Khavee/Khavee-klon huggingface dataset:
นางฟังตรัสขัดเคืองว่าเยื้องยัก เจ็บเหมือนจักเจ็ดซีกกระผีกผม
จึงว่าพระจะระแวงว่าแต่งลม ก็จะก้มหน้ารับอัประมาน
คิดไม่ถึงจึงขอออกนอกตำแหน่ง กลับเคลือบแคลงแกล้งตรัสประหัตประหาร
ว่าบิดพลิ้วกริ้วโกรธไม่โปรดปราน ขอประทานโทษหม่อมฉันไม่ทันคิด
ตั้งแต่นี้มิม้วยหายป่วยเจ็บ จึงจะเย็บปากตรึงให้ตึงติด
ไม่พูดจากว่าจะตายวายชีวิต ต้องเจียมตัวกลัวผิดเจ็บจิตใจ ฯ
พระว่าพี่นี้ก็รู้อยู่ว่ายาก จะต้องตีฝีปากไม่อยากไหว
เคยสำทับรับแพ้มาแต่ไร เหมือนเต่าใหญ่ไข่กลบให้ลบเลือน
เมื่อครั้งสาวคราวหนีเป็นชีเล่า ต้องแหงนเปล่าเศร้าใจใครจะเหมือน
มีลูกเต้าเฒ่าแก่ยังแชเชือน เคยรู้ฤทธิ์บิดเบือนไม่เคลื่อนคลาย
ขี้เกียจเกี้ยวเคี่ยวขับข้ารับแพ้ กระต่ายแก่แม่ปลาช่อนงอนไม่หาย
ลงจากอาสน์คลาดคล้อยเดินลอยชาย เข้าตึกซ้ายเห็นวัณฬาเลือกมาลี
ลดพระองค์ลงนั่งบัลลังก์อาสน์ ละเวงนาฏน้อมประณตบทศรี
ตั้งเครื่องอานพานสลาให้สามี หยิบมาลีเลือกถวายมีหลายพรรณ
พระแย้มยิ้มพริ้มพรายว่าสายสวาท ยังผุดผาดผิวฉวีเป็นสีสัน
อย่าห่างเหินเมินเมียงอยู่เพียงนั้น มาบนบรรจถรณ์ให้ใกล้พี่ยา ฯ
นางเคารพนบนอบตอบสนอง พระคุณของทรงศักดิ์นั้นหนักหนา
ฉันชาตินี้มีกรรมได้ทำมา ขอเป็นข้ากว่าชีวันจะบรรลัย
แต่ห่างเหินเนิ่นนานหม่อมฉานเล่า มีลูกเต้ามัวหมองไม่ผ่องใส
เคยชิดชมขมหวานประการใด มิใช่ไม่เคยเห็นจงเอ็นดู
สิบแปดปีนี่แล้วแต่เป็นม่าย จนเหลืออายอัปยศต้องอดสู
มีลูกเต้าเล่าก็พลัดเป็นศัตรู คิดก็รู้อยู่ว่ากรรมให้จำเป็น
เมื่อรุ่นสาวคราวพบต้องรบผัว ครั้นแก่ตัวรบกับลูกถูกแต่เข็ญ
แสนอาภัพรับแต่ร้อนไม่หย่อนเย็น พระก็เห็นก็รู้อยู่ด้วยกัน
แม้ใช้งานการอื่นไม่ขืนขัด จะซื่อสัตย์สุจริตไม่บิดผัน
โปรดปล่อยปละละวางที่อย่างนั้น กระหม่อมฉันหลาบเข็ดจงเมตตา ฯ
พระฟังนางช่างพลอดกอดพระหัตถ์ เห็นข้องขัดตัดรักเสียหนักหนา
จึงว่าพี่นี้มิได้เวียนไปมา เพราะธุระพระบิดานิคาลัย
มาพบเจ้าคราวนี้ศรีสวัสดิ์ ก็เคืองขัดตัดจิตพิสมัย
แต่ดาบตัดกัทลียังมีใย ไม่อาลัยพี่แล้วหรือแก้วตา
ถึงใจน้องหมองหมางไปอย่างนี้ แต่ใจพี่ยังรักนั้นหนักหนา
เหมือนแมลงภู่อยู่ที่พุ่มปทุมา จะรอรายั้งหยุดนั้นสุดใจ
พลางลดองค์ลงแอบแนบสนิท เหมือนที่เคยเชยชิดพิสมัย
ประโลมลูบจูบปรางทำอย่างไร นางก็ไม่ข้องขัดไม่ตัดรอน
พระอุ้มขึ้นแท่นทองประคองถนอม นางไม่ยอมขึ้นสุวรรณบรรจถรณ์
กลับถอยหลังนั่งนิ่งแล้ววิงวอน จงหยุดหย่อนอย่าให้เมียถึงเสียตัว
แต่หยิกหยอกนอกกายถวายได้ มิใช่ใจไม่สมัครไม่รักผัว
กลัวแต่ที่มีบุตรนั้นสุดกลัว เพราะลูกชั่วตัวต้องช้ำระกำใจ
จงโปรดเกล้าเอาบุญเถิดทูลกระหม่อม น้องไม่ยอมแล้วที่จะพิสมัย
ถึงโกรธาฆ่าฟันสู้บรรลัย พลางกราบไหว้วอนว่าจงปรานี ฯ
พระฟังนางทางว่าถ้าเช่นนั้น จะผ่อนผันสัญญาให้มารศรี
แม้อิงแอบแนบถนอมยอมโดยดี เว้นแต่ที่ห้ามปรามจะตามใจ
พลางประคองสองแขนขึ้นแท่นรัตน์ นางไม่ขัดสามีตามวิสัย
ครั้นเคล้าคลึงถึงประคองทำนองใน นางพลิกไพล่ทูลห้ามอย่าลามลวน
ประโลมลูบจูบกอดสอดสัมผัส นางปิดปัดปกป้องของสงวน
แต่เคล้นเคล้าเซ้าซี้เฝ้ายียวน เธออักอ่วนอกดังจะพังพอง
จนเหนื่อยอ่อนวอนว่าวัณฬาเอ๋ย อย่ากลัวเลยเชยชมประสมสอง
จะสัญญาถ้าทีนี้เจ้ามีท้อง จึงขัดข้องขาดกันตามสัญญา ฯ
นางวัณฬาว่าไฮ้ฉันไม่เชื่อ อย่าล้ำเหลือล่อเล่ห์เสนหา
เชิญผ่านเกล้าเข้าที่ศรีไสยา จะอุส่าห์นวดฟั้นให้บรรทม
พลางนบนอบหมอบกรานประทานโทษ ด้วยมาโนชญ์นั่งชิดสนิทสนม
กรีดพระหัตถ์ดัชนีพัดวีลม จนบรรทมหลับไปในไสยา ฯ
ฝ่ายพระศรีสุวรรณกระสันสวาท แรมนิราศห่างเหเสนหา
รัญจวนจิตคิดรำพึงถึงรำภา ไม่เห็นมาเฝ้าแหนหรือแค้นเคือง
ด้วยวิสัยใจดื้อซื่อต่อเจ้า เสียลูกเต้านิ่งตรอมจนผอมเหลือง
จะไปหาถ้าไม่รักจะยักเยื้อง ถึงขัดเคืองคงจะปลอบให้ชอบที
จึงสรงน้ำสำอางแล้วย่างย่อง เข้าในห้องเห็นหน้ารำภาสะหรี
ตั้งโต๊ะกินรินสุราเห็นสามี อัญชลีเชิญให้นั่งบัลลังก์ทอง
พระแนบนางพลางว่านิจจาเจ้า ดูโศกเศร้าซูบศรีฉวีหมอง
เมื่อรุ่นสาวขาวอ้วนนวลละออง แก้มทั้งสองของพี่อยู่ที่รำภา
พลางแอบอุ้มจุมพิตสนิทถนอม อ่อยังหอมอยู่ไม่หายทั้งซ้ายขวา
เสียดายดวงพวงพุ่มปทุมา แต่คลาดคลาเคลื่อนคล้อยไปหน่อยเดียว ฯ
นางฝรั่งฟังคำเฉื่อยฉ่ำชื่น ไม่ขัดขืนกลืนกลั้นกระสันเสียว
จึงว่าพระละทิ้งเสียจริงเจียว ไม่แลเหลียวเกือบจะเข้าสิบเก้าปี
นี่หากว่าเกิดรบสมทบทัพ จึงได้กลับมาหารำภาสะหรี
มีบุตรชายคล้ายพ่อใช่พอดี เหมือนยักษีผีเสื้อเหลือกำลัง
จริงนะพระจะคิดสนิทถนอม น้องไม่ยอมแล้วเช่นอย่างแต่ปางหลัง
ไปนับปีมิใช่ของสำรองรัง จะมานั่งคลอเคลียเป็นเมียเดิน
ให้ลูบต้องน้องนี้เห็นว่าเป็นผัว จะหลีกตัวกลัวเธอจะเก้อเขิน
คลึงเคล้นเคล้าเท่านั้นเถิดอย่าเพลิดเพลิน จะเหลือเกินเชิญพระไปที่ไสยา ฯ
ชะรำภาสารพัดจะขัดขวาง ว่าทิ้งขว้างห่างเหเสนหา
เมื่อจะกลับทัพไปไกลลังกา เกษราหล่อนก็รักเฝ้าชักชวน
พี่ก็อ้อนวอนจะใคร่เอาไปด้วย จะได้ช่วยปกป้องประคองสงวน
เจ้าผ่อนผัดขัดคำทำกระบวน เออก็ควรหรือมาพลอดว่าทอดทิ้ง
ถึงลูกเต้าเจ้าสิเลี้ยงดูเยี่ยงเจ้า จึงผ่าเหล่าว่านเครือเหมือนเสือสิงห์
ลูกแม่อื่นสิเรามีดีจริงจริง ทั้งผู้หญิงผู้ชายไม่ร้ายรอง
เจ้าเป็นเมียเสียตัวผัวมาหา ราวกับว่ามาแขกแปลกเจ้าของ
ไม่ยอมดีพี่ไม่ละดอกนะน้อง ไปร้องฟ้องเถิดว่าไม่ได้เป็นเมีย
ที่โลมลูบจูบจับจะปรับไหม สักเท่าไรก็ไม่รู้จะสู้เสีย
พลางพูดพลอดกอดคอเคล้าคลอเคลีย จูงมือเมียเข้าในห้องประคองเคียง ฯ
นางรำภาสามีคลุกคลีเคล้า เหมือนถ่านเก่าเพลิงพลุ่งสิ้นสุ้งเสียง
เข้าอิงแอบแนบข้างอยู่กลางเตียง เหมือนนกเอี้ยงเลี้ยงควายตะกายเลน
อัศจรรย์นั้นเหมือนเช่นเขาเล่นโขน ตีกลองโยนแยกเท้าท่ากราวเขน
เขย่งหย่งก่งศรเอี้ยวอ่อนเอน ต่างจัดเจนจับกุมตะลุมบอน
เปรียบเหมือนบททศพักตร์เข้าหักหาญ พระอวตารแผลงถูกเล่มลูกศร
เข้าปักอกหกคะเมนระเนนนอน ค่อยหายเหือดเดือดร้อนผ่อนสำราญ
รำภาสะหรีศรีสุวรรณนั้นได้ชื่น ต่างเริงรื่นร่วมรักสมัครสมาน
แต่องค์พระอภัยไม่ได้การ คิดรำคาญค้างเติ่งเสียเชิงนาง ฯ
ฝ่ายพระหน่อบดินทร์สินสมุทร จากพระนุชนิ่มน้องให้หมองหมาง
มาทางไกลไร้ทั้งเหล่าสาวสุรางค์ คิดคะนึงถึงนางยุพาผกา
แต่รั้งรอพอค่ำน้ำกุหลาบ สำอางอาบซาบองค์ทรงภูษา
ขลิบทองคล้องสองไหล่แล้วไคลคลา เข้าแฝงฝาตึกทองแล้วมองเมียง
เห็นยุพาผกาผัดหน้านั่ง เข้าข้างหลังฉากกั้นชั้นเฉลียง
จ้องนิ้วชี้จี้นางแอบข้างเคียง นางร้องกรีดหวีดเสียงสำเนียงดัง
สินสมุทรยุดมือนางรื้อร้อง เขม้นมองเห็นผัวทรุดตัวนั่ง
นางน้อยน้อยถอยออกจากที่ฉากบัง ยุพาตั้งพานสลาแล้วพาที
หม่อมฉันธุระจะทูลลาช้าไม่ได้ รับสั่งใช้ให้เขามาหาเมื่อกี้
มิใคร่คลาดราชการหม่อมฉานมี จะลุกหนีสินสมุทรก็ยุดไว้
รำลึกถึงจึงอุส่าห์มาหาอีก จะเลี่ยงหลีกหลบลี้หนีไปไหน
แล้วแกล้งแย่งภูษาผ้าสไบ นางจนใจไปไม่รอดนั่งกอดมือ
แล้วว่าพระจะมาปล้ำทำเช่นนั้น ผัวหม่อมฉันมีอยู่ไม่รู้หรือ
ใช่ตัวเปล่าชาวเมืองก็เลื่องลือ ขืนต้องถือทำละเมิดจะเกิดความ ฯ
พระเชื่อคำอ้ำอึ้งแล้วจึงว่า เมียของข้าใครหนอจะขอถาม
ทำไมเล่าเจ้าจึงหย่อนโอนอ่อนตาม มีผัวสองต้องห้ามตามกระทรวง
อันผัวมีทีหลังดังกิ่งก้อย เป็นผัวน้อยของตัวข้าผัวหลวง
มีลูกเต้าเหล่าฝรั่งสิ้นทั้งปวง เขาก็ล่วงรู้เห็นเป็นพยาน
เคยได้เสียเมียของข้าเจ้าอย่าดื้อ พลางฉุดมือมาบนตักทำหักหาญ
นางผลักผละพระขยำทำประจาน ประเดี๋ยวใจได้การสำราญเริง
อัศจรรย์นั้นเหมือนอย่างช้างเป็นบ้า สะบัดงางวงแกว่งแทงเถลิง
คนถือพัดผัดให้ไล่ละเลิง แล่นเตลิดเปิดเปิงเข้าเซิงซุ้ม
พอมืดมนฝนอู้ซู่ซู่สาด คเชนทร์ฟาดฟูมหน้าถลาหลุม
