Mwongozo wa chozi la heri

MWONGOZO WA CHOZI LA HERI.
  
  1. NAMNA YA KUUTUMIA MWONGOZO HUU  
 Mwongozo huu unanuiwa kumwonqoza mwanafunzi ili kuilewa vyema pamoja no kuelewa uliopo  kwenye Riwaya. Hata hivyo ni muhirnu mwanafuzi aisome Riwaya kwanza kabla ya kuutumia mwongozo  huu.  
 Pia ni vizuri mwanafunzi kuisoma na kuielewa Riwaya hata kama ni mara tatu, kabla ya kuujjbu mtihani  wake mwisho wa Sekondari(KCSE). Mwongozo huu ni maoni ya waandishi kulingana na jinsi walivyoifiki  Riwaya hii, wenyewe. Mwanafunzi anahimizwa kuzua maoni ziada kuhusu masuala waliyozungumzia  waandishi huku jaribu kuyaoanisha na hali halisi katika eneo alirnotok, :,nchini, barani au kwingineko  ulimwenguni ambapo maudhw yanayojadiliwa yanajitokeza. Kuna maelezo kuhusu uliotumika kwenye  jalada, Ufaafu wa anwani, rnuhtasari wa sura(msukomtiririko) ,dhamira ya mwandishi, maudhui, sifa za  wahusika, fani na Maswali ya marudio. Haya yote yanalenga kumhamasisha mwanafunzi kuielewa  vyema Piwaya  
Chozi la Heri. Ni muhimu kwa mwanafunzi kuelewa rntlririko wa Riwaya kwa undani ili kuweza kuelewa  ujumbe wa mwandishi na mbinu anazotumia kuubainisha ujumbe huo. Fahamu kuwa iwapo  mwanafunzi atauelewa mtiririko wa kazi hus ka hatatatizika wakati wa kuyajibu maswali, akakanganva  matukio au 'kubuni' matukio ambayo hayamo Riwayant.  
 Katika sehemu ya mwisho, waandishi wametoa mifano ya maswali pamoja na mifano ya majibu  mwafaka. Mwanafuntl ajibidiishe ili kuwa na uzoefu  
wa kuyajibu maswali atakayo ulizwa na mtahini katika mitihani ya karatasi ya 3 tatu  1023.  
Mwalimu mtayarishi, Peter Kamau Macharia.  
Shukrani  
  
Mwandishi  
Assumpta K.Matei ni mwandishi wa kike. Ni mtafiti na mwalimu mwenye tajriba pana katika ufundishaji  wa lugha na fasihi ya Kiswahili katika shule za upili na vyuo vikuu. Kati ya taasisi alizowahi kufundisha ni  Kenya High School na  
CUEA. Ameshiriki katika majopo mbalimbali ya ukuzaji, utekelezaji na tathmmi ya mitaala. Hivi sasa ni  afisa katika  
Wizara ya Elimu, kitengo kinachoshughulikia tathmini ya mitaala. Miongoni mwa kazi alizoziandika ni  Fani ya Fasihi  
Simulizi.  

CHOZI LA HERI 
  
JALADA  
Jalada la Riwaya ya Chozi la Heri ni tokeo la usanii wake , Robert Kambo. Katika upande wa mbele  sehemu ya juu, mna rangi ya kijani kibichi iliyokolea. Maana ya rangi hii ni uhai na rutuba. Riwayani  yamo maeneo yaliyo na rutuba yanayotoa mazao mengi. Katika eneo la Msitu wa Heri alikoishi Ridhaa  kwa miongo mitano, mwanzoni kulikuwa kama jangwa la Kalahari lakini Ridhaa alihakikisha kuwa kijiji hiki kimepata maji ya mabomba hadi eneo zima likatwaa  rangi ya chanikiwiti. Miti mingi kama Miambakofi, mivule na miti mingine kapandwa. Maeneo mengme  yaliyokuwa na rutuba ni kama  
 Msitu wa Mamba. Watu waliogura makwao walipohamia hapa walikata miti na kupanda vyakula kama  mahindi ambayo yalifanya vizuri mno.  
Ndam ya rangi hii mna anwani ya kazi iliyoandikwa kwa rangi nyeupe. Kawaida rangi hii huashiria amani.  Licha ya mambo kuwaendea vibaya wahusika wengi riwayani, hatimaye mna amani ya kudumu.  
