้านเมืองเกาะแก่งทุกแห่งหน
หรือเสียเรือเผื่อจะค้างอยู่กลางชล ถึงอับจนจะได้พามาธานี
พระฟังความห้ามบุตรสุดสวาท เขาตัดขาดเชื้อสายจึงหน่ายหนี
อย่าตามไปให้ลำบากยากโยธี อยู่บูรีเช้าค่ำให้สำราญ ฯ
พระฟังตรัสตัดรอนถอนสะอื้น อุส่าห์กลืนชลนาน่าสงสาร
ศิโรราบกราบประณตบทมาลย์ ขอประทานโทษที่พระพี่ยา
ซึ่งแค้นเคืองเรื่องราวคราวฝรั่ง ไม่จงหวังร่วมนิเวศน์กับเชษฐา
จึงหลบลี้หนีงานการวิวาห์ ได้ล่วงราชอาชญาฝ่าธุลี
แต่ส่วนลูกผูกใจอาลัยหนัก เคยเห็นพักตร์พี่น้องกันสองศรี
ทั้งเป็นหญิงทิ้งขว้างเสียอย่างนี้ จะรู้ที่ผินหน้าไปหาใคร
พลางโศกาอาดูรพูนเทวษ พระชลเนตรนองตกซกซกไหล
พระบิตุรงค์สงสารรำคาญใจ มิให้ไปก็จะเศร้าเฝ้าโศกา
จึงว่าพ่อก็ไม่ห้ามตามแต่จิต เมื่อขืนคิดรักใคร่ก็ไปหา
ตามลำพังพี่น้องกันสองรา แต่อย่าว่าข้าใช้ให้ไปตาม ฯ
พระรับสั่งบังคมบรมนาถ จากปราสาทเสด็จมาหน้าสนาม
ขึ้นหยุดยั้งนั่งพลับพลาสง่างาม จึงสั่งความแก่มหาเสนาใน
จงแต่งลำกำปั่นสุวรรณมาศ ใช้ใบตาดธงทองให้ผ่องใส
เปลี่ยนรอกใบสายสมอเชือกช่อใบ ทำด้วยไหมเบญจพรรณให้ทันการ
คนประจำกำปั่นสักพันถ้วน เลือกแต่ล้วนเข้มแข็งกำแหงหาญ
ทั้งล้าต้าต้นหนพวกคนงาน ที่ชำนาญนาวาจะคลาไคล
ครั้นสั่งเสร็จเสด็จกลับผู้รับสั่ง ไม่รอรั้งเรียกกันเสียงหวั่นไหว
บ้างเปลี่ยนเชือกเลือกเสาผลัดเพลาใบ สมอไหมเบญจพรรณฟั่นเป็นพวน
บรรทุกน้ำลำเลียงเสบียงเพียบ ทอดประเทียบประทับท่าหน้าฉนวน
พร้อมปืนผาอาวุธชุดชนวน ทหารถ้วนพันประจำในลำทรง ฯ
ครั้นรุ่งแจ้งแสงสูรย์จำรูญจำรัส หน่อกษัตริย์จรลีเข้าที่สรง
น้ำกุหลาบอาบอบตลบองค์ แล้วสอดทรงเครื่องกษัตริย์จำรัสเรือง
มงกุฎเก็จเพชรกระจ่างสว่างวับ เป็นนวลจับแจ่มศรีฉวีเหลือง
สอดฉลองพระบาทแล้วยาตรเยื้อง นางเชิญเครื่องงามงามตามลีลา
ลงกำปั่นบัลลังก์ขึ้นนั่งอาสน์ พร้อมมหาดเล็กพี่เลี้ยงเคียงซ้ายขวา
นายทหารขานโห่เป็นโกลา ยิงปืนหน้าเรือตึงกึงกึงกัง
ประโคมฆ้องกลองฤกษ์เอิกเกริกเสียง เสนาะสำเนียงเซงแซ่ทั้งแตรสังข์
ลอยลำเลื่อนเคลื่อนคลาจากหน้าวัง ได้กำลังลมดีให้คลี่ใบ
แล่นออกจากปากอ่าวลมว่าวส่ง สะบัดธงปลายปลิวหวิวหวิวไหว
ดูอ้างว้างกลางทะเลว้าเหว่ใจ ชลาไลยลมคลื่นเสียงครื้นครึก ฯ
