Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
สักเดือนหนึ่งจึงค่อยกลับไปนคเรศ จงโปรดเกศน้องรักพักทหาร
ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มเอื้อนโองการ กระหม่อมฉานดอกนะจะทูลลา
นางเข้าใจไม่ตอบคำพระน้อง ทูลสนองบทเรศพระเชษฐา
สินสมุทรแม่อรุณจะทูลลา จะเมตตาหรือจะไม่ให้ไปตาม
พระอภัยได้ฟังนั่งชม้าย เห็นนางอายอางขนางระคางขาม
จึงตรัสตอบปลอบประโลมนางโฉมงาม ใครห้ามปรามเมื่อไรเล่าเยาวมาลย์
ถึงมาดแม้นแค้นขัดตัดผู้ใหญ่ จะจงใจช่วยปลูกแต่ลูกหลาน
อันตัวพี่นี้จะเกณฑ์เข้าเวรงาน หรือจะหาญหักบาญชีเป็นชีเว ฯ
นางกลั้นยิ้มพริ้มพรายภิปรายสนอง มิใช่น้องนี้จะแกล้งมาแสร้งเส
เมื่อแรกมาท่าทางกลางทะเล เหมือนอยู่เคหาไกลมิได้มา
จะจากเรือเผื่อองค์พระทรงฤทธิ์ จะเคืองจิตเจียมตัวกลัวหนักหนา
คาดพระทัยไม่ถูกจึงทูลลา พระเมตตาเหมือนกระนี้น้องดีใจ
ซึ่งจะอยู่บูรีจงตรีตรึก ฉวยเกิดศึกทรงฤทธิ์จะคิดไฉน
อุศเรนเป็นกันเองไม่เกรงใจ หรือจะให้พึ่งพาบารมี
แล้วทูลลาพาลูกกับหลานเลี้ยง ประคองเคียงซ้ายขวามารศรี
ลงเรือน้อยลอยแล่นเข้าธานี ประทับที่ตำหนักแพแลชำเลือง
เห็นพระวงศ์พงศาคณาสนม ต่างระทมทุกข์ตรอมจนผอมเหลือง
ฝืนดำรงองค์นางค่อยย่างเยื้อง มาเฝ้าเยื้องบาทยุคลพระชนนี
ชลนัยน์ไหลหลั่งลงพรั่งพราก คิดถึงยากยามเข็ญปิ้มเป็นผี
สะอื้นอั้นกันแสงไม่สมประดี วิสัญญีภาพนิ่งไม่ติงกาย
พระมารดรกรกอดพระลูกรัก เห็นซบพักตร์นิ่งไปก็ใจหาย
สะอื้นร่ำน้ำพระเนตรลงพรั่งพราย เป็นไรสายสวาทไม่ไหวกายา
เออผิดแล้วแก้วตาของแม่เอ๋ย นี่ทรามเชยสิ้นชีวังกระมังหนา
สะอื้นแอบแนบชิดพระธิดา นางพระยานิ่งซบสลบไป
ฝ่ายแสนสาวชาวแม่ต่างแซ่ซ้อง ประคองร้องกรีดกราดเสียงหวาดไหว
บ้างนวดเคล้นเส้นพระศอสองอรไท ก็กลับได้สมประดีค่อยมีมา ฯ
นางมณฑาว่าแต่พรากไปจากแม่ เฝ้าตั้งแต่คอยคอยละห้อยหา
สายสุดใจได้คืนมาพารา พระบิดาไปอยู่หนตำบลใด ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร สะอื้นอ้อนทูลแจ้งแถลงไข
เหมือนเรื่องหลังครั้งไปปะพระอภัย แล้วใช้ใบกลับมาในวาริน
พอเรือแตกแยกย้ายในสายสมุทร พระราชบุตรแบกว่ายแหวกสายสินธุ์
แล้วกุมารผลาญโจรใจทมิฬ ไปบุรินทร์รมจักรนัครา
จึงยกทัพกลับเที่ยวเลี้ยวตลบ มาพานพบอุศเรนตระเวนหา
เข้ารบรับจับได้ไว้ชีวา แล้วกลับมารบแตกแยกกันไป
บัดนี้สองกษัตราก็มาส่ง แต่พระองค์ยังอยู่ลำกำปั่นใหญ่
นางทูลตามความยากลำบากใจ แล้วสอนให้ลูกหลานกราบมารดา ฯ
นางกษัตริย์ตรัสเรียกเจ้าพี่น้อง เคียงประคองข้างกายทั้งซ้ายขวา
พลางกอดจูบลูบหลังกุมารา ได้ตามมาทำคุณเพราะบุญเคย
โอ้สงสารท้าวไทใครจะช่วย เห็นมอดม้วยมรณานิจจาเอ๋ย
สิ้นพระชนม์จนพระศพไม่พบเลย เวราเคยทำไว้ให้ไกลกัน
เจ้าประคุณทูลกระหม่อมของเมียแก้ว เห็นม้วยแล้วเดือนเก้ามาเข้าฝัน
ผิดพระรูปซูบผอมลงครันครัน เพราะทรงธรรม์ทุกข์ยากลำบากกาย
นางครวญคร่ำร่ำสะอึกสะอื้นอ้อน พระกรข้อนพระอุราเกศาสยาย
ทั้งแสนสาวท้าวนางท่านขรัวนาย ต่างฟูมฟายชลนาโศกาลัย
ครั้นโศกสร่างนางกษัตริย์ตรัสประภาษ แก่องค์ราชธิดาอัชฌาสัย
จะพาวงศ์พงศาเสนาใน ไปเชิญองค์พระอภัยมาพารา
แม่จะมอบขอบเขตประเทศสถาน เชิญพระผ่านไอศวรรย์ให้หรรษา
ดำรัสพลางนางสั่งขุนเสนา จงตรวจตราเรือที่นั่งทั้งดั้งกัน
กับคู่แห่แตรสังข์ให้เสร็จสรรพ จะไปรับพระอภัยมาไอศวรรย์
กรมวังทั้งตำรวจราชมัล แต่งสุวรรณปรางค์มาศดาดเพดาน
ดูซ่อมแปลงแต่งถนนฉนวนน้ำ ช่วยกันทำแผ้วกวาดราชฐาน
แล้วชวนราชธิดายุพาพาล พากุมารมาปราสาทในราชวัง ฯ
ฝ่ายเสนามาเกณฑ์เวรสมทบ ต่างเตรียมครบเครื่องแห่ทั้งแตรสังข์
บ้างยกเรือสุวรรณใส่บัลลังก์ พระที่นั่งศรีอเนกเอกชัย
คนประจำลำเรือใส่เสื้อหมวก เป็นพวกพวกธงทิวปลิวไสว
บ้างตีฆ้องร้องเรียกกันเพรียกไป มาเตรียมไว้พร้อมหน้าในสาคร ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์มิ่งมณฑาสวรรค์ กับสุวรรณมาลีศรีสมร
สถิตแท่นแว่นฟ้าสถาพร ครั้นทินกรไตรตรัสจำรัสเรือง
พาพี่น้องสององค์สรงสนาน สุคนธ์ธารขัดสีฉวีเหลือง
สำอางองค์ทรงภูษาล้วนค่าเมือง ประดับเครื่องเนาวรัตน์ชัชวาล
แล้วชวนวงศ์พงศาคณาญาติ สาวสุรางค์นางนาฏในราชฐาน
มาลงเรือพระที่นั่งทั้งกุมาร เหล่าทหารขานโห่เป็นโกลา
ออกจากแพแซ่สำเนียงเสียงสนั่น ถึงกำปั่นทอดท้ายทั้งซ้ายขวา
ทั้งสองนางย่างเยื้องขึ้นเภตรา พร้อมบรรดาสาวสนมกรมใน ฯ
สินสมุทรนำนางต่างตำรวจ เอาไม้หวดพลรบหลบไสว
ถึงเก๋งท้ายฝ่ายสองพระภูวไนย องค์พระอภัยมณีศรีสุวรรณ
เห็นนงคราญมารดาออกมารับ น้อมคำนับโฉมฉายเชิญผายผัน
ขึ้นบัลลังก์นั่งแท่นที่ต้นจันทน์ อภิวันท์คอยระวังฟังสุนทร ฯ
ฝ่ายโฉมยงองค์ชนนีนาถ เห็นสองราชบพิตรอดิศร
ขนงเนตรเกศกรรณพระกายกร สำอางอ่อนเอี่ยมอิ่มดูพริ้มพราย
พระพี่ขาวราวกับเพชรไพฑูรย์เทียบ พระน้องเปรียบบุษยรัตน์จำรัสฉาย
โฉมแฉล้มแย้มยิ้มก็พริ้มพราย เหมือนละม้ายรูปจริตไม่ผิดกัน
นางยินดีที่จะได้ไว้เป็นเขย จนหลงเลยลืมวิโยคที่โศกศัลย์
จึงยกย่องสององค์พระทรงธรรม์ ช่วยป้องกันน้องยามาธานี
พระคุณล้ำโลกาสุธาวาส เชิญพระบาทบงกชบทศรี
เป็นปิ่นเกล้าชาวประชาทั้งธานี จะพึ่งพาบารมีพระสืบไป ฯ
พระโฉมยงทรงสดับอภิวาท เชิงฉลาดยิ้มย่องสนองไข
พระมารดาปรานีมีอาลัย พระคุณใหญ่หลวงล้นพ้นประมาณ
แต่ข้านี้มิได้ทำซึ่งความชอบ ไม่ควรมอบสมบัติพัสถาน
ด้วยเดิมข้ามาอยู่เกาะแก้วพิสดาร ได้โดยสารพระบิดามาธานี
จนเรือแตกแยกไปได้มาปะ โดยสารพระธิดามารศรี
อันคุณของน้องสุวรรณมาลี ก็ยังมีอยู่กับข้าสัจจาจริง
ด้วยกำปั่นบรรดาโยธาหาญ ของกุมารกับของแม่น้องหญิง
อันตัวข้ามาถึงได้พึ่งพิง เป็นความจริงลูกนี้จนพระชนนี
ถึงรบรับทัพลังกาข้ามาด้วย มิได้ช่วยพระธิดามารศรี
จนมีผิดติดพันทุกวันนี้ พระบุตรีกริ้วโกรธเป็นโทษทัณฑ์
ขอพระองค์ทรงถามทรามสงวน ลูกไม่ควรที่จะได้ไอศวรรย์
เป็นผู้น้อยพลอยอาสามากระนั้น ถึงเขตคันแล้วก็ข้าขอลาไป ฯ
นางยิ้มเยื้อนเอื้อนอรรถตรัสสนอง เหมือนหนึ่งน้องนางผิดคิดไฉน
ช่วยสอนสั่งบ้างเถิดอย่าถือใจ น้องจะได้พึ่งพาบารมี
อนึ่งแม่แก่เกือบจะมอดม้วย พ่ออยู่ด้วยจะได้ฝากซึ่งซากผี
อย่าห่างเหินเชิญสำราญผ่านบุรี เป็นโมลีโลกาให้ถาวร
แม่อุตส่าห์มารับจงยับยั้ง ไปอยู่วังให้สุโขสโมสร
แล้วเตือนราชธิดาพะงางอน ไม่ว่าวอนเชษฐาน่ารำคาญ ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์ สุดจะขัดมารดาจึงว่าขาน
ถวายเมืองเครื่องของไม่ต้องการ จะไปผ่านเมืองสวรรค์ชั้นโสฬส
ถึงกระนั้นกรุณาเมตตาน้อง อย่าเพ้อฟ้องถมทับให้อัปยศ
เป็นสตรีนี้จะงอนจนอ่อนชด ถึงงอนรถก็ไม่สู้ภูวไนย
แล้วแกล้งวานหลานเลี้ยงกับลูกน้อย ช่วยวอนหน่อยเถิดแม่อ้อนวอนไม่ไหว
อรุณน้อยพลอยว่าประสาใจ เสด็จไปหน่อยเถิดคะพระบิตุลา ฯ
นางสาวสวรรค์กลั้นยิ้มขยดหนี พระชนนีรับขวัญด้วยหรรษา
พระยิ้มเยื้อนเอื้อนตรัสกับนัดดา แม่ว่าป้าแม่เสียบ้างเถิดอย่างนั้น
ให้เคลื่อนคลายหายโทษที่โกรธขึ้ง แล้วลุงจึงจะเข้าไปไอศวรรย์
อรุณรับกลับหน้ามาว่าพลัน อย่าโกรธท่านเลยนะจ๋าป้าฉันดี
นางอายจิตปิดโอษฐ์อรุณน้อย แล้วค่อยค่อยว่าอย่าว่าน่าบัดสี
นางรู้เท่าเข้าใจอยู่ในที พระชนนีแย้มสรวลชวนลีลา
มาลงเรือพระที่นั่งตั้งตาริ้ว เป็นแถวทิวธงรายทั้งซ้ายขวา
เสียงสังข์แตรแห่โห่เป็นโกลา ให้เคลื่อนคลาครื้นลั่นสนั่นดัง
พิณพาทย์ฆ้องกลองประโคมเสียงโครมครื้น ระดะดื่นดาษดาทั้งหน้าหลัง
ถึงแพจอดทอดท่าตรงหน้าวัง พร้อมสะพรั่งนักสนมกรมใน
พระมารดาพาเดินดำเนินนาด มาปราสาทเนาวรัตน์จำรัสไข
จึงมอบราชสมบัติทั้งฉัตรชัย ให้อยู่ในปราสาททองอันรองเรือง
แล้วเลือกเหล่าสาวสุรางค์นางน้อยน้อย ที่เรียบร้อยรุ่นราวทั้งขาวเหลือง
เป็นโมงยามปรนนิบัติไม่ขัดเคือง ทั้งงานเครื่องงานกลางสำอางตา