ตะคลุกคลานควาญหมอขี่คอคุม เหมือนสาวหนุ่มชุ่มชื่นต่างตื่นนอน
ที่มีคู่อยู่ไหนก็ไม่ทุกข์ เกิดสนุกสุโขสโมสร
สามบุรีมีนักเลงโขนละคร เล่นรำฟ้อนวันคืนเสียงครื้นครึก ฯ
จะกล่าวสุดสาครบวรนาถ คุมเรือราชสาราลังกาผลึก
ตั้งเข็มข้ามตามแผนออกแล่นลึก เสียงสะทึกสะท้านคลื่นทุกคืนวัน
ถึงพาราการะเวกเข้าวังราช เฝ้าพระบาทบิตุเรศเจ้าเขตขัณฑ์
ทูลเล่าความตามจริงทุกสิ่งอัน ถวายบรรณาการทั้งสารตรา ฯ
พระทราบข่าวราวเรื่องว่าลูกรัก สำราญพรักพร้อมกันก็หรรษา
จึงตรัสสั่งพระศรีภูริปรีชา คลี่สาราเรื่องสารออกอ่านความ
สารพระองค์ทรงบำรุงกรุงผลึก ไปปราบศึกเสร็จเตียนที่เสี้ยนหนาม
พระหัสไชยไปด้วยช่วยสงคราม แล้วทูลความขอพระน้องสองธิดา
พระปลงให้ไม่ขัดดำรัสสั่ง จะปลูกฝังหวังพระองค์เป็นวงศา
ฝ่ายโฉมยงองค์ละเวงวัณฬาพะงา ขอจัดแจงแต่งวิวาห์ไว้ธานี
มอบประเทศเขตแคว้นแสนสมบัติ ให้พระหัสไชยครองกับสองศรี
มารวมรอมพร้อมอยู่สามบูรี ด้วยเปรมปรีดิ์ปรารถนาวิวาห์การ
หนึ่งนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลมิ่ง ก็เป็นหญิงยากแค้นแสนสงสาร
ซึ่งบิดพลิ้วกริ้วโกรธจงโปรดปราน ขอประทานโทษธิดาได้ปรานี
ขอเชิญพระอนุชากรุงการะเวก ช่วยภิเษกพูนเพิ่มเฉลิมศรี
อันเหล่ากอหน่อนาถราชบุตรี สามบุรีร่วมจิตเหมือนบิตุรงค์
พอจบสารหวานโสตโปรดประภาษ ตามแต่วาสนาจิตคิดประสงค์
พระเชษฐาปรานีสุริย์วงศ์ จะสืบพงศ์กษัตริย์ให้วัฒนา
จะไปด้วยช่วยชูภูธเรศ ให้ฟุ้งเฟื่องเรืองพระเดชพระเชษฐา
จะเดินทางกลางทะเลจัดเภตรา สักสิบห้าลำใหญ่ใส่ใบกล
ทั้งข้างหน้าข้างในจงไปด้วย จะได้ช่วยอวยสวัสดิ์พิพัฒน์ผล
อำมาตย์รับอภิวาทบาทยุคล พระขึ้นมนเทียรรัตน์ชัชวาล
จึงบอกองค์อัคเรศว่าเชษฐา ให้สุดสาครถือหนังสือสาร
ลูกชายไปได้ธิดายุพาพาล จะจัดแจงแต่งงานการวิวาห์ ฯ
นางนบนอบตอบว่าลูกฝาแฝด จะติดแปดเป็นบุตรีสุนิสา
แล้วสั่งเหล่าสาวสรรค์ฝูงกัลยา ให้ตรวจตราเครื่องอานเตรียมการไว้ ฯ
ฝ่ายอำมาตย์บาดหมายพวกนายหมวด เหล่าตำรวจเรียกกันอยู่หวั่นไหว
แต่งกำปั่นบรรดาจะคลาไคล เปลี่ยนเชือกเสาเพลาใบติดไกกล
ทั้งข้าวน้ำลำเลียงเสบียงเบิก เสียงเอิกเกริกจ่ายแจกต้องแบกขน
ปืนประจำลำไว้พร้อมไพร่พล ทั้งต้นหนล้าต้าพร้อมหน้ากัน ฯ
ฝ่ายเจ้าจอมหม่อมห้ามที่ตามเสด็จ ได้แหวนเพชรผ้าประทานทั้งพานขัน
ทั้งหีบทองเครื่องแต่งแป้งน้ำมัน กระแจะจันทน์หวีกระจกปิดปกไป ฯ
สมเด็จท้าวเจ้าพาราการะเวก กับองค์เอกชายาอัชฌาสัย
พร้อมห้ามแหนแสนสนมกรมใน เสด็จไปลงกำปั่นสุวรรณรัตน์
แท่นที่นั่งหลังคาท้ายบาหลี ล้วนมณีนิลแนมแจ่มจำรัส
ได้ฤกษ์ดีมีลมโสมนัส พวกเกณฑ์หัดโห่ลั่นปืนสัญญา
ธงไชยโชคโบกบอกออกกำปั่น ลำดั้งกันพรรณรายเรียงซ้ายขวา
ออกน้ำเค็มเข็มมุ่งกรุงลังกา ได้ลมใช้ใบมาในสาคร
ออกลึกล้ำน้ำเขียวดูเกลียวคลื่น โตทะมื่นกลอกกลิ้งเท่าสิงขร
กระเดื่องกระโดงโงงเงงโคลงเคลงคลอน เขยื้อนขย่อนผู้หญิงร้องก้องสำเนียง
สาธุสะพระช่วยด้วยเจ้าข้า ภาวนามิได้หยุดร้องสุดเสียง
ฝูงมัจฉาปลาร้ายขึ้นว่ายเรียง เข้าคลอเคียงเคล้าคู่ดูคล่ำไป
พอลมคลายสายคลื่นก็รื่นราบ ธงตะขาบปลายปลิวริ้วริ้วไหว
ดูกว้างขวางกลางทะเลว้าเหว่ใจ จะดูไหนใจหายสุดสายตา ฯ
จอมกษัตริย์ตรัสชวนมเหสี ออกนั่งที่แท่นรัตน์ชมมัจฉา
ดูน่ากลัวจระเข้ทั้งเหรา ล้วนโตโตโลมาเหล่าปลาวาฬ
ฝูงฉนากปากมันเหมือนฟันเลื่อย ขึ้นยาวเฟื้อยฟันฟาดเสียงฉาดฉาน
ชิ้นไก่หมู่ผู้หญิงทิ้งให้ทาน ชิงอาหารฮุบฟัดไล่กัดกัน
ฝูงมังกรซอนฟองตระกองเกี้ยว ต่างเลื้อยเลี้ยวไล่เวียนวนเหียนหัน
ผู้หญิงนั่งแข็งตัวว่ากลัวมัน เห็นเงือกน้ำสำคัญว่าคนลอย
หางเป็นปลาหน้าเป็นหนูนั่งดูเล่น เป็นเสือสีห์หมีเม่นตัวเป็นหอย
พวกสาวใช้ไว้จุกลูกน้อยน้อย ทิ้งกล้วยอ้อยอาหารให้ทานปลา
ครั้นพลบค่ำคล้ำคลุ้มชอุ่มเมฆ แลวิเวกกลางทะเลพระเวหา
ไปเดือนหนึ่งถึงฝั่งเกาะลังกา พระสุดสาครเชิญขึ้นเดินทาง
ทั้งรถรัตน์หัตถีมีสำหรับ เขาคอยรับสารพัดไม่ขัดขวาง
พวกห้ามแหนแสนสาวท่านท้าวนาง ขึ้นขี่ช้างกูบทองดูรองเรือง
สองกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ขึ้นทรงรถ กั้นกลิ้งกลดคันทองผุดผ่องเหลือง
ทหารแห่แซ่ซ้องดูนองเนือง ขึ้นจากเมืองใหม่ตรงเข้าดงดอน
ไปตามทางหว่างเนินเพลินประพาส พนมมาศไม้งอกซอกสิงขร
บ้างผลิดอกออกช่ออรชร หอมเกสรเสาวคนธ์ที่หล่นโรย
เข้าป่าสูงฝูงนกวิหคร้อง เสียงแซ่ซ้องลิงค่างครวญครางโหย
หอมดอกโมกโศกสุกรมทั้งยมโดย พระพายโชยชื่นใจทั้งไพร่นาย ฯ
สุดสาครขับม้าขึ้นหน้าทัพ เกณฑ์ไพร่กับกรมวังสิ้นทั้งหลาย
เก็บดอกไม้หลายหลากได้มากมาย คอยอยู่ข้างทางถวายข้างท้ายรถ
สองกษัตริย์จัดแจงแบ่งบุปผา ให้วงศาสาวสรรค์ทั่วกันหมด
ชื่นอารมณ์ชมเพลินเนินบรรพต เป็นหลั่นลดเลื่อมลายพรอยพรายตา
ห้วยละหานธารถ้ำมีน้ำพุ ไหลทะลุปรุออกตามซอกผา
ครั้นพลบค่ำทำประทับที่พลับพลา จนถึงวังลังกาเจ็ดราตรี ฯ
ฝ่ายองค์พระอภัยวิไลลักษณ์ กับสองอัครชายามารศรี
พระน้องหน่อวรนาถราชบุตรี ไปคอยรับประทับที่ทวารา
เชิญพระน้องสององค์พงศ์กษัตริย์ ขึ้นปรางค์รัตน์เรือนจันทร์ด้วยหรรษา
ต่างคำนับรับกันจำนรรจา ตามประสาสุริย์วงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์ ฯ
ฝ่ายลูกสาวเจ้าลังกาเกณฑ์ฝรั่ง แต่งโต๊ะตั้งเลี้ยงกษัตริย์ล้วนจัดสรร
กับข้าวแขกแทรกเนื้อแพะผัดน้ำมัน มัสมั่นข้าวบุหรี่ลู่ตี่โต
กับข้าวไทยใส่ต้มส้มแกงต้มขิง นกคั่วปิ้งยำมะม่วงด้วงโสน
แกงปลาไหลไก่พะแนงแกงเทโพ ผัดปลาแห้งแตงโมฉู่ฉี่มี
รมจักรนัคเรศวิเสทเจ๊ก ต้มตับเหล็กเกาเหลาเหล้าอาหนี
เป็ดไก่ถอดทอดม้าอ้วนแต่ล้วนดี แกงร้อนหมี่หมูต้มเค็มใส่เต็มจาน
ตั้งโต๊ะเรียงเลี้ยงวงศ์พงศ์กษัตริย์ สารพัดเหล้าข้าวของคาวหวาน
ต่างเสวยเนยนมน้ำชัยบาน พนักงานฟ้อนรำต่างบำเรอ
บ้างไขกลดนตรีเป่าปี่แก้ว ซอสีแจ้วจำเรียงเสียงเสมอ
พวกเผ่าพงศ์วงศ์วานลูกหลานเธอ ดูฟ้อนรำบำเรอสำรวลกัน
วิเสททำสำรับไปเรียงตั้ง เลี้ยงนายทั้งทัพพหลพลขันธ์
พวกพาราการะเวกโหยกเหยกครัน เมาบรั่นเรียกสาวสาวชาวลังกา
พูดเกี้ยวนางอย่างไรเขาไม่ตอบ ด้วยคำปลอบพราหมณ์แขกแปลกภาษา
บ้างยุดมือยื้อสไบบ้างไขว่คว้า บ้างยักคิ้วหลิ่วตาเฮฮากัน
อันเรื่องราวกล่าวสี่บุรีพร้อม มารวมรอมอยู่ลังกามหาสวรรค์
ฝ่ายทรงยศทศวงศ์จอมพงศ์พันธุ์ ปรึกษากันเสกสมสยมพร ฯ
ฝ่ายองค์อัครชายาเมืองการะเวก ขอภิเษกเสาวคนธ์วิมลสมร
ด้วยเป็นที่พี่ยาให้ถาวร ครองนครเขตฝรั่งอยู่ลังกา
ให้หัสไชยไปบำรุงกรุงการะเวก สองบุตรีอภิเษกเป็นซ้ายขวา
ต่างยินยอมพร้อมกันจำนรรจา ให้โหรหาฤกษ์ยามตามโบราณ
ปลูกโรงราชพิธีสิบสี่ห้อง เป็นชั้นช่องช่อฟ้ามุกดาหาร
ทุกซุ้มเสาเนาวรัตน์ชัชวาล พื้นเพดานดาวรายพรอยพรายแพรว
เอาทองคำธรรมชาติทำราชวัติ สลับฉัตรเงินทองเป็นถ้องแถว
ที่มุขเด็จเพชรประดับดูวับแวว จัดกองทองกองแก้วพรอยแพรวพราย
ฉัตรกุดั่นกัลเม็ดซ้อนเจ็ดชั้น ปักกางกั้นอภิรุมแลชุมสาย
ระย้าห้อยพรอยแพรวพวงแก้วราย ฉากพระฉายรายรอบริมขอบคัน
ครั้นจัดแจงแต่งทำแล้วสำเร็จ กำหนดเสร็จเจ็ดค่ำจะทำขวัญ
ฝ่ายกษัตริย์ขัตติย์วงศ์เผ่าพงศ์พันธุ์ มาพร้อมกันอยู่ที่มณฑลพิธี ฯ
ส่วนโอรสบิตุรงค์ช่วยทรงจัด ให้ทรงเครื่องเรืองจำรัสรัศมี
ฝ่ายสามองค์นงนุชพระบุตรี พระชนนีทรงเครื่องให้เรืองรอง
ออกจากวังสังข์แตรเป่าแห่โหม กองประโคมโครมครึกเสียงกึกก้อง
เข้าโรงราชพิธีทั้งพี่น้อง ขึ้นนั่งกองแก้วสุวรรณเป็นหลั่นมา
สุดสาครเสาวคนธ์วิมลสร้อย ให้เกี่ยวก้อยกระหวัดพระหัตถา
พระหัสไชยให้พระน้องสองสุดา เกี่ยวก้อยขวาก้อยซ้ายฝ่ายละกร
ฝ่ายโยคีชีพราหมณ์รามราช สำรวมศาสตร์อิศโรสโมสร
สวดพิธีอภิรมย์สยมพร ให้ถาวรสืบกษัตริย์สวัสดี
ได้เวลาฟ้าร้องตีฆ้องฤกษ์ พฤฒาเถ้าเข้าเบิกขวัญบายศรี
