Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
นั่งคำนับพับเพียบดูเรียบร้อย เหมือนเณรน้อยน่าจูบเจียวรูปโฉม
แล้วว่าเชิญเดินไปหาสีกาโยม ประเล้าประโลมอำลาเขาคลาไคล
โอ้เอ็นดูมุนีฤๅษีน้อย ให้ละห้อยโหยหาน้ำตาไหล
เข้ากราบเท้าเจ้าตาด้วยอาลัย หลานจะไปกังวลด้วยชนนี
พระเจ้าปู่ดูแลแม่ฉันด้วย จะเจ็บป่วยเป็นตายอย่าหน่ายหนี
ฉันไปปะพระบิดาไม่ช้าที ถ้าอยู่ดีแล้วจะลามาหาคุณ
ฉวยขัดข้องต้องอยู่นานสงสารแม่ ผู้เดียวแท้สิ้นสุดที่อุดหนุน
เห็นแต่ปู่อยู่ใกล้น้ำใจบุญ จงการุญอย่าให้มีราคีพาน ฯ
พระฟังคำร่ำสั่งก็สังเวช น้ำพระเนตรหลั่งลงน่าสงสาร
ด้วยเคยเห็นเอ็นดูพระกุมาร สิทธาจารย์จึงว่าเจ้าอย่าเศร้าใจ
ที่มารดาตาจะรับช่วยดับเข็ญ ให้อยู่เย็นตามประสาอัชฌาสัย
จงหักจิตปลิดปละสละไป อย่าห่วงใยโยมอยู่กับปู่แล้ว
พลางอำนวยอวยพรถาวรสวัสดิ์ จงกำจัดภัยพาลเถิดหลานแก้ว
ใครปองร้ายหมายมาดจงคลาดแคล้ว ให้ผ่องแผ้วภิญโญเดโชชัย ฯ
กุมารสุดสาครยอกรกราบ น้ำตาอาบอุตส่าห์ฝืนสะอื้นไห้
ถือไม้เท้าก้าวมาศาลาลัย สู้แข็งใจจูงพระยาอาชาเดิน
มาเงื้อมเขาเสาโคมเห็นโยมตื่น ถอนสะอื้นอ้างว้างจะห่างเหิน
นางเห็นลูกผูกชฎาพาเจริญ สำรวมเดินดังมหาสิทธาจารย์
ความดีใจไหว้ว่าพระดาบส ช่างสร้างพรตงดงามทรามสงสาร
จะเปลื้องปลดอดนมเป็นสมภาร เจียวหรือฉานโมทนาสถาวร ฯ
มุนีน้อยค่อยนั่งจะสั่งแม่ แต่แลแลแล้วก็ขืนสะอื้นอ้อน
จะออกคำอำลาให้อาวรณ์ สะท้อนถอนฤทัยมิใคร่ลา
แล้วว่าฉันบรรพชามาวันนี้ ให้กุศลชนนีจงหนักหนา
วันหนึ่งปู่ผู้เฒ่าเล่าลูกยา ว่าบิดาตกยากมาจากเมือง
พลอยสำเภาเขาไปจะได้สุข หรือเป็นทุกข์ทนอยู่ไม่รู้เรื่อง
มรคาสารพัดจะขัดเคือง จะถึงเมืองเหมือนหมายหรือวายชนม์
ลูกจะมาลาตามไปถามข่าว พอให้ท้าวเธอรู้จักเสียสักหน
ถ้าเฉินฉุกทุกข์ทับถึงอับจน จะสู้ทนยากแค้นแทนบิดา
ชนนีดีฉันฝากกับปู่แล้ว จงผ่องแผ้วพักอยู่ในคูหา
อย่าถือโทษโปรดให้ลูกไคลคลา ตามศรัทธาที่ฉันคิดถึงบิดร ฯ
นางเงือกน้ำกำสรดสลดจิต สุดจะคิดคับทรวงดวงสมร
จะทานทัดขัดไว้มิให้จร สุดสาครของแม่จะแดดาล
นางดูหน้าอาลัยใจจะขาด ดังฟ้าฟาดทรวงแยกให้แตกฉาน
สะอื้นอั้นตันใจอาลัยลาน แสนสงสารโศกาแล้วว่าพลาง
โอ้ทูนหัวตัวแม่นี้ไม่ห้าม สุดแต่ตามใจปองอย่าหมองหมาง
แต่ปรานีที่ไม่แจ้งรู้แห่งทาง จะอ้างว้างวิญญาณ์ในวารี
เคยกินนมชมชื่นระรื่นรส พ่อจะอดนมหมองละอองศรี
ทั้งย่อมเยาว์เบาความได้สามปี เล็กเท่านี้นี่จะไปกระไรเลย
ต้องลมแดดแผดเผาจะเศร้าสร้อย ทั้งกล้วยอ้อยพ่อจะได้ไหนเสวย
กันดารแดนแสนไกลพ่อไม่เคย จะหลงเลยลดเลี้ยวอยู่เดียวโดย
แสนสงสารมารดาอุตส่าห์ถนอม จะซูบผอมเผือดผิวจะหิวโหย
เหมือนดอกไม้ไกลต้นจะหล่นโรย น้ำค้างโปรยปรายต้องจะหมองมัว
แม้นล้าเลื่อยเมื่อยเหน็บจะเจ็บป่วย ใครจะช่วยอนุกูลพ่อทูนหัว
ทั้งผีสางกลางชลาล้วนน่ากลัว จะจับตัวฉีกเนื้อเป็นเหยื่อกิน
สารพัดมัจฉาก็กล้าหาญ ในกลางย่านยมนาชลาสินธุ์
ทั้งครุฑาวายุภัสนกหัสดิน เที่ยวโบยบินบนอากาศไม่ขาดวัน
เห็นเดินหนคนเดียวจะเฉี่ยวฉาบ พิฆาตคาบเข่นฆ่าให้อาสัญ
น่าใจหายตายเป็นไม่เห็นกัน แม่พรั่นพรั่นเพราะว่าเจ้ายังเยาว์นัก
ถึงสิบรู้บูราณท่านเฉลย ไม่เหมือนเคยฝึกสอนด้วยอ่อนศักดิ์
อย่าจู่ลู่ดูถูกนะลูกรัก จงคิดหนักหน่วงใจดูให้ดี ฯ
สุดสาครวอนว่าอย่าปรารภ ถึงพานพบผีสางกลางวิถี
ไม้เท้าของป้องกันของฉันมี ทั้งม้าขี่เขี้ยวเพชรเกล็ดเป็นนิล
อนึ่งเล่าเจ้าตาวิชาขลัง ได้สอนสั่งเสร็จสมอารมณ์ถวิล
อย่าหวาดหวั่นพรั่นใจที่ไพริน ถึงของกินก็พอเสาะตามเกาะเกียน
ที่พ่ออยู่ปู่ชี้วิถีแล้ว ประเทศแถวทางทิศสถิตเสถียร
จำสำคัญมั่นคงไม่วงเวียน จะพากเพียรพยายามไปตามบุญ
ถึงยังเด็กเหล็กเพชรไม่เข็ดขอน จะเจาะชอนเชิงลำเนาภูเขาขุน
จะลำบากยากแค้นเพราะแทนคุณ ก็ได้บุญเบื้องหน้าขอลาไป ฯ
นางรู้ว่าอาจารย์บอกหลานน้อย ที่เศร้าสร้อยสร่างเสื่อมเพราะเลื่อมใส
ฤๅษีช่วยด้วยแล้วเห็นไม่เป็นไร ค่อยวางใจจึงว่าแม่ก็แก่กาย
พ่อไปปะพระบิดาแล้วอย่ากลับ จงอยู่กับภูวนาถเหมือนมาดหมาย
แม้นลูกยาผาสุกสนุกสบาย ถึงแม่ตายเสียก็ไม่อาลัยตัว
ถ้าเที่ยวไปไม่พบตลบหลัง มาเหมือนสั่งอย่าให้สูญนะทูนหัว
แม่อยู่นี่มิเป็นไรดอกไม่กลัว จะฝากตัวดาบสจนปลดปลง
พ่อไปถึงจึงทูลมูลเหตุ ให้ทรงเดชทราบความตามประสงค์
ว่าชาตินี้มิได้ปะกับพระองค์ ขอดำรงรองบาททุกชาติไป
แล้วเงือกน้ำอำนวยอวยสวัสดิ์ อย่าเคืองขัดขุ่นข้องให้ผ่องใส
ให้พบปะพระบิดาดังอาลัย อรินทร์ภัยคลาดแคล้วอย่าแผ้วพาน ฯ
ฤๅษีสุดสาครรับพรแม่ จะห่างแหหวนจิตคิดสงสาร
จึงสั่งซ้ำร่ำว่าไม่ช้านาน สำเร็จการก็จะมาหามารดร
แล้วลานางย่างเยื้องชำเลืองเหลียว ให้เปล่าเปลี่ยวเสียวทรวงสะท้อนถอน
ขึ้นทรงนั่งหลังพระยาม้ามังกร แล้วหยุดหย่อนยืนยั้งเหลียวหลังแล
เห็นศาลาอาลัยเพียงใจขาด จะนิราศแรมร้างไปห่างแห
สะอื้นไห้ใจคอให้ท้อแท้ คิดถึงแม่ถึงตายิ่งอาลัย
ชุลีกรวอนว่าเทพารักษ์ ซึ่งสำนักเนินผาชลาไหล
ช่วยคุ้มครองป้องปัดกำจัดภัย เทพไททิพโสตจงโปรดปราน
แล้วแลเล็งเพ่งพิศทิศพายัพ ขยับขับม้าก้าวดูห้าวหาญ
อัสดรถอนถีบสุธาธาร ควบทะยานเหยียบน้ำไม่ซ้ำรอย
ดูลิ่วลิ่วปลิวต่ายไปตามคลื่น เหมือนเดินพื้นแผ่นตลิ่งวิ่งหยอยหยอย
ยิ่งลมกล้าม้าโลดกระโดดลอย พระหน่อน้อยนั่งชมยมนา
ดูกว้างขวางว้างโว้งละโล่งลิ่ว เห็นริ้วริ้วเรี่ยรายทั้งซ้ายขวา
ล้วนละเมาะเกาะใหญ่แต่ไกลตา อุปมาเหมือนหนึ่งแหนแลลิบลิบ ฯ
ถึงเมืองล่มจมสมุทรมนุษย์ม้วย ประกอบด้วยยักขินีพวกผีดิบ
เห็นมนุษย์สุดอยากปากยิบยิบ เสียงซุบซิบเสแสร้งจำแลงกาย
เป็นถิ่นฐานบ้านเมืองเรืองอร่าม ทั้งตึกรามเรือนเรือดูเหลือหลาย
ตลาดน้ำเรือสัญจรเที่ยวคอนพาย บ้างร้องขายข้าวของที่ต้องการ
สุดสาครอ่อนแอครั้นแลเห็น คิดว่าเป็นปัถพินที่ถิ่นฐาน
ทั้งแลเห็นเต้นรำน่าสำราญ เขาเรียกขานขับม้าเข้าธานี
เข้าประตูดูกำแพงตะแคงคว่ำ อยู่ในน้ำเก่าแก่เห็นแต่ผี
เป็นเงาเงาเข้ากลุ้มรุมราวี กุมารตีด้วยไม้เท้าพระเจ้าตา
ถูกเนื้อตัวหัวขาดลงกลาดเกลื่อน ยังพวกเพื่อนคึกคักมาหนักหนา
บ้างอยากกินลิ้นแลบแปลบแปลบมา กุมารกล้ากลอกกลับเข้ารับรบ
ม้ามังกรถอนถีบกีบสะบัด เอาหางรัดราวกับนาคทั้งปากขบ
สังหารผีรี้พลอยู่จนพลบ เห็นเพลิงคบล้อมรอบขอบกำแพง
พวกผีดิบสิบโกฏิ์มันโลดไล่ จะเข้าใกล้กลัวมนต์ขนแสยง
แต่หลอนหลอกออกอัดสกัดสแกง ด้วยมันแกล้งจะให้วนอยู่จนตาย
กุมาราม้าทรงเฝ้าหลงรบ เที่ยวตลบไล่ผีไม่หนีหาย
ถึงเจ็ดวันมันไม่แตกไม่แยกย้าย จนม้าว่ายน้ำเวียนจะเจียนจม
ทั้งตัวสุดสาครก็อ่อนจิต รำลึกคิดถึงเจ้าตาที่อาศรม
พอเสียงดังหงั่งหง่างมากลางลม ปีศาจจมหายวับไปลับตา
เห็นโยคีขี่เมฆมาเสกเวท จึงอาเพศพวกผีหนีคาถา
ขึ้นหยุดยั้งนั่งบนใบเสมา ไหว้เจ้าตาทูลถามดูตามแคลง
มาถึงนี่ผีพร้อมเข้าล้อมหลาน คิดว่าบ้านถิ่นประเทศเป็นเขตแขวง
เข้าหักหาญราญรอนจนอ่อนแรง นี่กำแพงเมืองตั้งแต่ครั้งไร ฯ
โยคีครูผู้เฒ่าจึงเล่าเรื่อง นี่คือเมืองท้าวปักกาภาษาไสย
เพราะพรากพระโคดมจึงจมไป เห็นแต่ใบเสมาอยู่ช้านาน
เมื่อแรกล่มสมเพชพวกมนุษย์ มาม้วยมุดมรณาหนักหนาหลาน
พลไพร่ไม่น้อยสักร้อยล้าน อดอาหารหิวตายจึงร้ายแรง
แม้นเรือซัดพลัดเข้ามาเหล่านี้ เป็นเหยื่อผีพวกมันล้วนขันแข็ง
อย่ารั้งรอบังอาจจะพลาดแพลง ออกกำแพงไปเสียเจียวประเดี๋ยวนี้
ไปข้างหน้าถ้าพบมันรบอีก จงเลี่ยงหลีกเลยไปในวิถี
มันเข้าใกล้ไม้ถือที่มือตี พระมุนีแนะอุบายแล้วหายไป ฯ
สงสารหน่อบพิตรอิศเรศ ได้ทราบเหตุครูแจ้งแถลงไข
พอลับหน้าดาบสสลดใจ ลงจากใบเสมาขึ้นพาชี
มังกรกลายว่ายน้ำเหมือนเดินบก พอเดือนตกตัดทางกลางวิถี
เหมือนสำเภาเขาแล่นเมื่อลมดี เรื่อยเรื่อยรี่เร็วมาในสาคร
ครั้นรุ่งเช้าเข้าเกาะขึ้นเสาะหา ผลผลาปรางปริงริมสิงขร