ศรีสุวรรณนั้นอยู่เป็นเพื่อนสถาน ช่วยว่าการนคเรศพระเชษฐา
นางอรุณรัศมีกับพี่ยา อยู่กับป้าที่สถานพระมารดร ฯ
พระอภัยได้เสวยเศวตฉัตร พูนสวัสดิ์สว่างจิตอดิศร
แต่ยังไม่ได้ภิเษกสยุมพร ให้อาวรณ์ถวิลหาสุมาลี
เชยสุรางค์นางอื่นพอชื่นจิต แล้วกลับคิดถึงสุดามารศรี
ถวิลหวังฟังยุบลพระชนนี ก็ยังมิโปรดประทานรำคาญใจ ฯ
ฝ่ายพระนุชบุตรีศรีสวัสดิ์ คิดจะผัดผ่อนหาอัชฌาสัย
อยู่อย่างนี้มิได้พ้นพระอภัย จะแก้ไขขัดขวางให้ห่างกัน
เอาการบุญทูลลารักษากิจ โปรดพระบิดาให้ไปสวรรค์
นางนิ่งนึกตรึกความเห็นงามครัน อภิวันท์ชนนีชลีลา
ด้วยบนตัวกลัวกรรมจำจะบวช ถือศีลสวดมนต์อยู่ที่ภูผา
สนองคุณทูลกระหม่อมจอมประชา ตามประสานารีเป็นชีไพร ฯ
ฝ่ายนางนาฏมาตุรงค์ทรงสดับ เห็นความลับแกล้งถามตามสงสัย
จะบวชตัวผัวจะอยู่กับผู้ใด เมื่อจะใกล้แต่งงานการวิวาห์
ขึ้นเดือนสี่นี้จะสั่งตั้งอภิเษก เป็นองค์เอกอัคเรศพระเชษฐา
ถ้าตัวเปล่าเล่าก็ตามแต่ศรัทธา นี่เดือนหน้าก็จะอยู่กับคู่ครอง ฯ
นางคำนับอภิวันท์รำพันพลอด ลูกได้รอดก็เพราะบุญหนุนสนอง
จึงศรัทธาอาลัยในใจปอง อุตส่าห์ครองตัวมาถึงธานี
อยู่กำปั่นนั้นเธอเฝ้าแต่เข้าหา ยังอุตส่าห์มิให้พบเที่ยวหลบหนี
แม้นหมายมาดปรารถนาตรงสามี ป่านฉะนี้ก็เป็นเมียเธอเสียแล้ว
เดี๋ยวนี้เล่าสาวสนมเป็นไหนไหน เห็นจะไม่พันผูกถึงลูกแก้ว
จงทรงพระอนุญาตอย่าคลาดแล้ว จงผ่องแผ้วภิญโญโมทนา ฯ
นางกษัตริย์อัดอั้นให้ตันจิต สุดจะคิดขัดคำจึงร่ำว่า
วิสัยวงศ์พงศ์กษัตริย์ขัตติยา ย่อมตรึกตราจะบำรุงซึ่งกรุงไกร
เดี๋ยวนี้เล่าชาวลังกาเป็นข้าศึก ช่างไม่ตรึกตรองหาที่อาศัย
จะบวชเรียนเพียรผัดตัดอาลัย ข้าเบื่อใจไม่รู้ที่จะเจรจา
อันลูกเต้าเผ่าพงศ์เราปลงจิต ให้เป็นสิทธิ์พระอภัยจงไปหา
เธอยอมใจไม่ห้ามตามอัชฌา อย่ามาลาข้าเลยเจ้าไม่เข้าใจ ฯ
นางกราบกรานมารดรอ่อนศิโรตม์ สมประโยชน์ยินดีจะมีไหน
มาสั่งเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน จัดดอกไม้ธูปเทียนเจียนประจง
แล้วนุ่งห่มโขมพัตถ์กระหวัดพับ เครื่องประดับขาวล้วนนวลหง
ชวนกุมารหลานสาวเหล่าอนงค์ มาเฝ้าองค์พระอภัยที่ไพชยนต์
ประณตนั่งตั้งธูปเทียนบุปผา แล้ววันทาทูลถวายฝ่ายกุศล
ข้าขอบังคมลาฝ่ายุคล ด้วยได้บนตัวมาในวารี
จะไปบวชตรวจน้ำให้บิตุเรศ อยู่ขอบเขตเขารุ้งริมกรุงศรี
พระโฉมยงจงสำราญผ่านบุรี ให้เป็นที่พึ่งพาประชากร ฯ
พระอภัยได้ยินสิ้นสติ เหลือลัทธิที่จะห้ามปรามสมร
ด้วยบนกายหมายประโยชน์โปรดบิดร ให้คิดอ่อนอกใจอาลัยแล
ไม่เหมือนคิดผิดคาดประหลาดหนอ เห็นรอมร่อหรือมาร้างให้ห่างแห
จึงว่าพี่นี้ชะรอยบุญน้อยแท้ จะตั้งแต่ตรอมตรมระทมทวี
ถึงพาราว่าจะสมอารมณ์คิด หรือดวงจิตจะมาอางขนางหนี
เมื่อโฉมยงทรงพรตดาบสินี ก็ตัวพี่นี้จะอยู่กับผู้ใด ฯ
นางฟังคำทำเหมือนจะเยื้อนยิ้ม ประไพพริ้มพจนาอัชฌาสัย
อยู่พร้อมพรักนักสนมกรมใน พลไพร่นับแสนทั้งแดนดิน
ทั้งแสนสาวชาวแม่ออกแซ่ซ้อง แต่ตัวน้องดอกจะลารักษาศีล
ไม่ไกลใกล้ไปมาริมธานินทร์ ใช่จะสิ้นคืนวันดังบัญชา
บวชใช้บนพ้นแล้วไม่แคล้วคลาด คงรองบาทบทเรศพระเชษฐา
แต่เรือแตกแยกทางกลางคงคา ยังกลับมาพานพบประสบกัน
พระก็ทราบบาปบุญทั้งคุณโทษ เหมือนหนึ่งโปรดน้องให้ไปสวรรค์
อันข้าบาทมาตุรงค์ทั้งพงศ์พันธุ์ ก็หมายมั่นพึ่งพาบารมี ฯ
พระฟังนางทางเปรียบประเทียบถ้อย ล้วนเรียบร้อยรื้อว่ามารศรี
อันตัวพี่ฝีปากไม่อยากดี จะพาทีห้ามปรามก็ขามใจ
แต่จะถามตามจริงสักสิ่งหนึ่ง จะถือโทษโกรธขึ้งไปถึงไหน
หากจะว่าถ้าพี่มิให้ไป จะขืนใจหรือสมรจะผ่อนตาม
นางนบนอบตอบว่าถ้าเช่นนั้น กระหม่อมฉันก็ต้องสนองถาม
ว่าเกี่ยวข้องน้องไฉนในใจความ จึงห้ามปรามโปรดเล่าให้เข้าใจ
พระยิ้มพลางทางสนองว่าน้องรัก ที่รมจักรเจ้าไปเล่าบอกเขาไฉน
นางว่าเล่าเขาก็จริงทุกสิ่งไป แต่จริงใจนั้นจริงยิ่งกว่าคำ
นี่แน่น้องต้องอย่างว่าช้างล้ม ย่อมนิยมจะเอางาราคาขำ
คนเจรจามาเล่าเขาก็จำ เอาถ้อยคำแม่รู้อยู่ด้วยกัน
นิจจาพระจะมานึกทึกเอาว่า นึกก็น่าใคร่หัวเราะเพราะเคราะห์ฉัน
ก็เป็นไรไม่เอาคำที่รำพัน จะหวงกันกายาไว้ว่าไร
พระว่าคำสำหรับกับรูปร่าง ใช่อยู่ต่างกายามาแต่ไหน
ธรรมดาว่าคำของผู้ใด ก็ย่อมได้ตัวคนนั้นเหมือนสัญญา
นางยิ้มพลางทางตอบว่าชอบอยู่ ใครเป็นผู้เล่าเหตุพระเชษฐา
ไยมิเอาคนนั้นมาบัญชา เมื่อน้องว่าให้พระฟังเมื่อครั้งไร
จะทำบุญทูลถวายฝ่ายกุศล มิผ่อนปรนเปรียบเปรยเฉลยไข
พระก็ทราบบาปกรรมน้ำพระทัย จะห้ามได้เจียวหรือองค์พระทรงยศ
พระว่าพี่นี้ก็จะอนุญาต แต่จะปรารถนาคำเป็นกำหนด
อันข้อที่จะลารักษาพรต จะได้จดจำไว้ในอุรา
นางแกล้งว่าน่ารำคาญด้วยผ่านเกล้า มีแต่เซ้าซี้ซักเสียหนักหนา
ฉวยบวชไปไม่ถึงวันที่สัญญา เป็นวาจากรรมเปล่าไม่เข้าการ
แม้นน้องมิทำวลด้วยบนไว้ ก็ไม่ไปจากเขตนิเวศน์สถาน
นางกล่าวแกล้งแสร้งไว้อาลัยลาน พระสงสารแสนสะอื้นกลืนน้ำตา
แล้วอวยพรพูนสวัสดิ์มธุรส เจริญพรตพรหมจรรย์ให้หรรษา
หยิบพานทองรองเครื่องที่ทูลลา ขอสมาเสร็จส่งให้นงเยาว์
แล้วว่าที่ศีขรินทร์นั้นถิ่นฐาน มีกุฎีวิหารหรือโฉมเฉลา
นางนบนอบตอบความตามสำเนา เป็นกุฏิ์เปล่าก่อไว้แต่ไรมา
สำหรับกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ออกทรงพรต ยังพร้อมหมดมีอยู่ที่ภูผา
พรุ่งนี้เช้าเกล้ากระหม่อมจะทูลลา พระตรัสว่าพี่จะช่วยไปอวยชัย ฯ
นางรับคำบังคมบรมนาถ ลาลีลาศกลับมาที่อาศัย
จึงถามเหล่าสาวสรรค์กำนัลใน ใครจะไปบวชบ้างเหมือนอย่างเรา
สาวสุรางค์ต่างตามเสด็จหมด รักษาพรตอดอารมณ์ได้ชมเขา
อรุณน้อยพลอยคำนับลงกับเพลา ฉันจะเอาบุญบ้างเป็นนางชี
สินสมุทรว่ากระนั้นฉันจะบวช จะได้สวดมนต์กับน้องเป็นสองศรี
นางรับคำสำรวลชวนพาที ทำบาญชีฉีกผ้าขาวให้สาวใช้
ที่ของนางอย่างเอกเศวตพัสตร์ ให้เย็บตัดแต้มทองล้วนผ่องใส
ต่างหนังเสือเผื่อสองพระหน่อไท เป็นไตรไตรเตรียมการใส่พานทอง
สาวสุรางค์ต่างคนก็เขียนผ้า เอาน้ำยาลงจิ้มแล้วยิ้มย่อง
เหมือนหนังสือเรื่อเหลืองเป็นเครื่องครอง จนย่ำฆ้องเคาะระฆังยังนั่งเล็ม
บ้างเก็บพุทธรักษาหามะกล่ำ ทำประคำน้อยน้อยร้อยด้วยเข็ม
บ้างขาดสายหลายใบยังไม่เต็ม เที่ยวเก็บเล็มเลือกหาในราตรี ฯ
ครั้นรุ่งรางนางกษัตริย์สรงสนาน กับกุมารพี่น้องทั้งสองศรี
น้ำกุหลาบอาบสิ้นทั้งอินทรีย์ ขัดฉวีวรรณเปล่งดังเพ็งจันทร์
นุ่งภูษาค่าเมืองเรืองจำรัส คาดเข็มขัดรัดพระองค์ทรงกระสัน
ทรงสร้อยนวมสวมประสานสังวาลวรรณ ทองกรกัญจน์จุกงามอร่ามเรือง
ฝ่ายพระน้องสององค์ทรงกรอบพักตร์ เยาวลักษณ์ทรงมงกุฎบุษย์น้ำเหลือง
ธำมรงค์ลงยาล้วนค่าเมือง อร่ามเรืองนิ้วพระหัตถ์จำรัสพลอย
ครั้นเสร็จสรรพกับสองดรุณราช สนมนาฏนางในเคยใช้สอย
ที่นุ่งขาวห่มขาวนั้นราวร้อย ล้วนน้อยน้อยน่ารักลักขณา
จากบัลลังก์พรั่งพร้อมล้อมลีลาศ มาปราสาททรงเดชพระเชษฐา
เห็นพร้อมพรั่งทั้งพระอนุชา นางทูลลาทั้งพี่น้องสองกุมาร ฯ
พระอภัยใจคอให้ท้อแท้ ชำเลืองแลดูพระนุชสุดสงสาร
ศรีสุวรรณแย้มเยื้อนเอื้อนโองการ ร้องเรียกหลานลูกยามาพาที
พระเจ้าป้าลาบวชเพราะบนไว้ ไม่อาลัยปรางค์มาศปราสาทศรี
ก็พี่น้องหมองใจกับใครมี จึงจะหนีบวชบ้างเป็นอย่างไร
นางขวยเขินเมินหน้าไม่ว่าขาน แต่กุมารพี่น้องสนองไข
หม่อมฉันรักพระเจ้าป้ากว่าใครใคร จะไปไหนไปด้วยได้ช่วยกัน
พระยิ้มพลางทางว่าพระป้าบวช มีแต่สวดมนต์เย็นเพลก็ฉัน
พระเจ้าลุงจะเป็นไข้ไปทุกวัน ไม่ผ่อนผันช่วยบ้างหรืออย่างไร
อรุณน้อยทูลว่าถ้าฉันบวช แล้วจะกรวดน้ำถวายให้หายไข้
ต่างสำรวลส่วนสุดาจะลาไป พระอภัยพักตร์เศร้าเปล่าอุรา
ถอนสะอื้นฝืนชวนพระน้องนาฏ จากปราสาทนำนางไปข้างหน้า
พวกขอเฝ้าเหล่าอำมาตย์มาตยา มาพร้อมหน้ากราบก้มบังคมคัล ฯ
ทั้งสององค์ทรงที่นั่งยานุมาศ พระหน่อนาถทรงเสลี่ยงเคียงเคียงคั่น