บัณเฑาะว์ดังกังวานขานดนตรี พวกโหรตีฆ้องโห่ก้องโกลา
ปุโรหิตติดแว่นวิเชียรเทียน จุดเพลิงเวียนวงซ้ายไปฝ่ายขวา
โหมพิณพาทย์ฆาตฆ้องก้องลังกา แตรฝรั่งบั้งกล่ากลองมลายู ฯ
ฝ่ายพวกเล่นเต้นรำละครโขน ตีตะโพนกลองประชันสนั่นหู
ผู้ใหญ่เด็กเจ๊กฝรั่งมาพรั่งพรู เป็นหมู่หมู่ดูงานการประชัน
เวียนสำเร็จเจ็ดรอบได้ชอบโชค ดับเทียนโบกควันเจิมเฉลิมขวัญ
พระบิตุราชมาตุรงค์เผ่าพงศ์พันธุ์ อยู่พร้อมกันชื่นช่วยอำนวยพร ฯ
เป็นสำเร็จเสร็จภิเษกเอกกษัตริย์ ประดิพัทธ์ภิญโญสโมสร
เสาวคนธ์มณฑาสุดสาคร พ้นโทษกรณ์อยู่บำรุงกรุงลังกา
พระหัสไชยได้สองพระน้องนาฏ เป็นคู่ชมสมมาดปรารถนา
พาน้องน้อยสร้อยสุวรรณจันทร์สุดา ไปพาราการะเวกเป็นเอกองค์ ฯ
ศรีสุวรรณนั้นคะนึงถึงนิเวศน์ ทูลลาเชษฐาตามความประสงค์
แล้วเชิญองค์ทรงยศท้าวทศวงศ์ ไปดำรงรมจักรนัครา
แต่องค์พระอภัยมิได้เสร็จ ด้วยไม่เสร็จศึกขบถโอรสา
ซ้ำสองนางต่างขัดพระอัชฌา แต่ตรึกตราอารมณ์ให้ตรมตรอม
ทั้งแสนแค้นแสนรักสลักอก แสนวิตกจนพระรูปซีดซูบผอม
น้อยหรือเมียเสียได้มันไม่ยอม พูดอ้อมค้อมขัดข้องจองหองฮึก
คิดจะใคร่ไปบวชจนหนวดขาว ให้มันหนาวนอนสะอื้นไม่คืนสึก
แต่ครวญคร่ำรำพึงคะนึงนึก จนจับไข้ให้สะทึกสะท้านองค์ ฯ
ฝ่ายสองนางต่างสงสารพระผ่านเกล้า ต่างเข้าเฝ้าทูลถามตามประสงค์
ทูลกระหม่อมผอมซูบทั้งรูปทรง ขอพระองค์จงประทานอาการประชวร ฯ
พระฟังคำชำเลืองค้อนเคืองขัด มิได้ตรัสตอบความทรามสงวน
ครั้นถามซ้ำทำว่าชะเจ้ากระบวน อย่ามากวนเซ้าซี้ที่นี่เลย
แล้วเอนองค์ลงบรรทมทรงห่มส่าน สั่นสะท้านทำเบือนแกล้งเชือนเฉย
ทั้งสองนางต่างเห็นผิดจริตเคย พระเฉยเมยไม่เหมือนอย่างแต่หลังมา
เห็นจะเคืองเรื่องที่ขัดไม่ตรัสด้วย มิให้ช่วยฟูมฟักเฝ้ารักษา
พลางสั่งเหล่าสาวใช้อย่าได้ช้า เรียกหมอนวดหมอยามาไวไว ฯ
แล้วสองนางต่างว่าน่าสงสาร พระอาการก็ไม่แจ้งแถลงไข
จะวิบัติขัดขวางเป็นอย่างไร มาเข้าไปด้วยกันแม่วัณฬา
ได้ทูลอ้อนวอนถามตามจะโปรด ถึงกริ้วโกรธจะฟันบั่นเกศา
ก็ตามทีพี่น้องเราสองรา จะก้มหน้าสู้ม้วยเสียด้วยกัน
แล้วสองนางต่างเข้าเคียงบรรจถรณ์ ชลีกรก้มตัวกราบผัวขวัญ
ค่อยหมอบกรานคลานขึ้นแท่นสุวรรณ ต่างนวดฟั้นฝ่าพระบาทไม่คลาดคลา
พระเห็นนางข้างสุวรรณบรรจถรณ์ ชำเลืองค้อนโฉมฉายทั้งซ้ายขวา
ค่อยเคลื่อนคลายหายสั่นจึงบัญชา แม่นางมาลีนะนางละเวง
แกล้งเป็นหมอคอเดียวกันเจียวเจ้า ใครเชิญเล่าเข้ามารุมกันคุมเหง
สารพัดขัดคำไม่ยำเกรง วาสนาของข้าเองมันอาภัพ
ตัวคนเดียวเจียวจิตไม่คิดอยู่ ตายเสียรู้แล้วไปเถิดไข้จับ
อย่างรักษาอย่ามาทำขยำยับ พากันกลับไปเสียหนาข้าจะนอน ฯ
ฝ่ายวัณฬามาลีศรีสวัสดิ์ เห็นกริ้วตรัสกราบยุคลบนบรรจถรณ์
อย่าปลดเปลื้องเคืองขัดถึงตัดรอน มีโทษกรณ์เป็นไฉนตรัสให้ฟัง
ธรรมดาข้ากับเจ้าเหมือนเขาว่า เมื่อเต็มขาแล้วจะได้รับใส่หลัง
ฉันโฉดเฉาเบาจิตแม้ผิดพลั้ง โปรดสักครั้งหนึ่งก่อนพอสอนใจ
พระชุบเลี้ยงเพียงนี้เป็นที่สุด พระคุณดุจดินฟ้าชลาไหล
ถึงจะลงโทษทัณฑ์ทำฉันใด ก็มิได้ตอบโกรธจงโปรดปราน
เชิญเสด็จเมตตาอุส่าห์เสวย อย่าละเลยโภชนากระยาหาร
ทั้งพวกหมอขอเข้ามาพยาบาล จะอยู่งานให้ค่อยฟื้นทุกคืนวัน ฯ
พระอภัยใจหวิวหวิวให้หิวโหย ทั้งแรงโรยร้อนโรคเศร้าโศกศัลย์
จึงว่าน้อยหรือคำช่างรำพัน พูดกระนั้นกระนี้พิรี้พิไร
ลืมแล้วหรือถือตัวให้ผัวง้อ ช่างถูกคอคืนคำทำไถล
สารพัดขัดขวางจืดจางใจ เดี๋ยวนี้เล่าเจ้าก็ไม่ได้เป็นเมีย
จริงนะจะตรวจน้ำคว่ำกะโหลก แม้หายโรคเจ็บปวดจะบวชเสีย
อย่าย้อนยอกหลอกล้อเฝ้าคลอเคลีย มิใช่เบี้ยพอปากจะมากความ ฯ
นางฟังคำร่ำตรัสที่ขัดขวาง ทั้งสองนางต่างสะเทิ้นคิดเขินขาม
จึงว่าพระจะผนวชจะบวชตาม อย่าห้ามปรามโปรดข้าฝ่าละออง
ขอฟูมฟักรักษากว่าจะฟื้น ทุกค่ำคืนคอยระวังอยู่ทั้งสอง
แล้วหลีกมาหน้าสิงหาสน์ปราสาททอง จัดแจงของเอมโอชโภชนา
ให้สาวใช้ไปเชิญสินสมุทร พระราชบุตรทรงศักดิ์มารักษา
นางสาวใช้ไปแถลงแจ้งกิจจา พระรีบมาหมอบเฝ้าสองเยาวมาลย์
สุมาลีชี้แจงแถลงเล่า พระโศกเศร้าซูบทรงน่าสงสาร
แม่ทั้งสองต้องโทษไม่โปรดปราน พระอาการดาลเดือดไม่เหือดเลย
พ่อมาอยู่ดูบ้างอย่าห่างเหิน จะได้เชิญให้พระองค์ทรงเสวย
แล้วจัดแจงแต่งขนมเครื่องนมเนย อย่าช้าเลยพ่อเข้าไปอยู่ในปรางค์
เชิญโอสถบดไว้เข้าไปด้วย จะได้ช่วยปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
หน่อนราว่าขอรับคำนับนาง เข้าไปข้างแท่นทองประคองพาน ฯ
ฝ่ายองค์พระอภัยตื่นไสยาสน์ เห็นหน่อนาถราชบุตรสุดสงสาร
ตรัสบอกโรคโศกศัลย์สั่นสะท้าน เบื่ออาหารหิวโหยให้โรยรา ฯ
สินสมุทรทรุดหมอบทูลตอบถ้อย หมอมาคอยพร้อมพรักจะรักษา
แล้วตั้งเครื่องเอมโอชโภชนา ถวายยาหอมรื่นชื่นอารมณ์
พระอภัยได้รสโอสถสว่าง ค่อยเสื่อมสร่างพลางเสวยเนยขนม
พระทรวงเส้นเป็นเหน็บเจ็บระบม หมอบังคมก้มกรานอยู่งานพลาง
แต่นั้นหน่อวรนาถไม่คลาดเคลื่อน คอยทูลเตือนปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
ที่ร้อนโรคโศกเศร้าค่อยเบาบาง คิดระคางเคืองวัณฬาสุมาลี
ทั้งลูกเมียเสียหมดมันปลดปละ จะสละไปถือเป็นฤๅษี
พอสามเดือนเคลื่อนคลายค่อยหายดี พระยิ่งมีศรัทธาตรึกตราตรอง
ทั้งสองนางต่างพากันมาเฝ้า พระโศกเศร้าตรัสสั่งนางทั้งสอง
นี่แน่เจ้าเล่าก็มีบุรีครอง ทั้งเงินทองมองมูลประยูรยศ
อยู่ถิ่นฐานบ้านเมืองไปเบื้องหน้า จะปรารถนาหาอะไรก็ได้หมด
เราจะไปในอรัญอยู่บรรพต รักษาพรตพรหมจรรย์บรรพชา
ด้วยชาตินี้วิบัติให้พลัดพราก เหลือวิบากยากแค้นนั้นแสนสา
จะสืบสร้างทางกุศลผลผลา เมื่อชาติหน้าอย่าให้เป็นเหมือนเช่นนี้ ฯ
ทั้งสองนางต่างแคลงว่าแกล้งตรัส ไม่ทานทัดทูลสนองทั้งสองศรี
ขอตามติดคิดคุณพระมุนี เป็นหลวงชีปรนนิบัติด้วยศรัทธา
ยิ่งไปอยู่เกาะแก้วแล้วขยัน อยากพบพี่ศรีสุพรรณมัจฉา
สุมาลีว่านี่แน่แม่วัณฬา แม่ช่วยหาหนังเสือเผื่อสักไตร ฯ
พระฟังนางพลางว่าแน่แม่ปลาช่อน งอนจริงจริงยิ่งกว่าช้อนกว่างอนไถ
พาหนังเสือเหลือยากลำบากใจ แล้วก็ไม่สู้ดีเหมือนชีเปลือย
พูดด้วยยากปากกล้าสมาบาป เป็นกิ่งกาบหลาบเข็ดเหลือเหน็ดเหนื่อย
ดูเลี้ยวลดคดคู้เหมือนงูเลื้อย พูดไม่เมื่อยลูกคางต้องกางกัน
ไม่รักของ้อผู้หญิงจริงจริงนะ สิ้นธุระก็จะสร้างทางสวรรค์
แล้วให้หาข้าเฝ้าเผ่าพงศ์พันธุ์ มาพร้อมกันสินสมุทรสุดสาคร ฯ
พระขึ้นบนมนเทียรวิเชียรรัตน์ จึงปลดเปลื้องเครื่องกษัตริย์ประภัสสร
ทรงเครื่องขาวดาวบสประณตกร อุทุมพรทับเฉียงเฉวียงองค์
แล้วจัดจีบกลีบชฎารักษาพรต เป็นดาบสบุตรพรหมสมประสงค์
สอดสวมด้ายสายธุรำประจำทรง ตั้งดำรงศิลห้าสมาทาน
ถือพัดวาลวิชนีแล้วลีลาศ ขึ้นนั่งอาสน์อิศรามุกดาหาร
พร้อมโอรสยศยงพระวงศ์วาน โปรดประทานเทศนาตามบาลี
ทรงแก้ไขในข้อพระบรมัตถ์ วิสัยสัตว์สิ้นพิภพล้วนศพผี
ย่อมสะสมถมจังหวัดปัถพี ไพร่ผู้ดีที่เป็นคนไม่พ้นตาย
พระนิพพานเป็นสุขสิ้นทุกข์ร้อน เปรียบเหมือนนอนหลับไม่ฝันท่านทั้งหลาย
สิ้นถวิลสิ้นทุกข์เป็นสุขสบาย มีร่างกายอยู่ก็เหมือนเรือนโรคา
ทั้งแก่เฒ่าสาวหนุ่มย่อมลุ่มหลง ด้วยรูปทรงลมเล่ห์เสน่หา
เป็นผัวเมียเคลียคลอครั้นมรณา ก็กลับว่าผีสางเหินห่างกัน
จงหวังพระปรมาศิวาโมกข์ เป็นสิ้นโศกสิ้นสุดมนุษย์สวรรค์
เสวยสุขทุกเวลาทิวาวัน เหลือจะนับกัปกัลป์พุทธันดร
แต่บรรดามาฟังอยู่ทั้งสิ้น จงถือศิลภิญโญสโมสร
สินสมุทรเจ้าจงพาพลากร ไปถิ่นฐานนันดรเหมือนก่อนมา ฯ
ฝ่ายนงลักษณ์อัคเรศครั้นเทศน์จบ เจียนสลบด้วยเห็นขาดวาสนา
พระทรงศิลสิ้นเสร็จมิเมตตา ต่างโศกากอดบาทไม่คลาดคลาย
ต่างทูลว่าข้าขอรับบรรพชิต พอเป็นศิษย์สาพิภักดิ์สมัครหมาย
แม้เลยละจะขอเชือดคอตาย สู้ถวายชีวาไม่อาลัย
ทั้งโอรสยศยงพวกพงศ์เผ่า ต่างโศกเศร้าโศกาน้ำไหล