Jina lake mwandishi liko maeneo yayo hayo na limeandikwa kwa rangi ya manjano. Rangi hii huashira  ukomavu. Mwandishi wa riwaya hii ni mwenye tajriba pana. Amekomaa katika uandishi wa kazi za fasihi.  Masuala anayoyaangazia ni yale yanayoiathiri jamii yake. Ametumia mtindo unaoashiria upeo wa  ukomavu wake.  
 Upande wa chini wa jalada la riwaya hii mna mchoro wa jicho. Jicho hili linadondokwa na chozi. Ndani ya  chozi mna watu watatu(mmoja wa kike na wawili wa kiume). Inahalisi kuwa watu hawa watatu ni Umu,  Dick na Mwaliko. Walifurahl mno walipokutana wote katika hoteli ya Majaliwa. Riwayani, Umu na Dick  walikimbia wote kwa pamoja na wakamkumbatia ndugu yao Mwaliko na huku wakaanza kulia na  kutokwa na machozi ya farajaheri.  
 
4.UFAAFU WA ANWANI  
Anwani ya Riwaya hii ni Chozi la Heri.  
 Kwa mujibu wa kamusi ya karne ya 21, CHOZI ni tone la maji au uowevu linalotoka machoni ambalo  aghalabu hutokea mtu anapolia, kufurahi au moshi unapoingia machoni. Nalo jina  
 HERI lina maana tatu 1 Ni kuwepo kwa amani, utulivu na usalama 2Ni hali ya kupata Baraka na mafanikio  3 Ni afadhali. Maneno haya yanapotumika pamoja tunapata maana iliyo na undani zaidi kuliko jina  likitumika peke yake.  
 Kwa hivyo, chozi la heri ni chozi ambalo linatoka wakati mhusika fulani amepata amani, utulivu na  usalama. Chozi kwisha kupata baraka na mafanikio. Maana nyingine ni kuwa chozi hili linaonekana ni chozi (la)  afadhaliboranafuu.  
 Kwa kujikita katika maana mbalimbali yanayojitokeza wakati maneno hayo mawili yamewekwa pamoja,  matukio yafuatayo yanaafiki ufaafu wa CHOZI LA HERI.  
 i)Mwandishi anatuleza kuwa Ridhaa alipokwenda shuleni siku ya kwanza alitengwa na wenzake kwani  hawakuta ashiriki michezo yao. Kijana mmoja mchokozi alimwita 'mfuata mvua' aliyekuja kuwashinda  katika mitihani yote. Ridhaa alifululiza nyumbani na kujitupa mchangani na kulia kwa kite na shake.  Mamake alimliwaza na kumhakikishia kumwona mwalimu keshoye. Tangu siku hii, huu ukawa ndio  mwanzo wa maisha ya heri kwa Ridhaa kwani baada ya mwalimu kuzungumza na wanafunzi umuhimu  wa kuishi pamoja kwa mshikamano, Ridhaa alipea kwenye anga ya elimu hadi kufikia kilelecha cha elimu  na kuhitimu kama daktari.
 ii)Ridhaa alipotoka kwenye Msitu wa Mamba alijiona nafuu kwani wapwa zake- Lime na Mwanaheri  walikuwa wamepata matibabu. Dadake Subira alitibiwa akapona. Mwamu wake  
 Kaizari amepona donda lililosababishwa na kuwatazama mabinti zake wakitendewa ukaini(kubakwa) na  Vijana wenzao.  
Ridhaa anajua kuwa Kaizari ni afadhali kwa sababu hakuna aliyemtenga na mmoja kati ya jamaa zake.  Ridhaa anapomfikiria Kaizari anajiambia heri nusu Shari kuliko Shari kamili. 
 iii)Ridhaa aliposikia sauti ya kike ikitangaza, tangazo lile lilimrudiSha katika mandhari yake ya sasa.  Alijaribu kuangaza macho yake aone anakoenda lakini macho yalijaa uzito wa machozi ambayo alikuwa  ameyaacha yamchome na kutiririka yatakavyo.  
