Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
โอ้เวรกรรมทำไว้ไฉนหนอ นํ้าเนตรคลอคล้ำพักตร์ท้าวยักษา
สงสารสุดบุตรีจะวิวาห์ กลับเป็นข้าศึกแสนที่แค้นเคือง
คิดถึงพระมเหสียิ่งวิโยค จะซํ้าโศกทรวงตรอมซูบผอมเหลือง
อสุรศักดิ์ยักษ์มารทั้งบ้านเมือง จะแค้นเคืองคิดสลดระทดใจ
ถอนสะอื้นกลืนกลั้นอั้นอัดอก นํ้าตาตกซกโทรมชโลมไหล
จะกลับทัพอัปยศเสียยศไกร ถึงบรรลัยไว้ชื่อให้ลือชา
คิดเฉียวฉุนหุนหันทั้งพันพักตร์ สองพันกรศรีจักรถือหนักหนา
สูงใหญ่เยี่ยมเทียมเมฆมหึมา ขับคชาชาญกระเทื้อมชะเงื้อมเงา ฯ
๏ จะกล่าวความรามวงศ์คอยยงยุทธ์ พร้อมกันหยุดยั้งอยู่ยอดภูเขา
แซ่สำเนียงเสียงโห่เรื่อยโร่เร้า ดูดังเงาเมฆมืดเป็นพืดมา
พระสอนน้องสอนยักษ์แม้นจักรบ คอยเลี่ยงหลบหลีกพักตร์ท้าวยักษา
แล้วอวยชัยให้พระน้องทั้งสองรา ต่างกราบลาเหาะลอยไปคอยรับ
พระเทวราชผาดผยองลอยล่องรีบ เข้าแฝงกลีบเมฆชม้อยคอยขยับ
ฝ่ายสองนางขวางหน้าโยธาทัพ ห้ามให้ยับยั้งฟังรับสั่งความ
แล้วร้องเย้ยเหวยพญากาลเนตร ทำเหมือนเปรตโย่งเย่งน่าเกรงขาม
พระเป็นเจ้าอวตารชาญสงคราม ให้มาห้ามหัสเนตร[๓]ด้วยเมตตา
แต่แรกเริ่มเดิมทีมีมิตรจิต มิควรคิดหาญหักเลยยักษา
ให้เมืองน้อยพลอยตายวายชีวา ตัวยังมาสงครามจะตามตาย
อย่าเพ่อนึกฮึกฮักเชื่อจักษุ จะโปร่งปรุแตกกระเด็นไม่เห็นหาย
พระหน่อนามรามวงศ์องค์นารายณ์ เสด็จวายยุกูลมาปราบธานี
อย่าหยามหยาบกราบไหว้จะได้รอด กลับไปกอดกันกับพระมเหสี
แม้นดึงดื้อถือว่าลูกตาดี ลืมดูนี่แน่ะให้ไฟมาไหม้ลอง
เจ้ากรุงมารดาลเดือดกระเดาะปาก เสียงสำรากร้องว่าพูดจาจองหอง
มึงนับถือฤๅษีจะมีท้อง หมายยกย่องถือว่าเป็นนารายณ์
กูก็รู้อยู่ดอกอีขี้ปะติว ตัวจิ๋วจิ๋วจ้านจ้าประดาหาย
เหมือนแมงหวี่บี้แบนกูแสนอาย บอกนารายณ์นายมึงมาจึงจะดี ฯ
๏ ฝ่ายสองนางต่างล่อหัวร่อเล่น ตัวเหมือนเช่นช้างใหญ่เขาไม่หนี
เราเป็นเด็กกระจ้อยร่อยน้อยเท่านี้ เหมือนแมงหวี่หวังจะฆ่าตอมตาช้าง
มิเชื่อสู้ดูลองสักสองยก เศียรไม่ตกตามปากจึงถากถาง
แล้วถาโถมโจมรบในนภางค์ ตัดคอช้างตกพลัดกับปัถพี
พญามารราญรอนฟันฟอนฟาด ก็แคล้วคลาดมิได้ต้องนางสองศรี
ฝ่ายสองนางต่างล่อให้ต่อตี ได้ท่วงทีโถมชิดไล่ติดพัน
นางพี่สาวน้าวยุดมงกุฎยักษ์ น้องสาวควักดวงเนตรเจ้าเขตขัณฑ์
ลืมตากว้างอย่างไฟประลัยกัลป์ สองนางนั้นหายวับไปลับตา ฯ
๏ ฝ่ายองค์เทวราชเห็นพลาดเพลี่ยง ดีดพิณเสียงสุนีฟาดหวาดผวา
กระเดื่องดังกังสดาลสะท้านสุธา ดังฟ้าผ่าพญามารไม่ทานทน
ทอดพระองค์ลงที่ทุ่งผลุงสนั่น แก้วพระกรรณแตกเกลือกกลิ้งเสือกสน
ฟังเสียงพิณสิ้นใจทั้งไพร่พล ตกเกลื่อนกล่นกลิ้งกลาดดาษดา
เห็นยักษ์ล้มสมคะเนพระเทวราช ไปเฝ้าบาทบทเรศพระเชษฐา
ทูลถึงที่พี่น้องนางสองรา จะต้องตากรดตายด้วยหายไป
พระรามวงศ์นงนุชสุดสงสาร ด้วยนางมารมีจิตพิสมัย
ทั้งเก้าองค์ทรงกันแสงสุดแข็งใจ ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราย
พระว่านางต่างสั่งไว้ทั้งสอง ถึงตัวต้องตาไฟประลัยหาย
เหลือเขี้ยวแก้วแล้วก็รอดไม่วอดวาย ที่นางตายที่ตรงไหนนำไปลอง
ช่วยกันหาถ้าแม้นได้แล้วไม่ม้วย ได้ชุบช่วยชีวังนางทั้งสอง
ปรึกษาพลางทางชวนนวลละออง ให้พระน้องนำเสด็จระเห็จทะยาน
ถึงยักษ์ตายก่ายกองลงท้องทุ่ง เที่ยวเดินมุ่งหามาน่าสงสาร
ได้เขี้ยวแก้วแววไวถูกไฟกาล ดูดำด้านมัวหมองทั้งสองเม็ด
เหมือนคำสั่งทั้งสองพี่น้องแล้ว วางเขี้ยวแก้วไว้บนหัตถ์ดูตรัสเตร็จ
เป็นเหลี่ยมแหลมแวมวับเหมือนกับเพชร ช่วยชุบเช็ดผุดผ่องไม่หมองมอม
แล้วกลับมาอาศัยเขาใหญ่อยู่ ผ้าทองปูเที่ยวหาบุปผาหอม
รองเขี้ยวแก้วแล้วก็นั่งอยู่พรั่งพร้อม ดอกไม้รอมรวมกลบกลิ่นอบอาย
ทั้งเก้าองค์จงจิตพิศเพ่ง ค่อยเปลื้องเปล่งปลั่งดวงโชติช่วงฉาย
ทั้งเจ็ดองค์นงนุชสุดเสียดาย ต่างฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย
รำลึกเห็นเช่นเคยมาเลยลับ จะรอดกลับเป็นหรือจะสูญไฉน
นิจจาเอ๋ยเคยสนิทร่วมจิตใจ เมื่อชิงชัยช่วยระวังเป็นกังวล
เคยแอบอ้อนวอนให้ถอนไรจุก ได้ผาสุกสารพัดไม่ขัดสน
โอ้สองนางร่างกายมาวายชนม์ เมื่ออับจนจะได้ใครแก้ไขกัน
แม้นกลับเป็นเช่นสั่งจะยังชั่ว น้องนี่กลัวจะไม่เป็นเบญจขันธ์
นางครวญครํ่ารํ่าว่าแล้วจาบัลย์ ต่างรำพันถึงพี่น้องทั้งสองรา
พระรามวงศ์องค์เทวราชน้อง สงสารสองนางยักษ์นั้นหนักหนา
ฟังเจ็ดนางช่างรำพันจำนรรจา พลอยน้ำตาไหลหลั่งลงพร่างพราย ฯ
ยินสำเนียงเสียงกาโกญจาก้อง บ้างเมียงมองเขาไม้ไพรระหง
บ้างบินพริบลิบลับจับพุ่มพง ลางตัวลงเลียบเชิงละเลิงลาน
จับจิงจ้อจอแจจอกจิบจาบ คุ่มตะขาบคาบแคเขาขันขาน
ทึดทือเที่ยวท่องเถื่อนในท้องธาร แสนสงสารแซ่ซ้องโซเซซอน
๏ ข้าบาทขอประกาศประกอบเรื่อง ๏ ข้าบาทขอประกาศประกอบเรื่อง
แต่ปางหลังยังมีบูรีเรือง ชื่อว่าเมืองโกญจาสถาวร
นามพระองค์ซึ่งดำรงอาณาราษฎร์ อินณุมาศบพิตรอดิศร
พระนามนางเกศสุรางคนิกร ชื่อจันทรแก้วกัลยาณี
แสนสนมหมื่น[๑]ประนมประณตน้อม ดังดาวล้อมจันทราในราศี
ทั้งเสนาพฤฒามาตย์ราชกวี อัญชุลีเพียบพื้นพระโรงเรียง
สำราญรอบขอบคันนิคมเขต ทั่วประเทศพิณพาทย์ไม่ขาดเสียง
สองพระองค์ทรงธรรมไม่ลำเอียง ไร้แต่เพียงบุตราธิดาดวง ฯ
๏ ว่ายังมีโจราอยู่ห้าร้อย[๒] เที่ยวล่องลอยในมหาชลาหลวง
เห็นพาณิชน้อยใหญ่ไล่ทะลวง เข้าชิงช่วงรบริบเอาเงินทอง
อ้ายนายใหญ่ได้เมียของพาณิช มาเชยชิดสมสู่เป็นคู่สอง
จนเกิดบุตรสุดแสนสวาทปอง เนื้อดังทองนรลักษณ์วิไลทรง[๓]
แต่ลูกมีจะไปตีตำแหน่งไหน ก็ตีได้ดุจจิตคิดประสงค์
ยิ่งโลภลาภมิได้ขามเคยทะนง เที่ยวณรงค์กลางทะเลละเลิงมา
จนลูกนั้นชันษาได้เจ็ดขวบ กรรมประจวบโจรังจะสังขาร์
บุญกุมารจะได้ผ่านพระพารา ถึงกรุงแก้วโกญจาเที่ยววงเวียน
เห็นเรือแพค้าขายก็ไล่จับ เอาสินทรัพย์หมดสิ้นแล้วตัดเศียร
ไม่เข้าอ่าวก้าวแล่นไปเกาะเกียน เป็นศึกเสี้ยนพาราอยู่ช้านาน
ฝ่ายกองเกณฑ์ที่ตระเวน[๔]อยู่นอกอ่าว ได้ยินข่าวลูกค้าเขาว่าขาน
ก็เร่งรัดจัดกันให้ทันการ ล้วนชำนาญนาวาในสาคร
ลงเรือรบครบเครื่องสาตราวุธ อุตลุดห้าร้อยลอยสลอน
แล่นสล้างมาในกลางชโลธร จัดกันจรแยกย้ายไปหลายแคว
ปืนสำคัญสัญญาให้มาพร้อม เข้ารุมล้อมรอบข้างไม่ห่างแห
บ้างสอดส่องชูกล้องขึ้นยืนแล[๕] ตามกระแสคะเนทะเลวน
ออกแล่นลึกเลี่ยงลัดฉวัดเฉวียน ตามเกาะเกียนในตำแหน่งทุกแห่งหน
ฝ่ายนายโจรที่ชำนาญการประจญ ขึ้นนั่งบนหน้าเรือสำราญใจ
แล้วจับกล้องส่องดูที่ปากอ่าว เห็นขาวขาวลิบลิบในนํ้าไหล
เขม้นมุ่งหมายแม่นเขาแล่นใบ ดูไรไรเลียบนํ้ามาท่ามกลาง
ให้นายท้ายหมายเมียงค่อยเลี่ยงลัด แล่นสกัดผ่าคลื่นมาผางผาง
ต่างขยับจับเครื่องสาตราพลาง ยืนสล้างชี้มือออกอื้ออึง
กองตระเวนเจนแจ้งว่าโจรยับ[๖] ทำกลอกกลับล่อไล่มิให้ถึง
เห็นจวนทันลั่นปืนสัญญาปึง เสียงตูมตึงตังตามกันสามที
ทั้งห้าร้อยลอยล้อมอยู่พร้อมพรั่ง คอยระวังล้อมไว้มิให้หนี
ฝ่ายโจรเห็นนาวาชาวธานี จะหลบลี้หนี[๗]ไปก็ไม่ทัน
ลมกระโชกโบกกลับมาตามคลื่น ประจุปืนหัวท้ายคอยหมายมั่น
ชาวด่านแล่นไล่ชิดเข้าติดพัน ละลอกปั่นปัดหน้านาวาโคลง
พอลมหวนป่วนปั่นไม่ทันกลับ ปะทะทับตีข้างเสียงผางโผง
ใบสะบัดปัดเรือหางเสือโกง เสากระโดงกองตระเวนกระเด็นตึง
ประจุปืนยืนยิงตามช่องกราบ ประกายวาบวูบวางเสียงผางผึง[๘]
พวกชาวเมืองเยื้องปืนเสียงครืนตึง[๙] เรือทะลึ่งท้ายปัดพัดดังปัง
หางเสือขาดฟาดแรงตะแคงควํ่า ตระเวนซํ้ายิงมาทั้งหน้าหลัง
พวกโจรล่มจมจนในวนวัง สำเภาพังพลัดพรายกระจายกัน
พวกโจราห้าร้อยขึ้นลอยนํ้า ชาวด่านซํ้าเข่นฆ่าให้อาสัญ
มิใช่โจรโยนพวยไปช่วยกัน ที่รับทันรอดตายไม่วายปราณ
ที่คลื่นซํ้าถูกจมูกปาก ประมาณมากฝูงปลาเป็นอาหาร
ในลำเรือเหลืออยู่แต่กุมาร กอดกระดานร้องไห้ในสายชล