ทั้งข้าเฝ้าสาวสนมกรมใน ร่ำร้องไห้แซ่เสียงทั้งเวียงวัง ฯ
พระฤๅษีมีจิตคิดสงสาร พวกวงศ์วานหลานลูกได้ปลูกฝัง
จึงหยุดยั้งยังสุวรรณบัลลังก์ ตรัสถามทั้งวัณฬาสุมาลี
เราตัดขาดญาติมิตรเปลื้องปลิดปลด ไม่รักยศรักกายคิดหน่ายหนี
เจ้าจะสร้างทางพรตดาบสนี อย่ายินดีที่ผัวคิดพัวพัน
ไปเที่ยวอยู่ภูเขาลำเนาถ้ำ ถือศีลธรรมบำเพ็ญเบญจขันธ์
สมมติเหมือนเพื่อนจงกรมพรหมจรรย์ ให้แม่นมั่นสัญญาจะพาไป ฯ
ทั้งสองนางน้อมคำนับตามรับสั่ง เป็นสัจจังยังไม่เสื่อมที่เลื่อมใส
พระประโยชน์โพธิญาณประการใด จะตามใต้บาทาสารพัน
กว่าจะถึงซึ่งมหาศิวาโมกข์ สิ้นฟ้าดินสิ้นโอฆสิ้นโศกศัลย์
แม้พลั้งพลาดขาดพรตทศธรรม์ จึงห้ำหั่นบั่นศีรษะเสียบประจาน ฯ
พระฟังคำร่ำว่าสาพิภักดิ์ เห็นพร้อมพรักรักพระองค์ก็สงสาร
สิ้นแสนงอนอ่อนพยศจึงพจมาน โปรดประทานโทษให้เหมือนใจจง ฯ
ฝ่ายสองนางต่างบังคมด้วยสมนึก ลามาตึกเตียงทองเข้าห้องสรง
ต่างชำระสระสนานสำราญองค์ แล้วก็ทรงเครื่องพรตดาบสนี
ชฎากลีบจีบจัดฉวัดเฉวียน ล้วนขาวเขียนลายทองผุดผ่องศรี
ประคำพลอยห้อยพระศอจรลี ไปนั่งที่แท่นสุวรรณริมบัลลังก์
ดาบสพระอภัยให้ศีลห้า ว่านำหน้านางชีว่าทีหลัง
จนจบปัญจสีลาสิกขาปทัง สองนางนั่งกราบงามลงสามที
แล้วนั่งเคียงเรียงกันเป็นหลั่นลด รักษาพรตงดงามสามฤๅษี
จอมกษัตริย์ยถาถามตามบาลี นางก็รับสัพพีด้วยปรีดา ฯ
ฝ่ายนงเยาว์เสาวคนธ์วิมลสมร สินสมุทรสุดสาครโอรสา
ดูบิตุรงค์สงสารทั้งมารดา จะกลับไกลไปป่าเหลืออาลัย
ต่างกราบกรานมารดรทั้งบิตุเรศ ชลเนตรนองตกซกซกไหล
ระทวยทอดกอดบาทเพียงขาดใจ ต่างพิไรร่ำว่าสารพัน ฯ
สินสมุทรสุดเศร้าว่าเปล่าจิต เคยตามติดบิตุเรศทุกเขตขัณฑ์
กำพร้าแม่เห็นแต่องค์พระทรงธรรม์ ทุกคืนวันเวลาไม่อาวรณ์
พระกล่อมเกลี้ยงเลี้ยงลูกช่วยปลูกฝัง ถึงเบาจิตผิดพลั้งช่วยสั่งสอน
พระบิตุรงค์ทรงพรตจะบทจร พระมารดรก็ไม่สั่งลูกมั่งเลย
ทั้งสามองค์ทรงผนวชบวชเสียสิ้น ให้ลูกกินแต่น้ำตานิจจาเอ๋ย
ไปเฝ้าพระจะไม่เห็นเหมือนเช่นเคย จะแลเลยลิบลับไปนับปี
สุดสาครอ่อนแรงกันแสงสะอื้น สู้กล้ำกลืนกราบประณตบทศรี
ทูลกระหม่อมจอมจังหวัดปัถพี เคยเป็นที่พึ่งลูกคิดผูกพัน
พระบิตุราชมาตุรงค์รีบทรงพรต สละหมดเหมือนจะเลยเสวยสวรรค์
จะรำพึงถึงพระบาทไม่ขาดวัน ด้วยไม่ทันรู้รหัสพระศรัทธา
ทูลกระหม่อมจอมทวีปประทีปแก้ว จะลับแล้วเหลือแลชะแง้หา
ยิ่งคิดให้ใจหายฟายน้ำตา ซบโศกากำสรดสลดใจ
ทั้งนงเยาว์เสาวคนธ์ให้อ้นอั้น พลอยโศกศัลย์เศร้าหมองไม่ผ่องใส
สะอื้นร่ำพร่ำว่าด้วยอาลัย พระจะไปป่าหนามทั้งสามองค์
จะลำบากยากจนนั้นล้นเหลือ บรรทมเหนือปถพีธุลีผง
ลูกพลัดพรากจากตระกูลประยูรวงศ์ หวังพระองค์อุ่นจิตเหมือนบิดา
ทั้งสองพระชนนีเป็นที่พึ่ง ก็เหมือนหนึ่งพระกำเนิดเกิดเกศา
เคยอุ้มวางกลางพระเพลาแต่เยาว์มา เหมือนธิดาโอรสให้งดงาม
ถ้าแม้พระจะเสด็จไปทางอื่น จะฝ่าฝืนตามเสด็จไม่เข็ดขาม
นี่ทางพรตอตส่าห์พยายาม สุดจะคิดติดตามจะห้ามบุญ
พระทรงศักดิ์รักลูกช่วยปลูกฝัง ถึงผิดพลั้งดังหนึ่งบุตรช่วยอุดหนุน
ในชาตินี้มิได้ละลืมพระคุณ ที่การุญรักใคร่แต่ไรมา
แล้วกราบลงตรงบาทพระบิตุเรศ ชลเนตรพรั่งพรายทั้งซ้ายขวา
ฝ่ายฝูงนางข้างฝรั่งเมืองลังกา นางรำภายุพาสุลาลี
เคยพึ่งพาอาศัยใจจะขาด เข้ากอดบาทนางวัณฬามารศรี
เจ้าประคุณบุญญาบารมี เคยเป็นที่พึ่งฝรั่งทั้งลังกา
แต่ปางก่อนรอนราญทำการศึก ที่การอื่นตื้นลึกเคยปรึกษา
ครั้งนี้พระเป็นชีมีศรัทธา มิให้ข้าทั้งสามทราบความเลย
พระชุบเลี้ยงเพียงบุตรสุดถนอม เจ้าพระคุณทูลกระหม่อมของลูกเอ๋ย
จะอยู่ดงพงไพรพระไม่เคย เคยเสวยโต๊ะทองของโอชา
จะไปฉันมันเผือกผลาผล จะร้อนรนทนลำบากยากหนักหนา
จะเผือดผิวหิวโหยร่วงโรยรา จะไสยาอยู่กับพระธรณี
ข้าทั้งสามจะขอตามเสด็จด้วย จนมอดม้วยเหมือนหมายไม่หน่ายหนี
ขอบวชบ้างอย่างเช่นพระเป็นชี อยู่ข้างที่รับใช้เหมือนได้เคย
จะเก็บเลือกเผือกมันพรรณลูกไม้ มาปอกให้สามพระองค์ทรงเสวย
อย่าขัดเคืองเปลื้องปละสละเลย ลูกไม่เคยเริศร้างเหินห่างไกล
นางละเวงเกรงผัวกลัวจะกริ้ว จึงนบนิ้วทุลแจ้งแถลงไข
นางฝรั่งทั้งสามจะตามไป จงโปรดให้บวชบ้างเป็นนางชี
จึงตรัสว่านารีที่มีผัว จะบวชตัวก็ต้องลาเหมือนทาสี
แม้ผัวยอมพร้อมใจเป็นไรมี บวชเป็นชีก็จะได้ดังใจจง ฯ
ยุพาฟังบังคมสมถวิล ทูลลาสินสมุทรตามความประสงค์
จะบวชตามสามกษัตริย์ขัตติย์วงศ์ ขอพระองค์อนุกูลอย่าสูญใจ
หน่อกษัตริย์ตรัสว่าจะลาบวช ข้ามิชวดแล้วหรือถือไฉน
อยู่ดีดีนี่จะมาขอลาไป ข้ามิให้บวชดอกบอกจริงจริง
นางผกาฝรั่งคิดคั่งแค้น จึงว่าแสนยากเย็นเพราะเป็นหญิง
สิบแปดปีนี้แล้วพระสละทิ้ง มาท้วงติงตัดเด็ดไม่เมตตา
ถึงกฎหมายชายทิ้งหญิงอย่างนั้น ก็ขาดกันอย่าให้ต้องถึงฟ้องหา
เหมือนปล่อยเต่าเอาบุญกรุณา อย่าข้องขัดศรัทธาจงปรานี
พระว่าบทกฎหมายชายทิ้งหญิง ก็ขาดจริงเพราะห่างระคางหนี
ข้ากับเจ้าเล่าก็คืนวานซืนนี้ ไม่คืนดีกันหรือเจ้าหรือเปล่าใจ ฯ
ฝ่ายลีวันนั้นทูลลาสุดสาคร ชลีกรวอนว่าอัชฌาสัย
อย่าข้องขัดทัดทานประการใด จงโปรดให้บวชตามสามพระองค์
ฝ่ายว่าสุดสาครพูดอ่อนหวาน ราชการเกี่ยวข้องต้องประสงค์
เจ้าก็รู้อยู่ว่าพระมาตุรงค์ ได้โปรดปลงให้บำรุงกรุงลังกา
ด้วยศึกเสือเหนือใต้ยังไม่ราบ จะต้องปราบปรามศึกได้ปรึกษา
เจ้าเคยได้ใช้ฝรั่งแต่หลังมา ช่วยตรวจตราอย่าเพ่อบวชให้ชวดเลย
สุลาลีมีฝีปากพูดถากถาง มาขัดขวางทางบุญพ่อคุณเอ๋ย
แต่ก่อนนั้นได้มาอยู่เป็นคู่เชย แล้วปล่อยปละละเลยเฉยเมยไป
ถ้าหากว่าลาลีจะมีผัว ก็ไม่กลัวที่จะจับมาปรับไหม
มาห้ามหวงหน่วงเหนี่ยวเกี่ยวเกาะไว้ ดูเหมือนไม่ได้ทราบที่บาปกรรม
เดี๋ยวนี้ก็รู้อยู่ว่าเป็นข้าบาท แม้ไม่ขาดคงจะชุบอุปถัมภ์
เหมือนลูกชั่วผัวช่วยปราบให้หลาบจำ นี่พลอยซ้ำทำให้ร้อนไม่ผ่อนปรน
ตัวคนเดียวเปลี่ยวใจจะใคร่บวช กลับให้ชวดสืบสร้างทางกุศล
เขาทำบุญสุนทานมารประจญ ช่างเหลือทนลูกผัวล้วนตัวดี
สุดสาครวอนว่าลาลีเอ๋ย อย่างเพ่อเลยหลีกผัวเอาตัวหนี
ถ้าลูกมีทีหลังเป็นอย่างนี้ จึงเป็นชีเถิดไม่ห้ามตามใจนาง ฯ
ฝ่ายรำภาสะหรีชลีสนอง ซึ่งพี่น้องสองกษัตริย์ยังขัดขวาง
ข้าน้อยนี้มีแต่ตัวลูกผัวร้าง ขอบวชบ้างสร้างกุศลผลผลา
พระอภัยได้ฟังว่ายังขัด ด้วยผัวเจ้าเขาไม่ตัดเสนหา
ยังหวงแหนแม้นจะรับบรรพชา ไม่เป็นดาบสจะซ้ำเป็นกรรมไป ฯ
แล้วเอื้อนโอษฐ์โปรดปรานว่าหลานลูก จงพันผูกพี่น้องให้ผ่องใส
พอรุ่งเช้าเราจะพากันไคลคลา ไปอยู่ไพรพฤกษาตามบาลี
ฝ่ายฝรั่งทั้งหลายทั้งชายหญิง จงพึ่งพิงผู้บำรุงซึ่งกรุงศรี
ผู้เป็นใหญ่ได้เมตตาคิดปรานี ให้เปรมปรีดิ์ปราโมทย์ยกโทษกรณ์ ฯ
ฝ่ายเผ่าพงศ์วงศาพวกฝรั่ง พร้อมสะพรั่งฟังคำที่พร่ำสอน
หน่อนรินทร์สินสมุทรสุดสาคร กราบบิดรวอนว่าด้วยอาลัย
ซึ่งสามพระจะเสด็จไปเดินป่า ไม่ทราบว่าจะไปหนตำบลไหน
พระชนนีมิเคยเดินดำเนินไพร จะเจ็บไข้ได้ยากลำบากองค์
ลูกจะขอปวรณาฝ่าพระบาท มิให้ขาดที่ธุระพระประสงค์
นิมนต์พักจักไปสร้างที่กลางดง เป็นที่ทรงจงกรมพรหมจรรย์
จะให้มีศาลาพระอาศรม แต่พอร่มฝนฟ้าหน้าวสันต์
ตามประโยชน์โปรดเกล้าแต่เท่านั้น อย่าด้นดั้นไปให้สูญประยูรวงศ์ ฯ
พระฟังว่ากล้าหาญการกุศล รับนิมนต์จึงว่าตามความประสงค์
เหมือนอินทรามานิมิตด้วยฤทธิรงค์ ที่เขาวงกตถวายก็คล้ายกัน
หน่อนรินทร์ยินดีทั้งพี่น้อง ต่างยิ้มย่องชื่นชวนกันสรวลสันต์
นิมนต์ไว้วังลังกาสิบห้าวัน กว่าจะได้ถวายบรรณศาลา
แล้วเกณฑ์ไพร่ไปลำเนาเขาสิงคุตร์ ที่สูงสุดกว้างใหญ่ไพรพฤกษา
มีโตรกตรวยห้วยละหานธารธารา เงื้อมศิลาเลื่อมลายพรอยพรายแพรว
พฤกษาสูงยูงยางขึ้นข้างเขา ชะลูดเสลาแลลิ่วเป็นทิวแถว
มะม่วงโมกโศกสุกรมต้นนมแมว พิกุลแก้วกาหลงประยงค์พะยอม