กำดัดแดดแผดหนักก็พักนอน ม้ามังกรกินปลาประสาใจ
ครั้นฟื้นองค์ทรงนิลสินธพ มาไม่พบเกาะแก่งตำแหน่งไหน
สันโดษเดียวเปลี่ยวกายคล้ายคล้ายไป กำหนดได้เดือนเศษถึงเขตคน ฯ
จะกล่าวความพราหมณ์แขกซึ่งแปลกเพศ อยู่เมืองเทศแรมทางที่กลางหน
ครั้นเสียเรือเหลือตายไม่วายชนม์ ขึ้นอยู่บนเกาะพนมในยมนา
ไม่นุ่งห่มสมเพชเหมือนเปรตเปล่า เป็นคนเจ้าเล่ห์สุดแสนมุสา
ทำเป็นทีชีเปลือยเฉื่อยเฉื่อยช้า ไม่กินปลากินข้าวกินเต้าแตง
พวกสำเภาเลากาก็พาซื่อ ชวนกันถือผู้วิเศษทุกเขตแขวง
คิดว่าขาดปรารถนาศรัทธาแรง ไม่ตกแต่งตั้งแต่คิดอนิจจัง
ใครขัดสนบนบานการสำเร็จ เมื่อแท้เท็จถือว่าวิชาขลัง
คนมาขอก่อกุฏิ์ให้หยุดยั้ง นับถือทั้งธรณีเรียกชีเปลือย
ส่วนชายปลอมพร้อมหมดไม่อดอยาก มีโยมมากเหมือนหมายสบายเรื่อย
จนหนวดงอกออกขาวดูยาวเฟื้อย ทั้งผมเลื้อยลากส้นอยู่คนเดียว ฯ
กุมาราม้าทรงมาตรงเกาะ เห็นละเมาะไม้พุ่มชอุ่มเขียว
ที่เงื้อมเขาเสาหงส์ใส่ธงเทียว กุฎีเดียวดูหลังคาช่อฟ้าเฟื้อย
สำคัญว่าดาบสปรากฏกล้า จะแวะหาให้สบายพอหายเหนื่อย
จึงขับม้ามากุฎีเห็นชีเปลือย ยังหลับเรื่อยรูปร่างโคร่งคร่างครัน
ไม่นุ่งผ้าคากรองครองหนังเสือ ประหลาดเหลือโล่งโต้งโม่งโค่งขัน
น่าเหียนรากปากมีแต่ขี้ฟัน กรนสนั่นนอนร้ายเหมือนป่ายปีน
ประหลาดใจไยหนอไม่นุ่งผ้า จะเป็นบ้าไปหรือว่าถือศีล
หนวดถึงเข่าเคราถึงนมผมถึงตีน ฝรั่งจีนแขกไทยก็ใช่ที
หัวร่อพลางทางคิดผิดประหลาด หรือปีศาจยมทูตอ้ายภูตผี
จึงร้องปลุกลุกขึ้นหวาตาคนนี้ ผ้าไม่มีหรือไม่นุ่งดูรุงรัง ฯ
ฝ่ายชีเปลือยเมื่อยม่อยไปหน่อยหนึ่ง ลุกทะลึ่งเหลียวหาข้างหน้าหลัง
เห็นฤๅษีกะจิริดให้คิดชัง ขี่ม้ามังกรหางเหมือนอย่างงู
ให้คิดคร้ามถามว่ามาแต่ไหน ธุระไรหรือฤๅษีมุนีหนู
อ้ายที่ขี่นี่อะไรจะใคร่รู้ เขม้นดูเดือดใจอยู่ในที
กุมาราว่าท่านบอกเราออกก่อน ไยมานอนแก้ผ้าน่าบัดสี
หรือผ้าผ่อนท่อนสไบนั้นไม่มี ไม่ขูดขี้ฟันบ้างเป็นอย่างไร ฯ
ชีเปลือยฟังนั่งขัดสมาธิพับ แสนสับปลับปลิ้นปลอกบอกนิสัย
เราตัดขาดปรารถนาไม่อาลัย ด้วยเห็นภัยวิปริตอนิจจัง
อันร่างกายหมายเหมือนหนึ่งเรือนโรค แสนโสโครกคืออายุกเป็นทุกขัง
เครื่องสำหรับยับยุบอสุภัง จะปิดบังเวทนาไว้ว่าไร
เราถือศีลจินตนาศิวาโมกข์ สละโลกรูปนามตามวิสัย
บังเกิดเป็นเบญจขันธ์มาฉันใด ก็ทิ้งไว้เช่นนั้นจึงฉันนี้
ไม่รักรูปร่างกายเสียดายชาติ อารมณ์มาดมุ่งหมายจะหน่ายหนี
นี่ตัวท่านการธุระอะไรมี มาเดี๋ยวนี้จะไปหนตำบลใด ฯ
พระหน่อน้อยพลอยเห็นเหมือนเช่นว่า โมทนาน้อมองค์ไม่สงสัย
ลงจากหลังมังกรวอนอภัย พระอย่าได้ถือโทษจงโปรดปราน
อันข้านี้ขี่ม้ามาในน้ำ จะแวะสำนักหาผลาหาร
แล้วเล่าความตามเรื่องเคืองรำคาญ จะไปบ้านเมืองคิดถึงบิดา
ได้ยินเขาเล่าลือบ้างหรือไม่ พระอภัยบิตุเรศกับเชษฐา
จงโปรดเกล้าเล่าแถลงแจ้งกิจจา ให้นัดดาทราบความจะตามไป ฯ
ส่วนชีเปลือยเฉื่อยช้าหลับตาคิด มันเรืองฤทธิ์รู้เวทวิเศษไฉน
จำจะลวงหน่วงถามถึงความใน เห็นจะได้ดอกเด็กเล็กเท่านี้
ถ้าเดินน้ำทำเป็นเช่นอ้ายหนู จะลือกูเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ดำริพลางทางลวงดูท่วงที เป็นไรมีเราก็รู้อยู่แก่ใจ
แต่แถวทางข้างหน้านั้นปรากฏ มีน้ำกรดลึกเหลวเป็นเปลวไหล
ต่อมีมนต์กลเวทวิเศษไป จึงข้ามได้โดยง่ายไม่วายชนม์
นี่ตัวเจ้าเล่าเรียนมาแล้วหรือ จะดึงดื้อไปแล้วเห็นไม่เป็นผล
ซึ่งเดินน้ำร่ำมาในสาชล ด้วยเวทมนตร์เชี่ยวชาญประการใด ฯ
สุดสาครอ่อนศักดิ์ไม่หนักหน่วง ถูกลมลวงเล่าแจ้งแถลงไข
ที่ความรู้ครูสอนแต่ก่อนไร รำพันให้แจ้งจิตไม่ปิดบัง
แต่แก้กรดบทนี้ยังมิรู้ จะขออยู่ศึกษาวิชาขลัง
เหมือนลูกเต้าเจ้าประคุณการุณัง จงช่วยสั่งสอนให้ได้ไคลคลา ฯ
ส่วนผู้เฒ่าเจ้าอุบายกระต่ายแก่ รู้กระแสสมมาดปรารถนา
แม้นลวงได้ไม้เท้าที่ถือมา จะขี่ม้ามังกรได้ดังใจจง
จำจะหลอกบอกมนต์กันบนเขา ให้เรียนเล่าเสียเชิงละเลิงหลง
ถึงตัวดีมีครูจะอยู่คง ผลักมันลงที่ในเหวก็เหลวไป
จึงตอบคำทำทีอารีรัก ไม่ยากนักดอกจะแจ้งแถลงไข
จะเรียนร่ำตำราท่านว่าไว้ ให้ขึ้นไปบอกมนต์กันบนเนิน
ถ้าแม้นเจ้าเล่าจำได้สำเร็จ ไม่เหนื่อยเหน็ดนั่งหัวเราะเหมือนเหาะเหิน
แกล้งพูดล่อพอให้น้ำใจเพลิน แล้วพาเดินดัดดั้นขึ้นบรรพต
ถึงปากปล่องช่องเหวเป็นเปลวโปร่ง ตลอดโล่งลึกล้ำเหลือกำหนด
บอกให้นั่งตั้งประนมพรหมพรต วางไม้เท้าดาวบสไว้ริมกาย
เห็นได้ทีชีเมียงเข้าเคียงข้าง กระซิบพลางผลัดตกหัวหกหาย
กระทบหินสิ้นแรงพลิ้วแพลงกาย ทรวงทลายล้มซบสลบไป ฯ
ชีเปลือยได้ไม้เท้าของดาวบส แกถือจดจ้องเดินลงเนินไศล
ตรงมาหาพาชีด้วยดีใจ แกเงื้อไม้ม้ากลัวก้มหัวลง
ขึ้นขี่หลังรั้งสายหวายตะค้า สงสารม้าร้องเพียงจะเสียงหลง
แต่ป่วนปั่นหันเหียนวิ่งเวียนวง ด้วยรักองค์หน่อนาถไม่คลาดคลา
จนชีเปลือยเหนื่อยแรงแกว่งไม้เท้า ความกลัวราวกับจะดิ้นสิ้นสังขาร์
ต้องตามใจมิได้ขัดหัทยา ชีชราควบลองดูว่องไว
จึงขับตรงลงทะเลเที่ยวเร่ร่อน อัสดรโดดปลิวหวิวหวิวไหว
พอรู้ทีชีเปลือยไม่เหนื่อยใจ คิดจะไปเที่ยวตามความสำราญ
จึงหมายมุ่งกรุงแก้วการะเวก เป็นเมืองเอกอิศรามหาสถาน
พวกสำเภาเขาเคยขึ้นบนบาน จะคิดอ่านอวดวิชาอุตส่าห์ไป ฯ
จะกลับกล่าวเจ้าพาราการะเวก พึ่งอภิเษกแทนกษัตริย์ที่ตัดษัย
สง่างามนามพระสุริโยไทย อายุได้ยี่สิบสองขึ้นครองเมือง
มีโฉมยงองค์มิ่งมเหสี ชื่อโฉมจันทวดีฉวีเหลือง
สนมนางอย่างเอกอเนกเนือง ทั้งงานเครื่องงานกลางสำอางตา
มีพระราชบุตรีกะจิริด ประไพพิศเพียงเทพเลขา
ชื่อนงเยาว์เสาวคนธ์ดังมณฑา ชันษาสองปีกับสี่เดือน
น่าเอ็นดูรู้พลอดฉอดฉอดเสียง เสนาะสำเนียงนารีไม่มีเหมือน
ทั้งเสนาสามนต์พลเรือน ประชาราษฎร์กลาดเกลื่อนทั้งกรุงไกร
อันปิ่นปักนัคราการะเวก ถืออุเบกขามั่นไม่หวั่นไหว
พระน้าวโน้มโลมเลี้ยงทั้งเวียงชัย ไม่มีภัยผาสุกทุกทิวา
เมื่อวันนั้นบรรทมหลับสนิท ทรงนิมิตฝันฟื้นตื่นผวา
พระจำได้ในสุบินจินตนา ถึงเวลาออกยังห้องท้องพระโรง
ส่วนเสนาข้ารองละอองบาท ล้วนเปรื่องปราชญ์ปรีชาดูอ่าโถง
นุ่งสมปักชักกลีบจับจีบโจง เข้าพระโรงกราบก้มบังคมคัล
จึงตรัสบอกโหราพฤฒาเฒ่า คืนนี้เราหลับไปเมื่อไก่ขัน
ฝันว่าแร้งแดงทั่วทั้งตัวมัน แต่ขนนั้นเลี่ยนโล้นดูโกร๋นเกรียน
มันคาบแก้วแล้วบินกลิ่นตลบ เหม็นเหมือนศพซากหืนให้คลื่นเหียน
ครั้นแร้งหายพรายช่วงดวงวิเชียร สว่างเวียนวงรอบขอบบุรี
แล้วเคลื่อนคล้อยลอยร่อนเราช้อนได้ เอาส่งให้แก่ธิดามารศรี
พอรุ่งตื่นฟื้นกายจะร้ายดี พระโหรปรีชาดูให้รู้ความ ฯ
โหรรับสั่งตั้งวันพระชันษา บอกเวลาคูณครบเคารบสาม
ได้เศษเสาร์เข้าตติยะยาม จึงทูลตามไตรเพทสังเกตใจ
ซึ่งแร้งสาบคาบแก้วมาแล้วหาย คือคนร้ายรูปจริตผิดวิสัย
จะนำหน้าพากุมารอันชาญชัย เข้ามาในนคราไม่ช้านัก
ซึ่งได้แก้วแล้วประทานธิดาราช จะสังวาสสืบวงศ์ดำรงศักดิ์
มิเหมือนคำทำนายที่ทายทัก จึงปักหลักลงแล้วเฆี่ยนให้เจียนตาย ฯ
กษัตริย์สุริโยไทยได้สดับ ประทานทรัพย์ผ้าเสื้อให้เหลือหลาย
แล้วคืนเข้าแท่นสุวรรณพรรณราย แสนสบายบริบูรณ์ประยูรวงศ์ ฯ
ฝ่ายชีเปลือยเรื่อยมาในสาคเรศ ถึงขอบเขตขึ้นฝั่งดังประสงค์
แกถือหวายสายกระสันไว้มั่นคง ขับม้าทรงตรงมาท้ายธานี
ฝ่ายหนุ่มสาวชาวกรุงมุ่งเขม้น คิดว่าเป็นโปร่งเปรตประเภทผี
เสียงครึกครื้นตื่นวิ่งเป็นสิงคลี ชาวบุรีร้องอึงคะนึงไป
บ้างว่าผีขี่แพะหรือแกะอูฐ บ้างว่าภูตดอกเช่นนี้ผีที่ไหน
นางสาวแก่แลดูอดสูใจ ฮ้ายอะไรอย่างนี้ลูกมิเคย
เหล่าลูกเล็กเด็กคะนองก็ร้องว่า ดูคนแก่แก้ผ้าเจ้าข้าเอ๋ย
ตาชีเปลือยเฉื่อยสบายไม่อายเลย ทำเฉยเมยเดินมาถึงหน้าวัง
ที่รู้จักหลักแหล่งก็แจ้งเหตุ ผู้วิเศษเกาะพนมอาคมขลัง
อาราธนาว่าเจ้าคุณการุณัง นิมนต์ยั้งหยุดก่อนผ่อนสบาย