iv)Wakati Ridhaa alimkazia macho Mwangeka-waka  
 Mwangeka alikuwa akijiuliza iwapo babake amekuwa mweh kwa kukosa kushirikiana na majirani  kuchimba kaburi kuyazl ka majivu- matone mazito ya machozi yalitunga machor mwake Mwangeka.  Akayaacha yamdondoke na kumcharaz, yatakavyo. Uvuguvugu uliotokana na mwanguko wa macho:  
 haya uliulainisha moyo wake, ukampa amani kidogo. Moy wake ukajaa utulivu sasa kwa kujua kuwa  wino wa Mung haufutiki.  
v)Wakati Ridhaa alikuwa akimsimulia Mwangeka misib(  
 iliyomwandama tangu siku alipoondoka kwenda kuwel" amani Mashariki ya Kati, Ridhaa alisita  akajipagusa kijash(  
 kilichokuwa kimetunga kipajini mwake kisha akatoa kitambm mfukoni na kuyafuta machozi yaliyokuwa  yameanza kumpo fusha. Uk 48  
vi)Mwangeka alipokuwa ameketi mkabala na kidimbwi che kuogelea, mawazo yake yalikuwa kule mbali  alikoanzia  
Akawa anakumbuka changamoto za ukauji wake. Akawa kumbuka wanuna wake. Alipomkumbuka  Annatila(Tila) mwili ulimzizima kidogo akatabasamu kisha tone moto la choz:  
likamdondoka.  
vii)Katika Msitu wa Simba kulikuwa na maelfu watu waliogura makwao. Kati ya familia zilizoguria humu  ni familia ya Bwana  
 Kangata. Kwa Kangata na mkewe Ndarine, hapa palikuwa afadhali kwani hawakuwa na pa kwenda kwa  kuwa hata kule walikokuwa wakiishi awali hakukuwa kwao. Uk 57   
viii)Wakati Dick walikutana kisadfa na Umu katika uwanja wa ndege,  walikumbatiana kwa furaha. Machozi yaliwadondoka wote wawili na wakawa wanalia kimyakimya.  Walijua fika kuwa jaala ilikuwa imewakutanisha na kwamba hawatawahi kutengana tena. Maisha sasa  yalianza kuwa ya heri kwao. 
ix)Baada ya miaka kumi ya kuuza dawa za kulevya, Dick alifaulu hatimaye kujinasua kutoka kwa kucha za  mwajiri wake. Alianza biashara yake mwenyewe ya kuuza vifaa wa umeme. Sasa akaanza kujitegemea  kwa kuwa amejiajiri.  
Alikuwa ameufungua ukurasa mpya katika maisha yake.  
Maisha yake sasa ni ya heri.  
X)Wakati Neema na Mwangemi walikabidhiwa mtoto wao wa kupanga na Mtawa Annastacia, Mwaliko  alimkumbatia Neema na kumwita mama na kumwahidi kuwa ataenda naye. Neema alidondokwa na  chozi la furaha na kumkumbatia Mwaliko kwa mapenzi ya mama mzazi. Hili lilikuwa ni chozi la heri kwa Neema.  
xi)Dick alimweleza Umu kuwa siku waliokutana katika uwanja wa ndege na wakasafiri pamoja, hiyo  ndiyo ilikuwa siku ya heri Zaidi kwake. Nasaha alizopewa na IJmu zilimfunza thamani ya maisha. Kisadfa,  huu ndio wakati Dick alikuwa ameamua kubadilisha maisha na kuishi maisha mapya yasiyokuwa ya  kuvunja sheria.  
Xii)Dick aliposimulia namna wazazi wake wapya pamoja na  
 Umu walivyomfaa maishani, kila mmoja katika familia hii alijil. Bila shaka yalikuwa machozi y    
xiii)Baada ya Mwaliko kujitambulisha kwa Umu na Dick, umu na Dick hawakungojea amalize. Walikimbia  wote wakamkUmbatia ndugu yao, wakaanza kulia huku wakiliwazana. Haya yalikuwa machozi ya furaha  kwao kwa kupatana tena wote wakiwa hai. Kwa kweli kila mmoja alitokwa na chozi la heri.  
xiv)Mwaliko alimwambia babake kuwa kuja katika hoteli ya  
 Majaliwa kuliwaletea heri kwa kuwa familia yao sasa imepanuka. Sasa amekutana na watu aliokuwa tu  anasikia wakitajwa. Maisha sasa ni afadhali.  