หน่อกษัตริย์ตรัสสั่งให้ตั้งเข็ม ออกแล่นเล็มจะไปเข้าอ่าวผลึก
พอแดดลบพลบค่ำออกน้ำลึก เรือสะทึกสะท้านเลื่อนสะเทื้อนคลอน
ถูกลมแดงแคลงคลื่นทะมึนมืด เป็นเกลียวยืดใหญ่กลิ้งเท่าสิงขร
เยือกเขยื้อนเคลื่อนโขยดโลดกระดอน กำปั่นคลอนโคลงป่วนซุนซวนเซ
ยิ่งดึกดื่นคลื่นสาดบนดาดฟ้า ลมสลาตันผันพัดหันเห
คนเข้าห้องท้องคลอนดังนอนเปล จนถึงเวลาสว่างไม่สร่างลม
พวกล้าต้าฆ่าไก่ตั้งไหว้เจ้า ทั้งเหล้าข้าวเครื่องสังเวยนมเนยขนม
จนเบี่ยงบ่ายคลายคลื่นต่างชื่นชม กลับเป็นลมว่าวแล่นแสนสบาย ฯ
พระขึ้นนั่งบัลลังก์ท้ายบาหลี ผูกม่านสีซุ้มหลังคาฝาพระฉาย
ชมมัจฉาคลาเคลื่อนลอยเลื่อนราย เห็นคล้ายคล้ายว่ายเคล้าสำเภาทอง
ทั้งกุ้งกั้งมังกรสลอนสล้าง บ้างดำบ้างผุดฟูเป็นคู่สอง
พวกเหราม้าน้ำคล่ำคะนอง บ้างพ่นฟองฟุ้งฟ้าฝูงปลาวาฬ
เหล่ากระโห้โผล่ผุดไล่วุดวาด ฉนากฟาดงวงฟัดอยู่ฉัดฉาน
เสือสมุทรผุดโผนโจนทะยาน คชสารสินธูขึ้นชูงา
บ้างตัวเหมือนวัวควายมีหลายอย่าง เหมือนแรดกวางหางพลัดเป็นมัจฉา
บ้างเหมือนหอยลอยเลื่อนค่อยเคลื่อนคลา ครั้นเยี่ยมหน้าออกเหมือนหมีต่างชี้ดู
เงือกมนุษย์ผุดกลุ้มทั้งหนุ่มสาว ล้วนผมยาวปรกบ่ามีตาหู
บ้างเหมือนแพะแกะกายกลายเป็นงู ขึ้นฟ่องฟูฟันคลื่นเสียงครื้นเครง
ฝูงโลมากาสิกผุดพลิกโพล่ง ที่ใหญ่โล่งงวงโง้งกระโทงเหง
ฮุบกันติดบิดสะบัดฟัดกันเอง ดูน่าเกรงกลัวปลาในสาชล
มังกรว่ายสายสมุทรขึ้นผุดขวาง ยาวเหมือนอย่างโขดเขินเนินถนน
เห็นกำปั่นหันเหียนวงเวียนวน ต้องเผาขนไก่กันด้วยควันไฟ
พอสัตว์จมลมเงียบเชียบสงัด ไม่แกว่งกวัดธงทิวริกริ้วไหว
ดูน้ำนิ่งวิ่งพร่างเป็นหางไป เหมือนน้ำในสระซึ้งอั้นอึ้งลม
ต้องเลื่อนลอยคอยวายุพาพัด ให้ฆ่าสัตว์เซ่นพระกาลเผาสารส้ม
แล้วตีกลองฆ้องระฆังดังระดม พอได้ลมแล่นตัดตามอัธยา
ด้วยหมายมุ่งกรุงผลึกออกลึกล้ำ เห็นแต่น้ำในทะเลกับเวหา
จะแลเหลียวเปลี่ยวใจนัยนา จนเวลาค่ำพลบจุดคบโคม ฯ
พระนั่งเล่นเย็มลมชมอากาศ พระพายผาดพัดเรื่อยเฉื่อยชื่นโฉม
ดูดาวเดือนเกลื่นสว่างกลางโพยม ยิ่งนึกโทมนัสในใจรัญจวน
คิดคะนึงถึงพี่เป็นที่รัก เคยพร้อมพรักปรีดิ์เปรมเกษมสรวล
เคยคิดบอกดอกสร้อยน้องคอยทวน เคยชี้ชวนชมฟ้าดาราราย
โอ้ยามนี้วิบัติต้องพลัดพราก ต่างจำจากจำไกลจิตใจหาย