จึงถามว่ามาประสงค์สิ่งไรบ้าง จงกระจ่างแจ้งอรรถจะจัดถวาย
ส่วนตาเฒ่าเจ้าเล่ห์เพทุบาย เรามาหมายโปรดสัตว์กำจัดภัย
ด้วยบัดนี้ผีห่ามันกล้าหาญ จะเกิดการโกลาโรคาไข้
ให้รากท้นคนตายฉิบหายไป จงบอกให้กันรู้ทุกผู้คน
แม้นกลัวตายชายหญิงอย่างนิ่งช้า จงออกมานั่งข้างทางถนน
กูจึงจะประพรำด้วยน้ำมนต์ ให้รอดพ้นความตายสบายใจ
คนทั้งนั้นครั้นได้ยินก็สิ้นเกลียด อุตส่าห์เบียดเสียดกันเสียงหวั่นไหว
มานั่งหลามตามทางสล้างไป ที่เจ็บไข้คนจูงพยุงมา
ทั้งลูกอ่อนนอนเมาะนางแม่อุ้ม พวกสาวหนุ่มแน่นถนนคนนักหนา
ต่างแลดูผู้วิเศษสมเพชตา บ้างก้มหน้านั่งหัวร่ององอไป
นางสาวแก่แม่ม่ายใจขี้ขลาด ร้องกรีดกราดกราบนบนั่งซบไหว้
ด้วยกลัวตายหายเกลียดรังเกียจใจ เสนาในกราบก้มบังคมทูล
ว่าบัดนี้ชีเปลือยมาโปรดสัตว์ จะกำจัดโรคร้ายให้หายสูญ
ขี่อะไรไม่รู้จักศักดิ์ตระกูล รำพันทูลเขาว่าชีนี้ดีนัก ฯ
ธิบดินทร์ยินดีเป็นที่ยิ่ง คิดว่าจริงจะใคร่ดูให้รู้จัก
จึงตรัสว่าถ้ากระนั้นขยันนัก ไม่ประจักษ์แจ้งว่าท่านอาจารย์ดี
จงช่วยเชิญมารักษาประชาราษฎร์ ให้แคล้วคลาดบาดเจ็บไข้โพยภัยผี
ทั่วทุกคนจนรอบขอบบุรี เราจะนีมนต์บ้างเข้าวังใน
แล้วสั่งเหล่าสาวสุรางค์ต่างคำนับ ให้คอยรับผู้วิเศษข้างเพทไสย
จะพรมพรำน้ำมนต์ให้พ้นภัย พวกข้างในนอบน้อมอยู่พร้อมเพรียง
บ้างรีบรัดจัดธูปเทียนบุปผา บ้างห่มผ้าผิวไม้สไบเฉียง
เครื่องบูชามาตั้งนั่งเรียบเรียง ขี้ข้าเคียงเข้าไปนั่งข้างหลังนาย ฯ
ฝ่ายเสนามานิมนต์ผู้วิเศษ ไปรอบเขตขอบบุรินทร์สิ้นทั้งหลาย
ประน้ำมนต์คนทั่วทั้งหญิงชาย เข้าทางท้ายวังวางมากลางวัง
หม่อมผู้หญิงชิงกันดูผู้วิเศษ คิดว่าเปรตตกประหม่าหน้าเป็นหลัง
ร้องหวาดหวีดกรีดเสียงสำเนียงดัง นางชาววังวิ่งพัลวันเวียน
บ้างร้องช่วยด้วยแม่เจ้าคุณเอ๋ย กระไรเลยเหลือร้ายไม่หายเหียน
บ้างซ่อนตัวกลัวสุดเที่ยวมุดเมี้ยน ตกใจเจียนจะเป็นลมไม่สมประดี
ส่วนตาเฒ่าเจ้าเล่ห์เหมือนเดรฉาน หน้ามันด้านดื้อได้ไม่บัดสี
ดูสาวสาวชาวบุรินทร์จนสิ้นดี มาถึงที่ในวังนั่งยองยอง
สะกดจิตบิดกายไม่หายเหือด ดูดังเลือดขึ้นหน้าเกศาสยอง
อำมาตย์พามาริมพระโรงทอง เสียงแซ่ซ้องเสนาออกมารับ
บ้างว่าม้าน่ากลัวหัวเหมือนนาค บ้างจุปากว่าไม้เท้ายาวจำหนับ
บ้างบอกความตามรับสั่งนั่งคำนับ ตรัสให้รับคุณเข้าไปในพระโรง ฯ
เฒ่ากาลีดีใจลงจากม้า ฝ่ายอาชาลุกโลดกระโดดโหยง
ดังลมฉิวปลิวเต้นเผ่นตะโพง ลงน้ำโพล่งแผลงศักดาไปหานาย
ส่วนชีเปลือยเมื่อยล้าเห็นม้ากลับ ลมก็จับล้มกลิ้งนิ่งนอนหงาย
เสนาในใหญ่น้อยพลอยวุ่นวาย เข้ารอบกายแก้ไขก็ไม่ฟื้น
กษัตรามาดูตาครูเฒ่า เห็นตัวเปล่าเปลือยเลี่ยนให้เหียนหืน
แต่ทรงเดชเวทนาอุตส่าห์ยืน เห็นริกริกพลิกฟื้นไม่พูดจา
จึงให้รับไปไว้ริมทิมโอสถ ให้หมอมดพร้อมพรักอยู่รักษา
พระสั่งพลางหมางเมินเกินศรัทธา ลีลามาปรางค์มาศปราสาทชัย ฯ
ส่วนเสนีที่ศรัทธากับตาเฒ่า หามมาเข้าทิมขวาพออาศัย
หมอรักษายาวางต่างต่างไป ชีเปลือยได้สมประดีไม่มีสบาย
เมื่อม้าหนีนี่จะไปข้างไหนรอด ระทวยทอดทุกข์ซ้ำระส่ำระสาย
ให้หาวเรอเพ้อพกผงกกาย เป็นไข้ใจไม่หายอยู่หลายวัน ฯ
ฝ่ายพาชีหนีได้มาในน้ำ พอพลบค่ำควบหนักดังจักรผัน
ทั้งหลังเปล่าเบาแรงยิ่งแข็งครัน พอไก่ขันขึ้นละเมาะเกาะพนม
เที่ยวหานายหลายตลบไม่พบเห็น แล้วโผนเผ่นเข้าไปหาในอาศรม
ด้วยรักใคร่ใจม้าต้องอารมณ์ เที่ยวเดินดมกลิ่นรอยร่อยร่อยมา
ถึงเหวห้องปล่องหินได้กลิ่นหนัก แจ้งประจักษ์ว่าเจ้าอยู่ในคูหา
ชะโงกมองร้องเรียกประสาม้า ไม่เห็นหน้าเจ้านายวุ่นวายใจ
แต่หันเหียนเวียนมองแล้วร้องเรียก สุดสำเหนียกมิ่งม้าน้ำตาไหล
เฝ้านั่งดูคูหาด้วยอาลัย ไม่ไปไกลปากปล่องนองน้ำตา ฯ
สงสารสุดสาครยังอ่อนศักดิ์ ชีเปลือยผลักตกอยู่ในคูหา
เดชะมนต์ทนคงทรงวิชา ไม่มรณานิ่งซบสลบไป
ได้สามคืนชื่นฉ่ำด้วยน้ำหิน ในดวงวิญญาณ์แย้มค่อยแจ่มใส
ระริกริกพลิกองค์ทรงฤทัย ในดวงใจเจ็บช้ำแทบทำลาย
นิ่งรำลึกตรึกภาวนาเวท ศักดาเดชร้าวฉานบันดาลหาย
แต่หิวโหยโดยอดระทดกาย จะปีนป่ายไปไม่ได้ดังใจจง
จึงคิดว่าตาเฒ่านี้เจ้าเล่ห์ เราซวนเซเสียเชิงละเลิงหลง
โอ้น่าที่ชีวิตจะปลิดปลง ไหนจะคงคืนรอดตลอดไป
กุมาราอาดูรพูนเทวษ ชลเนตรแดงเดือดดังเลือดไหล
สะอื้นร่ำพร่ำว่าประสาใจ ไหนจะได้พบปะพระบิดร
โอ้เจ้าตาอาจารย์ของหลานเอ๋ย พระองค์เคยค่ำเช้าเฝ้าสั่งสอน
มาครั้งนี้ชีวาตม์จะขาดรอน พระอาจารย์มารดรไม่เห็นใจ
เมื่อต่อตีผีดิบสักสิบโกฏิ์ พระมาโปรดหลานรักไม่ตักษัย
โอ้ครั้งนี้มิรู้ด้วยอยู่ไกล ไม่มีใครบอกเล่าพระเจ้าตา
สงสารแต่แม่เงือกของลูกน้อย จะหลงคอยคิดถึงคะนึงหา
ลูกอยากนมสมเด็จพระมารดา แม้นได้มากล้ำกลืนจะชื่นใจ
โอ้แม่คุณทูลกระหม่อมถนอมลูก ไม่ต้องถูกหนักหนาอัชฌาสัย
ได้สามปีชีวันจะบรรลัย มิทันได้แทนคุณกรุณา
สะอื้นร่ำน้ำพระเนตรลงพรากพราก ด้วยอดอยากนมแม่ชะแง้หา
เสียงม้าร้องก้องกรรณหวั่นวิญญาณ์ พี่ม้าขาฉันขึ้นไปไม่ได้แล้ว
ไปบอกตามาช่วยฉันด้วยเถิด เหมือนพี่เกิดร่วมท้องกับน้องแก้ว
ร้องเรียกร่ำน้ำพระเนตรลงนองแนว สลบแล้วคืนเล่าเฝ้าโศกา ฯ
บัดเดี๋ยวดังหงั่งเหง่งวังเวงแว่ว สะดุ้งแล้วเหลียวแลชะแง้หา
เห็นโยคีขี่รุ้งพุ่งออกมา ประคองพาขึ้นไปจนบนบรรพต
แล้วสอนว่าอย่าไว้ใจมนุษย์ มันแสนสุดลึกล้ำเหลือกำหนด
ถึงเถาวัลย์พันเกี่ยวที่เลี้ยวลด ก็ไม่คดเหมือนหนึ่งในน้ำใจคน
มนุษย์นี้ที่รักอยู่สองสถาน บิดามารดารักมักเป็นผล
ที่พึ่งหนึ่งพึ่งได้แต่กายตน เกิดเป็นคนคิดเห็นจึงเจรจา
แม้นใครรักรักมั่งชังชังตอบ ให้รอบคอบคิดอ่านนะหลานหนา
รู้สิ่งไรไม่สู้รู้วิชา รู้รักษาตัวรอดเป็นยอดดี
จงคิดตามไปเอาไม้เท้าเถิด จะประเสริฐสมรักเป็นศักดิ์ศรี
พอเสร็จคำสำแดงแจ้งคดี รูปโยคีหายวับไปกับตา ฯ
สงสารหน่อบพิตรอดิศร สุดสาครเหลียวแลชะแง้หา
ไม่เห็นปู่อยู่เดียวเปลี่ยววิญญาณ์ นึกน้ำตาซกซกตกกระเซ็น
ด้วยกำลังยังเยาว์ยิ่งเศร้าสร้อย ให้ละห้อยหาแม่ไม่แลเห็น
แล้วเหลียวดูสุริยันตะวันเย็น จะจำเป็นจำไปเพราะไม่เคย
จึงเหลียวหาม้านิลสินธพ เห็นเซาซบโศกานิจจาเอ๋ย
ตรงมาหาม้าแลชะแง้เงย เอาคางเกยกับพระบาทเพียงขาดใจ
นาสิกสูบจูบจรดรู้รสกลิ่น แล้วแลบลิ้นเลียลามตามวิสัย
พระหน่อน้อยค่อยจูงพยุงไป เก็บลูกไม้ม่วงปรางข้างคีรินทร์
เสวยพลางทางป้อนมังกรม้า ทั้งอาชาชื่นชมสมถวิล
แล้วแล่นลงคงคาเที่ยวหากิน หน่อนรินทร์แรงรื่นค่อยชื่นใจ
เก็บทับทิมริมกุฎีตาชีปลูก แต่ล้วนลูกดกห้อยย้อยไสว
บ้างแตกร้าวราวกับเพชรเห็นเม็ดใน มะเฟืองไฟตูมตาดดาษดา
เก็บเสวยเลยชมพนมมาศ ศิลาลาดแลเวิ้งล้วนเพิงผา
มีโกรกกรวยห้วยละหานสำราญตา ดูน้ำน่าอาบกินก็ยินดี
จึงปลดเปลื้องเครื่องครองลงกองไว้ แล้วลงในบ่อชำระสระเกศี
สะอางองค์สรงทิพวารี ผิวฉวีผุดผ่องละอองวรรณ
ค่อยเปรมปรีดิ์ลีลาศขึ้นจากสระ มาทรงพระภูษาจุฑากระสัน
จงจำนองครองเครื่องเข้าครบครัน แล้วผูกพันโพกชฎาน่าเอ็นดู
ครั้นสรรพเสร็จเด็ดดอกกุหลาบซ้อน เชยเกสรโสมนัสแล้วทัดหู
เรียกอาชาม้าต้นด้วยมนต์ครู อาชารู้รีบมาหากุมาร
สุดสาครวอนว่ากับม้าแก้ว รู้แห่งแล้วทางประเทศเขตสถาน
จงพาไปให้พบอ้ายคนพาล ได้คิดอ่านคืนไม้เท้ามันเอาไป
ขึ้นหลังม้าผ่าโผนโจนจากเกาะ ราวกับเหาะเหินลิ่วปลิวไสว
ดูลับลิบรีบเร็วไรไรไป จนอุทัยลับลงในคงคา
จันทร์กระจ่างกลางโพยมดังโคมแก้ว สว่างแถวท้องทะเลพระเวหา
สุดสาครนอนเอกเขนกมา ดูดาราเดือนสว่างน้ำค้างพรม
พอลมรื่นคลื่นสงัดกำดัดดึก หวนรำลึกถึงเจ้าตาที่อาศรม
เคยนั่งแท่นแผ่นผาที่ท่าลม ชวนหลานชมเดือนหงายสบายใจ
โอ้สงสารมารดานิจจาเอ๋ย ได้ชมเชยลูกยาอัชฌาสัย
น้ำนมแม่แต่ละข้างช่างกระไร ลูกเคยได้รับประทานทั้งหวานมัน
โอ้จากมาน่าเสียดายเมื่อภายหลัง จะย้อยพรั่งฟูมนองทั้งสองถัน