ทุเรียนลำไยไม้ออกช่อดอกผล บ้างร่วงหล่นลูกขนุนกลิ่นกรุ่นหอม
ต้นโศกไทรใหญ่ยิ่งยื่นกิ่งค้อม จะให้คล่อมอาศรมร่มสำราญ
จึงปลูกบรรณศาลาก่ออาศรม ที่รื่นร่มรุกโขรโหฐาน
โรงฉันที่สรงน้ำริมลำธาร เป็นชั้นชานชะวากเหมือนฉากบัง
ด้วยหน่อไทไปกำกับกำชับช่าง อาศรมสร้างสุดงามทั้งสามหลัง
ดูครึ้มครื้นรื่นรมย์ที่ร่มรัง มีเขื่อนกั้นบัลลังก์น่านั่งนอน
ริมกุฎีมีสระปทุมชาติ ระดะดาษดอกดวงบัวหลวงสลอน
สมถวิลสินสมุทรสุดสาคร สิ้นทุกข์ร้อนรีบมาถึงธานี
ให้ตระเตรียมเทียมรถรับเสด็จ ครั้นสรรพเสร็จไปประณตบทศรี
ทูลพระองค์ทรงพรตดาบสนี เหมือนทำที่ไว้ถวายท้ายบรรพต ฯ
พอเดือนยี่สี่ค่ำนำพระบาท ทรงรถราชญาติวงศ์ตามส่งหมด
เป็นสิ้นความสามพระองค์อยู่ทรงพรต ที่บรรพตสิงคุตร์ดุจนิมนต์
ยอดคิรีมีต้นโรทันใหญ่ น้ำปลายใบหยดย้อยเหมือนฝอยฝน
ครั้นแสงแดดแผดส่องต้องมณฑล เป็นหมอกมนมีอยู่แต่บูราณ
ด้วยคิรีนี้เป็นหลักลังกาทวีป ยอดเหมือนกลีบจงกลมณฑลสถาน
ครั้นถึงสิบห้าวันก็บันดาล เป็นฝนซ่านโซมสาดไม่ขาดคราว
โซ่เหล็กล่ามสามสายฝ่ายเหนือใต้ ต่างกระไดปีนป่ายเหนี่ยวสายสาว
จึงนับถือลือเลื่องเป็นเรื่องราว มีรูปเจ้าสิงคุตร์สุดคิริน
เมื่อแรกตั้งลังกาลงมาเกิด กล่าวกำเนิดน่าฟังหวังถวิล
ว่ารูปทรงองค์สิงคุตร์บุตรพระอินทร์ ดำเหมือนนิลกินถั่วงากินสาคู
ครั้นสิ้นเหล่าชาวลังกาจึงฝรั่ง ยกมาตั้งทั้งเจ๊กจีนจึงกินหมู
แต่ก่อนเขาเล่ามาถึงเราจึงรู้ เท็จจริงอยู่กับผู้เฒ่าที่เล่ามา ฯ
พระอภัยไปตั้งหลังบรรพต รักษาพรตพรหมจรรย์ด้วยหรรษา
รำภาสะหรีลีวันยุพาผกา คุมโยธาฝรั่งอยู่ทั้งพัน
เก็บส้มสูกลูกไม้เผือกมันมั่ง ถวายทั้งสามองค์ให้ทรงฉัน
เป็นป่ากว้างทางเดินเนินอรัญ ไปสามวันจึงถึงวังเมืองลังกา
สินสมุทรไปบำรุงกรุงผลึก ได้ปราบศึกสืบวงศ์เผ่าพงศา
สุดสาครเสาวคนธ์สุมณฑา ครองลังกาผาสุกสนุกสบาย
พวกทมิฬกินปักษาชื่อวาโหม ไปพาราวาหุโลมส่งโสมถวาย
ทหารใหญ่อ้ายย่องตอดนั้นวอดวาย นางสุนีหนีกายสูญหายไป ฯ
ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง เมื่อเสียท่วงทีทัพไม่หลับใหล
นำมังคลาพาตรงเข้าพงไพร ค่ำมืดไม่เห็นหนตำบลทาง
เที่ยวบุกป่าฝ่าหนามลงข้ามห้วย เป็นตรอกตรวยโตรกชะง่อนสิงขรขวาง
ถึงเขามฤคดึกดื่นหยุดยืนคราง พอแลเห็นเป็นสว่างข้างบรรพต
เหมือนโคมใหญ่ไฟเดินบนเนินเขา คิดว่าเข้าเขตตำบลชนบท
เขม้นดูอยู่ประเดี๋ยวเดินเลี้ยวลด ลับบรรพตแล้วสว่างรางรางมา
จะปีนขึ้นไปไต่ถามเมื่อยามดึก เห็นเหวลึกแลเวิ้งกระเพิงผา
พอโคมใกล้ไฟสว่างกระจ่างตา พระมังคลาเห็นคนบนคีรี
จะขึ้นไปไม่ถึงจึ่งร้องถาม ตำแหน่งนามแนวป่าพนาศรี
ทั้งบาทหลวงลวงล่อขออัคคี ใคร่เห็นหน้าพาทีไต่ถามความ ฯ
ยุเรเด่นเป็นผู้รู้วิเศษ คิดสมเพชมังคลาที่มาถาม
จึงว่าท่านผ่านพาราสง่างาม ไม่ถือตามเยี่ยงอย่างในทางธรรม์
ครั้นผู้รู้อยู่ด้วยได้ช่วยสอน ไม่หยุดหย่อนยังจะฆ่าให้อาสัญ
หูก็ชั่วตัวก็ชาติฉกาจฉกรรจ์ ใจก็ฟั่นเฟือนคลั่งไม่ฟังดี
เขายุมั่งทั้งเขายอสู้พ่อแม่ ก็พ่ายแพ้พากันด้นซุกซนหนี
อย่าเดาเดินเกินไปทางไม่มี ไปทางปีมะโรงวันจันทวา
ฝ่ายบาทหลวงล่วงรู้ผู้วิเศษ แกล้งบอกเหตุให้เราคิดปริศนา
มะโรงงูอยู่ข้างใต้ไปคงคา จันทวาว่าจะปะกษัตรี
จึ่งพาพระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง กลับย้อนหลังมาหนทางหว่างวิถี
เป็นทางใหญ่ไปทักษิณค่อยยินดี เหมือนผู้วิเศษแจ้งแสดงทาง
พอเดือนขึ้นชื่นใจแกได้เห็น หนทางเป็นป่าชัฏไม่ขัดขวาง
รีบเดินดุ่มพลุ่มพล่ามไปตามทาง พอสว่างเวลารุ่งราตรี
ขึ้นไปส่องกล้องดูบนภูเขา รู้ว่าเข้าแขวงเขตเมืองเศรษฐี
จึ่งบอกพระมังคลาเจ้าธานี บ้านนี้มีแต่แม่ม่ายผัววายวาง
ชื่อนางเซียมวิไลจะไปหา ได้พึ่งพาสารพัดไม่ขัดขวาง
เอ็งคอยกูอยู่ที่โขดโบสถ์วัดร้าง แล้วลงทางอ้อมมาตามหน้าเนิน ฯ
ด้วยรู้หลักนักปราชญ์เป็นบาทหลวง คนทั้งปวงฝ่ายฝรั่งสังรเสริญ
เมียเศรษฐีดีใจปราศรัยเชิญ บาทหลวงเดินขึ้นบันไดมิได้ยั้ง
นั่งเก้าอี้ที่กลางตึกกว้างใหญ่ นางเซียมวิไลไหว้แล้วถามเนื้อความหลัง
เจ้าคุณมาว่ากรุงไรเล่าให้ฟัง ไม่เห็นทั้งศิษย์หามาแต่องค์ ฯ
ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง ไม่ล่อลวงเล่าความตามประสงค์
ประดักประเดิดเกิดการราญณรงค์ ต้องช่วยองค์มังคลาเจ้าธานี
ด้วยทัพแตกแยกย้ายพลัดพรายหมด เที่ยวเลี้ยวลดหลงทางกลางวิถี
เจ้าช่วยเจ้าชาวฝรั่งไว้ครั้งนี้ อย่าให้มีอันตรายถึงวายปราณ ฯ
นางเซียมวิไลได้ฟังพระสังฆราช เสียดายชาติเชื้อวงศ์นึกสงสาร
จึงตอบว่าถ้าพระเห็นจะเป็นการ จะให้ฉานช่วยนั้นทำฉันใด
จะทำตามความสั่งพระสังฆราช เฉลียวฉลาดแล้วแต่จะแก้ไข
บาทหลวงว่ามาเดี๋ยวนี้ไม่มีใคร ขออาศัยสักสี่ห้าทิวาวัน
แล้วจะไปไกล่เกลี่ยเที่ยวเกลี้ยกล่อม ได้รวมรอมพร้อมพหลพลขันธ์
คิดแยบยลกลอุบายให้หลายชั้น ไม่ละกันแก้เผ็ดให้เข็ดมือ
นางแม่ม่ายหมายจะใคร่ได้ความชอบ เห็นเธอรอบรู้เหลือก็เชื่อถือ
เคยคิดอ่านการศึกเคยฝึกปรือ เขาออกชื่อลือทั้งเมืองลังกา
จึงจัดแจงแต่งตึกตุ้งเตียงตั้ง ลับแลบังฉากฉายลายเลขา
แล้วไปเชิญเสด็จพระมังคลา ลอบเข้ามายามดึกอยู่ตึกกลาง
แล้วจัดแจงแต่งตั้งโต๊ะถวาย นางแม่ม่ายปรนนิบัติไม่ขัดขวาง
มีลูกสาวขาวสลวยสวยสำอาง อายุนางได้สิบห้าชื่อยาใจ
ให้ใช้สอยคอยระวังตั้งพระศรี ช่วยพัดวีกิริยาอัชฌาสัย
บาทหลวงมือถือกล้องจ้องจุดไฟ เคลิ้มหลับไปไม่ทันได้ฉันยา ฯ
แต่องค์เจ้าชาวฝรั่งกำลังรุ่น เห็นสาวเสียวเฉียวฉุนเสนหา
ทำเหมือนเมื่อยเหนื่อยใจพลิกไปมา เรียกนางยาใจเจ้าเยาวมาลย์
พี่เจ็บป่วยช่วยนวดหน่อยเถิดเจ้า นางคุกเข่าคำนับรับบรรหาร
ขึ้นบนเตียงเคียงองค์แล้วนงคราญ ช่วยอยู่งานนวดฟั้นให้บรรทม ฯ
พระมังคลาปราศรัยยาใจเอ๋ย เป็นบุญเคยเชยชิดสนิทสนม
พี่แสนโศกโรคช้ำระกำกรม ได้เชยชมโฉมนางค่อยสร่างใจ
แม้นเหมือนนึกศึกเสร็จสำเร็จแล้ว ไม่ลืมแก้วกลอยจิตพิสมัย
จะรับเจ้าเข้าไปเลี้ยงไว้เวียงชัย นะยาใจเจ้าอย่าหมองละอองนวล
พลางสวมสอดกอดเกยชมเชยโฉม ปลอบประโลมลูบต้องของสงวน
นางถอยถดลดเลื่อนเบือนกระบวน ฉันไม่ควรเคียงคู่อดสูใจ
จะขอเป็นเช่นข้าฝ่าพระบาท อย่ามุ่งมาดหมายคิดพิสมัย
พลางเบือนบิดปิดป้องทำนองใน พระเคล้นไคล้คลึงเคล้าเยาวมาลย์
ถนอมนวลชวนชิดจุมพิตพักตร์ ร่วมภิรมย์สมรักสมัครสมาน
อัศจรรย์นั้นก็ไม่ใคร่ได้การ เหมือนตำนานนางกระตั้วไม่กลัวตาย
จะแทงกระบือถือหอกทำกลอกกลับ เขย่งขยับขยั้นเขยื้อนไม่เหมือนหมาย
ได้ทีแทงแกล้งกระทุ้งถูกพุงควาย ทะลักทลายเลือดนองในท้องนา ฯ
เมื่อสองสมชมชิดสนิทเสน่ห์ ไม่ขัดขวางห่างเหเสนหา
นางอิงแอบแนบนั่งพระมังคลา ประโลมยาใจหลับอยู่กับเตียง
พอล่วงสามยามดึกตึกฝรั่ง เคาะระฆังหง่างเหง่งวังเวงเสียง
บาทหลวงตื่นฟื้นนั่งตั้งตะเกียง สูบกล้องเอียงเอนเอกเขนกนึก
คิดคะนึงถึงตำหรับฉบับแบบ จะแฝงแอบแยบยลกลศึก
ดูเขตแดนแผนที่มีจารึก แล้วนิ่งตรึกตรองความตามกำลัง
คิดขึ้นได้ในตำราม้ากินสวน เห็นจะควรทำได้เหมือนใจหวัง
ตราราหูอยู่กับเราเขาคงฟัง นับถือทั้งจังหวัดปัถพี
จึงเรียกนางเซียมวีไลมาในตึก บอกตื้นลึกเล่าเหตุเมียเศรษฐี
ช่วยคิดให้ได้กำลังในครั้งนี้ จะได้มีความชอบประกอบไว้
คำบุราณท่านว่าผู้รู้แต่งเพชร ให้แจ่มเม็ดเก็จกะรัตสิ้นปัดไถม
เนื้อผ่องแผ้วแล้วจะขายจำหน่ายไป ได้กำไรร้อยส่วนก็ควรทำ
หนึ่งผู้รู้ผู้มีชื่อคือกษัตริย์ เมื่อเศร้าหมองข้องขัดช่วยอุปถัมภ์
ให้กลับฟื้นขึ้นเช่นพลอยเหมือนถ้อยคำ เป็นคุณล้ำเหลือล้นคณนา
ครั้งนี้เล่าเจ้าเมืองมาเคืองขุ่น เจ้ากับบุตรอุดหนุนคุณหนักหนา
จะขอลำกำปั่นจงกรุณา ให้มังคลาไปสักลำเป็นกำลัง
กับบ่าวไพร่ใช้สอยสักร้อยหนึ่ง เงินทองซึ่งจะได้ใช้เหมือนใจหวัง
เมืองน้อยใหญ่ใต้เหนือเคยเชื่อฟัง คงจะตั้งตัวได้ดั่งใจนึก ฯ