ทุกค่ำเช้าเปล่าเปลี่ยวอยู่เดียวดาย มิได้วายวันนึกนิ่งตรึกตรอง
แล้วรำพึงถึงลูกสาวเจ้าผลึก จะรำลึกถึงพี่มั่งหรือทั้งสอง
ฝาแฝดคู่ดูดีทั้งพี่น้อง ประไพพริ้มยิ้มย่องละอองนวล
ดูรูปร่างช่างเหมือนไม่เคลื่อนคลาด เหลือประหลาดลืมองค์ทรงพระสรวล
คิดถึงเคยเชยชื่นรื่นรัญจวน ยิ่งอักอ่วนป่วนจิตคิดคะนึง ฯ
ดูเรือช้ากว่าทุกครั้งสั่งคนใช้ ให้แทรกใบซ้ายขวาผูกผ้าขึง
ทุกคืนค่ำร่ำใช้ใบตะบึง จนเข้าถึงอ่าวผลึกดึกสองยาม
ทอดสมอรอราอยู่หน้าด่าน พวกทหารเห็นรู้จักร้องทักถาม
ด้วยเกี่ยวดองสองเมืองรู้เรื่องความ ไม่ห้ามปรามปล่อยให้ขึ้นไปวัง
กำปั่นจอดทอดท่าหน้าฉนวน ขุนนางชวนกันมารับคอยคับคั่ง
พระทรงอาสน์ราชสุวรรณบัลลังก์ เข้าในวังคอยเฝ้าเจ้านคร ฯ
ฝ่ายองค์พระอภัยมณีนาถ บรมบาทบพิตรอดิศร
สถิตแท่นแวนฟ้าสถาวร พร้อมนิกรกัลยาคณานาง
คอยขับรำบำรุงกรุงกษัตริย์ บริบูรณ์พูนสวัสดิ์ไม่ขัดขวาง
ครั้นสายแสงแต่งองค์ทรงสำอาง พร้อมขุนนางน้อมประณตบทมาลย์ ฯ
หน่อกษัตริย์หัสไชยเข้าไปเฝ้า พระเรียกเข้าไปที่แท่นแสนสงสาร
พานพระศรีที่บัลลังก์ตั้งประทาน ให้กุมารร่วมเสวยชมเชยพลาง
แล้วตรัสถามตามทำนองถึงสองกษัตริย์ ยังไพบูลย์พูนสวัสดิ์หรือขัดขวาง
แต่จากมากว่าปีอันพี่นาง ยังได้ข่าวคราวบ้างหรืออย่างไร ฯ
หน่อกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ทรงสดับ น้อมคำนับทูลแจ้งแถลงไข
อันสองกษัตริย์ขัตติยาเสนาใน ทั้งพลไพร่พร้อมดีบริบูรณ์
แต่พี่นางทั้งสมเด็จพระเชษฐา ไม่ทราบว่าดีร้ายไปหายสูญ
แสนละห้อยคอยหาให้อาดูร จึงมาทูลถามความตามสงกา
ด้วยเกณฑ์เรือเหนือใต้ไปเที่ยวค้น ทุกตำบลเกาะแก่งแสวงหา
ไม่เห็นหายหมายที่พระพี่ยา จะแวะมาเฝ้าบ้างหรืออย่างไร ฯ
พระฟังคำร่ำว่านิจจาเอ๋ย จะหลงเลยลึกซึ้งไปถึงไหน
ที่จริงจิตบิดรไม่นอนใจ ให้เวียนไปสืบเรื่องทุกเมืองราย
แต่เรือใช้ใหญ่น้อยสักร้อยเศษ คอยฟังเหตุเช้าเย็นก็เห็นหาย
หมอดูดีที่ไหนก็ให้ทาย ว่าไม่ตายแต่จะมายังช้านาน
พ่อทุกข์ถึงเสาวคนธ์วิมลมิ่ง ด้วยเป็นหญิงยากแค้นแสนสงสาร
ทั้งเห็นเจ้าเศร้าสร้อยพลอยรำคาญ จะคิดอ่านเตรียมพลเที่ยวค้นคว้า
จงฟังข่าวราวเรื่องอยู่เมืองนี้ คอยพวกที่แยกย้ายเที่ยวรายหา