ดิ้นกระเดือกเสือกอ่อนตามก้อนคลื่น[๑๐] สะอึกสะอื้นอ้างว้างมากลางหน
เทพเจ้าเข้าด้วยช่วยชูชนม์ จึงรอดตนชีวิตไม่ปลิดวาย
ชาวด่านเห็นเอ็นดูเด็กอยู่นัก ช่วยฉุดชักขึ้นมาได้ดังใจหมาย
จะถามไถ่ไม่แจ้งแห่งต้นปลาย จึงเบี่ยงบ่ายสนทนาปรึกษากัน
มันเด็กนักซักไซ้ไม่ได้ข้อ ทั้งแม่พ่อมันก็พากันอาสัญ
ไปถวายให้เห็นเป็นสำคัญ เห็นพร้อมกันเสร็จสรรพกลับเข้าเมือง
ให้ตรวจคนพลเรือที่เหลือหาย จึงจดหมายข้อความไปตามเรื่อง
เวลาเข้าเฝ้าพร้อมคอยจอมเมือง ขุนนางเนืองหมอบกลาดอยู่ดาษกัน ฯ
๏ ปาง[๑๑]พระจอมปัถพินอินณุมาศ ครั้นสุริย์คลาดคล้อยล่องห้องสวรรค์
สำอางองค์ทรงเครื่องกกุธภัณฑ์ ฝูงกำนัลแวดล้อมอยู่พร้อมเพรียง
ออกแท่นทองผ่องสมานสำราญรื่น[๑๒] ประโคมครื้นแตรสังข์ประดังเสียง
อำมาตย์หมอบรอบโถงพระโรงเรียง ชาวด่านเมียงทูลความตามกระทรวง
ผู้สำเร็จราชการอ่านถวาย เกิดผู้ร้ายเกเรทะเลหลวง[๑๓]
พลตระเวนวารินสิ้นทั้งปวง ออกทะลวงไล่ล้างกลางคงคา
เข้ายิงแย่งแทงฟันประจัญจับ ผู้ร้ายรับรบกันนั้นนักหนา
ตัดหางเสือเรือร้ายทลายมา พวกโจราห้าร้อยพลอยกันตาย
เรือโจรจมล่มไม่ช้าเวลาคํ่า สิ้นทั้งลำพวกประยูรก็สูญหาย
ได้บุตรโจรคนหนึ่งไม่ถึงตาย เจ็ดขวบปลายสิ้นปราบมากราบทูล
พระจอมวังฟังความตามระบอบ ตรัสว่าชอบปราบเสี้ยนแผ่นดินสูญ
จึงให้จัดเสื้อผ้ามาประมูล บำเหน็จปูนกองตระเวนเจนณรงค์
แล้วให้หาทารกบุตรผู้ร้าย พระทัยหมายว่าจะถามตามประสงค์
เสวกาพาเข้าเฝ้าพระองค์ ท้าวเธอทรงทอดทัศนาใน
เห็นเด็กนักนรลักษณ์วิไลโฉม งามประโลมโสภาจะหาไหน
นวลละอองต้องลักขณาใน จะเป็นใหญ่ยศยิ่งบุรุษชาย
ยิ่งพินิจก็ยิ่งพิศวาสหวัง ด้วยกำลังมานิยมอารมณ์หมาย
เป็นบุญเหลือเรือล่มไม่จมตาย ลูกผู้ชายกูจะเลี้ยงไว้เวียงไชย
ตรัสให้เปลื้องเครื่องจำที่ทำโทษ เอื้อนพระโอษฐ์ตรัสหาเรียกมาใกล้
แล้วท้าวตรัสปรึกษาเสนาใน เด็กนี้ได้ลักขณาปรีชาชาญ
มิควรเราเอาโทษด้วยเด็กนัก ไม่รู้จักเดียงสาน่าสงสาร
เราจะช่วยรักษาพยาบาล เลี้ยงกุมารเป็นบุตรบุญธรรมไป ฯ
๏ ฝ่ายชีพราหมณ์โหราเสนานั่ง พร้อมสะพรั่งในพระโรงจำรัสไข
ได้ฟังตรัสทูลทัดพระองค์ไป[๑๔] ไม่ต้องในธรรมดาทั้งสากล
อันน้ำเนื้อเชื้อโจรประทุษจริต ทมิฬจิตไม่รู้จักในมรรคผล
อุเบกษา[๑๕]ทารุณในคุณคน ทรชนเช่นชาติพยัคฆา
พระฟังคำทูลทัดจึงตรัสตอบ ว่าก็ชอบอยู่มิใช่จะริษยา
เราการุญด้วยเป็นบุญกุมารา ลักขณามิใช่โจรใจฉกรรจ์
อันพงศ์เผ่าเหล่าร้ายวายชีวิต นี่เด็กนิดหนึ่งเท่านี้ไม่อาสัญ
แม้นโจรเลี้ยงก็จะเกี่ยงข้างโจรพลัน นี่มิทันปะปนด้วยคนพาล
เหมือนคำพระเทศนาท่านว่าชาด ใครคบปราชญ์ก็เป็นปราชญ์ในสัณฐาน
ใครคบพาลก็จริตติดเป็นพาล เหมือนนิทานช้างทรงกระษัตรา
โจรไพรมาอาศัยในโรงช้าง พูดแต่ข้างหุนหันจะฟันฆ่า
จนช้างพลายร้ายตามอ้ายโจรา ให้เสนาขับโจรเสียทันที
ให้ชีพราหมณ์รามราชมาอยู่ชิด กระทำกิจสวดศีลพระชินสีห์
พญาช้างได้สดับก็กลับดี พระบาลีตรงตัวจะกลัวไย
พลางประโลมลูบหลังกุมารน้อย ประคองค่อยอุ้มชิดพิสมัย
พระเยื้องย่างเข้าในปรางค์ปราสาทไชย จึงปราศรัยองค์อัครชายา
เราชาตินี้มีกรรมนั้นแสนสุด ไม่มีบุตรสืบสร้างพระศาสนา
จงอุปถัมภ์บำรุงกุมารา ลูกกำพร้าพ่อแม่มันวอดวาย
มเหสีอัญชลีบรมนาถ แสนสวาทเชยชมด้วยสมหมาย
ให้สรงน้ำชำระละอองอาย ชโลมกายด้วยสุคนธ์อันปนทอง
เครื่องกระษัตริย์จัดแจงแต่งประดับ ล้วนสลับด้วยมณีไม่มีสอง
จัดนางนมพระพี่เลี้ยงเคียงประคอง อยู่ในห้องพระปรัศว์ริมปรางค์ปรา
ทั้งเย็นเช้าขึ้นเฝ้าบรมบาท ท้าวสวาทดุจองค์โอรสา
เวลาเที่ยงพี่เลี้ยงให้ไสยา ก็เห่ช้าให้บรรทมในอู่ทอง
ไม่เคืองแค้นแสนสุขเกษมศานต์ จนกุมารชันษาได้สิบสอง
กำแหงห้าวเช้าเย็นเล่นคะนอง ตามออกท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
กรุงกระษัตริย์สั่งให้จัดลูกเด็กเด็ก มหาดเล็กลูกพระยาล้วนกล้าหาญ
ออกขี่ช้างขี่ม้าหน้าพระลาน ท้าวประทานนามกรกุมารา
ด้วยเดิมได้มาในสายสมุทร เลี้ยงเป็นบุตรบุญธรรมเสน่หา
เจ้าองอาจตามชาติกระษัตรา ชื่อคงคาประลัยเหมือนใจจง
ให้แยกวังตั้งแต่งเป็นอุปราช โดยพระบาทรักใคร่นั้นใหลหลง
พระกุมารหาญฮึกนึกทะนง ไปตามพงศ์เพศพ่อทรชน
กลางคืนแกล้งแปลงปลอมเป็นพวกไพร่ เที่ยวลอบไล่ชกตีทุกแห่งหน
ทั้งข้าไทให้สนุกไปทุกคน ประจวบจนชันษาสิบห้าปี ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทพบุตรจะจุติ จึงดำริหมายมุ่งทุกกรุงศรี
แจ้งว่าเมืองโกญจาในธานี นางเทวีเอกอัครชายา
ตั้งพระทัยจะใคร่มีโอรสราช แสนสวาทเทวัญก็หรรษา
อันตรธานจากวิมานดุสิดา ดวงวิญญาณ์ถึงครรภ์นางจันทร
นุชนาฏหวาดทรงสุบินนิมิต ว่าอาทิตย์ตกลงตรงบรรจถรณ์
นางกลืนไว้ในอุราให้อาวรณ์ วิชาธรหนึ่งเหาะระเห็จมา
เข้าแหวะทรวงชิงดวงพระสุริย์ศรี ระเห็จหนีไปในห้องพระเวหา
สว่างแสงแจ่มแจ้งทั้งโลกา นางผวาหวาดฟื้นตื่นบรรทม
พออุทัยไตรตรัสจรัสส่อง สนั่นฆ้องยํ่ารุ่งเรียกสนม
สำอางองค์สรงพระพักตร์แล้วบังคม ทูลบรมจอมนรินท์ปิ่นประชา[๑]
โดยสุบินไปจนสิ้นนิมิตฝัน พระรับขวัญเยาวมิตรขนิษฐา
เจ้าจะทรงครรภ์แล้วนะแก้วตา สั่งให้หาโหรเฒ่าเข้ามาพลัน
พระแถลง[๒]แจ้งเรื่องสุบินนิมิต ตาโหรคิดทูลตามเนื้อความฝัน
ก็รู้ว่ากาลปักษ์ประจักษ์วัน พุธกับจันทร์สู่ศุกร์อังคารตาม
ชะตาพ้องสองกระษัตริย์ประหัสสะ สุรินทะทับแทรกเป็นเสี้ยนหนาม
ประจักษ์จิตคิดคูณแล้วทูลความ ต้องในยามสังหรณ์สุราลัย
แม้นโฉมยงทรงครรภ์พระโอรส จะยิ่งยศเพียงพื้นแผ่นดินไหว
พระเคราะห์ต้องสององค์พระทรงชัย ราหูให้โทษถอยพระเดชา
จะพลัดพรากจากเศวตฉัตรแก้ว แต่คลาดแคล้วราชภัยไม่สังขาร์
ด้วยนิมิตนั้นมาติดดวงชะตา หนึ่งลูกยาเมื่อจะคลอดออกจากครรภ์
จะมีผู้รู้ไสยศาสตร์เวท มาพรากไปจากประเทศเหมือนความฝัน
ต่อนานไปจึงจะได้มาพบกัน คืนถวัลยราชเรืองปรีชาชาญ
อีกสามเดือนเหมือนข้าโหราคาด อรินทร์ราชคบรักจะหักหาญ
ถ้าแม้นผิดคำข้าโหราจารย์ จงประหารเสียให้กายข้าวายวาง ฯ
๏ พระพึงคาดหวาดหวั่นหทัยหวาม กระทู้ถามโหรเฒ่าด้วยหมองหมาง[๓]
จะผ่อนปรนบนบานให้เบาบาง[๔] ให้สิ้นทางคิดอ่านประการใด
ขอรับเรือนชันษาชะตาตก[๕] พยุงยกก็มิอาจจะหวาดไหว
พระฟังพราหมณ์ความแสนสลดใจ ไฉนใครหนอจะมีมาบีฑา
แล้วหวนห้ามความโศกให้สิ้นสุด ด้วยคำพุทธไตรเพทเทศนา
เป็นทุกขังอนิจจังอนัตตา อันเกิดมาเป็นบุคคลไม่พ้นตาย
สุขกับโศกเหมือนหนึ่งโรคสำหรับร่าง รำพึงพลางหักไห้พระทัยหาย
พระคืนเข้าแท่นสุวรรณพรรณราย ตรัสสอนสายสุดสวาทนาฏอนงค์
สงวนครรภ์ขวัญเนตรเถิดน้องรัก โหรเขาทักทุกข์แทบจะผุยผง
เรายึดยุดพุทธคุณให้มั่นคง เป็นทางตรงตราบสิ้นชีวาลา
สงสารสองสุรชาติราชหงส์ สมมติวงศ์เทวัญอสัญหยา
นับแต่วันหวั่นเวทนามา ในมหาปรางค์รัตน์ชัชวาล ฯ
๏ ฝ่ายคงคาประลัยใจฉกาจ หินชาติเชื้อโจรกำแหงหาญ
นึกทะนงตามพงศ์สันดาลพาล แต่ทราบสารแสนรัดทดสลดใจ
พระชนนีมีครรภ์โอรสราช โหรเขาคาดว่าจะยิ่งยศมไห
อันตัวเราเล่าจะอยู่ในกรุงไกร แล้วมิใช่ลูกเกิดอุทรเธอ
อันลูกตัวชั่วช้าไม่หาญหัก ไหนจะรักลูกเลี้ยงเคียงเสนอ
ลูกของเขาเขาก็ตั้งจะบำเรอ[๖] เราจะเก้ออยู่เปล่าเปล่าไม่เข้าการ
หนึ่งเสนาข้าเขาเห็นเราพลั้ง เขาจะชังเรานักจะหักหาญ
ล้าไว้ช้าน่าที่จะอัประมาณ จะคิดผลาญเสียแต่ต้นกลอย่างนี้[๗]
พระพาราในชะตาก็ตกอับ จะโจมจับจอมเจ้าบูรีศรี
ทำลายล้างเสียให้วางวายชีวี ด้วยเดิมทีฆ่าพ่อกูวายชนม์
จะแก้แค้นแทนคุณพระบิตุเรศ ให้เรืองเดชลือแจ้งทุกแห่งหน
แล้วโลมเล้าเอาใจพวกไพร่พล ชุมนุมคนสงครามตามกระทรวง
เข้าเกลี้ยกล่อมพร้อมไพรได้หลายหมี่น[๘] พอเที่ยงคืนออกประดังใกล้วังหลวง
ก็ครึกครื้นตื่นเหลิงพลอยทะลวง ไพร่ทั้งปวงโห่ลั่นสนั่นดัง
วางปืนหลักลากล้อตลบแล่น เสียแปร๋แปร้นช้างม้าทั้งหน้าหลัง
