Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
พอถึงที่ท้องสนามทั้งสามทัพ ต่างบังคับให้ปักธงลงไสว
พวกทหารต่อทหารทุกด้านไป ยิงปืนไฟหน้าทัพเข้ารับรอง ฯ
ฝ่ายท้าวไทไพรชนเร่งพลรบ เข้าสบทบแทงฟันผันผยอง
แกว่งอาวุธฉาดฉับเข้ารับรอง เสียงกึกก้องล้มตายลงหลายคน
ท้าวไพรชนขัดใจเธอไสช้าง เข้าไปกลางร้องขู่หมู่พหล
เหวยอ้ายพวกช้างเราเข้าประจญ ใครถอยร่นลงมาเสนานาย
เอาดาบฟันบั่นเกล้าอย่าเอาไว้ ทั้งนายไพร่ตีประดาอย่าขยาย
ท้าวรำขออยู่บนคอคเชนทร์พลาย เธอมุ่งหมายว่าจะบุกเข้าคลุกคลี ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ หน่อกษัตริย์ฤทธิไกรไสหัตถี
พอใกล้ท้าวไพรชนหน้ามนตรี กล่าวคดีเยาะหยันจำนรรจา
ต้องประสงค์สิ่งใดในเหมราช จึงมุ่งมาดพาพหลพลอาสา
มารบพุ่งยุ่งยิ่งชิงพารา ป่าวบรรดาพวกกษัตริย์มาอัดแอ
ปรารถนาสิ่งใดจงไขขาน ให้ลูกหลานรู้บางอย่างกระแส
หรือต้องการเล่นชู้มาดูแล ท่ากอแกให้ขุ่นวุ่นทั้งเมือง
จงเอื้อนอรรถวัจนังให้หยั่งรู้ พวกศัตรูจอมโยธานัยน์ตาเหลือง
แม้นรักตัวเลิกทัพกลับไปเมือง พอปลดเปลื้องร้อนราคที่จากเมีย
เป็นผู้ใหญ่ขายหน้าเจ้าข้าเอ๋ย พึ่งได้เคยเห็นหัวพวกตั้วเหีย
พากันมารบสู้หาชู้เมีย ให้มันเสียโยธาพลากร ฯ
ท้าวไพรชนได้ฟังให้คั่งแค้น เด็กพูดแสนเจ็บจิตดั่งพิษศร
จึ่งร้องว่าฮ้าเฮ้ยเด็กปากบอน มาขอดค่อนให้ผู้ใหญ่เขาได้อาย
ใช่ธุระคะขาเจ้ากาฝาก อย่าพูดมากไปจะริบให้ฉิบหาย
ทั้งพหลพลไกรทั้งไพร่นาย ตัวจะตายเสียด้วยง้าวที่ขาวคม
ประมาทเราเป็นผู้ใหญ่ไก่สองขน ก็จะป่นปี้เปื้อนเหมือนขนม
ให้กาแร้งแย่งกระดูกเจ้าลูกลม กินให้สมน้ำหน้าคนสาธารณ์
พลางไสช้างเงื้อง้าวยาวจะฟาด พระหน่อนาถป้องปัดเสียงฉัดฉาน
ช้างต่อช้างแทงกันประจัญบาน ต่างทะยานเสือกไสในทำนอง ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ หน่อกษัตริย์ร่ายเวทวิเศษสนอง
เหมือนท่านครูสอนให้ดั่งใจปอง แล้วก็ร้องตวาดไปในณรงค์
ท้าวไพรชนขนชันให้หวั่นหวาด กัมปนาทแข็งขึงตะลึงหลง
นรินทร์รัตน์กวัดแกว่งพระแสงทรง ฟาดถูกตรงชายไหล่ท้าวไพรชน
พวกทหารบุกบั่นกระชั้นไล่ พลไพร่แตกยับวิ่งสับสน
ต่างก็วิ่งทิ้งนายกลัววายชนม์ เที่ยวเสือกสนผ้าเสื้อไม่เหลือเลย
ฝ่ายกษัตริย์ต้องอาวุธสุดจะเจ็บ ให้เมื่อยเหน็บในอุรานิจจาเอ๋ย
ทั้งเจ็บช้ำระกำใจเพราะไม่เคย ก็แตกเลยไปไม่ยั้งกระทั่งเวียง ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช สั่งอำมาตย์โห่ร้องกึกก้องเสียง
พากษัตริย์สองทัพกลับเข้าเวียง ให้ตั้งเลี้ยงพลไกรทั้งไพร่นาย
แล้วให้เชิญท่านครูผู้วิเศษ พราหมณ์พรหเมศไปมนเทียรวิเชียรฉาย
ประทานของเครื่องประดับสำหรับกาย สร้อยสวมสายพลอยประดับสำหรับพราหมณ์
ทั้งเงินตราผ้าเสื้อโขมพัตถ์ ท้าวเธอจัดมารางวัลท่านทั้งสาม
กับโหรเฒ่าราชครูดูฤกษ์ยาม พร้อมทั้งสามผู้ทำนายทายสุบิน
กับพวกพลรัตนาที่มาช่วย ทั้งเจ็บป่วยแจกให้สมอารมณ์ถวิล
กับขุนนางที่ออกสู้กู้แผ่นดิน ประทานสิ้นถ้วนทั่วทุกตัวนาย ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาจักร เธอแสนรักสองกษัตริย์สมมาดหมาย
แล้วโองการตรัสเฉลยภิเปรยปราย พ่อค่อยวายทุกขาที่อาวรณ์
แต่บรรดาโยธาอยู่ที่ค่าย เห็นจะไม่มีสุขสโมสร
จงรื้อค่ายให้มาอยู่ในนคร ได้วายร้อนเหนื่อยยากลำบากใจ ฯ
ฝ่ายพระหน่อบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ โองการตรัสชี้แจงแถลงไข
กับท่านครูผู้ปรีชาเสนาใน ให้รื้อค่ายยกเข้าเขตนิเวศน์วัง
ฝ่ายนิกรพรหเมศแกเห็นชอบ ตามระบอบสมจิตที่คิดหวัง
พวกข้าศึกจะค่อยคลายวายระวัง ยกเข้าตั้งอยู่ในนี้มีอุบาย
มันจะได้นึกว่าเราไปถิ่น สมถวิลเหมือนจิตข้าคิดหมาย
แกจึ่งสั่งพวกพหลพลนิกาย ให้ทำลายค่ายแล้วเร่งยกพล
ทำเหมือนทีเดินทัพจะกลับหลัง ไปยับยั้งอยู่ในป่าพนาสณฑ์
ต่อค่ำมืดเงียบสงัดจึ่งจัดพล ค่อยรีบร้นผ่อนกันมาเข้าธานี
เสนาในไปทำตามรับสั่ง พูดกันดังกึกก้องท้องวิถี
ต่างรื้อค่ายไพร่พลพวกมนตรี เสียงอึงมี่หาบคอนต้อนกันไป ฯ
พวกข้าศึกเห็นทัพกลับไปสิ้น สมถวิลยินดีจะมีไหน
ครั้งนี้เราจะกระทำให้หนำใจ จะลุยไล่ให้กระทั่งถึงวังเวียง
อีกสามวันเราจะยกเข้านิเวศน์ ชิงขอบเขตโห่ร้องให้ก้องเสียง
ทำบันไดพาดป้อมให้พร้อมเพรียง ฟังสำเนียงปืนสัญญาเข้าราวี
เห็นจะได้สมหวังเหมือนยังคิด ประจามิตรคงจะยับดั่งสับสี
แต่ลำพังเจ้าพาราออกราวี เราเข้าตีไหนจะทนคงป่นไป
ห้ากษัตริย์ปรึกษาบรรดาอยู่ เรารบสู้เล่นกันให้หวั่นไหว
พลางจัดแจงแต่งพหลพลไกร จะชิงชัยให้สำเร็จเสร็จจำนง ฯ
จะกล่าวข้างทัพกษัตริย์ที่จัดเล่า เข้าอยู่ป่าพุ่มไม้ไพรระหง
ครั้นรอนรอนอ่อนแสงพระสุริยง พอค่ำลงยกอ้อมล้อมเข้าเมือง
กรุงกษัตริย์จัดที่ให้อยู่พัก มาพร้อมพรักในจังหวัดขนัดเนื่อง
ทั้งพหลพลไกรที่ในเมือง หมดทั้งเครื่องห้ามไว้มิให้อึง ฯ
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญในการยุทธ์ เตรียมอาวุธสาตราแต่มาถึง
จะคิดอ่านปล้นค่ายอย่าให้อึง เวลาถึงสามยามจะตามตี
จัดทหารสำรองไว้สองหมื่น พวกถือปืนสองพวกหมวกหนังหมี
ใส่เสื้อกันเกราะกันสาตราเคยราวี พวกกระบี่แหลนหลาวทั้งง้าวทวน
ที่ถือขวานด้ำยาวฟันเสาค่าย ทั้งนอกในตามตำราม้ากินสวน
โดยพิชัยสงครามตามกระบวน จัดถี่ถ้วนครบเสร็จสำเร็จการ ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช สั่งอำมาตย์แต่บรรดาโยธาหาญ
ให้สมทบทัพใหญ่อันชัยชาญ ผูกคชสารพระที่นั่งอลังกรณ์
กูจะไปยงยุทธ์กับบุตรด้วย จะได้ช่วยขับทหารชาญสมร
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จบทจร ขึ้นกุญชรพร้อมพรั่งจากวังใน ฯ
ฝ่ายพระจอมราเมศเกศกษัตริย์ นรินทร์รัตน์ขัตติยาอัชฌาสัย
ทรงพระยาช้างต้นยกพลไกร สั่งมิให้พูดจาพลาพล
ทั้งฟืนไฟมิให้จุดทั้งชุดคบ จะเข้ารบจึ่งให้โห่โกลาหล
ห้ามปากเสียงจามไอทั้งไพร่พล ต้อนพหลรีบออกนอกบุรี
เข้าโอบอ้อมล้อมค่ายท้าวจักรวรรดิ สามกษัตริย์ยืนช้างกลางวิถี
พวกข้าศึกนั่งยามตามอัคคี บ้างก็ตีเกราะกลองฆ้องตระเวน
พอเห็นทัพโอบอ้อมเข้าล้อมค่าย ต่างตกใจบอกกันฉาวดั่งกราวเขน
พวกทหารโดนกันจนล้มระเนน วิ่งพ่านเพ่นไปแต่ตัวยังมัวนอน
พวกทหารสามพระองค์ทรงสวัสดิ์ ต่างรีบรัดฟันค่ายเอาไม้ขอน
กลิ้งเข้าไปไล่กระชั้นเข้าฟันฟอน พลนิกรโห่เร้าจะเอาชัย ฯ
ฝ่ายท่านท้าวจักรวรรดิลุกผวา เสียงโยธาโห่ลั่นสนั่นไหว
รับพระแสงแกว่งต้อนพลไกร ทั้งนายไพร่ออกประจญรณรงค์
เข้าฟันฟอนต้อนเข้ารับสัประยุทธ์ ด้านนอกจุดไฟกระจุยเป็นผุยผง
ยิงปืนตับคาบศิลาปืนจ่ารง พวกทะนงกรูเข้าค่ายบ้างไล่แทง ฯ
ฝ่ายท่านท้าวจักรวรรดิขึ้นอัศวราช ขุนอำมาตย์ป้องกันด้วยขันแข็ง
หนีออกจากหลังค่ายเห็นไฟแดง ก็ลัดแลงควบม้าอาชาไนย
คิดจะหนีออกให้ห่างเป็นทางหล่ม ล้วนโคลนตมเหลือเป็นทุกข์บุกไม่ไหว
กับทั้งพวกรี้พลสกลไกร ไปไม่ได้สุดจนพ้นปัญญา
พลางแลดูหมู่ทหารพวกข้าศึก ไล่สะอึกพร้อมพรักกันหนักหนา
ไม่เห็นช่องที่จะแหวกแหกออกมา เหลือระอาที่จะสู้หมู่ไพริน
ท้าวจึ่งว่าแต่บรรดาพวกเรานี้ ระดมตีออกให้ได้ดั่งใจถวิล
ได้รีบร้อนไปจังหวัดปัถพิน จะนิ่งดิ้นให้เขาจับได้อับอาย ฯ
ฝ่ายเสนีที่เป็นใหญ่ฝ่ายทหาร คิดเห็นการจะแก้ไขดั่งใจหมาย
แล้วทูลว่าขอพระองค์จงอุบาย คิดแปลงกายเป็นไพร่เหมือนใจปอง
เอาเครื่องทรงแต่งกายชายทหาร อาชาชาญให้มันขี่เป็นเจ้าของ
ท้าวจักรวรรดิเห็นความตามทำนอง เธอถอดของแต่งองค์ส่งให้พลัน
แล้วจึ่งว่าฮ้าเฮ้ยเวลานี้ เราเร่งตีออกไปรบผายผัน
แม้นปลดปลอดรอดตายวายชีวัน ถึงเขตคันกูจะให้เป็นนายพล
ครั้นจัดแจงแต่งเสร็จสำเร็จกิจ สมที่คิดต้อนไพร่ไล่พหล
จัตุรงค์เสนาพลาพล ให้รีบร้นแหกทางในกลางคืน ฯ
จะกล่าวข้างสามพระองค์เธอทรงช้าง ไล่ขุนนางชาญกำแหงที่แข็งขืน
ต่างเข้าฟันกันตายในกลางคืน ทหารปืนต่างก็ยิงเป็นสิงคลี
พระตรัสว่าจับเป็นอย่าเข่นฆ่า ตัวพระยาจับไว้อย่าให้หนี