xv)Dick alitoa shukrani tele kwa Umu kwa kuwa alimpa matumaini kuwa siku moja watampata ndugu  yao Mwaliko. Mwaliko hata anapomtazama Umu, macho yake yakiwa yamefunikwa na vidimbwi vya  machozi, anajua kuwa familia yao imerudiana japo katika mazingira tofauti.  
 xvi)Siku ambayo Mwangeka alimwoa Apondi ilikuwa siku ya heri kwake kwani alimwaga chozi la heri. Tunaelezwa kuwa, Ridhaa alijua kuwa wakati ndio mwamuzi, ipo siku atakapotokeza hurulaini wake 
 Mwangeka. Ataifungua kufuli kubwa iliyoufunga moyo wake na hiyo itakuwa siku ya kumwaga chozi la heri.  
Mbunda Msokile(1992:206) anasema kuwa msuko ni mtiririko  
au mfuatano wa matukio yanayosimuliwa kutoka mwanzo  
hadi mwisho. Hapa tutaangazia matukio katika kila sura  
  
SURA YA KWANZA  
 Sura hii inapoanza, Ridhaa alikuwa amesimama kwa maumi-vu makali huku mikono kairudisha nyuma ya  mgongo wake uliopinda kwa uchungu. Amelitazama wingu la moshi ambalo linamkumbusha ukiwa  aliozaliwa nao na ambao anahofia kuwa angeishi na kuzikwa nao. Alipogeuka alitazamana ana kwa ana  na moto ambao uliteketeza jumba lake la kifahari. Walioangamia mie ndani ni Terry (mkewe  Ridhaa),bintiye Tila, Mkewe Mwangeka(Lily) na mjukuu wake Becky. Tukio hill linamkumbusha mambo  kadha yaliyotokea hapo awali yakiwemo mlio wa kereng'ende na bundi usiku wa kuamkia siku hii ya  kiyama. Milio hii ilimtia kiwewe zaidi kwani bundi hawakuwa wageni wa kawaida katika janibu hizi.  Alikumbuka akimwambia Terry kuwa milio hii ni kama mbiu ya mgambo ambayo ikilia huenda kukawa  na jambo. Terry ambaye kawaida yake ni mcheshi hakunyamaza ball alimwambia Ridhaa kuwa kwake  lazima kila jambo liwe na kiini. Terry alishangaa ni vipi daktari mzima alikuja kujishughulisha na mambo  ya ushirikina. Terry anamkumbusha mmewe kuwa aliwahi kumwambia kuwa ni vizuri kuiacha mielekeo  ya kijadi ambayo huyafifilisha maendeleo. Anazidi kumuuliza hata iwapo jambo likawa atafanya nini?  Ndipo Terry anamjuvya kuwa la muhimu ni kumlaani shetani kwani Iiandikwalo ndilo liwalo.  Mazungumzo haya baina ya Terry na mmewe Ridhaa yalikuwa ya mwisho kabisa kutokea Terry akiwa  hai. Ridhaa sasa anajutia kuwa angelijua angelitumia kila sekunde za uhai zilizokuwa zimesalia kumuuliza  mkewe maswali ambayo sasa yameivamia akili yake. Machozi yalifulika machoni mwake na kuulemaza  uwezo wake wa kuona na ndipo moyo wake ukamwonya dhidi ya II CHOZI LA HERI tabia yake ya kike ya kulia pindi tu akumbwapo na vizingiti ambavyo ni kawaida ya maisha.  Aliyakumbuka maneno ya marehemu mamake kuwa machozi ya mwanamme hayapaswi kuonekana  mbele ya majabali ya maisha. Siku hii Ridha hakujali la mama wala la baba; alijiskia kama mpigana  masumbwi aliyebwagwa na kufululiziwa makonde bila mwombezi. Alisalimu amri na kuyaacha machozi  yamvamie yatakavyo. Katika mito ya machozi ndipo alileta kumbukumbu ya mambo yalivyokuwa usiku  ambao uliyatia giza maisha yake. Anakumbuka mayowe ambapo mwenye kuyapiga alimsihi Mzee Kedi asiwauwe kwani wao ni majirani wake. Akamsihi asiwadhuru wanawe wala mume wake.  Baada ya mayowe haya ndipo alisikia mlipuko mkubwa kisha akashikwa na uziwi wa muda uliofuatwa na  sauti nyingine ya Mkewe "Yamekwisha". Kumbukumbu hii ilimpa kuzimia na alipozinduka alijipata kalala  kando ya gofu la jumba lake lililokuwa linafuka moshi. Alijikongoja hadi kwenye kwenye shamba  lililokuwa kando ya nyumba yake alipopaaza sauti na kusema " Familia yangu na mali yote hii kuteketea  kwa siku moja?  
