Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
อันฝูงสัตว์ปฏิสนธิ์ก้นเป็นหอย ตัวลายพร้อยแลละม้ายคล้ายกับเสือ
หน้าเป็นหมีสีเหมือนครามว่ายตามเรือ หัวเป็นเนื้อหางเป็นงูดูพิกล
ซึ่งฝูงสัตว์ในมหาชลาสินธุ์ ไม่รู้สิ้นเอาชาติปฏิสนธิ์
จะพรรณนาในฉแวกระแสชล เอาปฏิสนธิ์หลายอย่างต่างต่างกัน
พอสุริยงลงลับพยับฟ้า พระจันทราแจ่มกระจ่างทางสวรรค์
เรือก็แล่นแสนสบายมาหลายวัน เข้าขอบขัณฑ์ถิ่นประเทศเขตนคร ฯ
จะกล่าวข้างรัตนาหน่อกษัตริย์ นรินทร์รัตน์สุริย์วงศ์พระทรงศร
เสด็จลงเรือที่นั่งอลังกรณ์ ออกสันดอนใช้ใบไปลังกา
มาทันกันกับพาราวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์แสนโสมนัสา
พระถวายอัญชุลีต่างปรีดา แล้วแล่นมาตามกันมิทันนาน
บรรลุถึงลังกาอาณาเขต เสด็จประเวศเข้าไปในสถาน
เฝ้าพระจอมกษัตราปรีชาชาญ บนสถานทิพอาสน์ปราสาทชัย
พระทรงภุชสุดสาครถาวรสวัสดิ์ โสมนัสเปรมปรีดิ์จะมีไหน
พาไปเฝ้าชนนีที่ข้างใน พลางกราบไหว้คำรพอภิวันท์
นางโอภาปราศรัยด้วยไทท้าว ถึงเรื่องราวกรุงไกรไอศวรรย์
จอมกษัตริย์สนองอรรถแล้วอภิวันท์ เกษมสันต์ปรีดาสถาพร
แล้วปราศรัยศรีสะใภ้กับหลานเขย นางชมเชยกรตระกองสองสมร
ฝ่ายพระองค์ทรงภุชสุดสาคร จะสมโภชมารดรตามบุราณ
เสด็จออกเสนาพฤฒามาตย์ ให้หมายบาดการใหญ่อันไพศาล
ทั้งเครื่องเล่นเต้นรำประจำงาน ในสถานสารพัดปักฉัตรธง
แล้วสั่งพวกโหราหาดิถี วันที่ดีฤกษ์ยามตามประสงค์
พฤฒารับจับกระดานคูณหารลง เอาฤกษ์ธงชัยตั้งกำลังวัน
ได้ดิถีสี่ค่ำเป็นกำหนด เฉลิมยศในคัมภีร์ดีขยัน
จึงกราบทูลแด่องค์พระทรงธรรม์ ขึ้นสี่ค่ำนามวันพฤหัสบดี
พระทรงฟังสั่งให้ขุนอาลักษณ์ เร่งจำหลักแผ่นทองละอองศรี
จารึกนามมารดาอย่าช้าที โดยคดีแจ้งความตามกระทรวง
ให้รู้ทั่วกรุงไกรไอศวรรย์ พระนามจันทวดีพันปีหลวง
ผู้รับสั่งจัดงานการทั้งปวง โดยกระทรวงบาดหมายรายกันไป ฯ
ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นสิงหล ขึ้นไพชยนต์ปราสาททองอันผ่องใส
จึ่งสั่งสองมเหสีที่ข้างใน จัดสาวใช้รูปร่างสำอางตา
สำหรับเชิญเครื่องอานพานพระศรี ไปตั้งที่ปรางค์มาศปราสาทขวา
สำหรับองค์ชนนีจะลีลา ไปฟังสวดมนตราหน้าพิธี
ให้ท้าวนางข้างในไปกำกับ คนสำหรับสังคีตพวกดีดสี
จงพร้อมสรรพนางขับมโหรี ไปเตรียมที่ตามอย่างบนปรางค์ทอง
ทั้งสองนางพลางสดับรับบรรหาร มาสั่งการโดยกิจสนิทสนอง
ทุกตำแหน่งแจ้งความตามทำนอง จัดแจงของเตรียมตัวทั่วทุกคน
พวกเสนาแต่บรรดาเจ้าหน้าที่ เสียงอึงมี่ตกแต่งทุกแห่งหน
ปลูกโรงโขนโรงหุ่นวุ่นทุกคน ต่างรีบร้นจัดแจงทุกแห่งไป
บนปรางค์มาศจัดที่ฤๅษีสวด ทุกหมู่หมวดเร่งกันเสียงหวั่นไหว
ตั้งเครื่องอานการพิธีที่ข้างใน พร้อมบนไพชยนต์รัตน์ชัชวาล ฯ
ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครถาวรสวัสดิ์ สั่งให้จัดแจงตั้งบัลลังก์สนาน
โขมพัตถ์จัดลาดดาดเพดาน แล้วผูกม่านพื้นขาวดาวกระจาย
ครั้นสำเร็จเสร็จสั่งขุนอำมาตย์ ไปเฝ้าบาทพระนักสิทธ์ดั่งจิตหมาย
กับฤๅษีที่กุฎาเสนานาย เชิญผันผายตามเสด็จมาเขตคัน
ตั้งแต่วันสี่ค่ำเป็นกำหนด พร้อมกันหมดทุกหมวดทั้งสวดฉัน
พวกเสนากราบก้มบังคมคัล ก็พากันรีบรุดไปกุฎี
ถึงก็เข้าเฝ้าองค์พระทรงศีล ทูลพระปิ่นจักรพงศ์องค์ฤๅษี
เชิญเสด็จเสร็จไปในบุรี กับมุนีดาบสหมดทุกองค์
พระทราบสิ้นสั่งบรรดาสานุศิษย์ ไปโดยกิจให้เขาสมอารมณ์ประสงค์
ช่วยอวยพรให้ประสิทธิ์ดั่งจิตจง สมจำนงเสวกามานิมนต์
แล้วพระองค์ทรงสั่งสองดาบส พร้อมกันหมดจะเข้าไปในสิงหล
วันสี่ค่ำเขาจะให้ไปสวดมนต์ เป็นวันต้นในงานการพิธี
แล้วให้จัดรถที่เคยเสด็จ จงพร้อมเสร็จเทียมม้าสารถี
กับรถทรงองค์ดาบสินี มาไว้ที่ศาลาหน้าอาราม
พวกเสนาสดับเสร็จรับสั่ง ก็เตรียมทั้งรถใช้ไว้ทั้งสาม
พวกมุนีนักสิทธ์คอยติดตาม เวลาสามนาฬิกาจะคลาไคล ฯ
ฝ่ายข้างวังลังกาอาณาจักร ก็พร้อมพรักเพรียกกันเสียงหวั่นไหว
เข้าโรงครัวคั่วผัดจัดกันไป บ้างเสร็จใส่จานชามเหมือนตามเคย
พวกโรงเครื่องข้างในสับไก่หมู เป็นคู่คู่พริ้งเพริศดูเปิดเผย
มีต้มแกงหลายอย่างต่างต่างเคย ทั้งนมเนยสารพางค์อย่างดีดี ฯ
จะกล่าวฝ่ายพระองค์ผู้ทรงพรต กับดาบสที่ถือเป็นฤๅษี
ครั้นรุ่งแจ้งแสงหิรัญขึ้นทันที มาพร้อมที่โรงฉันบรรณศาลา
เสพย์ผลไม้เผือกมันด้วยกันสิ้น พระทรงศีลเสวยพลันต่างหรรษา
สำเร็จกิจจากบรรณศาลา เสด็จมาทรงรถบทจร
ทั้งสองนางดาบสขึ้นรถเสร็จ ตามเสด็จพระมุนีบดีศร
กับพวกศิษย์เดินไปในดงดอน เลียบสิงขรแนวป่าพนาลัย
รถที่นั่งทั้งสามข้ามสิงขร ชะโงกชะง่อนเนินผาศิลาไศล
เข้าแดนดงตรงทางมากลางไพร ถึงเขาใหญ่ปากป่าไม่ช้าที
เข้าประเทศเขตแคว้นแดนสิงหล ประชาชนหมอบสะพรั่งทางวิถี
บ้างก็ตั้งเครื่องบูชาสุมาลี ประชาชีเปรมปราสถาพร ฯ
พระมุนินทร์ปิ่นเกล้าเจ้าจังหวัด บุรีรัตน์ภิญโญสโมสร
ป่างพระองค์ทรงภุชสุดสาคร เจ้านครกับพระวงศ์พงศ์ประยูร
เชิญเสด็จภูวไนยไปปราสาท กับสองนาฏตามพระปิ่นบดินทร์สูร
พระนักพรตหมดด้วยกันอันจำรูญ มาพร้อมมูลทุกหมวดเชิญสวดมนต์
ฝ่ายกษัตริย์ขัตติยาเสนาพร้อม เฝ้าพระจอมเจ้าบุรินทร์ปิ่นสิงหล
ป่างพระจอมมุนินทร์ปิ่นสกล ก็สวดมนต์กับฤๅษีที่ในปรางค์
ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์กับวงศา เสด็จมาหน้าชานพักตำหนักขวาง
ฟังสวดมนต์จนจบคำรพพลาง อนงค์นางเปรมปราในอารมณ์
ครั้นสวดจบครบสิ้นปิ่นกษัตริย์ ประจงจัดเหมือนอย่างปางปฐม
ครั้นรุ่งเช้าพระนักธรรม์ฉันอุดม ทุกหมู่กรมเล่นงานการประชัน
ครบเครื่องเล่นต่างต่างตามอย่างยศ ก็ปรากฏในกรุงไกรไอศวรรย์
ฝ่ายพระองค์ทรงศักดิ์พระนักธรรม์ พาแต่บรรดาฤๅษีเสร็จลีลา
ไปสิงคุตรกุฎีที่สถิต สำราญจิตมั่นใจในสิกขา
ตั้งครัดเคร่งบำเพ็งภาวนา โดยศรัทธาทุกทุกองค์ปลงอารมณ์
หมายนิพพานภาวนาให้ผาสุก คิดดับทุกข์ตัดธุระไม่สะสม
ยึดเอาทางไตรลักษณ์หักอารมณ์ ไม่นิยมเห็นแท้แน่ในใจ ฯ
จะว่าข้างลังกามหาสถาน ครั้นเสร็จการยกย่องสนองไข
พงศ์กษัตริย์เสด็จมาทูลลาไป เจ้าเวียงชัยส่งพลันมิทันนาน
นิเวศน์ใครไปถึงเหมือนหนึ่งคิด สำราญจิตปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ต่างไพบูลย์พูนสวัสดิ์ชัชวาล ทุกสถานนคราสถาพร ฯ
พระอภัยไปตั้งหลังบรรพต รักษาพรตพรหมจรรย์ด้วยพรรษา
รำภาสะหรีลีวันยุพาผกา คุมโยธาฝรั่งอยู่ทั้งพัน
สินสมุทรไปบำรุงกรุงผลึก ไปปราบศึกสืบวงศ์เผ่าพงศา
สุดสาครเสาวคนธ์สุมณฑา ครองลังกาผาสุกสนุกสบาย
พวกทมิฬกินปักษาชื่อวาโหม ไปพาราวาหุโรมส่งโสมถวาย
ทหารใหญ่อ้ายย่องตอดนั้นวอดวาย นางสุนีหนีกายสูญหายไป
พวกทมิฬกินปักษาชื่อวาโหม ไปพาราวาหุโรมส่งโสมถวาย
ทหารใหญ่อ้ายย่องตอดนั้นวอดวาย นางสุนีหนีกายสูญหายไป ฯ
“นิราศรักหักใจอาลัยหวน “นิราศรักหักใจอาลัยหวน
ไปพระแท่นดงรังตั้งแต่ครวญ มิได้ชวนขวัญใจไปด้วยกัน
ด้วยอยู่ห่างต่างบ้านนานนานปะ เหมือนเลยละลืมนุชสุดกระสัน
แต่น้ำจิตคิดถึงทุกคืนวัน จะจากกันเสียทั้งรักพะวักพะวน
ในปีวอกนักษัตรอัฐศก ชาตาตกต้องไปถึงไพรสณฑ์
ลงนาวาหน้าวัดพระเชตุพน”
แสนเอยแสนแขนง น้อยหรือแกล้งตัดพ้อเล่นต่อหน้า
ติเล็กติน้อยคอยนินทา ค่อนว่าพิไรไค้แคะ
พี่ก็ไม่หลีกเลี่ยงเถียงสักสิ่ง มันก็จริงกระนั้นนั่นแหละ
เจ้าเย้ยเยาะว่าเงาะไม่งามแงะ
แต่ปางหลังยังมีกรุงกษัตริย์ แต่ปางหลังยังมีกรุงกษัตริย์
สมมุติวงศ์ทรงนามท้าวสุทัศน์ ผ่านสมบัติรัตนานามธานี
๏ ฝ่ายพระจอมภูวดลกัมพลรัตน์ จอมกษัตริย์แต่งองค์ทรงภูษา
เสด็จขึ้นนั่งยังคอไอยรา ขุนเสนารีบเดินดำเนินพล
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรีทั้งเจ็ดทัพ เข้ารบรับทีละเหล่าอย่างกล่าวถวิล
แม้นกองไหนได้นิเวศน์เขตบุรินทร์ ทั้งยุพินก็จะได้ดั่งใจจง
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราเห็นข้าศึก เหี้ยมหาญฮึกขับโยธาทั้งหน้าหลัง
ให้ยิงปืนครื้นครั่นสนั่นดัง ทหารทั้งสองข้างต่างราวี
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต เข้านิเวศน์เวียงชัยอันไพศาล
ให้เลี้ยงดูหมู่พหลคนชำนาญ ที่ไปการสงครามตามสบาย
๏ ฝ่ายพระจอมนคเรศเกศกษัตริย์ ให้อั้นอัดร้อนจิตดั่งพิษฝี
ด้วยศัตรูหมู่พาลามายายี ออกต่อตีเล่าก็ยับอัปรา
๏ ฝ่ายเสนามาจัดตามรับสั่ง แล้วไปยังศาลเจ้าท้าวผีสิง
ให้พาพวกมดท้าวที่เข้าจริง อย่าแอบอิงมีรับสั่งจะฟังการ