ทหารพร้อมล้อมขยับจับพาชี เสียงอึงมี่กรูกันประจัญบาน
จับได้คนที่แปลงตัวเป็นกษัตริย์ เอาเชือกมัดจูงมาที่หน้าฉาน
พระสั่งให้เลิกพหลพลมินาน กลับสถานกรุงไกรในกลางคืน
ฝ่ายเสนาเหลือมาสักร้อยเศษ ออกจากเขตเหมราค่อยฝ่าฝืน
พาท้าวไทเดินทางมากลางคืน ไม่มีชื่นเศร้าใจมาในดง
จนเข้าเขตลัชวีบุรีรัตน์ ค่อยดั้นดัดมาในไพรระหง
แวะเข้าตามบ้านป่าพนาดง โดยจำนงเลี้ยงกันทุกวันมา
จนถึงเมืองเข้าเขตนิเวศน์สถาน แสนรำคาญมิได้สิ้นถวิลหา
ทั้งเสียคนพลทหารในพารา ช้ำอุราเจ็บอายหลายกระบวน
พลางปรึกษาหาอุบายคิดถ่ายถอน ไปราญรอนพวกมีบุญนึกหุนหวน
คงจะคิดเอาให้ได้ในกระบวน เที่ยวชักชวนคนดีมีวิชา ฯ
จะกล่าวข้างสามกษัตริย์ครั้นเลิกทัพ พากันกลับเข้านิเวศน์เขตมหา
พอรุ่งรางสร่างแสงพระสุริยา พร้อมบรรดาไพร่พลสกลไกร
ให้คุมท้าวเจ้านิเวศน์เขตจังหวัด มาถามอรรถโดยจำนงที่สงสัย
ไปไล่เลียงถามซักประจักษ์ใจ มันมิใช่รู้กันทั่วว่าตัวแปลง
สามกษัตริย์ขัดเคืองพระทัยหนัก มันยอกยักทำแยบคิดแอบแฝง
แต่บรรดาจับมาได้ให้ช้างแทง เพราะมันแกล้งมารยาพวกสาธารณ์
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จเข้าวังราช ขุนอำมาตย์เตรียมทั่วตัวทหาร
เข้านิเวศน์เขตแคว้นแสนสำราญ พระผู้ผ่านธรณีเธอปรีดิ์เปรม
เชิญกษัตริย์สององค์ทรงสวัสดิ์ ขึ้นปรางค์รัตน์คลายทุกข์สุขเกษม
เสนาในไพร่เศรษฐีค่อยปรีดิ์เปรม ต่างอิ่มเอมวายทุกข์เป็นสุขใจ ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต วายเทวษหม่นหมองค่อยผ่องใส
ด้วยจะได้สองนัดดาพระอภัย มาไว้ในนคราคงถาวร
จำจะผูกไมตรีเป็นที่หวัง ช่วยปลูกฝังให้ภิญโญสโมสร
คงปรากฏยศไกรขจายจร ดัสกรทุกประเทศเขตทมิฬ
ให้เกรงเดชเดชาอานุภาพ ให้ราบคาบสมดั่งจิตคิดถวิล
แต่ยังไม่ราบเตียนเสี้ยนแผ่นดิน พระภูมินทร์เยื้องย่างเข้าปรางค์ทอง
สถิตแท่นแว่นฟ้าทิพอาสน์ พร้อมพระญาติมเหสีบุตรีสนอง
พระแถลงแจ้งความตามทำนอง หากได้สองกษัตริย์สู้กู้บุรี ฯ
จะขอกลับจับความถึงสามทัพ ที่ตั้งรับล้อมปราการชานกรุงศรี
เห็นสี่ทัพยับย่อยป่นเต็มที จึงต้องรีรอฟังกำลังพล
ดูทหารชาญณรงค์เคยยงยุทธ์ ก็สิ้นสุดเกิดวิบัติทั้งขัดสน
บ้างเจ็บปวดวุ่นวายลงหลายคน แต่ล้วนพลเคยชำนาญการสงคราม
ครั้นจะชักชวนกันทั้งสามค่าย ก็อายใจหลายเพลงนึกเกรงขาม
ฉวยใครพานางไปได้เสียดายงาม จะมีความอดสูใช่งูดิน
เราก็เสือเชื้อชาติเจ้าชู้เก่า จะรบเร้าเอาให้สมอารมณ์ถวิล
แม้นตีได้เขตแคว้นทั้งแดนดิน เหมือนทรงศิลป์มาบำราบปราบกุมภัณฑ์
ทหารดีมีฤทธิ์ประสิทธิ์ประสาท ทั้งอำมาตย์เรี่ยวแรงแข็งขยัน
จะไปเชิญโฉมสีดาวิลาวัณย์ ในสวนขวัญสักเมื่อไรคงได้มา
แต่ไม่ต้องด้วยบทจึงงดไว้ สู้ข้ามไปผลาญโคตรท้าวยักษา
ต่อเสร็จศึกรับอนงค์องค์สีดา มาพาราสมประสงค์จำนงปอง
อันเรื่องราวเล่าก็มีเป็นที่อ้าง ต้องเอาอย่างแบบบุราณท่านสนอง
ลงเอนเอกเขนกนึกแต่ตรึกตรอง แต่จะลองสนทนาทำหารือ
เขาจะว่าอย่างไรจะใคร่รู้ ฟังกระทู้เขาจะไปอย่างไรหรือ
เมื่อแรกเริ่มยกมาได้หารือ เป็นคู่มือคู่คิดพร้อมจิตใจ
แล้วสั่งพวกคนสนิทที่ชิดเชื้อ นำเอาเนื้อความไปแจ้งแถลงไข
ว่าเราเชิญพระสหายผู้ร่วมใจ เสร็จมาได้สนทนาปรึกษาการ
เสนารับอภิวันท์แล้วผันผาย ทั้งสองนายเรียกบ่าวเหล่าทหาร
พอสมควรด่วนไปมิได้นาน แล้วแจ้งการนายประตูให้รู้ความ
ว่าไทท้าวเจ้าเรารับสั่งใช้ มาเฝ้าองค์ภูวไนยชาญสนาม
นายประตูรู้แจ้งแห่งเนื้อความ เขาบอกนามท้าวไทรีบไปพลัน
เรียนกับท่านผู้ใหญ่ในค่ายหลวง ตามกระทรวงเร็วร้อนรีบผ่อนผัน
เสนารับกลับไปบังคมคัล ทูลให้ท่านท้าวทราบแล้วกราบกราน
เธอแจ้งเรื่องสั่งให้ออกไปรับ เสนากลับมาเรียกพหลทหาร
รีบมารับเข้าไปมิได้นาน ต่างกราบกรานทูลแถลงแจ้งคดี
สองท้าวทราบแต่งองค์สรงสนาน สั่งทหารกัณฐัศว์ทั้งหัตถี
พร้อมสะพรั่งทั้งพหลแลมนตรี จรลีมาทรงรถบทจร
สารถีตีม้าให้คลาเคลื่อน ลีลาศเลื่อนพลแห่แลสลอน
ออกจากค่ายเร่งพหลพลนิกร แล้วรีบจรมาถึงพลันด้วยทันที ฯ
ฝ่ายท้าวไทได้เห็นสองสหาย รีบผันผายเชิญไปถึงในที่
แต่งไว้รับเชิญให้นั่งต่างยินดี สั่งเสนียกเครื่องเนื่องกันมา
ทั้งกับแกล้มชัยบานเค็มหวานพร้อม ประณตน้อมตั้งรายทั้งซ้ายขวา
สามกษัตริย์เสวยพลางทางสนทนา ต่างปรึกษาการสงครามตามอุบาย
ใครจะคิดกลไกอย่างไรมั่ง จะได้ฟังการสงครามสามสหาย
ด้วยต่างคนจะชิงชู้หาอุบาย ซ่อนแยบคายความในไม่ไขจริง
แต่วาจาปราศรัยใจไม่ตั้ง เปรียบเหมือนดั่งมดท้าวเจ้าผีสิง
อันชาติชายแล้วตะกลามเป็นความจริง เรื่องผู้หญิงมันหนักหนาถึงฆ่าฟัน
อย่าว่าแต่ท้าวพระยามหากษัตริย์ พวกแก่วัดเล่าก็หนักมักกะสัน
เหมือนอย่างกุ้งก้ามกรามตะกลามครัน ไม่เคยฉันเมถุนมักวุ่นวาย
ทั้งสามท้าวเจ้าชู้รู้น้ำจิต ต่างก็คิดจะใคร่ได้ดั่งใจหมาย
ต่างก็พูดแสร้งเสเพทุบาย เป็นแยบคายอ้อมค้อมไม่ยอมตัว
ล้วนเสือเฒ่าเจ้าความคิดบิดตะกูด แต่ปากพูดกรุ้มกริ่มทั้งยิ้มหัว
นึกหมายใจว่าจะได้เป็นของตัว แต่ล้วนมัวหลงงามทั้งสามชาย
แต่ล้วนพวกดึงดื้อถือทิษฐิ ต่างตรองตริหวังว่าสมอารมณ์หมาย
แม้นมิได้อนงค์ก็คงอาย จะมาหมายนั่งงมประสมมือ
นี่นางเดียวจะมารบสมทบเข้า แม้นได้เจ้าเยาวมิ่งมาจริงหรือ
ก็คงจะวุ่นวายเมื่อปลายมือ ต่างแย่งยื้อกันเปล่าไม่เข้าการ
เขาก็เขาเราก็เราเจ้าความคิด สู้ป้องปิดความในไม่ไขขาน
สนทนาปราศรัยไปตามการ เสร็จสำราญเลี้ยงลากันคลาไคล ฯ
จะกล่าวในพารามหากษัตริย์ ยังข้องขัดเศร้าหมองไม่ผ่องใส
ด้วยข้าศึกยังไม่สิ้นเหมือนริ้นไร ฝ่ายท้าวไทเจ้าพาราตรัสหารือ
กับสองหน่อนฤบาลชาญสนาม การสงครามจะชิงชัยอย่างไรหรือ
ราษฎรร้อนใจดั่งไฟฮือ มันเล่าลือต่างต่างไม่สร่างกลัว
ไม่เป็นอันทำกินสิ้นสติ พ่อตรองตริอนุกูลเถิดทูนหัว
อันข้าศึกมักกะสันยังพันพัว มันพวกวัวเสือทับคงรับมือ
คิดกำจัดสัตว์บาปที่หยาบช้า ให้อัปราชัยไปไม่ได้หรือ
พ่อจัดคนปล้นค่ายไล่กระพือ ที่ฝีมือกล้าหาญชาญณรงค์
พระหน่อไทได้สดับอภิวาท ขอรองบาทภูวไนยดั่งในประสงค์
ลูกอาสากว่าชีวิตจะปลิดปลง อย่าได้ทรงพระวิตกสะทกสะท้าน
มิให้ร้อนถึงอาณาประชาราษฎร์ ข้าพระบาทกับท่านครูหมู่ทหาร
ขอกำจัดเหล่าร้ายให้วายปราณ มิให้นานเนิ่นช้าถึงห้าวัน
พระทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ ดั่งได้ผ่านโสฬสเกษมสันต์
เสด็จขึ้นปรางค์มาศปราสาทสุวรรณ จรจรัลเข้าในที่ไสยา
ฝ่ายโฉมยงองค์พระปิ่นนรินทร์รัตน์ มาปรัศว์ที่พักตำหนักขวา
กับพระน้องสององค์ทรงศักดา เชิญท่านอาจารย์เฒ่ามาเล่าความ ฯ
ฝ่ายนิกรมพรหเมศรู้เหตุสิ้น สมถวิลจะล้างศึกไม่นึกขาม
แกจึ่งว่าอย่าต้องพยายาม จะทำตามวิทยามหามนต์
อย่าให้ต้องรบสู้เป็นคู่เคี่ยว เวลาเดียวเอาให้ยับวิ่งสับสน
แต่จะต้องมั่วสุมประชุมพล ให้ขึ้นบนหอรบถือคบเพลิง
จะเรียกไฟให้เกิดขึ้นกลางหน แล้วไล่พลดีให้เปิดเตลิดเหลิง
ต้อนพวกเราเผาค่อยใส่ให้เปิง มันเสียเชิงจับกุมตะลุมบอน
ไปทูลท้าวเจ้าบุรินทร์ให้สิ้นทุกข์ ขอดับยุคให้ภิญโญสโมสร
สองกษัตริย์ยินดีชุลีกร แต่นิ่งนอนสนทนากับอาจารย์
จนเดือนเที่ยงเสียงนกวิหคร้อง ประสานซ้องครื้นเครงวังเวงหวาน
ต่างระงับหลับนอนผ่อนสำราญ ฝ่ายอาจารย์ตรึกตรองของสำคัญ
พอรุ่งแจ้งแสงทองส่องอากาศ ภาณุมาศเรื่อแรงส่งแสงฉัน
ฬระจอมวังออกยังพระโรงครัน ขึ้นสุวรรณแท่นทองจำลองลาย
ประโคมแตรแซ่เสียงสำเนียงแจ้ว ทั้งปี่แก้วครื้นโครมประโคมถวาย
พร้อมเสนาเฝ้าเคียงกันเรียงราย กราบถวายบังคมตามกันสามที
สองพระหน่อนฤบาลชาญสนาม พาท่านพราหมณ์ไปประณตบทศรี
พระปราศรัยไปพลันด้วยทันที โดยคดีสงครามตามทำนอง ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ประนมหัตถ์แล้วประมูลทูลฉลอง
ทานอาจารย์ขออาสาฝ่าละออง มิให้ต้องวุ่นวายกับไพร่พล
ขอให้ปลูกหอรบจงครบเครื่อง ที่นอกเมืองชายป่าพนาสณฑ์
