Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
ป่างพระจอมนคราวายุพัฒน์ ได้ทราบอรรถปรีดิ์เปรมเกษมศรี
จึ่งตรัสสั่งพวกพหลแลมนตรี จะไปที่ปากอ่าวเฝ้าบิดา
เมืองผลึกธิบดินทร์คือปิ่นเกล้า จะไปเฝ้าได้บังคมกัมเกศา
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นปรางค์ปรา ทูลกิจจากับท่านท้าวเป็นเค้ามูล ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพ่อตาเธอปราโมทย์ สมประโยชน์ในพระปิ่นบดินทร์สูร
ข้าจะต้องไปรับคอยกราบทูล เชิญประยูรมาวังบังคมคัล
ครั้นตรัสเสร็จแล้วเสด็จออกข้างหน้า สั่งเสนาน้อยใหญ่จัดไอศวรรย์
ที่ปรางค์มาศปราสาทชัยให้พรายพรรณ รับทรงธรรม์เสด็จมาถึงธานี
เร่งเตรียมรถแก้วมณีศรีสวัสดิ์ จงปูปัดให้สำอางกระจ่างศรี
ทั้งเครื่องลาดถาดจำลองล้วนของดี บรรดามีแปดรถให้งดงาม
กระบวนแห่แตรสังข์ให้พรั่งพร้อม ไปรับจอมนครินทร์ปิ่นสยาม
จงจัดแจงตามยศให้งดงาม แล้วรีบตามลงไปดั่งใจปอง
เธอสั่งเสร็จแล้วให้หาวายุพัฒน์ เร็วรีบรัดไปประมูลทูลฉลอง
จะไปเชิญภูวไนยดั่งใจปอง ได้รับรองเธอเข้าในไพชยนต์
ท้าวสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นทรงม้า พร้อมเสนาคับคั่งทั้งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล จรดลออกจากเขตนิเวศน์วัง
วายุพัฒน์สุริย์วงศ์ทรงสินธพ เลี้ยวตลบตามไปดั่งใจหวัง
พลางออกจากนคเรศนิเวศน์วัง เสด็จยังเมืองด่านชานบุรินทร์
ครนถึงที่เสด็จลงทรงที่นั่ง เรือบัลลังก์รีบไปในกระสินธุ์
เร่งกระบวนด่วนมาในวาริน พร้อมกันสิ้นเรือแพเสียงแจจัน
ถึงประทับกับบัลลังก์ที่นั่งหงส์ เขาชักธงสิแดงดูแข็งขัน
ขุนเสนามาเชิญเสด็จพลัน ให้จรจรัลขึ้นไปในเภตรา ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ ออกแท่นรัตน์พร้อมพระวงศ์เผ่าพงศา
ขุนเสนีกราบทูลมูลิกา ว่าองค์วายุพัฒน์ท้าวเจ้าเมืองเซ็น
จะมาเฝ้าธิบดินทร์ปิ่นพิภพ จัดมาครบเรือบัลลังก์ทั้งดั้งเขน
กระบวนแห่แลตลอดจอดระเนน เห็นจะเกณฑ์กันมาเชิญดำเนินไป ฯ
ฝ่ายพระจอมนครินทร์สินสมุทร ทราบว่าบุตรเสด็จมาพลางปราศรัย
แล้วเชิญท้าวเจ้าพ่อตาให้คลาไคล เสด็จขึ้นไปบนกำปั่นด้วยทันที
พาไปเฝ้าพระเจ้าอาบรรดาญาติ ให้นั่งอาสน์พรรณรายท้ายบาหลี
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นบุรี เธอเปรมปรีดิ์แย้มเยื้อนเอื้อนโองการ
ปราศรัยทักท้าวพ่อตาวายุพัฒน์ ในจังหวัดนัคเรศประเทศสถาน
นิราศทุกข์สุโขมโหฬาร หรือภัยพาลย่ำยีมาบีฑา
ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด ประสานหัตถ์บังคมก้มเกศา
อันทุกข์โศกมิได้มีมาบีฑา อันพารายกเลยให้เขยครอง
ดูก็ร่มบารมีเย็นที่สุด เป็นมงกุฎสิบหล้าฟ้าฉลอง
ซึ่งภาระหนักอกเรื่องปกครอง เมื่อก่อนต้องหนักหน้าเร่งอาวรณ์
ด้วยชราว่าการมักลืมหลง ขอทูลองค์บพิตรอดิศร
จึงยกให้เขยขวัญผ่านนคร ราษฎรเต็มใจขอให้เป็น
อันตัวข้าเป็นสุขไม่ทุกข์ร้อน ได้นั่งนอนบริบูรณ์ไม่ขุ่นเข็ญ
พอได้พึ่งบุญเขาทุกเช้าเย็น จะได้เป็นสุขากว่าจะตาย
ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ ได้ทราบเหตุท้าวประมูลทูลถวาย
พระจึ่งมีโองการแก่หลานชาย จงฝากกายฝากตัวกลัวพ่อตา
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์สินสมุทร เห็นราชบุตรมาบังคมก้มเกศา
แล้วกราบกรานสุริย์วงศ์องค์พระอา แต่บรรดาพวกประยูรสกุลวงศ์
จึ่งทูลถามมังคลาว่าอานี้ กลับมาดีโดยนิยมสมประสงค์
รู้จักญาติน้ำเนื้อในเชื้อวงศ์ หรือยังหลงลิ้นครูผู้อาจารย์ ฯ
ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ จึ่งเล่าเหตุเรื่องราวที่ราวฉาน
บาทหลวงเฒ่าทำอุบายหลายประการ จนเกิดการรบราถึงฆ่าฟัน
บอกไปถึงพี่ยากับข้าด้วย ยกมาช่วยรบรับเป็นทัพขัน
กำลังรบเกิดวิบัติอัศจรรย์ สลาตันพัดมาในวารี
แล้วเกิดฝนตกไม่หยุดสุดจะคิด ทั้งมืดมิดหมอกมัวทั่ววิถี
ไม่เห็นหนสุริยาห้าราตรี พายุตีแตกพลัดกระจัดกระจาย
เอาความหลังทั้งนั้นมาเล่าแจ้ง ที่เคลือบแคลงให้กระจ่างสว่างฉาย
วายุพัฒน์ทราบเรื่องแต่เบื้องปลาย ก็ค่อยคลายความโกรธพิโรธอา
แล้วจึงเชิญพวกพระวงศ์พงศ์กษัตริย์ ให้จังหวัดทุกพระองค์เผ่าพงศา
ให้เสด็จเรือที่นั่งอลังการ์ ที่จัดมารีบไปในนคร ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์ดำรงราชย์ ชวนพระญาติบพิตรอดิศร
เสด็จลงเรือที่นั่งอลังกรณ์ โห่สะท้อนเรือกระบวนทั้งทวนธง
ก็เซ็งแช่แตรสังข์ประดังเสียง ก้องสำเนียงดั้งกันสุวรรณหงส์
พายแห่ห้อมล้อมบัลลังก์ที่นั่งทรง กระบวนตรงมาหยุดพักตำหนักแพ
เชิญพระวงศ์ทรงศักดิ์พักประทับ พวกบกรับขึ้นไปไม่ห่างแห
ฝ่ายเสนีสี่หมู่คอยดูแล มาอัดแอรถรัตน์อัสดร
ทั้งเครื่องสูงยืนเรียงเคียงสลับ ดูคั่งคับตามหมู่ดูสลอน
ทั้งธงเทียวเขียวแดงแย่งมังกร ธนูศรเสโล่โตมรา
ทั้งปี่กลองสองข้างวางระยะ กลองชนะเรียงรายทั้งซ้ายขวา
ทั้งพิณพาทย์ดีดสีปี่ชวา แต่บรรดาเกณฑ์แห่แซ่สำเนียง
แล้วเชิญองค์พงศ์กษัตริย์ขึ้นทรงรถ พร้อมกันหมดสังข์แตรเซ็งแซ่เสียง
กลองชนะดีดสีปี่จำเรียง ประสานเสียงก้องดังกังสดาล
กระบวนหน้ามีม้าเดินนำริ้ว แลเป็นทิ้วธงทวนล้วนทหาร
ถึงนิเวศน์เขตแคว้นแสนสำราญ พวกทหารปืนเรียงเคียงกันไป
พอรถทรงหยุดประทับคำนับน้อม ขุนนางพร้อมหมอบเรียงเคียงไสว
วายุพัฒน์เชิญปวะเวศเสร็จข้างใน ปรางค์ชัยพร้อมพระวงศ์พงศ์ประยูร
ตั้งเครื่องอานพานทองของเสวย ทั้งนมเนยสำหรบไทเจ้าไอศูรย์
เครื่องคาวหวานสารพันอันจำรูญ เชิญประยูรภูวไนยอัยกา
ให้เสวยเนยนมขนมหวาน เครื่องตระการหลายอย่างต่างภาษา
แต่ล้วนของเอมโอชโภชนา กษัตราเสร็จสบายอยู่หลายวัน ฯ
ฝ่ายองค์พระนัดดาวายุพัฒน์ เข้าแท่นรัตน์ราชัยไอศวรรย์
ให้นุชนาฏศศิธรจรจรัล ไปอภิวันท์ภูวนาถพระญาติวงศ์
ฝ่ายโฉมฉายให้ละอายระคายเขิน ทั้งหมางเมินคิดในใจไม่ประสงค์
อายผมเผ้าเศร้าอารมณ์ไม่สมทรง มันเวียนวงยุ่งยิ่งเหมือนลิงไพร
จึ่งทูลว่าข้าแต่องค์พระทรงเดช จงโปรดเกศกรุณาอัชฌาสัย
น้องอายองค์กษัตรามาแต่ไกล เพราะว่าไม่เหมือนกับเขาชาวบุรี
วายุพัฒน์ตรัสว่าถ้าเช่นนั้น เอาแพรพันเสียให้มิดปิดเกศี
แม้นใครถามจงแถลงแจ้งคดี ว่าเกศรีให้ระบมเป็นลมตะกัง
นางเห็นชอบทูลตอบพระสามิศ ช่างทรงคิดถูกอารมณ์สมเหมือนหวัง
พระคิดดีชี้ช่องให้น้องฟัง ลุกไปนั่งส่องกระจกโพกแพรดำ
แล้วแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส คาดเข็มขัดลายลงยาเลขาขำ
ใส่สะอิ้งเรืองรองล้วนทองคำ ดูคมขำพริ้งพร้อมไม่ผอมพี
พลางออกจากปรางค์มาศราชฐาน ตามภูบาลไปประณตบทศรี
บังคมองค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี พระภูมีปราศรัยในอนงค์
อันปู่นี้พึ่งได้มาพาราหลาน ก็สำราญชื่นชมสมประสงค์
มาพบแต่หนอเนื้อในเชื้อวงศ์ สมประสงค์จะได้รักรู้จักกัน
นางนบนอบตอบสนองขอรองบาท ภูวนาถอัยกาจนอาสัญ
แล้วนางจึ่งกราบก้มบังคมคัล พระทรงธรรม์อวยชัยให้เจริญ
จงสุขังมังคลาเป็นผาสุก นิราศทุกข์ยศยงอย่างหงส์เห็น
ครองพิภพราชัยให้จำเจริญ จงเพลิดเพลินในสมบัติกษัตรา
ทั้งสององค์ทรงรับพระพรแล้ว ก็ผ่องแผ้วแสนโสมนัสา
ศิโรราบกราบก้มบังคมลา พากันมาปรางค์ทางทั้งสององค์
หกกษัตริย์นัดดาทั้งอาหลาน แสนสำราญชื่นชมสมประสงค์
จะกลับยังเวียงชัยดังใจจง จึ่งลาองค์ไทท้าวเจ้านคร
กับวายุพัฒน์นัดดาว่ามาอยู่ ทั้งอาปู่ก็เป็นสุขสโมสร
จะพามังคลาเข้าเฝ้าบิดร ให้ภูธรทราบเรื่องหายเคืองกัน ฯ
ฝ่ายพระจอมมังคลาวายุพัฒน์ เธอจึ่งตรัสเรียกเหล่านางสาวสรรค์
ไปบอกกรมแสงข้างหน้าเข้ามาพลัน เชิญพระขรรค์เข้ามาอย่าช้าที
นางสาวใช้รีบออกไปแล้วแจ้งเหตุ ว่าทรงเดชผู้บำรุงซึ่งกรุงศรี
ให้เชิญพระขรรค์ไปถวายในบูรี อย่าช้าทีไวไวไปในวัง
กรมแสงหยิบพระขรรค์รีบผันผาย ไปถวายท้าวไทดั่งใจหวัง
วายุพัฒน์รับพระขรรค์ขึ้นบัลลังก์ ถวายมังคลาพลันด้วยทันที
เมื่อแรกเริ่มเดิมข้าได้ว่าไว้ แม้นพาไปน้อมประณตบทศรี
ทั้งสององค์พงศ์กษัตริย์สวัสดี พระอัยกีอัยกาดั่งว่าวอน
ก็สมดั่งปราถนาเหมือนว่าไว้ หลานจึ่งให้แก่บพิตรอดิศร