๏ โหราเฒ่าเอาประนินทินออกสอบ ตามระบอบลัคนาในราศี
อาทิตย์จรถึงพฤหัสสวัสดี จะเปรมปรีดิ์วายร้อนผ่อนสบาย
๏ จะกล่าวถึงธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ เสวยสวัสดิ์อิ่มเอมเกษมสันต์
กับราเมศน้องยาไม่อาธรรม์ รู้รักกันสมประสงค์เพราะวงศ์วาน
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศิลป์นรินทร์รัตน์ โสมนัสปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ด้วยได้น้องตรองตริดำริการ กับอาจารย์ผู้วิเศษในเขตคัน
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต กับราเมศน้องชายเสร็จผายผัน
ต่างแต่งองค์ทรงเครื่องเรืองสุวรรณ สายกระสันพาหุรัดจำรัสพราย
๏ จะกล่าวข้างเจ็ดพาราที่มาล้อม เห็นทัพล้อมยกมาโกลาหล
จึ่งจัดแจงแต่งทหารยี่สิบคน ให้ปลอมปนลัดแลงเที่ยวแฝงฟัง
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ได้ทราบอรรถจึ่งพระองค์ทรงไอศูรย์
ให้ไต่ถามตามสำเนาเอาเค้ามูล เรื่องที่ทูลยุคเข็ญเป็นอย่างไร
๏ ฝ่ายพวกเหล่าจับได้พระไม่ฆ่า ต่างทูลลากลับไปแจ้งแถลงไข
กับกษัตริย์ทุกนิเวศน์เจ็ดเวียงชัย ตามที่ในเรื่องราวให้เจ้าฟัง ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์เจ็ดพาราโกรธาหนัก ต่างฮึกฮักอิศโรจิตโอหัง
ประมาทหมิ่นกันหนักหนาไม่น่าฟัง จะต้องตั้งราวีตีประจญ
๏ จะกล่าวฝ่ายภูมินทร์นรินทร์รัตน์ สองกษัตริย์ราเมศนเรศร
ให้ตระเตรียมโยธาพลากร อัสดรม้าที่นั่งดั่งจำนง
๏ จะกล่าวข้างทัพกษัตริย์เขาจัดเสร็จ พร้อมทั้งเจ็ดครึกครื้นถือปืนผา
ทั้งเสน่าหลาวโล่โตมรา ขึ้นขี่ม้ายกตามกันครามครัน
๏ ฝ่ายพระจอมราเมศเกศกษัตริย์ สดับอรรถแล้วจึ่งถามตามนุสนธิ์
ว่าตัวท่านมาทั้งนี้ยกรี้พล มาตีปล้นพาราเขาว่าไร
๏ ท้าวไกรจักรโกรธาร้องว่าเจ้า ดูถูกเราไว้ตัวยั่วโทโส
ยังเด็กน้อยกระจิหริดทำอิศโร มาวางโตเย้ยผู้ใหญ่ไม่ได้การ
๏ พระราเมศสุริย์วงศ์พงศ์กษัตริย์ จึงเอื้อนอรรถตอบความตามวิสัย
เรารบกันสองต่อสองทำนองใน อย่าให้ไพร่เหนื่อยยากลำบากเลย
๏ ฝ่ายท้าวไทนึกว่าเด็กเล็กเท่านี้ คงจะหนีไล่กลมดั่งลมหวน
พระเยื้องกลับรับหันด้วยคันทวน เสียกระบวนแทงเข้าอกพลัดตกตาย
๏ ท้าวกัมพลไล่พหลเข้าช่วยรบ ตีตลบโยธาทั้งหน้าหลัง
พวกทหารฟันตายวายชีวัง พวกที่ยังเหลือวิ่งเป็นสิงคลี ฯ
๏ ฝ่ายกษัตริย์ที่ยกมาพากันถอย เห็นเสียรอยกลับไปในวิถี
ต่างเข้าค่ายของตัวกลัวเสียที คิดราวีต่อไปดั่งใจปอง ฯ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นเหมราช เห็นอากาศค่อยสว่างที่หมางหมอง
ทางปราศรัยสองพระองค์จำนงปอง พระคุณของพ่อนี้ลบภพไกร
๏ ฝ่ายอนงค์องค์มิ่งมเหสี นางยินดีในอุราค่อยฝ่าฝืน
บรรเทาทุกข์ที่ประจำทุกค่ำคืน ค่อยแช่มชื่นในอุราแล้วว่าพลาง
๏ จะกล่าวข้างพวกกษัตริย์ให้ขัดแค้น จะตอบแทนเศร้าหมองไม่ผ่องใส
แต่ทัพเด็กยกมาตีก็มีชัย นึกเสียใจเจ็บอายหลายประการ
๏ ฝ่ายเสนีที่รักษาตามขอบเขต นำเอาเหตุไปประณตบทศรี
ทูลแถลงแจ้งความตามคดี พระภูมีทราบเรื่องเคืองพระทัย
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ชุลีหัตถ์ประนมก้มเกศา
ลูกจะขอฉลองคุณมุลิกา จะอาสาแทนพระองค์ออกสงคราม
๏ จะกล่าวข้างท้าวไพรชนยกพลออก มาถึงนอกเกิดโทโสโมโหหึง
ขับช้างต้นพลแสนแล่นตะบึง มาพักหนึ่งถึงที่รบสมทบพล
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ชวนกษัตริย์น้องชายดั่งใจถวิล
ขึ้นทรงช้างโดยจำนงดั่งองค์อินทร์ พร้อมกันสิ้นรถรัตน์อัสดร
๏ ฝ่ายท้าวไทไพรชนเร่งพลรบ เข้าสบทบแทงฟันผันผยอง
แกว่งอาวุธฉาดฉับเข้ารับรอง เสียงกึกก้องล้มตายลงหลายคน
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ หน่อกษัตริย์ฤทธิไกรไสหัตถี
พอใกล้ท้าวไพรชนหน้ามนตรี กล่าวคดีเยาะหยันจำนรรจา
๏ ท้าวไพรชนได้ฟังให้คั่งแค้น เด็กพูดแสนเจ็บจิตดั่งพิษศร
จึ่งร้องว่าฮ้าเฮ้ยเด็กปากบอน มาขอดค่อนให้ผู้ใหญ่เขาได้อาย
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ หน่อกษัตริย์ร่ายเวทวิเศษสนอง
เหมือนท่านครูสอนให้ดั่งใจปอง แล้วก็ร้องตวาดไปในณรงค์
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช สั่งอำมาตย์โห่ร้องกึกก้องเสียง
พากษัตริย์สองทัพกลับเข้าเวียง ให้ตั้งเลี้ยงพลไกรทั้งไพร่นาย
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร เธอแสนรักสองกษัตริย์สมมาดหมาย
แล้วโองการตรัสเฉลยภิเปรยปราย พ่อค่อยวายทุกขาที่อาวรณ์
๏ ฝ่ายพระหน่อบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ โองการตรัสชี้แจงแถลงไข
กับท่านครูผู้ปรีชาเสนาใน ให้รื้อค่ายยกเข้าเขตนิเวศน์วัง
๏ พวกข้าศึกเห็นทัพกลับไปสิ้น สมถวิลยินดีจะมีไหน
ครั้งนี้เราจะกระทำให้หนำใจ จะลุยไล่ให้กระทั่งถึงวังเวียง
๏ จะกล่าวข้างทัพกษัตริย์ที่จัดเล่า เข้าอยู่ป่าพุ่มไม้ไพรระหง
ครั้นรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยง พอค่ำลงยกอ้อมล้อมเข้าเมือง
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการยุทธ์ เตรียมอาวุธสาตราแต่มาถึง
จะคิดอ่านปล้นค่ายอย่าให้อึง เวลาถึงสามยามจะตามตี
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช สั่งอำมาตย์แต่บรรดาโยธาหาญ
ให้สมทบทัพใหญ่อันชัยชาญ ผูกคชสารพระที่นั่งอลังกรณ์
๏ ฝ่ายพระจอมราเมศเกศกษัตริย์ นรินทร์รัตน์ขัตติยาอัชฌาสัย
ทรงพระยาช้างต้นยกพลไกร สั่งมิให้พูดจาพลาพล
๏ ฝ่ายท่านท้าวจักรวรรดิลุกผวา เสียงโยธาโห่ลั่นสนั่นไหว
รับพระแสงแกว่งต้อนพลไกร ทั้งนายไพร่ออกประจญรณรงค์
๏ ฝ่ายท่านท้าวจักรวรรดิขึ้นอัศวราช ขุนอำมาตย์ป้องกันด้วยขันแข็ง
หนีออกจากหลังค่ายเห็นไฟแดง ก็ลัดแลงควบม้าอาชาไนย
๏ ฝ่ายเสนีที่เป็นใหญ่ฝ่ายทหาร คิดเห็นการจะแก้ไขดั่งใจหมาย
แล้วทูลว่าขอพระองค์จงอุบาย คิดแปลงกายเป็นไพร่เหมือนใจปอง
๏ จะกล่าวข้างสามพระองค์เธอทรงช้าง ไล่ขุนนางชาญกำแหงที่แข็งขืน
ต่างเข้าฟันกันตายในกลางคืน ทหารปืนต่างก็ยิงเป็นสิงคลี
๏ จะกล่าวข้างสามกษัตริย์ครั้นเลิกทัพ พากันกลับเข้านิเวศน์เขตมหา
พอรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยา พร้อมบรรดาไพร่พลสกลไกร
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต วายเทวษหม่นหมองค่อยผ่องใส
ด้วยจะได้สองนัดดาพระอภัย มาไว้ในนคราคงถาวร
๏ จะขอกลับจับความถึงสามทัพ ที่ตั้งรับล้อมปราการชานกรุงศรี
เห็นสี่ทัพยับย่อยป่นเต็มที จึงต้องรีรอฟังกำลังพล
๏ ฝ่ายท้าวไทได้เห็นสองสหาย รีบผันผายเชิญไปถึงในที่
แต่งไว้รับเชิญให้นั่งต่างยินดี สั่งเสนียกเครื่องเนื่องกันมา
๏ จะกล่าวในพารามหากษัตริย์ ยังข้องขัดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ด้วยข้าศึกยังไม่สิ้นเหมือนริ้นไร ฝ่ายท้าวไทเจ้าพาราตรัสหารือ
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศรู้เหตุสิ้น สมถวิลจะล้างศึกไม่นึกขาม
แกจึ่งว่าอย่าต้องพยายาม จะทำตามวิทยามหามนต์
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ประนมหัตถ์แล้วประมูลทูลฉลอง
ทานอาจารย์ขออาสาฝ่าละออง มิให้ต้องวุ่นวายกับไพร่พล
๏ การสำเร็จเสร็จสรรพกลับมาเฝ้า ต่างก้มเกล้าทูลพลันด้วยหรรษา
พระทราบสิ้นยินดีทั้งปรีดา ว่าเวลาพรุ่งนี้เช้าเราจะไป
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ เธอปรารภร้อนพระทัยรีบผายผัน
เสด็จลงจากมหาพลับพลาพลัน ไปหาท่านพรหเมศฟังเหตุการณ์
๏ ฝ่ายนิกรมพรหมประมูลทูลฉลอง ข้าขอรองบาทบงสุ์ที่ทรงถาม
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงพระนาม เสด็จตามตีต้อนในดอนดง
๏ จะกล่าวถึงสามท้าวแต่เช้าตรู่ หนีไปอยู่ปากทางหว่างวิถี
ริมหาดทรายชายทะเลกับเสนี ปล่อยพาชีเสียไปนั่งริมฝั่งชล
๏ พวกพาณิชเห็นสำคัญก็มั่นหมาย มันดีร้ายพวกเรือแตกแปลกภาษา
จำจะแล่นเข้าไปชายคงคา สั่งล้าต้าต้นหนคนสำคัญ
๏ ทั้งสามท้าวเศร้าใจอาลัยถวิล ไม่รู้สิ้นมุ่งมาดปรารถนา
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มกลัดอัดอุรา จึงปรึกษากันเบาเบาเมื่อเข้านอน
๏ จะกลับกล่าวเจ้าบุรินทร์เหมราช กับหน่อนาถนรินทร์รัตน์จำรัสไข
ทั้งราเมศสุริย์วงศ์ผู้ทรงชัย ยกพลไปตามศัตรูหมู่ไพริน