Aliporudi kulikokuwa sebule ndipo alikumbuka kuwa Mwangeka (kifungua mimba) wake alizaliwa kwenye chumba hiki miaka thelathinl iliyopita. Alishangaa  ni vipi Mwangeka aliweza kunusirika mkasa huu na ndipo akawaza kuwa wadhifa aliyopewa kwenda  Mashariki ya Kati kudumisha amani ulitokea kuwa wongofu wake. Katika kumbukumbu zake  anaukumbuka mjadala mkali baina yake na bintiye Tila kuhusu mafanikio ya baada ya uhuru. Hakuna  aliyethubu kuuchangia kwani masuala ya sheria Tila alikuwa ameyamu d e i kweli. Tila anamuuliza babake maswali magumt ambayo yanamsawiri Mwafrika alivyonyanyaswa na  tabaka le juu lililojilimbikizia mali baada ya mzungu kuondoka, likabaki likiukomaza ukoloni mambo leo.  Mwafrika alibaki pasi na chochote cha kumiliki. Tila anasisitiza kuwa wao ni wategemezi si kwa lishe tu, bali pia kwa ajira. Na kazi  zenyewe ni vibarua vya kijungu jiko. Tila alishangaa ni kwa nini wao hawajaanza kujisagia kahawa au chai  yao. Haihalisi mbegu ziwe zetu, tulikuze zao lenyewe kisha kumpelekea mwingine kwenye viwanda  vyake alisage kisha kuja kutuuzia hiyo kahawa au chai kwa bei ya kukatisha tamaa alisisitiza Tila. Ridhaa  alikubaliana na mtazamo wa Tila kwani mstakabali wao wa ukuaji kiuchumi uligonga mwamba wakati  sheria ya mkoloni ilimpa mzungu kibali cha kumiliki mashamba katika sehemu zinazotoa mazao mengi.  Mwafrika akabaki aidha kuwa kibarua au skwota ambaye maisha yake yalitegemea utashj wa mzungu.  Wafrika ambao walibahatika kupata makao yao binafsi walipata sehemu ambazo hazingeweza kutoa  mazao mengi, wakawa wakulima wadogo wadogo, maskini wasio na ardhi. Ridhaa anamkumbuka baba  Msubili alivyokuwa akisema kuwa jamii yao iligeuka kuwa hazina ya wafanyakazi ambamo Wazungu  wangeamua kuchukua vibarua kupalilia mazao yao.  
Ridhaa hakuwa mkaazi asilia wa Msitu wa Heri. Alikuwa Tuata mvua kama walivoitwa walowezi na wenyeji kindakindaki. Ridhaa anasema kuwa hakupachagua  mahali hapa ila majaliwa yalitaka awe hapo. Babake alikuwa na wake kumi na wawili. Wake hawa  walijaliwa na wana wa kiume ishirini na ndipo ardhi ya mzee Mwimo Msubili ikawa haitoshi kuwalea  madume hawa lligawanywa m na ikamwia vigumu Mzee Mwimo kuwalisha wana hawa kwani ardhi yake ilitoa zao dogo. Katika ardhi ya  Mzee Mwimo mlizuka uhasama, migogoro na uhitaji mkubwa. Jambo hili limfanya mzee mwimo  kuwahamishia wake wawili wa mwisho Msitu via Heri au Ughaishu kama walivyopaita wenyeji. Siku hizo ilikuwa rahisi mtu kuwa na shamba mahali kokote katika eneo lililomilikivia na kabila lake kwani umiliki  wa mashamba ulitegemea bidii ya mtu. Mamake Ridhaa alikuwa mke wa mwisho wa Mzee Mwimo.  Ridhaa alikuwa mwenye umri wa miaka kumi walipohamia Mlima via Heri na alikuwa bado CHOZI LA  HERI  hajaanza shule. Walipowasili humu hamkuwa na wakaazi wengi na ilimchukua muda kuzoeana na  watoto wa majirani ambao waliwaona Ridhaa na nduguze kama waliokuja kuuvuruga utulivu wao.  