จงรับไปปราบประจาให้ถาวร ครองนครให้เป็นสุขสิ้นทุกข์ภัย
พระมังคลาสรรเสริญเจริญยศ ให้ปรากฏยืนยงอสงไขย
ห้ากษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบใจ พ่อนี้ใจซื่อแท้ไม่แชเชือน
จึ่งตรัสกับมังคลานราราช จงรักญาติรักวงศ์ให้จงเหมือน
ตั้งแต่นี้ดีให้แน่อย่าแชเชือน ทำให้เหมือนวายุพัฒน์เขาสัตย์ธรรม์
พระมังคลากราบก้มบังคมบาท จะรักญาติไปจนกว่าจะอาสัญ
ด้วยสัตย์ซื่อถือวงศ์ตรงต่อกัน เชิญทรงธรรม์รู้เห็นเป็นพยาน
ถ้าแม้นไม่ซื่อตรงต่อวงศา ขอเทวาผู้เป็นเจ้าจงเผาผลาญ
ครั้นเสร็จเรื่องตั้งสัตย์ปฏิญาณ พระผู้ผ่านรมจักรนัครินทร์
กับกษัตริย์ห้าพระองค์ในวงศ์ญาติ จากปราสาทจะกลับหลังดังถวิล
พอจงอยู่สุขาอย่าราคิน ครองแผ่นดินลาภยศปรากฏไป ฯ
สินสมุทรภุชพงศ์เธอทรงตรัส กับวายุพัฒน์ลูกยาอัชฌาสัย
มีทุกข์ร้อนเหตุการณ์สถานใด จงบอกไปทุกพาราบรรดาวงศ์
สุดสาครมังคลาบรรดาญาติ สั่งพระราชนัดดาตามความประสงค์
จะต้องการสิ่งใดในใจจง อาจะส่งมาให้เหมือนใจปอง
วายุพัฒน์กราบก้มประนมหัตถ์ แล้วมาจัดรถสุวรรณผันผยอง
ทั้งเกณฑ์แห่แตรสังข์นั่งสำรอง โดยทำนองพร้อมพรั่งเหมือนอย่างเดิม
เชิญเสด็จทุกพระองค์ขึ้นทรงรถ พร้อมกันหมดวงศาปรีชาเฉลิม
เดินกระบวนพร้อมพรั่งเหมือนอย่างเดิม เครื่องเฉลิมเกียรติยศหมดทุกองค์
เสด็จถึงเมืองด่านชานสมุทร ทรงเรือครุฑไปกำปั่นสุวรรณหงส์
ให้ใช้ใบแล่นลัดตัดทางตรง ลมก็ส่งพัดมาในสาคร
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพ่อตากับวายุพัฒน์ ส่งกษัตริย์บพิตรอดิศร
แล้วเสด็จกลับหลังยังนคร ขึ้นบรรจถรณ์ที่สถิตอิศรา ฯ
หกกษัตริย์แล่นไปในสมุทร ไม่ยั้งหยุดพร้อมกันต่างหรรษา
เอาเข็มตั้งจำเพาะเกาะลังกา พระพายพาแรงจัดสะบัดใบ
เรือก็แล่นราวกับม้าอาชาชาติ ล่วงลีลาศข้ามมหาชลาไหล
ชมมัจฉาเกาะแก่งทุกแห่งไป ก็ใช้ใบจนกระทั่งถึงลังกา
พวกพหลคั่งคับรับเสด็จ พร้อมกันเสร็จแห่แหนดูแน่นหนา
เข้าประทับยับยั้งอยู่ลังกา พระสุดสาครให้เลี้ยงทุกเวียงชัย
แต่บรรดาข้าทูลละอองบาท อย่าให้ขาดตามโองการเราขานไข
ครั้นสั่งเสร็จพระเสด็จขึ้นข้างใน แล้วสั่งให้จัดเครื่องอันเรืองรอง
เสาวคนธ์มณฑายุพาพักตร์ แต่งตำหนักหลังใหญ่ไว้ทั้งสอง
ให้คนไปปูลาดกวาดละออง ไว้รับรองวงศ์กษัตริย์ขัตติยา
สุลาลีเจ้าเป็นผู้ไปดูเครื่อง ถวายเบื้องบทเรศพระเชษฐา
กับพระปิ่นรมจักรนัครา แต่บรรดาวงศ์กษัตริย์เร่งจัดการ
สุลาลีอภิวันท์แล้วผันผาย มาสั่งนายเครื่องใหญ่ในราชฐาน
แล้วจึ่งเรียกพวกฝรั่งมาสั่งการ ทั้งคาวหวานมีต่างต่างที่อย่างดี
เอาพวกเจ๊กไหหลำทำเกาเหลา นางสาวสาวสัดทัดให้ขัดสี
เครื่องถ้วยชามน้ำทองของที่ดี เอาใส่ที่ถาดสุวรรณอันบรรจง
แล้วให้ตั้งโต๊ะใหญ่ในปราสาท เอาผ้าลาดปัดป้องละอองผง
ตั้งเก้าอี้ลายสุวรรณอันบรรจง ถ้วนทุกองค์แต่บรรดามาด้วยกัน
แล้วเรียกของมาวางตั้งสำรับ เครื่องสำหรับสารพัดล้วนจัดสรร
ทั้งส้อมช้อนมีดคร่ำด้ามสุวรรณ ให้จัดสรรพร้อมเสร็จสำเร็จการ ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ไปเชิญญาติให้เสวยกระยาหาร
เสด็จมาพร้อมทุกองค์พระวงศ์วาน พนักงานเชิญเครื่องวางเบื้องบน
ทั้งเป็ดไก่หมูหันพรรณลูกไม้ เอาจัดใส่สารพัดไม่ขัดสน
ทั้งเกาเหลาวางระยะไม่ปะปน พวกเครื่องต้นแต่งใส่หลายประการ
ครั้นจะว่าร่ำไรในกับข้าว ก็ยืดยาวมากมายหลายสถาน
ขอตัดเรื่องกินอยู่ดูรำคาญ มันป่วยการไม่ประเทืองที่เรื่องกิน
แต่ต้องว่าชี้แจงแห่งละน้อย ลำดับถ้อยตามดำริอย่าติฉิน
จะว่าคนผู้เฉลยไม่เคยกิน ประเทศถิ่นทุกภาษาพยายาม
อันเรื่องกินก็เป็นใหญ่ในมนุษย์ แต่ขอหยุดยกไว้อย่าไต่ถาม
เป็นสิ้นเรื่องเลี้ยงกันเสร็จสำเร็จความ จะกล่าวตามทางไปในอรัญ ฯ
หกกษัตริย์สุริย์วงศ์ขึ้นทรงรถ พร้อมกันหมดแห่ไปในไพรสัณฑ์
ชมลำเนาเขาเขินเนินอรัญ เป็นช่องชั้นเชิงชะง่อนก้อนศิลา
ที่โปร่งปล่องช่องชั้นฉงั่นชะโงก เป็นกรวยโกรกถ้ำธารละหานผา
ที่เขียวขำดำพร้อยย้อยลงมา ล้วนศิลาเถาวัลย์พันเป็นเกลียว
ไม้รวกรากฝากหินมีดินเกาะ ดูจำเพาะแลชอุ่มเป็นพุ่มเขียว
บ้างแตกหน่อหนุนขึ้นรุ่นเรียว เป็นลำเขียวงอกบนเขาลำเนาเนิน
ทั้งไม้ดอกงอกงามตามวิถี ฝูงปักษีโผผินบ้างบินเหิน
แก้วกุหลาบกรรณิการ์บนหน้าเนิน ตามทางเดินหอมฟุ้งจรุงใจ
ทั้งฝูงสัตว์จัตุบาทวิ่งกลาดกลุ้ม แอบสุมทุมค่างลิงวิ่งไสว
กระต่ายเต็นเม่นหมีชะนีไพร เหนี่ยวกิ่งไม้โยนตัวเรียกผัวโวย
เห็นสุริยาสายัณห์ตะวันคล้อย ชะนีน้อยเรียกคู่หวิวหวูโหวย
รำลึกได้ใจถวิลร้องดิ้นโดย เที่ยวห้อยโหยต่ายวิ่งบนกิ่งยาง
ละมั่งละมาดผาดเผ่นเลียงผาผยอง กวางคะนองทรายเนื้อแลเสือสาง
ทั้งหมีเม่นเผ่นผงาดวิ่งกลาดทาง ฝูงลิงค่างโลดโผนโจนทะยาน
กระจงจามรีสิงหนัศ เล็มระบัดเส้นหญ้าเป็นอาหาร
กระแตตุ่นมุ่นพงในดงดาน สุกรฟานกาสรลงนอนแปลง
สิงโตเต้นแผ่นผยองลำพองหาง ฝูงแรดช้างพลายพังเที่ยวบังแฝง
เห็นผู้คนเดินวัดวิ่งลัดแลง เข้าแอบแฝงป่าไม้ในไพรวัน
หกกษัตริย์ทัศนาป่าระหง ประดู่ดงกรวยกร่างกะทังหัน
พะยอมยางรางแดงแสลงพัน พิกุลพิกันกันเกราะสะเดาดง
กระทึงกระทุ่มดุมกาเพกากระถิน อินทนิลจันคนทามหาหงส์
เสลาสล้างลางลิงมะปริงปรง ต้นคันทรงทรงบาดาลกระวานไพร
ทั้งเต็งแต้วตาตุ่มมะตูมตาด มะเหียงมะหาดลงเรียงเคียงไสว
ทั้งจิกแจงจวงจันทน์เป็นหลั่นไป มะเฟืองมะไฟรกฟ้าต้นขานาง
ตะขบข่อยแคมะค่าต้นตาเสือ มะกล่ำมะเกลือกะโดนดินทั้งฝิ่นฝาง
ตะเคียนเคี่ยมคนธาขานกยาง มะขามคางแคแกรแลเป็นทิว
บ้างผลิดอกออกผลต้นระย้า พระพายพาพัดเรื่อยมาเฉื่อยฉิว
หอมตลบอบออกเกสรปลิว ระเรื่อยฉิวเรณูฟูขจร
พลางเร่งรถรีบมาในป่าชัฏ ต้องหลีกลัดไปตามทางข้างสิงขร
พอสุริยงลงลับยุคุนธร พระจันทร์จรแจ่มฟ้าดาราราย
ถึงที่ทางกลางย่านก็หยุดพัก มาพร้อมพรักพลไกรไพร่ทั้งหลาย
หกกษัตริย์ขึ้นพลับพลาเสนานาย ต่างถวายเครื่องเสวยทั้งเนยนม
ผลไม้นานาโอชารส ล้วนของสดหวานมันพรรณขนม
หกกษัตริย์เสร็จเสวยเลยประทม เป็นนิคมคามเขตคุ้มเภทภัย
รักษาองค์พระมุนินทร์ปิ่นกษัตริย์ ในจังหวัดปากทางหว่างไศล
ตั้งทำมาหากินอยู่ถิ่นไพร ทั้งนาไร่มีมากไม่ยากจน ฯ
จะกล่าวถึงพระอภัยวิไลลักษณ์ เสด็จสำนักกุฏิ์ใหญ่ในไพรสณฑ์
บำเพ็ญเพียรมัธยัสถ์ตัดกังวล ทั้งสวดมนต์ภาวนาสมาทาน
เทศนาสอนสั่งคนทั้งหลาย ได้สบายดับทุกข์สนุกสนาน
แสวงผลทางกสิณอภิญญาณ หมายนิพพานฟากฟ้าสุราลัย
แต่บรรดาฤๅษีที่เป็นศิษย์ สำรวมกิจหมดทุกองค์ไม่หลงใหล
ทั้งโทโสโมหะสละไป ตัดห่วงใยเหย้าเรือนเพื่อนศาลา
ถือเอาธรรมกรรมฐานการกุศล หวังให้พ้นสมุทัยในตัณหา
คิดตัดรอนผ่อนผันด้วยปัญญา ฟังเทศนาที่พระองค์ทรงแสดง ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นฤๅษี ครั้นราตรีเย็นพยับล่วงลับแสง
พวกนั่งยามตามไต้จุดไฟแดง สว่างแสงทั่วไปในกุฎี
พวกปรนนิบัติพัดน้ำชาสุธารส ถวายหมดโดยจำนงองค์ฤๅษี
ทั้งน้ำตาลหวานมันขยันดี ให้ฤๅษีฉันสำหรับกับน้ำชา
ครั้นเสร็จกิจต่างครรไลไปอยู่กุฏิ์ แล้วก็จุดเทียนธูปทั้งบุปผา
สำรวมกิจจิตตั้งภาวนา โดยศรัทธาครัดเคร่งบำเพ็งเพียร
ค่ำวันนั้นวัณฬานางดาบส เจริญพรตครัดเคร่งอยู่เก๋งเขียน
คิดสลัดตัดราคาค่อยพากเพียร ไม่วนเวียนตั้งมั่นในขันตี
พอหลับลงทรงสุบินนิมิต ว่านักสิทธ์มาแต่ป่าพนาศรี
มีหัตถาชูช่วงดวงมณี ตรงมาที่พระบรรณศาลา
แล้วยื่นให้โฉมยงก็ทรงรับ กระจ่างจับวรกายทั้งซ้ายขวา
นางพลิกฟื้นตื่นในที่ไสยา พอเวลาแจ่มแจ้งแสงอุทัย
ก็ออกจากกุฎีที่สถิต สำรวมกิจไปแจ้งแถลงไข
กับสุวรรณมาลีที่ข้างใน พลางปราศรัยสนทนาประสาชี ฯ
ฝ่ายละเวงวัณฬานางดาบส น้อมประณตตามจริตกิจฤๅษี
แล้วจึ่งเล่าเรื่องฝันไปทันที เชิญพระพี่ทำนายทายสุบิน
แล้วจึ่งเล่าเรื่องยุบลแต่หนหลัง ให้เธอฟังโดยในพระทัยถวิล
ฝ่ายสุวรรณมาลายุพาพิน ได้ทราบสิ้นความฝันของวัณฬา
จึ่งว่าแม่มาไปเฝ้าพระดาวบส ให้ทรงยศทำนายทายเถิดหนา
ทั้งสุวรรณมาลีชีวัณฬา ตามกันมาเฝ้าองค์พระทรงญาณ
ทูลแถลงแจ้งข้อสุบินนิมิต ให้ทรงฤทธิ์ทราบแต่ต้นจนอวสาน
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลอภิญญาณ ก็แจ้งการในสุบินสิ้นทั้งปวง