กับธงแพรต่างสีใส่ที่บน หม้อน้ำมนต์ของหวานการบูชา
กับเพดานม่านกั้นทั้งสี่ทิศ ครอบสำริดสำหรับศาลอ่านคาถา
พระทรงฟังยินดีทั้งปรีดา จึงชงคาสั่งเสนีทั้งสี่นาย
อาจารย์เฒ่าท่านจะเอาสิ่งใดบ้าง อย่าขัดขวางหาให้สมอารมณ์หมาย
รีบไปทำตามสั่งทั้งสี่นาย เร่งจับจ่ายของข้าวขนเอาไป
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร ขุนอำมารย์เร่งกันเสียงหวั่นไหว
สองกษัตริย์บังคมลาพากันไป เสนาใหญ่พร้อมพรั่งทั้งอาจารย์
ปลูกหอรบครบเครื่องพิชัยยุทธ์ ปักอาวุธสารวัตรจัดทหาร
ถือธงเทียวเขียวดำประจำการ เครื่องสักการบัดพลีพลีกรรม
คาดเพดานศาลตั้งทั้งแปดทิศ ผูกม่านปิดรจนาเลขาขำ
ทั้งหอรบครบถ้วนกระบวนทำ ตั้งหม้อน้ำเครื่องบวงสรวงเทวา ฯ
การสำเร็จเสร็จสรรพกลับมาเฝ้า ต่างก้มเกล้าทูลพลันด้วยหรรษา
พระทราบสิ้นยินดีทั้งปรีดา ว่าเวลาพรุ่งนี้เช้าเราจะไป
ดูท่านครูผู้จะปราบกำราบศึก ขอสมนึกดับเข็ญให้เย็นใส
พระจึ่งสั่งมาตยาเสนาใน ทั้งนายไพร่เตรียมอาวุธยุทธนา
ครั้นสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร ขุนอำมาตย์เตรียมพหลพลอาสา
ทั้งรถรัตน์จัตุรงค์อลงการ์ เครื่องสาตราทวนธงอลงกรณ์
บ้างจัดแจงแต่งพลับพลาที่หนาป้อม ทหารพร้อมดั้งดาบกำซาบศร
ปืนน้อยใหญ่เสโล่แลโตมร ผูกกุญชรพระที่นั่งทั้งดั้งกัน
มาเตรียมคอยท่านท้าวแต่เช้าตรู่ พร้อมทุกหมู่เสร็จสรรพกองทัพขัน
พอรุ่งรางสร่างสีรวีวรรณ พระทรงธรรม์พลิกฟื้นตื่นบรรทม
พนักงานเครื่องอานสำรับพร้อม ประณตน้อมล้วนสุรางค์นางสนม
พวกอยู่งานพัชนีพัดวีลม ทุกหมู่กรมสาวสุรางค์พวกนางใน
พระสระสรงทรงเครื่องพิชัยยุทธ์ เหน็บอาวุธเนาวรัตน์จำรัสไข
ทรงพระมาลาเบี่ยงคู่เวียงชัย เสด็จไปพระโรงรัตน์ชัชวาล
พร้อมเสนาข้าทูลละอองบาท พระยุรยาตรตรงมายังหน้าฉาน
ทรงพระยาม้าที่นั่งอลังการ ขุนทหารโห่เร้าจะเอาชัย
พอฤกษ์ดีตีฆ้องกลองสนั่น ประโคมลั่นสังข์แตรแซ่ไสว
มโหระทึกกึกก้องแซ่ซ้องไป พลไกรเดินกระบวนถือทวนธง
ออกประตูบูรพาระดาดาษ ล่วงลีลาศชายป่าพนาระหง
ถึงสำนักพักพวกจัตุรงค์ เสด็จตรงขึ้นประทับบนพลับพลา
สองกษัตริย์นฤบาลชาญสมร บทจรมาประนมก้มเกศา
กับท่านครูผู้ประสิทธิ์วิทยา พร้อมเสนากราบก้มบังคมคัล
เธอปราศรัยไต่ถามตามระบอบ พระชื่นชอบอิ่มเอมเกษมสันต์
ท่านนิกรมพรหเมศทูลเหตุพลัน ในค่ำวันนี้จะให้พวกไพรี
แตกไปทั้งสามค่ายมิให้เหลือ ให้เหมือนเสือล้างป่าพากันหนี
แล้วค่อยเร่งรุมจับทับทวี ระดมตีตัดทางไปกลางไพร
แกทูลเสร็จรีบมาหน้าหอรบ ตรวจเครื่องครบพร้อมเสร็จข้างเพทไสย
ตั้งบัดพลีบำบวงสรวงพระไพร ทั้งเทพไทแปดทิศวิสสุกรรม
ทั้งอิศวรภูวไนยเจ้าไกรลาส ขอโอกาสมาช่วยชุบอุปถัมภ์
แล้วเสกน้ำแปดหม้อบริกรรม พวกประจำยกธงอลงกรณ์
พอบ่ายแสงสุริยาฟ้าสลัว เป็นหมอกมัวเกิดพระพายชายสิงขร
ให้ข้าศึกง่วงเหงาทั้งหาวนอน พลนิกรเป็นทั่วทุกตัวคน
พวกข้างนี้มีน้ำที่ทำไว้ เอาลูบไล้ถ้วนทั่วตัวพหล
ต่างหายหนาวถ้วนทั่วทุกตัวคน กินน้ำมนต์ล้างหน้าพาสบาย
พอสุริยงลงลับพยับฟ้า พระจันทราแจ่มกระจ่างสว่างฉาย
ท่านนิกรพรหมเข้านั่งกำบังกาย จุดเทียนรายบริกรรมตามตำรา
เอาจิตตั้งทางกสิณแผ่นดินไหว บังเกิดไฟแจ่มกระจ่างกลางเวหา
เป็นควันพลุ่งรุ่งโรจน์โชตินา พื้นสุธาร้อนแรงแสงอัคคี
พวกสามค่ายเห็นไฟผิดประหลาด ในอากาศเล่าก็แดงเป็นแสงสี
ไหม้พฤกษาป่าดงในพงพี พวกโยธีหาน้ำไว้สำรอง
สักครู่หนึ่งเป็นพายุระบุระบัด กระพือพัดลูกไฟไหม้ข้าวของ
ติดเสาค่ายไหม้ยับทุกทัพกอง ทหารร้องเร่งรับให้ดับไฟ
บ้างตักน้ำโลดโผนเอาโคลนสาด ด้วยอำนาจเพลิงตำหรับดับไม่ไหว
ถึงจะขนน้ำท่ามาเท่าไร ไม่ล้างไฟธาตุกสิณอภิญญาณ
ยิ่งถูกน้ำก็ยิ่งซ้ำประเทืองแสง ลุกเรืองแรงลามไปไหม้ประหาร
เว้นแต่อาโปกสิณอภิญญาณ จึงล้างผลาญกันได้ดั่งใจจง
ทั้งสามทัพดับไฟมิได้หยุด อุตลุดแตกกระจุยเป็นผุยผง
ทั้งสามท้าวถอยล่าเข้าป่าดง เพลิงก็ตรงตามไหม้ไล่กระพือ
ต่างก็ขนมิ่งม้าอาชาชาติ กลัวอำนาจไฟจริงต้องวิ่งตื๋อ
สองหน่อไทให้คนดีมีฝีมือ แต่ล้วนถืออาวุธยุทธนา
กองละพันกลั่นกล้าอาสาศึก เวลาดึกแยกไปทั้งซ้ายขวา
ถือเสน่าหลาวโล่โตมรา เข้าในป่าดงชัฏสกัดทาง
ที่พวกทัพแตกพ่ายไปทางนั้น พลฉกรรจ์รีบรัดสกัดขวาง
โห่สนั่นครั่นครื้นยิงปืนพลาง สองข้างทางหลังหน้าดาประดัง
ทั้งสามทัพขับทหารออกด้านหน้า ชาวเมืองฆ่ามิได้เหลือดั่งเสือขัง
ที่ไม่สู้งอนง้อขอชีวัง พวกทัพหลังจับกุมตะลุมบอน
ทั้งสามท้าวเสียทีตีสมทบ ไม่สู้รบลอดไปทางหว่างสิงขร
ลงจากม้าวิ่งวงตามดงดอน พลนิกรติดมาสิบห้าคน
ค่อยดั้นดัดลัดทางมากลางป่า พวกเสนานายทัพวิ่งสับสน
ถูกอาวุธล้มตายทั้งไพร่พล ที่วิ่งวนจับได้ก็หลายพัน
ที่เข้าหาโดยดีก็มีมาก ที่ลำบากป่วยไข้ในไพรสัณฑ์
จนจวนรุ่งรังสีรวีวรรณ เที่ยวบุกบั่นหานายไม่ได้ตัว
จนเดือนดับลับเงาภูเขาขุน เกือบอรุณสุริยาฟ้าสลัว
พระสั่งว่าพลไพร่ที่ได้ตัว ทั้งครอบครัวจำส่งรีบลงไป
แต่ตัวเราพี่น้องทั้งสองนี้ จะตามตีจับส่งให้จงได้
พระสั่งพลางทางชักมโมมัย รีบตามไปในป่าพนาวัน ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นพิภพ เธอปรารภร้อนพระทัยรีบผายผัน
เสด็จลงจากมหาพลับพลาพลัน ไปหาท่านพรหเมศฟังเหตุการณ์
ฝ่ายท่านครูผู้ชำนาญการกสิณ แกแจ้งสิ้นลุกออกมานอกศาล
เจริญอาโปกสิณอภิญญาณ ให้บันดาลวลาหกตกกระจาย
เปรี้ยงเปรี้ยงเสียงสุนีสนั่นก้อง ฟ้าก็ร้องแสงปลาบวะวาบสาย
เป็นฝนฟุ้งหยาดอุทกตกกระจาย พระพายชายเฉื่อยชื่นระรื่นเย็น
แล้วลงจากหอรบพบกษัตริย์ เจ้าจังหวัดถามเรื่องที่เคืองเข็ญ
จะอย่างไรในสงครามเมื่อยามเย็น ท่านได้เห็นเป็นไฉนจงไขความ ฯ
ฝ่ายนิกรมพรหมประมูลทูลฉลอง ข้าขอรองบาทบงสุ์ที่ทรงถาม
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงพระนาม เสด็จตามตีต้อนในดอนดง
แต่ข้าศึกแตกพ่ายกระจายหนี ในยามนี้ว่าอยู่ในไพรระหง
ข้าพระบาททูลความไปตามตรง แล้วแต่ทรงเห็นอย่างไรคงได้การ
ท้าวกัมพลดีพระทัยให้ผูกม้า ขุนเสนาเรียกพหลพลทหาร
นำกระบวนทวนธงเข้าดงดาน พระภูบาลขึ้นพระยาอาชาไนย
เดินพหลพลทัพไม่ยับยั้ง เข้าดงรังแรมป่าพฤกษาไสว
จนแจ่มแจ้งแสงสุริโยทัย เห็นสามค่ายไฟเผาเถ้าเป็นกอง
สมกับท่านผู้วิเศษชี้เหตุผล แจ้งยุบลบอกกล่าวเล่าสนอง
พระชื่นชมสมประสงค์จำนงปอง พอปะกองทัพกลับมาฉับพลัน
คุมพหลพลเชลยมานับแสน จวนเข้าแดนกรุงไกรไอศวรรย์
พระตรัสสั่งม้าใช้ให้ไปพลัน ว่าทัพขันของใครที่ไหนมา
เสนีรับขับม้าออกมาถาม ครั้นแจ้งความว่าพวกกันต่างหรรษา
เอาเนื้อความมาประมูลทูลกิจจา เจ้าพาราดีพระทัยใครจะปาน
แล้วสั่งว่ารีบไปอย่าได้ช้า ขุนเสนากับพหลพลทหาร
ไปมอบให้ท่านครูผู้อาจารย์ เธอสั่งการแล้วก็ตรงเข้าดงดอน
เร่งพหลพลไพร่มิได้หยุด ให้รีบรุดลัดเดินเนินสิงขร
โห่สนั่นลั่นป่าพนาดอน พลนิกรแสนยาดาประดัง
จัตุบททวิบาทประลาตหนี กลัวโยธีวิ่งเตลิดระเสิดระสัง
เที่ยวแอบเร้นพุ่มพฤกษาในป่ารัง พลสะพรั่งเดินดั้นอรัญวา
ไปจนทันสองพระหน่อวรนาถ จึ่งประกาศไพร่นายทั้งซ้ายขวา
ให้หยุดยั้งทั้งพหลพลโยธา หน่อนรารีบมาเฝ้าเล่าคดี ฯ
จะกล่าวถึงสามท้าวแต่เช้าตรู่ หนีไปอยู่ปากทางหว่างวิถี
ริมหาดทรายชายทะเลกับเสนี ปล่อยพาชีเสียไปนั่งริมฝั่งชล
แล้วยกหัตถ์มัสการเทพารักษ์ เจ้าสำนักเกาะแก่งทุกแห่งหน
ให้มีเรือแล่นมาในสาชล ขอบวงบนเทพไทได้เอ็นดู
แม้นสมหวังอย่างคิดชีวิตรอด ไม่วายวอดแล้วจะไหว้ถวายหมู
จะตั้งศาลเครื่องพล่าทั้งปลาปู สิ่งละคู่จะถวายให้สังเวย
จะมีละครเจ้าบุญยังเหมือนดังว่า ขอเทวาช่วยการุญพระคุณเอ๋ย
แม้นรอดตายไปเจ้าคะไม่ละเลย มิได้เชยนางแก้วก็แล้วไป
ทั้งสามท้าวเจ่าจุกนั่งทุกข์ร้อน ทั้งอดนอนอดกินสิ้นสงสัย
พอลมเรื่อยเฉื่อยชายชลาลัย เห็นเรือใบแล่นมาในสาคร
ต่างดีใจไหว้กราบเทพารักษ์ เจ้าสำนักเกาะขวางกลางสิงขร
จึ่งเอาผ้ามาโบกริมสาคร เป็นการร้อนแกว่งไกวอยู่ไปมา ฯ