นางคิดเห็นเป็นชอบตอบสนอง อันเงินทองของฉันมีอยู่มิตรึก
พระคิดอ่านการทำเหลือล้ำลึก คงสมนึกเหมือนหนึ่งคาดไม่คลาดคลาย
ลำกำปั่นนั้นก็มีแล้วดีฉัน จะจัดสรรให้ได้สมอารมณ์หมาย
ว่าแล้วลามานั่งที่เก้าอี้ลาย ร้องเรียกนายรองมาค่อยพาที
ให้แต่งลำกำปั่นรำพันสั่ง ต้นหนทั้งล้าต้ากะลาสี
ใส่ข้าวปลาสารพัดจัดให้ดี เงินสักสี่พันชั่งใส่ถังไป
นายรองรับกลับออกมาบอกบ่าว ไปปากอ่าวแต่งลำกำปั่นใหญ่
ใส่ข้าวน้ำลำเลียงพร้อมเพรียงไว้ ทั้งต้นหนคนใช้เคยไปมา ฯ
ฝ่ายพระหน่อวรนาถกับบาทหลวง ค่อยสร่างทรวงสมมาดปรารถนา
ทั้งสองนางต่างไปส่งลงนาวา พระจดหมายใส่ศิลาจารึกไว้
ความชอบของสองนางเป็นอย่างยิ่ง เขียนแล้วทิ้งไว้ที่ท่าชลาไหล
พอฤกษ์ดีมีลมมาสมใจ ใช้ใบไปไกลฝั่งฟากลังกา
บาทหลวงนั่งตั้งเข็มออกเล็มแล่น ไปตามแผนที่ทางต่างภาษา
แล้วพระฝรั่งทั้งพระมังคลา อยู่ท้ายบาหลีตามความสบาย ฯ
จะกล่าวผู้รู้ซึ่งพาวลานั้น กับวายุพัฒน์หัสกันลอบผันผาย
ได้พึ่งพามาเมื่อคราวเป็นเจ้านาย ต่างเลี้ยวลัดพลัดพรายแยกย้ายไป
เจนธนูผู้พาวลานั้น เดินสารกำปั่นอังกฤษไปทิศใต้
ถึงเขตพราหมณ์นามบุรินทร์เมืองสินชัย ขึ้นอาศัยวัดพราหมณ์อยู่ตามจน
อันเจนธนูรู้เวทวิเศษขลัง รู้กำลังลมคล่องรู้ล่องหน
รับจ้างเขาเช้าเย็นเที่ยวเล่นกล ได้เลี้ยงตนปรนนิบัติกษัตรา
สุริยันนั้นก็พาวายุพัฒน์ ไปทางปัศจิมทิศถิ่นมิจฉา
ขึ้นเมืองเซ็นเป็นคู่ชังกับลังกา มีวิชาบังเหลื่อมหลบเลื่อมไป
กับลูกศิษย์คิดเช่าตึกเขาอยู่ ทำหมอดูรู้วิธีคัมภีร์ไสย
ทายผู้ใดไม่ผิดเขาติดใจ ได้เงินใช้ซื้อเสบียงพอเลี้ยงกัน
สุบันเยเร่เที่ยวลดเลี้ยวลัด พาพระหัสกันไปในไพรสัณฑ์
ขึ้นฝ่ายเหนือไปกับเรือกปิตัน ถึงเขตขัณฑ์แขกทมิฬเมืองอินทรา
เช่าตึกที่ยิหว่านอยู่บ้านแขก ด้วยแต่แรกรุ่นมาอยู่รู้ภาษา
เคยเที่ยวมากพากเพียรเรียนวิชา บังนิทราปรากฏได้ทดลอง
ทำหมอยาผ่าฝีหุงสีผึ้ง ใครมาถึงชายหญิงให้สิ่งของ
ใครเจ็บมาหาไปให้เงินทอง อยู่แต่สองคนกับพระหัสกัน ฯ
ฝ่ายองค์พระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง เสียเวียงวังวิโยคเศร้าโศกศัลย์
สิ้นห้ามแหนแสนสุรางค์นางกำนัล ทุกคืนวันว้าเหว่อยู่เอกา
กำปั่นใช้ใบเปลี่ยวลำเดี่ยวโดด ให้ลิงโลดเหลียวแลชะแง้หา
คิดคะนึงถึงพระน้องสองนัดดา อยู่ไกลตาตายเป็นไม่เห็นกัน
ใคร่แจ้งความถามฝรั่งพระสังฆราช พระน้องนาถนัดดาจะอาสัญ
หรือจะต้องจองจำทำโทษทัณฑ์ จะพบกันหรือจะสูญตระกูลไป
บาทหลวงนับจับยามบอกความว่า มีผู้พาผันแปรช่วยแก้ไข
ยังอยู่ดีชีวันไม่บรรลัย คงจะได้พบกันเป็นมั่นคง
พระนิ่งนั่งฟังครูเคยดูแน่ ตะลึงแลลานจิตพิศวง
ถึงเคราะห์ร้ายพรายน้ำขึ้นลำทรง พอพลบลงลมกล้าสลาตัน
เสียงตึงตึงฮึงฮือกระพือพัด หางเสือสะบัดพลัดเพล่เรือเหหัน
ใบฉลีกฉีกขาดคลื่นฟาดฟัน โยนกำปั่นโงงเงงโคลงเคลงคลอน
เสียงลมลั่นครั่นครึกจนดึกดื่น ทะมื่นทื่นคลื่นกลิ้งเท่าสิงขร
เรือก็โผนโยนโขยกกระโดกกระดอน คนขึ้นนอนเปลแกว่งพลิกแพลงโยน
ยิ่งดึกดื่นคลื่นลมระดมหนัก หางเสือหักกรอบกระเด็นเรือเผ่นโผน
ทั้งเสาใบไพล่เพลี่ยงเอนเอียงโอน พยุโยนยามดึกเสียงครึกครื้น
พวกไพร่พลบนลำล้มคว่ำหงาย หมายว่าตายหลับตาไม่ฝ่าฝืน
ไปแต่ลำกำปั่นหลายวันคืน คนได้กลืนแต่ข้าวตังประทังทน
ถึงสามเดือนเคลื่อนคล้อยลมค่อยสร่าง ดูอ้างว้างกลางทะเลระเหระหน
คลื่นส่งเข้าอ่าวเพชรเมืองกำพล เป็นเขตคนพ้นถิ่นแผ่นดินแดง
วิสัยเขาชาวบุรินทร์ไม่กินสัตว์ กินสารพัดผลผลาล้วนกล้าแข็ง
เมืองนั้นตั้งฝั่งน้ำก่อกำแพง เรือนตึกแต่งตั้งรอบข้างขอบริม
ภูมิ์ประเทศเพชรนิลนากทองเกิด เหล็กก็เลิศเหลือดีไม่มีสนิม
ชาวบุรีสีเหมือนกับเม็ดทับทิม อยู่ทิศใต้ไปถึงริมหิมพานต์
พอเรือพลัดซัดเข้าปากอ่าวใหญ่ ขึ้นอาศัยอยู่กินตั้งถิ่นฐาน
อังกฤษฝรั่งทั้งแขกแตกวงศ์วาน สืบลูกหลานหลายแสนอยู่แน่นนันต์
อันองค์ท้าวเจ้าเมืองเรืองพระยศ มีเหล็กกรดแดงก่ำทำพระขรรค์
ฟันที่ไหนไฟโพลงโขมงควัน ทุกเขตขัณฑ์ขามขยาดฤทธิ์สาตรา
อันพระองค์ทรงนามรามเดช อัคเรศร่วมจิตชื่อกฤษณา
อายุท้าวเก้าสิบเก้าเฒ่าชรา นางพระยาแปดสิบพอดิบพอดี
ด้วยเมืองกำพลเพชรเพศพิสัย จำเพาะให้คู่ครองกันสองศรี
แต่เป็นคู่อยู่มากว่าห้าสิบปี มิได้มีหน่อนาถราชธิดา ฯ
ฝ่ายเรือพระมังคลามาถึงฝั่ง พวกฝรั่งลงมาถามตามภาษา
ครั้นรู้ว่าฝรั่งเมืองลังกา ต่างพูดจาปราศรัยเป็นไมตรี ฯ
ฝ่ายองค์พระสังฆราชผู้บาทหลวง รู้ดูดวงทวาทศราศี
เคยแจ้งเรื่องเมืองกำพลค้นคัมภีร์ ได้แผนที่คลี่ดูก็รู้ความ
เจ้าเมืองนี้มีพระขรรค์นั้นเป็นกรด จึงปรากฏทศทิศต่างคิดขาม
แต่นิ่งนึกตรึกตรองสักสองยาม เห็นดาวอร่ามรายเร่ขึ้นเมฆิน
ดูดวงดาวเจ้าเมืองเรืองริบหรี่ ตกริมที่เธอสำนักทิศทักษิณ
จับยามดูรู้ว่าดาวเจ้าแผ่นดิน จะสูญสิ้นชันษาในห้าวัน
แล้วดูดาวเจ้าเกาะลังกาทวีป ดังประทีปรัศมีเป็นสีสัน
แม้นได้กำพลเพชรเป็นเขตคัน ก็เหมือนกันกับลังกาอยู่ฝ่ามือ
แม้นท้าวตายฝ่ายพระมเหสี จะแทนที่บังคับคนนับถือ
จะรบหญิงชิงเมืองให้เลื่องลือ เห็นเหลือมือจะไม่ได้ดังใจปอง
ถึงสาวแก่แต่สตรีเป็นวีสัย ถ้าแม้นม่ายมีผัวคงมัวหมอง
แม้นรักใคร่ได้เป็นชู้เป็นคู่ครอง คงได้ของอื่นสิ้นเหมือนกินทิพ
แต่มังคลาอายุได้สิบเก้า ฝ่ายอีเฒ่าแก่แรดได้แปดสิบ
เปรียบเหมือนอย่างห่างแหแลลิบลิบ แต่ว่าหยิบไม่เป็นผงคงเป็นการ
ด้วยสามัญตัณหามันตาบอด เป็นอย่างยอดอยู่เพียงรักสมัครสมาน
คนแก่มักรักหนุ่มตุ่มน้ำตาล มันคงหวานเฉื่อยชิมไม่อิ่มใจ
จึ่งปลุกพระมังคลาสานุศิษย์ เข้านั่งชิดชี้แจงแถลงไข
เจ้าเมืองนี้ชีวันจะบรรลัย เมียจะได้ครองเมืองรุ่งเรืองยศ
เองเกี้ยวพาราสีเอาอีเฒ่า เถิดจะเอาอะไรคงได้หมด
เหมือนขยำน้ำตาลให้ทานมด มันไม่อดได้ดอกวะคงจะรวย ฯ
พระมังคลาน่าเกลียดรังเกียจจิต จะเชยชิดแก่เกินให้เขินขวย
ไม่ชอบในใจเธอไม่เอออวย บาทหลวงช่วยสั่งสอนให้อ่อนใจ
เราเสียทัพยับย่อยต้องน้อยหน้า ไม่มีสุขทุกเวลาน้ำตาไหล
เสียเวียงวังลังกาเสียข้าไท ต้องต่ำไร้ไม่มีที่พึ่งพา
แม้นได้นางอย่างนี้เป็นที่พึ่ง ก็เหมือนหนึ่งได้แก้วแววเวหา
ได้กลับไปได้ทั้งเมืองลังกา ได้แก้หน้าปรากฏยศไกร
ถึงแก่เฒ่าเล่าก็ดีกว่าอีสาว ได้ยืดยาวอย่างนี้จะมีไหน
เหมือนเกลือเค็มเต็มกลืนต้องขืนใจ มันก็ไม่สึกหรอหัวร่อพลาง ฯ
พระเห็นควรสรวลสันต์ว่าฉันนี้ คุณเห็นดีสารพัดไม่ขัดขวาง
แต่แสนยากหากว่าจะพบปะนาง จะพูดอย่างไรดีฉันมิเคย
พระฝรั่งยังไม่รู้เกี้ยวผู้หญิง จนใจจริงนิ่งเอกเขนกเฉย
จึงว่ากูครูเฒ่าก็เปล่าเลย ยังไม่เคยเลยเจียววะมังคลา
แต่คิดเห็นเป็นเด็กยังเล็กอยู่ เป็นลูกเลี้ยงเลี่ยงดูไปสู่หา
ช่วยนวดฟั้นหมั่นดูชายหูตา ทั้งอุตส่าห์สอพลอเข้าคลอเคลีย
ถึงแก่เฒ่าเข้าเชิงละเลิงหลง มันก็คงแย้มยิ้มอะลิ้มเอลี่ย
เรียกแม่แม่แต่ที่ลับกลับเป็นเมีย มันไม่เสียได้ดอกเห็นจะเป็นการ
พลางสำรวลสรวลสันต์รำพันสอน หายหาวนอนผ่อนทุกข์สนุกสนาน
ด้วยเคยสนิทศิษย์หากับอาจารย์ นั่งคิดอ่านจนเวลารุ่งราตรี ฯ
ฝ่ายองค์ท้าวเจ้ากรุงบำรุงราษฎร์ ชะตาขาดขุ่นข้องให้หมองศรี
พอลุกยืนขึ้นก็ล้มสิ้นสมประดี ประชวรสี่ห้าวันสวรรคต
นางพระยาอาดูรพูนเทวษ เหมือนกรเกศกายหลุดสุดสลด
ทั้งเสนามาพร้อมน้อมประณต ต่างกำสรดแซ่เสียงทั้งเวียงวัง
แล้วเชิญพระศพเข้าไปไว้ในถ้ำ เหมือนเคยทำเยี่ยงอย่างแต่ปางหลัง
ครั้นเสร็จกิจปิดถ้ำที่กำบัง แล้วแต่งตั้งนางพระยาครองธานี ฯ
ฝ่ายโฉมยงนงลักษณ์อัคเรศ อยู่นิเวศน์วังราชปราสาทศรี
สะอื้นโอ้โศกาทุกราตรี ถึงสามีมรณาสี่ห้าวัน
เมื่อผู้ชายหมายคิดพิศวาส เข้าไสยาสน์หลับสนิทนิมิตฝัน
ว่านาคาน่ากลัวตัวหนึ่งนั้น หางยังพันผูกฝั่งข้างลังกา
เศียรกระหวัดรัดนางในปรางค์มาศ เลื้อยลีลาศลอยเร่ขึ้นเวหา