พระทำนายทายว่าจินดาเดช ผู้วิเศษเอามาให้ลาภใหญ่หลวง
บุตรที่พรากจากไปได้แก่ดวง มณีช่วงแสงสว่างกระจ่างตา
ได้แก่บุตรของเจ้าอย่าเร่าร้อน จะมางอนง้อวงศ์เผ่าพงศา
อันนักสิทธ์ฤทธิไกรให้จินดา พวกวงศาน้ำเนื้อในเชื้อวงศ์
คงจะนำมังคลามาที่นี่ ให้วันนี้โดยในใจประสงค์
จะได้สืบเชื้อประยูรสกูลวงศ์ เป็นมั่นคงเหมือนกับคำเราทำนาย
ดาบสินีชีสองประคองหัตถ์ ฟังพระตรัสจึ่งประมูลทูลถวาย
เหมือนพระองค์ทรงธรรม์บรรยาย ก็จะวายรบพุ่งทั้งกรุงไกร
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นฤๅษี เสด็จไปที่กุฎีทองอันผ่องใส
อันเผือกมันพรรณผลามาแต่ไพร ตามวิสัยนักสิทธ์จิตจำนง ฯ
จะกล่าวถึงหกกษัตริย์ที่หยุดพัก ในสำนักพลับพลาป่าระหง
ครั้นรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยง ก็สระสรงสรรพเสร็จสำเร็จการ
ขึ้นทรงรถหมดทุกองค์พงศ์กษัตริย์ ให้รีบรัดเสด็จไปในไพรสาณฑ์
พวกเสนาแห่แหนแสนสำราญ เหล่าทหารจัตุรงค์เดินตรงไป
ตามท้องแถวมรรคาพนาเวศ ก็เข้าเขตสิงคุตรสิงขรไศล
ระรื่นรินกลิ่นบุปผาสุมาลัย ดวงดอกไม้หล่นกลาดลงดาดดง
ประยงค์แย้มแกมสุกรมนมสวรรค์ มะลิวัลย์มะลิลาแก้วกาหลง
ทั้งคัดเค้ากฤษณาจำปาดง มหาหงส์หางนกยูงพุ่งขจร
ทั้งสาวหยุดพุดแซมแกมยี่สุ่น พิกันพิกุลโรยร่วงพวงเกสร
เสาวรสรสสุคนธ์ปนขจร ต้นรักซ้อนซ่อนกลิ่นระรินโรย
สารภียี่เข่งเบญจมาศ บุนนาคดาดเกดลำดวนหอมหวนโหย
แถวนางแย้มแกมสุกรมต้นยมโดย พระพายโชยชื่นใจในไพรวัน
ถึงสิงคุตรกุฎีที่ประทับ ดูคั่งคับพวกพหลพลขันธ์
พระเสด็จลงจากรถหมดด้วยกัน พร้อมแต่บรรดาอาณาประชากร
เข้าอาศัยในประเทศเขตบรรพต พร้อมกันหมดในศาลาหน้าสิงขร
หกกษัตริย์ลงจากรถบทจร เลียบสิงขรเสด็จเข้าไปในกุฎี ฯ
ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ เห็นพระญาติมาประณตบทศรี
จึ่งจรจรัลจากพระคันธกุฎี ออกนั่งที่โรงฉันอันบรรจง
พระปราศรัยในตระกูลประยูรญาติ ต่างอภิวาทชื่นชมสมประสงค์
ฝ่ายพระจอมนักสิทธ์บิตุรงค์ จึ่งถามองค์มังคลาด้วยปรานี
ว่าเหตุผลเป็นอย่างไรจึงได้กลับ มาคำนับญาติวงศ์องค์ฤๅษี
พระเจ้าอาทูลแถลงแจ้งคดี ให้พระมุนีทรงฟังแต่หลังมา ฯ
จะกล่าวฝ่ายนารีชีทั้งสอง ออกจากห้องมาประนมก้มเกศา
องค์พระจอมมุนินทร์ปิ่นประชา แล้วจึ่งปราศรัยพระองค์ที่ทรงแคลง ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช ไปกราบบาทสองพระองค์ทรงกันแสง
ลูกได้ผิดคิดหมายทำร้ายแรง เพราะเขาแกล้งจะให้ขาดญาติวงศ์
ที่ผิดพลั้งครั้งไรพระได้โปรด ประทานโทษเพราะว่าเหลิงละเลิงหลง
ตั้งแต่นี้จะสมัครรักพระวงศ์ แม้นมิตรงตามสัตย์ปัฏิญาณ
ให้เทวาอารักษ์ที่ศักดิ์สิทธิ์ มาปลดปลิดชีวังสิ้นสังขาร
เหมือนอย่างคำให้สัตย์ปัฏิญาณ ขอพระมารดาโปรดที่โทษกรณ์ ฯ
ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นฤๅษี กับสองชีทรงฟังแล้วสั่งสอน
บรรดาญาติจงไปขอไปง้องอน กาลแต่ก่อนทำชั่วให้มัวมน
พระมังคลากราบก้มประนมสนอง โดยทำนองสารพัดไม่ขัดสน
ศรีสุวรรณจึงประมูลทูลยุบล อันสิงหลลังกาพาราเดิม
จะขอให้มังคลากลับมาอยู่ เป็นหมวดหมู่ตามวงศ์ช่วยส่งเสริม
สุดสาครรัตนาพาราเดิม ไปพูนเพิ่มครองอาณาประชาชน ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช พลางกราบบาททูลแถลงแห่งนุสนธิ์
ขอไปอยู่นคเรศเพชรกำพล เพราะผู้คนมั่งคั่งทั้งบุรินทร์
แล้วก็มีคนรู้ผู้วิเศษ ในประเทศกว้างใหญ่ดั่งใจถวิล
แล้วท้าวเจ้านิเวศน์เกศบุรินทร์ เมื่อจะสิ้นชีวงปลงประทาน
ให้ครอบครองสวรรยาราชาภิเษก เป็นองค์เอกขัตติยามหาศาล
ได้คำนับรับรสพจมาน ปฏิญาณว่าจะอยู่คู่นคร ฯ
ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์ ว่าตามจิตจงภิญโญสโมสร
โบราณว่าปลูกเรือนอยู่ผูกอู่นอน ต้องว่าวอนไปตามอย่างทางโบราณ
สุขที่ไหนต้องไปอยู่ตามถิ่น อันแดนดินทั่วประเทศเขตสถาน
แม้นอยู่ไหนสุโขมโหฬาร ก็เป็นการมงคลพ้นศัตรู
ไม่ขืนใจให้ลำบากยากแก่เจ้า บิดาเล่าก็ชราทั้งตาหู
ให้มืดมัวแต่จะออกนอกประตู ต่อเป็นครู่จึ่งสว่างเห็นทางเดิน
อนิจจาสังขารลูกหลานรัก อย่าหลงนักพาวิตกระหกระเหิน
อันตัณหามิได้ทำให้จำเริญ ใครเพลิดเพลินตามใจในสันดาน
อันรูปรสบทเบื้องเครื่องสัมผัส พาให้สัตว์เวียนวงในสงสาร
อันราคร้อนที่ในทรวงคือบ่วงมาร คอยเผาผลาญให้ระอาเป็นบ้ากาม
จงปลงจิตคิดในพระไตรลักษณ์ จะประจักษ์มั่นคงในองค์สาม
นิราศทุกข์สุขาพยายาม คงมีความวัฒนาในสามัญ
พระสอนสั่งมังคลาบรรดาญาติ ให้โอวาทแต่ล้วนจริงทุกสิ่งสรรพ์
หกกษัตริย์กราบก้มบังคมคัล พักอยู่บรรณศาลาสองราตรี
แล้วทูลลากลับหลังยังนิเวศน์ พระทรงเพศบรรพชิตกิจฤๅษี
ประทานพรให้พิพัฒน์สวัสดี จงเปรมปรีดิ์สุขสวัสดิ์กำจัดภัย
ดาบสินิชีละเวงวัณฬาสมร ถวายพรกษัตริย์อัชฌาสัย
ทั้งสุวรรณมาลีศรีวิไล ถวายชัยพวกประยูรสกูลวงศ์
หกกษัตริย์มัสการสองนักสิทธ์ มาสถิตรถาเข้าป่าระหง
ให้คลายคลี่พวกพหลพลณรงค์ เสด็จตรงเข้านิเวศน์เขตลังกา ฯ
อันบทเบื้องเรื่องนี้ยกไว้ก่อน จะขอย้อนกล่าวข้างแขกแปลกภาษา
ท้าวกุลามาลีศรีโสภา รักธิดาจอมนรินทร์เมืองสินชัย
จึ่งเล้าโลมเอาใจพระสังฆราช อภิวาทพูดจาอัชฌาสัย
ตั้งแต่มาอยู่ก็นานรำคาญใจ อยากได้โฉมยงอนงค์นาง
เจ้าคุณจงกรุณาว่ากับเขา ช่วยโลมเล้าเป่าปัดที่ขัดขวาง
แม้นนานไปยาวยืดจะจืดจาง ฉวยว่าค้างอายเขาชาวบุรินทร์ ฯ
บาทหลวงว่าฮ้าเฮ้ยการสู่ขอ จะต้องล่อเอาด้วยลมสมถวิล
ถ้าแม้นฉวยพลาดท่าเป็นราคิน พากันดิ้นเจียวหนาหวาอ้ายบ้ากาม
จำจะต้องคิดเป็นกลข้างมนต์เวท ใช้ของวิเศษเสียแต่แรกเหมือนแบกหาม
แล้วจึ่งค่อยตรองหาพยายาม คงสมความคิดดอกหวาไม่ช้านาน
เวลาค่ำแกก็ทำทางเสน่ห์ อุปเท่ห์ที่จะใช้หลายสถาน
แล้วเอาดอกรักมาไม่ช้านาน น้ำมันว่านทาเข้าแล้วเป่ามนต์
ดอกไม้หายกลายเป็นแมลงทับ เขียวระยับทองพรายในลายขน
แล้วปล่อยไปที่ในวังกำลังมนต์ ไปบินวนอยู่ริมนางในปรางค์ชัย ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์ธิดาพระยาหญิง สมรมิ่งยินดีจะมีไหน
จึ่งตรัสเรียกสาวสรรค์กำนัลใน มาไวไวช่วยจับแมงทับทอง
ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงอยู่เคียงอาสน์ เอาผ้าฟาดจับได้มิให้หมอง
ถวายองค์อรไทดั่งใจปอง นางประคองจับใส่ไว้ในกรง
พอถูกตัวพิษยาอีตาเฒ่า เข้าจับเอาดวงจิตพิศวง
ทั้งพี่เลี้ยงสี่นางสำอางองค์ พิศวงแมลงทับจับหัวใจ
ฝ่ายอนงค์องค์ธิดาพระยาหญิง สมรมิ่งดวงจิตหวิดหวิดไหว
ให้บังเกิดราคร้อนอ่อนฤทัย คิดจะใคร่หาคู่มาสู่ปรางค์
ไม่เป็นอันสรงเสวยเลยไม่ตรัส จิตประหวัดตรึกตรองให้หมองหมาง
เลยบรรทมหลับไปที่ในปรางค์ พระนุชนางฝันเห็นว่าเป็นงู
มารัดรึงถึงอุราแล้วอ้าปาก สำรอกรากพิษใส่ไว้ในหู
พระกายนางสั่นรัวกลัวแต่งู ต่อเป็นครู่แล้วก็ฟื้นตื่นบรรทม
พอรุ่งรางสร่างแสงแจ้งกระจ่าง พระนุชนางพลิกหาคว้าสนม
นางพี่เลี้ยงเคียงที่แท่นบรรทม ต่างปรารมภ์ทูลถามดูตามแคลง ฯ
ฝ่ายพุ่มพวงดวงประไพสายสมร มีสุนทรบอกกล่าวเล่าแถลง
น้องฝันว่างูพิษฤทธิแรง มันมาแกล้งรวบรัดอัดอุรา
แล้วพ่นพิษกรอกใส่ลงในหู อันพิษงูแล่นกระทั่งทั่วมังสา
น้องฟื้นตื่นจากในที่ไสยา ในอุรานึกว่าตายประลัยลม
นางพี่เลี้ยงแจ้งความตามนิมิต อสรพิษจะได้คู่มาสู่สม
จึ่งแจ้งว่าฝันอย่างนี้ดีอุดม จะได้ชมสิ่งของที่ต้องการ
พระเทพินยินคำพี่เลี้ยงฉลอง โดยทำนองปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
นางจึ่งมีมธุรสพจมาน ก่อรำคาญใจน้องให้หมองมน ฯ
จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง เวลาล่วงเย็นพลับลับเวหน
เข้าในห้องตรองตำราหาข้างมนต์ จะทำกลการเสน่ห์เพทุบาย
จึ่งเรียกท้าวเจ้าพาราปตาหวี เข้ามาชี้ทางมนต์ให้ขวนขวาย
ทั้งยาแฝดแปดอย่างข้างอุบาย เอาให้ตายราบกูผู้อาจารย์
แล้วให้เรียนอาคมประสมจิต ผู้หญิงติดใจรักสมัครสมาน
เองอุตส่าห์เล่าไว้ให้ชำนาญ คงได้การมั่นคงอย่าสงกา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี ก็ยินดีเรียนมนต์ดลคาถา
ไม่ใคร่จะจำได้ในตำรา บาทหลวงด่างึมงำร่ำพิไร