Ridhaa alipowazia kuhusu jambo hill alielewa fika kuwa hali hii ilizuliwa na wakoloni na kuwarithisha  Waafrika. Baba yake, Mwimo Msubili alikwisha kumwambia kabla ya miaka ya Hamsini umiliki wa  kibinafsi wa ardhi haukusisitizwa katika jamii yao. Watu walitangama-na vyema. Familia zilizotoka  kwengine ziliishi miongoni mwao pasi uhasama. Sera mpya ya mkoloni kujumuisha pamoja ardhi  iiiyomilikiwa na mtu binafsi na kuuidhinisha umiliki huu kwa hatimiliki, ilivuruga mshikamano wa kijamii.  Sera hii mpya ya umilikaji wa ardhi ilimaanisha kwamba wale walio-kosa pesa za kununulia mashamba  wangekosa mahali pa kuishi. Wale waliobahatika kuwa na pesa za kununulia mashamba daima  walichukuliwa kama wageni wasiopasa kuaminiwa. Ridhaa alikuwa kati ya waathiriwa wa hali hii kwani  alitengwa na wenzake siku ya kwanza shuleni katika michezo mbalimbali. Alichokozwa na mwanafunzi  mmoja aliyemwita 'mfuata mvua' na kumwambia hakutaka kucheza naye kwani alikuja kuwashinda  katika mitihani yote. Jambo hili lilimfanya Ridhaa kulia kwa kite na kumwambia mamake kuwa hangerudi shuleni tena. Mamake  alimwambia ni vyema kujifunza kuishi na wenzake bila kujali tofauti za kiukoo na nasaba. Mamake  Ridhaa alizungumza na mwalimu naye mwalimu akazungumza na wanafunzi na kuwasisitizia umuhimu  wa kuishi pamoja kwa mshikamano. Huu ukawa ndio mwanzo wa maisha ya heri kwa Ridhaa. Ridhaa  alifanya vyema masomoni na kufikia kilelecha cha ufanisi alipohitimu kama daktari. Baadaye aliasi  ukapera na akafunga ndoa naye Terry. Alijaliwa na wana ambao waliangamia isipokuwa  
 Mwangeka. Ridhaa anashangaa ni kwa nini Mzee Kedi alimgeuka kwani ndiye aliyemsaidia kupata  shamba hilo lake.  
 Familia zote mbili zilikuwa na mlahaka mwema. Ridhaa ameyafanya mengi mazuri kikijini hadi kikaacha  kuitwa Kalahari. Ikawaje aliowatendea hisani wamelipa kwa madhila?  
 lweje watu waliokula na kunywa pamoja ndio waliomlipulia aila na kuyasambaratisha maisha yake?  Haya maswali yasiyo na majibu yalimsumbua akilini mwake. Alipowaza alianza kuelewa sababu ya  vikaratasi kuenezwa kila mahali vikiwatahadharisha kuwa mna gharika baada ya kutawazwa kwa 
 Musumbi- kiongozi mpya. Anaelewa sababu ya jirani kuacha kumtembelea kwake kwa ghafla. Anaelewa  sababu ya mke wa jirani kulalamika kuhusu kuuzwa kwa mashamba ya wenyeji kwa wageni. Alielewa  kuwa alikuwa mgeni wala si mwenyeji hata baada ya kuishi pale miongo mitano. Katika usingizi  alikumbuka habari iliyosomwa katika runinga miaka miinne iliyopita. Habari ilisema kuwa matrekta ya  Baraza ya jiji yalitekeleza amri ya Bwana Mkubwa ambayo ilikuwa ni kwabomoa majumba ishirini katika  mtaa wa kifari wa Tonon 
Okeni. Ridhaa alitazama picha za majumba yake matatu kwenye mulishi wa runinga yakibomolewa. Majumba haya sasa yamegeuka udongo. Pigo hili la pili  aliliona kali zaidi.  