ข้างฝ่ายพวกจัตุสดมภ์กรมวัง ไม่พร้อมพรั่งวิ่งพลัดกระจัดกัน ฯ
๏ สงสารเจ้าธรณินทร์อินณุมาศ กับนงนาฏมเหสีพวกสาวสรรค์
เสียงครึกครื้นตื่นวิ่งออกพัลวัน ฝูงกำนัลนางนักสนมใน
ร้องช่วยด้วยพระทูลกระหม่อมแก้ว ทั้งตึกแถวเรือนจันทน์เสียงหวั่นไหว
ออกกราดกรีดหวีดวิ่งวุ่นวายไป ลางนางไขกำปั่นลั่นกุญแจ
บ้างคลำผ้าคว้าปีบ[๙]ไปหยิบหมอน ที่ยังนอนผุดลุกขึ้นวิ่งแร่
สะดุดกระโถนเชี่ยนขันไม่ทันแล ออกเซ็งแซ่สุรเสียงด้วยโศกา
ท้าวอินณุมาศนางนาฏมเหสี แสนสุรางคนารีทั้งซ้ายขวา
ออกพระโรงโองการเรียกเสนา ขึ้นพลับพลาจักรวรรดิ์ในบัดใจ
เห็นกองทัพสับสนพลรบ ถือเพลิงคบหอกดาบปลาบไสว
รอบกำแพงแสงเพลิงสว่างไป คงคาประลัยยืนช้างอยู่กลางพล
โหรเฒ่าทักทายเสียดายเดช[๑๐] นํ้าพระเนตรหยดย้อยดังฝอยฝน
เสียดายศักดิ์หลงรักทรชน จลาจล[๑๑]โจรใจกระลำพร
จะรบรับสับประยุทธ์ก็สุดฤทธิ์ สลดจิตเธอทอดฤทัยถอน
ทั้งเสนาข้าเฝ้าเหล่านิกร ต่างก็ข้อนทรวงโศกโศกาลัย
จอมกระษัตริย์โทมนัสมานะนึก[๑๒] เห็นข้าศึกจะเข้าพังกำแพงได้
เสด็จยืนอยู่หน้าพลับพลาไชย เรียกคงคาประลัยด้วยโองการ
โอ้พ่อดวงนัยนาบิดาเอ๋ย ไม่ควรเลยลูกรักจะหักหาญ
พ่อพรํ่าเลี้ยงรักษาพยาบาล เจ้าเปรียบปานเหมือนชีวิตของบิดา
หรือแค้นพ่อข้อไรนะลูกเอ๋ย ไม่บอกเลยให้รู้ซึ่งโทษา
เจ้าจะฆ่าพ่อแล้วหรือแก้วตา หรือปรารถนาสิ่งใดในธานี
จงบอกพ่อขอเถิดไม่ขัดขวาง เมื่อวายวางขวัญเข้า[๑๓]ช่วยเผาผี
พระลูกแก้วแววตาอย่าราวี ให้เสนีราษฎรได้ร้อนรน
กุมารคงคาประลัยใจกำแหง ถอดพระแสงยืนช้างกลางพหล
แกล้งหัวเราะเยาะเย้ยย้อนยุบล นี่สุดจนหรือจึงเล่นข้างเจรจา
เป็นเจ้านายช่างไม่อายอำมาตย์มั่ง เอาความหลังขึ้นลำเลิกเลี้ยงรักษา
ก็ใครใช้ให้เลี้ยงจงบอกมา หรือว่าข้าจ้างวานประการใด
ตระกูลเรามิใช่เหล่าระยำยาก สมบัติมากเสียกว่านี้เป็นไหนไหน
ท่านจัณฑาลผลาญพ่อเราบรรลัย ไม่สาใจกลับประจานว่าโจรจร
ใครเกิดมาถ้าเขาฆ่าถึงพ่อแม่ ก็เป็นแต่ข้อเจ็บจิตดังพิษศร
เขาทำบ้างสิมีหน้ามาว่าวอน ใครก่อก่อนจึงได้เกิดจลาจล ฯ
๏ โอ้ดวงจิตคิดแค้นว่าฆ่าพ่อ เนื้อความข้อนี้ก็แจ้งทุกแห่งหน
พ่อเจ้ารบอัปราในสาชล แต่เจ้าคนเดียวมาถึงธานี
ก็เพราะพ่อชลอประโลมเลี้ยง ใน[๑๔]วังเวียงลูกรักเป็นศักดิ์ศรี
เจ้าจึงได้โยธามาราวี พระคุณมีเจ้าจงคิดถึงบิดา
สิบสองพระคลังวังเวียงเศวตฉัตร แสนสมบัติสุดสวาทจะปรารถนา
ก็ตามใจเถิดพ่อให้ทั้งพารา อย่าฟันฆ่าผู้คนให้ล้มตาย
ขอฝากฝูงไพร่ฟ้าอาณาราษฎร์ กำนัลนาฏนักสนมสิ้นทั้งหลาย
แต่แม่พ่อขอบรรพชากาย กว่าจะวายชีวานิคาลัย ฯ
๏ โจรทมิฬยินคำพระรํ่าปลอบ จึงโต้ตอบเยาะเย้ยเฉลยไข
มเหสีมีครรภ์ไม่ทันไร จะบวชได้หรือไม่ผิดในกิจกรม
ว่าเลี้ยงไว้ดอกจึงได้โยธาหาญ ช่างว่าขานมิได้อายเท่าปลายผม
ช่างโง่เง่านี้เป็นท้าวพระยางม พูดไม่สมแล้วมาเชื่อแต่คุณมี
ชื่อว่าเนื้อก็เป็นเหยื่อพยัคฆราช ใครฉลาดก็จะเลิศประเสริฐศรี
อันฝูงนางแสนสุรางคนารี ที่ดีดีไม่พักฝากให้ยากใจ ฯ
๏ ฝ่ายสนมกรมนางที่นั่งแน่น ให้แสนแค้นเพียงเลือดนัยน์ตาไหล
ต่างลุกขึ้นยืนหน้าพลับพลาไชย แล้วร้องไห้รํ่าว่าด่าประจาน
อ้ายลูกโจรตีเรือเชื้อสลัด อวดสมบัติช่างไม่อายกับเดียรฉาน
นํ้าปลาร้านํ้าเกลือท่านเจือจาน มึงกล้าหาญขึ้นเพราะใครมึงไม่อาย
ช่างไม่คิดถึงพระคุณทูลกระหม่อม ช่วยชุบย้อมเลี้ยงไว้ให้สืบสาย
เขาจับมาผ้านุ่งไม่ติดกาย เป็นเจ้านายเพราะใครอ้ายเนรคุณ ฯ
๏ โจรทมิฬยินคำนางสาวใช้ ยิ่งแค้นใจกัดฟันอยู่หันหุน
อุเหม่หญิงแพศยาอีทารุณ จะเป็นจุณลงทั้งเขตนิเวศน์วัง
จึงขับไพร่ไสช้างเข้าเสียดเสย สองงาเงยงวงฟาดอยู่ผึงผัง
ระดมปืนครื้นครั่นสนั่นดัง พลับพลาพังจักรวรรดิในบัดใจ
ท้าวอินณุมาศนางนาฏมเหสี ฝูงนารีห้ามแหนแน่นไสว
พระสั่งฝูงกัลยาเสนาใน อย่าอาลัยเราเลยทุกตัวคน
เปิดทวารด้านไหนยังออกได้ ตามจะไปซ่อนแฝงทุกแห่งหน[๑๕]
แล้วท้าวจูงมเหสีนิรมล ขึ้นไพชยนต์แท่นรัตน์ชัชวาล ฯ
๏ สองกระษัตริย์ซบโศกกันแสงสะอื้น แล้วแข็งขืนตั้งสัตย์อธิษฐาน
ขอเทวัญทั้งอนันตจักรวาล เป็นประธานทั้งอมรินทรา
ซึ่งสัจจังที่ตั้งเมตตาจิต มิได้คิดแสร้งเสกอุเบกขา
ด้วยเลี้ยงคงคาประลัยจนใหญ่มา ทั้งเวลากินนอนไม่ร้อนรน
มันกลับขวิดคิดร้ายทำลายล้าง ข้าผู้สร้างสืบสายฝ่ายกุศล
เสียชีวิตก็เพราะคิดเมตตาคน ทั้งสากลจงเห็นเป็นพยาน
แล้วอ่อนองค์ลงเรียงศิโรเพศ นํ้าพระเนตรไหลลงน่าสงสาร
สะอื้นอัดกลัดกลุ้มฤดีดาล สองภูบาลนิ่งซบสลบไป
พอร้อนถึงดาวดึงส์แดนดุสิต แท่นสถิตเทวราชก็หวาดไหว
จึงเยี่ยมบัญชรชั้นวิมานไชย เห็นสองไทจอมกรุงแก้วโกญจา
เธอเลี้ยงลูกโจรร้ายจะวายชีพ พระอินทร์รีบจากดาวดึงสา
ถึงแท่นทองอุ้มสองกระษัตรา ระเห็จมาห้องหิมวันต์พลัน
จึงวางที่ไทรทองรโหฐาน[๑๖] ริมชายบ้านพรานเนื้อในไพรสัณฑ์
ไกลกรุงแก้วโกญจาสิบห้าวัน ขึ้นสู่ชั้นอัมพรเหมือนก่อนปาง ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับโจรใจกำแหง พังกำแพงเข้าได้เมื่อสางสาง
ฝ่ายข้าเฝ้าสาวสรรค์กำนัลนาง หนีออกทางทักษิณทวารา
ก็พลัดพรายรายอยู่กับพวกพ้อง เที่ยวซุ่มซ่องตามญาติวงศา
ที่ในวังยังแต่แก่ชรา กับบรรดาเตี้ยค่อมคนพิการ
พอรุ่งแจ้งแสงพระสุริยง[๑๗] กุมารคงคาประลัยอันใจหาญ
ขึ้นสู่ท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล ไม่พบพานสองกระษัตริย์ขัตติยา
ทั้งสาวสรรค์พระกำนัลสนมแน่น ยังเคืองคิดคั่งแค้นให้ค้นหา[๑๘]
ทุกตึกรามตามตำแหน่งนางกัลยา เห็นแต่หน้าค่อมเค้าเจ้าขรัวนาย
ไม่พบท้าวสาวสนมแต่สักนิด ให้ตามติดก็ไม่ได้ดังใจหมาย
จึงจัดแจงแต่งตั้งพวกเพื่อนตาย เป็นเจ้านายท้าวพระยาเสนาใน
ออกที่นั่งมังคลาภิเษกสูง พร้อมด้วยฝูงมนตรีกราบไสว
แสนสำราญผ่านเศวตฉัตรไชย ในกรุงไกรโกญจาสถาวร ฯ
๏ จะกลับกล่าวสองท้าวที่กลางเถื่อน ครั้นดาวเดือนเลื่อนลับเหลี่ยมสิงขร
พระสุริเยนทร์เผ่นเยี่ยมยุคนธร ทิชากรเพรียกพร้องในไพรวัน
เสียงลิงค่างบ่างชะนีวิเวกโหวย ระโอดโอยรับแสงพระสุริย์ฉัน
ท้าวฟื้นองค์เห็นแต่ดงแดนอรัญ สิงขรคั่นโขดเขตภูเขาเคียง
เป็นรอยรอบขอบรุกขเรียงเรียบ เย็นยะเยียบจักระจั่นสนั่นเสียง
ไม่เห็นทั้งวังเขตนิเวศน์เวียง พิศเพียงป่ารังวังเวงใจ
พระตรองตรึกปรึกษามเหสี เมื่อราตรีอยู่ยังแท่นจรัสไข
สว่างวันเป็นอรัญราวไพร ประหลาดใจจริงเจียวเจ้าจันทร
หรือคงคาประลัยมันไม่ฆ่า ให้ลอบพาเรามาทิ้งที่สิงขร
นางฟังสารสามีชุลีกร ซึ่งภูธรท้าวคิดเห็นผิดครัน
เมื่อทรงฤทธิ์พิษฐาน[๑๙]กับข้าน้อย ก็เคลิมผล็อยนิทราดังอาสัญ
เห็นแท้เที่ยงที่เราเลี้ยงบำรุงมัน จึงเทวัญพามาอยู่ป่าดง
โอ้ธานีป่านนี้จะได้วุ่น จะเคืองขุ่นฆ่าฟันกันผุยผง
ทั้งเวียงวังก็จะพังทำลายลง พระนางทรงโศกาด้วยอาลัย
บดินทร์สูรแสนพูนเทวษรํ่า โอ้กองกรรมก่อนสร้างแต่ปางไหน
เมตตาสัตว์จนต้องพลัดจากเวียงไชย สงสารไพร่ราษฎรจะร้อนรน
นางพญาว่าโอ้นางสาวสรรค์ จะนับวันร้างโรยให้โหยหน
นฤบาลว่าสงสารพวกสามนต์ จะจำจนอภิวาทอ้ายชาติพาล
มเหสีว่าทีนี้นางเถ้าแก่ จะเซ็งแซ่โศกาน่าสงสาร
พระทรงเดชว่าสังเวชโหราจารย์ มันจะพาลเอาผิดเป็นนิจไป
นางพญาว่าสนมกำนัลนาฏ ทุกปรางค์มาศเรือนทองจะหมองไหม้
นฤบาลว่าสงสารเสนาใน มันจะให้จองจำระกำกาย ฯ
๏ สองพระองค์ทรงโศกกันแสงศัลย์ จนตะวันส่องกล้าเวลาสาย
นึกมานะพระมหาปรีชาชาย ตรัสภิปรายปลอบอัครชายา
แม่โฉมยงทรงครรภ์จงกลั้นโศก จะพลอยโรคร้อนถึงโอรสา
เหมือนโหรทายจริงแล้วนะแก้วตา[๒๐] เราก้มหน้าซอกซอนสัญจรไป
เมื่อพบพานบ้านเมืองที่ไหนมั่ง พอประทังกายาหยุดอาศัย
แล้วจัดแจงแปลงเปลื้องเครื่องอำไพ ทำเป็นไพร่ผ้านุ่งพะรุงพะรัง
พระหักได้ไม้เท้าเหมือนง่ามถ่อ นางหอบห่อเครื่องต้นมาตามหลัง
เสด็จเดินเนินแนวแถวไม้บัง เป็นดงรังร่มรื่นให้ชื่นองค์