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต ถึงนิเวศน์เหมราพลางปราศรัย
กับท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิไกร ท่านว่าไว้สมคำที่รำพัน
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศทูลสนอง ไม่พักต้องตามไปอย่าได้ขาม
อันพวกพ้องของไพรินคงสิ้นนาม ถึงจะตามไปก็เหนื่อยทั้งเปื่อยการ
๏ ฝ่ายอนงค์องค์มิ่งมเหสี กับบุตรีรีบจรอาวรณ์หวัง
มารับเสด็จท่านท้าวเข้าในวัง พร้อมสะพรั่งล้วนอนงค์ทรงวิไล
๏ จะกล่าวฝ่ายอัศเรศเกศพัฒน์ หวนประหวัดร้อนเริงดั่งเพลิงผลาญ
พอพลบค่ำย่ำสนธยากาล ให้เดือดดาลแดดิ้นถวิลครวญ
๏ ฝ่ายพี่เลี้ยงนารีทั้งสี่สาว ต่างก็กล่าวทูลถามตามสงสัย
แม่กริ้วโกรธพนักงานประการใด จงโปรดให้ทราบเรื่องเคืองรำคาญ
๏ พระเทพินยินคำเขาร่ำปลอบ ให้ชื่นชอบถ้อยคำเขาร่ำเฉลย
แม้นจะปกปิดไว้ที่ไหนเลย จำจะเผยวัจนังฟังเขาดู
๏ นางฟังสี่พี่เลี้ยงเฉลยฉลอง ก็ถูกต้องในอุราอัชฌาสัย
ค่อยบางเบาเร่าร้อนอาวรณ์ใน ลุกขึ้นได้ทันทีค่อยปรีดา
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงอนงค์นาฏ ยุรยาตรมาพลันถือพานของ
ใส่สลาจัดสรรในพานทอง มีนางรองสาวใช้เดินไคลคลา
๏ นางพี่เลี้ยงกราบกรานตั้งพานพระศรี หมอบอยู่ที่ชานพักตำหนักขวา
พระปราศรัยไต่ถามตามกิจจา พี่ออกมาวันนี้ฉันดีใจ
๏ พี่เลี้ยงหมอบตอบสนองขอรองบาท มีโอกาสแล้วจะนำคำเฉลย
ค่ำวันนี้จะอุบายภิปรายเปรย แม้นนางเผยพจมานสถานใด
๏ พระฟังนางพลางตอบว่าขอบจิต ช่วยชีวิตน้องไว้อย่าให้สูญ
นางรับสั่งธิบดินทร์ปิ่นประยูร แล้วก็ทูลลาพาพวกนารี
๏ ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าสุธาวาส พระนุชนาฏหวนคิดจิตถวิล
จันทร์กระจ่างกลางเวหาหมดราคิน ยุพาพินเผยพระแกลแลตะลึง
๏ จะกล่าวข้างธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ดึกสงัดโหยหวนรัญจวนหา
ไม่เป็นอันบรรทมกรมอุรา ลงนิทราแล้วสะดุ้งจนรุ่งราง
๏ จะกล่าวฝ่ายนารีพระพี่เลี้ยง ประคองเคียงโฉมฉายสายสมร
ครั้นแจ่มแจ้งแสงสีรวีวร ต่างตื่นนอนลุกไปห้องแต่สองนาง
๏ พระฟังนางตั้งกระทู้ก็รู้สิ้น ที่เล่ห์ลิ้นอ้อมวงทรงพระสรวล
เขาย่อมว่ากระต่ายเฒ่าเจ้าสำนวน เราก็ควรจะทำเขลาพูดเคล้าคลึง
๏ นางพี่เลี้ยงได้สดับพลางรับของ ถือประคองกลับเข้าในไอศวรรย์
ขึ้นปราสาทพระธิดาวิลาวัณย์ บังคมคัลถวายแหวนแสนสบาย
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศแกหัวร่อ เมื่อคิดก่อได้ชำนาญสานไม่ไหว
ต้องหาคนแก่ชราว่ากระไร จะให้ไปช่วยสานรำคาญจริง
๏ พระฟังครูผู้ประสิทธิ์แกคิดให้ สบายใจกรุ่มกริ่มพลางยิ้มหัว
ชื่นอารมณ์สมปองหายหมองมัว เหมือนตีรั้วล้อมไว้คงได้การ ฯ
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีเกศพัฒน์ นางกษัตริย์ตรึกตรองทำของหวาน
เป็นเครื่องว่างกลางวันอันตระการ ให้พี่เลี้ยงเยาวมาลย์ลอบเอาไป
๏ จะของดบทเบื้องเรื่องนี้ก่อน จะกล่าวย้อนถึงพระยาพากันหนี
เดินสารเรือเข้าไปในนที พอราตรีเกิดลมแดงดั่งแสงเพลิง
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องนรินทร์รัตน์ หน่อกษัตริย์หมองหมางเพราะห่างเห
จะทูลขอทรงฤทธิ์คิดคะเน ให้ว้าเหว่วิญญาณ์ทุกราตรี
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช ภูวนาถสิ้นทุกข์เป็นสุขา
ครั้นรุ่งรางสางแสงพระสุริยา เธอตรึกตราที่จะบวงสรวงนคร
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช ขึ้นปรางค์มาศเนาวรัตน์ประภัสสร
พร้อมอนงค์นารีชุลีกร มีสุนทรตรัสสั่งให้ตั้งการ
๏ สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์ ถึงวันนัดเลี้ยงเหล้าข้าวขนม
ทุกหมู่หมวดกินอยู่ตามหมู่กรม เป็นบรมสุโขมโหฬาร
๏ ฝ่ายพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ จิตประหวัดมิได้วายเทวษหวน
เสวยพลางทางคิดจิตรัญจวน คะนึงนวลเนตรชะม้ายอาลัยวอน
๏ ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ เห็นหน่อกษัตริย์ลืมองค์เหมือนหลงใหล
ท้าวนิ่งดูรู้เชิงพระหน่อไท จนภูวไนยเสวยเสร็จสำเร็จการ
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ชุลีหัตถ์สมประสงค์จำนงสมร
จึ่งทูลขอกัลยาพะงางอน ดวงสมรวรนุชพระบุตรี
๏ ป่างพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ โสมนัสในพระทัยปราศรัยสาร
จึ่งว่าพ่อก็ประสงค์เหมือนวงศ์วาน ควรแก่การอยู่แล้วหนาอย่าปรารมภ์
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ โองการตรัสเล่าแจ้งแถลงสาร
แก่นุชนางโฉมเฉลาลำเพาพาล ว่ากุมารนรินทร์รัตน์กษัตรา
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีกรุงกษัตริย์ ได้ทราบอรรถสมจิตกนิษฐา
นางพี่เลี้ยงมาประมูลทูลกิจจา ดั่งธาราในสวรรค์ชั้นวิมาน
๏ ขุนนางรับโองการพระผ่านเกล้า มาสั่งเหล่าพวกชวากะลาสี
ให้ซ่อมแปลงแต่งกำปั่นให้ทันที พระภูมีตรัสใช้ไปลังกา
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์บดินทร์สูร ฟังเขาทูลปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
สั่งให้รับทูตาเข้ามาพลัน เร่งผายผันจัดแจงแต่งนาวา
๏ ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ โองการตรัสปราศรัยแล้วไต่ถาม
ว่าศัตรูราบเตียนเสี้ยนสงคราม หรือได้ความทุกข์อยู่ทุกผู้คน
๏ ขุนอาลักษณ์กราบกรานเปิดสารศรี อ่านคดีทูลแจ้งแถลงไข
ขอบังคมสมเด็จพระภูวไนย จงทราบใต้บาทาฝ่าละออง
๏ พระทรงฟังสังรเสริญหน่อกษัตริย์ ใครช่างจัดขอสู่คู่ให้หนา
เป็นเขยเขาเจ้าเมืองเหมรา กษัตราหน่อเนื้อเชื้อตระกูล
๏ พระทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ ช่างหมดจดดั่งจรุงปรุงเกสร
สมเป็นชาติกษัตราสถาวร เธออวยพรให้พิพัฒน์สวัสดี
๏ กรมท่าพาทูตไปกินเลี้ยง สำรับเรียงตามตำแหน่งทุกแห่งหน
เลี้ยงทั้งนายไพร่ทั่วทุกตัวคน เสร็จแล้วขนของลงไปส่งเรือ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ออกนั่งอาสน์พระโรงชัยพระทัยหวัง
ให้อ่านสารจักรพงศ์พระทรงฟัง อาลักษณ์บังคมคัลอัญชลี
๏ พระทรงภุชสุดสาครบวรนาถ สดับราชสารสมอารมณ์ประสงค์
ด้วยสมนามสมเนื้อในเชื้อวงศ์ ได้ดำรงรัตนาให้ถาวร
๏ ฝ่ายพวกทูตหยุดอยู่พอผ่อนพัก ในสำนักกรุงลังกามหาสถาน
พอหายเหนื่อยเมื่อยล้าห้าทิวาร ทูลลากลับไปสถานเหมรา
๏ ฝ่ายท่านท้าวทศวงศ์ผู้ทรงเดช เธอทราบเหตุเรื่องราวเพราะสาวสรรค์
ไปพูดจาบอกกล่าวต่างเล่ากัน พระทรงธรรม์ถามซักประจักษ์ความ
๏ ป่างพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ ฟังเธอตรัสหุนหันนึกหมั่นไส้
อนิจจังทุกขังเป็นอย่างไร ท้าวเธอไม่พูดจาน่ารำคาญ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงรมจักร พระทรงศักดิ์จรลีเข้าที่สรง
น้ำกุหลาบอาบอบตลบองค์ แล้วก็ทรงผลัดภูษาค่าบุรินทร์
๏ จะของดบทเบื้องเรื่องนี้ก่อน จะกล่าวย้อนถึงกรุงไกรไอศวรรย์
ลังกาเกาะนคเรศขอบเขตคัน ตั้งแต่วันรับสารการมงคล
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ ทูลลาบาทสามมุนินทร์กลับถิ่นฐาน
มาสั่งเหล่าเสนีปรีชาชาญ ให้จัดการซ่อมแปลงแต่งเภตรา
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ของดไว้ จะกล่าวไปในนิเวศน์ขอบเขตขัณฑ์
เหมรารังสีรวีวรรณ จัดแจงกันปลูกโรงงานการพิธี
๏ ขอกล่าวกลับจับความไปตามเรื่อง ถึงบาทเบื้องสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
ทั้งแปดเมืองแล่นหลามตามกันมา ข้ามมหาสาคโรชโลทร
๏ ฝ่ายพระจอมรมจักรนัคเรศ พระปิ่นเกศการะเวกมาเสกหลาน
ให้นัดดาสรงชลสุคนธ์ธาร พนักงานถวายเครื่องอันเรืองรอง
๏ ฝ่ายทั้งสองชนนีนารีรัตน์ ให้บุตรีศรีสวัสดิ์เข้าที่สรง
นางพี่เลี้ยงโฉมศรีสี่อนงค์ ช่วยสระสรงสุคนธ์ปนสุวรรณ
๏ ฝ่ายพระจอมมุนินทร์ปิ่นนักสิทธ์ สำรวมจิตประทานศิลพระชินศรี
แล้วก็สวดพร้อมกันหมดดาบสินี เจริญศรีศุภผลพระมนตรา
๏ ฝ่ายสองพระอัยกานราราช บรมนาถธิบดินทร์ปิ่นสยาม
ทรงเฉลิมเจิมนลาฏพระโฉมงาม กับนงรามวรนุชพระบุตรี
๏ ฝ่ายพระวงศ์พงศาคณาญาติ สถิตอาสน์เรียงรายทังซ้ายขวา
พวกตั้งเครื่องคาวหวานคลานเข้ามา ถวายจอมอิศราทุกเวียงชัย
๏ ฝ่ายพระจอมการะเวกรมจักร กษัตริย์ศักดิ์เฉลิมวังเธอทั้งสอง
จูงพระหลานเคียงข้างพลางประคอง ให้ขึ้นกองแท่นแก้วอันแพรวพราย
๏ ฝ่ายกษัตริย์ทุกพารามาอภิเษก มีของเอกจัดหามาทำขวัญ