นางโฉมยงทรงวอจรจรัล ฝูงกำนัลพรั่งพร้อมล้อมลีลา
ตำรวจเวรเกณฑ์แห่ทั้งดาบหอก อยู่ริ้วนอกเรียงรายทั้งซ้ายขวา
เสียงเซ็งแซ่แออัดรัถยา ออกนำหน้าด่วนเดินบนเนินดิน
ร่มระรื่นพื้นไม้ใบชอุ่ม สระประทุมดาษดาพฤกษาสินธุ์
พระพายพาสาโรชมารินริน ระรื่นกลิ่นหอมหวนรัญจวนใจ
แล้วเข้าป่ามาลีมีต่างต่าง สองข้างทางดอกดวงพวงไสว
พิกุลแก้วแถวกระทุ่มชอุ่มใบ มะเฟืองไฟตูมตาดดาษเดียร
ถึงธารถ้ำลำเนาภูเขารุ้ง ดูเรืองรุ่งราวกับลายระบายเขียน
บ้างเขียวขาววาวแววแก้ววิเชียร ตะโล่งเลี่ยนเลื่องเหลืองเรืองระยับ
กุฏิ์น้อยน้อยร้อยเศษสังเกตนับ เครื่องสำหรับกุฎีก็มีพร้อม
ต้นไม้ดอกออกลูกปลูกริมกุฏิ์ ต้นสายหยุดพุดลำดวนให้หวลหอม
ที่กุฏิ์ใหญ่ไทรเรียงเคียงพะยอม ทอดกิ่งค้อมข้ามหลังคาดูน่าชม
สองกษัตริย์ทัศนารุกขาเขา มาตามเงาเงื้อมผาริมอาศรม
ทั้งห้าองค์ลงเดินเนินจงกรม ระรื่นร่มรุกขาน่าสำราญ ฯ
ถึงที่สุดกุฏิ์ใหญ่ยอดบรรพต รูปดาบสปั้นไว้ในวิหาร
พระหยุดยั้งนั่งที่ศิลาลาน นางชวนหลานลูกยาอุ้มผ้าไตร
เข้าในกุฏิ์จุดธูปเทียนประณต พรดาบสบรเมศตามเพศไสย
ต่างตั้งสัตย์ตัดบ่วงไม่ห่วงใย แล้วครองไตรบริบูรณ์มุ่นชฎา
ประณตนั่งตั้งนโมได้สามจบ ขอเคารพรับบัญญัติซึ่งสิกขา
ว่าดังดังตั้งต้นแต่ปาณา ถึงอิมาทะสะเสร็จสำเร็จการ
บรรดาเหล่าสาวสุรางค์อยู่ข้างหลัง ประณตนั่งแน่นมาหน้าวิหาร
คอยว่าตามสามกษัตริย์นมัสการ สมาทานถือพรตดาบสนี ฯ
นางโฉมยงทรงประคำปทัมราช ชวนหน่อนาถนัดดาลาฤๅษี
แล้วพาเหล่าสาวสุรางค์ล้วนนางชี มากุฎีหลังใต้ต้นไทรทอง
สถิตแท่นแผ่นผาที่หน้าฉาน พระกุมารเคียงนั่งอยู่ทั้งสอง
ตั้งมหาวาหุดีอัคคีกอง ตามทำนองนักพรตดาบสนี
ตามบรรดาสานุศิษย์ทั้งร้อยเศษ อยู่กุฏิ์รอบขอบเขตคิรีศรี
ล้วนเคร่งครัดมัสการกองอัคคี ตามวิธีไสยศาสตร์ไม่คลาดคลาย ฯ
ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์ ชวนน้องรักศรีสุวรรณแล้วผันผาย
เดินมาทางนางชีกุฎีราย เที่ยวถวายธูปเทียนเวียนลงมา
ศรีสุวรรณนั้นเด็ดดอกรักไว้ เที่ยวเลือกให้ดาบสที่หมดหน้า
นางฤๅษีหนีองค์พระอนุชา ตลอดมาจนถึงกุฏิ์พระบุตรี
นางกษัตริย์ตรัสเชิญพระภูวนาถ ให้นั่งอาสน์เอกเอี่ยมเทียมฤๅษี
กระซิบสอนนัดดากุมารี ไปพาทีทักทายถวายพร
สองกษัตริย์ตรัสโมทนาสนอง เอาเทียนทองมาถวายสายสมร
แล้วว่าขอปวารณาสถาวร อนุสรณ์สิทธิ์ขาดเป็นญาติโยม
บวชแต่สักสามวันเท่านั้นเถิด อย่าให้เกิดโรคซูบเสียรูปโฉม
ถ้าถือเคร่งเร่งรุดมักทรุดโทรม เอ็นดูโยมบ้างเถิดคุณพระมุนี ฯ
นางนิ่งนั่งฟังคำพระร่ำสอน ถวายพระพรตามจริตกิจฤๅษี
ตามแต่บุญวาสนาบารมี มิรู้ที่รูปจะว่าล่วงหน้าไป
พระอนุชาว่าจิตฉันคิดคาด เป็นสังฆราชมั่นคงไม่สงสัย
อันเขารุ้งกรุงผลึกน้องนึกไว้ เห็นจะไม่ขาดคนริมหนทาง
นางฟังคำทำขึงแล้วจึงว่า ตามศรัทธาสารพัดไม่ขัดขวาง
พระอภัยนั้นมิใคร่จะไกลนาง แต่ระคางครหาเป็นราคี
จึงอำลาดาบสโอรสหลาน มาเกณฑ์การให้รักษามารศรี
ทั้งไพร่นายรายรอบขอบคีรี มิให้มีเภทภัยสิ่งใดพาน
แล้วชวนพระอนุชากับข้าเฝ้า กลับคืนเข้าพระนิเวศน์เขตสถาน
จึงออกท้องพระโรงรัตน์ชัชวาล ดำรัสการกับมหาเสนาใน
อุศเรนเห็นจะกลับมาทำศึก เหมือนเรานึกมั่นคงอย่าสงสัย
เร่งตั้งป้อมซ่อมแปลงกำแพงไว้ เกณฑ์พวกไพร่พลหัดให้จัดเจน
ทั้งม้ารถคชสารทหารรบ ให้รู้ครบท่าทางทั้งดั้งเขน
ทั้งปากใต้ฝ่ายเหนือเร่งกะเกณฑ์ ออกตระเวนแว่นแคว้นแดนบุรี
ให้อาลักษณ์แต่งทำคำรับสั่ง ไปปิดทั้งประตูบูรีศรี
แล้วบอกไปให้เมืองเอกโทตรี ว่าใครมีวิทยาวิชาการ
ทั้งล่องหนทนคงเข้ายงยุทธ์ เพลงอาวุธเข้มแข็งกำแหงหาญ
รู้ตำราฟ้าดินสิ้นชำนาญ ประกอบการกลศึกที่ลึกลับ
ให้มาเป็นข้าเฝ้าเราจะเลี้ยง ให้ชื่อเสียงรุ่งเรืองเครื่องประดับ
ต่างเห็นชอบนอบนบเคารพรับ เสด็จกลับเข้าปราสาทราชวัง ฯ
ฝ่ายเสนามาทำทุกตำแหน่ง อาลักษณ์แต่งเรื่องความตามรับสั่ง
เขียนลิขิตปิดทวารทุกบานบัง แจกไปทั้งหัวเมืองตามเรื่องความ
บ้างก่อป้อมซ่อมแปลงกำแพงใหญ่ บ้างฝึกไพร่หัดลองที่ท้องสนาม
กองตระเวนเกณฑ์นาวาอาสาจาม เที่ยวตรวจตามอ่าวสมุทรจนสุดแดน ฯ
ฝ่ายฝูงคนชนบททุกบ้านช่อง ย่อมเนืองนองนับโอดเป็นโกฏิ์แสน
ทั้งขอบคันจันต์ประเทศทุกเขตแคว้น อเนกแน่นใต้เหนือเหลือประมาณ
รู้รับสั่งหนังสือที่ลือเล่า ว่าผ่านเกล้าเกลี้ยกล่อมซ้อมทหาร
ต่างเหิมฮึกศึกษาวิชาการ จะคิดอ่านเอาเจียดเกียรติยศ
บรรดาคนทนคงณรงค์รบ รู้หลีกหลบล่องหนมนต์สะกด
มาขอเข้าเกลี้ยกล่อมน้อมประณต กระทำทดลองได้ให้รางวัล
ทั้งเสื้อผ้าสารพัดเบี้ยหวัดแจก ตามแผนกพวกพ้องเป็นกองขัน
ล้วนคนดีมีวิชาสารพัน มาทุกวันมิได้วายถวายตัว ฯ
อยู่ภายหลังยังมีสตรีหนึ่ง อายุถึงสามสิบสี่ไม่มีผัว
ชื่อวาลีสีเนื้อนั้นคล้ำมัว รูปก็ชั่วชายไม่อาลัยแล
ทั้งกายาหางามไม่พบเห็น หน้านั้นเป็นรอยฝีมีแต่แผล
เป็นกำพร้ามาแต่หล่อนยังอ่อนแอ ได้พึ่งแต่ตายายอยู่ปลายนา
เป็นเชื้อพราหมณ์ความรู้ของผู้เฒ่า แต่ก่อนเก่าเดิมบุราณนานหนักหนา
เป็นมรดกตกต่อต่อกันมา นางอุตส่าห์เรียนเล่าจนเข้าใจ
รู้ฤกษ์พาฟ้าดินสำแดงเหตุ ทั้งไตรเพทพิธีคัมภีร์ไสย
ครั้นเจนแจ้งแกล้งเอาเข้าเผาไฟ มิให้ใครพบปะพระคัมภีร์
ถึงหน้านาฟ้าฝนจะชุกแล้ง ช่วยบอกแจ้งตายายให้ย้ายที่
จนได้ผลคนลือนางวาลี เป็นหมอดีดูแลแน่สุดใจ
ใครไปมาหาของกำนัลฝาก พอเลี้ยงปากตามประสาอัชฌาสัย
ถึงรูปชั่วตัวดำแต่น้ำใจ จะใคร่ได้ผัวดีที่มีบุญ
ทั้งทรวดทรงองค์เอวให้อ้อนแอ้น เป็นหนุ่มแน่นน่าจูบเหมือนรูปหุ่น
แม้นผัวไพร่ไม่เลยแล้วพ่อคุณ แต่คร่ำครุ่นครวญหาทุกราตรี
พอรู้ข่าวเจ้าเมืองผลึกใหม่ พระอภัยพูนสวัสดิ์รัศมี
งามประโลมโฉมเฉิดเลิศโลกีย์ นางวาลีลุ่มหลงปลงฤทัย
ครั้นรู้ว่าหาทหารชำนาญศึก ก็สมนึกยินดีจะมีไหน
อันสงครามความรู้เราเรียนไว้ จะเข้าไปเป็นห้ามพระทรามเชย
แต่พระนุชบุตรีจะอภิเษก ถ้าหาไม่ก็เป็นเอกเจียวอกเอ๋ย
ยิ่งคิดไปใจปลื้มไม่ลืมเลย ลุกขึ้นเผยฝาแฝงเห็นแสงทอง
ลงอาบน้ำซ้ำเอาผ้าเมล็ดงาถู แล้วแลดูเนื้อตัวยังมัวหมอง
มาผัดหน้าทาขมิ้นดินสอพอง ให้กลบร่องรอยฝีไม่มีรอย
แล้วเปิดกลี่หวีผมให้คมสัน ติดน้ำมันตำราใหญ่ตั้งใจสอย
นุ่งสุหรัดจัดกลีบจีบตะบอย ให้เรียบร้อยแลราวกับชาววัง
แล้วก็ห่มชมพูมีพู่ติด เห็นมิดชิดชื่นชมด้วยสมหวัง
มาสู่ห้องสองเฒ่าเล่าให้ฟัง ฉันลาไปในวังถวายตัว
แม้นโปรดปรานหลานสมอารมณ์นึก จะตั้งตึกแทนคุณแม่ทูนหัว
เฒ่าทั้งสองป้องหน้าด้วยตามัว เห็นแต่งตัวเต็มดีสีชมพู
หัวร่อร่าว่าอุแหม่เจ้าแม่เอ๋ย กระไรเลยเหลือดีเหมือนอีหนู
ถวายตัวเป็นอะไรจะใคร่รู้ ไม่พิศดูรูปร่างหรืออย่างไร ฯ
นางบอกว่าข้าจะไปเป็นหม่อมห้าม คงสมความปรารถนาอย่าสงสัย
ทั้งเมียผัวหัวร่ององอไป ร้องเรียกให้เพื่อนบ้านช่วยวานแล
หลานข้าเจ้าเขาจะไปเป็นหม่อมห้าม มันเหลืองามอยู่เพียงนี้แล้วอีแม่
กูเห็นการท่านจะเอาไว้เป่าแตร ไฉนแน่กระนี้มาข้าขอฟัง ฯ
นางขัดใจไม่พูดแล้วผันผาย คนทั้งหลายนึกว่าเป็นบ้าหลัง
ที่รู้จักทักปรอให้รอรั้ง ไม่หยุดยั้งย่างเยื้องชำเลืองไป
ตามถนนคนเห็นไม่เว้นถาม แม่นี้งามสุดอย่างไปข้างไหน
นางวาลีมิได้พูดด้วยผู้ใด ตรงเข้าในเมืองมาหน้าพระโรง
พวกขุนนางต่างพินิจสะกิดเพื่อน อีนั่นเหมือนตอตะโกทำโอ่โถง
บ้างก็ว่าหน้าเง้าแต่เขาโง้ง ตะติ๋งโหน่งนั่งเล่นก็เป็นไร
นางรู้ว่าข้าเฝ้าเข้าไปนั่ง กรมวังถามว่ามาแต่ไหน
นางแจ้งความตามจริงทุกสิ่งไป ข้าจงใจจะมาเฝ้าเจ้าแผ่นดิน
ขุนเสนาว่าธุระสิ่งไรเจ้า นางก็เล่าตามจิตคิดถวิล
เขาลือข่าวฉาวไปข้าได้ยิน ว่าพระปิ่นโลกาประชาชน
ให้หาผู้รู้วิชาข้างรบพุ่ง จะกันกรุงเตรียมศึกให้ฝึกฝน
ข้าเจ้าดีมีวิชายิ่งกว่าคน รู้ผ่อนปรนปราบศึกได้ลึกซึ้ง
ท่านโปรดด้วยช่วยทูลให้ทราบเหตุ แม้นโปรดเกศก็จะเฝ้าเข้าให้ถึง
เสนานั่งฟังนางต่างตะลึง แล้วก็จึงซักถามดูตามแคลง