ว่ามึงนี้ชาติโง่อ้ายโคถึก ไม่ตรองตรึกพูดมากถลากไถล
เองมันโง่เต็มประดาว่าอย่างไร จึ่งจะได้เขามาอยู่เป็นคู่ครอง ฯ
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ ให้แค้นขัดใจตัวให้มัวหมอง
จะเล่าเรียนไม่ใคร่ได้ดั่งใจปอง มันให้ข้องเคืองขัดอัดอารมณ์
บาทหลวงว่าหน้าตาก็แช่มช้อย แต่โง่น้อยไปหรือหวาด่าขรม
คนเช่นเองมันไม่น่าสมาคม โง่ไม่สมกันกับตัวชั่วจริงจริง
แต่จนใจว่ามึงได้มาป็นศิษย์ จึ่งต้องติดแก้ไขให้ได้หญิง
ชาติอ้ายคนทีหลังอยากเหมือนทากปลิง จะสอนสิ่งอันใดมันไม่เอา
แกด่าพลางทางลุกเข้าในห้อง หยิบเอาทองออกมาปรุฉลุเฉลา
เป็นดอกไม้ติดกิ่งให้พริ้งเพรา แล้วเสกเป่าหลายอย่างทางเมตตา ฯ
ฝ่ายระเด่นดวงประไพวิไลสมร ให้รุมร้อนในเล่ห์เสน่หา
เรียกพี่เลี้ยงสาวสรรค์กัลยา ให้เข้ามาขับกล่อมถนอมนวล ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเมืองกาศึก หวนรำลึกถึงท่านครูอยู่ที่สวน
หลายเวลามิได้ไปให้รัญจวน ท้าวเธอชวนพวกสุรางค์นางกำนัล
แล้วให้จัดผลผลาสุธาโภชน์ ที่เอมโอชสารพัดเร่งจัดสรร
ใส่ถาดทองรองเรืองเครื่องสุวรรณ สำเร็จพลันไปหาท่านอาจารย์
บาทหลวงเฒ่าลุกไปปราศรัยสนอง สมที่ตรองตรึกไว้หลายสถาน
ท้าวสินชัยวันทาพระอาจารย์ แสดงการที่ได้เพียรเรียนวิชา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี มาถึงที่แล้วประนมก้มเกศา
สนองอรรถมธุรสพจนา เจ้าพารารักใคร่เป็นไมตรี
มาอยู่ในนคเรศเขตสถาน ค่อยสำราญปรีดิ์เปรมเกษมศรี
หรือโรคภัยสิ่งใดมายายี ต่อเดือนสีจึ่งค่อยจรอย่าร้อนรน
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ ประสานหัตถ์ทูลแจ้งแห่งนุสนธิ์
มีความสุขแสนสบายทั้งไพร่พล ไม่ขัดสนได้พึ่งพาบารมี ฯ
บาทหลวงลุกเข้าไปที่ในห้อง หยิบเอาของกับตำราห่อผ้าสี
ทั้งดอกไม้ทำด้วยทองเป็นของดี เอามาที่ท้าวไทแล้วให้ปัน
แล้วจึ่งว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ อย่าปรารภเป็นความจริงทุกสิ่งสรรพ์
จะต้องประสงค์วิชาสารพัน ไม่หวงกันจะให้สมอารมณ์ปอง
ท้าวสินชัยรับดอกไม้ของสังฆราช งามประหลาดเหลือดีไม่มีสอง
ได้รสยาทาไว้ในที่ทอง กลิ่นละอองหอมรับจับหัวใจ
ยาอ้นนี้มีมาแต่ครั้งก่อน แกคิดต้อนพวกกษัตริย์แทบตักษัย
แต่บรรดาเชื้อวงศ์องค์อภัย หลงเข้าไปติดขังอยู่ลังกา
ฝ่ายท้าวไทให้รักบาทหลวงเฒ่า กับไทท้าวปตาหวีนี้หนักหนา
ยิงกว่าญาติผูกพันแต่นั้นมา เธอจึ่งว่าขอบใจในเจ้าคุณ
จะประสงค์สิ่งไรฉันไม่ขัด สารพัดขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ฉันขอบใจใต้เท้าเจ้าประคุณ ได้พึ่งบุญพากเพียรเรียนวิชา
พูดกันเสร็จแล้วคำนับกลับปราสาท กำนัลนาฏตามไปทั้งซ้ายขวา
ขึ้นนั่งแท่นแสนสบายได้ตำรา ท้าวเธอปราโมทย์กระหยิมอิ่มพระทัย
แล้วตรัสเรียกมเหสีมานี่เจ้า อาจารย์เราใจดีจะมีไหน
ให้ของดีเป่าปัดกำจัดภัย คือดอกไม้ทำด้วยทองเป็นของดี
แล้วหยิบส่งให้นางพลางประภาษ แก่นุชนาฏองค์มิ่งมเหสี
นางคำนับรับมาไม่ช้าที กลิ่นมาลีหอมหวนรัญจวนใจ
ให้ฉุนรักสังฆราชพระบาทหลวง เพราะดอกดวงไม้ทองอันผ่องใส
กลิ่นเข้าวับจับจ้วงเอาดวงใจ ให้หอมในนาสาดั่งทาจันทน์
ระเหยหวนชวนชื่นระรื่นรส ก็ปรากฏจับใจให้กระสัน
แต่ดมกลิ่นอื่นอื่นสักหมื่นพัน ไม่เทียมทันกลิ่นอายดอกไม้ทอง
จะว่าข้างสังฆราชแกมาดหมาย อ้ายนี่ตายราบกูผู้เจ้าของ
จึ่งว่ากับท้าวไทสมใจปอง คงได้ของดีแล้วไม่แคล้วเลย ฯ
ท้าวกุลามาลียินดีสุด อยากได้นุชมาไว้เรียงเคียงเขนย
ฟังอาจารย์ท่านขยายภิปรายเปรย ค่อยเสบยบางเบาบรรเทาทรวง
แล้วจึ่งว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า จงโปรดเกล้าเชิญเข้าไปในวังหลวง
แม้นได้ช่องจะได้ลองขอพุ่มพวง ตามกระทรวงวงศ์กษัตริย์ขัตติยา ฯ
บาทหลวงแกจึ่งด่าอ้ายตาเหลือง พอไฟเรืองก็จะไปใครเขาหา
ให้เองตั้งหม้อข้าวเองเผาปลา มันพูดจาเอาแต่ได้ข้างใช้ครู
สอนอะไรก็ไม่จำอ้ายซำเสือก ดีแต่เกลือกกลิ้งนอนจนอ่อนหู
จะต้องการสิ่งไรมาใช้กู การเมียชู้ลูกเต้าไม่เข้าใจ
แต่ขอสู่กูพอจะรู้บ้าง พูดเป็นทางตามประสาอัชฌาสัย
การเช่นนี้ไม่กังวลไม่สนใจ เองให้ไปก็ต้องลองดูที
พลางจัดแจงแต่งตัวเหมือนขรัวแก่ ใส่เสื้อแพรดอกทองละอองศรี
หมวกประดับจินดาราคามี ล้วนของดีอย่างฝรั่งข้างลังกา
แล้วเรียกคนปรนนิบัติพลางจัดของ เครื่องเงินทองสารพัดแกจัดหา
ทั้งกระบี่ฝักทองของลงยา แกได้มาแต่สิงหลเพราะสนใจ
แล้วเยื้องย่างไปทางถนนหลวง ศิษย์ทั้งปวงกับพวกล่ามตามไสว
ถือข้าวของไปพลันด้วยทันใจ ตรงเข้าไปในนิเวศน์เขตบุรินทร์
พอไทท้าวเจ้าพิภพจบจังหวัด ออกแท่นรัตน์สมจิตคิดถวิล
ตรงเข้าไปถึงท้าวเจ้าแผ่นดิน ท่านท้าวสินชัยมารับประคับประคอง
เชิญให้นั่งบนเก้าอี้ยินดีเหลือ ราวกะเชื้อวงศ์อันดีไม่มีสอง
คำนับน้อมยอมเป็นศิษย์ดั่งจิตปอง ไม่ขัดข้องปรีดาในอาจารย์
บาทหลวงเฒ่าเอากระบี่ที่แกถือ วางในมือเจ้าประเทศเขตไพศาล
ประสิทธิ์เวทกล่าวรสพจมาน ว่าอาจารย์ขอให้ท้าวเจ้าบุรินทร์
สำหรับถือออกศึกอย่านึกพรั่น คนหมื่นพันสู้ได้ดั่งใจถวิล
เก็บเอาไว้ใช้เถิดท้าวเจ้าบุรินทร์ จะเพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม ฯ
ท้าวสินชัยได้กระบี่ยินดีนัก เป็นที่รักยำเยงทั้งเกรงขาม
ทั้งขึ้นชื่อลือยศปรากฏนาม ไม่มีความกินแหนงแคลงพระทัย
แล้วเชิญองค์ท่านครูผู้วิเศษ เข้านิเวศน์เรือนทองอันผ่องใส
เชิญให้กินเครื่องหวานสำราญใจ ทั้งลูกไม้เอมโอชโภชนา
ท้าวเสวยเนยนมขนมหวาน กับอาจารย์พูดกันต่างหรรษา
ฝ่ายตาเฒ่ากล่าวรสพจนา ว่าดูราไทท้าวเจ้านคร
ท่านชุบเลี้ยงตัวข้าเป็นผาสุก ไม่มีทุกข์ภิญโญสโมสร
ได้เลื่องชื่อลือไปกระจายจร ทั้งนครแดนด้าวเพราะท้าวไท
ประเดี๋ยวนี้เจ้าพาราปตาหวี อยากเป็นที่พึ่งพักจนตักษัย
จะขอเป็นเกือกทองฉลองไป ท่านจงได้โปรดเกล้าแก่ท้าวเธอ
จะขออนงค์นงลักษณ์อัคเรศ แม้นโปรดเกศอนุกูลอย่างทูลเสนอ
ถ้าโปรดปรานในประยูรสกูลเธอ จะเปรมเปรอประดิพัทธ์สวัสดี ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ เธอปรารภเราก็รักเป็นศักดิ์ศรี
ถ้าแม้นฉวยได้เสียเมียเขามี จะเป็นที่อัปยศไม่งดงาม
แล้วจึงว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า อันเมียเขามีหรือไม่ขอไต่ถาม
ฉวยไปเป็นน้อยเขาเล่าสิงาม จะเกิดความขุ่นข้องให้หมองมัว ฯ
บาทหลวงว่าข้าแต่ท้าวเจ้าพิภพ อย่าปรารภมิให้เสียการเมียผัว
ที่จะเป็นเหมือนเช่นว่าท่านอย่ากลัว เขาก็ตัวเปล่าดอกไม่หลอกลวง
แต่ไปอยู่กับอาจารย์นานหนักหนา ไม่เห็นว่าเมียมีเป็นที่หวง
จึงพาพวกเหล่าพหลคนทั้งปวง เที่ยวแล่นล่วงเรือมาในสาคร
เขาก็เป็นคนดีอารีรัก เห็นสมศักดิ์สมศรีบุตรีสมร
ข้าจึงได้มาขอมาง้องอน ตามภูธรจะเมตตาโปรดปราน ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราเมืองกาศึก ขอตรองตรึกจะปรึกษามเหสี
อีกสามวันเชิญท่านมาอย่าช้าที การอันนี้สุดแท้แต่แม่เรือน ฯ
บาทหลวงเฒ่าเสาวนาแล้วลากลับ ท่านคำนับรักใคร่ใครจะเหมือน
เธอหยั่งจิตลงเป็นแท้ไม่แชเชือน ไม่บิดเบือนสิ่งไรคงให้ปัน
แต่ธรรมดาว่าขานการอย่างนี้ ต้องเอาที่กตัญญูเพราะคู่ขัน
เปรียบเหมือนคนชัดว่าวคราวพนัน ต้องดูชั้นเชิงจะคว้าคอยท่าลม ฯ
บาทหลวงเฒ่ากลับมาหน้าเป็นเหม แสนเกษมอยู่ในใจคงได้สม
เดชะเวทวิทยาทั้งอาคม คงจะสมที่คะเนเหมือนเทครัว
แกจึ่งเล่าแก่พระยาปตาหวี เคราะห์เองดีค้าตะเภาเป็นเจ้าสัว
คงจะสมปรารถนาเองอย่ากลัว คงได้ตัวอีลูกสาวของท้าวไท
เขาพูดจาปรานีเหมือนทีญาติ ว่าสมชาติสมเชื้อในเนื้อไข
กูบอกว่าเมียไม่มีก็ดีใจ เขาคงให้มึงเป็นแท้ไม่แง่งอน
ท้าวกุลามาลียินดีสุด ดั่งได้นุชดวงประไพวิไลสมร
มาร่วมแท่นแสนสบายวายอาวรณ์ จึงยอกรกราบก้มบังคมคัล
ว่าเจ้าคุณกรุณาในครานี้ เหมือนช่วยชี้ช่องให้ไปสวรรค์
พระคุณล้ำโลกาในสามัญ โปรดให้ฉันพบเป็ดสักเจ็ดตัว ฯ
บาทหลวงว่าอ้ายกากจีบปากพูด นั่งแต่ดูดขี้ฟันกูคันหัว
จะเล่าเรียนทางไหนไม่ได้ตัว มุดแต่หัวกินปลาอ้ายบ้ากาม
จะเล่าเรียนความเพียรก็น้อยนัก ไม่รู้จักสิ่งอันใดอ้ายซำสาม