พวกพาณิชเห็นสำคัญก็มั่นหมาย มันดีร้ายพวกเรือแตกแปลกภาษา
จำจะแล่นเข้าไปชายคงคา สั่งล้าต้าต้นหนคนสำคัญ
ให้บ่ายเรือเข้าไปที่ชายตลิ่ง เห็นคนวิ่งเร็วรี่ขมีขมัน
ขอเดินสารท่านด้วยช่วยชีวัน นายกำปั่นถึงท่าให้ซาใบ
ทอดสมอรอราเอาเรือบด ช่วยกันลดลงมหาชลาไหล
สั่งให้พวกกะลาสีตีเข้าไป แต่พอใกล้ให้ล่ามไปถามพลัน
พวกเสนาว่าข้าเจ้าสำเภาซัด ปะสลัดพวกยักษ์มักกะสัน
มันเก็บเอาเภตราแล้วฆ่าฟัน คนทั้งนั้นตายยับอยู่กับเรือ
แต่พวกข้าโดดหนีลงเรือน้อย คลื่นก็พลอยซัดเข้าฝั่งที่ยังเหลือ
ทั้งอดข้าวกินแต่หวานพอจานเจือ ของในเรือเล่าก็จมล่มทลาย
ท่านเอ็นดูชูช่วยขอเดินสาร พอถึงบ้านเมืองได้ดั่งใจหมาย
แม้นมิช่วยชีวงก็คงตาย จริงหนานายโปรดเกล้าเอาแต่บุญ
พวกนายรองพาณิชคิดสังเวช ถึงประเทศขาดเหลือจะเกื้อหนุน
ก็รับลงเรือมาด้วยการุญ อย่าว้าวุ่นไปเลยหนาจะพาจร
ทั้งสามท้าวบ่าวไพร่ลงเรือบด พูดโป้ปดเอาตัวรอดพอทอดถอน
แปลงเป็นไพร่ชายชนพเนจร เหมือนราษฎรนายเรือเป็นเชื้อพราหมณ์
พอถึงกำปั่นใหญ่มิได้ช้า นายเภตรารับขึ้นไปพลางไต่ถาม
ถึงเรือเสียป่นแหลกกับแขกยาม เรามีความสงสารท่านทั้งปวง
จึ่งจัดแจงแบ่งห้องให้อยู่ท้าย พอสบายเถิดหนาเจ้าเราไม่หวง
ถึงเวลาหาให้กินสิ้นทั้งปวง ตามกระทรวงจัดให้ทั้งไพร่นาย
เรือก็แล่นมาในทางกลางสมุทร มิได้หยุดตามวารินกระสินธุ์สาย
ที่ล้าเลื่อยเหนื่อยอ่อนค่อยผ่อนคลาย ทั้งบ่าวนายก็เป็นสุขทุกเวลา ฯ
ทั้งสามท้าวเศร้าใจอาลัยถวิล ไม่รู้สิ้นมุ่งมาดปรารถนา
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มกลัดอัดอุรา จึงปรึกษากันเบาเบาเมื่อเข้านอน
เราไปถึงบ้านเมืองค่อยเปลื้องทุกข์ เกษมสุขภิญโญสโมสร
ใครจะคิดรบเร้าเอานคร หรือจะนอนให้สบายเช่นควายโซ
เล่นแต่หญ้าปากคอกบอกกันมั่ง แกะข้าวตังก้นครัวมั่วโทโส
หรือจะคิดการอย่างไรให้ใหญ่โต หรือเป็นโคเสือทับไม่กลับมา
ทั้งสามท้าวกล่าวเรื่องต่างเคืองแค้น ในทรวงแน่นหนักอยู่เท่าภูผา
หวนมานะอัดอั้นตันอุรา ต่างก็ว่าตายเสียแล้วก็แล้วไป
แม้นชีวิตยังอยู่เหมือนงูพิษ คงจะคิดผันแปรคิดแก้ไข
กลับมาตั้งต่อตีให้มีชัย เราก็ใช่ชาติผู้หญิงจริงหนาเกลอ
แต่สตรีเขายังมีอาวุธปาก ไม่กระดากทิ่มตำกันหยำเหยอ
เราทั้งสามใช่ผู้หญิงจริงหนาเกลอ ไม่ละเมอพูดเล่นคงเห็นกัน
ถึงยากเย็นเป็นตายจะไว้ชื่อ ให้เล่าลือทุกกรุงไกรไอศวรรย์
เราสามคนยากเย็นได้เห็นกัน คิดผ่อนผันตามอย่างทางบุราณ
แม้นตีได้ไอศวรรย์เหมราช สมที่มาดพยายามสามสถาน
เอาผ่าแล่งแบ่งเป็นส่วนให้ควรการ คือนงคราญส่วนหนึ่งอย่าพึงแคลง
ส่วนที่สองของข้าวกับเมืองบ้าน สองสถานเหมือนอย่างว่าอย่าได้แหนง
ส่วนที่สามเงินทองของที่แพง เอาจัดแจงออกเป็นสามตามที่ควร
แล้วเขียนเป็นอักษรซ้อนผนิด ให้มิดชิดตามระบอบแล้วสอบสวน
เราทั้งสามอธิษฐานการที่ควร แล้วจึงชวนกันจับเหมือนปรับปรุง
ตามกุศลของใครเหมือนได้ทรัพย์ ไม่ต้องนับต้องลำบากลากเอาถุง
ต่างเห็นจริงอย่างตำหรับเหมือนปรับปรุง ต่างก็มุ่งอยู่ในใจจะได้นาง
เรือก็แล่นเลยมาในสาคเรศ พ้นประเทศเหมราพอฟ้าสาง
ทั้งสามท้าวโหยหวนครวญถึงนาง เล่าเอากางปีกเปล่าเศร้าหัวใจ ฯ
จะกลับกล่าวเจ้าบุรินทร์เหมราช กับหน่อนาถนรินทร์รัตน์จำรัสไข
ทั้งราเมศสุริย์วงศ์ผู้ทรงชัย ยกพลไปตามศัตรูหมู่ไพริน
ออกชะวากปากป่าถึงท่าน้ำ ทะเลล้ำหาดทรายชายกระสินธุ์
ไม่พบปะศัตรูหมู่ไพริน ก็สุดสิ้นที่จะคิดไปติดตาม
จึงปรึกษาหน่อนเรศเกศกษัตริย์ พ้นจังหวัดเขตแคว้นแดนสยาม
ครั้นจะจัดเรือใบให้ไปตาม ไม่แจ้งความเหนือใต้อย่างไรเลย
จงกลับหลังยังกรุงบำรุงถิ่น กันไพรินดูถูกนะลูกเอ๋ย
แต่ก่อนไรไพรีไม่มีเลย จึ่งเพิกเฉยอยู่สบายไม่กังวล
พระตรัสพลางทางสั่งพยุหทัพ เราจะกลับเวียงวังสั่งพหล
จัตุรงคเสนาพลาพล ภูวดลทรงพระยาอาชาไนย
สองกษัตริย์จัดพลพหลเสร็จ ตามเสด็จปิ่นภพสบสมัย
กระบวนหน้าม้าริ้วเป็นทิวไป พลไพร่เดินเท้ากุมเกาทัณฑ์
ถือปืนตับคาบศิลาพาทหาร เดินขนานแออัดล้วนจัดสรร
คชไกรพลายพังทั้งดั้งกัน โห่สนั่นกลับตรงเข้าดงดอน
กระบวนแห่แตรสังข์มโหระทึก เสียงก้องกึกเป็นลำดับสลับสลอน
อเนกแน่นแสนยาพลากร ประทับร้อนมาในไพรพนม
อันเรื่องนกเรื่องไม้ที่ในป่า ก็ว่ามาแต่ข้างหลังปางประถม
ขอตัดบทงดเสียบ้างทางจะชม ยังอยู่ถมไปข้างหน้าอย่าอาวรณ์
จัตุบททวิบาทก็มีมาก ไม่สู้ยากดอกจะใส่ในอักษร
กระบวนทัพกลับถึงเขตนคร ราษฎรอิ่มเอมเกษมใจ ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงอาณาเขต ถึงนิเวศน์เหมราพลางปราศรัย
กับท่านครูผู้ประสิทธิ์ฤทธิไกร ท่านว่าไว้สมคำที่รำพัน
เราติดตามสามศัตรูจนพ้นเขต ไม่แจ้งเหตุค้นในป่าพนาสัณฑ์
กับหน่อนาถร่วมใจไปด้วยกัน ถึงสามวันพากันไปชายทะเล
ได้แต่ม้ามาทั้งสามตามจนจบ ไม่พานพบพวกมันต้องหันเห
จะหาเรือไปตามข้ามทะเล จะคะเนเหนือใต้ไม่ได้ความ ฯ
ฝ่ายนิกรมพรหเมศทูลสนอง ไม่พักต้องตามไปอย่าได้ขาม
อันพวกพ้องของไพรินคงสิ้นนาม ถึงจะตามไปก็เหนื่อยทั้งเปื่อยการ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ เข้าจังหวัดกรุงไกรอันไพศาล
กับหน่อนาถขัตติยาแลอาจารย์ เข้าสถานนคเรศนิเวศน์วัง ฯ
ฝ่ายอนงค์องค์มิ่งมเหสี กับบุตรีรีบจรอาวรณ์หวัง
มารับเสด็จท่านท้าวเข้าในวัง พร้อมสะพรั่งล้วนอนงค์ทรงวิไล
ป่างพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ โองการตรัสบัญชาพลางปราศรัย
เรียกบุตรีศรีสมรเสมอใจ ให้มาไหว้เชษฐาด้วยการุญ
มเหสีพาบุตรีมาก้มกราบ โดยสุภาพกลมเกลียวไม่เฉียวฉุน
งามเสงี่ยมไม่สู้งอนอ่อนละมุน พึ่งแรกรุ่นชันษาสิบห้าปี
พระดูนางมิได้วางเนตรชม้าย ดูกรกายพักตราทั้งราศี
ลักษณะน้ำนวลไม่อ้วนพี ดั่งกินรีไกรลาสเมื่อนาดกราย
กระนี้หรือเจ็ดพารามิน่าหลง ด้วยรูปทรงนุชนางเหมือนอย่างหมาย
พากันยกจัตุรงค์มาหลงตาย หัวอกชายเต็มทีเช่นนี้เจียว
พินิจพลางทางแลไปสบเนตร สองเทวษผูกพันกระสันเสียว
ใช่จะเป็นแต่ข้างชายไปฝ่ายเดียว เหมือนน้ำเชี่ยวลมชักเรื่องรักกัน
พระบังคมนางพระยาจึ่งปราศรัย แม่ขอบใจทุกข์ร้อนช่วยผ่อนผัน
นี้หากได้พ่อมาสู้กู้ชีวัน ศัตรูนั้นย่อยยับอัปรา
แม่ขอฝากน้องหญิงมิ่งสมร ช่วยสั่งสอนปกเกศเหมือนเชษฐา
แม่ก็ไร้พงศ์พันธุ์จงกรุณา พ่อแก้วตาซื่อตรงยิ่งวงศ์วาน
พระบังคมก้มกราบสองกษัตริย์ สนองอรรถนางพระยาที่ว่าขาน
ลูกหมายพึ่งบิตุรงค์เหมือนวงศ์วาน พระโปรดปรานคุณลบภพไกร
ลูกขอเป็นเกือกทองฉลองบาท กว่าชีวาตม์ลูกรักจะตักษัย
ขอบารมีทรงเดชปกเกศไป เป็นฉัตรชัยคุ้มกันอันตราย
ท้าวทรงฟังสังรเสริญเจริญยศ ช่างหมดจดหวานหูไม่รู้หาย
วิสัยหงส์แล้วก็คงจะพริ้งพราย พอสมหมายเปรมปราสถาวร
ท้าวตรัสเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร กับนางนาฏบุตรีศรีสมร
นรินทร์รัตน์เปรมปรีดิ์ชุลีกร เสด็จจรไปสำนักตำหนักจันทน์
กับน้องยาอาจารย์ชำนาญเวท เห็นสมเจตนาคิดไม่ผิดผัน
พอสุริยงลงรับพยับพลัน พระจันทร์ดั้นเด่นฟ้านภาลัย
เผยพระแกลแลชมดารารัตน์ แจ่มจำรัสพื้นนภางค์สว่างไสว
ระรื่นรินกลิ่นบุปผาสุมาลัย มาเจือใจหอมหวนครวญคะนึง
เหมือนกลิ่นนุชสุดสวาทประหลาดนัก หรือน้องรักอยู่ที่ไหนอาลัยถึง
พระย่างเยื้องแลพลางทางคะนึง เสียงหึ่งหึ่งฆ้องย่ำประจำยาม
น้ำค้างย้อยพรอยพรมลมก็เรื่อย มาเย็นเฉื่อยทรวงเจ็บดั่งเหน็บหนาม
ไม่เห็นนวลหวนนึกเอาแต่นาม ให้มีความร้อนใจไม่ไสยา
จนเดือนชายบ่ายคล้อยยิ่งสร้อยเศร้า พระร้อนเร่ารัญจวนให้หวนหา
คิดจะกล่าวเล่าพร้องแก่น้องยา นึกก็น่าอดสูดูไม่ดี
เขาจะว่าลุ่มหลงทรงผู้หญิง แม้นสมจริงก็จะพาชูราศี
ถ้าไม่ได้เขาเป็นเมียสิเสียที มิรู้ที่จะแบกหน้าพากันอาย
จำจะให้ครูบาพฤฒาเฒ่า แถลงเล่าความในจิตที่คิดหมาย
ถึงจะได้หรือมิได้ก็ไม่อาย ให้ทำนายดูแลแกแน่นอน
แล้วกลับเขาในห้องย่องไปหา ท่านพฤฒายังตื่นอยู่ดูอักษร
จึ่งเข้าไปวันทาแล้วว่าวอน หลานนี้ร้อนในอุราท่านปรานี