ทั้งใต้เหนือเผื่อไปปะเขาจะมา เราจึงพากันไปตามนางทรามวัย ฯ
พระตรัสพลางทางชวนพระหน่อนาถ ขึ้นปราสาทด้วยสนิทพิสมัย
ฝ่ายองค์พระมเหสีดีพระทัย เข้าลูบไล้ลูกเขยนั่งเชยชม
แม่รำลึกนึกถึงพึ่งได้เห็น พ่อเคยเป็นเพื่อนชีวิตสนิทสนม
น้อยหรือรูปซูบผอมด้วยตรอมตรม เพราะระทมทุกข์ทวีถึงพี่นาง
แม่เสาวคนธ์มณฑานิจจาเอ๋ย กระไรเลยละน้องให้หมองหมาง
เที่ยวสืบถามตามติดทุกทิศทาง น้อยหรือช่างแคล้วคลาดประหลาดใจ ฯ
พระฟังตรัสมธุรสประณตสนอง พระคุณสองกษัตราจะหาไหน
ถึงทุกข์ทนผลกรรมได้ทำไว้ ก็มิได้ลืมพระคุณกรุณา
น้ำใจลูกผูกพันทุกวันนี้ เหมือนชนนีที่กำเนิดเกิดเกศา
เที่ยวตามพี่มิได้แจ้งแห่งกิจจา จึงแวะมาอภิวาทบาทบงสุ์ ฯ
นางฟังหน่อวรนาถฉลาดฉลอง นั่งยิ้มย่องชื่นชมสมประสงค์
เรียกบุตรีพี่น้องทั้งสององค์ ให้โฉมยงอัญชลีพระพี่ยา
พระรับหัตถ์ตรัสทักด้วยรักใคร่ สบายใจอยู่หรือสองพระน้องจ๋า
นางรับจ๊ะอภิวันท์จำนรรจา ตามประสาซื่อตรงเหมือนวงศ์วาน
พระมารดาว่าพ่อก็เหมือนบุตร จงยั้งหยุดอยู่ปราสาทราชฐาน
ได้เห็นเจ้าเช้าค่ำค่อยสำราญ อยู่กับมารดาได้ใกล้ใกล้กัน
แล้วทูลลาพาพระหน่อวรนาถ ไปปราสาทสั่งเหล่านางสาวสรรค์
ทอดยี่ภู่ปูลาดอาสน์สุวรรณ มีฉากกั้นบรรจถรณ์อ่อนสำอาง
นางอยู่งานพานพระศรีมีสำหรับ คอยกล่อมขับปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
แต่บุตรีพี่น้องทั้งสองนาง อยู่ห้องกลางต่างหากจัดหมากพลู
ด้วยรู้ทีพี่ชายก็อายเหนียม เห็นและเลียมเล่นตาน่าอดสู
กลัวสาวสาวเหล่าข้าหลวงจะล่วงรู้ แกล้งซ่อนอยู่เสียมิได้ไปใกล้กราย
แต่เช้าเย็นเป็นธุระเครื่องเสวย เหมือนอย่างเคยต้องไปเรียบเทียบถวาย
พระหัสไชยใจรักตรัสทักทาย ชวนสองสายสวาทเสวยเหมือนเคยกัน
นางอายเอียงเมียงเมินเชิญพระพี่ พระเซ้าซี้ซ้ำชวนนางสรวลสันต์
พระวอนวิงจริงนะเมื่อกระนั้น กินด้วยกันหรือรังเกียจคิดเกลียดชัง ฯ
สองสุดาว่าพระองค์สิทรงยศ น้องถอยถดวาสนากว่าแต่หลัง
มิควรเคียงเรียงชิดกลัวผิดพลั้ง ไม่ชิงชังเชิญเสวยแล้วเลยลา
แกล้งหลีกออกนอกฉากไปจากห้อง พระตรัสร้องเรียกก็ไม่กลับไปหา
พระหัสไชยไม่เสวยเลยนิทรา พวกสาวสรรค์กัลยาปรึกษากัน
จะเชิญเครื่องกลับไปมิได้เสวย ฉวยเกินเลยลงหวายเสียดายสัน