นี่หากกูดอกหนาหวาพยายาม จึงสมความที่ประสงค์เจ้าหงส์ทอง
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ ประสานหัตถ์คิดถึงคุณการุญสนอง
อันครั้งนี้เห็นจะสมอารมณ์ปอง คงได้ครองขนิษฐากุมารี ฯ
จะกล่าวข้างไทท้าวเจ้านิเวศน์ ครั้นแจ้งเหตุตรัสเรียกมเหสี
แถลงความตามข้อคดีมี ว่าบัดนี้อาจารย์เจ้าแกเข้ามา
ขอนงนุชบุตรีศรีสวัสดิ์ ให้กษัตริย์ปตาหวีมียศถา
เจ้าจะเห็นเป็นอย่างไรใจสุดา ไปปรึกษาลูกเต้าเขาเสียดี
แม้นมิยอมพร้อมใจไม่สมัคร เราจะหักหาญให้จะหน่ายหนี
เจ้าจงไปไต่ถามให้งามดี แม้นบุตรีชอบใจจะให้ปัน ฯ
ฝ่ายอนงค์องค์นางมเหสี อัญชลีนาดกรายเสร็จผายผัน
เข้าในห้องทองไสยาสน์อาสน์สุวรรณ พร้อมกำนัลพี่เลี้ยงหมอบเรียงราย ฯ
ฝ่ายพระนุชบุตรีมาลีสมร เห็นมารดรจรจรัลเสร็จผันผาย
นางคำรพนบนอบพลางยอบกาย น้อมถวายอภิวาทน์บาทบงสุ์
พระชนนีปรีดาแล้วปราศรัย ว่าท้าวไทใช้มาถามตามประสงค์
พระอาจารย์ทรงฤทธิ์บิตุรงค์ มาขอองค์เจ้าให้ท้าวเจ้าบุรินทร์
เมืองพาราปตาหวีที่มาอยู่ ให้ครองคู่โดยประสงค์จำนงถวิล
รับสั่งใช้ให้แม่มาหายุพิน เจ้าจะจินตนาการสถานใด ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์พะงาสุดาสมร นางบังอรทูลมารดาอัชฌาสัย
สุดแท้แต่บิตุรงค์พระทรงชัย ลูกมิให้เคืองขัดอัธยา ฯ
ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์ทรงสดับ แล้วลากลับไปประนมก้มเกศา
ทูลแถลงแจ้งกิจแห่งธิดา ให้พระสามีฟังเรื่องบังอร
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ ได้ฟังจบแสนสุโขสโมสร
จึงว่ากับนงคราญผู้มารดร ควรผันผ่อนบุตรีให้มีเรือน ฯ
จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง แกอิ่มทรวงอิ่มใจใครจะเหมือน
ถึงวันนัดท้าวไทจะไปเตือน จะบิดเบือนเป็นไฉนจะไปฟัง
พลางแต่งตัวเรียกพระยาปตาหวี เจ้าผู้ดีเก่ามาไปดั่งใจหวัง
พลางเรียกหาคนใช้จะไปวัง มาพร้อมพรั่งจากที่แล้วลีลา
กับไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี จรลีตามกันด้วยหรรษา
เข้าในวังดั่งถวิลจินตนา พอเวลาท้าวออกนั่งบัลลังก์ทอง
บาทหลวงเฒ่าเข้าในพระโรงรัตน์ ท้าวเธอตรัสเชิญเข้าไปปราศรัยสนอง
ให้นั่งบนแท่นที่เก้าอี้ทอง โดยทำนองรักใคร่เป็นไมตรี
แล้วโอภาปราศรัยกับไทท้าว เจ้าแดนด้าวพาราปตาหวี
กับอาจารย์ตามถวิลด้วยยินดี ท้าวมาลีคำนับอภิวันท์
แล้วเชิญชวนเข้าไปในปราสาท สถิตอาสน์แล้วคำรพเชิญขบฉัน
เครื่องลูกไม้หลายอย่างต่างต่างกัน ของหวานมันเอมโอชโภชนา
ทั้งสามองค์ทรงนั่งบนเก้าอี้ ต่างยินดีเสวยพลันด้วยหรรษา
บาทหลวงเฒ่าฉันพลางทางพูดจา ภิปรายปราศรัยท้าวเจ้านคร
อันเรื่องราวที่มากล่าวสถาผล การมงคลในบุตรีศรีสมร
ขอทราบความตามประสงค์องค์บังอร จะผันผ่อนโปรดปรานสถานใด ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเมืองกาศึก ว่าตรองตรึกโดยปัญญาอัชฌาสัย
ก็เห็นควรตามทำนองปรองดองใจ คงจะให้มีคู่อยู่ด้วยกัน
ข้างมารดาของเขาเล่าก็ว่า องค์พระอาจารย์มาวอนต้องผ่อนผัน
จะตัดห่วงบ่วงใยจะให้ปัน เสียให้ทันตาเห็นดั่งเจรจา
ตามกุศลผลบุญเขาทั้งสอง เป็นคู่ครองปรากฏด้วยยศถา
อันที่เรื่องจะทำงานการวิวาห์ สุดแต่อาจารย์เจ้าเอาที่ดี
ได้ฤกษ์พาวันไรในตำหรับ ขอคำนับท่านช่วยคิดตามดิถี
จะได้จัดราชฐานการพิธี เครื่องพลีเทวาให้ถาวร
บาทหลวงเฒ่าเจ้าตำราจึ่งว่าขาน มงคลการก็ได้รู้ตามครูสอน
ในเดือนยี่ปีระกาจะถาวร ด้วยทินกรจรดลฝนไม่มี
ขึ้นสี่ค่ำวันจันทร์นั้นเป็นฤกษ์ จะเอิกเกริกเฟื่องฟุ้งทั้งกรุงศรี
ข้างฝรั่งแต่งตั้งการพิธี เป็นวันดีคิดอ่านการมงคล
ท้าวจะชอบหรือไม่ชอบจงสอบสวน แม้นเห็นควรแล้วจึงแจ้งแห่งนุสนธิ์
ท้าวสินชัยตอบความตามยุบล ฉันเป็นคนสัตย์ซื่อถืออาจารย์
เจ้าคุณเห็นว่าดีเป็นที่พึ่ง ก็สมซึ่งความรักสมัครสมาน
ในเมืองนี้ใครจะดีกว่าอาจารย์ อันการงานแล้วแต่ท้าวเจ้าประคุณ
พูดกันพลางต่างเลี้ยงกันอิ่มหนำ ท้าวรับคำขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ข้างเพศแขกนั้นไม่ต้องถึงกองทุน เรียกกินบุญเลี้ยงกันเท่านั้นเอง ฯ
บาทหลวงเฒ่ากับพระยาปตาหวี กลับมาที่อยู่ก่อนลงนอนเขลง
แล้วปรึกษาพยายามกันตามเพลง ของที่เองจัดมาบรรดามี
คือเงินเหรียญหลายถังก็ยังอยู่ ขนมาดูให้เข้าไปในกรุงศรี
ช่วยเขาทำในงานการพิธี อย่าให้มีรังเกียจว่าเบียดเบียน
แล้วจึงเรียกคนใช้ไปกำปั่น จงช่วยกันทุกคนขนเงินเหรียญ
เร่งจัดแจงเอาใส่ลงในเกวียน จงผลัดเปลี่ยนกันรักษาเอามาวัง
พระสังฆราชแกให้หานางข้าหลวง ตามกระทรวงมาไวไวดั่งใจหวัง
แล้วมอบเงินให้เขาไปที่ในวัง ทั้งสองถังรีบเอาไปในบุรินทร์
ถวายแก่นางพระยามารดาด้วย ของนี้ช่วยตามในใจถวิล
ได้จับจ่ายซื้อหาในธานินทร์ กว่าจะสิ้นการวิวาห์สถาพร
พวกสาวใช้รับไปถึงปราสาท แล้วทูลนาฏนางพระยาสุดาสมร
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นนคร เสด็จจรออกที่นั่งอลังการ
ขุนนางพร้อมน้อมประณตบทเรศ พระทรงเดชปราศรัยแล้วไขขาน
ว่าเดือนยี่สี่ค่ำจะทำงาน มงคลการอภิเษกเอกอนงค์
กับพระยาปตาหวีผู้มียศ ให้ปรากฏสืบประยูรสกูลหงส์
เร่งจัดแจงแต่งที่นั่งบัลลังก์ทรง ให้สององค์ร่วมสถานการวิวาห์
โต๊ะหะยีมีอยู่สักกี่หมวด หามาสวดเลี้ยงกันให้หรรษา
มีการเล่นเต้นรำตามตำรา เครื่องวิวาห์จัดแจงแต่งให้ควร
เสนารับจับจ่ายรีบหมายบาด ตามข้อราชกิจไปแล้วใส่สวน
เร่งกันทำโรงร้านเป็นการจวน ให้สมควรยศท้าวเจ้าชวา
ครั้นแล้วเสร็จถึงกำหนดแจกกฎหมาย เสนานายมาประนมก้มเกศา
ทูลไทท้าวเจ้านิเวศน์เกศประชา เครื่องวิวาห์แล้วเสร็จสำเร็จการ
ท้าวสินชัยได้สดับจึ่งรับสั่ง ให้แต่งตั้งการข้างในอันไพศาล
วันพรุ่งนี้สี่ค่ำจะทำการ เชิญอาจารย์ให้เข้ามาในธานี
ตำมะหงงถือรับสั่งไปยังสถาน แล้วแจ้งการว่าท้าวไทในกรุงศรี
ให้นิมนต์เข้าไปในบุรี วันพรุ่งนี้จะสนานการมงคล ฯ
บาทหลวงเฒ่าเข้าใจที่ในกิจ บอกกับศิษย์ให้รู้แจ้งแห่งนุสนธิ์
ให้จัดแจงแต่งกายาทาสุคนธ์ เจือเวทมนตร์ทางเสน่ห์เทน้ำมัน
ออกจากขวดกวดเกล้าทาเผ้าผม ใครเห็นชมรักใคร่ใจกระสัน
พอรุ่งเช้าพากันไปข้างในพลัน ท่านท้าวนั้นเห็นว่าพระอาจารย์
กับพระยาปตาหวีให้มีจิต รักสนิทเชิญเข้าไปในสถาน
ให้นั่งเหนือแท่นรัตน์ชัชวาล กับอาจารย์ไต่ถามกันตามเคย
ธรรมดาข้างแขกแปลกภาษา ต้องเอาผ้าขาวไปส่งให้เขย
กับน้ำหอมที่ระคนปนกับเนย ส่งให้เขยหยดทาในฝ่ามือ
เปรียบเหมือนให้อยู่เย็นให้เป็นสุข นิราศทุกข์ยังตำหรับเคยนับถือ
ข้างฝ่ายเขยก็ต้องก้มประนมมือ ข้างแขกถือว่ามีชัยในพ่อตา
ครั้นแล้วเสร็จพาเข้าไปข้างในม่าน ฝ่ายเยาวมาลย์แต่งองค์ทรงภูษา
นุ่งผ้ายกหกศอกเดินออกมา พระมารดาจูงมือให้ถือพาน
พวงอุบะตันหยงมาส่งให้ แล้วก็ไปนั่งเรียงเคียงขนาน
พวกโต๊ะสวดต่างต่างอย่างบุราณ ว่าเป็นการบุญแท้ไม่แปรปรวน
ทั้งสองข้างต่างดูรู้ประจักษ์ กำเริบรักกรุ้มกริ่มพลางยิ้มสรวล
รู้ถนัดอัชฌาสัยในกระบวน เวลาควรสวดจบครบตำรา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นนิเวศน์ ทอดพระเนตรเขยขวัญนึกหรรษา
ข้างฝ่ายองค์นงคราญผู้มารดา จูงธิดากลับหลังเข้าวังใน
ข้างฝ่ายท้าวเจ้าพ่อตาพาลูกเขย ลีลาเลยออกมาแล้วปราศรัย
กับบาทหลวงพร้อมกันด้วยทันใด เสร็จนั่งในชานพักตำหนักทอง
พวกชาววังตั้งเครื่องบนโต๊ะใหญ่ ทั้งเป็ดไก่ต่างต่างข้างละสอง
ข้าวกระหรี่มัสมั่นใส่จานทอง ล้วนแต่ของเอมโอชโภชนา
เอาตั้งเทียบเรียบเรียงบนโต๊ะเสร็จ เชิญเสด็จเสวยพลันด้วยหรรษา
พวกสาวสาวนารีศรีโสภา ตีรำมะนาขับร้องฉลองงาน
ตามภาษาเพศแขกแยกกันร้อง ประสานซ้องฉิ่งกรับต่างขับขาน
เรื่องอิเหนาเข้าถ้ำแสนสำราญ ซ้องประสานเหนาะแหนะเหมือนแพะครวญ
บาทหลวงฟังนั่งอยู่นานรำคาญหู กินเลี้ยงดูลามาพักตำหนักสวน
ท้าวกุลาราคร้อนลงนอนครวญ ให้อักอ่วนอยู่ในใจไม่เสบย ฯ
บาทหลวงเห็นกิริยาว่าอ้ายกาก มันช่างอยากยิ่งกว่าข้าวนะเจ้าเอ๋ย
ท้าวกุลานึกอายด้วยไม่เคย ก็นิ่งเลยไม่พูดจากับอาจารย์
ฝ่ายท่านท้าวสินชัยในนิเวศน์ ภูวเรศสั่งเสนาปรีชาหาญ