จับจิงจ้อจอแจจอกจิบจาบ คุ่มตะขาบคับแคเขาขันขาน
ทึดทือเที่ยวท่องเถื่อนในท้องธาร แสนสงสารแซ่ซ้องโซเซซอน
กันเกราโกร๋นโกรนกรอบตะกรุมจับ แทรกสลับซับแซ้งแซวสลอน
นางนวลนอนแนบนางนวลนอน พระยื่นกรชี้ให้โฉมฉายชม
ทัศนาป่าสนุกทุกข์สนัด[๒๑] จิตกระหวัดถึงสุรางค์นางสนม
แล้วกลืนกลั้นดั้นเดินเนินพนม เห็นนิคมเขตบ้านพวกพรานไพร ฯ
๏ กรุงกระษัตริย์ตรัสบอกมเหสี โน่นบ้านมีหลังคาเรียงเคียงไสว
ถามบุญลือหรือเราจะเข้าไป[๒๒] ได้ถามไถ่พูดจาดูท่าทาง
เขตเมืองเราหรือของเขานครอื่น[๒๓] เมื่อเราตื่นขึ้นก็เห็นแต่ป่ากว้าง[๒๔]
เขาถามเราบอกเขาว่าหลงทาง แล้วนำนางเข้าบ้านนายพรานพลัน
พอพรานป่าล่าเนื้อเข้ามาถึง เสียงอื้ออึงปลํ้าเถือเนื้อสมัน
เจ้าของเชือดชิ้นแล่งออกแบ่งปัน ร้องเรียกกันเหวยหวาตามป่าดง
พอผันแปรแลเห็นทั้งสองท้าว พวกหนุ่มสาวแหงนเบิ่งละเลิงหลง
ดูขาวผ่องเป็นละอองระโอดองค์ ทั้งทรวดทรงเล็บก้านก็ยาวยาว
ที่เด็กเด็กมันคะนองก็ร้องแซ่ อีพ่อแม่เอ๋ยมาดูอ้ายคนขาว
มันนุ่งผ้าตาลายคล้ายแมวคราว บ้างถามท้าวว่ามีงไปข้างไหนมา
พระฟังพวกพรานไพรปราศรัยถาม มันหยาบหยามมิได้ถือซึ่งโทษา
จึงว่าเราชาวเมืองมิถิลา แต่ออกมามีเมียอยู่บ้านไพร
จนนางนี้มีครรภ์ขึ้นอ่อนอ่อน จะคืนไปนครก็หลงใหล
นี่บ้านเจ้าเขาเรียกบ้านอะไร ทางจะไปกี่วันจงบรรยาย
พวกพรานไพรได้สดับคดีเล่า อุแม่เจ้ามันช่างมาน่าใจหาย
เป็นบุญเหลือนี่ว่าเสือมิกัดตาย เป็นผู้ชายพร้ามีดไม่ติดมือ
อันทางเมืองมิถิลากว่าจะถึง สามเดือนครึ่งมันน้อยไปแล้วหรือ
กูก็ไม่เห็นเมืองเขาเลื่องลือ บ้านนี้ชื่อทันไร[๒๕]อยู่ปลายแดน
เป็นส่วยส่งเชือกหนังกับมังสา ในกรุงแก้วโกญจาปีละแสน
เอ็งจะไปกูให้ปรารภ[๒๖]แทน ดูอ้อนแอ้นเสือพบมันขบตาย
อยู่กับกูเถิดสูอย่ากลัวเสือ เที่ยวยิงเนื้อยิงช้างมาย่างขาย
อยู่บ้านเมืองเคืองใจไม่สบาย อ้ายมุลนายเบียดเบียนทั้งตาปี
อันที่ทางกว้างขวางเป็นไหนไหน เอ็งอยู่ได้ผัวเมียเกษมศรี
ทั้งที่นอนหมอนใหม่ล้วนดีดี เอ็งกับอีนางเมียนั้นชื่อไร ฯ
๏ พระบอกพรานไถ่ถามตามถวิล เราชื่ออินกับนางจันตามนิสัย
ท่านอารีดีจริงเราขอบใจ จะอาศัยอยู่ด้วยช่วยป้องกัน
อ้ายเพิกรับว่าอย่ากลัวแล้วหัวร่อ ชาวเมืองหนอชื่อเสียงมันคมสัน
กูชื่อเพิกผัวอีแตแม่อ้ายตัน อยู่ด้วยกันช่วยย่างเนื้อเหลือสบาย
แล้วพรานไพรให้ขึ้นบนเคหา หลนปลาร้าเนื้อย่างกับยอดหวาย
กระด้งปู[๒๗]ใบตองเอาของราย เสือกกระบาย[๒๘]คดข้าวให้ท้าวไท
สงสารสองกระษัตรานิจจาเอ๋ย จำเสวยโภชนาน้ำตาไหล
ผัวกระบายเมียกระบายตามพรานไพร แข็งพระทัยเปิบข้าวเมื่อคราวจน
ส่วนพรานเห็นสองราน้ำตาไหล ให้สงสัยซักถามตามฉงน
เอ็งเป็นไรร้องไห้ทั้งสองคน นิรมลแจ้งการพวกพรานไพร
พระไม่เคยจะเสวยพริกเทศเผ็ด เคี้ยวเข้าเม็ดหนึ่งก็น้ำพระเนตรไหล
อ้ายพรานป่าว่าแม่เจ้าอีชาวไพร[๒๙] ยังกระไรบ้านกูอยู่ไม่เคย
เมื่อนํ้าตาว่านํ้าพระเนตรเล่า แต่กินเข้ากับปลาว่าเสวย
นางก้มพักตร์นิ่งไปมิได้เงย แล้วก็เลยอิ่มโอชโภชนา
พระสุริยงลงลับเหลี่ยมสิงขร พรานเข้านอนผัวเมียในเคหา
ทั้งสององค์พงศ์กระษัตริย์ขัตติยา เข้านิทราที่ระเบียงลำบากองค์
นางกระษัตริย์ปัดปูพระภูษิต พอปกปิดหนังควายระคายผง
พระชลนัยน์ไหลหลั่งละลุมลง พระสอนองค์อรทัยมิให้ดัง
เรายากแล้วแก้วตาของพี่เอ๋ย สรงเสวยแม่อย่าเรียกเหมือนหนหลัง
มันด่าว่ายอดหญิงด้วยชิงชัง พูดระวังเจียวหนาเจ้าลำเพาพาล
นางรับคำนํ้าพระเนตรลงพรากพราก โอ้ความยากท้าวพระยาน่าสงสาร
ครั้นอุทัยไตรตรัสชัชวาล อ้ายเพิกพรานจะเข้าป่าหาหมากพลู
ตะโกนเรียกธิบดินทร์อออินเอ๋ย มึงไม่เคยไปป่าหรือหวาสู
มึงแบกหอกเล่มใหญ่ไปกับกู ออจันอยู่กับอีแตแม่อ้ายตัน
พระจำรับหอกใหญ่ขึ้นไล่บ่า อ้ายเพิกแบกปืนพากับผายผัน
พระเดินพลางทางพิษฐานพลัน ไปในวันนี้อย่าพบสัตว์สิ่งใด
ด้วยกุศลกรุงกระษัตริย์อธิษฐาน อ้ายเพิกพรานพาเดินเนินไศล
ไม่พบสัตว์จัตุบาทประหลาดใจ เที่ยวอ้อมไปรอบป่าจนสายัณห์
ส่วนเมียพรานอยู่บ้านกับโฉมฉาย ตะวันบ่ายสอนสั่งนางสาวสวรรค์
เอ็งตักนํ้าตำข้าวไว้ท่ามัน กูจะฟันฟืนพลางไว้ย่างทราย[๓๐]
กับลูกเล็กเด็กป่าถือพร้าขวาน น่าสงสารทรามวัยพระทัยหาย
ภูษาทรงโจงกระหวัดรัดพระกาย ฉวยกระบายโกยข้าวลงใส่ครก
ไม่เคยตำก็ถลำถลากพลาด ออกพรูพราดเรี่ยรายกระจายหก
ไม่ทันแตกเอาขึ้นหัตถ์ฝัดกระทก แล้วใส่ครกกลับตำนั้นรํ่าไป ฯ
๏ ฝ่ายเมียพรานหาฟืนคืนเข้าบ้าน เห็นนงคราญหอบเหลือจนเหื่อ[๓๑]ไหล
อีแม่เจ้าตำข้าวแต่กูไป ยังไม่ได้สักครกเจียวอกกู
ยังไม่แหลกแตกเปลือกเสียอีกเล่า น้อยหรือเข้าข้างครกหกอักขู[๓๒]
อีทองจันเอ๋ยเอ็งพันแต่หมากพลู มานี่กูตำเองเร่งออกไป
ฝ่านพรานป่าหาเนื้อจนคํ่าพลบ ไม่พานพบสัตว์ดงยิ่งสงสัย
มันบ่นว่ามาพลางที่กลางไพร ถึงกระไดเห็นเมียนั่งวุ่นวาย
จึงร้องด่าว่ายังทำไมเล่า ไม่หุงเข้ากินหรืออีฉิบหาย
กูไปป่าหาเนื้อเบื่อจะตาย ไม่พบควายพบวัวสักตัวเดียว
อีนางเมียด่าผัวอ้ายหัวตัด ไม่ทันยัดแล้วก็ด่าทำตาเขียว
กูไปป่าหาฟืนตัวเป็นเกลียว หยุดประเดี๋ยวไม่ทันเหื่อจะแห้งเม็ด
ให้ทองจันมันตำไว้รอท่า กูกลับมาแลดูเหมือนหนูเกล็ด
พึ่งตั้งหม้อก่อไฟไม่ทันเช็ด[๓๓] มึงระเห็จไปถึงไหนไม่ใคร่มา
อ้ายผัวโป้งว่ากูโด่งไปทางเหนือ เที่ยวตามเนื้อทุกสุมทุมพุ่มพฤกษา
ทั้งควายวัวแต่สักตัวไม่ปะตา ช่างชั่วช้าเหมือนกันกระไรเลย
เกิดมาเปล่าตำเข้าไม่แตกกาก คารมมากพูดล้วนแต่สรงเสวย
ออผัวไปก็ไม่ได้อะไรเลย มึงเสวยเกลือเถิดทั้งผัวเมีย
อยู่เคหาก็จะพากันย่อยยับ ครั้นจะขับกลัวเสือจะกินเสีย
จะให้เฝ้าไร่ถั่วทั้งผัวเมีย กระท่อมเตี้ยของกูปลูกไว้ดิบดี
หม้อเข้าปลาพร้าเสียมเอาไปด้วย แล้วพรานช่วยเอาไปส่งทั้งสองศรี
มึงอยู่เฝ้าเต้าแตงกูให้ดี อย่าให้มีอันตรายที่ปลายนา
ที่สุกห่ามตามเถิดมึงกินบ้าง[๓๔] นายพรานสั่งแล้วกลับมาเคหา
สองกระษัตริย์จากบ้านนายพรานมา ก็ค่อยผาสุกสบายอยู่ตามจน
พระถากทายดายหญ้ารักษาผัก เย็นแล้วตักนํ้ารดทุกพรรณผล
ถนอมครรภ์มเหสีนิรมล พระสู้ทนความยากลำบากมา
ถ้วนกำหนดทศมาสได้สิบเดือน นางจะเคลื่อนคลอดองค์โอรสา
ให้วิงเวียนเศียรสองนัยนา ด้วยวาตาป่วนปั่นในครรภ์นาง
ให้กลัดกลุ้มคลุ้มคลึงเป็นลูกคลื่น ปะทะพื้นพระอุทรเป็นก้อนขวาง
ทอดพระองค์ลงสะอึกสะอื้นคราง สำเนียงนางกรีดกราดเพียงขาดใจ ฯ
๏ พระทรงธรรม์ฟันดินอยู่กลางร่อง ได้ยินร้องหวีดวิ่งประหวั่นไหว
แม่เจ็บครรภ์หรือแม่จันจงแข็งใจ ภูวไนยแอบน้องประคองกาย[๓๕]
โอ้อกเอ๋ยยังไม่เคยจะมีลูก นวดให้ถูกที่ตรงไหนจะได้หาย
นางเกลือกกลิ้งพระก็วิ่งออกวุ่นวาย นางฟูมฟายชลนาโศกาลัย
เจ้าพระคุณทูลกระหม่อมของเมียเอ๋ย น้องจะเลยชนมชีพลงตักษัย
อย่าท้อแท้แม่จันจงแข็งใจ ทอดเตาไฟเถิดหรือเจ้าลำเพาพาล
นางสะดุ้งพระพยุงเข้าหนุนหลัง ระรัวทั้งวรองค์น่าสงสาร
เจ้าครวญครํ่ารํ่าเรียกพระกุมาร อย่าสังหารแม่ให้บรรลัยเลย
ออกมาเถิดเพื่อนมารดาในป่าเปลี่ยว แม่แลเหลียวไม่เห็นใครแล้วลูกเอ๋ย
ทั้งแม่พ่อนี้จะได้ไว้ชมเชย นางบ่นเบยหวีดหวาดเพียงขาดใจ ฯ
๏ จะกล่าวถึงเทวาป่าระหง ทุกวังวงวุ้งเวิ้งเพิงไศล
มาพรั่งพร้อมที่กระท่อมของท้าวไท สำแดงให้เห็นกายอยู่รายเรียง
บ้างนวดฟั้นผันแปรอยู่แออัด นางกระษัตริย์แสนสบายค่อยหายเสียง
บ้างหนุนหลังนั่งล้อมอยู่พร้อมเพรียง อาทิตย์เที่ยงถึงฤกษ์เจริญไชย
พระครรภ์เลื่อนเคลื่อนคลอดโอรสราช โลกธาตุเคลื่อนคลอนขย่อนไหว
พิภพพื้นตื่นทั่วทั้งกรุงไกร สมุทรไทคลั่งคลื่นเสียงครื้นโครม
เมฆชอุ่มกลุ้มเกลื่อนอยู่กลบกลัด พายุพัดหอบหือกระพือโหม
พระจันทร์ส่องสว่างกลางโพยม ดาวดังโคมเคียงเดือนกระเด็นลอย
สุนีป่วนครวญลั่นอยู่ครั่นครื้น พยับพื้นอากาศเป็นฝนฝอย
ดุริยางค์ดังเองเป็นเพลงลอย ด้วยลูกน้อยนางคลอดออกจากครรภ์