ทั้งหลานตัวหลานสะใภ้ให้เหมือนกัน ล้วนจัดสรรเลือกหามาที่ดี
๏ จะขอกล่าวราวเรื่องการละเล่น ด้วยว่าเป็นข้อความตามวิสัย
ต้องชี้แจงแต่พอแจ้งประจักษ์ใจ โดยวิสัยบทเบื้องเรื่องบุราณ
๏ ฝ่ายพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์ราช ลงจากอาสน์มาประณตบทศรี
สองมาตุรงค์องค์พระชนนี นางเปรมปรีดิ์ตรัสว่าด้วยอาวรณ์
๏ ศศิธรจรดับลงลับฟ้า พระสุริยาเยื้องเยี่ยมเหลี่ยมไศล
กากระเหว่าเร้าเร่งอโณทัย สกุไณโผผินบินทะยาน
๏ ฝ่ายกษัตริย์การเสร็จเสด็จกลับ ต่างคำนับรีบไปไอศวรรย์
ทุกไทท้าวเจ้านิเวศน์ขอบเขตคัน ลงกำปั่นข้ามมหาชลาลัย
๏ ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ คิดจะจัดแจงคู่ให้สู่สมาน
กับราเมศหน่อไทอันชัยชาญ ได้สมานร่วมพงศ์กับวงศ์เรา
๏ ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ ฟังนางกษัตริย์ทูลแจ้งแถลงไข
พระจึ่งมีพจมานโองการไป ข้านึกได้จริงแล้วเจ้าเยาวมาลย์
๏ ฝ่ายนิกรมพรหเมศประจักษ์แจ้ง ไม่เคลือบแคลงแกเห็นดีสี่สถาน
คือจะได้ปราบอรินทร์ทมิฬมาร อีกประการหนึ่งก็นางสำอางจริง
๏ พระราเมศสุริย์วงศ์ทรงสดับ ครูเล่ากับแจ้งคำนำเสนอ
ให้อิ่มเอมเปรมในพระทัยเธอ ด้วยครูเอออวยลงเห็นคงดี
๏ ครั้นรุ่งเช้าเจ้ากรุงเหมราช ยุรยาตรจากแท่นทองอันผ่องใส
เสด็จออกพระโรงคัลด้วยทันใด เสนาในกราบก้มบังคมคัล
๏ ฝูงกระโห้โลมาแลราหู เป็นหมู่หมู่ว่ายเรียงเคียงสลอน
ฉนากฉลามตามกันเที่ยวสัญจร กุเราซอนว่ายซนปนอินทรี
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช ท้าวประพาสในมหาชลาสินธุ์
ตามเกาะแก่งแห่งห้องท้องวาริน ไม่รู้สิ้นในมหาชลาลัย
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน ธิบดินทร์ภิญโญสโมสร
เสด็จมากราบก้มประนมกร เชิญภูธรเหมราไปธานี
๏ ฝ่ายโฉมยงองค์ประไพมเหสี พาบุตรีมาเฝ้าปิ่นบดินทร์สูร
พระบิตุลาปราศรัยอันไพบูลย์ ตามประยูรสุริย์วงศ์เป็นพงศ์พันธุ์
๏ ฝ่ายพระครูรู้แจ้งไม่แคลงจิต คงสมคิดหน่อไทแล้วไขขาน
จึ่งทูลว่าข้าจะขอพยาบาล มิให้นานเนิ่นช้าอย่าปรารมภ์
๏ ฝ่ายพระจอมราชัยอภัยนุสิน พระภูมินทร์จัดแจงแต่งสิ่งของ
ให้ชาวเครื่องต้นทำไว้สำรอง ล้วนข้าวของต่างต่างที่อย่างดี
๏ ฝ่ายพระจอมเวียงชัยอภัยนุสิน สมถวิลบพิตรอดิศร
หมอเขารับพยาบาลพระมารดร มีสุนทรพจนารถประภาษพลัน
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญการรักษา ถวายยาเข้าดีเกลือเจือมะขาม
ละลายโอสถที่สองทองเนื้องาม ยาที่สามแทรกโสมพิมเสนโรย
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นเหมราช บังคมบาทคืนหลังไปปรางค์ศรี
กับพระหน่อราเมศจรลี ไปสู่ที่แท่นรัตน์ชัชวาล
๏ ข้างนงคราญมารดากรุงกษัตริย์ ท่านหมอจัดแจงโอสถบดถวาย
ที่โรคร้อนผ่อนเบาบรรเทาคลาย ค่อยสบายพ่วงพีมีกำลัง
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นเหมราช เห็นสมมาดคิดไว้ไม่หน่ายหนี
เขาเกาถูกที่คันขยันดี ท้าวเปรมปรีดิ์ชื่นชอบตอบสุนทร
๏ ฝ่ายนิกรมชมว่าพระองค์คิด สมเหมือนจิตข้าตรองไม่หมองศรี
เด็กต่อเด็กช่างเป็นไรทำไมมี ใครไม่ตรีชาชั่วให้มัวมน
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช ภูวนาถลงบัลลังก์ที่นั่งหงส์
มเหสีเจ้าจอมหม่อมอนงค์ พากันลงลำที่นั่งสะพรั่งพรู
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ยกไว้ก่อน จะกล่าวย้อนถึงประเทศขอบเขตขัณฑ์
เมืองบุรำสำปะหนาสาละวัน เป็นจอมจันตประเทศเขตนคร
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน พระภูมินทร์จากปรางค์ทองอันผ่องใส
เสด็จออกพระโรงคัลด้วยทันใด เสนาในทูลแถลงแจ้งยุบล
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ องค์ราเมศกับท่านครูรู้นิสัย
เห็นได้ช่องตรองตริดำริไป จะอาสาท้าวไทผลาญทมิฬ
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร เธอถามซักเพราะยังคิดกังขา
ยังไม่แจ้งว่าประสิทธิ์วิทยา เห็นวิชาแต่ข้างหมอพอชำนาญ
๏ ฝ่ายท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท สำแดงเดชทูลลามาหน้าฉาน
เข้านั่งในที่สงัดตัดรำคาญ อ่านโองการตามตำราบูชาเชิญ
๏ ฝ่ายท้าวไทอภัยนุสินปิ่นกษัตริย์ ขึ้นปรางค์รัตน์ทุกข์ทอดฤทัยถอน
ไปอยู่ที่นงคราญผู้มารดร ทั้งอัปสรสาวสุรางค์นางกำนัล
๏ จะกล่าวฝ่ายท่านครูผู้วิเศษ ชำนาญเวทรู้สิ้นถิ่นวิถี
ออกจากธาตุกสิณแกยินดี ลุกมาที่หน่อกษัตริย์ขัตติยา
๏ สมเด็จท้าวเจ้าพิภพสบสมัย ตกพระทัยเต็มประดาเห็นฟ้าเหลือง
คิดว่าโจรจุดไฟเข้าในเมือง ร้องเรียกเครื่องเตรียมที่จะหนีไป
๏ ฝ่ายขุนนางกรมวังพวกข้างหน้า เอากิจจาบอกเข้าไปดั่งใจประสงค์
ให้กราบทูลจอมกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ ว่าโจรแตกแหลกลงทั้งทัพชัย
๏ ฝ่ายพระจอมเวียงชัยอภัยนุสิน ได้ทราบสิ้นตรัสโอ้สโมสร
จับพระแสงตรีเพชรเสด็จจร จากบรรจถรณ์ออกนั่งยังพระโรง
๏ ป่างพระจอมนครามหากษัตริย์ โองการตรัสปรึกษาว่าไฉน
จะเข่นฆ่าเสียทั้งนั้นหรือฉันใด ตามแต่ใจท่านผู้เฒ่าเราจะทำ
๏ พระจอมวังสั่งว่าถ้าเช่นนั้น ไปพามันมาที่หน้าพลับพลาศรี
ให้ตั้งความสัจจาอย่าช้าที พระภูมีเสด็จมาพลับพลาพลัน
๏ อ้ายนายโจรกราบก้มประนมสนอง ข้าขอรองบงกชบทศรี
แม้นทรงธรรมกรุณาไม่ฆ่าตี พระคุณมีเหลือล้นคณนา
๏ พระทรงฟังสั่งให้ทำน้ำพิพัฒน์ เสนาจัดตามรับสั่งดั่งถวิล
โปรดให้ถอดนายโจรใจทมิฬ พร้อมกันสิ้นถือน้ำตามทำนอง
๏ ฝ่ายพระจอมนฤเบศเกศกษัตริย์ โสมนัสเปรมปรีดิ์จะมีไหน
เสด็จขึ้นปรางค์มาศปราสาทชัย เข้าข้างในแจ้งยุบลพระชนนี
๏ ฝ่ายนางนาฏชนนีศรีสวัสดิ์ พลางตอบอรรถลูกยาแล้วว่าขาน
ควรจะไว้สืบพงศ์เป็นวงศ์วาน ให้สมการในที่เขามีคุณ
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรอภัยนุสิน พระภูมินทร์ไม่จำนงทรงพระสรวล
จึ่งตอบต่อข้อความตามกระบวน ต้องใคร่ครวญให้รู้วงศ์พงศ์ประยูร
๏ พระชนนีตอบคำเขาร่ำว่า มีแต่พร้าขัดหลังเขายังให้
จะหาวงศ์เทวดาหรืออย่างไร จึ่งจะให้ลูกสาวของเจ้าครอง
๏ พระจอมวังฟังชนนีตรัส ครั้นจะปัดเสียไม่รับเธอนับถือ
ต้องโอนอ่อนผ่อนผัดพอฟัดครือ จะว่าดื้อแก่ผู้ใหญ่ดูไม่ควร
๏ ป่างพระจอมภพไกรอภัยนุสิน เป็นสุดสิ้นรังเกียจการเดียดฉันท์
เสด็จออกสั่งมหาเสนาพลัน ให้ไปทูลทรงธรรม์ท้าวกัมพล
๏ ฝ่ายพระจอมภูวดลกัมพลรัตน์ ได้ทราบอรรถชื่นชมสมถวิล
สั่งให้พวกเสนาในธานินทร์ ไปทุกถิ่นนคเรศเขตนคร
๏ ครั้นจะจักจาระไนไปทุกแห่ง ก็รู้แจ้งกันอยู่หมดตามยศถา
ขอตัดบทลงเสียบ้างหลายครั้งครา จะพรรณนาไปทุกแห่งเหมือนแกงเย็น
๏ ถึงวันศุกร์ที่ประสงค์ส่งเจ้าสาว ไปว่ากล่าวฝากฝังอย่างประถม
พระราเมศเร่งรื่นชื่นอารมณ์ แล้วบังคมชนนีชุลีกร
๏ ฝ่ายกษัตริย์แต่บรรดามาอภิเษก อติเรกทุกเวียงชัยประไภศร
ครั้นเสร็จสรรพการประชุมสยุมพร กลับนครคืนเขตนิเวศน์วัง
๏ จะกลับกล่าวราวเรื่องนรินทร์รัตน์ หน่อกษัตริย์สมมาดปรารถนา
ทูลลาท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นประชา ไปรัตนานคเรศนิเวศน์วัง
๏ จะกล่าวถึงสังฆราชพระบาทหลวง ค่อยสร่างทรวงอยู่ประเทศเขตสถาน
เมืองโรมพัฒน์เจ้าพาราเรียกอาจารย์ วิชาการสารพัดแกจัดเจน
๏ บาทหลวงเฒ่าชี้แจงแถลงกิจ ให้สานุศิษย์เอาธุระการสะสม
เจ้าดาวิดจึ่งว่าอย่าปรารมภ์ ข้าจะก้มหน้าตรองฉลองคุณ
๏ บาทหลวงฟังคั่งแค้นแหงนชะแง้ แค้นด้วยแก่โกโรโมโหหึง
แต่ใจคอยังฉกรรจ์ไม่พรั่นพรึง นั่งรำพึงถึงนิเวศน์เขตลังกา
๏ อันบทเบื้องเรื่องนี้ยกไว้ก่อน จะกล่าวย้อนถึงลังกามหาสวรรค์
นางโฉมยงสุลาลีเจ้ามีครรภ์ พร้อมพร้อมกันกับรำภาพะงางอน
๏ ขอกล่าวกลับจับเรื่องเมืองวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์พราหมณ์เทศวิเศษศรี
บริบูรณ์มั่งคั่งทั้งบุรี ประชาชีหรรษาสถาวร
๏ สมเด็จท้าวเจ้าพาราวายุภักษ์ พระทรงศักดิ์ธิบดินทร์ปิ่นไอศูรย์
จัดเสนีที่ยิ่งใหญ่อันไพบูลย์ กับประยูรญาติวงศ์ในพงศ์พันธุ์
๏ เรือก็แล่นเลยลัดตัดละเมาะ ตามแก่งเกาะสัตว์หลายอย่างต่างภาษา
ตัวเป็นหอยหน้าเป็นเนื้อเป็นเสือปลา หัวเป็นลาตัวเป็นปูดูพิกล
๏ ฝ่ายกษัตริย์ภัทวงศ์ผู้ทรงเดช ถึงประเทศนครามหาศาล
จึ่งสั่งให้เสนีปรีชาชาญ ไปว่าขานแก่ฝรั่งริมฝั่งชล ฯ
๏ ฝ่ายเสนาน้อมคำนับอภิวาท ขึ้นบนหาดเดินไปทางกลางถนน