ลูกยิ่งอยากมากมายเสียดายครัน สะอื้นอั้นอดนมกรมฤทัย ฯ
ฝ่ายม้ามิ่งวิ่งว่ายไปปลายคลื่น เปรียบเหมือนพื้นดินนั่งหลังไม่ไหว
ด้วยรักใคร่ได้นายสบายใจ จนอุทัยแจ่มฟ้าถึงธานี
ขึ้นตลิ่งหญิงชายทั้งหลายเห็น คิดว่าเป็นลูกหลานท่านฤๅษี
ด้วยจำแน่แต่ม้าของตาชี ชาวบุรีเรียกกันดูพระกุมาร
บ้างก็ว่าน่ารักพระนักสิทธ์ กะจิริดรูปงามทรามสงสาร
บ้างว่าไปไหนมาพระอาจารย์ มาตามท่านผู้เฒ่าหรือเจ้าคุณ
ฤๅษีสุดสาครบวรนาถ ตรัสประภาษหน่วงเหนี่ยวไม่เฉียวฉุน
พระตอบความตามเขาทักรักการุญ ฉันแบ่งบุญให้ทั่วทุกตัวคน
ประเดี่ยวนี้ชีเปลือยอยู่ไหนเล่า จงบอกข่าวให้ฉันแจ้งรู้แห่งหน
ชาวพาราว่าพระปิ่นแผ่นดินดล ให้นิมนต์เข้าไปอยู่ในวัง ฯ
หน่อนรินทร์ยินดีเป็นที่สุด ไม่ยั้งหยุดรีบไปเหมือนใจหวัง
ถึงศาลาหน้าพระลานทวารวัง เห็นคนนั่งยืนหลามจึงถามไป
นี่แน่ขาน้าปู่อยู่ที่นี่ เห็นตาชีเปลือยมาอยู่หาไหน
เขาบอกว่าอาจารย์อันชาญชัย ท่านเจ็บไข้อยู่ที่ทิมริมพระลาน
สุดสาครวอนว่าช่วยพาฉัน ไปถึงท่านหน่อยเถิดจ๋าเมตตาหลาน
พวกขุนนางต่างเอ็นดูพระกุมาร จึงว่าท่านลงเดินดำเนินไป
ในวังเวียงเยี่ยงอย่างไปข้างหน้า อ้ายม้าลาอย่างนี้ขี่ไม่ได้
หน่อกษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบใจ สอนอย่างไรฉันจะทำไม่ก้ำเกิน
พระว่าพลางทางลงจากหลังม้า ดังสิทธาเทพบุตรสุดสรรเสริญ
ส่วนเสนีปรีชาก็พาเดิน นาดดำเนินตรงไปเข้าในวัง
ถึงทิมที่ชีเปลือยก็บอกแจ้ง ที่กั้นแผงสองข้างมีอ่างถัง
พระหน่อน้อยค่อยแฝงร่มแผงบัง ขยับยั้งหยุดมองแล้วย่องมา
เห็นตาเฒ่าเจ้าเล่ห์นอนหลับนิ่ง ไม้เท้าพิงพาดวางไว้ข้างฝา
พระฉวยได้ไม้แกว่งแผลงศักดา แล้วร้องว่าเหวยอ้ายใจฉกรรจ์
มึงลวงถามความรู้กูก็บอก มึงกลับกลอกแกล้งจะฆ่าให้อาสัญ
ผลักลงไปในถ้ำทำเช่นนั้น คนเหมือนกันช่างไม่คิดอนิจจา
แล้วมิหนำซ้ำเอาไม้เท้าด้วย ไม่เขินขวยขากทุดอ้ายมุสา
แม้มิคิดนิดหนึ่งด้วยเวรา กูจะฆ่าเสียให้ตายวายชีวี ฯ
ฝ่ายชีแก่แลเห็นหน่อกษัตริย์ ถ้าแม้นปัถพีแยกจะแทรกหนี
ดูแผงกันกั้นห้องเห็นช่องมี ได้ท่วงทีลุกทะลึ่งขึ้นตึงตัง
เอาหัวมุดผลุดออกข้างนอกได้ วิ่งหลงใหลแลเตลิดระเสิดระสัง
พวกหมอฉวยถ้วยยาละล้าละลัง ออกวิ่งมั่งเสียงอึงคะนึงไป
ฝ่ายเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร อลหม่านไม่รู้ว่ามาแต่ไหน
เสียงอื้ออึงตึงตังทั้งวังใน ร้องเรียกไพร่เอะอะเกะกะกัน ฯ
ฝ่ายพระสุริโยไทยอยู่ในที่ เสียงเสนีคึกคักชักพระขรรค์
ออกข้างหน้าข้าเฝ้าอยู่เหล่านั้น พัลวันวิ่งบอบหอบหายใจ
พระตรัสว่าอะไรจึงออกอึงมี่ ก็ไม่มีใครเห็นว่าเป็นไฉน
จึงทูลรุกคุกคักกระอักกระไอ ภูวไนยขึ้นเสียงสำเนียงดัง ฯ
ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร สุดสาครได้สมอารมณ์หวัง
ถือไม้เท้าก้าวย่างมากลางวัง เห็นคนนั่งแซ่ซ้องจึงร้องไป
เรามาเอาไม้เท้าของเราดอก จะกลับออกไปมหาชลาไหล
ไม่ทำร้ายชายหญิงอย่ากริ่งใจ แล้วจ้องไม้เท้าเดินดำเนินมา
ธิบดินทร์ผินพระพักตร์เห็นนักสิทธ์ กะจิริดน่ารักเป็นหนักหนา
จึงตรัสใช้ให้อำมาตย์ไปราธนา นิมนต์มาพระโรงรัตน์ชัชวาล
แล้วนิมนต์ให้ขึ้นนั่งบัลลังก์แก้ว ชลีแล้วตรัสถามตามสงสาร
เจ้าประคุณกี่พรรษาพระอาจารย์ สถิตสถานถิ่นที่บุรีใด
เป็นพงศ์เผ่าท้าวพระยาหรือพาณิช กะจิริดรู้ศรัทธาจะหาไหน
พระมุนีมีนามกรใด ธุระไรหรือจึงมาถึงธานี ฯ
พระหน่อไทได้ฟังรับสั่งถาม จึงตอบความตามจริตกิจฤๅษี
อาตมาอายุได้สามปี พระชนนีชื่อมัจฉาวิลาวัลย์
พระบิตุรงค์องค์อภัยมณีนาถ โอรสราชรัตนามหาศวรรย์
เมื่อตัวข้ามากำเนิดเกิดในครรภ์ พระจากกันจากเกาะแก้วพิสดาร
ครั้นคลอดข้าดาบสท่านรักใคร่ ช่วยเลี้ยงไว้พันผูกเหมือนลูกหลาน
ช่วยสอนฝึกศึกษาวิชาการ แล้วให้ฉานชื่อว่าสุดสาคร
ครั้นอำลาดาบสจึงบอกให้ ประทานไม้เท้าทรงลงอักษร
ได้ปราบผีขี่พระยาม้ามังกร จึงลาจรจากท่านมารดามา
ถึงกุฎีชีเปลือยพอเหนื่อยพัก แวะสำนักนึกว่าซื่อถือสิกขา
มันนั่งหน่วงลวงหลอกบอกวิชา แกล้งลวงข้าขึ้นบนช่องริมปล่องเปลว
สอนให้นั่งตั้งอารมณ์ประนมหัตถ์ มันผลักพลัดผลุงลงไปตรงเหว
ถูกหินผาหักพังทั้งองค์เอว เจียนจะเหลวแหลกลงผงคลี
มันจึงได้ไม้กับม้าแล้วพาเที่ยว เวลาเดียวสินธพก็หลบหนี
กลับไปหาข้าคืนพื้นชีวี จึงได้ขี่ม้ามาเอาไม้เท้าคืน
มันเห็นข้าหน้าเก้อทำเพ้อพก ออกวิ่งวกเวียนวนจนคนตื่น
พัลวันกันเองเสียงเครงครื้น รูปจึงยืนอยู่มิได้ทันไคลคลา
ซึ่งพระองค์สงสัยจึงไต่ถาม รูปแจ้งความซื่อสุดไม่มุสา
เพราะรักใคร่ไม้เท้าจึงเข้ามา อย่าเคืองข้ายกโทษจงโปรดปราน ฯ
พระทรงทราบนามวงศ์พงศ์กษัตริย์ สารพัดพูดจาน่าสงสาร
จึงตรัสว่าน่าแค้นอ้ายคนพาล มันคิดอ่านเอาชีวาไม่ปรานี
มันมาหลอกบอกว่าผีห่าร้าย ให้หญิงชายเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ไม่ฆ่าฟันมันจะเคยเหวยมนตรี ไปจับชีเปลือยมาอย่าช้านาน
เสนาในใหญ่น้อยก็พลอยแค้น ต่างลุกแล่นเที่ยวหาตามหน้าฉาน
เห็นเหนื่อยหมอบหอบโครงโก้งโค้งคลาน ดูซมซานซุ่มซ่ามด้วยความกลัว
พวกข้าเฝ้าเข้ากลุ้มรุมกันฉุด แกดิ้นหลุดแพลงพลิกเข้าจิกหัว
บ้างทึ้งหนวดหวดด้วยไม้เหมือนควายวัว ลากเอาตัวเข้ามาหมอบหอบหายใจ
จอมกษัตริย์ตรัสกริ้วกระทืบบาท เหวยอ้ายชาติทุจริตผิดวิสัย
ลักไม้เท้าเอาอาชาเธอมาไย จริงหรือไม่ว่ามาอย่าช้านาน ฯ
ฝ่ายชีเปลือยเหนื่อยอ่อนลงนอนนิ่ง ครั้นรับจริงกลัวจะสั่งให้สังหาร
แกล้งบิดเบือนเหมือนเป็นไข้ไม่ให้การ ทำสะท้านเทิ้มเทิ้มระเริ้มริก
เขาเตือนตีสีข้างผางถนัด ทำจุกอัดอั้นใจไม่กระดิก
เขาจี้จิ้มทิ่มพุงสะดุ้งพลิก หัวเราะริกรื้อกลับนั่งหลับตา
พระจอมวังคั่งแค้นแสนพิโรธ ยิ่งกริ้วโกรธตรัสว่าทุดอ้ายมุสา
ทำโว้เว้เดรฉานเจ้ามารยา เอาไปผ่าอกมันเสียวันนี้ ฯ
สุดสาครอ่อนจิตคิดสงสาร จึงทัดทานทูลท้าวเจ้ากรุงศรี
ว่าขอโทษโปรดอย่าให้ฆ่าตี เหตุทั้งนี้เพราะว่ากรรมกระทำไว้
ไม่หุนหันฉันทาพยาบาท นึกว่าชาติก่อนกรรมจะทำไฉน
จะฆ่าฟันมันก็ซ้ำเป็นกรรมไป ต้องเวียนว่ายเวทนาอยู่ช้านาน
รูปบวชกายหมายใจจะได้ตรัส ช่วยส่งสัตว์เสียให้พ้นวนสงสาร
จะเข่นฆ่าตาเฒ่าไม่เข้าการ ขอประทานโทษไว้อย่าให้ตาย ฯ
กรุงกษัตริย์ตรัสว่าสาธุสะ คารวะหวานหูไม่รู้หาย
อันโทษมันนั้นก็ถึงที่วางวาย จะยกถวายเสียก็ได้เป็นไรมี
แต่ฉันรักจักใคร่ได้พระดาบส เป็นโอรสร่วมบำรุงซึ่งกรุงศรี
จะโปรดได้หรือไม่เล่าแต่เท่านี้ จะปล่อยชีเปลือยให้คุณได้บุญ ฯ
กุมาราดาบสพจนารท แสนฉลาดหน่วงเหนี่ยวไม่เฉียวฉุน
ซึ่งทรงเดชเจตนาด้วยการุญ ขอบพระคุณควรจะคิดเหมือนบิดร
แม้นไปปะพระผู้บังเกิดเกล้า ทั้งพงศ์เผ่าภิญโญสโมสร
จะกลับมาสาพิภักดิ์พระภูธร ให้ถาวรจนชีวันจะบรรลัย ฯ
พระฟังตอบชอบชื่นระรื่นจิต สุจริตรักเหลือเหมือนเนื้อไข
จึงตรัสว่าถ้ากระนั้นอย่างพรั่นใจ โยมจะไปด้วยเจ้าคุณพระมุนี
แต่จงรอพอให้ได้สืบสวน จะทบทวนถามข่าวชาวกรุงศรี
ใครรู้เรื่องเมืองพระอภัยมณี แจ้งคดีจะได้หาบรรณาการ
ไปงอนง้อขอองค์พระนักสิทธ์ ตามจริตที่โยมรักสมัครสมาน
จงอยู่วังนั่งนอนผ่อนสำราญ พอให้ฉานสมใจจึงไคลคลา ฯ
ส่วนหน่อไทได้สดับรับพระโอษฐ์ ซึ่งทรงโปรดปรานีดีหนักหนา
ตามพระทัยไม่ขัดหัทยา แต่เกรงว่าม้ามังกรจะร้อนรน
จะต้องให้ไปชลาแล้วมามั่ง ขอโปรดสั่งเสียให้แจ้งทุกแห่งหน
ใครเข้าจับขับขี่ซุกซี้ซุกซน จะกินคนเคยตัวไม่กลัวใคร ฯ
กรุงกษัตริย์ตรัสรับกำชับสั่ง เสนานั่งพร้อมหน้าอัชฌาสัย
อย่าฆ่าตีชีเปลือยจงปล่อยไป แล้วบอกให้กันรู้ทั้งบูรี
ว่าม้าร้ายชายหญิงอย่าทิ้งขว้าง แม้นเดินทางพานพบให้หลบหนี
อำมาตย์รับอภิวันท์อัญชลี แล้วไล่ชีเปลือยออกไปนอกวัง
กุมารามาริมพระโรงรัตน์ กวักพระหัตถ์เรียกม้าวิชาขลัง
มังกรโผนโจนข้ามกำแพงบัง เข้าในวังวิ่งมาหากุมาร