ซึ่งวิชาว่าดีไม่มีคู่ อย่างไรอยู่ยังไม่สิ้นที่กินแหนง
เป็นเวทมนตร์ทนตีหรือมีแรง หรือฟันแทงไม่เข้าจงเล่าความ
นางฟังคำทำหัวเราะเยาะอำมาตย์ ว่าท่านทาสปัญญาอย่ามาถาม
วิสัยคนทนคงเข้าสงคราม เป็นแต่ความรู้ไพร่เขาใช้แรง
อันวิชาข้านี้ดีกว่านั้น ของสำคัญใครเขาจะเล่าแถลง
แม้นพระองค์ทรงศักดิ์จักแสดง มิควรแพร่งพรายให้ไพร่ไพร่ฟัง ฯ
พวกเสนาว่าทหารใช่การหญิง จะมาชิงอาสาเหมือนบ้าหลัง
มิพรายแพร่งแจ้งจิตทำปิดบัง จะพาเข้าเฝ้ายังไม่ควรการ
นางตอบคำอำมาตย์ด้วยอาจจิต ท่านนี้ติดแต่จะโง่ด้วยโวหาร
อันสงครามตามบทพระอัยการ ใครผิดผลาญชีวันให้บรรลัย
ใครทำชอบกอบให้เป็นใหญ่ยิ่ง ถึงชายหญิงก็ไม่ว่าหามิได้
ว่าใช่การท่านเห็นเป็นอย่างไร หรือหญิงไปฆ่าชายไม่วายวาง
ดีหรือบ้าตาดูให้รู้แน่ เมื่อมีแต่ปากนิดก็กีดขวาง
จะอาสาพากันพูดกั้นกาง ทำให้ค้างแล้วข้าจะลาไป
พวกเสนาว่าหยอกเล่นดอกเจ้า จะพาเฝ้าเดี๋ยวนี้หนีไปไหน
แล้วซักถามนามนางกระจ่างใจ พาเข้าไปเฝ้าองค์พระทรงธรรม์ ฯ
จึงทูลความตามนางอ้างอาสา อวดวิชายวดยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
พระทรงฟังสั่งให้พาเข้ามาพลัน เห็นผิวพรรณพักตรานางวาลี
เหมือนคุลาหน้าตุเหมือนปรุหนัง แลดูดังตะไคร่น้ำดำหมิดหมี
แต่กิริยามารยาทประหลาดดี เห็นจะมีความรู้อยู่ในใจ
จึงแย้มเยื้อนเอื้อนโอษฐโปรดประภาษ เจ้าเป็นปราชญ์ปรีชาจะหาไหน
จะอยู่ด้วยช่วยบำรุงซึ่งกรุงไกร เราขอบใจจะเลี้ยงให้เที่ยงธรรม์
แต่วิชาวาลีมีไฉน อย่าถือใจแจ้งจริงทุกสิ่งสรรพ์
จะรอนราญการณรงค์คงกระพัน จะรับรองป้องกันประการใด ฯ
นางวาลีปรีชาวันทาแถลง อันเรี่ยวแรงวิ่งเต้นเห็นไม่ไหว
แม้นผ่านเกล้าเอาแต่ที่ให้มีชัย เห็นจะได้ดังประสงค์พระทรงธรรม์
พระฟังคำร่ำว่าค่อยน่ารัก ล้วนแหลมหลักลิ้นลมคมขยัน
จึงตรัสว่าถ้าจะให้มีชัยนั้น จะผ่อนผันคิดอ่านประการใด
นางนบนอบตอบสนองต้องทำเนียบ ภิปรายเปรียบด้วยปัญญาอัชฌาสัย
ศึกไม่มีที่จะว่าล่วงหน้าไป ก็ยังไม่ต้องตำราวิชาการ
แม้นเมื่อไรไพรีมีมาบ้าง ดูกำลังข้าศึกซึ่งฮึกหาญ
จึงปราบปรามตามกระบวนพอควรการ จะคิดอ่านเอาแต่ใจก็ไม่เคย
พระยินคำล้ำลึกนึกสรรเสริญ ฉลาดเกินรูปร่างช่างเฉลย
จึงแสร้งซักยักย้ายภิปรายเปรย ว่าไม่เคยนั้นก็ควรของนวลนาง
แต่หากว่าข้าศึกมาสิบแสน ถึงด้าวแดนดูถนัดไม่ขัดขวาง
จะคิดสู้ผู้เดียวแต่ตัวนาง หรือคิดอย่างไรเล่าให้เข้าใจ
นางฟังคำซ้ำซักเห็นสบช่อง จึงยิ้มย่องเคลือบแฝงแถลงไข
ข้าพเจ้าเล่าเรียนความรู้ไว้ ไม่ใช้ไพร่พลมากลำบากกาย
ขอแต่ผู้คู่คิดสักคนหนึ่ง แต่พอพึ่งพูดได้ดังใจหมาย
จะผันแปรแก้กันอันตราย มิให้อายอัปราปัจจามิตร ฯ
พระทรงฟังยังให้สงสัยนัก จึงซ้ำซักจะใคร่แจ้งที่แคลงจิต
จะปรารถนาหาผู้เป็นคู่คิด คนสนิทไฉนนางอย่าพรางกัน
นางเกรงบาปกราบกรานประทานโทษ แม้นมิโปรดโทษาถึงอาสัญ
จะทูลขอแต่องค์พระทรงธรรม์ ให้ผ่อนผันตามจิตที่คิดการ
ไม่ขัดข้องต้องตำราซึ่งข้าทราบ ก็จะปราบได้สิ้นทุกถิ่นฐาน
พระแย้มยิ้มพริ้มพักตร์พจมาน เจ้าว่าขานเข้าแบบเห็นแยบคาย
จะเลี้ยงไว้ได้เป็นที่ปรึกษา ช่วยตรึกตราตรองงานการทั้งหลาย
จะเป็นที่พี่เลี้ยงเจ้าขรัวนาย หรือรักฝ่ายกรมท่าเสนาใน
นางนบนอบตอบรสพจนารถ คุณพระบาทกรุณาจะหาไหน
แต่ยศศักดิ์จักประทานประการใด ไม่ชอบใจเจตนามาทั้งนี้
ด้วยเปลี่ยวใจไม่มีที่จะเห็น จะขอเป็นองค์พระมเหสี
แม้นโปรดตามความรักจะภักดี ถ้าแม้นมิเมตตาจะลาไป
พวกขุนนางต่างหัวร่อข้อประสงค์ ทั้งพระองค์สรวลสันต์ไม่กลั้นได้
จึงตรัสว่าวาลีมีแก่ใจ มารักใคร่ครั้นจะชังไม่บังควร
แต่รูปร่างยังกระไรจะใคร่รู้ พิเคราะห์ดูเสียด้วยกันอย่าหันหวน
จะควรเป็นมเหสีหรือมิควร จงใคร่ครวญนึกความให้งามใจ ฯ
นางทูลว่าข้าน้อยนี้รูปชั่ว ก็รู้ตัวมั่นคงไม่สงสัย
แต่แสนงามความรู้อยู่ในใจ เหมือนเพชรไพฑูรย์ฝ้าไม่ราคี
แล้วหมายว่าฝ่าพระบาทก็มีห้าม ล้วนงามงามเคยประณตบทศรี
แต่หญิงมีวิชาเช่นข้านี้ ยังไม่มีไม่เคยเลยทั้งนั้น
จึงอุตส่าห์มายอมน้อมประณต ให้พระยศใหญ่ยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
บรรดาผู้รู้วิชาสารพัน จะหมายมั่นพึ่งพาบารมี
แม้นทรงศักดิ์รักโฉมประโลมสวาท ไม่เลี้ยงปราชญ์ไว้บำรุงซึ่งกรุงศรี
ก็ผิดอย่างทางทำเนียบประเวณี เห็นคนดีจะไม่มาสาพิภักดิ์
ขอพระองค์ทรงตรึกให้ลึกซึ้ง เป็นที่พึ่งแผ่ไปทั้งไตรจักร
อันรูปหญิงพริ้งเพริศล้ำเลิศลักษณ์ ดีแต่รักรอนราญการโลกีย์ ฯ
พระฟังนางช่างเปรียบเห็นเฉียบแหลม จึงยิ้มแย้มยกย่องให้ผ่องศรี
ซึ่งมุ่งมาดปรารถนาของวาลี จะเป็นที่อัคเรศเกศสุรางค์
แต่ความรู้ผู้ใดยังไม่เห็น จะเสกเป็นปิ่นกษัตริย์ยังขัดขวาง
จะเลี้ยงไว้ใช้สอยอยู่พลางพลาง เป็นเพียงนางพระสนมให้สมรัก
แล้วสั่งเหล่าเถ้าแก่หลวงแม่เจ้า ให้รับเข้าวังในไปตำหนัก
เครื่องสำอางอย่างหม่อมก็พร้อมพรัก เป็นเอกอัครสนมนายอยู่ฝ่ายใน ฯ
แต่นั้นมาข้าเฝ้าเหล่าอำมาตย์ ประชาราษฎร์รู้แจ้งแถลงไข
ว่าทรงฤทธิ์คิดบำรุงซึ่งกรุงไกร น้ำพระทัยรักผู้รู้วิชา
ข้าแผ่นดินยินดีเป็นที่ยิ่ง ชั้นผู้หญิงก็ยังรักเสียหนักหนา
เห็นวาลีที่พระองค์ทรงเมตตา ต่างนึกว่าจะใคร่พบประสบองค์
ทั้งห้ามแหนแผ่นดินท้าวสิลราช แสนสวาทพระอภัยจนใหลหลง
บ้างอดข้าวเอารูปให้ซูบทรง ต่างประจงแต่งตัวให้ยั่วยวน
อุตส่าห์เฝ้าเช้าค่ำคอยสำเหนียก เมื่อไรจะเรียกร่วมห้องครองสงวน
พระองค์เก่าเฒ่าแก่ก็แปรปรวน ไม่หนุ่มนวลเหมือนพระอภัยมณี
ที่โปรดปรานพาลจะอิ่มก็ยิ้มย่อง ดังจะล่องลอยฟ้าในราศี
ฝ่ายพระองค์ทรงโฉมประโลมสวาท บำรุงราษฎร์เจริญจิตทุกทิศา
คิดคะนึงถึงองค์พระธิดา ยังไม่ลาพรตเลยทำเฉยเชือน
เสียแรงรักฝักฝ่ายหมายสงวน เจ้ากระบวนนี่กระไรใครจะเหมือน
นิ่งกระนี้มิได้จะไปเตือน แม้นบิดเบือนบาปกรรมก็ทำเนา
แล้วพระแกล้งแต่งองค์ทรงประดับ เครื่องสำหรับรณรงค์ทรงวันเสาร์
ทั้งเครื่องนางอย่างทรงของนงเยาว์ ส่งให้เจ้าพนักงานใส่พานทอง
แล้วห่อหุ้มคลุมปิดผนิดไว้ หวังมิให้ชายหญิงเห็นสิ่งของ
ครั้นสรรพเสร็จเสด็จมามนเทียรทอง ถึงห้องน้องศรีสุวรรณจำนรรจา
พ่อไปด้วยช่วยชวนหลวงชีสึก แม้นสมนึกครั้งนี้ดีหนักหนา
พระน้องยิ้มพริ้มพักตร์พจนา อุปมาเหมือนหนึ่งไก่อยู่ในมือ
เมื่อพระพี่นี้กระไรพระทัยอ่อน ให้ปลิ้นปล้อนปละปล่อยมาน้อยหรือ
เขาลือแล้วแคล้วเคลื่อนไม่เหมือนลือ ฉวยหลุดมือแล้วก็อายเขาตายจริง ฯ
พระเชษฐาว่าพี่คิดผิดถนัด สารพัดแพ้รู้แก่ผู้หญิง
แล้วลูกเต้าเล่าก็หวงคอยท้วงติง ต้องยุ่งยิ่งยอดยากลำบากใจ
พลางแย้มสรวลชวนพระน้องดำเนินนาด มาทรงราชยานรัตนจำรัสไข
พร้อมสะพรั่งทั้งขุนนางพวกข้างใน เสด็จไปเขารุ้งตามทุ่งนา
ถึงคิรีที่ประทับก็ยับยั้ง พร้อมสะพรั่งไพร่นายทั้งซ้ายขวา
พระชวนเหล่าสาวสรรค์กัลยา ค่อยลีลาเลียบเดินเนินจงกรม ฯ
ฝ่ายพระนุชบุตรีฤๅษีสาว เวลาเช้าออกอยู่หน้าพระอาศรม
ทั้งพี่น้องสองกุมารสำราญรมย์ ชวนกันชมนกใต้ต้นไทรทอง
ฝูงกรอดพลอดเพรียกร้องเรียกคู่ กระจิบดูโลดเต้นเผ่นผยอง
เสียงหึ่งหึ่งผึ้งภุมรินร้อง อาบละอองอินทนิลแล้วบินจร
นกตะขาบคาบได้ลูกไทรขยอก ฝูงกระรอกไล่กระแตแลสลอน
พฤกษาดอกออกช่ออรชร หอมขจรจอมผาทั้งตาปี
นางนั่งชมโสมนัสตรัสประภาษ กับหน่อนาถพี่น้องสองฤๅษี
พอผันแปรแลเห็นพระอภัยมณี เลียบคีรีมากับพระอนุชา
จึงสั่งสองหน่อไทให้ไปรับ มาหยุดยับยั้งนั่งบัลลังก์ผา
พระอภัยให้เอาพานพวงมาลา กับพานผ้าถวายองค์นางนงเยาว์
แล้วว่าโยมโทมนัสประหวัดหวัง ถึงอยู่วังใจมาอยู่ที่ภูเขา
ไม่คลาดเคลื่อนเหมือนหนึ่งเห็นอยู่เย็นเช้า เหลือจะเล่าแล้วที่จิตคิดอาลัย
คุณคะนึงถึงโยมอยู่บ้างหรือ หรือเพลินถือธรรมขันธ์ไม่หวั่นไหว
ตัดสวาทขาดเด็ดสำเร็จไป เจียวหรือใจเจ้าคุณพระมุนี ฯ
นางฟังรสพจมานโองการเกี้ยว ให้ทราบเสียวเสน่ห์ในใจฤๅษี