ต้องรอรั้งตั้งค้างจนกลางวัน นางสาวสรรค์พรั่นกลัวทุกตัวนาง ฯ
พอโฉมยงองค์พระมเหสี ออกจากที่เฝ้ามามุขขวาขวาง
เห็นเครื่องอานพานตั้งยังคั่งค้าง จึงถามนางสาวสรรค์กำนัลใน
เขาทูลความตามเรื่องที่เคืองข้อง ชวนพระน้องไม่เสวยเลยหลับใหล
มาตุรงค์สงสารรำคาญใจ เสด็จไปเข้าห้องสองธิดา
จึงแกล้งขู่ดูดู๋ดื้อถือทิฐิ จะเรียนริตัดวงศ์เผ่าพงศา
ร่วมเสวยเคยแต่ครั้งไปลังกา เดี๋ยวนี้มาขัดขวางเป็นอย่างไร
แม้ทราบถึงบิตุรงค์คงจะกริ้ว ทำบิดพลิ้วเช่นนี้เห็นดีไฉน
อย่าขัดขวางห่างแหไปแม่ไป ปลุกพี่ให้เธอเสวยเหมือนเคยกัน ฯ
สองบุตรีขี้ขลาดมิอาจขัด ชลีหัตถ์หักอายจำผายผัน
มาชวนเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล เข้าเคียงบรรจถรณ์ที่พระพี่ยา
ค่อยยอบองค์ลงคำนับอภิวาท สะกิดบาทบทเรศพระเชษฐา
พระเหลือบดูรู้ว่าน้องสองสุดา แกล้งชักผ้าคลุมพระพักตร์ไม่ทักทาย
จันทร์สุดาว่าพระพี่มิอยากหลับ เชิญช่วยรับเครื่องเสวยเคยถวาย
สร้อยสุวรรณนั้นว่าเหลือเบื่อจะตาย จนเบี่ยงบ่ายช้านานรำคาญครัน
แกล้งหลับเฉยเลยนิ่งจริงนะจ๊ะ จะให้พระชนนีมาตีฉัน
น้องจะมาเสวยด้วยพลางช่วยกัน เฝ้าปลุกสั่นเซ้าซี้พระพี่ยา ฯ
พระแช่มชื่นฝืนองค์ดำรงนั่ง แกล้งผินหลังลองจิตกนิษฐา
สร้อยสุวรรณนั้นถวายสรงพักตรา จันทร์สุดาเรียงเรียบเทียบเครื่องอาน
แล้วต่างอ้อนวอนว่านิจจาเอ๋ย ไม่เสวยโภชนากระยาหาร
จะให้น้องต้องโทษไม่โปรดปราน แต่ก่อนกาลก็ไม่เป็นเหมือนเช่นนี้
จริงจริงนะพระช่างไม่อาลัยน้อง จึงขัดข้องคิดอางขนางหนี
อย่าอดเสวยเลยถ้าแม้นแค้นเต็มที จะหยิกตีตามจะทำให้หนำใจ
พระฟังคำร่ำว่าน่าสงสาร ช่างอ่อนหวานวาจาอัชฌาสัย
จึงว่าพี่มิได้เฉยเคยอย่างไร ก็รักใคร่อย่างนั้นไม่ฉันทา
จริงจริงนะพระน้องทั้งสองอีก แกล้งเลี่ยงหลีกหลบพักตร์เสียหนักหนา
เคยชิดเชื้อเมื่อครั้งอยู่ลังกา เดี๋ยวนี้มาห่างเหินเผอิญเป็น
ชวนเสวยไม่เสวยแกล้งเลยหลบ ไม่อยากพบไม่รอไม่ขอเห็น
อยู่ดีดีวิบากกระดากกระเด็น ไกลสักราวเก้าเส้นสิบห้าวา
นี่หากพระชนนีจะตีน้อง ดอกจึงต้องตามบังคับกลับมาหา
ถ้าหาไม่ไหนพระน้องสองสุดา จะกลับมาหาพี่ไม่มีเลย ฯ
ทั้งสองนางต่างยิ้มว่าอิ่มเหลือ พระชวนเมื่อเช้าจึงไม่ได้เสวย