พระสั่งม้าว่าน้องต้องอยู่นี่ ด้วยภูมีชวนไว้ในราชฐาน
พี่ไปเล่นเย็นแล้วมาหน้าพระลาน ให้พบพานกันทุกวันเหมือนสัญญา
ม้ามังกรอ่อนซบเคารพรับ กระโดดกลับข้ามกำแพงแรงหนักหนา
ลำพองโผนโจนลงในคงคา เที่ยวกินปลากินน้ำเล่นสำราญ ฯ
กรุงกษัตริย์ทัศนาเห็นปรากฏ รักดาบสเหมือนหนึ่งบุตรสุดสงสาร
มาจับหัตถ์ตรัสสมาพระอาจารย์ ขอให้ฉานอุ้มเข้าไปที่ในวัง
แล้วอุ้มแอบแนบข้างมาปรางค์มาศ พร้อมพระญาติวงศาทั้งหน้าหลัง
ค่อยวางองค์ลงบนราชบัลลังก์ มุนีนั่งเอี้ยมเฟี้ยมเสงี่ยมใจ ฯ
จอมกษัตริย์ตรัสบอกมเหสี โอรสมีมาเหมือนจิตพิสมัย
แล้วเล่าความตามธุระที่จะไป ให้พบปะพระอภัยผู้บิดา
จะได้ขอหน่อนาถให้ขาดเด็ด คงสำเร็จมุ่งมาดปรารถนา
นางคำนับรับรสพจนา แล้วคลานมาหมอบเรียงเคียงบัลลังก์
พินิจดูมุนีฤๅษีน้อย ช่างแช่มช้อยชื่นในฤทัยหวัง
สมเป็นหน่อสุริย์วงศ์ดำรงวัง เหมือนเดือนปลั่งเปล่งฟ้านภาลัย ฯ
นางคำนับรับขวัญสรรเสริญ แสนเจริญรู้สิกขาจะหาไหน
มิเกิดครรภ์ฉันนี้บ้างเป็นอย่างไร ไปเกิดไกลกลับมาหามารดร
เครื่องสิกขาดาบสจงปลดเปลื้อง ได้ทรงเครื่องเนาวรัตน์ประภัสสร
ทั้งกษัตริย์ภัสดาช่วยว่าวอน สึกเสียก่อนเถิดนะพระมุนี
แล้วสั่งให้ไปจัดเครื่องประดับ หลายสำรับกับผ้าภูษาศรี
มาเรียงวางข้างองค์พระมุนี จินดาดีดูจำรัสชัชวาล
พระเห็นของสองกษัตริย์จัดมาให้ จะใคร่ได้เครื่องทรงน่าสงสาร
ว่าหม่อมฉันวันจะจากพระอาจารย์ ได้ตั้งสัตย์อัธิษฐานต่อเทวา
มิได้กลับอภิวาทบาทดาบส ก็ไม่ปลดปลิดเปลื้องเครื่องสิกขา
ซึ่งสององค์ทรงพระกรุณา จะเมตตาแต่งหม่อมฉันประการใด
ขอประดับทับนอกหนังเสือเหลือง ให้ประเทืองมิได้ขัดอัชฌาสัย
จะทรงเครื่องเปลื้องหนังเสียทั้งไตร เหมือนได้ใหม่ลืมเก่าดังเผ่าพาล ฯ
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงพระสรวล แล้วคิดควรคำว่าน่าสงสาร
จึงตรัสว่าถ้ามิเปลื้องเครื่องอาจารย์ สร้อยสังวาลจงประดับทับกันลง
แล้วเตือนให้ไหว้ลาสิกขาบท ช่วยเปลื้องปลดเครื่องครองเข้าห้องสรง
ขัดทองคำน้ำกุหลาบให้อาบองค์ แล้วท้าวทรงขัดสีฉวีวรรณ
กระหมวดเกล้าเมาลีเฉลิมพักตร์ ด้วยความรักสิ้นรังเกียจไม่เดียดฉันท์
นางเทวีสีสุคนธ์ปนสุวรรณ ดูผิวพรรณผุดผ่องละอององค์
แล้วตามใจให้นุ่งหนังเสือโคร่ง ช่วยจีบโจงจัดวางไว้หางหงส์
ใส่ห้อยหน้าผ้าทิพย์จีบประจง กุมารทรงหนังพยัคฆ์สะพักชาย
สองกษัตริย์จัดแจงแต่งประดับ ใส่สร้อยทับทรวงสังวาลประสานสาย
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรเพทาย สะอิ้งพรายพลอยวามอร่ามเรือง
แล้วให้อย่างช่างชฎามาประดับ เอาแก้วแกมแซมกับหนังเสือเหลือง
มงกุฎกลายปลายจีบเป็นกลีบเฟือง ประดับเนื่องแนบเสียดกรรเจียกจอน
พระพาหาพาหุรัดกระจัดแจ่ม ล้วนนิลแนมเนาวรัตน์ประภัสสร
แล้วสวมสร้อยนวมรองทองพระกร สลับซ้อนแสงแก้วดูแพรวพราย
ธำมรงค์วงวาวเขียวขาวเหลือง อร่ามเรืองนิ้วพระหัตถ์จำรัสฉาย
ใส่เกือกทองรองบาทแล้วนาดกราย พระผันผายพามานั่งบัลลังก์รัตน์ ฯ
กุมารหมอบนอบนบอภิวาท แทบพระบาทบัวทองสองกษัตริย์
ลูกโฉดเขลาเบาจิตเป็นศิษย์วัด ไม่สันทัดท่วงทีกิริยา
ขอชนกชนนีเป็นที่พึ่ง ให้เหมือนหนึ่งกำเนิดเกิดเกศา
ช่วยสั่งสอนผ่อนผันกรุณา อย่าโกรธาทอดทิ้งถึงชิงชัง
สองกษัตริย์ตรัสว่าอย่าปรารภ ไม่หมายลบล้างลูกจะปลูกฝัง
แล้วจะมอบขอบเขตนิเวศน์วัง ให้เหมือนดังดวงจิตของบิดร
พระตรัสพลางทางเรียกธิดาราช มาร่วมอาสน์เนาวรัตน์แล้วตรัสสอน
ให้อัญชลีพี่ยาสุดสาคร นางโอนอ่อนอภิวันท์จำนรรจา
พี่จ๋าพี่ที่พระแกลตุ๊กแกร้อง ทำบ่วงคล้องมันเสียทีเถิดพี่จ๋า
กุมารอุ้มจุมพิตพระธิดา แล้วว่าอย่ากลัวตุ๊กแกเลยแม่น้อง
ฉันจะตีที่หลังให้ดังผลุง น้องสะดุ้งสรวลสันต์กันทั้งสอง
น่าสงสารมารดรกรประคอง อุ้มให้สองทรามเชยเสวยนม
สุดสาครนอนทับพระเพลาซ้าย แล้วดื่มสายโลหิตสนิทสนม
จนอิ่มหนำฉ่ำชื่นรื่นอารมณ์ นางจูบเกล้าเผ้าผมเฝ้าชมเชย
ครั้นราตรีสี่กษัตริย์เข้าไสยาสน์ สำราญราชร่วมเรียงเคียงเขนย
ถนอมพักตร์รักใคร่กระไรเลย ร่วมเสวยร่วมสรงพระคงคา
แล้วกรุงกษัตริย์จัดเลือกลูกน้อยน้อย ได้ห้าร้อยร่วมวันชันษา
ล้วนไว้จุกลูกผู้ดีมีปัญญา ให้ตามเล่นเป็นข้าสุดสาคร
ทั้งม้ารถคชสารการกษัตริย์ สารพัดการศึกให้ฝึกสอน
หวังจะให้ใจปลื้มลืมบิดร ด้วยภูธรรักสุดเหมือนบุตรา ฯ
พระหน่อน้อยพลอยเพลินเจริญจิต กับน้องหญิงมิ่งมิตรขนิษฐา
จะไปไหนไปด้วยกันจำนรรจา เสียงจ๊ะจ๋าจ้อแจ้ไม่แง่งอน
หน่อกษัตริย์หัดอะไรก็หัดบ้าง เป็นคู่สร้างเรียนรู้ด้วยครูสอน
กระบวนศึกฝึกฝนชนกุญชร ต่างราญรอนเรียนครูให้รู้ครบ
รำกระบี่ตีกระบองดาบสองข้าง ทั้งจักรขว้างโล่เขนให้เจนจบ
ถึงลางทีพี่น้องเล่นลองรบ ตีกระทบแทงฟันประจัญทัพ
ข้างพวกพ้องน้องสาวพุ่งหลาวแหลน ทั้งโล่แพนทวนหอกดูกลอกกลับ
ข้างพวกพี่ตีตลบเข้ารอรับ เอาปากงับแหลมหลาวลูกเกาทัณฑ์
ข้างนายทัพขับรถเข้าจดรบ พลตลบหลีกลัดดูผัดผัน
บ้างทิ่มแทงแพลงพลาดบ้างฟาดฟัน ไม่ถูกกันแก้ไขไวทุกคน
จนเจนจำชำนาญในการศึก อาจารย์ฝึกพลรบให้หลบฝน
ทหารเลวเร็วรับกลอกกลับตน แต่เม็ดฝนก็ไม่ถูกลูกเล็กเล็ก
ต่างคล่องแคล่วแกล้วกล้าปรีชาหาญ ล้วนกุมารเหมาะเหมาะใส่เกราะเหล็ก
บ้างไว้จุกลูกขุนนางผูกหางเจ๊ก ล้วนแต่เด็กน้อยน้อยห้าร้อยคน
ด้วยทิศาปาโมกข์เมืองการะเวก เป็นองค์เอกอาจรู้หลบสู้ฝน
สำหรับฝึกศึกกษัตริย์ให้จัดพล รู้ผ่อนปรนปราบยุคทุกทุกองค์
จึงพาราผาสุกสนุกสนาน พระกุมารบันเทิงละเลิงหลง
ลืมนักสิทธ์บิตุราชมาตุรงค์ ใจพะวงอยู่ด้วยเล่นไม่เว้นวัน ฯ
จะกล่าวกลับจับเรื่องเมืองผลึก ยังว่างศึกสงัดเหตุทุกเขตขัณฑ์
พระอภัยได้สำราญมานานครัน กับสุวรรณมาลีนิฤมล
ตั้งแต่ใช้ให้พระน้องกับหน่อนาถ ไปเฝ้าบาทบิตุเรศฟังเหตุผล
เป็นปีหนึ่งจึงได้แจ้งแห่งยุบล ด้วยสานนพราหมณ์ถือหนังสือมา
ว่าพระน้องกับสองโอรสราช บังคมบาทบทเรศพระเชษฐา
ด้วยไปถึงซึ่งจังหวัดกรุงรัตนา พระพาราผาสุกสนุกสบาย
แต่พระชนกชนนีโมลีโลก ชราโรคเรื้อรังยังไม่หาย
ต้องคอยฟังรั้งรออยู่พอคลาย จะถวายบังคมกลับกองทัพมา
พระทราบเรื่องเปลื้องทรวงที่ห่วงหลัง ด้วยพร้อมพรั่งเผ่าพงศ์พระวงศา
จึงปลดเปลื้องเครื่องทรงอลงการ์ ประทานสานนพราหมณ์ด้วยความรัก
ทั้งพวกไพร่ได้บำเหน็จแล้วเสร็จสรรพ ทูลลากลับล่องลมไปรมจักร
พระโฉมยงองค์อภัยวิไลลักษณ์ บำรุงรักราษฎรไม่ร้อนรน
แล้วรางวัลบรรดาสานุศิษย์ ซึ่งตามติดปรนนิบัติเมื่อขัดสน
ล้วนจีนจามพราหมณ์แขกฝรั่งปน ทั้งร้อยคนคู่ยากลำบากมา
ประทานเมียสาวสาวขาวน้อยน้อย ถ้วนทั้งร้อยรูปงามตามภาษา
กับกำปั่นบรรทุกเกลือข้าวปลา ทั้งเงินห้าร้อยทั่วทุกตัวคน
ให้ไปอยู่บูรีรอบขอบประเทศ คอยแจ้งเหตุตื้นลึกศึกสิงหล
ให้มีไพร่ไว้สำหรับอยู่กับตน ทั้งร้อยคนคนละร้อยไม่น้อยใจ ฯ
ฝ่ายจีนจามพราหมณ์ฝรั่งแขกอังกฤษ สุจริตรักพระองค์ไม่สงสัย
ได้กำปั่นภรรยาทั้งข้าไท เหมือนเกิดใหม่มั่งมียินดีนัก
ต่างทูลว่าถ้าแม้นเมืองผลึก ต้องทำศึกกับลังกาอาณาจักร
จะเจ็บแค้นแทนพระคุณการุญรัก สาพิภักดิ์ต่อเจ้ากินข้าวเกลือ
แล้วทูลลาพาอนงค์ลงกำปั่น อยู่ห้องกั้นเก๋งท้ายสบายเหลือ
ทั้งไพร่พลคนใช้ที่ในเรือ มีห้องนอนหมอนเสื่อสบายใจ
พอลมดีคลี่ใบขึ้นใส่รอก ต่างแล่นออกอ่าวมหาชลาไหล
ด้วยเจนทางกลางคงคาเคยมาไป ต่างใช้ใบแยกย้ายไปรายเรียง
พวกจีนแล่นแผนที่ตะวันออก ออกเส้นนอกแหลมเรียวเลี้ยวเฉลียง
ไปกึงตั๋งกังจิ๋วจุนติ๋วเซียง เข้าลัดเลี่ยงอ้ายมุ้ยแล่นฉุยมา
ข้างพวกแขกแยกเยื้องเข้าเมืองเทศ อรุมเขตคุ้งสุหรัดปัตหนา
ไปปะหังปังกะเราะเกาะชวา มะละกากะเลหวังตรังกะนู
วิลันดามาแหลมโล้บ้านข้าม เข้าคุ้งฉลามแหลมเงาะเกาะราหู
อัดแจจามข้ามหน้ามลายู พวกญวนอยู่เวียดนามก็ข้ามไป
ข้างพวกพราหมณ์ข้ามไปเมืองสาวถี เวสาลีวาหุโลมโรมวิสัย