แต่มารยามานะกษัตรี ทำพาทีเพทุบายถวายพร
ได้ตรวจน้ำรำลึกนึกไม่ขาด ถึงเบื้องบาทบพิตรอดิศร
มิตรจิตมิตรใจอาลัยวรณ์ เว้นแต่นอนหลับไปมิได้คิด
ทั้งทราบว่าวาลีมีความรู้ เข้ามาสู่สมภารสำราญจิต
พอเข้านอกออกในได้ใช้ชิด สำเร็จกิจข้าน้อยพลอยยินดี ฯ
พระเยื้อนยิ้มพริ้มพักตร์เห็นหลักแหลม ช่างเหน็บแนมล้วนละเมียดทั้งเสียดสี
จึงว่าโยมโน้มน้าวชาวบุรี ให้เปรมปรีดิ์ห้าวหาญการสงคราม
หวังจะได้ไว้บำรุงกรุงผลึก ให้ข้าศึกราบเตียนที่เสี้ยนหนาม
นางวาลีมีตระกูลพรุณพราหมณ์ รู้ฤกษ์ยามยอมสมัครมาภักดี
จึงเลี้ยงไว้ให้เป็นข้าพระดาบส เมื่อลาพรตพร้อมพรักเป็นศักดิ์ศรี
จัดสำเร็จเสร็จการบ้านเมืองดี จึงมานีมนต์คุณกรุณา
โปรดบำรุงกรุงผลึกให้ครึกครื้น สำราญรื่นเรืองเดชของเชษฐา
เมื่อแก่เฒ่าเล่าจึงกลับมาบรรพชา จำพรรษาเสียด้วยกันจนวันตาย ฯ
นางดาบสอตส่าห์กลั้นกระสันสวาท เชิงฉลาดกลบเกลื่อนที่เงื่อนสาย
สอนกุมารหลานเลี้ยงกับลูกชาย ให้ถวายพระกุศลผลผลา ฯ
ฝ่ายอรุณมุนีฤๅษีน้อย กระจ้อยร่อยรู้จำคำสิกขา
กับสินสมุทรมุนีผู้พี่ยา ต่างก็ว่าหม่อมฉันบวชได้สวดมนต์
ปรนนิบัติวัดวาทิพาวาส มิได้ขาดขอถวายฝ่ายกุศล
พระตรัสว่าสาธุช่างบวชทน จะนิมนต์ไว้เสียเจียวประเดี๋ยวนี้
ถ้าเรียนร่ำสำเร็จระเห็จเหาะ อย่าไปเกาะเสียนะจ๊ะพระฤๅษี
กุมาราว่าจะอยู่ริมบุรี ไม่หน่ายหนีนัคเรศนิเวศน์วัง
ศรีสุวรรณนั้นว่ากับสินสมุทร จวนจะตรุษอึกทึกไม่นึกหวัง
จะได้เล่นเต้นรำแต่ลำพัง ไปเที่ยวนั่งดูงานการวิวาห์
สองฤๅษีดีใจเมื่อไรคะ ฉันอยากจะดูงานนานหนักหนา
พระสงสารหลานขวัญจึงบัญชา สุดแต่อารมณ์ฤๅษีทั้งพี่น้อง
ถ้าสึกไปวันรุ่งก็พรุ่งนี้ จะให้มีโขนหนังตั้งฉลอง
นางดาบสอดสูรู้ทำนอง อายพระน้องนึกยิ้มอยู่พริ้มพราย
จึงใช้สองสุริย์วงศ์ทรงสวัสดิ์ ยกเภสัชเภลามาถวาย
แล้วเสแสร้งแกล้งอวดบวชสบาย พูดภิปรายไปแต่ข้างทางศรัทธา ฯ
พระอภัยไม่ฟังเฝ้านั่งเกี้ยว อย่าเลี่ยงเลี้ยวเลยฉันรักคุณหนักหนา
เครื่องประดับกับวอก็เอามา นิมนต์ลาพรตจะได้ไปด้วยกัน
ฤๅษีสาวดาวบสให้อดสู เป็นไม่รู้ที่จะคิดทำบิดผัน
ยิ้มละไมในหน้าว่าเช่นนั้น จะสึกวันนี้ก็ได้เป็นไรมี
แต่ไม่งามความอายอยู่ภายหน้า เขาจะว่าเจ้าเมืองผลึกสึกฤๅษี
นานนานหน่อยคอยท่าฤกษ์พาดี อย่าให้มีมลทินที่นินทา
พระฟังนางช่างฉลาดไม่พลาดเพลี่ยง รู้หลีกเลี่ยงหลายทำนองคล่องหนักหนา
จึงแกล้งตรัสตัดคำว่าธรรมดา วิสัยสามัญทั่วทุกตัวคน
ที่รักกันสรรเสริญเจริญสิ้น ที่ชังนินทาแถลงทุกแห่งหน
การทั้งหลายร้ายดีมิได้พ้น จะกลัวคนครหาว่ากระไร
ฤกษ์วันนี้สี่ค่ำเป็นอมฤก ใครบวชสึกสิ้นวิบัติปัถไหม
อย่ารอราช้าฉวยฉันขัดใจ จะอุ้มไปกระนั้นดอกบอกจริงจริง
นางฟังเตือนเอื้อนอายซังตายตอบ ให้ชื่นชอบวิญญาณ์ประสาหญิง
ถึงอุ้มไปใครจะล่วงมาช่วงชิง แต่จะจริงเจียวหรือในพระทัยนึก
หม่อมฉันนี้มิใช่จะขัดข้อง เป็นข้ารองบาทบงสุ์คงจะสึก
แต่ช้าช้าอย่าให้อึงอึกทึก จงทรงตรึกตรองความตามพระทัย ฯ
ฟังสนองพร้องเพราะเสนาะล้ำ ไม่พลาดล้ำพลิ้วแพลงแถลงไข
เขาผ่อนผัดขัดข้องให้หมองใจ พระอภัยผินหน้ามาหาน้อง
ศรีสุวรรณกลั้นยิ้มพริ้มพระพักตร์ ช่วยเตือนนักสิทธ์นั่งอยู่ทั้งสอง
อย่างไรจ๊ะพระฤๅษีทั้งพี่น้อง จะให้ต้องนอนค้างหรืออย่างไร ฯ
ฝ่ายอรุณมุนินสินสมุทร ยังเยาว์สุดซื่อตรงไม่สงสัย
ว่าจริงนะพระเจ้าป้าจะช้าไย สึกเข้าไปอยู่ในวังเหมือนอย่างเคย
นางฟังคำชำเลืองดูหลานน้อย แล้วว่าพลอยด้วยเล่าเจ้าแม่เอ๋ย
นางชม้ายพรายพริ้มทั้งยิ้มเย้ย เชิญเสวยเภสัชนั่งจัดแจง ฯ
พระอภัยไม่รู้ที่จะคิด ทำจริตเหมือนจะกลั้นพระกันแสง
แล้วว่าชะพระฤๅษีมิเสียแรง ช่างใจแข็งขาดเด็ดไม่เมตตา
จะผ่อนตามสามวันเหมือนมั่นหมาย เหมือนเสี่ยงทายทั้งชาติวาสนา
มิฟังคำทำดื้อถือโสดา ไม่เห็นหน้าฉันแล้วคุณพระมุนี
แล้วแกล้งทำอ้ำอึ้งเหมือนขึ้งโกรธ ไม่ออกโอษฐ์อำลามารศรี
ชวนพระน้องเสด็จมาเข้าธานี ต่างไปที่ทิพมาศปราสาททอง
พระอภัยไสยาสน์เหนืออาสน์อ่อน ให้อาวรณ์ร้อนรนกมลหมอง
ไม่เหมือนคาดคลาดคิดผิดทำนอง พระตรึกตรองตรมจิตดังพิษปืน
ถึงสามวันกัลยาไม่ลาพรต โศกกำสรดเสียใจให้สะอื้น
ทั้งรักแค้นแสนกระสันให้กลั้นกลืน สุดจะขืนแข็งใจอาลัยลาน
อันเอมโอชโภชนากระยาเสวย ก็ละเลยลืมพระองค์น่าสงสาร
ทั้งลืมเหล่าสาวสุรางค์นางอยู่งาน นฤบาลบรรทมกรมฤทัย ฯ
ฝ่ายวาลีที่เข้ามาสามิภักดิ์ เป็นเอกอัครสนมขวาอัชฌาสัย
สังเกตดูรู้แจ้งไม่แคลงใจ ภูวไนยน้อยจิตพระธิดา
จำจะรับดับร้อนช่วยผ่อนผัน ให้ทรงธรรม์เธอได้ชิดขนิษฐา
ถึงเวรเฝ้าเข้าในที่ไสยา พอเพลาย่ำฆ้องกลองประโคม
จึงท้าทับขับกล่อมน้อมประณต เฉลิมยศบทบงสุ์พระทรงโฉม
โอ้ดวงเดือนเคลื่อนคล้อยลอยโพยม เคยประโลมโลกาให้ถาวร
วันนี้กลับอับแสงไม่แจ้งแจ่ม นิราแรมรสลับนางอัปสร
เหมือนโศกรักหนักยิ่งยุคันธร ด้วยอาวรณ์หวังสวาทมาคลาดคลา
สงสารพระอุณรุทที่สุดโศก แสนวิโยคแยกนุชนางอุษา
เพราะพระไทรไพรพฤกษเทวา ให้สองราเริศร้างมาห่างเชย
โอ้อกพระอุณรุทภุชพงศ์ มาเอองค์อาทวานิจจาเอ๋ย
แสนระกำช้ำใจกระไรเลย ลืมเสวยลืมสรงพระคงคา
ก็ยังมีศรีศุภลักษณ์ยักษ์ มาช่วยชักเชิญเสด็จระเห็จหา
มิออกอรรถมธุรสพจนา จะอาสาก็ไม่สมอารมณ์เอย ฯ
พระอภัยได้สดับที่ขับกล่อม น่าถนอมเสนาะน้ำคำเฉลย
ทั้งกลอนกาพย์รายเรียบช่างเปรียบเปรย พระนึกเชยชมปัญญานางวาลี
พระเอื้อนโอษฐ์โปรดเรียกมาริมอาสน์ ตรัสประภาษพูดจาด้วยมารศรี
ที่เพลินฟังวังเวงเพลงดนตรี เหมือนจะมีศุภลักษณ์ช่วยชักจูง
เจ้าเป็นใหญ่ในสุรางค์นางสนม ทั้งพงศ์พรหมพราหมณ์พรุณตระกูลสูง
ย่อมพราวแพรวแววหางเหมือนอย่างยูง งามกว่าฝูงวิหคาบรรดามี
เอ็นดูด้วยช่วยชุบเหมือนศุภลักษณ์ ให้สมรักร่วมอุษามารศรี
จะผันแปรแก้ไขไฉนดี พระบุตรีจึงจะสึกช่วยตรึกตรอง ฯ
ฝ่ายวาลีปรีชาปัญญาฉลาด อภิวาทบาทมูลทูลฉลอง
จะขอรับอาสาฝ่าละออง มิให้ต้องเหนื่อยยากลำบากกาย
ให้พระนุชบุตรีมาอภิเษก เป็นองค์เอกอัคราชเหมือนมาดหมาย
จงสั่งพระอนุชาเสนานาย ให้บัตรหมายจัดงานการมงคล
ทั้งการเล่นเต้นรำเครื่องทำขวัญ อีกเจ็ดวันจะวิวาห์สถาผล
จะเชิญองค์นงเยาว์เข้ามณฑล ขึ้นนั่งบนแท่นรัตน์ชัชวาล
พระชื่นชอบปลอบถามถึงความคิด นางป้องปิดมิได้พร้องสนองสาร
แล้วทูลว่าถ้ามิเสร็จสำเร็จการ จงประหารชีวันให้บรรลัย
แต่เดี๋ยวนี้ยังมิทำได้สำเร็จ กัลเม็ดมิดม้วนไม่ควรไข
แม้นสำเร็จวิวาห์เวลาไร จึงจะได้เห็นจริงทุกสิ่งอัน ฯ
พระฟังคำซ้ำตรึกเห็นลึกซึ้ง คิดไม่ถึงความคิดที่บิดผัน
จึงตรัสว่าถ้าเหมือนคำที่รำพัน จะรางวัลวาลีให้มียศ
จะสั่งพระอนุชาว่าไฉน ตามแต่ใจเจ้าจะสั่งเถิดทั้งหมด
ให้แต่องค์พระธิดานั้นลาพรต ในกำหนดเจ็ดวันเหมือนสัญญา
พระตรัสพลางทางเรียกขึ้นร่วมอาสน์ ทรงสมพาสเพิ่มรักขึ้นหนักหนา
ดูผิวพรรณสรรพางค์อย่างคุลา แต่วิชาพางามขึ้นครามครัน
ถนอมแนบแอบอุ่นค่อยฉุนชื่น สำราญรื่นร่วมประทมภิรมย์ขวัญ
ถึงขาวขำน้ำตาลย่อมหวานมัน ด้วยเชิงชั้นแนบชิดสนิทนาง
เหมือนม้าดีขี่ขับสำหรับรบ ทั้งดีดขบโขกกัดสะบัดย่าง
ทั้งเรียบร้อยน้อยใหญ่ที่ไว้วาง สันทัดทางถูกต้องคล่องอารมณ์
ถึงรูปชั่วตัวดำดังน้ำรัก แต่รู้หลักล้ำสุรางค์นางสนม
พระโปรดปรานพานสนิทได้ชิดชม ร่วมบรรทมแท่นทองที่รองทรง
ครั้นรุ่งรางนางลาลงมาห้อง แต่ตรึกตรองอิ่มอารมณ์สมประสงค์
จะคิดอ่านหว่านล้อมให้ออมองค์ ที่คิดคงสมคะเนด้วยเล่ห์กล
จึงเขียนหมายรายความตามรับสั่ง ให้แต่งตั้งการวิวาห์สถาผล
ครั้นเสร็จสรรพกับบ่าวสาวสองคน ไปสู่มนเทียรพระอนุชา
ทูลถวายลายมือหนังสือลับ พระทรงรับรู้เหตุว่าเชษฐา
ให้หมายสั่งตั้งงานการวิวาห์ จะคิดความตามปัญญานางวาลี
พระยิ้มพลางทางดูผู้รับสั่ง เห็นเนื้อหนังจ้ำม่ำดำหมิดหมี
เหมือนทุเรียนเสี้ยนนอกเนื้อในดี ได้เป็นที่พระสนมก็สมยศ