ถึงตึกตั้งพวกฝรั่งเข้าบัดดล แจ้งยุบลว่าจะจ้างนำทางไป
๏ ฝ่ายหน่อกษัตริย์ภัทวงศ์ตรงไปหา ท่านพฤฒาปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
เชิญยับยั้งอยู่ที่นี่สักสี่วัน ตัวข้านั้นจะตั้งงานการพิธี
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์ สั่งให้จัดของบูชาสถาผล
ใส่พานทองตามกันไปทั้งไพร่พล ชวนกันขนของไปวางกลางพิธี
๏ ฝ่ายพระหน่อภัทวงศ์ทรงสดับ จึ่งบังคับแก่อาณาปรีชาเฉลิม
แวะเข้าไปซื้อหาลงมาเติม พอเจือเจิมกว่าจะได้ไปพารา
๏ ฝ่ายพระจอมอิศรามหากษัตริย์ โองการตรัสความนิเวศน์ขอบเขตขัณฑ์
ตามประเพณีมาโดยสามัญ ทุกทุกวันมิได้ขาดราชการ
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นกษัตริย์ สดับอรรถทราบประสงค์ทรงขานไข
ว่าอกเขาอกเราเศร้าฤทัย เคยพลัดไปเหนื่อยยากจากนคร
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอดิศร ค่อยสร่างร้อนคลายทุกข์สุขเกษม
จี่งปราศรัยเสนีด้วยปรีดิ์เปรม เธออิ่มเอมทั้งมหาเสนาพลัน
๏ กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ ตรัสประภาษโดยในพระทัยถวิล
เขาภักดีจะมาหาในธานินทร์ โดยถวิลรับมาอย่าช้าที
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤบาลชาญสมร ก็บทจรสมจิตที่คิดหวัง
เสด็จลงที่นั่งศรีมีบัลลังก์ พร้อมสะพรั่งเสวกามาในเรือ
๏ ป่างพระองค์ผู้ดำรงมไหสวรรย์ จรจรัลออกที่นั่งดั่งถวิล
ให้เชิญหน่อนาถท้าวเจ้าบุรินทร์ มาทั้งสิ้นกับมหาเสนาใน
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร เธอพิศพักตร์หน่อกษัตริย์ประภัสสร
ฉวีวรรณลักขณาสถาพร ไม่แง่งอนราบคาบสุภาพดี
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ขึ้นปรางค์มาศรจนามุกดาหาร
ดำรัสสั่งเหล่านางพนักงาน จัดเครื่องอานออกไปดั่งใจจง
๏ ฝ่ายพระจอมนครามหากษัตริย์ ออกแท่นรัตน์ลายกระหนกวิหคเหิน
สั่งเสนีผู้ใหญ่ให้ไปเชิญ องค์เจริญหน่อกษัตริย์ภัทวงศ์
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ตรัสประภาษเรียกหน่อกษัตริย์ศรี
มาเสวยด้วยกันในทันที พระภูมีแสนสงสารดั่งว่านเครือ ฯ
๏ ฝ่ายทั้งสองมเหสีอารีรัก ได้ยลพักตร์งามละไมวิไลเหลือ
ดูผิวพรรณผุดผ่องดั่งทองเจือ สมเป็นเชื้อพงศ์กษัตริย์ขัตติยา
๏ ฝ่ายเสาวคนธ์มณฑาสุลาลี ต่างเปรมปรีดิ์ชื่นชมภิรมย์ขวัญ
เชิญเสวยของตระการเครื่องหวานมัน เหมือนพงศ์พันธุ์กันเองอย่างเกรงใจ
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ จะยุรยาตรไปที่ธารละหานหิน
ชมแก้วเก็จเพชรสีมณีนิล ที่ก้อนศิลาลายข้างท้ายเมือง
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร ชวนสองนาฏนงลักษณ์ดวงสมร
กับบุตรีนางลาลีวันอันบวร เสด็จจรทรงรถาแล้วคลาไคล
๏ ฝ่ายพระปิ่นลังกาอาณาจักร โองการทักปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
แล้วชวนให้ไปบวงสรวงเทวัญ ที่เชิงชั้นเขาย้อยอันพร้อยพราย
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงมไหสวรรย์ ให้เลือกสรรเพชรที่ดีสีสยาม
ประทานหน่อภัทวงศ์ผู้ทรงนาม ที่เงาวาวรู้ร่วงดวงมณี
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์ คิดประหวัดหวนให้ฤทัยถวิล
ถึงนงนุชกัลยายุพาพิน แทบจะดิ้นแดโดยโหยรัญจวน
๏ ฝ่ายพราหมณ์เฒ่าเข้าใจจึ่งไต่ถาม พระแจ้งความให้แกฟังที่กังขา
พฤฒาเฒ่าเข้าใจในตำรา ดวงชะตาภัทวงศ์คงจะดี
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสมร ยิ่งอาวรณ์หวาดไหวพระทัยหวาม
ให้ค้นคว้าหาที่ไหนไม่ได้ความ นางโฉมงามร้อนรนกระวนกระวาย
๏ นางฟังดูรู้ว่าเขารู้เท่าถึง ที่รุมรึงทรวงเศร้าเล่าแถลง
เอาความลับทับทวีออกชี้แจง จะแอบแฝงอยู่ก็เห็นไม่เป็นการ
๏ นางพี่เลี้ยงฟังสุบินไม่กินแหนง ก็รู้แจ้งมั่นคงไม่สงสัย
ตำราฝันว่าผู้ชายเขาใส่ใจ แม้นออกไปคงจะสมอารมณ์ตรอง
๏ ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงเฝ้าเคียงอาสน์ เห็นหน่อนาถทุกข์ใจนั้นใหญ่หลวง
จึ่งทูลว่าอย่าระทมตรมพระทรวง จะดับง่วงเหงาใจให้หายประชวร
๏ ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นสิงหล ภูวดลเสด็จมาเวลาสาย
พร้อมพหลพลไกรทั้งไพร่นาย น้อมถวายอภิวาทบาทบงสุ์
๏ ฝ่ายพระหน่อนฤเบศเกศกษัตริย์ พอยลมิตรจิตประหวัดแล้วทอดถอน
แม้นมิห่วงบิตุรงค์องค์มารดร ไม่จากจรนครังกรุงลังกา
๏ ฝ่ายโฉมสร้อยสุมาลัยประไพพักตร์ นางนงลักษณ์ร้อนจิตดั่งพิษฝี
พอสบเนตรอภิวันท์อัญชุลี ไม่พาทีอัดอั้นตันอุรา
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นนิเวศน์ พระทรงเดชเสด็จไปส่งเหมือนวงศา
ออกจากวังพรั่งพร้อมขุนเสนา ทรงรถาไปถึงด่านชานบุรินทร์
๏ ฝ่ายพระจอมลังกามหากษัตริย์ กลับจังหวัดขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
สุขเกษมเปรมปราสถาวร ด้วยสองนางบังอรในปรางค์ปรา ฯ
๏ จะกล่าวกลับจับเรื่องเมืองวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์สูงชาติวาสนา
เมื่อให้หน่อภัทวงศ์องค์บุตรา ไปวันทาเทวฐานเห็นนานครัน
๏ ป่างพระปิ่นนคเรศเกศกษัตริย์ โทมนัสมิได้แจ้งแห่งนุสนธิ์
จึงให้หาโหรามาบัดดล พระจุมพลตรัสถามตามสงกา
๏ ฝ่ายพระจอมภพไกรยังไม่หวัง จึ่งตรัสสั่งสามนต์คนทั้งหลาย
ให้ไปหามดท้าวลงเจ้านาย จะได้ทายให้ตระหนักประจักษ์ความ
๏ ฝ่ายอีเฒ่ามารยาหลับตานิ่ง จะบอกจริงจำไว้อย่าใหลหลง
กำปั่นแตกแต่ไม่ตายวายชีวง ไปอยู่ดงแดนป่าพนาลัย
๏ จะกล่าวสามกำปั่นที่พรายพลัด ระลอกซัดไปตามสายน้ำไหล
สิบสามวันถึงนิเวศน์เขตกรุงไกร สุลาลัยเมืองด่านชานบุรินทร์
๏ ฝ่ายเทวาอารักษ์ลักษมี ออกจากที่แท่นจำลองแล้วร้องถาม
ว่าจะไปไหนจงแจ้งแสดงความ ดั่งเราถามบอกไปเหมือนใจจง
๏ ฝ่ายเทพาอารักษ์ลักษมี ยกหัตถ์ชี้บอกให้ดั่งไต่ถาม
รีบไปทางทิศใต้จะได้ความ ไปอีกสามวันจะพบประสบกัน
๏ จะกล่าวข้างกำปั่นสุวรรณหงส์ ใช้ใบตรงออกชะวากจากสิงขร
พอรุ่งรางสว่างสีรวีวร ก็รีบจรลมจัดสนัดใบ
๏ ฝ่ายพระหน่อภัทวงศ์พงศ์กษัตริย์ โทมนัสมาในทางหว่างวิถี
พอโพล้เพล้เวลาในราตรี พระภูมีสถิตนั่งบัลลังก์ทอง
๏ พระจอมวังยินดีเป็นที่สุด ไม่ยั้งหยุดเรียกหาสารถี
ให้เทียมราชรถาผูกพาชี จะจรลีลงไปด่านชานชลา
๏ ฝ่ายพระจอมนครินทร์ปิ่นวายุภักษ์ เห็นลูกรักภิญโญสโมสร
จึ่งตรัสว่าแต่เจ้าไปไกลนคร พ่อนี้ร้อนรนใจไม่สบาย
๏ พระฟังทูลพูนสวัสดิ์เหมือนฉัตรชั้น มากางกั้นดีพระทัยเป็นใหญ่หลวง
เสด็จกลับกับพหลพลทั้งปวง ครรไลล่วงกลับหลังทั้งกุมาร
๏ ป่างพระสุดสาครบวรนาถ ตรัสประภาษให้อ่านสารนุสนธิ์
ขุนอาลักษณ์กราบกรานอ่านยุบล ในเบื้องต้นศุภลักษณ์อักขรา
๏ ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์ ได้ทราบอรรถยินดีจะมีไหน
ดั่งได้ผ่านฟากฟ้าสุลาลัย อิ่มฤทัยเปรมปราสถาวร
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์เร่งรัดจัดข้าวของ
ให้เอากำปั่นใหญ่ใส่เครื่องทอง ทั้งสิ่งของจัดใส่ในเภตรา
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราวายุภักษ์ ทูลขอองค์นงลักษณ์วิไลฉวี
สุมาลัยนงนุชพระบุตรี ไปเป็นศรีสุณิสาให้ถาวร
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ เสด็จลีลาศกับกษัตริย์ราชหงส์
ทั้งพระหน่อศรีสวัสดิ์ภัทวงศ์ ไปเฝ้าองค์พระนักสิทธ์ผู้บิดร
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ ตื่นไสยาสน์ออกโรงฉันด้วยหรรษา
สถิตแท่นแผ่นเผินเนินศิลา เห็นกษัตริย์สองรามาบังคม
๏ ฝ่ายพระปิ่นนคราวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์ภิญโญสโมสร
เธอชื่นชมเปรมปรีดิ์ชุลีกร ทูลลาจรจากบรรณศาลา
๏ จะกล่าวฝ่ายทุกพาราคณาญาติ ได้ทราบบาทบงกชบทศรี
ก็ต่างองค์ต่างมาทุกธานี ถึงบุรีลังกาสถาพร
๏ ฝ่ายนางนาฏเสาวคนธ์วิมลพักตร์ กับนงลักษณ์มารดาของมารศรี
จึ่งจัดแจงแต่งตัวให้บุตรี แล้วจรลีพาไปในปรางค์ปรา
๏ อโณทัยไขแสงแจ้งกระจ่าง พื้นนภางค์เรืองรองท้องเวหา
กาดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริยา สกุณาโผผินบินทะยาน
๏ จะกลับกล่าวราวเรื่องพระสังฆราช แกอาฆาตพวกไทยดั่งไม้ขอน
มาทุ่มทับอกใจให้อาวรณ์ จะนั่งนอนไม่เป็นสุขทุกทิวา
๏ ฝ่ายไทท้าวโรมพัฒน์เขาสัตย์ซื่อ ด้วยนับถือทั่วจังหวัดไม่ขัดขืน
จึงตรัสสั่งเสนาว่ามะรืน เร่งจัดปืนผาใส่ในเภตรา