Alibaki akijiuliza maswali akishangaa ni upi utakuwa mstakabali wake, wa mwanawe Mwangeka na  Subira, dada yake  
Ridhaa aliyeishi maili kumi kutoka pale.  
Maswali:  
i)Eleza kwa kifupi hasara ya ukabila.  
ii)Ni mambo gani yalifuatia kutawazwa kwa Musumbi ?  
iii)Ni mambo gani yalimpata Ridhaa tangu walipohamia Msitu wa Heri?  
iv)Wataje, kisha utoe sifa za wahusika waliotajwa katika sura hii.  
v)Onyesha namna mbinu rejeshi ilivyotumiwa katika sura hii.  
  
SURA YA PILI  
 Ni siku kumi tangu kuondoka kwa Kaizari na wenzake na kujipata katika mazingira haya mageni. Si  mageni kwani ni mumo humo kwao kwani si ughaibuni wala nchi jirani. Pahali hapa ni kambi au  mabanda yaliyosongamana. Waliokuwa nacho na wachochole wote wako pamoja katika kambi hii. 
 Kuna kiasi fulani cha usawa. Japo wanasema kuwa wanadamu huwa sawa kifoni, kuna tofauti katika  mandhari wanamofia. Kuna wanaofia zahanati za kijijini na wapo wanaolala maumivu yao yakiwa  yamefishwa ganzi katika hospitali za kifahari huku wakiliwazwa na mashine. Kuna wengine ambao hufia  kwenye vitanda vya mwakisu vitongojini baada ya kupiga maji haramu(pombe haramu) kama nzi ambao  kufia dondani si hasara. Kuna tofauti pia mitindo ya mazishi na hata mavazi ya mwenda zake na wafiwa. Hata majenez yenyewe huhitilafiana.  Katika kambi la kina Kaizari mipaka ya kitabaka imebanwa.  
 Kwani, hata waliokuwa navyo sasa hivi wanang'ang'ania chakula haswa uji. Hata aliyekuwa waziri wa  Fedha miaka mitano iliyopita yumo katika kambi hii aking'ang'ania chakula na wenzake. Mvua kubwa  inanyesha na matone mazito kuwaangukia wanawe wakembe wa Ndugu Kaizari-Lime na Mwanaheri. Hana hata tambara duni la kuwafunikia. Ubavuni amelala mke wake Subira. Anaonekana  kuwa siye yule Subira wa awali kwani mwonekano wake ni wa kukatisha tamaa amevimba sana baada ya kutendewa unyama na binadamu wengine.  
 Kwa mbali anaonekana Ridhaa, akitafuna kitu fulani kinachofanana na mzizi-mwitu. Ni kinaya Daktari  mzima, Mkurugenzi mzima wa Wakfu wa Matibabu nchini kula mzizi!  
 Kaizari anaanza kusimulia yaliyojiri siku ile baada ya kutawazwa kwa kiongozi mpya. Anasema kuwa  baada ya kutawazwa kwa kiongozi mwanamke(wengine waliamini hafai kuongoza) mambo yaliharibika.  Watu wakashika silaha kUPigania uhuru wao, uhuru ambao walidai hawakupewa wakaupigania. Wakatoa kauli kuwa wanaume watatumikishwa kwa walivyofanywa enzi hizo katika  visakale vya jirani  
GO. Waliona kuwa kiongozi mwanamke atawarudisha pale walikotoka. Walikemea kusumbuliwa walikosumbuliwa kwa miongo mitatu sasa na Affirmative action  na a third should be Women. Walikerwa mno na suala Ia jinsia ya ki kuchipuza kila mara katika vikao vyao wakalamik' Y mwa mke kutetewa na vyombo vya habari na wapigania haki. Mwanaharakati mmoja kwa jina la Teitei akazidi  kusema kuwa mwanamke kuiongoza jamii nzima itakuwa kukivika kichwa cha kuku kilemba.  
 Bi. Shali alikanusha kauli ya Teitei na kusema kuwa, Mwekevu(kiongozi mwanamke) alijitosa katika siasa  na kuomba kura kama wanaume hao wapinzani wake, akastahimili vitisho na matusi kutoka kwa 
wanaume na kwa hivyo ushindi wake ni zao Ia bidii yake. Mradi wake wa kuchimba visima umewafaidi  raia kwenye maeneo kame.  