จึงตรัสว่าวาลีไปทูลเถิด อย่าให้เริศร้างงานการกำหนด
นางคำนับรับพูคะแล้วประณต ทูลลาองค์ทรงยศบทจร
พระอนุชามานั่งบัลลังก์โถง ท้องพระโรงเรืองรัตน์ประภัสสร
พฤฒามาตย์ราชกวีชลีกร นรินทรสั่งมหาเสนาใน
จงหมายสั่งตั้งพิธีอภิเษก กับองค์เอกอัคเรศตามเพทไสย
มีเยี่ยงอย่างปางก่อนประการใด เสนาในรีบรัดไปจัดแจง
ให้สำเร็จเจ็ดค่ำเป็นกำหนด ชนบทบอกทั่วทุกรั้วแขวง
มีการเล่นเต้นรำนอกกำแพง ตามตำแหน่งน้อยใหญ่เร่งไคลคลา ฯ
มนตรีกราบทราบความรับสั่ง ออกมานั่งเตียงริมทิมดาบขวา
อยู่พร้อมเพรียงเวียงวังทั้งคลังนา จึงเรียกหาให้เสมียนมาเขียนคำ
เป็นหมายบอกนอกในทั้งใหญ่น้อย ให้เตรียมคอยพร้อมเสร็จขึ้นเจ็ดค่ำ
ใครถูกงานการไหนก็ไปทำ ดูคนคร่ำเครงครื้นทุกคืนวัน
ข้างในวังตั้งโรงพิธีใหญ่ ทั้งเครื่องใบศรีเสริมเฉลิมขวัญ
ราชวัติฉัตรรอบเป็นขอบคัน มีม่านกั้นห้องทองกองวิเชียร
เชิงพาไลใส่แผงเอาแป้งบวก จัดช่างพวกเลขาเข้ามาเขียน
ระย้าแก้วแถวทางนั้นวางเทียน ตั้งโคมเวียนชวาลาสง่างาม ฯ
ฝ่ายพวกถูกปลูกโรงละครโขน เสียงตะโกนกู่ก้องท้องสนาม
ผูกภูเขาเลากาแล้วทาคราม ผ้าขาวดามดาดหลังคาทุกหน้าโรง
เสียงถากฟันครั่นครึกจนดึกดื่น ทั้งกลางคืนกลางวันควันโขมง
พวกไม้สูงสามต่อขันช่อชะโลง สายระโยงระยางเลือกเชือกน้ำมัน
ส่วนท้าวนางข้างในครั้นได้หมาย ไปถวายนางพระยามณฑาสวรรค์
ว่ารับสั่งดังนี้ศรีสุวรรณ ให้จัดสรรสาวสนมกรมใน
สำหรับเดินเชิญพระแส้แห่เสด็จ กำหนดเสร็จเจ็ดค่ำจะทำไฉน
นางกษัตริย์อัดอั้นตันพระทัย จึงว่าไม่แจ้งจิตสักนิดเลย
ฝ่ายเจ้าสาวดาวบสยังบวชอยู่ จะเสกผู้ใดเล่าแม่เจ้าเอ๋ย
แม่มาลีมีน้ำใจกระไรเลย ยังเฉยเมยเหมือนไม่รู้เลยดูเอา
ไยมิอายหมายมาแล้วอย่าขัด จงเกณฑ์จัดข้าวกระทงไปส่งเขา
รับสั่งว่ามากระไรที่ตรงเรา เร่งให้เจ้าพนักงานเตรียมการไว้
ครั้นเสร็จสั่งนั่งตะลึงคะนึงนึก นี่จะสึกหรือมิสึกนึกไฉน
ไม่ได้ข่าวคราวบ้างเป็นอย่างไร จำจะไปถามดูให้รู้ความ
แล้วเรียกวอช่อฟ้าเข้ามารับ ที่สำหรับเดินหนนางคนหาม
พวกข้าหลวงช่วงชิงกันวิ่งตาม ขอเฝ้าหามตามอึงคะนึงมา
ออกตามทางกลางถนนไปพ้นทุ่ง ถึงเขารุ้งลงเดินขึ้นเนินผา
ถึงกุฎีที่สถิตพระธิดา พอเห็นหน้านึกแค้นว่าแสนงอน
เห็นเขาง้อขอรักแล้วหักหาญ เหมือนสามานย์มิได้ฟังซึ่งสั่งสอน
เมื่อเจ็ดค่ำจะทำการสยุมพร ยังนิ่งนอนภาวนาอยู่ว่าไร ฯ
ฝ่ายสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์ ให้อั้นอัดอายจิตคิดสงสัย
ไม่ตอบคำอ้ำอึ้งตะลึงไป เหตุไฉนหนอจึงเป็นไปเช่นนี้
พระมารดามานั่งก็ตั้งกริ้ว ว่าบิดพลิ้วสารพัดจะบัดสี
หรือว่าพระจะภิเษกนางวาลี พระบุตรีตรึกตรองให้หมองใจ
จึงทูลว่าข้าน้อยไม่ทราบเหตุ ว่าทรงเดชคิดการงานไฉน
พระชนนีตีอกตกพระทัย นั่นมิใช่หรือเราคิดไม่ผิดนัก
นางวาลีมิใช่ชั่วเขาตัวโปรด จะเป็นโสดสูงเสริมเฉลิมศักดิ์
ผู้ดีเดิมเหิมฮึกทำคึกคัก จะต้องหักทบทับอัประมาณ
เหมือนครั้งนี้วิวาห์ถ้ามิสึก เมืองผลึกก็จะแหลกต้องแตกฉาน
สงสารเหล่าเผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน เคยสำราญราษฎรจะร้อนนัก
อนึ่งเล่าชาวลังกาที่มาขอ ยังเป็นข้อชิงช่วงทำหน่วงหนัก
ฉวยขุ่นเคืองเรื่องฝรั่งว่ายังรัก ก็งามพักตร์แล้วสิพากันหน้าพัง
สู้ถนอมกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงลำบาก หมายจะฝากศพลูกช่วยปลูกฝัง
ครั้นใหญ่กล้าว่าไรก็ไม่ฟัง พระนางนั่งพร่ำว่าแล้วจาบัลย์ ฯ
พระบุตรีมิรู้ที่จะคิด เพราะเบาจิตผิดจริงทุกสิ่งสรรพ์
ไม่ทันตรึกลึกล้ำที่สำคัญ ให้พรั่นพรั่นพระจะแหนงระแวงความ
ทั้งสงสารมารดรจะร้อนจิต จึงรับผิดสารภาพที่หยาบหยาม
จะลาพรตอตส่าห์พยายาม สุดแต่ตามพระจะเลี้ยงสักเพียงไร
แล้ววันทาลาพระละสิกขา ทรงภูษาสไบทองล้วนผ่องใส
ทั้งพี่น้องสองกุมารสำราญใจ สึกออกได้ไปยิ้มอยู่พริ้มเพรา
พระมารดาพานางกับหน่อนาถ ค่อยลีลาศเลียบเดินลงเนินเขา
ขึ้นทรงวอพอพยับลงลับเงา เสด็จเข้าวังในดังใจจง
ไม่ถึงครู่รู้รอบขอบนิเวศน์ พระทรงเดชชื่นชมสมประสงค์
เห็นวาลีปรีชาปัญญายง ถอดเครื่องทรงสังวาลประทานนาง
นางดีใจได้ประทานสังวาลเพชร เป็นบำเหน็จหน้าก่ำดังน้ำฝาง
ทุกกระทรวงหลวงแม่เจ้าสาวสุรางค์ คิดเกรงนางวาลีด้วยปรีชา
ถึงวันเสร็จเจ็ดค่ำเป็นกำหนด มาพร้อมหมดเหมือนหมายทั้งซ้ายขวา
ภิเษกสองครองสมบัติขัตติยา ชาวพาราเริงรื่นทุกคืนวัน
สำเนียงฆ้องกลองสมโภชอุโฆษครึก อึกทึกทั่วไปทั้งไอศวรรย์
โขนละครมอญรำระบำบัน ถึงเจ็ดวันเจ็ดคืนต่างชื่นชม ฯ
พระอภัยได้ราชาภิเษก กับองค์เอกอัคเรศเกศสนม
ทั่วประเทศเขตแคว้นแสนอุดม เสวยสมบัติสบายมาหลายเดือน
เมื่อวันนั้นบรรทมบรรจถรณ์แท่น ให้โศกแสนเสียใจใครจะเหมือน
แต่จากไกลไอศวรรย์มาฟั่นเฟือน มิได้เยือนพระชนกชนนี
โอ้ผ่านเกล้าเจ้าประคุณทูลกระหม่อม จะพรักพร้อมอยู่บำรุงซึ่งกรุงศรี
หรือทุกข์โศกโรคภัยสิ่งไรมี ถึงสิบปีแล้วมิได้ไปใกล้กราย
พระสอนสั่งหวังจะปลูกให้ลูกรัก ประเสริฐศักดิ์สมจิตที่คิดหมาย
มาจำจากพรากพลัดกระจัดกระจาย ไม่เห็นหายเห็นพระองค์คงจะคอย
ยิ่งตรึกตราอาดูรพูนเทวษ น้ำพระเนตรหยดเหยาะลงเผาะผอย
จนฟ้าขาวดาวเดือนก็เคลื่อนคล้อย น้ำค้างพร้อยพรมพรำทั้งอัมพร
ภุมรินบินร่อนมาว่อนวุ่น เกาะพิกุลเกลือกประทิ่นกลิ่นเกสร
หอมระงมลมเชยเผยบัญชร รวีวรแจ่มพักตร์ทั้งจักรวาล
ให้หาพระอนุชาเข้ามาเฝ้า กำสรดเศร้าโศกาแล้วว่าขาน
เราพรากพลัดรัตนามาช้านาน ไม่แจ้งการว่าข้างหลังจะอย่างไร
ครั้นตัวพี่นี้จะกลับมิรับศึก เมืองผลึกก็ไม่มีที่อาศัย
คิดจะใคร่ให้พ่อพานัดดาไป เยี่ยมกรุงไกรกราบทูลมูลความ
แม้นบ้านเมืองเคืองเข็ญเป็นวิบัติ จะได้ตัดเสียให้เตียนที่เสี้ยนหนาม
แล้วกลับมาถ้าข้างนี้มีสงคราม ได้ปราบปรามไพรินทมิฬมาร ฯ
ฟังพระพี่ศรีสุวรรณกลั้นสะอื้น ค่อยกล้ำกลืนชลนาแล้วว่าขาน
น้องรำลึกตรึกตรามาช้านาน แต่งานการยุ่งยิ่งต้องนิ่งไว้
พระออกโอษฐ์โปรดสั่งมาครั้งนี้ สมถวิลยินดีจะมีไหน
จะขอลาพาสินสมุทรไป เยือนกรุงไกรเสร็จสรรพจะกลับมา
เวลารุ่งพรุ่งนี้สิบสี่ค่ำ จะรีบกำปั่นไปไกลหนักหนา
ทูลสำเร็จเสร็จคำแล้วอำลา เสด็จมาหยุดพักตำหนักแพ
จึงตรัสสั่งอังกุหร่าให้ป่าวร้อง ให้พวกพ้องรู้ความตามกระแส
ข้างนายหมวดตรวจเตือนอย่าเชือนแช จะออกแต่ย่ำรุ่งไปกรุงไกร ฯ
อังกุหร่าฝรั่งรับสั่งตรัส มาเร่งรัดเรียกกันเสียงหวั่นไหว
ขนข้าวน้ำลำเลียงเสบียงไป สำรองให้เสร็จสรรพเผื่ออับจน
ริมตลิ่งหญิงชายถวายของ เสียงแซ่ซ้องส่งรับกันสับสน
แขกฝรั่งทั้งไทยพวกไพร่พล อุตส่าห์ขนไปให้มากได้ฝากเมีย
ที่มีชู้คู่เคยได้เชยชื่น จนเที่ยงคืนแล้วก็ยังไปสั่งเสีย
ขอผ้าแหวนแทนตัวเฝ้าคลัวเคลีย น้ำตาเรี่ยรักใคร่จะไกลกัน
หนุ่มตะกอฟ้อแฟ้มีแม่เลี้ยง ก็บ่ายเบี่ยงเบียดเบียนเอาเชี่ยนขัน
จะหายหอมหม่อมแม่ให้แพรพรรณ แป้งน้ำมันหมอนฟูกให้ลูกเลี้ยง
ที่เงินทองข้องเกี่ยวก็เที่ยวหา บ้างยื้อผ้าแพรเพลาะทะเลาะเถียง
ที่เกลอมีขี้เมาซื้อเหล้าเลี้ยง สบถเสียงโด่งดังลำพังพาล ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสวัสดิ์ จะพรากพลัดสินสมุทรสุดสงสาร
เป็นการใหญ่ไม่รู้ที่จะทัดทาน กอดกุมารร่ำไรไม่ไสยา
โอ้ลูกเอ๋ยเคยเห็นอยู่เย็นเช้า จะเปลี่ยวเปล่าอกแม่ชะแง้หา
เมื่อยากเย็นเห็นกันทุกวันมา ถึงพาราแล้วจะไปเสียไกลกัน
ยามเสวยเคยร่วมสุวรรณภาชน์ เมื่อไสยาสน์ยามหลับเคยรับขวัญ
ถึงยามสรงทรงสุคนธ์ปนสุวรรณ แม่เคยกันเกศเกล้าพระเมาลี
จะจากไปไกลเนตรทุเรศร้าง ใครจะสางสระผมให้สมศรี
ทั้งทางไกลไปมาก็กว่าปี ถูกธุลีลมต้องจะหมองมัว
แม่อยู่หลังข้างนี้จะวิตก ระกำอกอาดูรถึงทูนหัว
พ่อจะไปใจแม่อยู่แต่ตัว ไม่มีผัวหรือจะได้ไปด้วยกัน
นางครวญคร่ำร่ำไรไห้สะอื้น จนดึกดื่นเดือนฉายเสียงไก่ขัน