๏ กษัตริย์สุดสาครบวรนาถ ตรัสประภาษแก่เจ้าท่าชลาไหล
มันเป็นคนเจ้าสำนวนพูดกวนใจ ครั้นจะให้มันเข้ามาในธานี
๏ ขุนเสนีที่จะไปการรับสั่ง ก็ถอยหลังมาเรียกคนพหลทหาร
ขึ้นขี่ขับมิ่งม้าอาชาชาญ ลงไปด่านปากน้ำที่สำคัญ
๏ เจ้าบาทหลวงดาวิดเรียกศิษย์หา คำนับลาขุนนางพลางสนอง
ถ้าแม้นท่านจะสงสัยในทำนอง ขอเชิญลองลงไปในเภตรา
๏ ฝ่ายเสนีที่มารับกับบาทหลวง ตามกระทรวงเช่นกับผู้มาสู่หา
ด้วยมิได้ไปเฝ้าเจ้าพารา ต่างพูดจาข้อคำนำยุบล
๏ ฝ่ายดาวิดคิดเห็นไม่เป็นผล ดูเล่ห์กลปึกแผ่นยังแน่นหนา
อันเราเปรียบเหมือนทูตมาพูดจา ไม่เห็นท่าทางไหนจะได้เมือง
๏ ฝ่ายพระจอมนคราเมืองวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์สุริย์วงศ์พระทรงศร
พลางทูลองค์เชษฐาสุดสาคร จะทุกข์ร้อนไปทำไมกับไพรี
๏ ฝ่ายพระสุดสาครถาวรสวัสดิ์ ฟังกษัตริย์เกี่ยวดองค่อยผ่องใส
จึ่งตรัสว่าถ้ากระนั้นจงรีบไป อย่านอนใจแก่ศัตรูหมู่อรินทร์
๏ ฝ่ายพระปิ่นกษัตราเมืองวายุภักษ์ พระทรงศักดิ์รีบไปในมหา
วิถีแถวทะเลลมยมนา ถ้วนสิบห้าวันเข้าอ่าวนคร ฯ
๏ ฝ่ายดาวิดศิษย์พระสังฆราช ล่วงลีลาศมาทางหว่างสิงขร
บรรลุถึงโรมพัฒน์ตัดสันดอน เข้านครทอดท่าหน้าบูรินทร์
๏ ฝ่ายท่านท้าวเจ้าพาราจึ่งว่าขาน ขอรับภารธุระดั่งที่กังขา
เสียแรงท่านได้มาอยู่เป็นครูบา จะไปตีลังกาฉลองคุณ
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์โรมพัฒน์ สั่งให้จัดกำปั่นรบทั้งหลบหนี
เกณฑ์หัวเมืองแขกชวาทุกธานี จะไปตีลังกาให้อาจารย์
๏ ฝ่ายตาเฒ่าสังฆราชพระบาทหลวง แกอิ่มทรวงปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
ตื่นจากที่ดีใจใครจะปาน รีบลนลานลงกำปั่นด้วยทันที
๏ จะกลับกล่าวเจ้าพาราวายุภักษ์ กษัตริย์ศักดิ์จอมนิเวศน์ข้างเพทไสย
ให้หาครูรู้วิชาพาเอาไป ยังกรุงไกรลังกาสี่ห้าคน
๏ จะกล่าวข้างสังฆราชพระบาทหลวง แกอิ่มทรวงสมปองที่หมองหมาง
ยกทัพใหญ่มาในวิถีทาง พร้อมขุนนางเจ้าพาราปรึกษากัน
๏ ฝ่ายท่านพราหมณ์ผู้ประสิทธิ์ฤทธิเวท ไปดูเขตสันดอนสิงขรขัน
ตรงปากอ่าวยาวใหญ่แลไกลครัน จะป้องกันที่ตรงนี้แล้วชี้แจง
๏ ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ แจ่มจำรัสรุ่งสางกลางเวหน
สองกษัตริย์อ่าองค์แล้วสรงชล ทรงเครื่องต้นสำหรับออกทัพชัย
๏ ฝ่ายกษัตริย์สองพระองค์ขึ้นทรงรถ พร้อมกันหมดหน่อนาถราชหงส์
ยกกองทัพขับพหลรณรงค์ ก็รีบตรงไปปากน้ำที่สำคัญ
๏ จะกลับกล่าวราวเรื่องพระบาทหลวง แต่แล่นล่วงมาในทางกลางมหา
ข้ามละเมาะเกาะแก่งตำแหน่งมา จวนจะถึงลังกาเวลาเย็น
๏ ฝ่ายบาทหลวงอยู่ในห้องจึ่งร้องถาม เขาบอกความให้ฟังนึกกังขา
เอ๊ะชะรอยคนดีจะมีมา ทำวิชาเป็นแท้แน่แก่ใจ
๏ ฝ่ายสององค์ทรงเดชเกศกษัตริย์ ทรงกัณฐัศว์เสด็จมาหน้าสิงขร
ทั้งรี้พลเสนาประชากร พร้อมนิกรดาษดามาประชุม ฯ
๏ ฝ่ายสังฆราชบาทหลวงลงง่วงเหงา ให้โศกเศร้าร้อนใจดั่งไฟสุม
ระอาอ่อนถอนใจใหญ่ให้ประชุม เรือชุมนุมกองทัพกลับนคร
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าพาราโรมพัฒน์ ให้รีบรัดตัดข้ามสำปันหนา
ถิ่นประเทศเขตแคว้นแดนพารา แต่บรรดาเรือรบสมทบกัน
๏ จะกล่าวข้างลังกาอาณาจักร พระปิ่นปักอิศรามหาสถาน
เลิกพหลพลไกรอันชัยชาญ กลับสถานเปรมปราสถาวร
๏ ฝ่ายพระจอมนคราวายุภักษ์ เสด็จสำนักปราสาททองอันผ่องใส
มาอยู่สามเดือนตราจะลาไป ยังกรุงไกรวายุภักษ์นัครา
๏ ฝ่ายเสนีผู้รับสั่งมาตั้งขน เรียกผู้คนแบกหามตามไสว
บรรทุกลำกำปั่นด้วยทันใด พลไกรลงประจำในลำทรง
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงไอศวรรย์ จรจรัลออกที่นั่งสั่งให้หา
พวกอำมาตย์เสนีผู้ปรีชา ให้เตรียมราชรถาอย่าช้าที
๏ ฝ่ายพระจอมอิศรามหากษัตริย์ เจ้าจังหวัดธิบดินทร์ปิ่นมหา
เธอส่งเสร็จแล้วเสด็จกลับพารา ขึ้นปรางค์ปราถาวรเหมือนก่อนกาล
๏ อันบทเบื้องเรื่องมนุษย์ขอหยุดไว้ จะกล่าวไปถึงสุพรรณมัจฉา
ที่เกาะแก้วพิสดารชานคงคา นางรักษาศีลมั่นถือขันตี
๏ พระนักสิทธ์พิศดูก็รู้สิ้น ว่าองค์อินทร์มั่นคงไม่สงสัย
ถวายพระพรขุกขักกระอักกระไอ ขอบพระทัยบพิตรอิศรา
๏ ท้าวโกสีย์ฟังคดีพระดาบส เธอทราบหมดแต่หลังไม่กังขา
ประนมหัตถ์มัสการพระสิทธา อาราธนาครรไลไปกับโยม
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์ นางทราบชัดว่ามุนีขมีขมัน
ออกจากถ้ำอำไพวิไลวรรณ เห็นนักธรรม์อยู่บนแท่นแผ่นศิลา
๏ ป่างองค์ท้าวมัฆวานพิมานสวรรค์ ชักพระขรรค์วัชรินทร์แผ่นดินไหว
เงื้อพระแสงแกว่งวาวราวกับไฟ นางตกใจพระสิทธาได้ปรานี
๏ นางมัจฉาฟังวาจาพระดาบส พลางกระถดผินหลังเอาหางหัน
แล้วหลับตามัธยัสถ์นิ่งกัดฟัน ในทรวงสั่นขวัญหนีดั่งตีปลา
๏ พระโยคีปรีดาทางว่าขาน บุญของหลานสิ้นเคราะห์จำเพาะถึง
จึ่งร้อนอาสน์เทวราชเจ้าไตรตรึงส์ กุศลซึ่งอุตส่าห์ภาวนา
๏ นางเงือกน้ำคำรพอภิวาท หมายพึ่งบาทพระมุนินทร์ปิ่นฤๅษี
ใช่สาวแส้แก่แล้วคุณพระมุนี ขออยู่ที่วนวังฝั่งชลา
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ นึกอนาถเสียงระฆังดังสยอง
ลุกจากแท่นไสยาสน์อาสน์จำลอง ออกยังท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล
๏ พระนักธรรม์ท่านอยู่บนเวหา เลื่อนลีลาอยู่ที่กลางหว่างวิถี
ก้อนเมฆลอยย้อยต่ำลงทุกที จนถึงที่แท่นทองอันรองเรือง
๏ พระโยคีมีศีลได้ยินถาม เธอแจ้งความบทเบื้องเรื่องมัจฉา
ออเงือกน้ำนงคราญผู้มารดา กลับเพศมาเป็นมนุษย์ผุดผ่องพรรณ
๏ สุดสาครดีใจดั่งได้ลาภ บังคมกราบบาทบงสุ์องค์ฤๅษี
ทางก็ไกลไปลำบากยากเต็มที พระมุนีเธอจึงว่าอย่าปรารมภ์
๏ ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงมไหสวรรย์ เกษมสันต์ชื่นจิตอดิศร
พระจึ่งกราบบาทาแล้วว่าวอน นิมนต์จรเข้าไปในบุรินทร์
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ อภิวาทเชิญไปดั่งใจหวัง
ที่เขาใหญ่ใกล้เขตนิเวศน์วัง เป็นป่ารังร่มรื่นพื้นศิลา
๏ ฝ่ายพระปิ่นลังกามหาสถาน จัดแจงการพร้อมพรั่งทั้งพหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล พอสุริยนรุ่งแจ้งแสงอุทัย
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ อภิวาทพระอารย์ให้ผันผาย
ข้าจัดแจงแต่งพหลพลนิกาย ทั้งไพร่นายลงเภตราแต่ราตรี
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ เสด็จขึ้นหาดทรายพลันด้วยหรรษา
ไปยังกุฏิ์พระมุนีค่อยลีลา พร้อมเสนากับพหลพลนิกร
๏ พระโยคีมีจิตคิดสงสาร อย่านั่งนานมาไปท่าชลาไหล
แต่พวกพลที่ขึ้นมาอย่าเพ่อไป ไม่ไว้ใจเห็นจะกลัวตัวไม่เคย
๏ พอจบธรรมกรรมฐานเทศนา นางมัจฉานั่งจำเอาคำสอน
แล้วก้มกราบโยคีชุลีกร ค่อยวายร้อนความวิตกในอกใจ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ บังคมบาทนักสิทธ์ดังจิตหวัง
ฝ่ายนงคราญมารดาละล้าละลัง ถวายบังคมลาพระอาจารย์
๏ ฝ่ายนงคราญมารดาค่อยผาสุก บรรเทาทุกข์อยู่สบายท้ายบาหลี
สุดสาครปรนนิบัตินั่งพัดวี นางเปรมปรีดิ์ใสสุดด้วยบุตรา
๏ ฝ่ายโยคีมีญาณว่าหลานแก้ว ถึงถิ่นแล้วตาจะลาไปอาศรม
สองแม่ลูกหมอบราบกราบบังคม พระบรมมุนีชุลีกร
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ เชิญพระมาตุรงค์ไปในสถาน
มเหสีโฉมเฉลาเยาวมาลย์ มากราบกรานชนนีต่างดีใจ
๏ ทั้งสองนางพลางว่าอย่าวิตก ขอหยิบยกไว้ให้สมอารมณ์หวัง
ลูกไม่หลู่รู้คุณการุณัง เป็นที่ตั้งที่บูชาอย่าอาวรณ์
๏ ฝ่ายพระหน่อบพิตรอิศเรศ ก็ทูลเหตุเรื่องมารดามารศรี
ตั้งแต่ต้นจนพามาธานี ถวายองค์พระมุนีให้แจ้งความ
๏ ฝ่ายพระสุดสาครบวรนาถ ตามพระบาทสิทธาเข้าป่าระหง
สถิตในรถสุวรรณอันบรรจง จัตุรงค์แลหลามตามกันมา
๏ ฝ่ายพระจอมมุนีฤๅษีสิทธ์ สำรวมจิตมั่นใจในสิกขา
ชักประคำร่ำบ่นภาวนา พอรถาเข้าประทับลำดับกัน
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์ สนองอรรถเบื้องต้นแต่หนหลัง
ถวายองค์พระนักสิทธ์ไม่ปิดบัง แล้วกราบยังบาทาฝ่าธุลี
๏ พระมุนีปรีดาว่าสาธุ กุศลลุดั่งจิตเจ้าคิดหวัง
ด้วยอำนาจศีลสัตย์วัจนัง แต่หนหลังเสริมส่งให้นงคราญ
๏ สองนางชีปรีดาต่างปราศรัย อยากจะใคร่พบพี่เป็นที่หวัง
พระสิทธามากล่าวเล่าให้ฟัง พึ่งสมหวังเห็นพี่น้องดีใจ
๏ ฝ่ายมัจฉานารีศรีสวัสดิ์ ทูลกษัตริย์วิงวอนด้วยอ่อนหวาน
ข้าขอบวชชีเป็นเช่นนงคราญ สมาทานปรนนิบัติตามศรัทธา