แต่เพียงนี้มิใช่ว่าไม่เคย มิควรพระจะว่าเฉยว่าเลยละ
คุณพระพี่ที่ลังการบข้าศึก น้องก็นึกอยู่ทุกสิ่งจริงจริงหนะ
อย่าพักร่ำลำเลิกเลยพุคะ มิใช่จะลืมพระคุณกรุณา
น้องก็รู้อยู่ในจิตว่าสิทธิ์ขาด เป็นข้าบาทบทเรศพระเชษฐา
ฆ่าก็ตายขายก็ขาดตามอาชญา จงเมตตาอย่าให้น้องนี้ต้องตี ฯ
แม่สร้อยสุวรรณจันทร์สุดาหนักหนานัก มิควรจักแกล้งว่าเป็นทาสี
ทีหลังถ้าว่ากล่าวเหมือนคราวนี้ จะทูลพระชนนีให้ตีน้อง
แล้วลีลามานั่งที่ตั้งเครื่อง แลชำเลืองเหลียวหลังดูทั้งสอง
นางเรียงเรียบเทียบสุวรรณภาชน์ทอง ส้อมฉลองพระหัตถ์จัดประจง
พระเห็นสองทรามวัยไม่เสวย แกล้งนิ่งเฉยเสียไม่ชวนนวลหง
นางรู้เท่าเฝ้าอ้อนวอนพระองค์ ไม่โปรดทรงเสวยบ้างเป็นอย่างไร
พระค้อนพลางทางถามทรามสงวน แม่ไม่ควรเสวยหรือถือไฉน
เมื่อตะกี้นี้สัญญาว่ากระไร ทำลืมไปเสียแล้วหรือแก้วตา ฯ
นางฟังคำร่ำตรัสสุดขัดข้อง ยกชามทองมาตั้งทั้งซ้ายขวา
พระแย้มสรวลชวนน้องสองสุดา เสวยเครื่องพระกระยากับนารี
นางหยิบลงตรงไหนพระหยิบมั่ง นางหยุดยั้งยิ้มพรายชม้ายหนี
พระซักถามนามกับข้าวแกล้งเซ้าซี้ นางทูลชี้ถวายพลางต่างต่างกัน
ไก่พะแนงแกงเผ็ดกับเป็ดหั่น ห่อหมกมันจันลอนสุกรหัน
ทั้งแกงส้มต้มขิงทุกสิ่งอัน กุ้งทอดมันม้าอ้วนแกงบวนเนื้อ
พระฟังนางช่างฉลองของเล็กน้อย พลอยอร่อยรสชาติประหลาดเหลือ
จนอิ่มหนำซ้ำเสวยของหวานเจือ ค่อยชิดเชื้อชอบชื่นระรื่นใจ ฯ
ครั้นสำเร็จเสร็จเสวยเหมือนเคยรัก ต่างแย้มพักตร์พจนาอัชฌาสัย
แล้วพี่น้องสองสุดาทูลลาไป พระหัสไชยสร้อยเศร้าเปล่าอุรา
ขึ้นไสยาสน์อาสน์อ่อนบรรจถรณ์แท่น ยิ่งสุดแสนเศร้าสร้อยละห้อยหา
คิดถึงน้องสองสมรแต่ก่อนมา เคยพูดจาชมเชยเช่นเคยรัก
เมื่อยังเยาว์เฝ้ากวนเฝ้าชวนพลอด ไม่พูดกอดจี้พี่จักดี้หนัก
พระนึกหลงทรงพระสรวลเสียงคักคัก คิดอายพักตร์สาวสรรค์กำนัลใน
อนาถนอนกรเกยเขนยหนุน ให้คร่ำครุ่นครวญคิดพิสมัย
จะโลมเล้าเยาวมาลย์ประการใด ยิ่งคิดให้มืดเม้นไม่เห็นทาง
จะลดเลี้ยวเกี้ยวสร้อยสุวรรณพี่ ก็กีดที่จันทร์สุดาเข้ามาขวาง
จะเกี้ยวน้องลองสักทีกีดพี่นาง ไม่เหมือนอย่างใจนึกยิ่งตรึกตรา
ดูทำนองสององค์พระนงนุช ยังซื่อสุจริตรักเราหนักหนา
แต่คราวเคราะห์เพราะมาพ้องกันสองรา ต้องเกี้ยวฝาแฝดคู่อยู่จริงจริง