เทพเจ้าเข้าช่วยกันโสรจสรง สำอางองค์อวยพรแล้วผายผัน
นางพระยาวันทาท้าวเทวัญ แล้วรับขวัญอุ้มองค์พระกุมาร
ประทับแทบแนบทรวงพระนางนาฏ ท้าวอินณุมาศปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
แล้วฟันฟืนก่อไฟใส่เชิงกราน ให้เยาวมาลย์ผิงเปลวพระเพลิงพลัน
ภูษาทองรองพับรับโอรส พระทรงยศโลมลูบแล้วรับขวัญ
ดูลูกรักวรพักตร์เพียงเพ็ญจันทร์ พระทรงธรรม์กอดลูกแล้วโศกา
นฤบาลว่าสงสารพระลูกแก้ว เกิดมาแล้วเมื่อพ่อขาดวาสนา
นางจัน[๓๖]ว่าแม้นก่อนพ่อเกิดมา พระวงศาก็จะล้อมอยู่พร้อมเพรียง
พระบิดาว่าแม้นเมื่อได้ฤกษ์ จะเอิกเกริกแตรสังข์ประดังเสียง
พระชนนีว่าจะมีแม่นมเคียง พระพี่เลี้ยงเถ้าแก่จะแจจัน
พระบิตุเรศว่าประเทศทุกไทท้าว ถ้ารู้ข่าวก็จะรีบมาทำขวัญ
พระมารดาว่าพ่อนอนเมื่อกลางวัน ฝูงกำนัลก็จะเห่ดังเรไร
พระบิดาว่าโอ้มาคลอดเจ้า กระท่อมเท่ารังกาได้อาศัย
พระมารดาว่าสงสารสายสุดใจ อู่ก็ไม่มีรองพระองค์เลย
พระทรงฤทธิ์ว่าคิดแล้วใจหาย เอาหนังควายต่างฟูกเถิดลูกเอ๋ย
พระมารดาว่าขวัญเข้าเจ้าทรามเชย มาเสวยถันเต้าแม่เต็มทรวง
สองกระษัตริย์โทมนัสด้วยลูกน้อย ยิ่งเศร้าสร้อยคิดคะนึงถึงวังหลวง
แล้วแข็งขืนกลืนโศกไว้ในทรวง อาทิตย์ล่วงเลยลัดอัสดง
ครั้นพลบค่ำทำขวัญโอรสราช ด้วยไกลญาติมาอยู่ในไพรระหง
สองกระษัตริย์จัดเลือกพระธำมรงค์ ทั้งสองวงค่าควรกับพารา
พระมารดรผูกกรข้างเบื้องซ้าย พงศ์นารายณ์ผูกข้อพระหัตถ์ขวา
ค่อยถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงลูกยา อยู่ชายป่าริมไร่ของนายพราน ฯ
๏ จะกล่าวความพราหมณ์ถือข้างพรหเมศ รู้ไตรเพทวิทยามหาศาล
ได้ศึกษาปาโมกข์โลกวิจารณ์ แทบสถานบ้านเมืองมิถิลา
มหาพราหมณ์นามชื่อวิรุณฉาย มีบุตรชายแน่งน้อยเสน่หา
จึงสังเขปชื่อเทพจินดา ชันษาพราหมณ์น้อยสิบสองปี
เมื่ออัศจรรย์วันประสูติพระหน่อนาถ สุธาวาสหวั่นไหวทุกกรุงศรี
วิรุณฉายพอจะวายวางชีวี พลิกคัมภีร์อ่านดูก็รู้พลัน
จึงเรียกบุตรสุดสวาทมาบอกเหตุ ซึ่งอาเพศหวั่นไหวทั้งไอศวรรย์
ผู้มีบุญจุลจักรออกจากครรภ์ จงสำคัญหรดีตามตำรา
พ่อวอดวายสายสุดสวาทแสวง ในตำแหน่งท่านผู้มีวาสนา
จะได้พึ่งหนึ่งจงจำเอาตำรา ลักขณาจุลจักรให้แจ้งใจ
มอบตำราแล้วกำชับไว้ถ้วนถี่ คัมภีร์นี้เกิดถึงโลกวิสัย
พอสอนบุตรสุดสวาทแล้วขาดใจ เสียงร้องไห้รักกันสนั่นเรือน
แสนสงสารพราหมณ์น้อยไห้สร้อยเศร้า ยิ่งเปลี่ยวเปล่าฤทัยใครจะเหมือน
โอ้มารดาอาสัญได้สามเดือน บิดาเคลื่อนละลูกอาลัยลาญ
สะอื้นกอดบาทาบิดาไว้ ฝูงข้าไทญาติวงศ์ก็สงสาร
ต่างโลมเล้าเอาใจพราหมณ์กุมาร แล้วแต่งการปลงศพมหาพราหมณ์
ทิ้งทานทรัพย์นับสัดสหัสสา แล้วปลงฌาปนกิจบิดากลางสนาม[๑]
ครั้นเสร็จสรรพกลับคืนนิคมคาม กุมารพราหมณ์แสนรันทดสลดใจ
ยิ่งยามดึกยิ่งสะอึกสะอื้นอ้อน ถึงบิดรมารดานํ้าตาไหล
โอ้ครั้งนี้มิรู้ที่จะพึ่งใคร ทั้งโภไคยผู้คนก็โรยรา
คิดถึงคำพ่อรํ่ารำพันสอน จำจะจรไปเสาะแสวงหา
ที่มีบุญจุลจักรพัตรา เปิดตำราอ่านดูก็รู้ความ
หรือกระษัตริย์สุริย์วงศ์พระองค์เอก จากเศวกรอัตรา[๒]อยู่ป่าหนาม
จะไปหาข้าไทมิให้ตาม กุมารพราหมณ์นึกเสร็จแล้วแต่งกาย
จีบกระโจมโขมพัสตร์ดูผุดผ่อง สอดเสื้อกรองใส่กระดุมดูเฉิดฉาย
เข็มขัดคาดเจียระบาดสุวรรณพราย ใส่แหวนรายนิ้วหัตถ์จัดประจง
กระหมวดมวยสวยสางแลวใส่ช้อง กรรเจียกทองวงนลาฏดังราชหงส์
สวมสังวาลเพชรรัตน์กระหวัดวง จัดประจงเจิมพักตร์พรรณราย
สง่างามพราหมณ์น้อยสำอางเอี่ยม ละม่อมเทียมเทวัญเมื่อผันผาย
สั่งบรรดาข้าไททั้งหญิงชาย ท่านทั้งหลายจงระวังซึ่งตึกราม
เราจะไปศึกษากับปาโมกข์ โดยสังโยควิสัยเที่ยวไถ่ถาม
ได้เสร็จสรรพจึงจะกลับนิคมคาม สั่งแล้วพราหมณ์น้อยนาดดำเนินจร
มุ่งวิถีหรดีสันโดษเดี่ยว ก็ท่องเที่ยวดั้นเดินเนินสิงขร
พลางชมฝูงวิหคาทิชากร บ้างเริงร่อนจับรุกข์อยู่เรียงรัน
เรไรเพรียกเรียกร้องเสียงหริ่งแร่ ค่าคบแคเขาเคยเข้าเคียงขัน
กิ่งเกดใหญ่ไก่แก้วตะโกนกัน ไม้โมกมันหมู่โมงมามองเมียง
ลิงลมลงหลงเล่นลางลิงโลด เหมหงส์โหดหันหาหิงหาดเหียง
คัดเค้าทั้งกางเขนเป็นคู่เคียง อีแอ่นเอี้ยงโอนอ่อนออกอื้ออึง
เจ้าพราหมณ์ฟังพลอยเพลินด้วยฝูงนก เดินไม่ตก[๓]รีบไปจะให้ถึง
ทั้งเสือสัตว์สารพัดไม่พรั่นพรึง ด้วยรู้ซึ่งไสยเพทพระเวทมนตร์
สิบทิวามาถึงที่ริมไร่ ให้อ่อนใจร่วงโรยระโหยหน
เข้าหยุดนั่งบังแสงพระสุริยน ที่ใต้ต้นกร่างใหญ่ในวนา ฯ
๏ จะกล่าวถึงท้าวไทในกระท่อม ค่อยถนอมเลี้ยงองค์โอรสา
พระผูกเปลไว้ให้เจ้าไสยา แล้วก็พากันไปดูไร่แตง
ผลกรรมจำให้ไกลสถาน พระกุมารฟื้นองค์ทรงกันแสง
พระสุรเสียงฉํ่าเฉื่อยระเรื่อยแรง พระพายแกล้งหอบเสียงกุมารา
ให้แว่วแว่วแจ้วโสตเจ้าพราหมณ์น้อย พอเคลิ้มม่อยหวาดฟื้นตื่นผวา
ฟังสำเนียงเสียงร้องต้องตำรา พราหมณ์จินดาดีใจใครจะปาน
ผู้มีบุญจุลจักรอยู่หน้าแล้ว เสียงแจ้วแจ้วหวั่นไหวในไพรสาณฑ์
มามองเมียงฟังเสียงพระกุมาร ถึงสถานที่ทับกลับชะงัก
ไม่พบคนขึ้นบนเคหาห้อง เห็นผ้าทองผูกอู่รู้ประจักษ์
เข้านั่งชิดแล้วพิศเพ่งพระพักตร์ นรลักษณ์ผุดผ่องต้องตำรา
แล้วเห็นวงธำมรงค์เรืองจำรัส ผูกพระหัตถ์โฉมฉายทั้งซ้ายขวา
ชะรอยจอมจักรพรรดิขัตติยา เสียพารายากไร้ในไพรวัน
แล้วดูบาทโฉมงามตามประสงค์ เป็นลายกงจักรพรรดิกระหวัดผัน
พราหมณ์บังคมก้มกราบกับบาทพลัน แล้วรับขวัญโอบอุ้มกุมารลง
จากกระท่อมด้อมหนีสองกระษัตริย์ ละเลาะลัดไปในไพรระหง
ค่อยประคองมิให้ร้องขึ้นกลางดง ตัดทางตรงลัดมิถิลามา ฯ
๏ ฝ่ายทรงฤทธิ์บิตุเรศพระมารดร ให้อาวรณ์คอยระวังโอรสา
เที่ยวเก็บผักหักฟืนแล้วคืนมา ถึงเคหามิได้เห็นเพื่อนเข็ญใจ
ต่างทิ้งฟืนยืนคิดจิตอนาถ เอะประหลาดลูกแก้วแคล้วไปไหน
หรือพวกบ้านพรานป่ามันพาไป ออกจากไร่วิ่งพัลวันมา
ครั้นถึงบ้านพรานไพรเที่ยวไถ่ถาม ไม่ได้ความลูกน้อยเสน่หา
ถึงกระท่อมทุ่มทิ้งทอดอุรา ต่างโศกาเกลือกกลิ้งจนนิ่งไป
แล้วกลับคืนฟื้นองค์ทั้งแม่พ่อ โอ้ใครหนอหรือมาแกล้งให้ตักษัย
เหมือนแขวะควักลักล้วงเอาดวงใจ ลูกข้าไม่ทันว่าหย่านมเลย
สะอื้นพลางทางเรียกพระลูกแก้ว แม่มาแล้วพ่อไปไหนลูกเอ๋ย
พระบิดาว่าพ่อได้ให้ชมเชย ค่อยเสบยเบาทุกข์ที่ตรมตรอง
หรือเสือสีห์หมีเม่นมาเห็นเจ้า มาคาบเอาลูกไปจากในห้อง
ไยโลหิตจึงไม่ติดภูษารอง พระเรียกร้องไห้รํ่าระกำใจ
พระมารดาว่ายากเพียงนี้แล้ว มีลูกแก้วเพื่อนเข็ญก็เป็นได้
จะอยู่ไยให้เวทนาใจ สลบไปแน่นิ่งทั้งสององค์
ริมอู่ทองลูกยาน่าสงสาร เย็นสะท้านเส้นหญ้าป่าระหง
ทุกก้านกิ่งมิ่งไม้ในไพรพง ทั้งสองคงคืนสมประดีพลัน
สกุณไก่แก้วร้องตะโกนจ้า พระหวาดว่าลูกรักกันแสงศัลย์
เอะแจ้วแจ้วหรือว่าแก้วแม่จาบัลย์ ไก่กระชั้นผิดเสียงแล้วโศกา
ทั้งสองท้าวคราวโศกถึงลูกแก้ว สลบแล้วค่อยฟื้นขึ้นโหยหา
แล้วคิดได้ในคำของโหรา ทายชะตาลูกรักแต่ตั้งครรภ์
พระโลมเล้าเยาวมิ่งจริงจริงแม่ เห็นเที่ยงแท้โหรทายทำนายฝัน
ว่าจากไปแล้วจะได้ไปพบกัน[๔] จงกลืนกลั้นโศกเศร้าให้เบาบาง
เมื่อวันคลอดยอดรักแผ่นดินไหว ไม่เป็นไรดอกนะน้องอย่าหมองหมาง
ต่างมั่นจิตคิดหักพระทัยพลาง ค่อยเสื่อมสร่างโศกาที่อาวรณ์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพราหมณ์น้อยกลอยสงสาร อุ้มกุมารดั้นเดินเนินสิงขร
พระหน่อไทรํ่าไห้มากลางดอน สะอื้นอ้อนอยากนมพระชนนี
เจ้าพราหมณ์น้อยนั้นค่อยประโลมปลอบ มาถึงขอบเขาคันคิรีศรี
มาหยุดพักวักหยอดซึ่งวารี ทูนหัวพี่นิ่งเถิดอย่าร้องเลย
แล้วเที่ยวหักฝักบัวกระจับสด เอาหินบดป้อนให้กุมารเสวย
เห็นหยุดร้องเข้าประคองขึ้นชมเชย ทูนหัวเอ๋ยอิ่มแล้วหรือแก้วตา
แล้ววางตักวักนํ้ามาลูบไล้ คลี่สไบผูกบนต้นพฤกษา
ให้นอนเปลเห่กล่อมกุมารา ได้แต่ช้าแม่อีขับจนหลับไป
ครั้นตื่นนอนป้อนผลผลาหาร อุ้มกุมารเลียบเดินเนินไศล