๏ นางเงือกน้ำกำสรดสลดจิต ไม่สมคิดที่ตรงมาดปรารถนา
จึ่งกราบบาททรงฤทธิ์พระสิทธา ขอรักษาศีลไว้ดังใจปอง
๏ พอจบศีลแจ้งเหตุเทศนา อนิจจาทุกขังดั่งนิสัย
เหมือนกงเกวียนกำเกวียนต้องเวียนไป กว่าจะได้มรรคผลจนนิพพาน
๏ ฝ่ายพระองค์ทรงศีลมุนินทร์นาถ จะลีลาศกลับลำเนาเขาไศล
มาพักอยู่สามทิวาจะลาไป พระสั่งให้เทียบรถบทจร
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครบวรนาถ เสด็จลีลาศกลับวังสั่งมหา
อำมาตย์แสนเสนีผู้ปรีชา ให้ไปกรุงรัตนาดั่งใจจง
๏ ฝ่ายพระปิ่นอิศราวายุภักษ์ แจ้งประจักษ์เรื่องบพิตรอดิศร
จึ่งให้หาภัทวงศ์องค์บังอร พระภูธรแจ้งความตามคดี
๏ จะกล่าวข้างรัตนาหน่อกษัตริย์ นรินทร์รัตน์สุริย์วงศ์พระทรงศร
เสด็จลงเรือที่นั่งอลังกรณ์ ออกสันดอนใช้ใบไปลังกา
๏ ฝ่ายไทท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นสิงหล ขึ้นไพชยนต์ปราสาททองอันผ่องใส
จึ่งสั่งสองมเหสีที่ข้างใน จัดสาวใช้รูปร่างสำอางตา
๏ ฝ่ายกษัตริย์สุดสาครถาวรสวัสดิ์ สั่งให้จัดแจงตั้งบัลลังก์สนาน
โขมพัตถ์จัดลาดดาดเพดาน แล้วผูกม่านพื้นขาวดาวกระจาย
๏ ฝ่ายข้างวังลังกาอาณาจักร ก็พร้อมพรักเพรียกกันเสียงหวั่นไหว
เข้าโรงครัวคั่วผัดจัดกันไป บ้างเสร็จใส่จานชามเหมือนตามเคย
๏ จะกล่าวฝ่ายพระองค์ผู้ทรงพรต กับดาบสที่ถือเป็นฤๅษี
ครั้นรุ่งแจ้งแสงหิรัญขึ้นทันที มาพร้อมที่โรงฉันบรรณศาลา
๏ พระมุนินทร์ปิ่นเกล้าเจ้าจังหวัด บุรีรัตน์ภิญโญสโมสร
ป่างพระองค์ทรงภุชสุดสาคร เจ้านครกับพระวงศ์พงศ์ประยูร
๏ จะว่าข้างลังกามหาสถาน ครั้นเสร็จการยกย่องสนองไข
พงศ์กษัตริย์เสด็จมาทูลลาไป เจ้าเวียงชัยส่งพลันมิทันนาน
ออกจากวัดทัศนาดูอาวาศ เมื่อตรุษสารทพระวสาได้อาไศรย
สามระดูอยู่ดีไม่มีไภย มาจำไกลอารามเมื่อยามเย็น
โอ้อาวาศราชบุรณะพระวิหาร แต่นี้นานนับทิวาจะมาเห็น
เหลือรำฦกนึกน่าน้ำตากระเด็น เพราะขุกเข็ญคนพาลมารานทาง
จะยกหยิบธิบดีเปนที่ตั้ง ก็ใช้ถังแทนสัดเห็นขัดขวาง
จึ่งจำลาอาวาศนิราศร้าง มาอ้างว้างวิญญาในสาคร
ถึงน่าวังดังหนึ่งใจจะขาด คิดถึงบาทบพิตรอดิศร
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณของสุนทร แต่ปางก่อนเคยเฝ้าทุกเช้าเย็น
พระนิพพานปานประหนึ่งศีศะขาด ด้วยไร้ญาติยากแค้นถึงแสนเข็ญ
ทั้งโรคซ้ำกรรมซัดวิบัติเปน ไม่เลงเห็นที่ซึ่งจะพึ่งพา
จะสร้างพรตอดส่าห์ส่งบุญถวาย ประพฤฒิฝ่ายสมถะทั้งวสา
เปนสิ่งของฉลองคุณมุลิกา ขอเปนข้าเคียงพระบาททุกชาติไป
ถึงน่าแพแลเห็นเรือที่นั่ง คิดถึงครั้งก่อนมาน้ำตาไหล
เคยหมอบรับกับพระจมื่นไวย แล้วลงในเรือที่นั่งบัลลังก์ทอง
เคยทรงแต่งแปลงบทพจนาดถ์ เคยรับราชโองการอ่านฉลอง
จนกฐินสิ้นแม่น้ำในลำคลอง มิได้ข้องเคืองขัดหัทยา
เคยหมอบใกล้ได้กลิ่นสุคนธ์ตระหลบ ลอองอบรศรื่นชื่นนาสา
สิ้นแผ่นดินสิ้นรศสุคนธา วาศนาเราก็สิ้นเหมือนกลิ่นสุคนธ์
ดูในวังยังเห็นหอพระอัฐิ ตั้งสติเติมถวายฝ่ายกุศล
ทั้งปิ่นเกล้าเจ้าพิภพจบสกล ให้ผ่องพ้นไภยสำราญผ่านบุริน
ถึงอารามนามวัดประโคนปัก ไม่เห็นหลักฦๅเล่าว่าเสาหิน
เปนสำคัญปันแดนในแผ่นดิน มิรู้สิ้นสุดชื่อที่ฦๅชา
ขอเดชะพระพุทธคุณช่วย แม้นมอดม้วยกลับชาติวาศนา
อายุยืนหมื่นเท่าเสาศิลา อยู่คู่ฟ้าดินได้ดังใจปอง
ไปพ้นวัดทัศนาริมท่าน้ำ แพประจำจอดรายเขาขายของ
มีแพรผ้าสารพัดสีม่วงตอง ทั้งสิ่งของขาวเหลืองเครื่องสำเภา
ถึงโรงเหล้าเตากลั่นควันโขมง มีคันโพงผูกสายไว้ปลายเสา
โอ้บาปกรรมน้ำนรกเจียวอกเรา ให้มัวเมาเหมือนหนึ่งบ้าเปนน่าอาย
ทำบุญบวชกรวดน้ำขอสำเร็จ สรรเพ็ชญ์โพธิญาณประมาณหมาย
ถึงสุราพารอดไม่วอดวาย ไม่ใกล้กรายแกล้งเมินก็เกินไป
ไม่เมาเหล้าแล้วแต่เรายังเมารัก สุดจะหักห้ามจิตรจะคิดไฉน
ถึงเมาเหล้าเช้าสายก็หายไป แต่เมาใจนี้ประจำทุกค่ำคืน
ถึงบางจากจากวัดพลัดพี่น้อง มามัวหมองม้วนหน้าไม่ฝ่าฝืน
เพราะรักใคร่ใจจืดไม่ยืดยืน จึงต้องขืนใจพรากมาจากเมือง
ถึงบางพลูคิดถึงคู่เมื่ออยู่ครอง เคยใส่ซองส่งให้ล้วนใบเหลือง
ถึงบางพลัดเหมือนพี่พลัดมาขัดเคือง ทั้งพลัดเมืองพลัดสมรมาร้อนรน
ถึงบางโพธิ์โอ้พระศรีมหาโพธิ์ ร่มนิโรธรุกขมูลให้ภูลผล
ขอเดชะอานุภาพพระทศพล ให้ผ่องพ้นไภยพาลสำราญกาย
ถึงบ้านญวนล้วนแต่โรงแลสพรั่ง มีของขังกุ้งปลาไว้ค้าขาย
ตรงน่าโรงโพงพางเขาวางราย พวกหญิงชายพร้อมเพรียงมาเมียงมอง
จะเหลียวกลับลับเขตรประเทศสถาน ทรมานหม่นไหม้ฤไทยหมอง
ถึงเขมาอารามอร่ามทอง พึ่งฉลองเลิกงานเมื่อวานซืน
โอ้ปางหลังครั้งสมเด็จพระบรมโกษฐ์ มาผูกโบสถ์ก็ได้มาบูชาชื่น
ชมพระพิมพ์ริมผนังยังยั่งยืน ทั้งแปดหมื่นสี่พันได้วันทา
โอ้ครั้งนี้มิได้เห็นเล่นฉลอง เพราะตัวต้องตกประดาษวาศนา
เปนบุญน้อยพลอยนึกโมทนา พอนาวาติดชลเข้าวนเวียน
ดูน้ำวิ่งกลิ้งเชี่ยวเปนเกลียวกลอก กลับกระฉอกฉาดฉัดฉวัดเฉวียน
บ้างพลุ่งพลุ่งวุ้งวงเหมือนกงเกวียน ดูเปลี่ยนเปลี่ยนคว้างคว้างเปนหว่างวน
ทั้งหัวท้ายกรายแจวกระชากจ้วง ครรไลล่วงเลยทางมากลางหน
โอ้เรือพ้นวนมาในสาชล ใจยังวนหวังสวาดิ์ไม่คลาศคลา
ตลาดแก้วแล้วไม่เห็นตลาดตั้ง สองฟากฝั่งก็แต่ล้วนสวนพฤกษา
โอ้รินรินกลิ่นดอกไม้ใกล้คงคา เหมือนกลิ่นผ้าแพรร่ำดำมะเกลือ
เห็นโศกใหญ่ใกล้น้ำระกำแฝง ทั้งรักแซงแซมสวาดิ์ประหลาดเหลือ
เหมือนโศกพี่ที่ระกำก็ซ้ำเจือ เพราะรักเรื้อแรมสวาดิ์มาคลาศคลาย
ถึงแขวงนนท์ชลมารถตลาดขวัญ มีพ่วงแพแพรพรันเขาค้าขาย
ทั้งของสวนล้วนแต่เรือเรียงราย พวกหญิงชายชุมกันทุกวันคืน
มาถึงบางธรณีทวีโศก ยามวิโยคยากใจให้สอื้น
โอ้สุธาหนาแน่นเปนแผ่นพื้น ถึงสี่หมื่นสองแสนทั้งแดนไตร
เมื่อเคราะห์ร้ายกายเราก็เท่านี้ ไม่มีที่พสุธาจะอาไศรย
ล้วนหนามเหน็บเจ็บแสบคับแคบใจ เหมือนนกไร้รังเร่อยู่เอกา
ถึงเกร็ดย่านบ้านมอญแต่ก่อนเก่า ผู้หญิงเกล้ามวยงามตามภาษา
เดี๋ยวนี้มอญถอนไรจุกเหมือนตุ๊กตา ทั้งผัดหน้าจับกระเหม่าเหมือนชาวไทย
โอ้สามัญผันแปรไม่แท้เที่ยง เหมือนอย่างเยี่ยงชายหญิงทิ้งวิไสย
นี่ฤๅจิตรคิดหมายมีหลายใจ ที่จิตรใครจะเปนหนึ่งอย่าพึงคิด
ถึงบางพูดพูดดีเปนศรีศักดิ์ มีคนรักรศถ้อยอร่อยจิตร
แม้นพูดชั่วตัวตายทำลายมิตร จะชอบผิดในมนุษย์เพราะพูดจา
ถึงบ้านใหม่ใจจิตรก็คิดอ่าน จะหาบ้านใหม่มาดเหมือนปราถนา
ขอให้สมคะเนเถิดเทวา จะได้ผาศุกสวัสดิ์กำจัดไภย
ถึงบางเดื่อโอ้มะเดื่อเหลือประหลาด บังเกิดชาติแมลงหวี่มีในไส้
เหมือนคนพาลหวานนอกย่อมขมใน อุประมัยเหมือนมะเดื่อเหลือระอา
ถึงบางหลวงเชิงรากเหมือนจากรัก สู้เสียศักดิ์สังวาศพระสาสนา
เปนล่วงพ้นรนราคราคา ถึงนางฟ้าจะมาให้ไม่ไยดี
ถึงสามโคกโศกถวิลถึงปิ่นเกล้า พระพุทธเจ้าหลวงบำรุงซึ่งกรุงศรี
ประทานนามสามโคกเปนเมืองตรี ชื่อประทุมธานีเพราะมีบัว
โอ้พระคุณสูญลับไม่กลับหลัง แต่ชื่อตั้งก็ยังอยู่เขารู้ทั่ว
โอ้เรานี้ที่สุนทรประทานตัว ไม่รอดชั่วเช่นสามโคกยิ่งโศกใจ
สิ้นแผ่นดินสิ้นนามตามเสด็จ ต้องเที่ยวเตร็ดเตร่หาที่อาไศรย
แม้นกำเนิดเกิดชาติใดใด ขอให้ได้เปนข้าฝ่าธุลี
สิ้นแผ่นดินขอให้สิ้นชีวิตรบ้าง อย่ารู้ร้างบงกชบทศรี
เหลืออาไลยใจตรมระทมทวี ทุกวันนี้ก็ซังตายทรงกายมา
ถึงบ้านงิ้วเห็นแต่งิ้วละลิ่วสูง ไม่มีฝูงสัตว์สิงกิ่งพฤกษา
ด้วยหนามดกรกดาษระดะตา นึกก็น่ากลัวหนามขามขามใจ
งิ้วนรกสิบหกองคุลีแหลม ดังขวากแซมเซี่ยมแซกแตกไสว
ใครทำชู้คู่ท่านครั้นบรรไลย ก็ต้องไปปีนต้นน่าขนพอง
เราเกิดมาอายุเพียงนี้แล้ว ยังคลาศแคล้วครองตัวไม่มัวหมอง
ทุกวันนี้วิปริตผิดทำนอง เจียนจะต้องปีนบ้างฤๅอย่างไร
โอ้คิดมาสารพัดจะตัดขาด ตัดสวาดิ์ตัดรักมิยักไหว
ถวิลหวังนั่งนึกอนาถใจ ถึงเกาะใหญ่ราชครามพอยามเย็น
ดูห่างย่านบ้านช่องทั้งสองฝั่ง ระวังทั้งสัตว์น้ำจะทำเข็ญ
เปนที่อยู่ผู้ร้ายไม่วายเว้น เที่ยวซ่อนเร้นตีเรือเหลือระอา
พระสุริยงลงลับพยับฝน ดูมัวมนมืดมิดทุกทิศา
ถึงทางลัดตัดทางมากลางนา ทั้งแฝกคาแขมกกขึ้นรกเรี้ยว
เปนเงาง้ำน้ำเจิ่งดูเวิ้งว้าง ทั้งกว้างขวางขวัญหายไม่วายเหลียว
เห็นดุ่มดุ่มหนุ่มสาวเสียงกราวเกรียว ล้วนเรือเพรียวพร้อมหน้าพวกปลาเลย
เขาถ่อคล่องว่องไวไปเปนยืด เรือเราฝืดเฝือมานิจาเอ๋ย
ต้องถ่อค้ำร่ำไปทั้งไม่เคย ประเดี๋ยวเสยสวบตรงเข้าพงรก
กลับถอยหลังรั้งรอเฝ้าถ่อถอน เรือขย่อนโยกโยนกะโถนหก
เงียบสงัดสัตว์ป่าคณานก น้ำค้างตกพร่างพรายพระพายพัด