ทั้งสงสารหลานรักร่วมชีวัน อยู่ด้วยกันหลัดหลัดมาพลัดพราย
เคยชวนพลอดฉอดเสียงสำเนียงแจ้ว จะลับแล้วเหลือไกลให้ใจหาย
กอดประสานหลานเลี้ยงกับลูกชาย นางฟูมฟายชลนาด้วยอาลัย ฯ
พระพี่น้องสององค์ทรงกันแสง ลูกไม่แกล้งเหินห่างไปข้างไหน
มีธุระพระเจ้าอาจะพาไป จึงจนใจจำลามารดาจร
ขอฝากองค์ทรงฤทธิ์บิตุเรศ พระทรงเดชผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
นางสรวลสันต์กลั้นน้ำตายิ่งอาวรณ์ ปลอบให้นอนนั่งเฝ้าประเล้าประโลม
เห็นหลับนิ่งยิ่งสงสารกุมารน้อย ประคองค่อยเชยปรางสำอางโฉม
จนแจ่มแจ้งแสงทองส่องโพยม เสียงประโคมครื้นเครงวังเวงใจ
ค่อยปลอบปลุกลุกเถิดพ่อทูลเกล้า พลางโลมเล้าลูกยาอัชฌาสัย
ให้สององค์สรงสนานน้ำดอกไม้ แล้วลูบไล้พระสุคนธ์ปนทองคำ
พลางมุ่นเกล้าเมาลีให้พี่น้อง นุ่งยกทองเทพนมดูคมขำ
เข็มขัดเพชรเจ็ดกะรัตคาดประจำ ลูกประหล่ำลงยาราชาวดี
ทองพระกรซ้อนนวมสวมพระหัตถ์ เนาวรัตน์ราคาค่ากรุงศรี
สังวาลแววแก้วเก็จเพชรมณี ผูกวลีลายลอยล้วนพลอยเพชร
ธำมรงค์ทรงรายพรายพระหัตถ์ แจ่มจำรัสรุ้งแววล้วนแก้วเก็จ
กรรเจียกจอนซ้อนกุดั่นกัลเม็ด ใส่เกือกเพชรเพทายริมรายพลอย
แล้วนางพามาเฝ้าพระบิตุเรศ น้ำพระเนตรหยดเหยาะเผาะเผาะผอย
ด้วยอาลัยใจผูกถึงลูกน้อย นางเศร้าสร้อยโศกสะอื้นกลืนน้ำตา ฯ
พระอภัยมณีโมลีโลก เห็นนางโศกแสนรักนั้นหนักหนา
จึงยิ้มเยื้อนเอื้อนประโลมโฉมสุดา เปลืองน้ำตาเสียเปล่าเปล่าไม่เข้าการ
แม้นลูกชายหายไปมิได้กลับ จึงค่อยปรับปรุงให้ใช้ลูกหลาน
มิปีนี้ก็ปีหน้าไม่ช้านาน จะขี้คร้านเลี้ยงดอกบอกจริงจริง
แล้วลีลาพาลูกกับหลานรัก ลงตำหนักแพพร้อมหม่อมหม่อมหญิง
พระทรงนั่งยังที่เก้าอี้อิง ให้จัดสิ่งเสื้อผ้ามาประทาน
อันพวกไพร่ไทยฝรั่งทั้งแขกเทศ ได้บำเหน็จถ้วนทั่วตัวทหาร
แล้วอวยชัยให้มหากฤดาการ ทั้งน้องหลานลูกยาอย่างราคี
จงปรากฏยศถาอานุภาพ อรินทร์ราบเรียบทางกลางวิถี
ช่วยทูลฉลองสองชนกชนนี ว่าพี่นี้จะไปเฝ้าต่อเจ้ามา ฯ
ศรีสุวรรณอัญชลียินดีนัก เรียกลูกรักกับหลานคลานมาหา
ไปบังคมสมเด็จพระบิตุลา ทูลลาป้าลาพระอัยกี
แล้วสามองค์ทรงลำกำปั่นใหญ่ ให้กางใบล้วนแต่ผ้าแพรสี
ทั้งเรือตามสามร้อยลอยวารี พอลมดีใช้ใบไรไรมา ฯ
ส่วนสุวรรณมาลีศรีสมร ให้อาวรณ์ลูกน้อยละห้อยหา
สินสมุทรสุดใจไปไกลตา พระชลนาไหลหลั่งลงพรั่งพราย
นางแลเล็งเพ่งพิศจนลิบลับ ให้วาบวับหวาดหวั่นพระขวัญหาย
ทั้งแสนสาวท้าวนางเจ้าขรัวนาย แสนเสียดายพระโอรสยศยง
พระอภัยใจอ่อนถอนสะอื้น อุตส่าห์ฝืนพักตร์ชวนนวลหง
เข้าสู่วังทั้งสุรางค์นางอนงค์ ตั้งดำรงราษฎรไม่ร้อนรน ฯ
จะกล่าวลำกำปั่นสามกษัตริย์ เคยสันทัดแถวทางที่กลางหน
รู้แห่งที่มีน้ำทุกตำบล เหล่าพวกพลไพร่นายสบายใจ
ทั้งลมคลื่นรื่นราบดังปราบเลี่ยน ดูเกาะเกียนกลางมหาชลาไหล
เหมือนจอกน้อยลอยแลเห็นแต่ไกล วิเวกใจอ้างว้างกลางคงคา
พระพี่น้องสองกุมารสำราญรื่น ต่างชวนชื่นชมทะเลพระเวหา
น้ำสุดใสไหลแลเห็นแต่ปลา เที่ยวเคลื่อนคลาคล้ายคล้ายในสายชล
ปลาวาฬใหญ่ไล่คู่ขึ้นฟูฟ่อง บ้างพ่นฟองฟุ้งฟ้าดังห่าฝน
จะหลีกทางข้างไหนก็ไม่พ้น พวกต้นหนสั่งให้ปืนใหญ่ยิง
เสียงตูมตามสามลูกถูกสีข้าง พอโบกหางหันวนเป็นก้นสวิง
สูบกำปั่นหันเหียนเวียนระวิง บ้างจมดิ่งหายวับแล้วกลับลอย
เหมือนติดแน่นแล่นไปก็ไม่ออก ฟูมระลอกเลี้ยววนเป็นก้นหอย
แต่เช้าตรู่สุริย์ฉายจนบ่ายคล้อย จึงหลุดลอยแล่นหลามไปตามกัน
ได้เดือนครึ่งถึงบุรีรมจักร แวะเข้าพักพวกพหลพลขันธ์
พอพรายแพร่งแจ้งความถึงสามวัน ออกกำปั่นไปตามทางกลางคงคา
สำคัญเข็มเล็มแล่นตามแผนที่ ตรงดาวศีรษะจระเข้ในเวหา
ไปเดือนหนึ่งถึงจังหวัดกรุงรัตนา ชาวพาราร้องตื่นเสียงครื้นครึก
บ้างเห็นลำกำปั่นสนั่นเหลือ ในลำเรือเรือกสวนแต่ล้วนตึก
ตลอดลืออื้ออึงอึกทึก ว่าข้าศึกโจมจู่เข้าบูรี
พวกชาวบ้านร้านตลาดออกกลาดเกลื่อน ทิ้งเหย้าเรือนรีบอพยพหนี
ท้าวสุทัศน์ตรัสสั่งขุนเสนี ให้ขึ้นตีกลองศึกเสียงครึกครื้น
ขุนนางไล่ไพร่พลขึ้นบนป้อม ไม่พรักพร้อมเพราะว่าแรกยังแตกตื่น
บ้างลงหลักปักขวากบ้างลากปืน เสด็จยืนเร่งรัดให้จัดการ
พอเสร็จสรรพกลับรู้ว่าโอรส พระทรงยศหยุดอยู่ท่าที่หน้าฉาน
ศรีสุวรรณครั้นถึงท่าพากุมาร มากราบกรานพระบิดาพาเข้าวัง
ขึ้นปรางค์มาศญาติวงศ์พงศ์กษัตริย์ มาแออัดซ้ายขวาทั้งหน้าหลัง
พระชนนีดีใจจะใคร่ฟัง จึงตรัสถามความตั้งแต่เดิมมา ฯ
ศรีสุวรรณอัญชลีแล้วเล่าเรื่อง เมื่อจากเมืองจากสมเด็จพระเชษฐา
เอาความหลังทั้งนั้นขึ้นพรรณนา จนกลับมากราบก้มบังคมคัล
คนโน้นชื่อสินสมุทรบุตรพระพี่ นี่อรุณรัศมีบุตรีหม่อมฉัน
พระอัยกาอัยกียินดีครัน ต่างชิงกันกอดหลานสงสารนัก
ประโลมลูบจูบจอมถนอมแนบ น้อยหรือแทบย่าปู่ไม่รู้จัก
ล้วนละม้ายคล้ายพ่อนรลักษณ์ พลางเชยพักตร์พิศวาสนาถนัดดา
กุมารชายฝ่ายท้าวสุทัศน์อุ้ม นางประทุมกอดอรุณอุ่นหนักหนา
ทรงสำรวลสรวลสันต์จำนรรจา ด้วยนัดดาโอรสยศยง
อันเรื่องราวกล่าวความสามกษัตริย์ จึงจังหวัดเวียงวังดังประสงค์
ได้พร้อมพรักศักดิ์ตระกูลประยูรวงศ์ กุมารหลงเล่นเพลินอยู่เนินนาน ฯ
จะกล่าวถึงเงือกน้อยกลอยสวาท ซึ่งรองบาทพระอภัยเมื่อไกลสถาน
อยู่วนวังหลังเกาะแก้วพิสดาร ประมาณกาลสิบเดือนไม่เคลื่อนคลา
ให้เจ็บครรภ์ปั่นป่วนจะจวนคลอด ระทวยทอดลงกับแท่นที่แผ่นผา
จะแลเหลียวเปลี่ยวใจนัยนา ไม่เห็นหน้าผู้ใดที่ไหนเลย
โอ้องค์พระอภัยก็ไปลับ ไม่เห็นกลับคืนมานิจจาเอ๋ย
จะคลอดบุตรสุดใจเมียไม่เคย ที่ไหนเลยจะตลอดรอดชีวา
นางครวญคร่ำร่ำไรไห้ละห้อย น้ำตาย้อยพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ให้กลุ้มกลัดอัดอั้นหวั่นวิญญาณ์ ด้วยเป็นปลาแปลกนางอย่างมนุษย์
สงสารนางครางครวญให้ป่วนปวด ยิ่งเร้ารวดร้อนใจดังไฟจุด
สะอื้นอ้อนอ่อนระทวยแทบม้วยมุด หากบุญบุตรบันดาลช่วยมารดา
ให้นึกคำพระอภัยเมื่อไปจาก ว่าจะฝากโยคีมีคาถา
นางตรึกตรองร้องร่ำทั้งน้ำตา คุณเจ้าขาไม่มาช่วยฉันด้วยเลย
โอ้ครั้งนี้ชีวิตจะปลิดปลด พระดาบสเอาบุญเถิดคุณเอ๋ย
นางครวญคร่ำร่ำไรด้วยไม่เคย สลบเลยลืมกายดังวายปราณ ฯ
ฝายโยคีมีพรตปรากฏกล้า นั่งรักษาทางธรรมกรรมฐาน
แสนสว่างทางกสิณอภิญญาณ พระอาจารย์แจ้งจบทั้งภพไตร
เมื่อเงือกน้ำร่ำเรียกก็รู้เหตุ นิ่งสังเกตว่าสีกามาแต่ไหน
พลางหัวร่ออ้อเมียพระอภัย เขาฝากไว้วันจะลาไปธานี
มันเจ็บท้องร้องอึงจะออกลูก จะต้องถูกได้หรือเป็นฤๅษี
แล้วงกเงิ่นเดินมาในราตรี ไหนอยู่ที่ไหนหวาสีกาสีแก
เอาโคมส่องมองเขม้นเห็นนางเงือก สลบเสือกอยู่ที่ทรายชายกระแส
เป่ามหาอาคมให้ลมแปร ที่ท้อแท้ค่อยประทังกำลังนาง
เห็นโยคีดีใจจึงไหว้กราบ สมาบาปช่วยวิบัติที่ขัดขวาง
ความเจ็บปวดรวดเร้าไม่เบาบาง นางครางพลางพลิกกายฟายน้ำตา ฯ
พระดาบสอดปากมิอยากได้ ใครใช้ให้มึงรักกันหนักหนา
ส่วนลูกไม่ใคร่ออกสิบอกตา สมน้ำหน้าปวดท้องร้องเบยเบย
แล้วจับยามสามตาตำราปลอด จวนจะคลอดแล้วละหวาสีกาเอ๋ย
กูถูกต้องท้องไส้ไม่ได้เลย ยังไม่เคยพบเห็นเหมือนเช่นนี้
แล้วหลีกไปให้ห่างเสียข้างเขา ช่วยเสกเป่าป้องปัดกำจัดผี
เดชะฤทธิ์อิศโรพระโยคี มิได้มีเภทภัยสิ่งไรพาน
ทั้งเทวาอารักษ์ที่ในเกาะ ระเห็จเหาะลงมาสิ้นทุกถิ่นฐาน
ช่วยแก้ไขได้เวลากฤดาการ คลอดกุมารเป็นมนุษย์บุรุษชาย
เนตรขนงวงนลาฏไม่คลาดเคลื่อน ละม้ายเหมือนพระอภัยนั้นใจหาย
มีกำลังนั่งคลานทะยานกาย เข้ากอดก่ายมารดรไม่อ่อนแอ
นางกอดบุตรสุดใจมิได้อิ่ม พ่อเนื้อนิ่มแนบข้างไม่ห่างแห
แข็งฤทัยใจคอหายท้อแท้ ลงชุ่มแช่ชลธารสำราญใจ
พระหน่อนาถชาติเงือกชอบเลือกน้ำ เที่ยวผุดดำตามประสาอัชฌาสัย
นางแม่เมียงเคียงข้างไม่ห่างไกล แล้วอุ้มไปนั่งแท่นแผ่นศิลา ฯ
ฝ่ายโยคีนิ่งนั่งได้ฟังเสียง จึงมองเมียงมาชะโงกริมโกรกผา
เห็นกุมารคลานได้มิใช่ปลา หัวร่อร่าร้องไม่เป็นไรแล้ว