เข้าแฝงร่มชมพลางมากลางไพร เด็ดดอกไม้แดงมาให้น้องดู
ชวนหัวร่ออออือเอาอีกหรือ พ่อจะถือหรือจะทัดทั้งสองหู
แล้วยิ้มย่องอุ้มน้องขึ้นชมชู พ่อจะดูเนื้อนกอยู่โน่นแน
เห็นไก่เถื่อนอุ้มเชือนไปชมเล่น พ่อแลเห็นหรือไม่โน่นไก่แจ้
กุมาราพูดจาอยู่อือแอ เห็นผิดแม่เจ้าก็ทรงโศกาลัย
เจ้าพราหมณ์น้อยปลอบน้องอยู่วายเวย ตุ๊กแกเอ๋ยกัดท้องคนร้องไห้
เจ้าปลอบพลางเดินพลางมากลางไพร หลงเข้าในจังหวัดอสุรินทร์ ฯ
๏ จะกล่าวถึงพินทุมารชาญผจญ ได้เฝ้าต้นสรรพยาในเหวหิน
เป็นยาทิพย์เกิดกับสำหรับดิน กิ่งหนึ่งกินกลายเป็นนกแก้วไป
กิ่งหนึ่งกินเป็นพญานาคราช แสนฉกาจขบกัดคนตัดษัย
กิ่งหนึ่งกินเนื้อเหลืองเรืองอุไร กิ่งหนึ่งไซร้กลายกลับเป็นลิงลม
ต่อกินนํ้ามวกผาจึงยาหาย ราพณ์ร้ายปิดยาด้วยหินถม
ออกเดินเดี่ยวเที่ยวในไพรพนม แสนภิรมย์เริงไล่มฤคิน
จับได้เสือฉีกเนื้อกระชากลาก เอาใส่ปากเคี้ยวเล่นเป็นภักษิน
โลหิตไหลฟูมฟันอสุรินทร์ พอได้ยินเสียงร้องก้องอารัญ[๕]
เอะอะไรใครหนอเสียงมนุษย์ ค่อยย่องหยุดฟังไปในไพรสัณฑ์
แลเขม้นเห็นสองกุมารพลัน ออกยืนยันขวางทางอยู่กลางแปลง
เจ้าพราหมณ์น้อยช้อยเนตรไปยลยักษ์ แจ้งประจักษ์ว่ากุมภัณฑ์ก็กันแสง
อนิจจาครานี้จะสิ้นแรง อุตส่าห์แข็งขืนวิ่งมาไวไว
เห็นหุบเขาเข้านั่งพอบังมิด เอามือปิดปากน้องอย่าร้องไห้
ยักษ์มาพบหลบลุกขึ้นหนีไป กุมภัณฑ์ไล่เวียนวงในดงดาน
ถึงปากถํ้าพราหมณ์น้อยถลำพลาด อุ้มหน่อนาถล้มลงน่าสงสาร
ดิ้นกระเดือกเสือกลุกขึ้นคลุกคลาน พอขุนมารทันจับไว้กับมือ
หัวร่อร่าว่าลูกเท่าแมลงหวี่ มันวิ่งหนีกูน้อยไปแล้วหรือ
กูจะกินแต่ลิ้นไม่ติดครือ คิดแล้วรื้อให้สงสารกุมารครัน
ด้วยเดชะผลบุญจุลจักร เทพารักษ์ดลใจในไพรสัณฑ์
ขุนมารวางพลางปลอบกุมารพลัน อย่าโศกศัลย์กูไม่ล้างให้วางวาย
เจ้าพราหมณ์น้อยวันทาพญายักษ์ กอดน้องรักองค์สั่นมิ่งขวัญหาย[๖]
ว่าฉันนี้พี่น้องทั้งสองชาย พ่อแม่ตายสิ้นสูญประยูรวงศ์
อยู่บ้านเมืองเคืองขัดด้วยอาหาร จึงเซซานมาที่ในไพรระหง
ตาขาอย่าฆ่าอันให้ปลดปลง หลานจะตรงไปเมืองมิถิลา
เที่ยวขอข้าวชาวบ้านให้ทานน้อง เจ้ารํ่าร้องอยากนมเป็นนักหนา
ลูกประหล่ำกำไลที่ใส่มา ตามแต่ตาต้องประสงค์จงเอาไป
พินทุมารฟังสารเจ้าพราหมณ์น้อย ฉลาดถ้อยตอบต้องอัชฌาสัย
น่าเอ็นดูรู้วอนให้อ่อนใจ ให้กำไลลูกประหลํ่าธำมรงค์
เข้าโลมลูบจูบพักตร์เจ้าพี่น้อง อันเข้าของที่จะให้ไม่ประสงค์
เจ้าเข็ญใจไร้ขาดญาติวงศ์ พ่ออยู่ดงไร้บุตรธิดาดวง
จะเลี้ยงเจ้ารักเท่าโอรสา ไปคูหาเราเถิดเจ้าที่เขาหลวง
แล้วยักษาอุ้มแอบไว้แนบทรวง ก็เหาะล่วงเขาใหญ่ในไพรวัน
ถึงถํ้าแก้วแล้ววางสองพี่น้อง เหนือแท่นทองทิพรัตน์นรังสรรค์
ให้กินทิพย์อาหารสำราญครัน ท้าวกุมภัณฑ์เชยชมภิรมยา
สงสารหน่อกระษัตราเป็นทารก เมื่อวันตกมาอยู่ในคูหา
เห็นหน้ายักษ์ผิดพักตร์พระมารดา เจ้าหลับตาแล้วร้องพิไรไป
ท้าวกุมภัณฑ์รับขวัญแล้วทูนเกล้า เป็นไรเจ้าดูพ่อแล้วร้องไห้
เจ้าพราหมณ์ว่าประสาเด็กไม่เกรงใจ ยักษ์ออกไปเสียอย่าต้องน้องฉันกลัว
ยักษ์หัวร่อว่าพ่อไม่ทันรู้ เจ้ามาดูน้องทีเถิดทูนหัว
พ่อจะแปลงรูปใหม่มิให้กลัว แล้วแปลงตัวเป็นมนุษย์นั่งประคอง
กุมาราเห็นหน้านั้นผิดยักษ์ ก็ปลงรักอสุรินทร์สิ้นทั้งสอง
พญายักษ์รักสุดสวาทปอง เห็นลูกร้องรับขวัญทุกวันมา
ถึงยามคํ่ายํ่าฆ้องเข้าไสยาสน์ เอาผ้าลาดลงให้ลูกเสน่หา
แล้วโบกปัดพัดวีให้นิทรา ทั้งสองราพระกุมารสำราญใจ
เวลาเช้าท้าวอุ้มลงสรงนํ้า เอาผ้าทำเปลกล่อมให้หลับใหล
แล้วจึงสั่งพราหมณ์น้อยกลอยฤทัย พ่อจะไปเก็บผลมะม่วงปราง
ระวังน้องอย่าให้ร้องนะลูกแก้ว กลางวันแล้วพ่อจะมาอย่าหมองหมาง
เห็นน้องตื่นชี้ชวนให้เล่นพลาง ที่ห้องกลางนั้นเจ้าอย่าเข้าไป
ด้วยกุมภัณฑ์นั้นกลัวโอรสา จะเห็นต้นสรรพยาในเหวใหญ่
ครั้นสั่งแล้วอสุราก็คลาไคล เข้าสู่ไพรพฤกษาพนาลี
จับกระทิงสิงหรามาฟาดฟัด หักคอกัดกินเล่นในไพรศรี
สำราญจิตขุกคิดถึงคีรี ป่านฉะนี้ลูกน้อยจะคอยครัน
จะเก็บพวงผลไม้ไปให้เจ้า ไม่อิ่มเท่านํ้านมอันคมสัน
ไปภายหลังกำลังจะน้อยครัน แล้วกุมภัณฑ์คิดได้ดังใจจง
เพื่อนรักกูอยู่ในถํ้านางไกรสร แม่ลูกอ่อนมีนมสมประสงค์
จะขอไปให้ลูกกูกลางดง นึกจำนงแล้วก็เหาะระเห็จมา
ถึงสิงขรไกรสรสหายรัก พญายักษ์เข้าไปในคูหา
ไกรสรเรียกกุมภัณฑ์จำนรรจา ไปไหนมาขุนมารช้านานเจียว
ค่อยอยู่ดีมีสุขหรือทุกข์ร้อน มิใคร่จรมาหาเราที่เขาเขียว
ทุกวันนี้มีคู่หรืออยู่เดียว หรือท่องเที่ยวอยู่ไม่สมอารมณ์ปอง
ท้าวยักษาว่าหามีอนงค์ไม่ แต่ว่าได้ลูกรักไว้ทั้งสอง
เป็นชายโฉมโสภีทั้งพี่น้อง นวลละอองลักขณาวิลาวัณย์
จะขอนมเพื่อนรักไปสักหน่อย จะได้เลี้ยงลูกน้อยไม่อาสัญ
พอเป็นเพื่อนเข็ญใจในไพรวัน เหมือนช่วยกันบำรุงกุมารา
ราชสีห์จึงว่าดีแล้วสหาย ได้สืบสายยศศักดิ์ของยักษา
ที่นํ้านมอย่าปรารมภ์เลยอสุรา หมดแล้วมาเราจะให้ดังใจปอง
อสุรินทร์ยินคำไกรสรสัตว์ โสมนัสเปรมปรีดิ์ไม่มีสอง
สำแดงฤทธิ์นฤมิตผอบทอง เข้ารับรองนมสิงหราพลับ
เต็มผอบอสุราลาสหาย อยู่สบายเถิดนะเพื่อนจะผายผัน
ก็ลอยลิ่วปลิวถึงสิงขรพลัน ระเห็จหันลงไปถํ้าที่สำนัก
เห็นพี่น้องนั่งเล่นอยู่บนแท่น ให้สุดแสนพิสวาสอุ้มใส่ตัก
แล้วโลมลูบจูบจอมถนอมพักตร์ ให้ลูกรักกินนมนางสิงหรา
ค่อยกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไว้ในไพรสาณฑ์ จนกุมารเติบใหญ่ในคูหา
มีกำลังดั่งหนึ่งสิงหรา ผลักศิลาปิดปากถํ้านั้นทำลาย
ท้าวกุมภัณฑ์หวั่นหวาดประหลาดจิต ดูเด็กนิดหนึ่งกำลังนั้นใจหาย
เห็นจะมีบุญเลิศประเสริฐชาย ราพณ์ร้ายจึงขนานนามกร
ชื่อสิงหไกรภพพูนสวัสดิ์ หน่อกระษัตริย์กินนมนางไกรสร
ให้เจ้าพราหมณ์จำนามไว้แน่นอน แล้วอวยพรลูกรักให้รุ่งเรือง ฯ
๏ ขอร้างบทงดอยู่ในคูหา กล่าวกรุงแก้วโกญจาไปตามเรื่อง
ตั้งแต่คงคาประลัยมันได้เมือง ก็ขัดเคืองทุกอาณาประชาชน
ด้วยเสนาข้าเฝ้านั้นเหล่าโลภ เหลือละโมบมีแต่ล่อข้างฉ้อฉล
ปรึกษาความกดกินแต่สินบน จนฝูงคนทุกข์ตรอมระกำใจ
ทั้งเขตขัณฑ์บรรดาประชาราษฎร์ คิดถึงท้าวอินณุมาศแล้วร้องไห้
เมื่อพระองค์ทรงเศวตฉัตรไชย ย่อมเย็นใจไพร่ฟ้าทั้งธานี
พอสิ้นบุญขุ่นเคืองทุกหย่อมหญ้า อุปมาเหมือนหนึ่งไฟไหม้กรุงศรี
คิดถึงตัวทั่วไปไพร่ผู้ดี อพยพหลบหนีไปมากมาย ฯ
๏ ฝ่ายเสนาข้าทูลละอองบาท ขององค์ท้าวอินณุมาศที่สูญหาย
เที่ยวตั้งกองซ่องซุ่มอยู่มากมาย บรรดานายที่มาพบสมทบกัน
ทั้งพวกไพร่ได้ประมาณสักสองแสน อยู่ปลายแดนกรุงไกรในไพรสัณฑ์
ต่างคิดถึงเจ้านายไม่วายวัน ปรึกษากันว่าจะรบเอาเมืองคืน
ก็ยินยอมพร้อมใจทั้งนายไพร่ ใครมิได้แก่งแย่งจะแข็งขืน
จึงรวบรวมสาตราบรรดาปืน ได้สักหมื่นหนึ่งถ้วนล้วนคาบชุด
กับดาบหอกกั้นหยั่นก็ครันครบ เข้าสมทบเกณฑ์ทัพจะสับประยุทธ์
ครั้นพรั่งพร้อมโยธาถืออาวุธ ก็รีบรุดตรงมายังธานี
พวกกองหน้ามาถึงร้องประกาศ ว่าทัพท้าวอินณุมาศเจ้ากรุงศรี
ประชาราษฎร์รู้สิ้นก็ยินดี ชาวบูรีวิ่งเข้ากับกองทัพ
ข้างฝ่ายพวกโจราคงคาประลัย ครั้นแจ้งใจว่าเขามาโจมจับ
เห็นคนมากยากที่จะรบรับ ก็หลีกกลับหลบตัวด้วยกลัวตาย
พอทัพมาถึงหน้าราชฐาน นายทวารเปิดให้เหมือนใจหมาย
ไม่มีความยากแค้นแสนสบาย เหมือนลอยชายฉุยเข้าในเวียงไชย
ขึ้นจับคงคาประลัยในปราสาท กับอำมาตย์ที่มันตั้งขึ้นใหม่ใหม่
เอาฟาดฟันบั่นศีรษะฉะเสียบไว้ หวังมิให้ดูเยี่ยงเอาอย่างกัน
อันชีพราหมณ์โหราพฤฒามาตย์ ก็เกลื่อนกลาดมาชุมนุมทุกเขตขัณฑ์
ทั้งพวกเหล่าสาวสุรางค์นางกำนัล มาพร้อมกันตามตำแหน่งทุกนางใน
ฝ่ายมหาเสนาจึงว่าท่าน ปราบพวกพาลทรลักษณ์ก็ตักษัย
พระปิ่นเกล้าเจ้านายเราหายไป ทำไฉนจึงจะรู้ว่าร้ายดี
ขอพระครูโหราปรีชาชาติ จงคูณคาดกระษัตราในราศี
อันจอมเจ้าสากลกับชนนี หรือชีวีวายสวรรคครรไล