ไม่เห็นคลองต้องค้างอยู่กลางทุ่ง พอหยุดยุงฉูชุมมารุมกัด
เปนกลุ่มกลุ่มกลุ้มกายเหมือนทรายซัด ต้องนั่งปัดแปะไปมิได้นอน
แสนวิตกอกเอ๋ยมาอ้างว้าง ในทุ่งกว้างเห็นแต่แขมแซมสลอน
จนดึกดาวพราวพร่างกลางอัมพร กะเรียนร่อนร้องก้องเมื่อสองยาม
ทั้งกบเขียดเกรียดกรีดจังหรีดเรื่อย พระพายเฉื่อยฉิวฉิววะหวิวหวาม
วังเวงจิตรคิดคนึงรำพึงความ ถึงเมื่อยามยังอุดมโสมนัศ
สำรวลกับเพื่อนรักสพรักพร้อม อยู่แวดล้อมหลายคนปรนนิบัติ
โอ้ยามเข็ญเห็นอยู่แต่หนูพัด ช่วยนั่งปัดยุงให้ไม่ไกลกาย
จนเดือนเด่นเห็นนกกระจับจอก รดะดอกบัวเผื่อนเมื่อเดือนหงาย
เห็นร่องน้ำลำคลองทั้งสองฝ่าย ข้างน่าท้ายถ่อมาในสาคร
จนแจ่มแจ้งแสงตวันเห็นพรรณผัก ดูน่ารักบรรจงส่งเกสร
เหล่าบัวเผื่อนแลสล้างริมทางจร ก้ามกุ้งซ้อนเสียดสาหร่ายใต้คงคา
สายติ่งแกมแซมสลับต้นตับเต่า เปนเหล่าเหล่าแลรายทั้งซ้ายขวา
กระจับจอกดอกบัวบานผกา ดาษดาดูขาวดั่งดาวพราย
โอ้เช่นนี้สีกาได้มาเห็น จะลงเล่นกลางทุ่งเหมือนมุ่งหมาย
ที่มีเรือน้อยน้อยจะลอยพาย เที่ยวถอนสายบัวผันสันตวา
ถึงตัวเราเล่าถ้ายังมีโยมหญิง ไหนจะนิ่งดูดายอายบุบผา
คงจะใช้ให้ศิษย์ที่ติดมา อุส่าห์หาเอาไปฝากตามยากจน
นี่จนใจไม่มีเท่าขี้เล็บ ขี้เกียจเก็บเลยทางมากลางหน
พอรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยน ถึงตำบลกรุงเก่ายิ่งเศร้าใจ
มาทางท่าน่าจวนจอมผู้รั้ง คิดถึงครั้งก่อนมาน้ำตาไหล
จะแวะหาถ้าท่านเหมือนเมื่อเปนไวย[๑] ก็จะได้รับนิมนต์ขึ้นบนจวน
แต่ยามยากหากว่าถ้าท่านแปลก อกมิแตกเสียฤๅเราเขาจะสรวล
เหมือนเข็ญใจใฝ่สูงไม่สมควร จะต้องม้วนหน้ากลับอัประมาณ
มาจอดท่าหน้าวัดพระเมรุข้าม ริมอารามเรือเรียงเคียงขนาน
บ้างขึ้นล่องร้องลำเล่นสำราญ ทั้งเพลงการเกี้ยวแก้กันแซ่เซง
บ้างฉลองผ้าป่าเสภาขับ ระนาดรับรัวคล้ายกับนายเส็ง
มีโคมรายแลอร่ามเหมือนสำเพ็ง เมื่อคราวเคร่งก็มิใคร่จะได้ดู
อ้ายลำหนึ่งครึ่งท่อนกลอนมันมาก ช่างยาวลากเลื้อยเจื้อยจนเหนื่อยหู
ไม่จบบทลดเลี้ยวเหมือนเงี้ยวงู จนลูกคู่ขอทุเลาว่าหาวนอน
ได้ฟังเล่นต่างต่างที่ข้างวัด จนสงัดเงียบหลับลงกับหมอน
ประมาณสามยามคล้ำในอัมพร อ้ายโจรจรจู่จ้วงเข้าล้วงเรือ
นาวาเอียงเสียงกุกลุกขึ้นร้อง มันดำล่องน้ำไปช่างไวเหลือ
ไม่เห็นหน้าสานุศิษย์ที่ชิดเชื้อ เหมือนเนื้อเบื้อบ้าเคอะดูเซอะซะ
แต่หนูพัดจัดแจงจุดเทียนส่อง ไม่เสียของขาวเหลืองเครื่องอัฏฐะ
ด้วยเดชะตบะบุญกับคุณพระ ไชยชนะมารได้ดังใจปอง
ครั้นรุ่งเช้าเข้าเปนวันอุโบสถ เจริญรศธรรมาบูชาฉลอง
ไปเจดีย์ที่ชื่อภูเขาทอง ดูสูงล่องลอยฟ้านภาไลย
อยู่กลางทุ่งรุ่งโรจน์สันโดดเด่น เปนที่เล่นนาวาคงคาใส
ที่พื้นลานฐานบัตรถัดบันได คงคงไลยล้อมรอบเปนขอบคัน
มีเจดีย์วิหารเปนลานวัด ในจังหวัดวงแขวงกำแพงกั้น
ที่องค์ก่อย่อเหลี่ยมสลับกัน เปนสามชั้นเชิงชานตระหง่านงาม
บันไดมีสี่ด้านสำราญรื่น ต่างชมชื่นชวนกันขึ้นชั้นสาม
ประทักษิณจินตนาพยายาม ได้เสร็จสามรอบคำนับอภิวันท์
มีห้องถ้ำสำหรับจุดเทียนถวาย ด้วยพระพายพัดเวียนอยู่เหียนหัน
เปนลมทักขิณาวัตรน่าอัศจรรย์ แต่ทุกวันนี้ชราหนักหนานัก
ทั้งองค์ฐานรานร้าวถึงเก้าแสก เผลอแยกยอดสุดก็หลุดหัก
โอ้เจดีย์ที่สร้างยังร้างรัก เสียดายนักนึกน่าน้ำตากระเด็น
กระนี้ฤๅชื่อเสียงเกียรติยศ จะมิหมดล่วงน่าทันตาเห็น
เปนผู้ดีมีมากแล้วยากเย็น คิดก็เปนอนิจจังเสียทั้งนั้น
ขอเดชะพระเจดีย์คิรีมาศ บรรจุธาตุที่ตั้งนรังสรรค์
ข้าอุส่าห์มาเคารพอภิวันท์ เปนอนันต์อานิสงส์ดำรงกาย
จะเกิดชาติใดใดในมนุษย์ ให้บริสุทธสมจิตรที่คิดหมาย
ทั้งทุกข์โศกโรคไภยอย่าใกล้กราย แสนสบายบริบูรณ์ประยูรวงค์
ทั้งโลโภโทโสแลโมหะ ให้ชนะใจได้อย่าใหลหลง
ขอฟุ้งเฟื่องเรืองวิชาปัญญายง ทั้งให้ทรงศีลขันธ์ในสันดาน
อีกสองสิ่งหญิงร้ายแลชายชั่ว อย่าเมามัวหมายรักสมัคสมาน
ขอสมหวังตั้งประโยชน์โพธิญาณ ตราบนิพพานภาคน่าให้ถาวร
พอกราบพระปะดอกประทุมชาต พบพระธาตุสถิตย์ในเกสร
สมถวิลยินดีชุลีกร ประคองช้อนเชิญองค์ลงนาวา
กับหนูพัดมัสการสำเร็จแล้ว ใส่ขวดแก้ววางไว้ใกล้เกษา
มานอนกรุงรุ่งขึ้นจะบูชา ไม่ปะตาตันอกยิ่งตกใจ
แสนเสียดายหมายจะชมบรมธาตุ ใจจะขาดคิดมาน้ำตาไหล
โอ้บุญน้อยลอยลับครรไลไกล เสียน้ำใจเจียนจะดิ้นสิ้นชีวัน
สุดจะอยู่ดูอื่นไม่ฝืนโศก กำเริบโรคร้อนฤไทยเฝ้าใฝ่ฝัน
พอกรู่กรู่สุริฉายขึ้นพรายพรรณ ให้ล่องวันหนึ่งมาถึงธานี
ประทับท่าน่าอรุณอารามหลวง ค่อยสร่างทรวงทรงศีลพระชินศรี
นิราศเรื่องเมืองเก่าของเรานี้ ไว้เปนที่โสมนัสทัศนา
ด้วยได้ไปเคารพพระพุทธรูป ทั้งสถูปบรมธาตุพระสาสนา
เปนนิไสยไว้เหมือนเตือนศรัทธา ตามภาษาไม่สบายพอคลายใจ
ใช่จะมีที่รักสมัคมาด แรมนิราศร้างมิตรพิศมัย
ซึ่งครวญคร่ำทำทีพิรี้พิไร ตามนิไสยกาพย์กลอนแต่ก่อนมา
เหมือนแม่ครัวขั้วแกงแพนงผัด สารพัดเพียญฉนังเครื่องมังสา
อันพริกไทยใบผักชีเหมือนสีกา ต้องโรยหน้าเสียสักหน่อยอร่อยใจ
จงทราบความตามจริงทุกสิ่งสิ้น อย่านึกนินทาแกล้งแหนงไฉน
นักเลงกลอนนอนเปล่าก็เศร้าใจ จึงร่ำไรเรื่องร้างเล่นบ้างเอย ฯ
พอออกเรือเมื่อตวันสายัณห์ย่ำ ลอองน้ำค้างย้อยเปนฝอยฝน
ตลึงเหลียวเปลี่ยวเปล่าเมื่อคราวจน ไม่มีคนเกื้อหนุนกรุณา
โอ้ธานีศรีอยุธมนุษย์แน่น นับโกฏิแสนสาวแก่แซ่ภาษา
จะหารักสักคนพอปนยา ไม่เห็นหน้านึกสอื้นฝืนฤทัย
เสียแรงมีพี่ป้าหม่อมน้าสาว ล้วนขาวขาวคำหวานน้ำตาลใส
มายามยืดจืดเปรี้ยวไปเจียวใจ เหลืออาไลยลมปากจะจากจร
ถึงวัดระฆังบังคมบรมธาตุ แทบพระบาทบุษบงสุ์องค์อัปศร
ไม่ทันลับกัปกัลป์พุทธันดร พระด่วนจรสู่สวรรค์ครรไล
ละสมบัติขัติยาทั้งข้าบาท โอ้อนาถนึกน่าน้ำตาไหล
เปนสูญลับนับปีแต่นี้ไป เหลืออาไลยแล้วที่พระมีคุณ
ถึงจนยากบากมาเปนข้าบาท ไม่ขัดขาดเข้าเกลือช่วยเกื้อหนุน
ทรงศรัทธากล้าหาญในการบุญ โอ้พระคุณขาดยศทั้งงดงาม
แม้นตกยากพรากพลัดไปขัดข้อง พัดกับน้องหนูตาบจะหาบหาม
นี่จนใจไปป่าช้าพนาราม สุดจะตามเสด็จได้ดังใจจง
ขออยู่บวชกรวดน้ำสุรามฤตย์ อวยอุทิศผลผลาอานิสงษ์
สนองคุณภูลสวัสดิ์ขัติยวงศ์ เปนรถทรงสู่สถานวิมานแมน
มีสุรางค์นางขับสำหรับกล่อม ล้วนเนื้อหอมน้อมเกล้าอยู่เฝ้าแหน
เสวยรมย์โสมนัศไม่ขัดแคลน เปนของแทนทานาฝ่าลออง
พระคุณเอ๋ยเคยทำนุบอุปถัมภ์ ได้อิ่มหนำค่ำเช้าไม่เศร้าหมอง
แม้นทูลลามากระนี้ทั้งพี่น้อง ไหนจะต้องตกยากลำบากกาย
นี่สิ้นบุญทูลกระหม่อมจึงตรอมอก ต้องระหกระเหินไปน่าใจหาย
เห็นที่ปลงทรงสูญยังมูนทราย แสนเสียดายดังจะดิ้นสิ้นชีวัน
ทั้งหนูตาบกราบไหว้ร้องไห้ว่า จะคมลาลับไปในไพรสัณฑ์
เคยเวียนเฝ้าเกล้าจุกให้ทุกวัน สารพรรณพึ่งพาไม่อนาทร
ถึงปากง่ามบอกนามบางกอกน้อย ยิ่งเศร้าสร้อยทรวงน้องดังต้องศร
เหมือนน้อยทรัพย์ลับหน้านิราวรณ์ ไปแรมรอนราวไพรใจรัญจวน
เคยชมเมืองเรืองระยับจะลับแล้ว ไปชมแถวทุ่งนาล้วนป่าสวน
เคยดูดีพี่ป้าหน้านวลนวล จะว่างเว้นเห็นล้วนแต่มอมแมม
เคยชมชื่นรื่นรศแป้งสดสอาด จะชมหาดเห็นแต่จอกกับดอกแขม
โอ้ใจจืดมืดเหมือนเมื่อเดือนแรม ไม่เยื้อนแย้มกลีบกลิ่นให้ดิ้นโดย
เสียดายดวงพวงผกามณฑาทิพ เห็นลิบลิบแลชวนให้หวนโหย
เพราะห่วงพุ่มภุมรินไม่บินโบย จะร่วงโรยรศสิ้นกลิ่นผกา
ถึงบางพรมพรหมมีอยู่สี่ภักตร์ คนรู้จักแจ้งจิตรทุกทิศา
ทุกวันนี้มีมนุษย์อยุธยา เปนร้อยหน้าพันหน้ายิ่งกว่าพรหม
โอ้คิดไปใจหายเสียดายรัก เหมือนเกรียกจักแจกซีกกระผีกผม
จึงเจ็บอกฟกช้ำระกำตรม เพราะลิ้นลมล่อลวงจะช่วงใช้
ถึงบางจากน้องไม่มีที่จะจาก โอ้วิบากกรรมสร้างแต่ปางไหน
พเอิญหญิงชิงชังน่าคลั่งใจ จะรักใคร่เขาไม่มีปรานีเลย
ถึงบางพลูพลูใบใส่ตะบะ ถวายพระเพราะกำพร้านิจาเอ๋ย
แม้นมีใครใจบุญที่คุ้นเคย จะได้เชยพลูจีบหมากดิบเจียน
นี่จนใจได้แต่ลมมาชมเล่น เปรียบเหมือนเช่นฉากฉายพอหายเหียน
แม้นเห็นรักจักได้ตามด้วยความเพียร ฉีกทุเรียนหนามหนักดูสักคราว
ถึงบางอ้อคิดจะใคร่ได้ไม้อ้อ ทำแพนซอเสียงแจ้วเที่ยวแอ่วสาว
แต่ยังไม่เคยเชยโฉมประโลมลาว สุดจะกล่าวกล่อมปลอบให้ชอบใจ
ถึงบางซ่อนซ่อนเงื่อนไม่เยื้อนแย้ม ถึงหนามแหลมเหลือจะบ่งที่ตรงไหน
โอ้บางเขนเวรสร้างไว้ปางใด จึงเข็ญใจจนไม่มีที่จะรัก
เมื่อชาติน่ามาเกิดให้เลิศโลก ประสิทธิโชคชอบฤไทยทั้งไตรจักร
กระจ้อยร่อยกลอยใจวิไลยลักษณ์ ให้สาวรักสาวกอดตลอดไป