กบิลพัสดุ์โรมพัฒน์ถัดถัดไป เมืองอภัยสาลีเป็นที่พราหมณ์
ข้างพวกไทยได้ลมก็แล่นรี่ เข้ากรุงศรีอยุธยาภาษาสยาม
พม่ามอญย้อนเข้าอ่าวพุกาม ฝรั่งข้ามฟากเข้าอ่าวเยียระมัน
ที่บางเหล่าก็เข้าอ่าววิลาส เมืองมะงาดมะงาดามะงาศวรรย์
ข้ามเกาะเชามาลีกปิตัน หาพงศ์พันธุ์พวกพ้องพี่น้องตัว
ที่จากบ้านนานเหลือพวกเรือแตก จนเมียแปลกผัวรักไม่ทักผัว
ที่ถึงค่ำร่ำเรียกอยู่ริมรั้ว ก็กลับกลัวว่าปีศาจไม่อาจรับ
ที่เรือเสียเมียหมายตายเป็นผี จนเขามีผัวใหม่พอได้กลับ
ทั้งสองข้างต่างกระดากปากงับงับ บ้างร้องฟ้องต้องปรับจับชู้เมีย
ที่เมียมีขี้หึงพอถึงรั้ว ก็แคลงผัวมิอยากเชื่อว่าเรือเสีย
รู้ว่าพามาใหม่เหมือนไฟเลีย ต้องปลอบเมียแทบทั่วทุกตัวคน ฯ
ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์ ปล่อยคนรักรายแฝงทุกแห่งหน
แม้นฝรั่งลังกามาประจญ จะซ้อนกลการศึกให้ลึกซึ้ง
แล้วพระองค์ทรงสำราญผ่านสมบัติ แต่นางกษัตริย์มเหสีนั้นขี้หึง
เห็นโปรดใครใหญ่ขึ้นก็มึนตึง จึงทรงครรภ์ไม่ทันถึงในครึ่งปี
ครั้นคลอดราชธิดาเป็นฝาแฝด ดังทองแปดนพคุณจรูญศรี
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนกันสิ้นทั้งอินทรีย์ พระอัยกีรักใคร่กระไรเลย
เห็นหลานมากอยากเลี้ยงเข้าเคียงข้าง พระทัยนางนึกนิยมชมลูกเขย
แล้วว่าดีมีถมดอกนมเนย ขอให้เคยคู่แฝดสักแปดคราว
แล้วเลือกสรรบรรดานางข้าหลวง ดูงามท่วงทีละมุนพึ่งรุ่นสาว
ให้เห่เรื่อยเฉื่อยฉ่ำทุกค่ำเช้า สำเนียงราวเรไรในไพรวัน
ทั้งพี่เลี้ยงนางนมล้วนสมศักดิ์ บำรุงรักตื่นหลับเฝ้ารับขวัญ
พระอู่ทองสองอู่เป็นคู่กัน ทุกคืนวันเวียนระวังเป็นกังวล ฯ
จะกลับกล่าวเจ้าลังกาอาณาเขต ปิ่นประเทศแว่นแคว้นแดนสิงหล
แต่ลูกยามาแถลงแจ้งยุบล ว่าเสียพลพ่ายแพ้จะแก้อาย
ก็ห่วงบุตรอุศเรนพระลูกรัก พระชงฆ์หักหมอแก้พอแผลหาย
แล้วรื้อกลับจับไข้มิใคร่คลาย ศึกจึงวายเว้นช้าถึงห้าปี
ให้พอประทังยังชั่วตั้งตัวได้ หมายจะไปทำศึกไม่นึกหนี
ให้เกณฑ์คนพลเมืองเอกโทตรี บรรดามีมาระดมเข้าสมทบ
แต่ทัพหน้าห้าแสนถือแหลนหลาว ทั้งปืนยาวปืนสั้นเข้าบรรจบ
ยังปีกป้องกองหลวงควงเข้างบ ทหารรบห้าหมื่นพื้นฉกรรจ์
ทั้งกองหลังรั้งท้ายก็หลายแสน ล้วนปืนแม่นมีแรงแข็งขยัน
มารวมรอมพร้อมหมดกำหนดวัน ใครไม่ทันโทษาถึงผ่าทรวง
ราชบุตรอุศเรนเป็นทัพหน้า เจ้าลังกากำกับเป็นทัพหลวง
มาถึงทั่วหัวเมืองสิ้นทั้งปวง ตามกระทรวงศึกกษัตริย์ปราบดัสกร
แล้วเดินบกยกมาลงท่าข้าม ถนนพระรามเรือแพแซ่สลอน
ยั้งหยุดจัดหัดทหารให้ราญรอน ข่าวขจรทั่วทั้งเกาะลังกา ฯ
ฝ่ายทหารพระอภัยเป็นไส้ศึก ที่ตื้นลึกลอบถามตามภาษา
ครั้นรู้แจ้งแต่ให้เรือใช้มา แจ้งกิจจาเจ้านายได้ถ่ายเท ฯ
พระอภัยได้ความให้ขามศึก อุตส่าห์ตรึกตรองอุบายเป็นหลายเล่ห์
จะรบพุ่งกรุงไกรใกล้ทะเล ให้ว้าเหว่วิญญาณ์เอกากาย
เป็นห่วงหลังระวังหน้าหนักหนานัก พระน้องรักลูกน้อยก็คอยหาย
ยิ่งตรองตรึกนึกไปไม่สบาย จึงภิปรายปรึกษานางวาลี
ศึกมายั้งตั้งกระบวนจะจวนข้าม มาสงครามรบพุ่งถึงกรุงศรี
จะจัดแจงแต่งทหารออกต้านตี หรือจะหนีนางเห็นเป็นอย่างไร ฯ
ส่วนวาลีปรีชาปัญญาหญิง เป็นยอดยิ่งยิ้มย่องสนองไข
จะฟันแทงแย้งยิงออกชิงชัย สงสารไพร่ก็จะม้วยลงด้วยกัน
แม้นลวงล่อพอให้ได้ชัยชนะ ก็เห็นจะทำได้ใจหม่อมฉัน
ขอพระองค์จงเป็นกองออกป้องกัน คุมกำปั่นแปดร้อยคอยระวัง
แม้นสงครามตามตีจงหนีหลบ ไปวันหนึ่งจึงค่อยทบตลบหลัง
มาปากอ่าวก้าวสกัดตัดกำลัง ให้พร้อมพรั่งทั้งทัพรบสมทบกัน
ข้าจะรับจับท้าวเจ้าสิงหล ด้วยเล่ห์กลโอนอ่อนคิดผ่อนผัน
นางทูลความตามปัญญาสารพัน ทั้งสุวรรณมาลีเห็นดีจริง
จึงทูลว่าข้าจะรับเป็นทัพซ้ำ ช่วยเผาลำนาวาประสาหญิง
พระทรงฟังนั่งเอกเขนกอิง เห็นดียิ่งเจียวปัญญานางวาลี
ทั้งโฉมยงนงลักษณ์อัคเรศ รู้ไตรเพทพอใจรบไม่หลบหนี
เคยรบเรือเชื่อถือฝีมือดี พระเปรมปรีดิ์ปรึกษาเสนาใน
ให้เตรียมรับทัพลังกาพวกข้าศึก ที่ตื้นลึกเล่าแจ้งแถลงไข
เห็นสมคะเนเสนีก็ดีใจ ไปเตรียมไว้พร้อมพรั่งคอยฟังความ ฯ
ฝ่ายลังกาฝรั่งอยู่หลังถนน พอพักพลฝึกทหารชาญสนาม
ออกจากฝั่งวังวนถนนพระราม แล้วยกข้ามฟากมาสิบห้าคืน
ถึงเขตคุ้งกรุงผลึกนึกประหลาด ไม่เห็นลาดตระเวนแขวงมาแข็งขืน
เข้าปากน้ำสำคัญให้ลั่นปืน เสียงปึงปังดังครื้นทั้งธรณี
พอเช้าตรู่ดูเรือเหนือปากอ่าว ออกแล่นก้าวคลาดเคลื่อนเหมือนจะหนี
จึงสั่งบุตรอุศเรนเจนวารี ให้ตามตีต้อนตัดสกัดทาง
ฝ่ายทัพหน้าห้าแสนเรือพันสอง ออกลอยล่องแล่นไล่ใบสล้าง
ได้ครึ่งวันทันทัพที่ท่ามกลาง เข้ารบพลางแล่นหนียิ่งตีตาม ฯ
ฝ่ายทัพหลวงล่วงเข้าอ่าวปากน้ำ พอพบลำเรือครัวจับตัวถาม
ตะคอกขู่ผู้เฒ่าจึงเล่าความ ว่าสงครามข้ามอ่าวมาคราวนี้
จะสังหารผลาญอาณาประชาราษฎร์ ให้วินาศนองเนืองไปเมืองผี
พอเดือนเที่ยงเสียงปืนเมื่อคืนนี้ ชาวบุรีหนีพลัดกระจัดกระจาย
พระอภัยได้กำปั่นสักพันถ้วน บรรทุกล้วนเงินทองของทั้งหลาย
แล้วจุดเผาข้าวปลาพาหญิงชาย หนีไปฝ่ายทะเลลมยมนา
ที่เหลืออยู่บูรีก็หนีเร้น มิให้เห็นเนื้อตัวกลัวหนักหนา
เดี๋ยวนี้ไฟไหม้เผาฉางข้าวปลา ชาวพาราร้องอึงคะนึงไป
ข้าเจ้านี้มีเรือเกลือข้าวสาร พาลูกหลานจะไปหาที่อาศัย
ไม่สู้รบหลบตัวด้วยกลัวภัย จงโปรดไว้ชีวาอย่าฆ่าฟัน
สมเด็จท้าวเจ้าลังกาอาณาเขต ได้ทราบเหตุเห็นจริงทุกสิ่งสรรพ์
จึงว่าทัพอุศเรนเห็นจะทัน ด้วยติดพันพอเขม้นเห็นไรไร
ให้ทัพหลังตั้งปิดอยู่ปากอ่าว คอยสืบข่าวทัพหน้าว่าถึงไหน
ถ้าหนักแน่นแล่นหนุนเนื่องกันไป เราทัพใหญ่จะเข้าอยู่ในบูรี
ได้เกลี้ยกล่อมล้อมอาณาประชาราษฎร์ ที่ขยาดยกอพยพหนี
พอเรียบราบปราบปรามสามราตรี จึงตามตีทัพเรือก็เหลือทัน
แล้วเตือนไพร่ให้รีบเรือที่นั่ง ทั้งหน้าหลังหลามแม่น้ำล้วนกำปั่น
เห็นเมืองไหม้ไฟกลุ้มชอุ่มควัน เห็นสำคัญคิดว่าจริงไม่กริ่งใจ
ให้จอดฝั่งพรั่งพร้อมทหารรบ พอจวนพลบไฟฟางสว่างไสว
ให้แยกกองป้องกันชาวกรุงไกร อย่าให้ใครหนีออกนอกกำแพง
พอมืดมนพลทัพก็ยับยั้ง อยู่บนฝั่งฟากบุรินทร์ไม่กินแหนง
บ้างสูบฝิ่นกินเหล้าหุงข้าวแกง ขุนนางแต่งโต๊ะเลี้ยงกันเรียงราย ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร เป็นทัพซ่อนซุ่มสมอารมณ์หมาย
จึงขับไพร่ให้ล้อมเลียบหาดทราย แล้วตัดสายสมอใหญ่จุดไฟโพลง
ผลักกำปั่นหันกลับทับปะทะ ล้วนเกะกะปะกันควันโขมง
นางวาลีที่อยู่ห้องท้องพระโรง เห็นเพลิงโพลงพลอยให้ปืนใหญ่ยิง
แล้วยกออกนอกกำแพงไล่แทงทัพ มิทันรับรบสู้เสียรู้หญิง
บ้างล้มตายนายไพร่ตกใจจริง กระเจิงวิ่งเวียนวนด้วยจนใจ
จะลงเรือเชื้อเพลิงก็โพลงผลาญ เหล่าทหารเห็นไม่มีที่อาศัย
บ้างลงน้ำดำดั้นจนบรรลัย ชาวเมืองไล่จับกุมตะลุมบอน
ส่วนสุวรรณมาลีตีสกัด ให้แตกตัดขึ้นตลิ่งข้างสิงขร
ด้วยมากมายหลายแสนแน่นนคร จึงตีต้อนแต่พอให้ไพร่พลัดพราย
หมายว่ารุ่งพรุ่งนี้จึงตีทัพ เที่ยวตามจับก็จะได้ดังใจหมาย
ชาวผลึกฮึกใจทั้งไพร่นาย เที่ยวฟันตายดุเดือดลุยเลือดแดง ฯ
สงสารท้าวเจ้าลังกาชราร่าง ขี่ขุนนางนายทหารชาญกำแหง
ขึ้นตลิ่งวิ่งเลี้ยวด้วยเรี่ยวแรง ใครกีดขวางทางแทงตะลุยมา
ฝ่ายปลัดหัศเกนกุเวนระเวก ทหารเอกสี่นายทั้งซ้ายขวา
ไม่ขึ้นบกวกลงข้างคงคา ทัพนางวาลีลัดสกัดกัน
เข้าเกลื่อนกลุ้มรุมจับก็กลับรบ ตีตลบเลี้ยวเวียนเที่ยวเหียนหัน
พอทัพหลังลังกาเข้ามาทัน ต้องขยั้นหยุดแลอยู่แต่ไกล
ด้วยกลางคืนครื้นครึกเสียงกึกก้อง ทั้งพวกพ้องไม่รู้ว่าอยู่ไหน
แต่โห่ร้องก้องลั่นสนั่นไป หมายจะให้เพื่อนรู้เร่งสู้รบ ฯ
ฝ่ายพวกพลบนตลิ่งวิ่งลงน้ำ ชาวเมืองซ้ำแทงทับไม่นับศพ
ด้วยเหตุเหล่าชาวบุรีนั้นมีคบ จึงพรักพร้อมล้อมตลบสมทบกัน
แต่สุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์ ให้เกณฑ์หัดเขนทองกับกองขัน
เที่ยวเก็บเรือเหลือเผาที่เหล่านั้น ได้กำปั่นหลายร้อยรีบถอยมา