พฤฒาเฒ่าเข้าใจที่ในจิต เห็นจริตรักใคร่ไม่หน่ายหนี
ในลูกสาวเจ้าจังหวัดปัถพี แกรู้ทีทำเป็นว่ามาทำไม
จนดึกดื่นมาแต่ทัพไม่ยับยั้ง จะนอนนั่งตรึกตรองให้ผ่องใส
ระงับกายแก้เมื่อยที่เหนื่อยใจ แล้วจะได้กลับจังหวัดรัตนา
นรินทร์รัตน์ฟังอรรถอาจารย์แถลง จึ่งเล่าแจ้งความที่รักเขาหนักหนา
ท่านโปรดด้วยช่วยดูคู่ชะตา กัลยานี้อย่างไรจะได้การ
หรือไม่ได้ในตำราชะตาชัด ท่านโปรดจัดแจงด้วยจงช่วยหลาน
ฝ่ายนิกรมพรหมมหาพฤฒาจารย์ แกชำนาญรู้แน่มาแต่เดิม
จึ่งว่าพ่อต้องประสงค์ก็คงได้ สมที่ใจบิตุรงค์คอยส่งเสริม
เป็นคู่ชมสมวาสนามาแต่เดิม คงพูนเพิ่มภิญโญเดโชชัย
อย่าปรารมภ์ตรมตรองให้หมองหมาง คงได้นางเชยชิดพิสมัย
อย่าอาวรณ์ร้อนรักให้หนักใจ จงกลับไปหลับนอนผ่อนสำราญ ฯ
จะกล่าวฝ่ายอัศเรศเกศพัฒน์ หวนประหวัดร้อนเริงดั่งเพลิงผลาญ
พอพลบค่ำย่ำสนธยากาล ให้เดือดดาลแดดิ้นถวิลครวญ
ไม่สบายใจจิตคิดประหวัด ถึงหน่อกษัตริย์ดิ้นโดยให้โหยหวน
กำลังรุ่นวุ่นในใจรัญจวน แต่อักอ่วนอาวรณ์เอากรเกย
นลาฏนั่งอิงแอบลงแนบหมอน ให้อาวรณ์รอนใจไม่เสวย
ไม่พูดเล่นเจรจาประสาเคย นางเฉยเมยกอดกรถอนฤทัย ฯ
ฝ่ายพี่เลี้ยงนารีทั้งสี่สาว ต่างก็กล่าวทูลถามตามสงสัย
แม่กริ้วโกรธพนักงานประการใด จงโปรดให้ทราบเรื่องเคืองรำคาญ
ต่างนบนอบปลอบถามทรามสงวน หรือประชวรอย่างไรจงไขขาน
โปรดให้แจ้งแห่งเรื่องพระอาการ ขออยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม
นางไม่ตรัสวัจนังตั้งแต่นิ่ง พี่เลี้ยงวิงวอนเข้าชิดสนิทสนม
โปรดให้ทราบกิจจาอย่าปรารมภ์ จะให้สมที่ประสงค์จำนงปอง
ถึงยากเย็นเป็นไฉนมิได้คิด เอาชีวิตแทนพระคุณการุญสนอง
แม่โปรดเกล้าเล่าไปจะได้ตรอง ให้พระน้องสมประสงค์จงแสดง
อันวิสัยในโลกแม้นโศกเศร้า ต้องบอกเล่าอย่าได้อางขนางแหนง
คนที่รักกันสนิทอย่าคิดแคลง ได้ช่วยแรงหาบหามตามปัญญา
พี่เหมือนหมอขอแก้ที่แผลเจ็บ แม่เมื่อยเหน็บอย่างไรหนอขอรักษา
เฉลยไขพี่จะได้ประกอบยา กันโรคาไข้ใจไม่สบาย
เป็นความสัตย์ไม่กระจัดให้พรายแพร่ง แม่อย่าแหนงนึกในพระทัยหมาย
ขอสนองรองบาทากว่าจะตาย ทั้งร่างกายมิได้คิดชีวิตเลย ฯ
พระเทพินยินคำเขาร่ำปลอบ ให้ชื่นชอบถ้อยคำเขาร่ำเฉลย
แม้นจะปกปิดไว้ที่ไหนเลย จำจะเผยวัจนังฟังเขาดู
จึ่งว่าน้องเหมือนหนึ่งต้องคมอาวุธ จะชักฉุดทิ้งถอนเห็นอ่อนหู
ถึงแม้นพี่อุปถัมภ์ช่วยค้ำชู เอาไว้ดูหน้ากันฉันสตรี
นางพี่เลี้ยงรู้แท้แน่ในจิต จะดับพิษในอุรามารศรี
พลางปลอบขวัญกัลยาแล้วพาที การเพียงนี้ไม่สู้ยากลำบากใจ
วันพรุ่งนี้นางอนงค์ไปส่งเครื่อง คงทราบเรื่องร้อนเย็นเป็นไฉน
พี่จะลอบไปเฝ้าถึงท้าวไท แต่จะไปมือเปล่าเขาจะแคลง
จำจะเป็นพนักงานพานพระศรี ไปตั้งที่ได้ประมูลทูลแถลง
ถ้าแม้นเห็นเป็นทีจะชี้แจง คงจะแจ้งเรื่องราวของท้าวไท ฯ
นางฟังสี่พี่เลี้ยงเฉลยฉลอง ก็ถูกต้องในอุราอัชฌาสัย
ค่อยบางเบาเร่าร้อนอาวรณ์ใน ลุกขึ้นได้ทันทีค่อยปรีดา
เหมือนพี่ช่วยถอนอาวุธช่วยอุดหนุน ไม่ลืมคุณจริงนะพี่ที่อาสา
จงไปฟังท่วงทีกิริยา จะพูดจาอิงแอบเป็นแยบคาย
การของเราที่ในใจอย่าไขขาน เหมือนหญิงด้านอดสูไม่รู้หาย
จะเป็นคนอัปลักษณ์ไปชักชาย เหมือนเรือพายเอามาจอดทอดตะพาน
พี่จะไปแล้วจงปิดให้มิดเม้น เธอจะเห็นว่าไปชักสมัครสมาน
แม้นจะพูดพูดแต่ตรงเหมือนวงศ์วาน ฟังอาการเธอดูก่อนค่อยผ่อนปรน
พี่เลี้ยงว่าอย่าวิตกเรื่องปกปิด ฉันจะคิดปลูกรักเอาภักษ์ผล
แม้นเป็นทีก็จะตีคารมชน คงจะวนคิดแร้วไม่แคล้วเลย
เหมือนคนบอกสักวาหาอักษร สัมผัสกลอนพริ้งเพริศให้เปิดเผย
แม้นมิได้สมประสงค์ไม่ลงเอย ที่จะเลยละให้ค้างในทางกลอน
รุ่งพรุ่งนี้พี่จะไปถวายเครื่อง ที่ในเบื้องบาทบพิตรอดิศร
ดูท่วงทีกิริยาพระภูธร เธอจะจรหรือจะอยู่ดูอาการ
อันห่วงใยก็ยังไม่มีดอกน้อง เห็นจะต้องอยู่ช้าเหมือนว่าขาน
อย่าอาวรณ์นอนนั่งฟังดูการ ไม่ช้านานพี่ไปเฝ้าคงเข้าใจ
นางเห็นจริงสิ่งที่กล่าวเล่ากระซิบ ดั่งน้ำทิพย์ชั้นโสฬสอันสดใส
มาโสรจสรงลงที่กายค่อยคลายใจ พูดกันไปอยู่จนแจ้งแสงหิรัญ
กาดุเหว่าเร้าเร่งพระสุริย์ฉาย ให้ผันผายส่องสว่างทางสวรรค์
ไก่ก็ส่งเสียงขันประสานกัน พระสุริยันเร่งรถบทจร
พวกชาวเครื่องจัดเครื่องทั้งคาวหวาน พนักงานพร้อมพรั่งนั่งสลอน
นุ่งสุหรัดดัดจริตติดจะงอน ห่มแพรซ้อนซับในหงอนไก่ดวง
ใส่ตุ้มหูตะละเม็ดเพชรประดับ ดูวาบวับเล่นหน้านางข้าหลวง
มีอีเฒ่ากากปลาร้านัยน์ตากลวง ตามกระทรวงเรียกว่ายายทนายเรือน
ห่มผ้าขาวหัวป้อมย้อมขมิ้น มันดีดดิ้นนี่กระไรใครจะเหมือน
นุ่งผ้าลายพื้นแดงแย่งไส้เดือน ผัดหน้าเหมือนผีหลอกศอกเป็นปม
เดินนำหน้าข้าหลวงพวกเชิญเครื่อง มันยักเยื้องไว้วางเหมือนนางสนม
คอยห้ามคนเสียงจ้าท้าคารม ปากโสมมชายกลัวหนังหัวพอง ฯ
ฝ่ายนารีพี่เลี้ยงอนงค์นาฏ ยุรยาตรมาพลันถือพานของ
ใส่สลาจัดสรรในพานทอง มีนางรองสาวใช้เดินไคลคลา
หมากบุหรี่พี่เลี้ยงสำหรับจัด ถวายกษัตริย์สองพระองค์เหมือนวงศา
นางพี่เลี้ยงลีลาศค่อยยาตรา ทั้งบ่าวข้าเดินตามนางทรามเชย
ถึงสำนักตำหนักจันทน์มิทันช้า พวกไปหน้าทูลฉลองของเสวย
ตั้งเทียบเคียงเรียงวางเหมือนอย่างเคย สองเสวยเอมโอชโภชนา ฯ
นางพี่เลี้ยงกราบกรานตั้งพานพระศรี หมอบอยู่ที่ชานพักตำหนักขวา
พระปราศรัยไต่ถามตามกิจจา พี่ออกมาวันนี้ฉันดีใจ
มีธุระจะใคร่ปะก็สมคิด ความในจิตจะได้แจ้งแถลงไข
อุราร้อนเหมือนหนึ่งนอนในเปลวไฟ แม้นพี่ไม่ปรานีเห็นชีวา
จะมอดม้วยลงด้วยทุกข์คราวขุกเข็ญ ไม่มีเย็นเท่ากระผีกซีกเกศา
ให้ร้อนรุ่มกลุ้มใจในอุรา ยังพูดจาไม่ถนัดตรัสเป็นนัย
เสวยเสร็จพระเสด็จยุรยาตร ไปนั่งอาสน์เนาวรัตน์จำรัสไข
เรียกนารีพี่เลี้ยงมาทันใด พระปราศรัยนุชนางพลางสุนทร
พี่เหมือนน้ำอำมฤตที่เย็นใส ช่วยดับในอกน้องที่ต้องศร
เสียบสลักปักอุราที่อาวรณ์ จะนั่งนอนก็ระบมกรมในทรวง
สวาทหวังตั้งหน้าอาสาคึก แม้นสมนึกน้องรักจักบวงสรวง
ขอพี่เป็นเทวาสุดาดวง ช่วยเด็ดพวงบุปผามาให้เชย ฯ
พี่เลี้ยงหมอบตอบสนองขอรองบาท มีโอกาสแล้วจะนำคำเฉลย
ค่ำวันนี้จะอุบายภิปรายเปรย แม้นนางเผยพจมานสถานใด
จะเพ็ดทูลหนุนหนำที่คำข้อ ช่วยแต้มต่อจะเป็นการสถานไหน
จะจู่ลู่ยังไม่รู้น้ำพระทัย เพราะยังไม่เดียงสาคิดปรารมภ์
ฉวยหวนหุนฉุนเคืองที่เรื่องคิด แม้นมิมิดโทษจะกลับเข้าทับถม
เดชะบุญเหมือนว่าอย่าปรารมภ์ คงจะสมที่ประสงค์จำนงปอง
แต่จะค่อยแคะไค้พิไรปลอบ ให้ชื่นชอบจะประมูลทูลฉลอง
แม้นได้ความตามนึกที่ตรึกตรอง พรุ่งนี้สองโมงข้าจะมาทูล ฯ
พระฟังนางพลางตอบว่าขอบจิต ช่วยชีวิตน้องไว้อย่าให้สูญ
นางรับสั่งธิบดินทร์ปิ่นประยูร แล้วก็ทูลลาพาพวกนารี
กลับเข้าไปในวังยังสถาน แสนสำราญปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ขึ้นเฝ้าองค์นงนุชพระบุตรี ทูลคดีเหน็บแนมทั้งแต้มเติม
พระเทพินยินคำพี่เลี้ยงสนอง สมที่ปองจิตนึกยิ่งฮึกเหิม
พระพักตร์ผ่องเปล่งฉวีกว่าสีเดิม ยิ่งพูนเพิ่มดั่งได้ผ่านพิมานอินทร์ ฯ
ครั้นพลบค่ำคล้ำฟ้าสุธาวาส พระนุชนาฏหวนคิดจิตถวิล
จันทร์กระจ่างกลางเวหาหมดราคิน ยุพาพินเผยพระแกลแลตะลึง
สี่พี่เลี้ยงเคียงประคองสนองอรรถ นางกษัตริย์โหยหวนรัญจวนถึง
ให้อาวรณ์ร้อนจิตคิดคะนึง ถวิลถึงหน่อนรินทร์บดินทร
ลมพระพายชายพัดมาฉิวฉิว วิเวกหวิวหวาดทรวงดวงสมร
หอมบุปผามาลัยกระจายจร มะลิซ้อนมะลิลาผกากาง
แก้วกุหลาบกรรณิการ์มหาหงส์ ลำดวนดงตอนมาใส่ในกระถาง
เป็นแถวเคียงเรียงตามหน้าชาลากลาง ไม้ต่างต่างบานแบ่งรับแสงเดือน
หอมดอกไม้มิได้ชื่นระรื่นรส ยิ่งรันทดเสียวฤทัยใครจะเหมือน
ดูอากาศแจ่มแจ้งด้วยแสงเดือน พอเมฆเกลื่อนนางกษัตริย์อัดอุรา
กำลังรุ่นฉุนคิดจิตประหวัด โทมนัสเพราะรักนี่หนักหนา
แต่เป็นหญิงความจนพ้นปัญญา บุราณว่าหนักใจใครจะปาน
เป็นธรรมดาสามัญเหมือนกันสิ้น แทบจะดิ้นเสียด้วยรักเพราะหักหาญ