พอรู้สึกนึกดูรู้ตำรา อันนาคาคนรักประจักษ์ใจ
เมื่อคราวสาวท้าวไทจะไปหา ก็ฝันว่างูขบสลบไสล
นึ่ก็แก่แต่ชีวันจะบรรลัย จะมีใครเหมือนเมื่อคราวสาวสำรวย
หรือฝรั่งลังกาจะมามั่ง คะนึงนั่งนึกสะเทิ้นให้เขินขวย
แม้นเหมือนครั้งยังหนุ่มกระชุ่มกระชวย จะเห็นด้วยฝันเห็นเคยเป็นมา
ถึงเฒ่าแก่แต่ไม่ตายทั้งชายหญิง ไม่สิ้นสิ่งสังวาสปรารถนา
ลืมร้องไห้ใคร่ครวญจวนเวลา ออกนั่งหน้าแท่นสุวรรณบนบัลลังก์
นางตรัสถามความอาณาประชาราษฎร์ ช่วยชี้ขาดขัดขวางเหมือนปางหลัง
ความแผ่นดินสิ้นข้อยังรอฟัง ล่ามฝรั่งทูลเรื่องเมืองลังกา
พระมังคลาอายุได้สิบเก้า ซึ่งเป็นเจ้าสิงหลภาษา
เสียบ้านเมืองเคืองขัดพลัดพารา เหลือแต่ตราราหูคู่นคร
บาทหลวงพามาถึงกรุงเพราะมุ่งมาด พึ่งพระบาทบุญฤทธิ์อดิศร
แม้นข้าศึกฮึกหาญมาราญรอน จะวายร้อนเพราะพระคุณกรุณา
แม้นโปรดรับดับเข็ญให้เย็นอก เหมือนชนกชนนีที่รักษา
แม้นขัดข้องสองเสด็จไม่เมตตา จะขอลาไปเสียให้พ้นไพรี ฯ
นางฟังความหวามไหวฤทัยถวิล เหมือนสุบินจินตนามารศรี
มิรับรักผลักไสก็ไม่ดี ด้วยว่าหนีร้อนจึ่งมาพึ่งเย็น
จึ่งบัญชาว่าฝรั่งสังฆราช พาหน่อนาถหนีทุกข์เกิดยุคเข็ญ
จะช่วยรับดับร้อนอย่าซ่อนเร้น นึกเหมือนเช่นเป็นตระกูลประยูรวงศ์
ด้วยตกยากบากหน้าจะมาพึ่ง ให้สมซึ่งสุจริตคิดประสงค์
ให้หายเหนื่อยเมื่อยล้าจึงพาองค์ ผู้ดำรงนครามาพาที
เสนารับสรรพเสร็จเสด็จกลับ เข้าห้องหับแกลทองให้หมองศรี
ยามรำลึกตรึกตราถึงสามี ก็โศกีกำสรดสลดใจ
ครั้นรำพึงถึงฝันกระสันสวาท จะเหมือนคาดหรือจะผิดคิดสงสัย
ด้วยเฒ่าแก่แม่ม่ายแล้วภายใน มักเหมือนไกกลฝรั่งกำบังตา ฯ
ฝ่ายฝรั่งสังฆราชพระบาทหลวง เห็นได้ท่วงทีจะได้เข้าไปหา
ไม่หลับนอนสอนสั่งพระมังคลา ให้เอาตราไปถวายธิบายวอน
บอกเสน่ห์เล่ห์กลทั้งมนตร์เวท ประสมเนตรผูกจิตประสิทธิ์สอน
หน่อนรินทร์ยินดีชุลีกร เหมือนไก่อ่อนจะไปสู้ไอ้อูโต
ขอสมมาดปรารถนาสาธุสะ ด้วยเดชะพระมหายะวาโห
ได้บ้านเมืองเรืองฤทธิ์อิศโร จะเชือดโคควายบูชาสิบห้าวัน
พอเช้าสายฝ่ายพระหน่อวรนาถ ขึ้นนั่งอาสน์อ่าองค์สรงน้ำกลั่น
ทรงสุคนธ์ปนทองคำเจืออำพัน กระแจะจันทน์น้ำกุหลาบรินอาบองค์
ตั้งคันฉ่องส่องพระหัตถ์ผัดนลาฏ เป็นนวลเนื้อเชื้อชาติราชหงส์
สวมสนับจับกระหวัดจัดประจง แล้วสอดทรงเสื้อสุวรรณพรรณราย
สวมพระมาลาสลับประดับเพชร แต่ละเม็ดเก็จกะรัตจำรัสฉาย
ใส่เกือกเพชรเก็จแก้วแพรวพรอยพราย กระสันสายรัดองค์อลงการ์
ครั้นเสร็จสรรพกับทั้งฝรั่งล่าม กับบ่าวตามถือกล้องพานรองสลา
ผ่ายพระองค์ทรงประคองหีบรองตรา กับดอกไม้ใช้ปัญญามณฑาทอง
แต่ดอกเดียวเจียวจะได้ไปถวาย ให้คิดเห็นเป็นอุบายไม่หมายสอง
ไปหน้าวังทั้งล่ามตามทำนอง ทูลฉลองนางพระยาให้มารับ
ขึ้นเฝ้าองค์นงคราญที่ชานพัก อยู่พร้อมพรักสาวแส้เถ้าแก่กำกับ
พระมังคลาฝรั่งนั่งคำนับ นางต้อนรับเรียกให้นั่งบัลลังก์ทอง
ดูเหมือนหุ่นรุ่นหนุ่มกะนุ่มกะนิ่ม นั่งแย้มยิ้มอิ่มเอี่ยมไม่เทียมสอง
พระเห็นเฒ่าเจ้าเมืองชำเลืองลอง พอเนตรต้องเนตรนางชายหางตา
พลางยิ้มเยื้อนเอื้อนอ่อนวอนว่าขาน เสียถิ่นฐานสุริย์วงศ์เผ่าพงศา
มาเฝ้าพระชนนีมีแต่ตรา กับมณฑาดอกเดียวด้วยเปลี่ยวใจ
ขอถวายหมายมาดว่าชาตินี้ พระเป็นที่พึ่งพักจนตักษัย
พลางนบนอบยอบองค์ตรงเข้าไป ชูดอกไม้ยื่นถวายชายชำเลือง ฯ
นางแม่รับกับพระหัตถ์แล้วตรัสว่า ดอกมณฑากลีบแซมแฉล้มเหลือง
ให้พ่อได้ไอศูรย์จำรูญเรือง อย่าขัดเคืองเบื้องหน้าจงถาวร
พระคำนับรับสั่งนั่งท้าวแขน อยู่ริมแท่นที่สุวรรณบรรจถรณ์
ดูงามคมสมคนแก่ไม่แง่งอน สงสารอ่อนหล่อนคนซื่อไม่ถือยศ
น่าเอ็นดูอยู่กับแม่แน่แล้วหนา ได้เห็นหน้ากว่าชีวิตจะปลิดปลด
จะถนอมกล่อมเกลี้ยงเพียงโอรส อย่าระทดทุกข์ใจเวียนไปมา
แล้วสั่งเหล่าเถ้าแก่หลวงแม่เจ้า อ่อนจะเข้าเมื่อไรไปมาหา
อย่าห้ามปรามตามถนัดตามอัชฌา แล้วว่าตราราหูคู่แผ่นดิน
เอามาให้ไม่ควรสงวนไว้ จะได้ใช้สอยสมอารมณ์ถวิล
พระคงได้ไปลังกาครองธานินทร์ บุญไม่สิ้นดอกอย่าได้เสียใจเลย
แล้วสั่งให้ไปจัดสุพรรณภาชน์ มะตูมมะตาดผลไม้มาให้เสวย
ข้าวตอกข้าวเม่าข้าวต้มคลุกนมเนย พระอิ่มเลยลามาพอสายัณห์
ลงเรือใหญ่ไหว้พระบาทหลวงถาม จึงเล่าความตามจริงทุกสิ่งสรรพ์
ถึงเฒ่าแก่แต่เขาว่าเช่นปลามัน ดวงตรานั้นไม่เอาไว้กลับให้คืน
จะเข้านอกออกในมิได้ห้าม สั่งว่าตามแต่ถนัดไม่ขัดขืน
แต่ก่อนเกลือเหลือเค็มเห็นเต็มกลืน จะต้องฝืนใจดื่มไม่ลืมตา ฯ
พระหัวร่อพ่อเองมีอีผีเสื้อ ต้องชิดเชื้อเมื่อไปอยู่ในคูหา
เองจงจำคำไพร่ชาวไร่นา มันพูดจากันเล่นก็เห็นจริง
จะดักลอบดักลันจงหมั่นกู้ จะเกี้ยวชู้ก็อุตสาห์ไปหาหญิง
แม้นเริศร้างห่างเหประเวประวิง เหมือนน้ำกลิ้งใบบอนจำสอนใจ ฯ
ฝ่ายนางแก่แม่ม่ายรักชายหนุ่ม เหมือนเพลิงรุมกลุ้มจิตพิสมัย
จนยามดึกนึกคะนึงตะลึงตะไล ชมดอกไม้มณฑาชื่นอารมณ์
ว่าดอกเดียวเจียวมาให้วางในหัตถ์ เหมือนแกล้งตรัสปริศนาจะมาสม
จะยอมตัวกลัวแต่พระจะไม่ชม จะนิยมอย่างแม่ด้วยแก่เกิน
จะชวนไว้ให้อยู่เช่นชู้ผัว จะหมองมัวกลัวจะหมางจะห่างเหิน
เดชะบุญคุณพระอย่าละเมิน ช่วยชวนเชิญชอบชิดสนิทใน
นางนิ่งนึกดึกดื่นสะอื้นอั้น สู้กลืนกลั้นกลิ้งกลับไม่หลับใหล
จนเช้าสายยายแก่แลอาลัย สักเมื่อไรหนอจะมาตั้งตาคอย ฯ
ฝ่ายพระหน่อวรนาถขยาดหญิง จนใจจริงจะต้องไปไห้ใช้สอย
จึ่งแต่งองค์ทรงแฉล้มดูแช่มช้อย หนุ่มน้อยน้อยน่ารักลักขณา
เดินเข้าไปในวังหญิงทั้งหลาย ต่างชม้ายชายชม้อยละห้อยหา
ที่สาวแส้แลไปปะพอประตา ทำมารยายิ้มแย้มกระแอมไอ
พระขึ้นบนมนเทียรวิเชียรรัตน์ นางกษัตริย์เห็นหน้าตรัสปราศรัย
พระนบนอบยอบองค์ตรงเข้าไป หมอบอยู่ให้ใกล้เคียงริมเตียงทอง
จึงแกล้งว่าถ้าฉันไปไม่ได้เฝ้า จะแลเหลียวเปลี่ยวเปล่าให้เศร้าหมอง
ได้เฝ้าแหนแสนสบายค่อยวายตรอง จะได้สนองพระคุณคิดอุ่นใจ ฯ
นางกษัตริย์ตรัสตอบว่าขอบจิต แสนสนิทชิดเชื้อเหมือนเนื้อไข
แม้นไม่มีธุระการอะไร มาอยู่ในราชฐานกับมารดา
ด้วยตัวแม่แก่เฒ่าเฝ้าแต่ป่วย พ่ออยู่ด้วยช่วยพิทักษ์ได้รักษา
แม่หมายฝากซากผีฝากชีวา ช่วยมารดาว่าขานการนคร
พระทูลว่ามาอยู่วังแม้นพลั้งพลาด ขอพระบาทมาตุรงค์ช่วยทรงสอน
อย่าปลดเปลื้องเคืองขัดถึงตัดรอน จนม้วยมรณ์มิให้ขาดราชการ
นางว่าพ่อก็อุตส่าห์สามิภักดิ์ จะฝังปลูกลูกรักไม่หักหาญ
แล้วสั่งเหล่าสาวสรรค์พนักงาน แต่งเครื่องอานถวายพระมังคลา
อยู่ในวังดั่งเนื้อหน่อวรนาถ สุดสวาทขาดจิตนางกฤษณา
ฝูงค่อมเค้าสาวสรรค์กัลยา ไม่สงกาว่าจะชิดสนิทใน
ด้วยหนุ่มแก่แลเห็นคราวเหลนหลาน ดูเกินการห่างเหินเกินสงสัย
แต่ฝ่ายชายหมายเอาของที่ต้องใจ หญิงจะใคร่ได้ผัวจึ่งพัวพัน
พระมังคลาฝรั่งช่างฉอเลาะ ประโลมประเหลาะลิ้นลมก็คมสัน
อยู่ข้างแท่นแสนสบายมาหลายวัน ค่อยรู้ชั้นเชิงชนเป็นคนเคย
แต่ฝ่ายข้างนางพระยาชรารัก เหมือนจั่นดักปักษาเปิดฝาเผย
ไม่เข้าไปในจั่นไม่ลั่นเลย ต่อเหยียบเกยไกหับจึ่งจับกาย ฯ
ครั้นเพลาราตรีศรีไสยาสน์ พระหน่อนาถก้มกรานอยู่งานถวาย
แล้วกล่าวแกล้งแสร้งเสเพทุบาย เป็นผู้ชายอายเหลือน่าเบื่อใจ
เป็นสตรีดีมากอยากเป็นหญิง แล้วแกล้งนิ่งจะให้ถามตามสงสัย
นางฟังคำล้ำลึกยิ่งตรึกไตร ไม่แจ้งใจไต่ถามตามสงกา
ไฉนหนอพ่อจะใคร่ได้เป็นหญิง อยากเป็นจริงหรือประดิษฐ์ปริศนา
พระนบนอบตอบรสพจนา หม่อมฉันว่าหวังจะใคร่ใกล้พระองค์
ปรนนิบัติพัดวีบนที่แท่น จะได้แทนพระคุณตามความประสงค์
เป็นผู้ชายหมายพระบาทมาตุรงค์ ไม่จำนงปลงพระทัยสงสัยชาย
นางว่าพ่อก็เป็นบุตรสุดสวาท ควรร่วมอาสน์แอบชิดเหมือนคิดหมาย
กลัวลูกรักจักรังเกียจจะเกลียดอาย จึ่งเจียมกายฝ่ายข้างแม่นี้แก่ตัว
แม้นจริงจังหวังจิตสนิทสนม มาบรรทมเถิดพ่อคุณพ่อทูนหัว
อย่าพ้อตัดขัดข้องอย่าหมองมัว อย่าเกรงกลัวเลยพ่อมาเหมือนอารมณ์ ฯ