พระโหรรับขับไล่ในโฉลก อุษาโยคฤกษ์ยามตามวิสัย
แล้วเรียงเรียบเทียบเคราะห์พระเวียงไชย ประจักษ์ใจแล้วจึงเล่าตามเค้ามูล
อันพระองค์ทรงแผ่นพิภพพื้น ชะตาคืนอัปราชัยไหศูรย์[๑]
เดี๋ยวนี้ท้าวเธอสถิตอยู่ทิศบูรพ์ แต่เสียวงศ์พงศ์ประยูรไปจากกัน
แม้นตามไปคงจะได้เสด็จกลับ อันตำรับนี้แน่ไม่แปรผัน
จงรีบไปในวันหนึ่งสองวัน จะได้องค์ทรงธรรม์มากรุงไกร ฯ
๏ ฝ่ายมหาเสนาปรีชาฉลาด ฟังโหรคาดยินดีจะมีไหน
จึงจัดแจงโยธาจะคลาไคล เทียมพิไชยรถแก้วแกมสุวรรณ
อภิรุมชุมสายรายสะพรั่ง บนบัลลังก์ใส่เศวตฉัตรกั้น
ครั้นจัดการครบเสร็จสำเร็จพลัน แล้วแบ่งปันอยู่รักษาซึ่งธานี
ครั้นได้ฤกษ์เลิกพลออกตามติด ไปตามทิศบูรพาในราศี
พารถรัตน์จัตุรงค์เข้าพงพี ครั้นราตรีหยุดพักสำนักนอน
ครั้นรุ่งไปในพนมพนาเวศ ตามขอบเขตโขดเขินเนินสิงขร
ได้หลายวันดั้นเดินในดงดอน ตั้งอาวรณ์รํ่าไห้ฟายนํ้าตา
พวกเสนาว่าทูลกระหม่อมแก้ว หรือมาแคล้วทางที่จะเที่ยวหา
ขอเทวัญชั้นรุกขฉายา ช่วยชักพาให้แน่อย่าแชเชือน
มาตยาว่าโอ้พระทูลกระหม่อม เคยชุบย้อมรักใคร่ใครจะเหมือน
พระโปรดเกล้าเข้าเดือนออกสามเดือน[๒] ทั้งค่านํ้าเชิงเรือนไม่เรียกเลย
พวกเสนาว่าเมื่อไรจะไปถึง พระร่มโพธิที่พึ่งของข้าเอ๋ย
มาลำบากยากไร้พระไม่เคย จะเสวยความเทวษไม่วายวัน
ต่างครวญครํ่ารํ่าไห้พิไรร้อง ทั้งเสียงกลองก้องไปในไพรสัณฑ์
เทพเจ้านำทางกลางอารัญ ถึงเขตคันพวกบ้านนายพรานไพร
ซึ่งเป็นส่วยเชือกหนังกับมังสา ที่สองกระษัตริย์ขัตติยาอยู่อาศัย
ให้หาพรานบ้านนั้นมาทันได แล้วถามไถ่ถ้วนทั่วทุกตัวคน
เมื่อครั้งแรกบ้านแตกสาแหรกขาด ประชาราษฎร์พลัดแพลงทุกแห่งหน
เอ็งอยู่ย่านบ้านนี้ก็ชอบกล เห็นผู้คนมาอยู่บ้างหรืออย่างไร
พวกพรานเนื้อว่าเมื่อแต่ก่อนนั้น อีนางจันกับอออินมาอาศัย
อ้ายเพิกพวกข้าพเจ้ามันเอาไว้ ให้เฝ้าไร่ถั่วงาอยู่นาโน้น
พ่อเจ้าขามาไยพ่อทูนหัว ล้วนแต่งตัวหรือเขาหาไปเล่นโขน
มีทั้งเกวียนปิดทองแลกลองโยน หรือเที่ยวโพน[๓]ช้างป่าพนาวัน
พวกเสนาพากันล้อหัวร่อเล่น มันไม่เคยพบเห็นทุกสิ่งสรรพ์
แต่รถเขียนก็ว่าเกวียนช่างเคอะครัน จะชวนมันพูดด้วยก็ป่วยการ
จึงว่าคนอาศัยอยู่ไหนเล่า เอ็งพาเราไปถึงซึ่งถิ่นฐาน
แล้วเสนาพาตัวอ้ายเพิกพราน ออกจากบ้านนำทางมากลางไพร
สนั่นเสียงผู้คนพลทัพ ออกคั่งคับทิมวันต์ก็หวั่นไหว
ทั้งเสียงกงรถลั่นสนั่นไป มาถึงไร่ริมกระท่อมเข้าพร้อมกัน
สงสารท้าวอินณุมาศมเหสี เห็นโยธีเกลื่อนไปในไพรสัณฑ์
จะหลบลี้หนีไปก็ไม่ทัน พระองค์สั่นสิ้นสมประดีไป
ปิดทวารเข้าไว้เอาไม้ขัด แล้วท้าวตรัสบอกพระมเหสี
มัจจุราชมาทันแล้ววันนี้ เจ้ากับพี่สองคนไม่พ้นตาย
ชะรอยคงคาประลัยให้ค้นหา จะเข่นฆ่าเราให้เหมือนใจหมาย
พระตรัสพลางยกหนังขึ้นบังกาย แล้วฟูมฟายชลนาโศกาลัย
อ้ายเพิกพรานพาอำมาตย์มาขึ้นทับ ก็เห็นหับประตูมิดคิดสงสัย
จึงแหกฝาให้เป็นช่องมองเข้าไป เห็นห้าวไทเธอเอาหนังมาบังกาย
มันเดือดด่าว่าดูดู๋อ้ายทองอิน ร้องเรียกทำไม่ได้ยินอ้ายฉิบหาย
เข้ามุดนอนซ่อนอยู่ในหนังควาย เจ้าคุณนายท่านจะมาดูหน้ามึง
ยิ่งเรียกก็ยิ่งนิ่งมันด่าฟุ้ง เข้ากระทุ้งถีบฝาดังผางผึง
จบไม้หักผลักบานประตูตึง เข้าไปถึงกระษัตราคร่าเอาตัว
เขามาเรียกดีดีทำหนีหาย ไปไหว้นายท่านเสียอ้ายตัดหัว
สองกระษัตริย์องค์สั่นอยู่รันรัว แต่ความกลัวพรานป่าต้องคลาไคล
ส่วนเสนีรี้พลคนทั้งหลาย เห็นเจ้านายยินดีจะมีไหน
วิ่งเข้ากอดบาทาด้วยอาลัย ต่างรํ่าไรรักสองกระษัตรา
อนิจจาเจ้าประคุณทูลกระหม่อม ดูพระรูปซูบผอมลงนักหนา
มาอาศัยอยู่กระท่อมเท่ารังกา แสนระกำตํ่าช้าด้วยชาวพน
ต่างครวญครํ่ารํ่าไรไห้สะอื้น เสียงครึกครื้นก้องไปในไพรสณฑ์
ทั้งแสนสุระโยธาพวกสามนต์ ทุกตัวคนซวนซบสลบไป
สองกระษัตริย์ทัศนาหมู่อำมาตย์ ท้าวมิอาจจะกลั้นกันแสงได้
ลดพระองค์ลงทรงโศกาลัย ทั้งสองไห้แน่นิ่งไม่ติงกาย
อ้ายเพิกพรานนึกพรั่นประหวั่นจิต นิ่งพินิจนึกไปแล้วใจหาย
หรืออออินกับทองจันมันเป็นนาย คนทั้งหลายไหว้กราบออกราบไป
มันพูดกันยังไม่ทันแจ้งกระจ่าง ทั้งสองข้างซวนซบสลบไสล
จะแก้ไขขึ้นสักครู่ดูเป็นไร มันจะได้สนทนาพูดจากัน
แล้วลุกมาตักน้ำในลำคลอง ชโลมสองกระษัตริย์รื่นชื่นทั้งขัน
แล้วรดให้ไพร่พลคบทั้งนั้น ก็พากันฟื้นสมประดีมา ฯ
๏ ฝ่ายอำมาตย์มาตยาพวกข้าเฝ้า ต่างก้มเกล้าทูลพลันด้วยหรรษา
ตั้งแต่คงคาประลัยได้พารา อันพวกข้ามิได้อยู่ในบูรี
เที่ยวซ่องสุมคุมคนเป็นกองทัพ แล้วยกกลับคืนไปในกรุงศรี
สังหารพวกโจรร้ายวายชีวี แล้วจึงกรีธาทัพเที่ยวติดตาม
แต่ออกจากนัคราสิบห้าวัน พากันดั้นเดินป่าพนาหนาม
มาถึงบ้านพรานไพรได้เนื้อความ ออกพระนามจึงได้พามาพบพาน
เชิญเสด็จบาทบงสุ์พระทรงเดช คืนไปครองนัคเรศราชฐาน
ทั้งไพร่ฟ้าประชากรจะสำราญ พึ่งพระโพธิสมภารภูวไนย ฯ
๏ ปางพระเจ้าธรณินอินณุมาศ ฟังอำมาตย์ยินดีจะมีไหน
เหมือนม้วยมุดสุดสิ้นชีวาลัย ไปเกิดในสวรรค์ช่อชั้นฟ้า
จึงตรัสตอบขอบคุณท่านทั้งหลาย ทั้งไพร่นายจงรักเรานักหนา
ตั้งแต่เสียสมบัติพลัดเมืองมา พวกพรานป่าเลี้ยงไว้ได้สบาย
แม่จันทรหล่อนคลอดพระลูกรัก ได้ยลพักตร์เจ็ดวันก็พลันหาย
ยังมิได้รู้เห็นว่าเป็นตาย ตรัสแล้วฟายชลนา[๔]โศกาลัย
พวกเสนาข้าเฝ้าเหล่าทหาร พลอยสงสารครวญครํ่ารํ่าร้องไห้
ครั้นเสื่อมสร่างโศกเศร้าบรรเทาใจ ภูวไนยสั่งมหาเสนาพลัน
ให้จัดแจงเงินทองของทั้งหลาย ให้มากมายอย่างยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ประทานให้อ้ายเพิกพลางเป็นรางวัล แล้วบ้านนั้นส่วยอะไรไม่ให้เอา
จึงดำรัสตรัสสั่งพวกพรานป่า ค่อยอยู่เถิดเราจะลาไปแล้วเจ้า
แม้นมีทุกข์ข้างหน้าไปหาเรา พระตรัสเท่านั้นแล้วก็แต่งองค์
สะพรั่งพร้อมเสนาพลากร พระภูธรทรงรถทองระหง
เสียงทหารโห่ลั่นสนั่นดง พระนางทรงรถแก้วแกมสุวรรณ
ทั้งแหนแห่แตรสังข์ดังพิลึก ประโคมครึกครื้นไปทั้งไพรสัณฑ์
ให้เคลื่อนพลหน้าหลังประดังกัน พลขันธ์เบิกบานสำราญเริง
ฝูงเสือสิงห์วิ่งเกลื่อนที่กลางป่า กระทิงถึกมฤคาไล่เถลิง
บ้างออกจากสุมทุมทุกซุ้มเซิง วิ่งกระเจิงแตกกระจายออกพรายพลัด
พระชมป่ามาในสถลมารต[๕] สำราญราชหฤทัยสองกระษัตริย์
ดูครึ้มครึกพฤกษาในป่าชัฏ พระทอดทัศนาเพลินตามเนินแนว
รุกขชาติดาษดาประดู่ดอก พระชี้บอกกัลยาว่าดอกแก้ว
ระยับแสงสุริย์ฉายขึ้นพรายแพรว อังกาบแก้วกาหลงยงพะยอม
ดอกคัดเค้าสาวหยุดระย้ายื่น กลิ่นรื่นรื่นลมโชยระโหยหอม
พวกเสนาพากันเข้าเหนี่ยวน้อม เด็ดแล้วอ้อมมาถวายข้างท้ายรถ
พระเลือกสรรปันให้มเหสี แล้วภูมีหวนคิดจิตสลด
แม้นยังไม่เสียเมืองเรืองพระยศ จะพร้อมหมดด้วยสุรางค์นางกำนัล
เคยแย้มสรวลชวนกันเก็บบุปผา คราวนี้มามิได้เห็นนางสาวสรรค์
ยิ่งวังเวงหฤทัยในไพรวัน เร่งพหลพลขันธ์ให้ไคลคลา
ครั้นยามเย็นสุริยงจะลงลับ ก็หยุดทัพลงในไพรพฤกษา
สิบห้าวันดั้นเดินเนินวนา ถึงกรุงแก้วโกญจาเข้าวังใน
ประโรหิตโหราพฤฒามาตย์ มาคอยรับอภิวาทแล้วร้องไห้
พระวงศาสาวสนมกรมใน ก็ดีใจพร้อมเพรียงทั้งเวียงวัง
อันพระองค์ทรงภพสองกระษัตริย์ ผ่านสมบัติแสนสุขเหมือนหนหลัง
จึงจัดแจงเงินทองในท้องคลัง[๖] ประทานทั้งเสนาพลากร
แล้วลดราภาษีสิ้นทุกสิ่ง ทั้งชายหญิงสุโขสโมสร
อยู่ประมาณนานมาไม่อาวรณ์ นางจันทรมีราชบุตรี
โฉมสำอางอย่างยิ่งอัปสรสวรรค์ ถวายนามนางสุวรรณรัศมี
ดังดวงจิตบิตุเรศพระชนนี ถนอมเลี้ยงพระบุตรีทุกวันมา
ให้เลือกหานารีพระพี่เลี้ยง ที่พร้อมเพรียงทรวดทรงทั้งวงศา
ล้วนแต่ลูกเวียงวังแลคลังนา ชื่อประภาสารภีเป็นพี่เลี้ยง
แล้วเลือกคัดจัดเหล่านางสาวสรรค์ ที่ผิวพรรณผ่องเหลือล้วนเนื้อเกลี้ยง
ทั้งเฒ่าแก่เตี้ยค่อมก็พร้อมเพรียง ประคองเคียงองค์ราชธิดา ฯ
อันเป็นมิ่งโมลีสี่ทวีป ดังประทีปส่องทั่วทุกทิศา