ให้จัดรถพระที่นั่งอลังการ เอาผ้าม่านเทียมประจำเป็นสำคัญ
ไปรับท้าวเจ้าพาราปตาหวี มาในที่ปรางค์ชัยไอศวรรย์
กับองค์พระอาจารย์การสำคัญ จรจร้ลเข้ามาอย่าช้าที
ตำมะหงงคำนับขับรถา ไปวันทาน้อมประณตบทศรี
ว่าท้าวไทเชิญให้ไปในบุรี ประเดี๋ยวนี้โชคชัยได้เวลา
บาทหลวงเฒ่าเข้าไปที่ในห้อง จัดเอาของเครื่องต่างต่างอย่างภาษา
ข้างฝรั่งอย่างดีมีราคา เป็นต้นว่าสายสร้อยเครื่องห้อยมวย
ตุ้มหูเพชรเจ็ดกะรัตแกจัดไว้ ทั้งเครื่องใส่ต่างต่างที่อย่างสวย
อีกปิ่นเพชรลายจำหลักได้ปักมวย ของที่สวยอย่างฝรั่งข้างลังกา
ใส่หีบปัดจัดใส่มาในรถ พร้อมกันหมดขึ้นราชรถา
สารถีคำนับขับอาชา ให้เคลื่อนคลารถที่นั่งอลังกรณ์
บาทหลวงเฒ่าเจ้าพาราปตาหวี ต่างยินดีจะไปหาสุดาสมร
ถึงประทับทวาราพากันจร เข้านครขึ้นมนเทียรวิเชียรพราย ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราออกมารับ แล้วคำนับพระอาจารย์เชิญผันผาย
เข้าไปที่ตำหนักจันทน์พรรณราย ท้าวภิปรายสั่งสุรางค์นางกำนัล
ให้ไปเรียกบุตรีนารีราช สนมนาฏพวกข้างในรีบผายผัน
ทูลแถลงแจ้งกิจจาสารพัน พระนุชนั้นกับมารดารีบคลาไคล
เฝ้าพระองค์ทรงฤทธิ์บิตุราช ท้าวประภาษพจนาอัชฌาสัย
จงคำนับพระอาจารย์อันชาญชัย นางก็ไปกราบก้มประนมกร
บาทหลวงเฒ่าจัดของออกกองไว้ แล้วส่งให้พระบุตรีศรีสมร
นางคำนับรับมาส่งองค์มารดร ชุลีกรวันทาพระอาจารย์
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราเมืองกาคึก เห็นสมนึกในพระทัยหลายสถาน
พระบุตรีได้ของขวัญท่านอาจารย์ เธอเบิกบานชื่นชมสมพระทัย
แล้วจึ่งว่าข้าแต่อาจารย์เจ้า พระคุณเท่าเทียมฟ้าจะหาไหน
ท่านเมตตาการุญฉันอุ่นใจ ขอยกไว้เป็นครูที่บูชา
แล้วท่านท้าวเจ้าพาราพาลูกเขย เสด็จเลยเข้าไปพลันด้วยหรรษา
อันเพศแขกแรกจะส่งองค์ธิดา ข้างพ่อตาต้องจูงไปในที่นอน
ฝ่ายแม่ยายก็ต้องไปกับลูกสาว คนละคราวแล้วไปนั่งช่วยสั่งสอน
ข้างลูกเขยก็คำนับรับศีลพร เมื่อจะจรให้เขยรับจับเอามือ
ตามกำหนดบทเบื้องในเมืองนั้น ทำเหมือนกันโดยตำหรับเคยนับถือ
ไพร่ผู้ดีต้องบังคับให้จับมือ เป็นที่ถือตามอย่างทางบุราณ
แล้วมารดาลากลับเป็นสรรพเสร็จ นางเสด็จมาปราสาทราชฐาน
ทั้งสองข้างต่างสำรวลชวนสำราญ เยาวมาลย์บิดเบือนทำเชือนแช
เพราะมารยาโฉมฉายทั้งอายเหนียม ลงฟุบเฟี้ยมอึดอัดขัดกระแส
ท้าวสวมสอดกอดกระสันนางผันแปร ชำเลืองแลค้อนควักพะวักพะวน
ว่าน้องนี้ใช่จะหนีไปไหนเล่า จงโปรดเกล้าผ่อนพักไว้สักหน
อย่าหักหาญการประกอบไม่ชอบกล พอให้พ้นความอายหลายหลายวัน
ท้าวตอบนางพลางว่านิจจาน้อง ไม่ปรองดองประดิพัทธ์ใครจัดสรร
ให้มานั่งอยู่ดั่งนี้สักกี่วัน กว่าน้องนั้นแม่จะเบาบรรเทาอาย
พลางประคองต้องเต้าเยาวลักษณ์ นางพลิกผลักแค้นใจมิใคร่หาย
ประเวณีหญิงคารมต้องคมคาย มักวุ่นวายทุกภาษาไม่ว่าใคร
ถึงจะรักเท่ารักก็มักขัด สะบิ้งสะบัดตามประสาอัชฌาสัย
สำนวนเขาเล่าก็มากปากตะไกร พูดพิไรตั้งกระทู้ไม่รู้จน
ทางอิงแอบแนบชิดจุมพิตพักตร์ กำเริบรักร้อนรุมทุกขุมขน
แต่บิดเบือนเชือนไชในไกกล ตอบยุบลว่ากล่าวให้ยาวความ
นี่แนะจอมอิศราปตาหวี อันน้องนี่ไม่เห็นใจขอไต่ถาม
แม้นรักจริงสิ่งใดน้องได้ปราม อย่าลวนลามหนักไปน้องไม่เคย
จะขืนเฝ้าจุกจิกจะหยิกหัตถ์ ฉันขอผัดอย่าเพิ่งวุ่นพ่อคุณเอ๋ย
เวลานี่น้องก็ไม่สบายเลย แล้วจึ่งเชยใช้ประชดที่อดออม
ธรรมดาฟ้าดินไม่สิ้นสุด จงยั้งหยุดไว้คงได้ไถถนอม
ท้าวจะหักเอาแต่ได้ฉันไม่ยอม พูดอ้อมค้อมไปแต่ปากอยากแทบตาย
อันจิตหญิงนี่มันยิ่งกว่าบุรุษ แต่อายสุดอยู่ในใจมิใคร่ขยาย
ตีประเมินด้วยวาจาแต่ตาลาย ทำอุบายแข็งแรงแต่งสำนวน ฯ
ท้าวกุลาว่าแม่นุชสุดฉลาด ใครจะอาจมาประคองครองสงวน
ถูกแต่ชั้นเชิงอุบายหลายกระบวน ตีสำนวนต่างต่างไม่บางเบา
พี่ขอไปปะตาปาลาพระนุช ไปสร้างกุฏิ์อดใจอยู่ชายเขา
กว่าจะสิ้นชีวงหนานงเยาว์ ไปอยู่เขาอยู่ไพรเพราะอายคน
ด้วยมิ่งมิตรคิดขัดตัดสวาท ต้องนิราศว้าเหว่ระเหระหน
เพราะเขาไม่กรุณาเข้าตาจน ดูเหมือนคนดื้อด้านรำคาญใจ
ท้าวว่าพลางทางลุกลงจากอาสน์ จะยุรยาตรจากมิตรพิสมัย
นางฉวยฉุดยุดภูษาแล้วว่าไป น้อยหรือใจคอท้าวเจ้าบุรินทร์
ขอผัดผ่อนงอนง้อแต่พอให้ บรรเทาใจร้อนอารมณ์ไม่สมถวิล
ก็กริ้วโกรธโกรธาเป็นราคิน หรือท้าวสิ้นขาดเด็ดไม่เมตตา
นางซบพักตร์ลงกับเพลาเฝ้ากันแสง พระจะแกล้งตัดชีวังให้สังขาร์
อันชาตินี้มีกรรมจำนิรา จะมรณาเสียให้สิ้นมลทินอาย ฯ
ท้าวกุลามาลีศรีสวัสดิ์ จูงเอาหัตถ์ปลอบประโลมนางโฉมฉาย
ขึ้นสถิตบนแท่นแสนสบาย ประคองกายกอดแอบไว้แนบทรวง
หัตถ์ประทับกับพุ่มปทุมถัน นางผ่อนผันยอมตามไม่ห้ามหวง
กำเริบรักร้อนจิตหวิดหวิดทรวง ลงเหงาง่วงเล่ห์ลิ้นสิ้นกระบวน
ที่งอนหรับกลับหายกลายเป็นนิ่ง พลางแอบอิงโดยทำนองประคองสงวน
ถนอมแนบแอบชิดสนิทนวล ฤดีป่วนปั่นคะนองทั้งสองรา
พายุพยับอับพื้นนภากาศ พิรุณสาดสายชลบนเวหา
สุนีเปรี้ยงเสียงสนั่นลั่นสุธา เมขลาล่อแก้วอยู่แววไว
รามสูรขว้างขวานประหารก้อง สะเทื้อนท้องโลกาสุธาไหว
พื้นอากาศดาดแดงดังแสงไฟ ชลาไหลคลื่นคลั่งในวังวน
มัจฉาชาติดาษดื่นบ้างตื่นเต้น มังกรเล่นธาราดั่งห่าฝน
จระเข้เหราในสาชล ขึ้นลอยวนฟาดหางกลางสินธู
ฉนากฉลามว่ายตามกระแสสินธุ์ กระเบนบินโลมาแลราหู
นาคราชผาดผยองขึ้นฟองฟู พระราหูจับจันทร์ไม่ทันกิน
สองภิรมย์สมสวาทบนอาสน์รัตน์ นางกษัตริย์ชื่นชมสมถวิล
ที่งอนแง่แก้ปลดหมดมลทิน เป็นสุดสิ้นเรื่องคารมที่ข่มชาย
อัศจรรย์มันบ่อยไม่ถอยรส ดั่งแป้งสดชื่นอารมณ์เพราะสมหมาย
แต่คลึงเคล้าเช้าเย็นไม่เว้นวาย แสนสบายดั่งได้ผ่านวิมานพรหม
ท้าวกุลาลืมวังแลสังฆราช พระนุชนาฏลืมสุรางค์นางสนม
สองพึ่งเคยเชยถนอมกล่อมอารมณ์ เปรียบเหมือนลมแรงจัดสะบัดใบ ฯ
จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง เวลาล่วงหลายวันจึ่งขานไข
ว่าแก่ท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นเวียงชัย เป็นกระไรเขยท้าวเจ้านคร
ไม่ออกมาหาสู่อยู่ที่ไหน ท้าวจงให้มาบ้างช่วยสั่งสอน
ทิ้งสถานบ้านวังทั้งนคร จะเย็นร้อนมีการสถานใด
ฉวยเกิดศึกฮึกฮักมาหักหาญ จะรำคาญขุ่นข้องไม่ผ่องใส
จำจะต้องผ่อนปรนให้คนไป ถึงยังไม่บทจรก่อนก็ตาม ฯ
ท้าวสินชัยได้ฟังสังฆราช ท่านผู้ปราชญ์ว่าอย่างไรต้องไปถาม
แกพูดจาถูกบทเห็นงดงาม ก็ต้องตามคำครูผู้อาจารย์
จึงให้คนเข้าไปหาพระยาเขย เร็วเร็วเหวยเองไปหาแล้วว่าขาน
ให้ออกมาหาท่านครูผู้อาจารย์ จะคิดการไปนิเวศน์เขตบุรี
ผู้รับสั่งรีบไปในนิเวศน์ แล้วทูลเหตุองค์พระมเหสี
นางพระยาจรจรัลไปทันที ถึงปรางค์ศรีเขยขวัญกัลยา
บอกว่าองค์พระบิดาให้หาเจ้า ออกไปเฝ้าที่ชานพักตำหนักขวา
ท้าวกุลามาลีศรีโสภา แจ้งกิจจาสั่งอนงค์องค์ยุพิน
พระบิตุเรศเกศเกล้าท้าวให้หา จะนิ่งช้าอยู่ไม่ได้เหมือนใจถวิล
แต่พอได้แจ้งความตามระบิล รับสั่งสิ้นเสร็จสรรพจะกลับมา ฯ
ฝ่ายโฉมยงค์องค์ประไพวิไลลักษณ์ นางนงลักษณ์แต่งองค์ทรงภูษา
ตามเสด็จจอมกษัตริย์ภัสดา พากันมาที่เฝ้าท้าวสินชัย
อันธรรมเนียมข้างแขกเมื่อแรกอยู่ ผัวไปสู่แห่งหนตำบลไหน
ต้องติดตามสามีทุกทีไป กว่าจะได้โดยตำราถึงห้าเดือน
พ้นกว่านั้นถึงไม่ไปก็ไม่ห้าม ต้องทำตามเพศพันธุ์นั้นให้เหมือน
ไพร่ผู้ดีคนจนพลเรือน ต้องทำเหมือนกันสิ้นไม่นินทา ฯ
ฝ่ายท่านท้าวบิตุรงค์พงศ์กษัตริย์ โองการตรัสว่าอาจารย์ท่านให้หา
บาทหลวงเฒ่าจึ่งแถลงแจ้งกิจจา ว่าเรามาอยู่ก็นานทิ้งบ้านเมือง
จำจะต้องให้เสนาพากันกลับ ฉวยเกิดทัพศึกมาตาจะเหลือง
ต้องให้กลับไปพารารักษาเมือง แม้นฝืดเคืองจะได้ถือหนังสือมา ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราปตาหวี ก็ยินดีตอบไปพลันด้วยหรรษา
แล้วแต่ท้าวเจ้าคุณกรุณา บาทหลวงว่าจะไปได้ก็ตาม
ท้าวสินชัยจึงว่าถ้าเช่นนั้น ค่อยผ่อนผันประจามิตรคงคิดขาม
ต่อเดือนสี่ท้าวไทค่อยไปตาม พ่อขอห้ามไว้สักหน่อยจึ่งค่อยจร
แต่เจ้าคุณกรุณาอย่างว่าไว้ อย่าเพ่อไปเชิญอยู่เป็นครูสอน
ให้ช้าช้าไปสักหน่อยจึงค่อยจร จะได้สอนไตรเพทข้างเวทมนต์