ด้วยเป็นหญิงต้องนิ่งในสันดาน แต่อาการวิปริตผิดทำนอง
พี่เลี้ยงเห็นไม่สบายวายเทวษ จะดับเหตุให้บรรเทาที่เศร้าหมอง
ค่อยโลมเล้าเอาใจในทำนอง ให้ถูกต้องตามประสงค์ที่จงใจ
แล้วเรียกพวกมโหรีที่สำหรับ ทั้งโทนทับซอสี่ปี่ไฉน
นางพี่เลี้ยงขับร้องทำนองใน อิเหนาไปหมันหยาได้นารี
จินตหราโฉมยงอนงค์นุช พระแสนสุดปรีดิ์เปรมเกษมศรี
ไม่ห่างขวัญแก้วกัลยาณี ต่างเปรมปรีดิ์ร่วมห้องประคองเชย
มโหรีตีทับทั้งกรับฉิ่ง เสนาะพริ้งโอดครวญหวนระเหย
สำเนียงหญิงพริ้งเพราเพราะเขาเคย แล้วก็เลยย้ายรำไปตามกลอน
ซอก็สีสอดเสียงสำเนียงแจ้ว วิเวกแว่วจับทรวงดวงสมร
ค่อยเสื่อมสร่างบางเบาเขากล่าวกลอน บนบรรจถรณ์แท่นในที่ไสยา ฯ
จะกล่าวข้างธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ดึกสงัดโหยหวนรัญจวนหา
ไม่เป็นอันบรรทมกรมอุรา ลงนิทราแล้วสะดุ้งจนรุ่งราง
จะคอยฟังนางนาฏในราชฐาน พระภูบาลตรึกตรองให้หมองหมาง
เมื่อไรจะแจ้งแสงอุทัยในนภางค์ พอรุ่งรางเปรมปรีดิ์ดีพระทัย
ลุกมานั่งยังพระแท่นแหงนชะแง้ ชำเลืองแลคอยอนงค์ยังสงสัย
จะฟังข่าวพวกในวังตั้งพระทัย คะนึงในกัลยาพะงางอน ฯ
จะกล่าวฝ่ายนารีพระพี่เลี้ยง ประคองเคียงโฉมฉายสายสมร
ครั้นแจ่มแจ้งแสงสีรวีวร ต่างตื่นนอนลุกไปห้องแต่สองนาง
เปิดคันฉ่องส่องเสยเกศีหวี พันสำลีเช็ดไรเหลาไม้ฝาง
จับกระเหม่าเข้าให้ดำสวยสำอาง นุ่งยกอย่างใหม่พื้นแดงแต่งประจง
ห่มกรองทองรองซับแพรเขียวอ่อน อรชรพริ้งเพริศระเหิดระหง
พวกสาวสาวงามงามตามอนงค์ ก็เดินตรงไปที่พักตำหนักจันทน์
ถือพานทองรองพระศรีบุหรี่เสวย เหมือนอย่างเคยสารพัดล้วนจัดสรร
ตรงขึ้นไปบนชานพักตำหนักจันทน์ อภิวันท์ตั้งถวายหมอบรายเรียง
หน่อกษัตริย์ทัศนาแล้วปราศรัย เรียกขึ้นไปบนฉากกั้นชั้นเฉลียง
พระปราศรัยสองนางพลางไล่เลียง นางพี่เลี้ยงทูลความตามทำนอง
ฉันทูลเปรียบเทียบเรื่องนางเคืองขัด ตรัสพ้อตัดต่างต่างให้หมางหมอง
ได้เพ็ดทูลเบี่ยงบ่ายหลายทำนอง อยู่จนสองสามยามนางทรามวัย
จึ่งค่อยคลายวายโกรธพิโรธเรื่อง แต่ยังเคืองไม่รู้แน่ว่าแผลไหน
ขอปัญญาฝ่าธุลีช่วยชี้ไป ฉันจะได้แก้ไขในกระบวน ฯ
พระฟังนางตั้งกระทู้ก็รู้สิ้น ที่เล่ห์ลิ้นอ้อมวงทรงพระสรวล
เขาย่อมว่ากระต่ายเฒ่าเจ้าสำนวน เราก็ควรจะทำเขลาพูดเคล้าคลึง
ด้วยเขาเป็นแม่สื่อแม้นอื้อฉาว จะแตกร้าวเพราะโทโสโมโหหึง
มันจะว่าโง่เง่าเหมือนเท่ารึง ก็อย่าพึงฟังคารมเป็นลมลอย
พลางถอดซึ่งธำมรงค์ที่ทรงหัตถ์ เพชรรัตน์เรืองอุไรที่ใช้สอย
ส่งให้นางพลางทำเป็นสำออย อันแหวนก้อยน้องนี้พี่เอาไป
ช่วยถวายองค์ธิดายุพาพักตร์ ให้นงลักษณ์แผ่เผือเหมือนเนื้อไข
น้องก็มาต่างนิเวศน์ประเทศไกล แต่มีใจจงรักด้วยภักดี
ขอทำขวัญพระยุพินให้สิ้นโกรธ ประทานโทษแก้วตามารศรี
จงเงือดงดอดโทสาได้ปรานี พอเป็นที่พึ่งพักรู้จักกัน ฯ
นางพี่เลี้ยงได้สดับพลางรับของ ถือประคองกลับเข้าในไอศวรรย์
ขึ้นปราสาทพระธิดาวิลาวัณย์ บังคมคัลถวายแหวนแสนสบาย
ยุพยงทรงรับมาสวมหัตถ์ เพชรรัตน์แพรวพร่างกระจ่างฉาย
นางพี่เลี้ยงทูลพลันบรรยาย นางโฉมฉายชมแหวนแสนรัญจวน
จำจะคิดตอบแทนแหวนพระพี่ ให้เป็นที่รับรองประคองสงวน
นางโฉมยงทรงตรึกแล้วนึกครวญ เลือกแต่ล้วนของประดับสำหรับองค์
สร้อยสะอิ้งสิ่งหนึ่งซึ่งทรงใส่ กับสไบริ้วทองของประสงค์
ใส่หีบทองลายกุดั่นอันบรรจง เรียกอนงค์นารีคนที่เคย
พี่จงเอาสิ่งของของน้องนี้ ไปถวายภูมีนะพี่เอ๋ย
ทูลว่าน้องขอบพระทัยกระไรเลย ขอคุ้นเคยในพระองค์เหมือนวงศ์วาน
พี่เลี้ยงรับสิ่งของประคองถือ ไม่อึงอื้อรีบไปยังวังสถาน
ถึงเคารพนบนอบค่อยหมอบคลาน แล้วตั้งพานหีบของฉลองทูล
ตามพระนุชบุตรีมีรับสั่ง เหน็บเข้ามั่งทูลพระปิ่นบดินทร์สูร
พระทรงฟังนางในพิไรทูล ยิ่งเพิ่มพูนสมประสงค์จำนงปอง
จงปราศรัยไต่ถามความพี่เลี้ยง เห็นเรียบเรียงตามระบอบจึ่งตอบสนอง
ฉันขอบคุณที่การุญโดยทำนอง ได้ชมของแต่พอเบาบรรเทาทรวง
คุณของพี่ครั้งนี้ก็เหลือล้น เหมือนช่วยขนทุกข์เท่าภูเขาหลวง
แม้นสมจิตคิดไว้ฉันไม่ลวง จะบวงสรวงพี่เหมือนว่าให้ถาวร
น้องหวังพี่ก็เหมือนที่เทพารักษ์ อันสิทธิศักดิ์อยู่ต้นไทรในสิงขร
เมื่ออุ้มองค์อุณรุทกำลังนอน ไปสมสมรองค์อุษาในธานินทร์
ได้ร่วมรักร่วมเรียงเคียงถนอม วายที่ตรอมสมในฤทัยถวิล
เอ็นดูด้วยช่วยน้องยาปัดราคิน เสียให้สิ่นความวิตกในอกใจ
นางพี่เลี้ยงทูลฉลองไม่ต้องเปรียบ ชักทำเนียบเรื่องนิทานมาขานไข
ตัวดิฉันก็นึกว่าเป็นข้าไท พระจะใช้คงสนองรองธุลี
พระตรัสตอบขอบคุณของพี่หนัก ช่วยกู้พักตร์น้องยาเป็นราศี
นางกราบก้มบังคมคัลอัญชลี พระภูมีแล้วก็ลาเข้ามาวัง
ถึงปรางค์ทองย่องย่างเข้าข้างที่ ทูลคดีอนุสนธิ์แต่หนหลัง
แล้วแต้มเติมเสริมส่งให้ทรงฟัง พระนุชนั่งชมแหวนแสนรัญจวน
แล้วซักไซ้ไต่ถามถึงทรงฤทธิ์ คะนึงคิดบ่อยบ่อยละห้อยหวน
ไม่เป็นอันสรงเสวยเลยแต่ครวญ ให้อักอ่วนอยู่ในใจไม่สบาย
ข้างพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ยังข้องขัดอยู่ไม่สมอารมณ์หมาย
ชมสังวาลกับสไบพอใจคลาย แต่ไม่วายอาวรณ์ร้อนอุรา
จึ่งปรึกษากับท่านครูผู้ประสิทธิ์ เราจะคิดฉันใดไฉนหนา
จึ่งจะได้ยุพยงองค์ธิดา ขอปัญญาท่านช่วยตรองทำนองใน ฯ
ฝ่ายนิกรมพรหเมศแกหัวร่อ เมื่อคิดก่อได้ชำนาญสานไม่ไหว
ต้องหาคนแก่ชราว่ากระไร จะให้ไปช่วยสานรำคาญจริง
ไม่ต้องคิดยักย่ายให้หลายอย่าง ในท่าทางที่จะให้ได้ผู้หญิง
อย่าคิดอ่านถ่ายเทประเวประวิง เอาความจริงกล่าวไปคงได้การ
เข้าทูลขอบิตุรงค์ก็คงให้ ด้วยท้าวไทเธอก็รักสมัครสมาน
จงนั่งนอนผ่อนใจให้สำราญ คงเป็นการดอกไม่ต้องหมองอารมณ์
เหมือนสำรับข้าวของไม่ต้องถือ ชุบแต่มือไว้ชิมก็อิ่มถม
จะทุกข์ร้อนไปทำไมให้ใจตรม คงจะสมจิตปองเหมือนของตัว ฯ
พระฟังครูผู้ประสิทธิ์แกคิดให้ สบายใจกรุ่มกริ่มพลางยิ้มหัว
ชื่นอารมณ์สมปองหายหมองมัว เหมือนตีรั้วล้อมไว้คงได้การ ฯ
ฝ่ายพระนุชบุตรีเกศพัฒน์ นางกษัตริย์ตรึกตรองทำของหวาน
เป็นเครื่องว่างกลางวันอันตระการ ให้พี่เลี้ยงเยาวมาลย์ลอบเอาไป
ถวายองค์ธิบดินทร์นรินทร์ราช มิได้ขาดทุกเวลาอัชฌาสัย
พอเย็นย่ำคล้ำฟ้านภาลัย ร้อยมาลัยปรุงบุหงาให้นารี
ไปถวายหน่อนรินทร์ปิ่นกษัตริย์ ประจงจัดใส่ขันทองละอองศรี
รองพานกลมถมยาราชาวดี คลุมฝาชีตาดปักจำหลักลาย
ให้ผลัดเปลี่ยนเวียนเป็นเวรกันทั้งสี่ เอามาลีพวงมาลัยไปถวาย
แต่สื่อสนกลไกในอุบาย ซ่อนแยบคายปกปิดสนิทดี ฯ
จะของดบทเบื้องเรื่องนี้ก่อน จะกล่าวย้อนถึงพระยาพากันหนี
เดินสารเรือเข้าไปในนที พอราตรีเกิดลมแดงดั่งแสงเพลิง
ประเดี๋ยวหนึ่งเป็นพายุระบุระบัด คลื่นก็ซัดเรือเปิดเตลิดเหลิง
ต้นหนดูตามทิศเห็นผิดเชิง ตีใบเปิงขาดหมดลดไม่ทัน
จึงเร่งพวกแต่บรรดากะลาสี ให้ลดเสาชั้นสี่ขมีขมัน
เอาโซ่โยงปืนประจำของสำคัญ เชือกน้ำมันผูกระยางกับรางปืน
เรือก็แคลงแพลงคลื่นเสียงครื้นครึก สะท้านสะทึกกลางชลาเหลือฝ่าฝืน
ไม่เห็นฟากเห็นฝั่งเป็นกลางคืน เสียงครึกครื้นฝนคร่ำเป็นน้ำนอง
ปิศาจร้ายพรายน้ำขึ้นลอยเกลื่อน ตะโกนเพื่อนกู่กันผันผยอง
หักหางเสือเรือหมุนเข้าหนุนรอง เสียงกึกก้องกู่กันสนั่นดัง
ทั้งสามท้าวเหล่าคนบนกำปั่น ก็ชิงกันวิ่งวงบ้างลงถัง
ภาวนาว่าให้ปลอดรอดชีวัง บ่างก็นั่งบ่นพร่ำว่ากรรมเวร
ทั้งสามท้าวองค์สั่นพระขวัญหาย แม้นรอดตายจะผนวชบวชเป็นเถร
จะถือศีลกินข้าวแต่เช้าเพล นอนให้เย็นอยู่กับวัดตัดกังวล
ขอบุญช่วยด้วยสักครั้งข้าตั้งจิต จะอุทิศจัดแจงแบ่งกุศล
พอขาดคำเรือก็แยกแตกในวน ทั้งผู้คนตายไม่เหลือเป็นเหยื่อปลา
สามกษัตริย์พลัดออกมานอกถัง ดับชีวังม้วยมุดสุดสังขาร์
เป็นถึงกรรมก็ต้องจำมรณา ตามเวลาถึงที่ตายในทะเล ฯ
จะกล่าวกลับจับเรื่องนรินทร์รัตน์ หน่อกษัตริย์หมองหมางเพราะห่างเห
จะทูลขอทรงฤทธิ์คิดคะเน ให้ว้าเหว่วิญญาณ์ทุกราตรี
ชมแต่ของน้องนุชสุดถวิล ฤดีดิ้นหวังประโลมแม่โฉมศรี