เอาปืนใหญ่ใส่ลำละร้อยบอก ให้ยกออกโอบฝั่งไปข้างหน้า
เข้ารบรับทัพหลังชาวลังกา แต่เวลายังดึกเสียงครึกครื้น
ฝ่ายเสนาวาลีนารีห้าม ก็ติดตามฆ่าแขกวิ่งแตกตื่น
กำปั่นรับกับกำปั่นต่างลั่นปืน สะเทื้อนสะทึกครึกครื้นในราตรี ฯ
ฝ่ายองค์พระอภัยเจ้าไอศวรรย์ คุมกำปั่นแปดร้อยทำถอยหนี
ค่อยรบล่อรอมาในราตรี เห็นทัพตีต้านรุดไม่หยุดยั้ง
ให้กองร้อยลอยรอล่อให้ไล่ แต่ทัพใหญ่ย้อนทบตลบหลัง
มาปากอ่าวเช้าตรู่ดูประดัง เห็นเรือลังกาลอยจะถอยทัพ
เร่งระดมสมทบเข้ารบพุ่ง ช่วยชาวกรุงกลุ้มกลัดสกัดจับ
ลังกาแตกแยกย้ายล้มตายยับ อยู่กลางทัพเรือกระหนาบลงกราบกราน
ทิ้งศัสตราอาวุธลงทรุดนั่ง ยังสู้มั่งอยู่แต่ฝ่ายนายทหาร
คนหนึ่งดำล่ำเหลือดังเสือทะยาน ทั้งถือขวานสองมือดูดื้อดึง
โดดขึ้นลำกำปั่นเพื่อนกันได้ จะเข้าไปช่วยเจ้าเข้าไม่ถึง
พอทัพบกยกออกมาอึงคะนึง เสียงหึ่งหึ่งโห่ร้องก้องกังวาน
องค์พระมเหสีนั้นขี่รถ กั้นพระกลดแปลงกายเป็นนายทหาร
นางวาลีขี่ม้ามีเบาะอาน คนละด้านเดินรบบรรจบกัน
พอเห็นแขกแบกเจ้าลังกาวิ่ง เลียบตลิ่งจะลงลำเรือกำปั่น
นางวาลีฝีมือแม่นเกาทัณฑ์ เขย่งยันยิงท้าวเจ้าลังกา
ทั้งสามลูกถูกเกราะกะเทาะทะลุ ลูกหนึ่งปรุปักแน่นที่แขนขวา
พอทหารขวานสองมือดื้อเข้ามา ยกใส่บ่าแบกพระองค์วิ่งลงเรือ
แล้วรีบฝ่าพาเจ้าออกอ่าวได้ กับนายไพร่ทัพหลังที่ยังเหลือ
สงสารท้าวเจ้าลังกาชราเรื้อ ลงถึงเรือรู้ว่าถูกลูกเกาทัณฑ์
พอถอนหลุดสุดแสบให้แปลบปลาบ โลหิตอาบอังสาแทบอาสัญ
ที่ปากแผลแก้เอาผ้าเช็ดหน้าพัน รีบกำปั่นข้ามฝั่งไปลังกา ฯ
พระอภัยได้ของพวกกองทัพ เครื่องสำหรับรบพื้นแต่ปืนผา
ทั้งหมวกเสื้อเหลือล้นคณนา ของโยธาทิ้งกลาดที่หาดทราย
ให้ร้องป่าวชาวเมืองมาเก็บของ ตามจะต้องการในน้ำใจหมาย
ทั้งได้คนพลเรือที่เหลือตาย ก็มากมายหมื่นแสนแน่นนคร
จึงให้พระมเหสีวาลีห้าม อยู่ปราบปรามพลศึกคิดฝึกสอน
ส่วนพระองค์ลงที่นั่งเรือมังกร ให้ตีต้อนฆ้องเตือนแล้วเคลื่อนทัพ
ออกกำปั่นพันร้อยลอยสล้าง คอยปิดทางทัพหน้าเมื่อขากลับ
กองละร้อยลอยกระบวนจะสวนรับ รุมกันจับอุศเรนเจนณรงค์ ฯ
ฝ่ายลูกท้าวเจ้าลังกากองหน้านั้น ตามกำปั่นไปด้วยเชิงละเลิงหลง
เมื่อเสียทัพอับปางเป็นลางลง เผอิญธงชัยปักนั้นหักทบ
ทั้งทัพหนีทีจะยกกลับวกหลัง จึงรอรั้งเรียกทัพกลับตลบ
ให้กองร้อยลอยล่อมาพอพลบ ก็พอพบทัพพระอภัยมณี
ด้วยมืดค่ำสำคัญว่าทัพหลวง ก็ล่องล่วงเลียบคุ้งเข้ากรุงศรี
พอลำทรงตรงเข้าอ่าวชาวบุรี ต่างก็ตีฆ้องโห่เป็นโกลา
แล้วลอบลอยปล่อยปืนเสียงครื้นครึก ถูกข้าศึกไพร่นายตายหนักหนา
อุศเรนเห็นผิดทัพบิดา จะกลับลำเขาก็ล้อมไว้พร้อมเพรียง
มานะหนักชักใบขึ้นใส่รอก จะกลับออกปากอ่าวแล่นก้าวเฉียง
พวกชาวเมืองเยื้องยิงปืนใหญ่เรียง ลูกส้มเกลี้ยงวับผึงเสียงตึงตัง
ถูกท้ายแตกแยกโย้ราโทหัก ทะลุทะลักล่มคว่ำบ้างน้ำขัง
จะปิดแผลแก้ไขก็ไม่ฟัง ลำที่นั่งอุศเรนได้เอนเอียง
ดังอู้อู้ครู่หนึ่งท่วมถึงท้าย คนลงว่ายน้ำเรียกกันเพรียกเสียง
พอลำพระอภัยเข้าไปเคียง จำสำเนียงอุศเรนได้เจนใจ
ดังอู้อู้ครู่หนึ่งท่วมถึงท้าย คนลงว่ายน้ำเรียกกันเพรียกเสียง
พอลำพระอภัยเข้าไปเคียง จำสำเนียงอุศเรนได้เจนใจ
จึงให้คนบนเรือลงไปรับ อุ้มประคับประคองพาขึ้นมาได้
อุศเรนเอนซบสลบไป พระอภัยเข้าประคองนองน้ำตา
พอรุ่งแจ้งแสงตะวันกำปั่นรบ ต่างหลีกหลบแล่นไขว่เที่ยวไล่หา
พระอภัยให้ยิงปืนสัญญา หยุดโยธาถอยทัพกลับเข้าเมือง ฯ
ฝ่ายพวกเรือเหลือแตกต้องแยกย้าย ที่ไม่ตายรอดบ้างก็คางเหลือง
ต่างหลบลี้หนีล่องไปนองเนือง กลัวชาวเมืองผลึกนึกขนพอง
พระอภัยใจดีเป็นที่สุด เมื่อจับอุศเรนได้มิให้หมอง
ให้เชิญองค์ทรงเสลี่ยงเคียงประคอง หามมาท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
ทั้งทอดที่มีแท่นแสนสะอาด ให้ไสยาสน์เอนองค์ด้วยสงสาร
พวกมดหมอก็ให้มาพยาบาล เอาเครื่องอานพร้อมเพรียงตั้งเรียงราย ฯ
สงสารสุดอุศเรนเมื่อรู้สึก ทรวงสะทึกแทบจะแยกแตกสลาย
พอเห็นองค์พระอภัยยิ่งให้อาย จะใคร่ตายเสียให้พ้นก็จนใจ
คลำพระแสงแฝงองค์ที่ทรงเหน็บ เขาก็เก็บเสียเมื่อพบสลบไสล
ให้อัดอั้นตันตึงตะลึงตะไล พระอภัยพิศดูก็รู้ที
จึงสุนทรอ่อนหวานชาญฉลาด เราเหมือนญาติกันดอกน้องอย่างหมองศรี
เมื่อแรกเริ่มเดิมก็ได้เป็นไมตรี เจ้ากับพี่เล่าก็รักกันหนักครัน
มาขัดข้องหมองหมางเพราะนางหนึ่ง จนได้ถึงรบสู้เป็นคู่ขัน
อันวิสัยในพิภพแม้นรบกัน ก็หมายมั่นจะใคร่ได้ชัยชนะ
ซึ่งครั้งนี้พี่พาเจ้ามาไว้ หวังจะได้สนทนาวิสาสะ
ให้น้องหายคลายเคืองเรื่องธุระ แล้วก็จะรักกันจนวันตาย
ทั้งกำปั่นบรรดาโยธาทัพ จะคืนกลับให้ไปเหมือนใจหมาย
ทั้งสองข้างอยู่ตามความสบาย เชิญภิปรายโปรดตรัสสัตย์สัญญา ฯ
อุศเรนเอนเอกเขนกสนอง ตามทำนององอาจไม่ปรารถนา
เราก็รู้ว่าท่านเจ้ามารยา ที่เรามาหมายเชือดเอาเลือดเนื้อ
ไม่สมนึกศึกพลั้งลงครั้งนี้ จะกลับดีด้วยศัตรูอดสูเหลือ
เราก็ชายหมายมาดว่าชาติเชื้อ ไม่เอื้อเฟื้อฝากตัวไม่กลัวตาย
จงห้ำหั่นบั่นเกล้าเราเสียเถิด จะไปเกิดมาใหม่เหมือนใจหมาย
แกล้งจ้วงจาบหยาบช้าพูดท้าทาย จะใคร่ตายเสียให้ลับอัประมาณ ฯ
พระอภัยใจอ่อนเฝ้าวอนว่า ด้วยปรีชาเชิงชักสมัครสมาน
มิปรองดองน้องหมายจะวายปราณ พี่สงสารสุดจะทำให้จำตาย
จะขอถามตามในน้ำใจเจ้า จะให้เราทำไฉนดังใจหมาย
ที่โกรธขึ้งจึงจะเบาบรรเทาคลาย แม้นไม่ตายแต่พองามจะตามใจ ฯ
ฝ่ายลูกท้าวเจ้าลังกาพยาบาท จึงว่ามาตรแม้นเราตีบุรีได้
จะจับตัวผัวเมียมามัดไว้ แล้วจะให้แล่เนื้อเอาเกลือทา
กับเปลี่ยนหัวผัวเมียเสียสำเร็จ จึงจะเสร็จสมมาดปรารถนา
พระอภัยได้ยินผินพักตรา เกินศรัทธาที่จะให้เหมือนใจคิด
จึงว่าเจ้าเล่าก็ยังกำลังแค้น จะทดแทนทำสงครามก็ตามจิต
จะปล่อยไปไม่สังหารผลาญชีวิต ด้วยว่าคิดคุณน้องสนองคุณ
เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าก็ป่วยจะช่วยเจ้า แทนที่เรามาเรือเจ้าเกื้อหนุน
พระน้องจงสรงเสวยเหมือนเคยคุ้น พระการุญร่ำว่าด้วยอาลัย ฯ
ฝ่ายวาลีปรีชาปัญญาแหลม คนสอดแนมเข้าไปแจ้งแถลงไข
ว่าพระจะส่งองค์อุศเรนไป จึงตรึกไตรตรองความตามปัญญา
พระผ่านเกล้าเรานี้อารีเหลือ เหมือนดูถูกลูกเสือเบื่อนักหนา
พระทัยซื่อถือว่าคุณเขามีมา ถึงจะว่าเห็นไม่ฟังกำลังเรา
ทั้งองค์พระมเหสีก็มิห้าม เพราะมีความการุญคิดคุณเขา
ด้วยเป็นมิตรบิตุรงค์ของนงเยาว์ เว้นแต่เราจะต้องทำแต่ลำพัง
ประเวณีตีงูให้หลังหัก มันก็มักทำร้ายเมื่อภายหลัง
จระเข้ใหญ่ไปถึงน้ำมีกำลัง เหมือนเสือขังเข้าถึงดงก็คงร้าย
อันแม่ทัพจับได้แล้วไม่ฆ่า ไปข้างหน้าศึกจะใหญ่ขึ้นใจหาย
ต้องตำรับจับให้มั่นคั้นให้ตาย จะทำภายหลังยากลำบากครัน
จะพลิกพลิ้วชิวหาเป็นอาวุธ ประหารบุตรเจ้าลังกาให้อาสัญ
ต้องตัดศึกลึกล้ำที่สำคัญ นางหมายมั่นมุ่งเห็นจะเป็นการ
จึงกลับแกล้งแต่งกายเป็นนายทัพ เหน็บกริชคร่ำด้ามประดับสำหรับทหาร
ถือธนูดูทีตะลีตะลาน มากราบกรานทูลพระอภัยมณี
ว่าองค์ท้าวเจ้าเกาะลังกานั้น ถูกเกาทัณฑ์สามดอกแล้วออกหนี
คงบรรลัยไม่ข้ามสามราตรี ขอตามตีให้กระทั่งเมืองลังกา
พระทรงฟังสั่งว่าอย่าเพ่อยก ยังวิตกอยู่ด้วยรักกันนักหนา
สงสารสุดอุศเรนพระน้องยา จะรบราฆ่าฟันกันไปไย
นางวาลีปรีชาปัญญาเย้ย ทำเงยเงยเหมือนจะดูว่าอยู่ไหน
แล้วทำว่าถ้าจะโปรดยกโทษไว้ ก็ปล่อยให้ไปรักษาบิดาเธอ ฯ
ฝ่ายลูกท้าวเจ้าสิงหลอยู่บนแท่น ให้แสนแค้นคำพร้องสนองเสนอ
แต่ฮึดฮัดกัดฟันคันคะเยอ ยิ่งหาวเรอโรครุมกลุ้มอุรา
ด้วยตัวเราเขาจับมาอัปยศ ทั้งเสียยศเสียศักดิ์เสียนักหนา
แล้วมิหนำซ้ำสมเด็จพระบิดา แก่ชราก็มาถูกลูกเกาทัณฑ์
แสนระกำช้ำอกเหมือนตกเหว อีหญิงเลวแลเหมือนเงาะมาเยาะหยัน
ยิ่งคิดคิดพิษลมระดมกัน สะอื้นอั้นอกแยกแตกทำลาย