บาทหลวงว่าถ้ากระนั้นอันตัวข้า จะต้องลาออกไปให้พหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล ที่คงทนจัดแจงแบ่งให้ไป
แกว่าพลางทางลามากำปั่น ลงไปพลันยังท่าชลาไหล
เอากำปั่นจัดแจงแบ่งกันไป เสนาในแต่บรรดาที่มาเรือ
ขนอาหารหวานคาวเอาลงใส่ ให้ใช้ใบไปยังข้างยังเหนือ
แต่บรรดาต้นหนคนในเรือ จัดข้าวเกลือขนใส่ลงให้พอ
แบ่งกันไปพาราสักห้าร้อย ออกแล่นลอยนอกสันดอนถอนสมอ
พอลมดีคลี่ใบมิได้รอ ออกแล่นคลอเรื่อยตามข้างคงคา
บาทหลวงจัดเสร็จสรรพกลับไปที่ วิชามีตรองคิดสอนศิษย์หา
ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เกศประชา กลับเข้ามาขึ้นมนเทียรวิเชียรพราย
ทั้งลูกเขยลูกสาวเข้าในห้อง เคียงประคองเมียตนวิมลฉาย
มันเค็มมันหวานเรื่อยเฉื่อยสบาย ไม่ห่างสายสวาทชื่นระรื่นทรวง ฯ
จะกล่าวข้างมังคลานราราช อยู่ปรางค์มาศเวียงชัยในวังหลวง
เมืองลังกาช้านานการทั้งปวง ก็ลุล่วงสมประสงค์จำนงปอง
ขึ้นไปเฝ้าพระเจ้าอาเชษฐาพร้อม ประณตน้อมแล้วประมูลทูลฉลอง
ขอถวายบังคมลาฝ่าละออง ไปปกครองนคเรศเพชรกำพล ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ ของที่จัดแจงไว้ในสิงหล
มาประทานเจ้านิเวศน์เพชรกำพล ทั้งเครื่องต้นธำมรงค์อลงกรณ์
สร้อยสังวาลบานพับประดับเพชร แต่ละเม็ดแจ่มจำรัสประภัสสร
แล้วอวยพรให้นัดดาจงถาวร ครองนครศรีสวัสดิ์กำจัดภัย ฯ
พระมังคลากราบก้มประนมหัตถ์ สามกษัตริย์ปรีดาอัชฌาสัย
ศรีสุวรรณสินสมุทรวุฒิไกร ก็จะไปพาราพากันจร
สั่งกระบวนทวนธงส่งเสด็จ จัดมาเสร็จพร้อมพรั่งนั่งสลอน
สามกษัตริย์ทรงรถบทจร สุดสาครเจ้านิเวศน์เกศลังกา
ทรงสินธพโดยจำนงส่งเสด็จ กษัตริย์เสร็จบพิตรพระกฤษณา
กับพระจอมเจ้าฝรั่งมังคลา ขึ้นทรงม้าทั้งสี่ตรีพลำ
ถึงกำปั่นคนพร้อมน้อมคำนับ เสร็จประทับเภตราเลขาขำ
ทหารโห่ครั่นครื้นยืนประจำ พร้อมทุกลำถอนสมอขันช่อใบ
ห้ากษัตริย์แยกย้ายไปนิเวศน์ ทุกประเทศโดยมหาชลาไหล
ข้ามละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งใคร ก็รีบไปทุกประเทศเขตนคร ฯ
ฝ่ายพระสุดสาครบวรรัตน์ ส่งกษัตริย์ภิญโญสโมสร
เสด็จกลับเข้าวังทั้งนิกร ขึ้นบรรจถรณ์ข้างในที่ไสยา ฯ
ฝ่ายกษัตริย์ทรงฤทธิ์อิศเรศ ถึงนิเวศน์พร้อมกันต่างหรรษา
เมืองผลึกรมจักรนัครา แต่มังคลานั้นสถานพานจะไกล
สองเดือนครึ่งจึงถึงกำพลเพชร ท้าวเสด็จเข้าปรางค์ทองอันผ่องใส
พวกพหลพลเภตราเสนาใน ต่างก็ไปถิ่นฐานบ้านของตน ฯ
จะกล่าวเรื่องเมืองวะลำสำปันหนา ท้าวรายาเสวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
บริบูรณ์พูนสุขทุกตำบล ทั้งฟ้าฝนตกงามต้องตามปี
จะโสกันต์หลานรักดั่งดวงเนตร องค์ระเด่นกินเรศรัศมี
รับสั่งให้ร่างสารลงทันที ใช้เสนีไปนิเวศน์เพชรกำพล
ทูลพระมิ่งมังคลานรารัตน์ ให้กษัตริย์ขัตติเยศแจ้งเหตุผล
ขุนเสนีสี่นายไปกำพล ทูลยุบลไทท้าวเจ้านคร
พระจอมวังทรงฟังศุภสาร เธอชื่นบานที่ในจิตอดิศร
จึงตรัสสั่งเสนาประชากร เราจะจรไปนิเวศน์เขตชวา
จัดกำปั่นแต่บรรดาโยธาหาญ พระสั่งการเสร็จพลันด้วยหรรษา
เสด็จเข้าข้างในที่ไสยา เรียกสุดาน้องนุชบุษบง
ให้จัดแจงเงินทองของทำขวัญ ใส่กำปั่นเรือบัลลังก์ที่นั่งหงส์
ฝ่ายโฉมนาฏวรนุชบุษบง นางทูลองค์ภัสดาแล้วว่าวอน
น้องจะขอตามองค์พระทรงศักดิ์ ได้รู้จักองค์พระพี่ศรีสมร
พระว่าดีแล้วอนงค์องค์บังอร ไม่แง่งอนไปด้วยกันสิขวัญตา
นางจัดแจงสาวสุรางค์นางข้าหลวง ทุกกระทรวงเครื่องอานพานภูษา
เรียกสาวใช้ขนไปลงเภตรา แต่บรรดาของข้าวจะเอาไป ฯ
ฝ่ายพระจอมมังคลานราราช ภาณุมาศรุ่งรางสว่างไสว
เสด็จลงกำปั่นด้วยทันใด พวกข้างในพร้อมวงศ์อนงค์นาง
ลงกำปั่นบัลลังก์ที่นั่งหงส์ พวกอนงค์นั่งรองอยู่ห้องขวาง
พอลมดีคลี่ใบสายระยาง แล่นออกกลางสาคโรชโลทร
พระสถิตแท่นสบายท้ายบาหลี ฝูงนารีคับคั่งนั่งสลอน
แล้วตรัสชี้ชมปลาในสาคร สายสมรชมสัตว์ในนที
ฝูงหมึกสายว่ายวนในชลสาย ตะพรุนพรายพรายพร่างต่างต่างสี
ทั้งกุ้งกั้งในวังวนชลธี หัวเป็นตรีคล้ายเลื่อยดูเฟื้อยยาว
หอยอีรมนมนางอยู่กลางหาด ระดาดาษเลื่อมลายพรอยพรายขาว
เป็นหมู่หมู่ปูม้าแข้งขายาว วิ่งออกกราวเกลื่อนกลาดตามหาดทราย
หอยจุบแจงแมงดาว่ายคลาคล่ำ บางผุดดำเกลื่อนกลาดไม่ขาดสาย
ทั้งเต่าหอยลอยพล่านปนม่านลาย บ้างผุดว่ายอยู่ในน้ำออกคล่ำไป
มัจฉาชาติดาษดาในสาคเรศ ทั่วประเทศธารท่าชลาไหล
จะพรรณนาว่ากล่าวจะยาวไป ที่ว่าไว้มาแต่หลังทุกครั้งคราว
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งหน พระสุริยนลับฟ้าเวหาหาว
ศศิธรจรกระจ่างน้ำค้างพราว เป็นลมว่าวพัดเรื่อยเฉื่อยเฉื่อยไป
สุมาลีคลี่คลายขยายเสา- วรสเร้ารื่นรสหอมสดใส
พระพายหวนหอบพาสุมาลัย มาชื่นในทรวงซาบอาบขจร
พระชวนนุชบุษบงอนงค์นาฏ สถิตอาสน์เนาวรัตน์ประภัสสร
แล้วชี้ชวนชมนภาดารากร แน่บังอรบุษบงเจ้าจงดู
ตรงมือชี้นี่แน่ดาวสินธพ มันมีครบสารพางค์ทั้งหางหู
โหรเขาว่าฤกษ์หนึ่งเจ้าพึงดู มีชื่ออยู่เรียกว่าอัศวินี
ดวงยิบยิบสีขาวดาวลูกไก่ เห็นไรไรขึ้นเป็นหมู่ดูริบหรี่
เขาเรียกชื่อกฤติกาตำรามี โรหิณีที่จมูกอัสดร
โน่นดาวไถอยู่ระวางเป็นหางม้า ดูเหมือนท่างอนไถประไพสร
ที่สุกวาวขาวปลั่งดาวมังกร มีเขี้ยวงอนสุกแดงดั่งแสงไฟ
โน่นดาวข่างขึ้นข้างทิศพายัพ ท่านบังคับไว้ในที่คัมภีร์ไสย
ถ้าแม้นเอียงเลี่ยงบิดไปทิศใด มักเกิดภัยฝนแล้งข้าวแพงครัน
นี่แน่ดาวสำเภาเสาสล้าง สายระยางเกี่ยวกระหวัดรัดกระสัน
นั่นดาวเต่าตรงมือชี้ที่สำคัญ ถัดไปนั้นดาวจระเข้หัวเหลง
โน่นดาวโลงตรงหน้ามีกาจับ โหรบังคับทายไว้อย่าใหลหลง
แม้นดาวกาจับสล้างอยู่กลางวง คนก็คงเจ็บไข้ไม่สบาย
โน่นแน่ดาวเศวตฉัตรจำรัสศรี ดั่งมณีแจ่มกระจ่างสว่างฉาย
แม้นกษัตริย์เป็นสุขสนุกสบาย ดารารายเปล่งสีรวีวร
นั่นแน่ดาวเหราตรงหน้าเจ้า มีเขี้ยวขาวแสงวับสลับสลอน
โน่นดาวงูดูละม้ายคล้ายมังกร เว้นแต่หงอนไม่มีดูสีแดง
ดวงดาราบนอากาศก็กลาดเกลื่อน ดูแม้นเหมือนกับมณีเปล่งสีแสง
พระตรัสบอกมเหสีแล้วชี้แจง แม่จงแจ้งดูจำเอาตำรา ฯ
นางนบนอบตอบองค์พงศ์กษัตริย์ จำถนัดดาวจระเข้ในเวหา
แต่ดาวอื่นจะต้องเพียรเรียนวิชา ไปปีหน้าจำได้จะไหว้ครู
พระสวมสอดกอดประทับแล้วรับขวัญ จริงกระนั้นให้เหมือนว่าหนาแม่หนู
ถ้าแม้นไม่เหมือนว่าบูชาครู จะต้องขู่เสียให้หนักอย่าพักวอน
พลางประคองต้องเต้าเยาวมิตร ถนอมชิดเชยประโลมโฉมสมร
แสงพระจันทร์ส่องสว่างกลางอัมพร บนบรรจถรณ์ท้ายบาหลีต่างปรีดิ์เปรม
อัศจรรย์หวั่นไหวในกำปั่น พิลึกลั่นตลอดดงทั้งหงส์เหม
เที่ยวมามั่วบัวฝักเกสรเต็ม พออิ่มเอมร่อนปีกตีหลีกลา
จันทร์กระจ่างกลางฟ้าเวหาหน กลับมัวมนมืดมิดทุกทิศา
พิรุณโรยโปรยปรอยย้อยลงมา ฝั่งชลาเป็นระลอกกระฉอกชล
ฝูงมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายเกลื่อน สะท้านสะเทื้อนธาราโกลาหล
โขยกขย่อนก้อนศิลาในสาชล ผุดขึ้นพ้นหลังมหาคงคาลัย
พายุหวนป่วนปั่นไม่ครั่นครื้น กระทบพื้นธรณินแผ่นดินไหว
ในถ้ำธารละหายเหวเป็นเปลวไฟ ตามวิสัยโลกธรรมต้องจำเป็น
สองภิรมย์สมสวาทในอาสน์รัตน์ ประดิพัทธ์รักใคร่ดั่งได้เห็น
วิมานลอยอยู่สะพรั่งแต่ยังเป็น มันแลเห็นลิบลิบไม่พริบตา
อัศจรรย์ตั้งแต่มาก็กว่าร้อย ดูมันบ่อยมิได้นานดั่งงานหา
ตั้งพิณพาทย์ฉิ่งกรับรับเสภา มันโอชารสเหลือต้องเจือจาน ฯ
พอเช้าตรู่สุริยาภาณุมาศ พระยุรยาตรอ่าองค์สรงสนาน
พวกอนงค์คลานเนื่องตั้งเครื่องอาน แสนสำราญแล่นมาในวาริน
สิบห้าวันบรรลุสำปันหนา ทอดเภตราเรียงรายชายกระสินธุ์
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราจอมธานินทร์ จอมนรินทร์จัดพหลพลไกร
ทั้งรถรัตน์อัสดรกุญชรชาติ ให้ยุรยาตรลงไปท่าชลาไหล
รับเสด็จกับพหลพลไกร เชิญท้าวไทเสด็จมาพาราเรา
ฝ่ายไทท้าวเจ้าพิภพจบจังหวัด โองการตรัสกับพวกช่างให้ตั้งเขา
จะทำเป็นที่สรงนางนงเยาว์ ให้พวกเหล่าช่างสำรับเร่งจับการ ฯ
จะกล่าวข้างนางที่ไปรับเสด็จ พร้อมกันเสร็จทั้งเสนาโยธาหาญ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลาปรีชาชาญ ชวนเยาวมาลย์บุษบงอนงค์ใน
ขึ้นทรงราชรถาเสนาพร้อม ประณตน้อมเดินเรียงเคียงไสว