พอโพล้เพล้เวลาเข้าราตรี พระภูมีปั่นป่วนครวญคะนึง
โอ้แก้วเนตรเกศพัฒน์ของพี่เอ๋ย ไฉนเลยพี่จะได้เข้าไปถึง
ลงกอดหมอนถอนจิตคิดรำพึง ครั้นจะดึงดื้อเข้าไปก็ไม่ควร
เกรงท้าวไทเธอยังไม่สละสลัด ดูเหมือนตัดความการุญมาหุนหวน
เสียแรงทำความดีดูมิควร คิดแล้วหวนหักใจเข้าไสยา ฯ
ฝ่ายท่านท้าวเจ้าบุรินทร์เหมราช ภูวนาถสิ้นทุกข์เป็นสุขา
ครั้นรุ่งรางสางแสงพระสุริยา เธอตรึกตราที่จะบวงสรวงนคร
ด้วยบวงบนเทพาสุรารักษ์ เห็นประจักษ์มีชัยดั่งไกรสร
จึงมีผู้มาช่วยกู้พระนคร ดัสกรแพ้พ่ายกระจายไป
ดำริพลางทางออกพระโรงรัตน์ สถิตแท่นเศวตฉัตรจำรัสไข
ขุนนางเข้าเฝ้าองค์พระทรงชัย บังคมไทสามครั้งฟังโองการ
สองกษัตริย์ขัตติยาเสร็จมาเฝ้า ต่างก้มเกล้าคอยฟังรับสั่งสาร
ฝ่ายพระองค์ทรงศักดิ์จักรพาล เอื้อนโองการทักกษัตริย์ขัตติยา
พ่อเรืองฤทธิ์วิทยาทั้งกล้าหาญ ชำนาญการกรศึกได้ศึกษา
มาช่วยปราบศัตรูกู้พารา อันบิดาก็จะต้องฉลองคุณ
แต่รอราช้าสักหน่อยจึงค่อยกลับ หยุดประทับพอให้ชื่นทั้งหมื่นขุน
ทั้งจะแก้บนบานเป็นการบุญ พวกหมื่นขุนยังไม่ได้ให้รางวัล
พระตรัสพลางทางสั่งให้แต่งที่ จะบัดพลีเทพไทในศวรรย์
มีการเล่นเต้นรำระบำบรรพ์ โขนประชันกับละครทั้งมอญรำ
ทั้งหุ่นจีนหุ่นไทยหลายภาษา แต่บรรดางิ้วมาใหม่พวกไหหลำ
ละครแขกแปลกภาษาหามารำ ทั้งมวยปล้ำเล่นกลให้คนดู
เกณฑ์วิเสทจัดแจงแต่งสำรับ ให้พร้อมสรรพยำพล่าทั้งปลาหมู
ปลูกโรงเลี้ยงโยธาหน้าประตู ให้กินอยู่ทั่วกันเป็นชั้นไป
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จขึ้นจากอาสน์ พวกอำมาตย์เกณฑ์กันเสียงหวั่นไหว
ปลูกโรงเลี้ยงเคียงกันเป็นหลั่นไป บ้างผ่าไม้เจาะเสาบ้างเกลากลอน ฯ
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงเหมราช ขึ้นปรางค์มาศเนาวรัตน์ประภัสสร
พร้อมอนงค์นารีชุลีกร มีสุนทรตรัสสั่งให้ตั้งการ
จะเลี้ยงดูสุริย์วงศ์ดำรงราชย์ ที่บนอาสน์รจนามุกดาหาร
ให้แต่งเครื่องอย่างดีที่ตระการ ทั้งคาวหวานเอมโอชโภชนา
พระตรัสพลางทางสั่งมเหสี จัดนารีพวกเราหนาเจ้าหนา
ที่สาวสาวขาวผ่องละอองตา แต่งกายาสำหรับใช้ให้อยู่งาน
กับทั้งพวกมโหรีให้มีพร้อม จงซักซ้อมจำเรียงเสียงประสาน
นางคำนับรับรสพจมาน มาสั่งการท่านขรัวทุกตัวคน
หลวงแม่เจ้าท้าวนางสะพรั่งพร้อม ประณตน้อมคอยสดับรับนุสนธิ์
มาซักซ้อมมโหรีนีฤมล ทั้งหม่อมคนเสียงร้องทำนองใน
เจ้าขรัวยายนายเครื่องก็ตกแต่ง ตั้งต้มแกงยำพล่าคั่วปลาไหล
เครื่องสำรับกับแกล้มหมูแนมไทย ทั้งเป็ดไก่ปิ้งพะแนงแกงเทโพ
จะพรรณนาไปทุกสิ่งเครื่องปิ้งจี่ ของดีดีหลายหลากมากอักโข
พร้อมทั้งเครื่องคาวหวานจานโตโต แต่ล้วนโอชารสของสดคาว
จะจัดแจงแต่งใส่ไปให้สิ้น ก็เคยกินกันอยู่กลุ้มทั้งหนุ่มสาว
ขอตัดบทงดเสียบ้างฟังเรื่องราว จะได้กล่าวข้างหน้าให้ถาวร
ถึงกำหนดวันงานการบวงสรวง ทุกกระทรวงพร้อมพรั่งตั้งสลอน
ตามศาลเทพารักษ์หลักนคร หัวสุกรบายศรีของที่เคย
พวกโหรพราหมณ์ตามข้างไสยเวท ก็ก้มเกศกล่าวคำนำเฉลย
เชิญเทวฤทธิ์ที่ประสิทธิ์มาสังเวย ตามที่เคยสถิตอยู่แต่บูราณ
พวกเครื่องเล่นเต้นรำทำปี่พาทย์ ฆ้องระนาดตีเป็นเพลงวังเวงหวาน
ตะโพนปี่ตีดังก้องกังวาน ประโคมขานบัดพลีพลีกรรม
พวกหนุ่มสาวกราวกรูกันดูโขน เดินลุยโคลนพรวดพราดพลาดถลำ
ขาวม้าชุบน้ำหอมย้อมดอกคำ นุ่งม่วงดำโคลนเปรอะเลอะทั้งตัว
นางสาวสาวชาววังพวกแก่แรด ห่มสีแสดลอยหน้าจะหาผัว
ดัดจริตสิ้นท่าดูน่ากลัว เดินไว้ตัวเอาทำเนียบเทียบผู้ดี
ขัดขมิ้นเหลืองจ้อยคล้ายหอยขม ทัดยาดมนำหน้าพวกทาสี
เที่ยวลอยหน้าดูละครร้อนฤดี จะใคร่มีผัวหนุ่มที่ชุ่มมัน
พวกจีนจามพราหมณ์ทวายหลายภาษา แขกชวามอญลาวพวกสาวสรรค์
พากันมาดูงานการประชัน ทั้งสามวันสามคืนชื่นอามรณ์ ฯ
สมเด็จท้าวเจ้าบุรินทร์ปิ่นกษัตริย์ ถึงวันนัดเลี้ยงเหล้าข้าวขนม
ทุกหมู่หมวดกินอยู่ตามหมู่กรม เป็นบรมสุโขมโหฬาร
แล้วเชิญพวกสุริย์วงศ์ตามวงศ์ญาติ ขึ้นปราสาทรจนามุกดาหาร
กับสองกษัตริย์รัตนาปรีชาชาญ สู่สถานพร้อมมูลประยูรวงศ์
พนักงานเชิญเครื่องเนื่องขนัด ถวายกษัตริย์ในสกูลประยูรหงส์
ทั้งคาวหวานสารพัดจัดประจง นางอนงค์พวกอยู่งานคลานออกไป
กรประนมก้มกรานอยู่งานพัด เป็นขนัดหมอบเรียงเคียงไสว
มโหรีขับเรื่อยฉ่ำเฉื่อยไป ถวายไทเมื่อเสวยเฉลยครวญ ฯ
ฝ่ายพระหน่อธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ จิตประหวัดมิได้วายเทวษหวน
เสวยพลางทางคิดจิตรัญจวน คะนึงนวลเนตรชะม้ายอาลัยวอน
ตามช่องฉายเลขาฝากระจก ที่ม่านปกเหลือบไปพบสบสมร
พอเนตรน้องต้องเนตรพระภูธร ต่างอาวรณ์เหลียวชะแง้แลตะลึง
ฝ่ายข้างองค์ธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ยิ่งอั้นอัดทรวงในอาลัยถึง
หยิบของหวานลืมเสวยเลยตะลึง ไปรำพึงอยู่ที่นางไม่วางตา
ข้างพระนุชบุตรีนารีรัตน์ ศรีสวัสดิ์ลืมเลยเสวยสลา
หยิบมาถือนิ่งไว้ไม่พูดจา ลืมเจรจางุ่นง่านรำคาญใจ ฯ
ฝ่ายพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ เห็นหน่อกษัตริย์ลืมองค์เหมือนหลงใหล
ท้าวนิ่งดูรู้เชิงพระหน่อไท จนภูวไนยเสวยเสร็จสำเร็จการ
แล้วลุกจากที่เสวยไปแท่นรัตน์ เรียกสองกษัตริย์มาข้างในปราศรัยสาร
ดำรัสพลางทางสำรวลชวนสำราญ ว่าเสร็จการบวงสรวงเรื่องบวงบน
แต่สองพ่อหน่อนรินทร์ปิ่นกษัตริย์ มากำจัดศึกใหญ่จึ่งได้ผล
ให้เย็นใจบิดาประชาชน ทั่วตำบลได้เป็นสุขสนุกสบาย
จะประสงค์สิ่งใดพ่อไม่ขัด ในจังหวัดเหมราชเหมือนหมาดหมาย
ขอแทนคุณพี่น้องทั้งสองชาย เหมือนอภิปรายคำบิดาอย่าอาวรณ์ ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์นรินทร์รัตน์ ชุลีหัตถ์สมประสงค์จำนงสมร
จึ่งทูลขอกัลยาพะงางอน ดวงสมรวรนุชพระบุตรี
ควรบิควรขอพระองค์ได้ทรงโปรด ประทานโทษข้าพระบาทบทศรี
ลูกขอเป็นเกือกทองรองธุลี กว่าชีวีลูกจะวายทำลายลาญ ฯ
ป่างพระปิ่นภูวดลกัมพลรัตน์ โสมนัสในพระทัยปราศรัยสาร
จึ่งว่าพ่อก็ประสงค์เหมือนวงศ์วาน ควรแก่การอยู่แล้วหนาอย่าปรารมภ์
จะเสกพ่อหน่อนาถกับน้องรัก ให้สมศักดิ์สมอย่างปางประถม
จะแต่งสารไปลังกาอย่าปรารมภ์ ให้ชื่นชมเชิญเสด็จมาเขตคัน
ตามพระวงศ์พงศาคณาญาติ จะแต่งราชสารไปทุกไอศวรรย์
ไปเชิญเจ้านคเรศทุกเขตคัน มาพร้อมกันจะได้ช่วยอวยพระพร
ท้าวตรัสเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร เข้าปราสาทเนาวรัตน์ประภัสสร
สองกษัตริย์เปรมปรีดิ์ชุลีกร บทจรมาสำนักตำหนักใน
แถลงเล่ากับท่านครูผู้วิเศษ ให้แจ้งเหตุสมจิตพิสมัย
ต่างยินดีปรีดิ์เปรมเกษมใจ พูดกันไปกับท่านครูผู้อาจารย์ ฯ
ฝ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นกษัตริย์ โองการตรัสเล่าแจ้งแถลงสาร
แก่นุชนางโฉมเฉลาลำเพาพาล ว่ากุมารนรินทร์รัตน์กษัตรา
มางอนง้อขอบุตรีนารีรัตน์ เกศพัฒน์ลูกเราหนาเจ้าหนา
จะคิดเห็นเป็นอย่างไรใจสุดา แต่ตัวข้าอนุญาตประสาทพร
เห็นสมควรในสกูลประยูรหงส์ จะร่วมวงศ์ร่วมคู่สู่สมร
เสมอเหมือนสุริยันกับจันทร ก็ต้องผ่อนผันตามความบุราณ
มเหสีฟังคดีสนองอรรถ พระโปรดจัดให้เป็นคู่สู่สมาน
ก็สมศักดิ์สมพงศ์สมวงศ์วาน น้องตรองการก็เห็นงามตามทำนอง
เธอก็มีพระคุณการุญรัก สามิภักดิ์ปราบอรินทร์สิ้นทั้งผอง
กู้เวียงชัยไว้ได้สมอารมณ์ปอง จึ่งไม่ต้องปนวงศ์กับพงศ์กา
แล้วก็เรืองศักดาอานุภาพ อาจจะปราบประจามิตรทุกทิศา
เหมือนได้เขยจุลจักรอันศักดา น้องเปรมปราโมทย์ยิ่งกว่าสิ่งไร
พระทรงฟังนางทูลสนองอรรถ จอมกษัตริย์ยินดีจะมีไหน
ช่วยกันคิดแผ่เผื่อไว้เยื่อใย คงจะได้พึ่งเขาเบาในทรวง
พระเอมอิ่มกริ่มใจจะได้เขย แสนเสบยสุขสบายเป็นใหญ่หลวง
แล้วตำริตริงานการทั้งปวง จนเลยล่วงหลับไปในไสยา ฯ
ฝ่ายพระนุชบุตรีกรุงกษัตริย์ ได้ทราบอรรถสมจิตกนิษฐา
นางพี่เลี้ยงมาประมูลทูลกิจจา ดั่งธาราในสวรรค์ชั้นวิมาน
มาโสรจสรงลงที่กายสบายจิต สมที่คิดปรีดิ์เปรมเกษมศานต์
กับพี่เลี้ยงเคียงสำรวลชวนสำราญ ที่อาการไข้ใจวายอาวรณ์