เข้าอุ้มชูดูหลานสงสารนัก ไม่รู้จักเจรจาตาแจ๋วแหวว
แต่ลักษณะจะฉลาดไม่คลาดแคล้ว ดูผ่องแผ้วเหมือนพ่อหนอสีกา ฯ
นางเงือกน้ำคำรพอภิวาท ข้าเป็นชาติเชื้อสัตว์เหมือนมัจฉา
จะกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงมนุษย์สุดปัญญา ขอฝากฝ่าบาทบงสุ์พระทรงธรรม์
ช่วยเลี้ยงดูกุมารเหมือนหลานเถิด เสียแรงเกิดกายมาจะอาสัญ
อันข้านี้วิสัยอยู่ไกลกัน เช้ากลางวันเย็นลงจะส่งนม ฯ
พระโยคีมีจิตคิดสงสาร ด้วยเหมือนหลานลูกศิษย์สนิทสนม
จึงว่ากูผู้สถิตในกิจกรม ไม่มีสมบัติอะไรที่ไหนเลย
จะเย็บฟูกผูกเปลเห่อ้ายหนู ก็ไม่รู้สีสาสีกาเอ๋ย
ต้องกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงไปทั้งไม่เคย จะเฉยเมยเสียมิช่วยจะม้วยมุด
ฤกษ์วันนี้ตรีจันทร์เป็นวันโชค ต้องโฉลกลัคนามหาอุด
จะให้นามตามอย่างข้างมนุษย์ ให้ชื่อสุดสาครอวยพรชัย ฯ
นางกราบกรานท่านสิทธาว่าสาธุ ให้อายุยืนยงอสงไขย
สืบตระกูลพูนสวัสดิ์กำจัดภัย แล้วอุ้มให้กินนมนั่งชมเชย
โอ้เกิดมาอาภัพอัปภาค จะจำจากมารดานิจจาเอ๋ย
อย่าเศร้าสร้อยน้อยใจอาลัยเลย บุญแม่เคยครองเลี้ยงเจ้าเพียงนั้น
ไปชาติหน้ามาเกิดกับอกแม่ อย่าห่างแหเสน่หาจนอาสัญ
ในชาตินี้วิบากจะจากกัน เพราะต่างพันธุ์ผิดเพศสังเวชใจ
สะอื้นพลางนางแลดูลูกรัก สงสารนักนึกน่าน้ำตาไหล
จึงหยิบของสองสิ่งซึ่งซ่อนไว้ เป็นของพระอภัยให้โอรส
ทำขวัญลูกผูกธำมรงค์รัตน์ ไว้กับหัตถ์เบื้องขวาให้ปรากฏ
กุณฑลทองขององค์พระทรงยศ ให้ดาบสเก็บไว้ให้กุมาร
แล้วเรียกบุตรสุดสาครของแม่ เฝ้าแลแลมารดาน่าสงสาร
ให้กินนมชมชูพระกุมาร แล้วให้คลานขึ้นบนเพลาพระเจ้าตา
พระสอดกรช้อนอุ้มว่านุ่มนิ่ม ดูจิ้มลิ้มลูกพ่อเจียวหนอหวา
ไปด้วยกูอยู่ด้วยกันที่ศาลา แล้วอุ้มพามากุฎีพระชีไพร
จึงเสี่ยงสัตย์อัธิษฐานการกุศล เดชะผลเมตตาได้อาศัย
จะเลี้ยงดูกุมารแม้นนานไป เขาจะได้สืบกษัตริย์ขัตติยา
จงมีเมาะเบาะฟูกเครื่องลูกอ่อน ทั้งเปลนอนหน่อนาถตามวาสนา
พอขาดคำรำพันจำนรรจา ก็มีมาเหมือนหนึ่งในน้ำใจนึก
จึงวางองค์ลงบนเปลแล้วเห่ช้า ทำขนมแชงม้าเวลาดึก
โอระเห่เอระโห่โอระหึก อึกทึกทั้งศาลาจนราตรี
ถึงดึกดื่นตื่นนอนป้อนกล้วยน้ำ กุมารกล้ำกลืนกินจนสิ้นหวี
ทั้งฟูกเมาะเบาะหมอนอ่อนอินทรีย์ พระโยคีคอยระวังเป็นกังวล
ครั้นรุ่งอุ้มดุ่มเดินไปเนินเขา ให้ดื่มเต้ากษิราสี่ห้าหน
เป็นแถวเทือกเงือกบุรุษมนุษย์ปน แรงกว่าคนเมืองเราชาวบุรี
ได้สิบเดือนเหมือนได้สักสิบขวบ ดูขาวอวบอ้วนท้วนเป็นนวลฉวี
ออกวิ่งเต้นเล่นได้ไกลกุฎี เที่ยวไล่ขี่วัวควายสบายใจ
แล้วลงน้ำปล้ำปลาโกลาหล ดาบสบ่นปากเปียกเรียกไม่ไหว
สอนให้หลานอ่านเขียนร่ำเรียนไป แล้วก็ให้วิทยาวิชาการ
รู้ล่องหนทนคงเข้ายงยุทธ์ เหมือนสินสมุทรพี่ยาทั้งกล้าหาญ
ได้เห็นแต่แม่มัจฉากับอาจารย์ จนอายุกุมารได้สามปี ฯ
อยู่วันหนึ่งถึงเวลาสิทธาเฒ่า สำรวมเข้านั่งฌานกุมารหนี
ลงเล่นน้ำปล้ำปลาในวารี แล้วขึ้นขี่ขับขวางไปกลางชล
พอพบม้าหน้าเหมือนมังกรร้าย แต่กีบกายนั้นเป็นม้าน่าฉงน
หางเหมือนอย่างหางนาคปากคำรน กายพิกลกำยำดูดำนิล
กุมาราถาโถมเข้าโจมจับ มังกรรับรบประจัญไม่ผันผิน
เข้าคาบคอหน่อกษัตริย์จะกัดกิน กุมารดิ้นโดดขึ้นนั่งหลังอาชา
ม้าสะบัดพลัดหลุดยังยุดหาง ดูกลิ้งกลางเกลียวคลื่นลื่นถลา
ตลบเลี้ยวเรียวแรงแผลงศักดา เสียงชลาเลื่อนลั่นสนั่นดัง
จนค่ำพลบรบรุดไม่หยุดหย่อน สุดสาครภาวนาคาถาขลัง
ถึงสินธพขบขย้ำด้วยกำลัง ไม่เข้าหนังแน่นเหนียวคงเขี้ยวงา
แต่มืดมัวกลับปู่ไม่อยู่รบ แฉลบหลบขึ้นตลิ่งวิ่งถลา
ถึงโยคีดีใจไหว้วันทา บอกเจ้าตาตามจริงทุกสิ่งอัน
ไปเที่ยวเล่นเห็นอ้ายอะไรมิรู้ ดำทั้งตัวหัวหูมันดูขัน
ข้าเข้าจับกลับขบต้องรบกัน แต่กลางวันจนเดี๋ยวนี้ฉันหนีมา ฯ
พระทรงศิลป์ยินสุดสาครบอก นึกไม่ออกอะไรกัดหรือมัจฉา
จึงเล็งญาณฌานชิดด้วยฤทธา ก็รู้ว่าม้ามังกรสมจรกัน
ครั้นลูกมีศีรษะมันเหมือนพ่อ ตัวตีนต่อจะเหมือนแม่ช่างแปรผัน
หางเป็นนาคมาข้างพ่อมันต่อพันธุ์ พระนักธรรม์แจ้งกระจ่างด้วยทางฌาน
จึงนึกว่าม้านี้มันมีฤทธิ์ จำจะคิดจับไว้ให้พระหลาน
ได้ตามติดบิตุรงค์พบวงศ์วาน สิทธาจารย์ดีใจจึงไขความ
ม้าตัวนี้ดีจ้านเจียวหลานเอ๋ย เป็นกะเทยเขี้ยวเพชรไม่เข็ดขาม
จับไว้ขี่มีสง่ากล้าสงคราม จะได้ตามบิตุเรศไปเขตคัน
แล้วบอกมนต์กลเล่ห์กระเท่ห์ให้ จะจับได้ด้วยพระเวทวิเศษขยัน
สุดสาครนอนบ่นมนต์สำคัญ ได้แม่นมั่นเหมือนหนึ่งจิตไม่ผิดเพี้ยน
จึงลงหวายสายเอกเสกประทับ ไว้สำหรับผูกรั้งเช่นบังเหียน
แล้วนอนบ่นมนต์เก่าที่เล่าเรียน จนสิ้นเทียนเคลิ้มหลับระงับไป
พอเช้าตรู่รู้สึกให้นึกแค้น ฉวยเชือกแล่นลงมหาชลาไหล
ขึ้นขี่ปลาพาว่ายคล้ายคล้ายไป ถึงคลื่นใหญ่มองเขม้นเห็นสินธพ
กระโดดโครมโถมถึงเข้าทึ้งหนวด มังกรหวดหางกระหวัดทั้งกัดขบ
พอหลุดมือรื้อกลับเข้ารับรบ โจนประจบจับหนวดกระหมวดรั้ง
เอาวงหวายสายสิญจน์สวมศีรษะ ด้วยเดชะพระเวทวิเศษขลัง
ม้ามังกรอ่อนดิ้นสิ้นกำลัง ขึ้นนั่งหลังแล้วกุมารก็อ่านมนต์
ได้เจ็ดคาบปราบม้าสวาหะ แล้วเป่าลงตรงศีรษะสิ้นหกหน
อาชาชื่นฟื้นกายไม่วายชนม์ ให้รักคนที่ขึ้นขี่ดังชีวา
ขยับซ้ายย้ายตามด้วยความรัก หรือจะชักย้ายทางไปข้างขวา
คอยตามไปไม่ขัดหัทยา กุมารารู้ทีก็ดีใจ
ขี่ขยับขับขึ้นบนเกาะแก้ว ยิ่งคล่องแคล่วควบกระโดดโขดไศล
เที่ยวเลียบรอบขอบเกาะเหมือนเหาะไป ประเดี๋ยวใจถึงศาลาพระอาจารย์
เห็นครูอิงพิงหมอนนั่งถอนหนวด แกล้งควบอวดอัยกาตรงหน้าฉาน
ทรามคะนองลองเชิงเริงสำราญ พระอาจารย์นั่งหัวร่อพ่อนี่นา
อย่าควบนักชักวงมาตรงนี้ จะดูศีรษะมันขันหนักหนา
กุมารลงทรงจูงอาชามา ถึงตรงหน้านอบนบอภิวันท์
พระนักสิทธ์พิศดูเป็นครู่พัก หัวร่อคักรูปร่างมันช่างขัน
เมื่อตัวเดียวเจียวกลายเป็นหลายพรรณ กำลังมันมากนักเหมือนยักษ์มาร
กินคนผู้ปูปลาหญ้าใบไม้ มันทำได้หลายเล่ห์อ้ายเดระฉาน
เขี้ยวเป็นเพชรเกล็ดเป็นนิลลิ้นเป็นปาน ถึงเอาขวานฟันฟาดไม่ขาดรอน
เจ้าได้ม้าพาหนะตัวนี้ไว้ จะพ้นภัยภิญโญสโมสร
ให้ชื่อว่าม้านิลมังกร จงถาวรพูนสวัสดิ์แก่นัดดา
ปล่อยให้เล่นเป็นสุขอย่าผูกถือ ร้องเรียกชื่อแล้วก็คงตรงมาหา
พลางเรียกหลานขึ้นมานั่งยังศาลา พระสิทธาพรายแพร่งให้แจ้งการ
บิดาเจ้าเหล่ากอหน่อกษัตริย์ บุรีรัตนพลัดพรากจากสถาน
มาถึงกูอยู่ศาลานี่ช้านาน พึ่งโดยสารไปบุรีเมื่อปีจอ
ประเดี๋ยวนี้ปีชวดฉศกแล้ว เกิดหลานแก้วสามปีเข้านี่หนอ
แล้วบอกความนามกรทั้งเหล่ากอ แต่ชื่อพ่อชื่อพระอภัยมณี
เจ้าจงคิดติดตามไต่ถามหา พบบิดาได้บำรุงซึ่งกรุงศรี
สืบตระกูลพูนสวัสดิ์ปัถพี อยู่ที่นี่นิ่งเปล่าไม่เข้าการ ฯ
หน่อนรินทร์ยินคดีพระชีเล่า กำสรดเศร้าโศกาน่าสงสาร
คิดถึงพ่อท้อใจอาลัยลาน พระพลัดบ้านเมืองมาเอกากาย
ไปสำเภาเล่าจะดีหรือมีเหตุ แสนสมเพชภูวไนยนึกใจหาย
เป็นลูกท่านทิ้งบิดาก็น่าอาย ถึงเป็นตายฉันจะลาเจ้าตาตาม
พระบิดรอยู่ตำบลแห่งหนไหน คงจะไปตามเสด็จไปเข็ดขาม
แต่โปรดเกล้าเล่าแถลงให้แจ้งความ จะให้ตามตั้งจิตไปทิศใด ฯ
พระดาบสอุตส่าห์ปลอบว่าชอบอยู่ กตัญญูยอดดีจะมีไหน
แต่แถวทางกลางย่านที่หลานไป ไกลกว่าไกลกลัวจะหลงเที่ยววงวน
พระอภัยไปบำรุงกรุงผลึก จะทำศึกชิงผู้หญิงกับสิงหล
ตรงมือชี้นี่นะจำเอาตำบล เป็นมณฑลทิศพายัพอยู่ลับลิบ
อันพ่อเจ้าเขาไม่แก่ไม่หนุ่มนัก อายุสักยี่สิบเก้าเข้าสามสิบ
พระบอกพลางทางประทานไม้เท้าทิพย์ ไปทางนี้ผีดิบมันดุดัน
สำหรับมือถือไว้อย่าให้ห่าง เปรียบเหมือนอย่างศรแผลงพระแสงขรรค์
ทั้งแคล้วคลาดสาตราสารพัน ประกอบกันผีสางปะรางควาน
อันปิ่นทองของพระอภัยให้ ช่วยแซมใส่เกศีเมาลีหลาน
บิดาเจ้าเผ่าพงศ์พวกวงศ์วาน ใครพบพานจะได้เห็นเป็นสำคัญ
แล้วจัดแจงแต่งนุ่งหนังเสือให้ ครบเครื่องไตรครองประทานพระหลานขวัญ
ผูกชฎาหนังรัดสะพัดพัน ฝนแก่นจันทน์เจิมมหาอุณาโลม