จัตุรงค์เสนารีบคลาไคล เข้าเวียงชัยนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
ฝ่ายท่านท้าวรายาออกมารับ ให้ประทับเก๋งทองทั้งสองหลัง
ฝ่ายพระนุชบุตรีที่ในวัง เสด็จนั่งคอยกษัตริย์ภัสดา
ข้างโฉมนุชบุษบงอนงค์นาฏ อภิวาทท้าวพลันด้วยหรรษา
พอระเด่นดวงแขแลปะตา นางวันทาน้อมคำรพอภิวันท์
นางรับหัตถ์ตรัสว่าแม่มาด้วย จะได้ช่วยในงานลูกหลานขวัญ
แล้วชวนไปไสยาสน์อาสน์สุวรรณ อย่าเดียดฉันท์เลยแม่นุชบุษบง
ทั้งสองข้างต่างมีจิตพิศวาส เหมือนอย่างญาติในสกูลประยูรหงส์
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราพงศ์ บังคมองค์ท่านท้าวเจ้าบุรินทร์
ท้าวรายาปราศรัยที่ในเขย แล้วก็เลยถามไต่ดั่งใจถวิล
เกิดศึกเสือเหนือใต้ในบุรินทร์ หรือเพิ่มภิญโญยศปรากฏนาม
พระมังคลายกเรื่องแต่เบื้องหลัง ให้ท้าวฟังสารพัดดั่งตรัสถาม
เรื่องเหนื่อยยากลำบากใจในสงคราม ยกเอาความหลังนั้นมาพรรณนา ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด แจ้งระหัสความหลังที่กังขา
เพราะเกิดทุกข์โตใหญ่จึ่งไม่มา อนิจจาแสนยากลำบากครัน
ต่างปราศรัยไต่ถามกันเสร็จสรรพ ท้าวกำชับสั่งเหล่านางสาวสรรค์
พวกที่เคยฝึกสอนแต่ก่อนนั้น เร่งจัดกันปรนนิบัติกษัตรา
พระสั่งพลางพาเขยเลยลีลาศ มาปราสาทเสร็จพลันต่างหรรษา
ให้สถิตปรางค์ทองละอองตา พวกกัลยาใช้ประจำเหมือนตามเดิม
มเหสีสององค์อนงค์นาฏ มาเฝ้าบาทภัสดาปรีชาเฉลิม
พระใช้สอยดวงแขเหมือนแต่เดิม นางพูนเพิ่มปรีดาในสามี ฯ
พอพลบค่ำคล้ำฟ้านภากาศ ในปราสาทไฟกระจ่างสว่างศรี
ฝ่ายนางที่ข้างในอัยกี ก็จรลีพาหลานให้คลานไป
กราบบังคมสมเด็จพระบิตุเรศ ฝ่ายระเด่นกินเรศพิสมัย
ถวายบังคมคัลด้วยทันใด พระปราศรัยบุตรีด้วยปรีดา
เจ้าอยู่ด้วยอัยกีเป็นที่พึ่ง ก็เหมือนหนึ่งฉัตรกันกั้นเกศา
พระคุณล้นพ้นที่จะพรรณนา แม่อุตส่าห์ฝากตัวกลัวอัยกี
แล้วท้าวเธออภิวันท์ท่านผู้ใหญ่ นางรับไหว้เขยรักทรงศักดิ์ศรี
แล้วปราศรัยโดยพิพัฒน์สวัสดี ต่างเปรมปรีดิ์นางพระยาก็ลาจร
พาระเด่นกินเรศไปตำหนัก ด้วยหลานรักเข้าไปในบรรจถรณ์
พลางเชยชมพระนัดดาด้วยอาวรณ์ ให้หลับนอนเลี้ยงดูอยู่กับยาย ฯ
ฝ่ายพระมิ่งมังคลานราราช สถิตอาสน์พลางประโลมนางโฉมฉาย
ฝ่ายนงนุชทูลพลันบรรยาย ขอฝากกายฝากตัวกลัวอาญา
การหึงหวงข้อใดมิได้คิด ถ้าแม้นผิดคำฉลองใครฟ้องหา
ว่าตัวน้องป้องกันหรือฉันทา ลงอาญาแล้วอย่าเลี้ยงเคียงประคอง
พระรับขวัญกัลยาว่าพี่รู้ ใจเจ้าอยู่มาแต่ไรมิได้หมอง
ว่าเจ้าเหมือนนพคุณสกุลทอง ที่จะหมองมัวไปนั้นไม่มี
พลางประคองต้องเต้าเสาวรส ยังเต่งสดอวบอ้วนนวลฉวี
เสียแต่คล้อยหน่อยก็ยังกำลังดี น่าเปรมปรีดิ์ชื่นใจใครจะปาน
พระแอบอิงพิงพาดบนอาสน์รัตน์ ทรงสัมผัสผิวน้องประคองสมาน
บุปผาสดรสร้างจางมานาน พอต้องก้านเข้าก็แย้มแกมผกา ฯ
อัศจรรย์ลั่นเลื่อนสะเทือนก้อง ฟ้าก็ร้องเสียงสนั่นลั่นเวหา
พิรุณโรยโปรยต้องท้องสุธา พื้นนภาน้ำย้อยเป็นฝอยฟอง
วายุโบกโยกยอดปราสาทไหว สกุไณบนหลงลงในหนอง
สุนีบาตฟาดเปรี้ยงเสียงคะนอง คำรนร้องครางครึมกระหึ่มครวญ
ทะเลลมยมนามหาสมุทร คลื่นไม่หยุดพัดระดมเป็นลมหวน
กระทบกระทั่งฝั่งชลาคงคาครวญ ระลอกป่วนปั่นปัดพัดคงคา
ทั้งขุนเขาพระสุเมรุก็เอนอ่อน อิสินธรโตรกตรอกตามซอกผา
กระแสสินธุ์รินโรยโปรยลงมา พื้นศิลาชื่นฉ่ำเป็นน้ำนอง
พฤกษาสูงยูงยางสล้างสลับ บ้างหักทับทอดทบสยบสยอง
ปลาอนนต์ที่สำหรับอยู่รับรอง บ้างพลิกท้องทวีปไหวดั่งไกวเปล
ทั้งโกสุมปทุมมาลย์บานเกสร แมงภู่ฟอนเฟ้นพลางไม่ห่างเห
นานนานได้เกลือกกลมสมคะเน ยิ่งเปรมเปรดิ์ในเกสรขจรขจาย
สองภิรมย์สมสนิทพิศวาส ไม่จากอาสน์นุชนางสำอางฉาย
ฝ่ายข้างแขกดีสุดบุรุษชาย ได้ใกล้กรายติดกับกระชับกระชวน
เปรียบเหมือนปลอกสันทัดเข้ารัดถัง มันแน่นปังชมชิดไม่ผิดผวน
ดีกว่าไทยใครได้ชิดสนิทนวล เล่นเอาป่วนอยู่ในเล่ห์ประเวณี ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้านิเวศร์ประเทศราช ออกอำมาตย์พร้อมเสนาชวาฉวี
โองการสั่งให้ตั้งโรงพิธี บรรดามีตามอย่างทางบุราณ
ทั้งเครื่องเล่นเต้นรำที่สำหรับ ตามบังคับบัดพลีพลีศาล
ราชวัตรฉัตรธงอลงการ ทั้งเครื่องอานทำให้เสร็จในเจ็ดวัน
เสนาได้รับสั่งมานั่งหมาย ให้จับจ่ายเหล่าพหลพลขันธ์
ปลูกโรงร้านท่าทุกหมวดประกวดกัน ในเจ็ดวันตามหมายรายบัญชี ฯ
ฝ่ายท่านท้าวรายามหากษัตริย์ สั่งให้จัดปรางค์มาศปราสาทศรี
วันสองค่ำจะได้ทำการพิธี ขุนเสนีเหล่าสนมกรมวัง
ไปเป่าปัดลาดปูยี่ภู่เสร็จ แล้วสำเร็จตามประสงค์จำนงหวัง
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าประเทศนิเวศน์วัง จึงตรัสสั่งมเหสีที่ข้างใน
จงจัดแจงแต่งองค์พระเจ้าหลาน พนักงานเชิญของที่ผ่องใส
จัดเอานางรูประหงทรงวิไล สำหรับใช้เชิญเครื่องเรืองจำรูญ ฯ
ฝ่ายท่านยายมเหสีบุตรีท้าว จัดสาวสาวน้อยใหญ่ในไอศูรย์
มาเตรียมไว้ครบที่บริบูรณ์ ทั้งประยูรวงศาคณานาง
พวกสำหรับที่จะแห่ก็แออัด ทั้งรถรัตน์ลายจำหลักหักทองขวาง
มีธงเทียวเขียวขำดูสำอาง ตามเยี่ยงอย่างแขกชวามลายู
ใส่เสื้อสีตากุ้งนุ่งโสร่ง คาดตาโถงผ้าตะบิดโพกปิดหู
ตะพายดาบสองมือถือธนู เดินเป็นคู่เคียงรถบทจร ฯ
ฝ่ายระเด่นกินเรศนารีรัตน์ นางกษัตริย์อัยกีศรีสมร
ให้หลานทรงภูษาค่านคร กรรเจียกจรฝังมณีสีออกวาว
คาดปั้นเหน่งเปล่งเม็ดเพชรรัตน์ แจ่มจำรัสเรือนมณีล้วนสีขาว
สร้อยสะอิ้งเฉิดฉายดูพรายพราว ทองกรเก้าคู่ใส่วิไลทรง
ฉลองศอลายกุดั่นกัลเม็ด เกี้ยวยอดเพชรดูเชิดระเหิดระหง
ข้างฝ่ายพวกนางนาฏพระญาติวงศ์ ตามมาส่งขึ้นรถมีกลดบัง
เจ้าขรัวนายรายเรียงเดินเคียงข้าง กำนัลนางดาษดามาข้างหลัง
กระบวนหน้าตีกลองฆ้องประนัง กระบวนหลังตีระดมรมนา
ข้างฝ่ายแขกแปลกกว่าไทยในสยาม ชมว่างามตามวงศ์เผ่าพงศา
ถึงปราสาทราชวังอลังการ์ ท้าวรายาเสด็จมารับประคับประคอง
กับพระมิ่งมังคลาบิดานาถ ขึ้นปราสาทพร้อมประยูรสกูลสนอง
พวกโต๊ะแขกพร้อมสะพรั่งนั่งเป็นกอง เสียงแซ่ซ้องสวดหนังสือถือว่าดี
เสียงอึงเอ็ดเสร็จสวดฝ่ายกษัตริย์ เสวยน้ำซ่าระบัดเกษมศรี
ข้างเพศแขกว่าพิพัฒน์สวัสดี คุ้มอัปรีย์จัญไรโพยภัยพาล
แล้วแห่กลับเข้าไปในนิเวศน์ พวกวิเสทเลี้ยงข้าวทั้งคาวหวาน
เจ้าพวกโต๊ะกินเสร็จสำเร็จการ จากสถานไปที่อยู่ทุกผู้คน
พวกรำเต้นเล่นงานการฉลอง เสียงแซ่ซ้องคนหลามตามถนน
เวลาค่ำมีหนังพร้อมพรั่งคน มาเกลื่อนกล่นดูแลเสียงแซ่ไป
บ้างเล่นเรื่องอิเหนาเมื่อเข้าห้อง ไปสมสองจินตะหราพลางปราศรัย
หลงอยู่เมืองหมันหยาไม่คลาไคล จนท้าวไทกุเรปันเสียสัญญา
ต้องเริศร้างห่างคู่หลงชู้สาว จนเสียคราวที่ในเรื่องเมืองดาหา
ต้องร้างคู่ตุนาหงันผิดสัญญา จนจรกามาขอท้าวออเออ
ที่ลางโรงเล่นอิเหนาเมื่อเข้าถ้ำ พี่เลี้ยงนำช่วยประมูลทูลเสนอ
ระเด่นได้สุขเกษมทั้งเปรมเปรอ จนท้าวเธอหลับไปในไสยา
เจ้าพวกแขกดูงานสำราญรื่น ต่างชมชื่นสรวลสันต์ด้วยหรรษา
เที่ยวเดินดูเพลิดเพลินจำเริญตา บ้างเกี้ยวพานางผู้หญิงช่วงชิงกัน
เวลาบ่ายตั้งแห่ล้วนแตรสังข์ คนสะพรั่งปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เป็นคำรบครบถ้วนถึงสามวัน ก็โสกันต์พระบุตรีฉวีวร
แล้วขึ้นเขาไกรลาสดั่งราชหงส์ ให้สระสรงธาราสุดาสมร
แล้วทรงเครื่องจินดาค่านคร บทจรเยื้องย่างขึ้นปรางค์ชัย
ถวายของโต๊ะหะยีที่มาสวด ทุกหมู่หมวดหลายอย่างต่างวิสัย
พอเสร็จสรรพแห่กลับเข้าเวียงชัย พลไพร่เลี้ยงดูทุกผู้คน
เวลาบ่ายตั้งกระบวนจวนจะแห่ ทั้งสังข์แตรพร้อมพรั่งทั้งพหล
ให้ใส่เสื้อสีชมพูทุกผู้คน มาเกลื่อนกล่นพร้อมตรวจทุกหมวดตอน ฯ
ฝ่ายองค์พระอัยกีศรีสวัสดิ์ นางกษัตริย์กัลยาสุดาสมร
ให้หลานขวัญสระสรงองค์บังอร สถาพรทรงเครื่องเรืองจำรูญ
ใส่มงกุฎบุตรีสีสลับ ของสำหรับเรือนอุไรประไพสูรย์
ห้อยอุบะตรัจเตร็จล้วนเพชรฑูรย์ เรืองจำรูญวับวามอร่ามตา
แล้วจูงกรนัดดามาเกยรัตน์ ให้นางกษัตริย์จรจรัลด้วยหรรษา
เสด็จบนอุสงหงันพร้อมกัลยา ก็แห่มาปรางค์มาศปราสาทชัย
ท้าวรายาพาเขยไปคอยรับ พอประทับเกยทองอันผ่องใส
ท้าวจูงกรพระนัดดาให้คลาไคล เสด็จไปที่ทำขวัญอันบรรจง