ก็ล่วงลับดับไกลนัยนา สู่มหาห้องนิพพานสำราญรมย์
ฉันชื่อภู่ผู้ประดิษฐ์คิดสนอง ขอประคองคุณใส่ไว้เหนือผม
ให้ประเสริฐเลิศล้ำด้วยคำคม โดยอารมณ์ดำริรักชักภิปราย ฯ
๏ ขอเจริญเรื่องตำรับฉบับสอน ชาวประชาราษฎรสิ้นทั้งหลาย
อันความชั่วอย่าให้มัวมีระคาย จะสืบสายสุริย์วงศ์เป็นมงคล
ผู้ใดเกิดเป็นสตรีอันมีศักดิ์ บำรุงรักกายไว้ให้เป็นผล
สงวนงามตามระบอบให้ชอบกล จึงจะพ้นภัยพาลการนินทา
เป็นสาวแซ่แร่รวยสวยสะอาด ก็หมายมาดเหมือนมณีอันมีค่า
แม้นแตกร้าวรานร่อยถอยราคา จะพลอยพาหอมหายจากกายนาง
อันตัวต่ำแล้วอย่าทำให้กายสูง ดูเยี่ยงยูงแววยังมีที่วงหาง
ค่อยเสงี่ยมเจียมใจจะไว้วาง ให้ต้องอย่างกิริยาเป็นนารี ฯ
๏ จะนุ่งห่มดูพอสมศักดิ์สงวน ให้สมควรรับพักตร์ตามศักดิ์ศรี
จะผัดหน้าทาแป้งแต่งอินทรีย์ ดูฉวีผิวเนื้ออย่าเหลือเกิน
จะเก็บไรไว้ผมให้สมพักตร์ บำรุงศักดิ์ตามศรีมิให้เขิน
เป็นสุภาพราบเรียบแลเจริญ คงมีผู้สรรเสริญอนงค์ทรง
ใครเห็นน้องต้องนิยมชมไม่ขาด ว่าฉลาดแต่งร่างเหมือนอย่างหงส์
ถึงรูปงามทรามสงวนนวลอนงค์ ไม่รู้จักแต่งทรงก็เสียงาม ฯ
๏ ประการหนึ่งซึ่งจะเดินดำเนินนาด ค่อยเยื้องยาตรยกย่างไปกลางสนาม
อย่าไกวแขนสุดแขนเขาห้ามปราม เสงี่ยมงามสงวนไว้แต่ในที
อย่าเดินกรายย้ายอกยกผ้าห่ม อย่าเสยผมกลางทางหว่างวิถี
อย่าพูดเพ้อเจ้อไปไม่สู้ดี เหย้าเรือนมีกลับมาจึงหารือ
ให้กำหนดจดจำแต่คำชอบ ผิดระบอบแบบกระบวนอย่าควรถือ
อย่านุ่งผ้าพกใหญ่ใต้สะดือ เขาจะลือว่าเล่นไม่เห็นควร
อย่าลืมตัวมัวเดินให้เพลินจิต ระวังปิดปกป้องของสงวน
เป็นนารีที่อายหลายกระบวน จงสงวนศักดิ์สง่าอย่าให้อาย
อนึ่งเนตรอย่าสังเกตให้เกินนัก จงรู้จักอาการประมาณหมาย
แม้นประสบพบเหล่าเจ้าผู้ชาย อย่าชม้ายทำชม้อยตะบอยแล
อันนัยน์ตาพาตัวให้มัวหมอง เหมือนทำนองแนะออกบอกกระแส
จริงมิจริงเขาก็เอาไปเล่าแซ่ คนรังแกมันก็ว่านัยน์ตาคม ฯ
๏ อันที่จริงหญิงกับชายย่อมหมายรัก มิใช่จักตัดทางที่สร้างสม
แม้นจักรักรักไว้ในอารมณ์ อย่ารักชมนอกหน้าเป็นราคี
ดังพฤกษาต้องวายุพัดโบก เขยื้อนโยกก็แต่กิ่งไม่ทิ้งที่
จงยับยั้งชั่งใจเสียให้ดี เหมือนจามรีรู้จักรักษากาย
อันตัวนางเปรียบอย่างปทุเมศ พึ่งประเวศผุดพ้นชลสาย
หอมผกาเกสรขจรจาย มิได้วายภุมรินถวิลปอง
ครั้นได้ชมสมจิตพิศวาส ก็นิราศแรมจรัลผันผยอง
ไม่อยู่เฝ้าเคล้ารสเที่ยวจดลอง ดูทำนองใจชายก็คล้ายกัน
แม้นชายใดใจประสงค์มาหลงรัก ให้รู้จักเชิงชายที่หมายมั่น
อันความรักของชายนี้หลายชั้น เขาว่ารักรักนั้นประการใด
จงพินิจพิศดูให้รู้แน่ อย่าทำแต่ใจเร็วจะเหลวไหล
เปรียบเหมือนคิดปริศนาอย่าไว้ใจ มันมักไพล่แพลงขุมเป็นหลุมพลาง
อันแม่สื่ออย่าได้ถือเป็นบรรทัด สารพัดเขาจะพูดนี้สุดอย่าง
แต่ล้วนดีมีบุญลูกขุนนาง มาอวดอ้างให้อนงค์หลงอาลัย
อันร้ายดีมิได้เห็นเป็นแต่ว่า จะคาดหน้าแน่ลงที่ตรงไหน
เหมือนเขาหลอกบอกลาภถึงเมืองไกล อย่าควรให้ตามคำเขารำพัน
ทางไกลตาอุปมาเหมือนเสียเนตร สุดสังเกตเท็จจริงทุกสิ่งสรรพ์
เขาจะนำไปให้ตายก็ตายพลัน คนทุกวันเชื่อมันยากปากมันโกง
อันแม่สื่อคือปีศาจที่อาจหาญ ใครบนบานเข้าสักหน่อยก็พลอยโผง
อย่าเชื่อนักมักตับก็คับโครง มันชักโยงอยากกินแต่สินบน
อันความชั่วอยู่ที่ตัวของเราหมด ต้องกำสรดโศกร้างอยู่กลางหน
จงฟังหูไว้หูกับผู้คน สืบยุบลเสียให้แน่อย่าแร่ไป ฯ
๏ คิดถึงตัวหาผัวนี้หายาก มันชั่วมากนะอนงค์อย่าหลงใหล
คนสูบฝิ่นกินสุราพาจัญไร แม้นหญิงใดร่วมห้องจะต้องจน
มักเบียดเบียนบีฑาประดาเสีย เหมือนเลี้ยงเหี้ยอัปรีย์ไม่มีผล
ไม่ทำมาหากินจนสิ้นตน แล้วซุกซนตีชิงเที่ยววิ่งราว
ที่บางคนนั้นชั่วเป็นหัวไม้ ให้พอใจชกตีเขามี่ฉาว
ท่านจับได้ใส่ตรวจพรวดคอยาว แล้วบอกข่าวโศกศัลย์ถึงภรรยา
เขาเป็นผัวตัวเป็นเมียเสียไม่ได้ มีหาไม่เงินทองก็ต้องหา
ไปเสียลดเสียหลั่นพันธนา ค่าฤชาก็ต้องเสียขายเมียลง
เพราะมีผัวชั่วไปจึงได้ยาก แสนลำบากบอนนักอย่ามักหลง
บ้างเล่นเบี้ยเสียถั่วมัวทะนง หน่อยก็ลงจำนำเขาร่ำไป
มีข้าวของเคยผูกให้ลูกเต้า ก็เบียนเอาสิ้นสุดหาหยุดไม่
ลงชั้นว่าผ้าผ่อนท่อนสไบ อย่าไปไขว้เล่นไปจนโซโทรม
ยังแต่เมียเกลี่ยไกล่ไปขายซื้อ คอยหารือร่วมภิรมย์เมื่อชมโฉม
ครั้นรักผัวก็จะมัวด้วยลมโลม ต่อล้มโครมแล้วก็ครวญหวนถึงตัว
จะคิดทำอย่างไรก็ใช่ที่ ต้องรับหนี้ยากแค้นใช้แทนผัว
ถ้าคนผู้รู้สึกสำนึกตัว จะยังชั่วด้วยไม่เฉยชะเลยใจ
จะหาคู่สู่สมภิรมย์หวัง จงระวังชั่วช้าอัชฌาสัย
ที่ชายดีนั้นก็มีอยู่ถมไป ใช่วิสัยเขาจะชั่วไปทั่วเมือง
แต่ใจคนมักจะรนไปหาผิด ครั้นได้คิดจิตตรอมออกผอมเหลือง
ต้องเดือดดิ้นกินน้ำตาอยู่นองเนือง สุดจะเปลื้องราคินให้สิ้นคาว ฯ
๏ เป็นสตรีสุดดีแต่เพียงผัว จะดีชั่วก็แต่ยังกำลังสาว
ลงจนสองสามจืดไม่ยืดยาว จะกลับหลังอย่างสาวสิเต็มตรอง
ถ้าคนดีมิได้ช้ำระยำยับ ถึงขัดสนจนทรัพย์ไม่เศร้าหมอง
คงมีผู้ชูช่วยประคับประคอง เปรียบเหมือนทองธรรมดาราคามี
ถ้าแม้นตัวชั่วช้ำระยำแล้ว จะปัดแผ้วถางฝืนไม่คืนที่
เหมือนทองแดงแฝงฝ้าเป็นราคี ยากจะมีผู้ประสงค์จำนงใจ
จงรักตัวอย่าให้มัวราคีหมอง ถือทำนองแบบโบราณท่านขานไข
อย่าเอาผิดมาเป็นชอบประกอบใจ จงอยู่ในโอวาทญาติวงศ์
แม้นรู้จักรักร่างเป็นอย่างยิ่ง จะเพริศพริ้งสมสวาทเป็นราชหงส์
จงกำหนดอตส่าห์รักษาทรง อย่าลุ่มหลงด้วยอุบายของชายพาล
อันคำคมลมบุรุษนั้นสุดกล้า เขาย่อมว่ารสลิ้นนี้กินหวาน
จงระวังตั้งมั่นในสันดาน อย่าลนลานหลงละเลิงด้วยเชิงชาย
เขารักจริงให้สู่ขอกับพ่อแม่ อย่าวิ่งแร่หลงงามไปตามง่าย
เขาไม่เลี้ยงไล่ขับจะอับอาย ต้องเป็นหม้ายอยู่กับบ้านประจานตน
ข้างพ่อแม่ก็จะโกรธพิโรธร่ำ จะจองจำตีโบยออกโหยหน
ด้วยท่านอายขายหน้าประชาชน ไม่รักตนเราจึงต้องมาหมองมัว
ถ้าปะว่าแม่พ่อใจคอร้าย กลับซื้อขายคิดเอากับเจ้าผัว
แม้นชายจนคนขัดพลัดเข้าตัว เราทำชั่วก็ต้องขายกายเราเอง
จะขึ้งโกรธโทษผู้ใหญ่ว่าไม่รัก เพราะเราคิดผิดนักไม่เหมาะเหมง
ชั้นพ่อแม่ของตัวไม่กลัวเกรง ใจตัวเองพาหลงไปลงตม
ท่านเลี้ยงมาว่าจะให้เป็นหอห้อง หมายจะกองทุนสินกินขนม
ครั้นลูกตัวชั่วถ่อยน้อยอารมณ์ จึงตรอมตรมโกรธบุตรนี้สุดใจ
แม้นลูกดีก็จะมีศรีสง่า ญาติวงศ์พงศาก็ผ่องใส
ถึงเพื่อนบ้านฐานถิ่นที่ใกล้ไกล ก็มีใจสรรเสริญเจริญพร ฯ
๏ จงรักนวลสงวนงามห้ามใจไว้ อย่าหลงใหลจำคำที่ร่ำสอน
คิดถึงหน้าบิดาแลมารดร อย่ารีบร้อนเร็วนักมักไม่ดี
เมื่อสุกงอมหอมหวานจึงควรหล่น อยู่กับต้นอย่าให้พรากไปจากที่
อย่าชิงสุกก่อนห่ามไม่งามดี เมื่อบุญมีคงจะมาอย่างปรารมภ์
อย่าคิดเลยคู่เชยคงหาได้ อุตส่าห์ทำลำไพ่เก็บประสม
อย่าเกียจคร้านการสตรีจงนิยม จะอุดมสินทรัพย์ไม่อับจน
ถ้าแม้นทำสิ่งใดให้ตลอด อย่าทิ้งทอดเที่ยวไปไม่ได้ผล
เขม้นขะมักรักงานการของตน อย่าซุกซนคบเพื่อนไพล่เชือนแช
เมื่อเหนื่อยอ่อนนอนหลับอยู่กับบ้าน อย่าเที่ยวพล่านพูดผลอประจ๋อประแจ๋
อะไรฉาวกราวเกรียวอย่าเหลียวแล ฟังให้แน่เนื้อความค่อยถามกัน
ระวังดูเรือนเหย้าแลข้าวของ จะบกพร่องอะไรที่ไหนนั่น
เห็นไม่มีแล้วอย่าอ้างว่าช่างมัน จงผ่อนผันเก็บเล็มให้เต็มลง
มีสลึงพึงประจบให้ครบบาท อย่าให้ขาดสิ่งของต้องประสงค์
จงมักน้อยกินน้อยค่อยบรรจง อย่าจ่ายลงให้มากจะยากนาน
ไม่ควรซื้อก็อย่าไปพิไรซื้อ ให้เป็นมื้อเป็นคราวทั้งคาวหวาน
เมื่อพ่อแม่แก่เฒ่าชรากาล จงเลี้ยงท่านอย่าให้อดระทดใจ
ด้วยชนกชนนีนั้นมีคุณ ได้การุญเลี้ยงรักษามาจนใหญ่
อุ้มอุทรป้อนข้าวเป็นเท่าไร หมายจะได้พึ่งพาธิดาดวง
ถ้าเราดีมีจิตคิดอุปถัมถ์ กุศลล้ำเลิศเท่าภูเขาหลวง
จะปรากฏยศยิ่งสิ่งทั้งปวง กว่าจะล่วงลุถึงซึ่งพิมาน
เทพไทในห้องสิบหกชั้น จะชวนกันสรรเสริญเจริญสาร
ว่าสตรีนี้เป็นยอดยุพาพาล ได้เลี้ยงท่านชนกชนนี ฯ