พระแช่มชื่นขึ้นบนแท่นทำแสนรัก กอดสะพักจุมพิตสนิทสนม
ฉันดีใจได้มาเรียงเคียงบรรทม ได้เชยชมชนนีฉันมีบุญ
ฉันเป็นลูกผูกจิตพิศวาส อย่ากริ้วกราดโกรธเกรี้ยวอย่าเฉียวฉุน
ถึงพระแม่แก่เฒ่าเจ้าประคุณ ยังหอมกรุ่นอุ่นใจกระไรเลย
นางแม่ม่ายชายต้องประคองกอด ไม่พูดพลอดท้วงติงทำนิ่งเฉย
พระหน่อหนุ่มกลุ้มจิตใคร่ชิดเชย ทำก่ายเกยกอดนางเพียงกลางองค์
นางพระยาว่าเห็นใจหรือไม่เล่า แม่รักเจ้าจึ่งไม่ห้ามตามประสงค์
เช่นนี้ใครได้มาปะจึงจะตรง เขาก็คงว่าเป็นชู้อดสูใจ ฯ
พระมังคลาว่าพระคุณการุญรัก เห็นประจักษ์จริงแจ้งไม่แหนงไฉน
หากว่าลูกถูกต้องทำนองใน จะตามใจหรือจะโกรธลงโทษทัณฑ์
นางแย้มยิ้มพริ้มพรายชม้ายค้อน ทำนิ่งนอนหลับใหลพอไก่ขัน
พระรู้กลปรนนิบัติถึงอัศจรรย์ กระต่ายผันโผนขึ้นนั่งบนหลังช้าง
เสียงฮูมแปร๋นแปร้นแปร๋แม่ปะแหรก ไม้ไล่แหลกลุยตะโกรงผึงโผงผาง
กระต่ายตกผงกผงะไม่ละวาง ฉวยหางช้างฉุดรั้งขึ้นนั่งท้าย
เหลือกำลังรั้งฉุดไม่หยุดหย่อน ขยักขย่อนคลอนแคลนง่อนแง่นหงาย
พอถูกฝนขนเปียกตะเกียกตะกาย ตัวกระต่ายตกช้างสว่างวัน
เหมือนหนุ่มแก่แม่เลี้ยงร่วมเรียงหมอน พอตื่นนอนนางผู้หญิงรับมิ่งขวัญ
อันเมืองเพชรกำพลพวกคนธรรพ์ ก็หมายมั่นพันผูกว่าลูกเลี้ยง
เห็นเข้านอกออกในนางไม่ถือ ยิ่งฟุ้งเฟื่องเลื่องลือออกชื่อเสียง
ต่างชวนชอบนอบน้อมด้วยพร้อมเพรียง นางแม่เลี้ยงจึ่งปรึกษาเสนาใน
อันองค์พระมังคลาเจ้าฝาหรั่ง เสียเวียงวังลังกามาอาศัย
เป็นลูกเราก็รักรู้จักใจ จะมอบให้ว่าขานการพารา
ด้วยตัวเราเฒ่าแก่แต่จะม้วย เธอได้ช่วยชุบเลี้ยงไม่เดียงสา
ด้วยซื่อตรงทรงธรรม์ไม่ฉันทา พวกเสนาใครจะเห็นเป็นอย่างไร
พวกขุนนางต่างยอมเห็นพร้อมพรั่ง ควรแต่งตั้งมังคลาอัชฌาสัย
นางชื่นชมสมประสงค์จำนงใจ จึ่งสั่งให้โหราหาฤกษ์ดี
ภิเษกหน่อวรนาถชาติกษัตริย์ ผ่านสมบัติบำรุงชาวกรุงศรี
ทรงสัจธรรม์กรุณาประชาชี ปิ่นโมลีโลกเฉลิมเป็นเจิมจอม
ก่อตึกใหญ่ให้พระสังฆราช เป็นเอกบาทหลวงสบายค่อยหายผอม
แขกฝรั่งอังกฤษเป็นศิษย์พร้อม ตั้งเกลี้ยกล่อมรอมพลหาคนดี ฯ
จะกล่าวถึงพระวลายุดาราช อุปราชลังกาครูพาหนี
แปลงเป็นพราหมณ์ตามเขาชาวบุรี ครั้นถึงพิธีถีบชิงช้ายัมพาวาย
กับเพื่อนพราหมณ์สามคนล้วนหนุ่มรุ่น ชื่อพิรุณเภรินกระสินธุ์สหาย
ไปโบสถ์พราหมณ์ตามวิสัยไหว้นารายณ์ ทั้งหญิงชายพร้อมพรั่งตั้งพิธี
โปรยข้าวตอกดอกไม้ที่ในโบสถ์ ด้วยมาโนชน้อมประณตบทศรี
เห็นนางงามยามรุ่นบุญจารี ลูกเศรษฐีแลมาปะตากัน
พระวลาตาแลทำแบหัตถ์ นางแจ้งอรรถหยิบหมากมาจากขัน
วางแล้วแลแบมือกระพือควัน ต่างผูกพันพิสมัยนัยนา
พระปิดเนตรเหตุจะถามถึงนามบ้าน นางตั้งพานขันน้ำทำปริศนา
ครั้นเสร็จกิจพิธีต่างลีลา พระกลับมาถิ่นฐานรำคาญใจ
จึงไปเรือนเพื่อนพราหมณ์สามสหาย บอกอุบายพรายแพร่งแถลงไข
เหมือนทำใบ้ไต่ถามบอกความใน ว่าบ้านใกล้นัทีมีสะพาน
รู้จักนางบ้างหรือเจ้าจงเล่าแจ้ง จะแอบแฝงฝากรักสมัครสมาน
ฝ่ายสามพราหมณ์ห้ามเห็นไม่เป็นการ ตรงนั้นบ้านท่านเศรษฐีมั่งมีนัก
บุญจารีที่นั่งแอบหลังแม่ เราก็แลเห็นอยู่เคยรู้จัก
บ้านเขาใหญ่ไพร่ล้อมอยู่พร้อมพรัก จะลอบลักลึกซึ้งไม่ถึงนาง ฯ
พระรู้แจ้งแหล่งหลักรู้จักชื่อ เห็นสุดมือมีสมบัติเราขัดขวาง
กลับมาตึกนึกหมายเสียดายนาง จะทำอย่างไรหนอคิดท้อใจ
พอจวนเย็นเจนธนูครูมาถึง พูดจาจึงบอกแจ้งแถลงไข
ให้รู้ความตามประสงค์จำนงใน ได้บอกใบ้ใช้ปัญญาน่าเสียดาย
เจนธนูรู้เหตุว่าเศรษฐี เขามั่งมีแม้นได้สมอารมณ์หมาย
ได้พึ่งทรัพย์ยับยั้งพอตั้งกาย ถึงมากมายมันระวังก็ช่างมัน
จะพาไปให้ถึงเหมือนหนึ่งนึก วันนี้ดึกเดือนบ่ายจะผายผัน
แล้วอวยพรสอนวิชาสารพัน ที่สำคัญเข้าออกบอกอุบาย ฯ
พระวลายุดาได้ไสยเวท แสนวิเศษสมจิตที่คิดหมาย
จึ่งชำระสระสนานสำราญกาย พอเดือนบ่ายได้ฤกษ์เบิกบัตรพลี
เจนธนูครูพาวลาเสด็จ ไม่ขามเข็ดเข้าบ้านท่านเศรษฐี
ขึ้นตึกค้นจนทั่วด้วยตัวดี เห็นสาวรุ่นบุญจารีนอนที่เตียง
พอพบเห็นเจนธนูครูก็กลับ คนยังหลับเงียบเชียบไม่เกรียบเสียง
วลายุดาฝรั่งขึ้นนั่งเคียง แสงตะเกียงแก้วสว่างกระจ่างโคม
พินิจนางช่างแฉล้มเหมือนแย้มยิ้ม ดูนุ่มนิ่มแน่งน้อยแช่มช้อยโฉม
ยังครัดเคร่งเปล่งปลั่งกำลังโลม เมื่อพบนางอย่างจะโน้มเสน่ห์ใน
ยามเจ้าตื่นชื่นชมก็คมขำ เมื่อหลับล้ำเลขาจะหาไหน
พลางสวมสอดกอดจูบโลมลูบไล้ นางหวาดไหวหวีดฟื้นกลับตื่นนอน
เห็นพระวลายุดาจำหน้าแน่ ชำเลืองแลหลีกกายสายสมร
พระอิงแนบแอบอุ้มกอดกุมกร นางคมค้อนขวยเขินสะเทิ้นใจ
นี่อยู่อยู่จู่มาเวลาค่ำ มิหนำซ้ำลูบจับทั้งหลับใหล
ยังไม่วางช่างไม่เก้อเอออะไร เดี๋ยวก็ได้ร้องบอกเขาดอกคะ
โอ้เนื้ออุ่นบุญจารีของพี่เอ๋ย เป็นบุญเคยวาสนาให้มาปะ
เมื่อเข้าไปในโบสถ์สมโภชพระ เหมือนเจ้าจะรับรักจึงหักอาย
อุตส่าห์มาหาน้องในห้องตึก ใจก็นึกว่าจะสมอารมณ์หมาย
แม่ปลื้มใจไม่เอ็นดูก็สู้ตาย ตามแต่สายสุดสวาทเถิดชาตินี้
ถึงไม่ร้องน้องจะฆ่าด้วยอาวุธ ไม่ม้วยมุดก็ไม่อางขนางหนี
เมื่อไหนไหนไม่ตลอดรอดชีวี ก็ตามทีเถิดจะกอดจนวอดวาย
พลางโลมลูบจูบซ้ำว่ากรรมเอ๋ย ไม่อิ่มเลยเหลือจะหักให้รักหาย
อุ้มโอบแอบแนบนางเชยปรางซ้าย แล้วก็ย้ายจูบขวาว่ายาใจ
นางบ่นว่าน่าเบื่อทำเหลือล้ำ จนแก้มช้ำกรรมเอ๋ยกรรมจะทำไฉน
หยุดเถิดคะจะขอถามอย่าลามไป เธอชื่อไรใคร่รู้จักศักดิ์ตระกูล
ฉันเป็นหญิงสิ่งสำหรับอัประยศ เพราะชายปลดเปลื้องไว้แล้วไปสูญ
จงแจ้งนามตามวงศ์พงศ์ประยูร อนุกูลให้ตลอดอย่าทอดทิ้ง ฯ
พระว่าพี่นี้ก็แสนยากแค้นนัก ต้องลักรักลอบกอดแม่ยอดหญิง
จะพรายแพร่งแจ้งความแต่ตามจริง พี่อยู่สิงหลฝรั่งเมืองลังกา
ร่วมภิเษกเอกองค์อุปราช เฉลิมบาทบทเรศพระเชษฐา
แล้วเล่าความตามเรื่องพลัดเมืองมา เที่ยวตามหาก็ไม่พบประสบกัน
มาเห็นนุชสุดสวาทฉลาดแหลม โฉมแฉล้มแก้มคางดั่งนางสวรรค์
ทั้งรักพักตร์รักปัญญาสารพัน เหมือนน้องลั่นศรรักมาปักทรวง
ไปลับนางกลางคืนสะอื้นอก เหมือนหนึ่งยกเมรุไกรไศลหลวง
ไม่เห็นใครในแผ่นดินสิ้นทั้งปวง จะเด็ดดวงดอกฟ้าให้ยาใจ
จึ่งลอบมาหาเจ้าเยาวลักษณ์ เพราะห้ามรักหักรักหักไม่ไหว
ได้กอดเกยเชยประโลมโฉมวิไล เพราะรักใคร่ใจจริงทุกสิ่งอัน
พอพบปะพระเชษฐานัดดาแล้ว จะรับแก้วกลอยใจไปไอศวรรย์
ได้ครองคู่ชูชื่นทุกคืนวัน ไม่ทิ้งขวัญเนตรน้องให้หมองใจ ฯ
นางฟังคำร่ำเล่าเศร้าสลด ซบกำสรดโศกาน้ำตาไหล
ไม่พูดจาว่าขานประการใด สะอื้นไห้ฮักฮักซบพักตรา
พระสอดกรช้อนโฉมประโลมปลอบ เจ้างามประกอบแก้วเนตรของเชษฐา
อย่าร้องไห้ไปเลยเงยพักตรา ช่วยพูดจาชี้แจงให้แจ้งใจ
หรือเห็นพี่นี้ยากมาฝากรัก จะขายพักตร์พวกพ้องพี่น้องไฉน
จะปกปิดคิดอ่านประการใด จะตามใจไม่ขัดอัธยา ฯ
นางนบนอบตอบคำว่ากรรมน้อง ที่จะต้องสิ้นชาติวาสนา
ด้วยสัจจังตั้งใจแต่ไรมา ถ้าแม้นว่าผัวมีเหมือนชีวัน
จะไปไหนไปด้วยจนม้วยมอด แม้นผัวทอดทิ้งหย่าจะอาสัญ
เดี๋ยวนี้พระจะต้องไปเสียไกลกัน อันน้องนี้ชีวันจะบรรลัย
พลางนอบนบซบสะอื้นไม่ฝืนพักตร์ พระแสนรักรับขวัญอย่าหวั่นไหว
เจ้างามนามงามจริตงามจิตใจ จะหาไหนได้เหมือนน้องละอองนวล
อันชาตินี้มิตายไม่วายรัก จะเฝ้าฟักฟูมประคองครองสงวน
ไม่ทอดทิ้งมิ่งขวัญให้รัญจวน อย่าหมองนวลนึกหมายจะวายปราณ
แต่ครั้งนี้พี่ยาจะจากน้อง ด้วยจะต้องตามหาเชษฐาหลาน
ไม่เลยละจะให้สัจปัฏิญาณ พอเสร็จการแล้วจะกลับมารับน้อง
ถึงเดี๋ยวนี้พี่มาจูบโลมลูบไล้ เจ้าก็ไม่เสียตัวถึงมัวหมอง
จะผ่อนตามทรามสงวนนวลละออง ให้น้องครองสัจจังเหมือนดังใจ
แม้นสำเร็จเสร็จสมอารมณ์พี่ น้องไม่มีที่สนิทพิสมัย
จะหาผู้สู่ขอคิดต่อไป นี่จนใจจำลาสุดาจร ฯ
นางฟังสั่งดังจะดิ้นสิ้นชีวิต ดังกรดกริชตรึงทรวงดวงสมร
เข้าหยิกข่วนหวนแค้นด้วยแสนงอน สะอื้นอ้อนข้อนอุราแล้วพาที