ชักชะงากรากเลือดเป็นลิ่มลิ่ม ถึงปัจฉิมชีวาตม์ก็ขาดหาย
เป็นวันพุธอุศเรนถึงเวรตาย ปีศาจร้ายร้องก้องท้องพระโรง
แล้ววิ่งเข้าชาวที่ยืนชี้นิ้ว เหมือนเล่นงิ้วเต้นโลดกระโดดโหยง
พวกขอเฝ้าเข้ายุดฉุดชะโลง ปีศาจโหงฮึดฮาดประกาศร้อง
ไม่รู้หรือคืออุศเรนราช พยาบาทอีผู้หญิงหยิ่งจองหอง
แล้วดิ้นโดดโลดโผนโจนคะนอง ไล่ทุบถองวาลีวิ่งหนีทัน
พอผีออกกลอกหัวจับตัวถาม ไม่ได้ความฟั่นเฟือนดูเหมือนฝัน
พระอภัยให้ขุนนางช่างสุวรรณ ระดมกันพร้อมพรั่งที่วังใน
ทำโกศทองรองศพมณฑปประดับ เครื่องสำหรับราชวัติฉัตรไสว
ทั้งพวกพ้องกองทัพที่จับไว้ ก็โปรดให้แห่เจ้าไปด้าวแดน
ลงกำปั่นบรรดาโยธาหาญ มากประมาณเบ็ดเสร็จสักเจ็ดแสน
ต่างไหว้กราบหลาบหมดไม่ทดแทน ตั้งแห่แหนศพเจ้าออกอ่าวไป ฯ
ฝ่ายวาลีผีทับกลับมาตึก ไม่รู้สึกงวยงงให้หลงใหล
กายระรัวกลัวฝรั่งให้คลั่งไคล้ พระอภัยเสด็จมาพยาบาล
ทั้งมดหมอก็เข้าล้อมอยู่พร้อมพรั่ง จะแก้คลั่งยังไม่หายหลายขนาน
บ้างเสียผีพลีบัตรปัดรางควาน ปรายข้าวสารกรากกรากไม่อยากคลาย
ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมเหสี เห็นวาลีล้มไข้พระทัยหาย
เคียงประคองร้องเรียกอยู่ริมกาย พลางฟูมฟายชลนาด้วยอาวรณ์ ฯ
ฝ่ายวาลีปีศาจเข้ากราดเกรี้ยว มันยุดเหนี่ยวหน้าหลังนั่งสลอน
สะดุ้งดิ้นสิ้นแรงตะแคงนอน สะอื้นอ้อนอ่อนอารมณ์ค่อยสมประดี
แลเห็นองค์พระอภัยวิไลลักษณ์ ทั้งองค์อัครชายามารศรี
มาพร้อมพรั่งทั้งสิ้นความยินดี ค่อยพาทีทูลลาน้ำตานอง
ชันษาข้าบาทนี้ขาดแล้ว จะคลาดแคล้วมิได้อยู่ชูฉลอง
ขอดับสูญทูลลาฝ่าละออง กษัตริย์สองพระองค์อยู่จงดี
ซึ่งผิดพลั้งตั้งแต่มาเป็นข้าบาท อย่ากริ้วกราดโปรดเกล้าช่วยเผาผี
พอขาดคำร่ำว่านางวาลี ร้องหวีดทีเดียวดิ้นก็สิ้นใจ ฯ
สงสารพระมเหสีมีความรัก สะอื้นฮักเห็นกระดิกริกริกไหว
จะตกหมอนกรรองประคองไว้ ร่ำพิไรขอขมานางวาลี
ได้โกรธขึ้งหึงหวงในดวงจิต อย่าผูกคิดพ้นทุกข์เป็นสุขี
นิจจาเอ๋ยเคยอยู่คู่ชีวี ออกต่อตีตามผู้หญิงไม่ทิ้งกัน
ตั้งแต่นี้มีทุกข์ถึงยุคเข็ญ ไม่แลเห็นผู้ใดทั้งไอศวรรย์
จะวายเว้นเป็นคนอื่นทุกคืนวัน จนสิ้นกัลป์สิ้นกัปไม่กลับมา
แม้นวาลีมีทุกข์ไปทางอื่น ถึงทางหมื่นแสนไกลจะไปหา
นี่ขัดสนจนใจไปป่าช้า อนิจจาใจหายเสียดายนัก
น่าเอ็นดูรู้ดีอารีอารอบ ทำความชอบช่วยพยุงให้สูงศักดิ์
มาบรรลัยไปยังกำลังรัก สงสารนักนางพร่ำร่ำโศกี ฯ
ฝ่ายองค์พระอภัยอาลัยเหลือ มิใช่เชื้อชายซัดสลัดหนี
เหมือนคู่สร้างเห็นหน้านางวาลี ให้ปรานีนึกถึงมาสาพิภักดิ์
ลดพระองค์ลงขมาข้างขวาศพ ได้พานพบพิสมัยใจสมัคร
ถึงรูปชั่วยั่วเยาะก็เพราะรัก เป็นคำหนักนิดหน่อยอย่าน้อยใจ
นิจจาเอ๋ยเคยขับให้จับจิต ช่างประดิษฐ์ดัดแปลงกระแสงใส
เสนาะคำพร่ำพร้องทำนองใน ได้ชื่นใจไสยาในราตรี
เคยเมียงหมอบลอบลักดูพักตร์พบ ก็เลี่ยงหลบเอียงอายชม้ายหนี
แต่นี้ไปไม่เห็นหน้านางวาลี จงดูพี่เสียยังแล้วจะแคล้วน้อง
แม้นกำเนิดเกิดไหนขอให้ปะ ได้เป็นพระมเหสีในที่สอง
ให้รูปงามทรามสงวนนวลละออง อย่าให้ต้องอดสูกับผู้ใด
จงพ้นทุกข์สุโขอโหสิ ไปจุติตามประสาอัชฌาสัย
พระครวญคร่ำร่ำว่าด้วยอาลัย พระชลนัยน์ผอยเผาะเหยาะเหยาะย้อย
ด้วยอาลัยในที่วาลีห้าม ถึงมิงามก็แต่งอนเหมือนช้อนหอย
พระทรงศักดิ์รักใคร่มิได้น้อย จึงเศร้าสร้อยโศกาถึงวาลี
แล้วพระองค์ทรงสั่งให้ตั้งแต่ง ศพตำแหน่งน้องพระมเหสี
มีโขนหนังตั้งสมโภชโปรดเต็มที แล้วให้มีมวยผู้หญิงทั้งทิ้งทาน
ให้ทำบุญมุนีฤๅษีสิทธ์ ตามจริตไสยศาสตร์ในราชฐาน
ถึงเจ็ดวันครั้นเสร็จสำเร็จการ โปรดประทานเพลิงศพเป็นจบความ ฯ
ของดเรื่องเมืองผลึกด้วยศึกว่าง แต่กีดขวางยังไม่เตียนที่เสี้ยนหนาม
จะกลับกล่าวเจ้าลังกาล่าสงคราม ถึงท่าข้ามเขตฝั่งข้างลังกา
ให้หยุดทัพยับยั้งอยู่หลังถนน คอยรับพลแตกกลับคอยทัพหน้า
แต่ท้าวถูกลูกกำซาบซึ่งอาบยา พระพาหาแข็งขึงให้ตึงตาย
กำเริบฤทธิ์พิษสงลงกระดูก จะปิดหยูกยาอย่างไรก็ไม่หาย
ให้ขบปวดรวดเร้าทุกเพรางาย กระสับกระส่ายสู้ทรงดำรงแรง
ให้เคลิ้มเห็นเป็นว่าอุศเรนราช มาริมอาสน์อภิวันท์แล้วกันแสง
เห็นทรวงแยกแตกกลางเป็นลางแรง แล้วคลางแคลงกลับกลายเคลิ้มหายไป
พอโยธาพาศพมณฑปประดับ มาถึงทัพทูลแจ้งแถลงไข
ทราบว่าบุตรสุดสิ้นชีวาลัย สลดใจเจียนว่าเลือดตากระเด็น
ให้ปลดเปลื้องเครื่องมณฑปดูศพสด ปรอทรดรอบกายให้หายเหม็น
แต่อกแตกแปลกซูบกว่ารูปเป็น พระแลเห็นใจหายเจียนตายตาม
ประคองบุตรอุศเรนไว้ริมตัก โอ้ลูกรักวายวางลงกลางสนาม
เพราะประมาทอาจหาญการสงคราม มาติดตามแตกทัพถึงอับจน
โอ้น้อยจิตบิดาก็มาด้วย หรือไม่ช่วยลูกรักได้สักหน
ถึงตัวถูกลูกธนูก็สู้ทน พอข้ามพ้นภัยมารักษากาย
แต่ตัวเจ้าเขาจับให้ลับเนตร สุดสังเกตกลศึกลึกใจหาย
แล้วมิหนำซ้ำเกณฑ์อ้ายเดนตาย เอาศพสายสวาทมามารยาครัน
ชิชะพระอภัยกระไรหนอ ทั้งหลอกล่อลามเลยมาเย้ยหยัน
ยิ่งแค้นคั่งสั่งมาลีกปิตัน ของของมันสารพัดเครื่องฉัตรธง
ทั้งโกศทองรองศพมณฑปใส่ รักษาไว้ท่าข้ามตามประสงค์
จะจับตัวพระอภัยสับใส่ลง ข้ามไปส่งเสียเหมือนกันให้มันอาย
พระสั่งพลางทางแลดูลูกรัก สงสารนักนึกไปก็ใจหาย
เมื่อยามเป็นเห็นหน้าพาสบาย เห็นเจ้าตายใจพ่อระท้อเย็น
โอ้แต่นี้มีแต่จะแลลับ มิได้กลับทวนทบมาพบเห็น
เปรียบเหมือนพ่อข้อแขนขาดกระเด็น จะรอดเป็นชีวีอยู่กี่วัน
เมื่อดวงใจไปจากอุระแล้ว ไม่คลาดแคล้วกายาคงอาสัญ
สิ้นชีวิตบิตุรงค์สิ้นพงศ์พันธุ์ ใครจะกันเขตแคว้นแดนลังกา
ยังแต่น้องของเจ้าเป็นสาวรุ่น แม้นสิ้นบุญบิตุเรศกับเชษฐา
จะเปล่าเปลี่ยวเดียวดิ้นกินน้ำตา โอนึกน่าหนักทรวงเป็นห่วงใย
หวังจะปลูกลูกรักทั้งชายหญิง ให้ยอดยิ่งญาติกาได้อาศัย
ไม่สมคิดบิตุราชจะขาดใจ เหลืออาลัยลูกยาธิดาดวง
เสียดายศักดิ์รักตระกูลพูนเทวษ น้ำพระเนตรมิรู้สิ้นรินรินร่วง
เหมือนอกเจ็บเหน็บเข็มไว้เต็มทรวง โอ้บาทหลวงพระไม่ช่วยฉันด้วยเลย
ระทวยทอดกอดศพซบสะอื้น ไม่พลิกฟื้นวรองค์สรงเสวย
พอสายัณห์จันทร์กระจ่างน้ำค้างเชย ท้าวก็เลยล่วงสวรรคครรไล ฯ
ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายเสียดายเจ้า ต่างสร้อยเศร้าซบหน้าน้ำตาไหล
พอเช้าตรู่รู้อึงคะนึงไป เสียงร้องไห้แซ่ซ้องทั้งกองทัพ
พวกเสนาว่าโอ้พระทูลกระหม่อม นิพพานพร้อมเพราะสิ้นแผ่นดินกลับ
เหมือนจันทราภาณุมาศลีลาศลับ เหมือนสิ้นกัปสิ้นกัลป์พุทธันดร
สิ้นแผ่นดินสิ้นฟ้ามหาสมุทร ทั้งสิ้นสุดพระสุเมรุเกณฑ์สิงขร
เหมือนแผ่นดินสิ้นกษัตริย์ฉัตรนคร ราษฎรร้อนทั่วทุกตัวคน
โอ้พระองค์ทรงทวีปประทีปแก้ว จะลับแล้วหล้าแหล่งทุกแห่งหน
นิเวศน์วังลังกาประชาชน จะร้อนรนเรรวนรัญจวนใจ
ต่างครวญคร่ำรำลึกสะอึกสะอื้น ดังเสียงคลื่นครึมมหาชลาไหล
จนรุ่งเช้าเหงาเงียบระเยียบใจ เสนาในพร้อมหน้าปรึกษากัน
นางละเวงวัณฬาธิดาท้าว ก็รุ่นสาวควรจะได้ไอศวรรย์
สืบกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ตามพงศ์พันธุ์ เห็นพร้อมกันถ้วนทั่วตัวขุนนาง
จึงจัดแจงแต่งมณฑปใส่ศพเจ้า ล้วนเครื่องขาวโขมพัตถ์ตามขัดขวาง
ใส่รถทองสองรถพระกลดกาง พวกขุนนางพร้อมเพรียงอยู่เคียงรถ
ทหารแห่แตรสังข์ทั้งหลังหน้า ให้โยธาทุกพวกถอดหมวกหมด
ตามภาษาฝรั่งตั้งประณต แล้วแห่รถศพมาถึงธานี
เข้าในวังยั้งหยุดอยู่ข้างหน้า ให้กราบทูลพระธิดามารศรี
ส่วนละเวงวัณฬากุมารี ทราบว่าพี่กับบิดานิคาลัย
ตกตะลึงขึงแข็งสิ้นแรงเรี่ยว ร้องกรีดเดียวดิ้นซบสลบไสล
พวกพี่เลี้ยงเคียงขนองประคองไว้ ต่างแก้ไขค่อยฟื้นสะอื้นองค์
อุตส่าห์ฝืนขืนอารมณ์ดมโอสถ ระรื่นรสนาสาด้วยยาผง
ค่อยมีแรงแข็งขืนยืนดำรง พร้อมพี่เลี้ยงเคียงองค์ลีลามา
ถึงเกยทองสองรถเรียงมณฑป รู้ว่าศพบิตุเรศกับเชษฐา
ขึ้นบนเกยเผยมณฑปศพบิดา ยังเต็มหน้าหนวดเคราไม่เน่าพอง
นางทรุดองค์ลงเคารพอภิวาท กราบพระบาทบิดาบูชาฉลอง