พระพักตร์ผ่องเพียงจันทร์อันทรงกลด เมื่อเมฆหมดแจ่มจำรัสประภัสสร
สมประสงค์ตรงที่ในใจอาวรณ์ สว่างร้อนที่ในทรวงดวงกมล
แต่ยังไม่สมสวาทปรารถนา สุขแก่ตาซึ่งประหวัดยังขัดสน
ถ้าได้เสร็จสมคิดจิตกังวล ดอกอุบลก็จะเผยระเหยบาน
เหมือนคำพร้องร้องละครว่าเมื่อเอ่ย ลูกคู่เคยยกกรับขยับขาน
ต่อลงนั้นจึงจะสวบประจวบการ ข้อรำคาญยังไม่เสร็จสำเร็จปอง
พอเดือนดับลับฟ้าเวหาหน สุริยนดัดดั้นผันผยอง
ไขอรุณเรื่อแรงส่งแสงทอง ดุเหว่าร้องขับขานประสานครวญ
ไก่กระชั้นขันเอกวิเวกแว่ว จะเจื้อยแจ้วส่งเสียงสำเนียงหวน
การะเบ็งเซ็งซ่าฝูงกาชวน ต่างบินสวนไปมาล้อมกากี
เหมือนเร่งรถสุริยงให้ส่งแสง กระจ่างแจ้งแจ่มจำรัสรัศมี
ส่องสว่างกลางเวหาหมดราคี เจ้าบุรีฟื้นองค์เสร็จสรงชล
ไขปทุมธารากระยาสนาน กระเซ็นซ่านหยดย้อยดั่งฝอยฝน
ผลัดภูษาอ่าองค์ทรงสุคนธ์ จรุงปนเกสรขจรจาย
แล้วอ่าองค์ทรงเครื่องเรืองจำรัส เพชรรัตน์กูก่องส่องพระฉาย
จับพระแสงเนาวรัตน์จำรัสพราย เสร็จผันผายออกนั่งยังพระโรง
สถิตแท่นอดิเรกเศวกฉัตร มณีรัตน์พระที่นั่งบัลลังก์โถง
ขุนนางเข้าเฝ้าไทในพระโรง จอมจรรโลงตรัสถามความบุรินทร์
เสนาพร้อมน้อมประนมบังคมบาท สนองราชกิจไปดั่งใจถวิล
เสร็จประมูลทูลท้าวเจ้าแผ่นดิน พอเสร็จสิ้นราชการสำราญรมย์
พระจึ่งมีสิงหนาทประภาษตรัส ให้คิดจัดแจงสารลงลานถม
ไปลังกานครินทร์ปิ่นบรม จะสยมพรกษัตริย์กรุงรัตนา
เชิญเสด็จเชษฐามหาศาล มาแต่งงานเฉลิมยศโอรสา
แล้วไปแวะรมจักรนัครา ทูลกิจจาพระบรมประถมวงศ์
จงจัดแจงแต่งกำปั่นสุวรรณมาศ เอาใส่ราชสารตามความประสงค์
กับสิ่งของสารพัดจัดประจง ถวายองค์ขัตติยาทุกธานี ฯ
ขุนนางรับโองการพระผ่านเกล้า มาสั่งเหล่าพวกชวากะลาสี
ให้ซ่อมแปลงแต่งกำปั่นให้ทันที พระภูมีตรัสใช้ไปลังกา
ขุนอาลักษณ์แต่งสารลงลานเสร็จ ใส่หีบเพชรเหมือนกันหมดตามยศถา
ใส่ถุงตาดเสร็จสรรพประทับตรา พานลงยารองรับประดับพลอย
จัดเสนาข้าทูลละอองบาท เคยเป็นราชทูตไปเคยใช้สอย
ประทานเสื้อหมวกสำรับประดับพลอย มาเตรียมคอยตามที่ทั้งสี่นาย
กระบวนแห่แตรสังข์มยุรฉัตร สารวัตรตรวจกระบวนถ้วนทุกสาย
ยานุมาศตั้งเคียงกันเรียงราย ทั้งธงฉานธงชายลายมังกร
กลองชนะเทวดาทั้งหน้าหลัง พร้อมสะพรั่งเกณฑ์แห่แลสลอน
ผ่ายพระจอมธิบดินทร์ปิ่นนคร เสด็จจรออกมาหน้าพระลาน
ทอดพระเนตรกระบวนแห่คนแออัด อาลักษณ์จัดแจงเชิญพระราชสาร
ขึ้นตั้งบนยานุมาศราชยาน ประคองพานแห่ตรงไปลงเรือ
กะลาสีคลี่ใบขึ้นใส่รอก ให้แล่นออกปากอ่าวก้าวไปเหนือ
ต้นหนตั้งเข็มใหญ่ไว้ท้ายเรือ คัดหางเสือตามเข็มลมเต็มใบ
ข้ามละเมาะเกาะแก่งทุกแห่งห้อง ไปตามท้องวังวนชลใส
สิบสามวันบรรลุถึงกรุงไกร ปากอ่าวใหญ่รมจักรนัครา
กองตระเวนครั้นเห็นเรือกำปั่น มีสำคัญธงสยามตามภาษา
หันเรือเรียงเคียงถามตามสงกา ว่าแล่นมาแต่ไหนจงไขความ
พวกคนใช้ในลำกำปั่นใหญ่ ก็บอกไปว่าเราชาวสยาม
มาแต่กรุงเหมรันจันตคาม แล้วจะข้ามย้อนหลังไปลังกา
เชิญพระราชสารศรีมีรับสั่ง พระจอมวังนครินทร์ปิ่นมหา
ถวายองค์ทรงชัยพระอัยกา ให้ทราบใต้บาทาฝ่าละออง
พวกตระเวนแจงใจได้สดับ พากันกลับมาถึงด่านเอาการสนอง
แก่ผู้ช่วยสารวัตรปลัดกอง โดยทำนองราชการด่านข้างใน
ขึ้นกราบเรียนกับเจ้าคุณที่บนหอ เป็นเรื่องข้อราชการเขาขานไข
อีตาเฒ่าเจ้าพระยาว่าไวไว บอกขึ้นไปนคเรศนิเวศน์วัง
เอาเรือเร็วรีบไปอย่าได้ช้า วางศาลาเกณฑ์ให้ดั่งใจหวัง
ทนายรับเรียกข้าละล้าละลัง รีบไปยังนคราเข้าธานี
เอาหนังสือบอกออกส่งให้กรมท่า เสมียนตรารับมาอ่านแจ้งสารศรี
ส่งให้ท่านเจ้าพระยาไม่ช้าที แจ้งคดีพวกปากน้ำเขานำมา
รีบเข้าไปเตรียมเฝ้าเจ้านิเวศน์ พอทรงเดชออกพลันต่างหรรษา
ขุนนางเข้าเฝ้าองค์พระอิศรา แต่บรรดาพนักงานคลานเข้าไป
กราบบังคมก้มเกล้าลงสามครั้ง คอยหมอบฟังโองการจะขานไข
ป่างพระจอมนครินทร์ปิ่นเวียงชัย ภูวไนยธิบดีศรีสุวรรณ
สถิตแท่นอดิเรกเศวกฉัตร เนาวรัตน์เรืองอุไรมไหสวรรย์
โองการถามความนิเวศน์ขอบเขตคัน พวกแต่บรรดาเหล่าชาวบุรินทร์
ทั้งชีพราหมณ์สมณาประชาราษฎร์ ในอาวาสพวกสงฆ์ที่ทรงศีล
ใครได้ความทุกขาเป็นราคิน หรือเพิ่มภิญโญอยู่หมู่ประชา
ขุนนางพร้อมน้อมประนมบังคมบาท สนองนาถภูวไนยใส่เกศา
ราษฎรมีสุขทุกทิวา ทั้งข้าวปลาเต็มที่บริบูรณ์
ฝ่ายพระองค์ผู้ดำรงนคเรศ มีพระเดชแผ่ไปทั้งไอศูรย์
ได้ทรงฟังทุกกรมบังคมทูล พระเพิ่มพูนเปรมปราสถาพร
ฝ่ายท่านผู้จัตุสดมภ์กรมท่า หยิบบอกมาอ่านถวายลายอักษร
เมืองปากน้ำบอกว่าหน้าสันดอน กำปั่นจรเข้ามาทอดจอตเภตรา
กองตระเวนเจนสมุทรออกไปถาม เขาแจ้งความว่าภูมินทร์ปิ่นมหา
ว่าพระจอมนรินทร์รัตน์องค์นัดดา มีสารามาประนมบังคมคัล ฯ
ฝ่ายพระจอมนครินทร์บดินทร์สูร ฟังเขาทูลปรีดิ์เปรมเกษมสันต์
สั่งให้รับทูตาเข้ามาพลัน เร่งผายผันจัดแจงแต่งนาวา
เอาเรือหงส์ลงไปรับราชสาร ของพระหลานจะได้แจ้งแห่งเลขา
จัดเรือแห่แตรสังข์อลังการ์ ให้เสนาผู้กำกับไปรับรอง
ตามเยี่ยงอย่างทางบุราณอย่าให้ขาด เร่งหมายบาดไปให้จนครบสิ่งของ
เครื่องจะรับราชสารเอาพานทอง ทั้งปี่กลองฉัตรสุวรรณพรรณราย
พระสั่งเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร ขึ้นปราสาทมนเทียรวิเชียรฉาย
ผู้รับสั่งเร่งพหลพลพาย ตามบาดหมายพร้อมเสร็จสำเร็จการ
รีบลงไปถึงลำเรือกำปั่น เสนานั้นที่สำหรับไปรับสาร
ถึงกำปั่นแล้วแถลงแจ้งเหตุการณ์ ว่าผู้ผ่านธรณินทร์ปิ่นนคร
รับสั่งเราผู้เสนาลงมารับ ท่านทูตกับพจมานสารอักษร
จะแห่แหนเชิญไปในนคร จงรีบจรขึ้นไปเฝ้าเจ้าบุรินทร์
ทูลคำนับรับคำขุนอำมาตย์ เชิญพระราชสารไปดั่งใจถวิล
ลงเรือหงส์ตรงขึ้นมายังธานินทร์ พร้อมกันสิ้นถึงท่าที่หน้าวัง
กระบวนบกยกคานยานุมาศ เชิญพานราชสารใส่ดั่งใจหวัง
ขุนอาลักษณ์นั่งชั้นลดพระกลดบัง พวกเป่าสังข์กระทั่งแตรแห่ขึ้นไป
มโหระทึกกึกก้องกลองชนะ ตีจังหวะเดินเรียงเคียงไสว
ทั้งธงเทียวเขียวเหลืองเดินเนื่องไป ทั้งธงชัยขาวระบายลายมังกร
เทวดาเดินประจำใส่ลำพอก มีเกี้ยวปลอกทองจำรัสประภัสสร
ฉัตรห้าชั้นกรรชิงแลจามร เดินสลอนเลี้ยววงตรงเข้าวัง
พวกชาวเมืองวิ่งดูเป็นหมู่หมวด นายตำรวจคอยห้ามเดินตามหลัง
ถึงที่หยุดพวกสนมกรมวัง พร้อมสะพรั่งนำเข้ามาหน้าพระโรง
พวกขุนนางต่างแต่งตัวไว้เสร็จ สวมเสื้อเกล็ดท่านโตโตดูโอ่โถง
ชั้นนอกครุยตามกันไปในพระโรง บ่ายสองโมงกรุงกษัตริย์ขัตติยา
ทรงเครื่องเสร็จแล้วเสด็จยุรยาตร เสนามาตย์หมอบรายทั้งซ้ายขวา
ประโคมแตรดีดสีปี่ชวา พร้อมเสนากราบก้มประนมกร
มีโองการโปรดบังคับให้รับสาร เข้ามาอ่านทูลถวายลายอักษร
กับพวกทูตตัวขุนนางต่างนคร ให้รีบจรไปประนมบังคมคัล
ในพระโรงรจนามุกดาหาร ต่างก้มกรานภูวไนยเจ้าไอศวรรย์
ยกพานทองขึ้นไปตั้งบัลลังก์พลัน อภิวันท์หมอบฟังรับสั่งความ ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณวงศ์พงศ์กษัตริย์ โองการตรัสปราศรัยแล้วไต่ถาม
ว่าศัตรูราบเตียนเสี้ยนสงคราม หรือได้ความทุกข์อยู่ทุกผู้คน
ราชทูตทูลฉลองสนองอรรถ สารพัดธัญญาผลาผล
ทั้งชีพราหมณ์เหล่าอาณาประชาชน ไม่ขัดสนเปรมปราสถาพร
พระทรงฟังสั่งอาลักษณ์ให้คลี่สาร ออกมาอ่านได้ประจักษ์ในอักษร
จะทรงฟังยังถ้อยสุนทรวอน เรื่องเย็นร้อนมีในสารสถานใด ฯ
ขุนอาลักษณ์กราบกรานเปิดสารศรี อ่านคดีทูลแจ้งแถลงไข
ขอบังคมสมเด็จพระภูวไนย จงทราบใต้บาทาฝ่าละออง
องค์พระจอมอัยกานราราช นัดดานาถขอประมูลทูลฉลอง
จะได้คู่สู่สมอารมณ์ปอง โดยทำนองกษัตริย์ขัตติยา
พระปิ่นเกล้าเจ้านครเหมราช กษัตริย์ชาติสมพงศ์สมวงศา
ขอเชิญเสด็จภูวไนยพระอัยกา กับพระอามาช่วยอำนวยพร
ควรมิควรสุดแท้แต่จะโปรด ประทานโทษทรงฤทธิ์อดิศร
ขอสารภาพกราบก้มประนมกร จบอักษรศรีสวัสดิ์ของนัดดา ฯ
พระทรงฟังสังรเสริญหน่อกษัตริย์ ใครช่างจัดขอสู่คู่ให้หนา
เป็นเขยเขาเจ้าเมืองเหมรา กษัตราหน่อเนื้อเชื้อตระกูล