 Kaizari aliendelea kumweleza Ridhaa kuwa vita vilianza kati ya kundi lililokuwa linaunga mkono mwekevu na lililokuwa likiunga mkono mpinzani wake mwanamume. Vita vikacha 
Cha baina ya pande zote mbili. Kundi pinzani likidai kuwa haiwezekani mwanamke kushinda uchaguzi  huenda aliiba kura na wafuasi wake kuwanunua wanawake ambao ndio wapiga kura wengi. Kundi la  mwekevu lilisikika likisema kuwa wakati wa mabadiliko ni sasa na kuwa wanastahili kumpa Mwekevu nafasi. MijadaIa iliyozuka ilizidisha migogoro na hali ya taharuki ikatamalaki. Askari wakatumiwa  kudumisha usalama katika vijiji na mitaa. Muda si muda raia walianza kukimbizana na polisi. Katika  mchezo huu, watu wengi walipoteza maisha yao.  
 Wengine walipoona kuwa mambo yameharibika waliacha makwao na kukimbia. Mali walioacha nyuma  yaliteketezwa.  
Wakapoteza kila kitu. Wengine waliokuwa jasiri walipora maduka ya Kihindi, kiarabu na hata Waafrika  wenzao wakapora walichoweza kubeba kabla ya kupatana na mkono wa utawala.  
  
 Sura ya nchi ya Wahafidhina ikawa mpya. Misafara ya wakimbizi ikawa kwenye barabara na vichochoro  vya Wahafidhina.  
 Mizoga ya watu na wanyama, magofu ya majumba yaliyoteketezwa kwa moto na uharibifu wa mali na  mazingira ukashamiri.  
 Kaizari anakumbuka siku ya pili akiwa sebuleni na wanawe wakitazama runinga mara alisikia kuwa  hakuna amani bila kuheshimu mwanamume. Kilichofuatia ni mabarobaro waliobeba picha za mpinzani  aliyeshindwa na Mwekevu na wakaanza kughani mkarara uliokuwa ukisema Tawala Wahafidhina tawala,  Mwanzi wetu tawala Wahafidhina tawala.  
 Mara hali ilibadilika na wakayazingira magari barabarani na kuanza kuyawasha moto kana kwamba  wanayachoma mabiwi ya taka! Vikasikika vilio vya binadamu akiomba kuhurumiwa na binadamu kaini, lakini vilio havikusikika.  Magari yakawa yanawaka moto bila kujali binadamu waliokuwamo ndani. 
 Mmoja wa waliokuwa wakitekeleza unyama alisikika akiwaambia wapinzani wao wanyamaze kwani wao  ndio wamekuwa wakiwarudisha nyuma miaka yote hiyo kwa kuhadaiwa na Vishahada hivyo  wanavyopewa vyuoni. Alilalama kuwa wanafunzwa kukariri nadharia bila kuwazia umilisi na stadi za  kuwawezesha kujitegemea. Mtu ana digrii tatu na hata baada ya miaka kumi kazi hana.  
Vijana waliendelea kulamikia kupuuzwa kwao. Mate yame wakauka vinywani wakifunga barua za kutumia maombi ya Baadaye ving'ora vilisikika na askari wanaojulikana kama fanya fujo uone wakawa wanawinda vijana  hawa. Walimiminiwa risasi vifuani mwao na wote wakaiaga dunia kifo cha kishujaa kwani walijitolea  mhanga kupigania uhuru wa tatu. Kaizari alitokwa na machozi na kuwahurumia vijana hawa waliokufa  kifo walichoweza kukiepuka. Akaihurumia nchi yake ambayo ilielekea kushindwa kuwahakikishia  usalama watu wake. Baada ya siku nne kwa kina Kaizari kulibishwa hodi, mke wake Kaizari, Subira ndiye  alikwenda kuufungua, alisalimiwa kwa kofi kubwa kisha akaulizwa alikokuwa kidume chake kijoga.  Walisemekana kuwa wao ndio vikaragosi waliotumiwa na wasaliti wao kuendelea kuwafukarisha.  
Alikatwa mikato miwili ya Sime hata kabla hajajibu lolote, akazirai kwa uchungu. Kisha genge la  mabarobaro watano likawabaka mabinti wake Kaizari, Lime na Mwanaheri. Alijaribu kuwaokoa lakini  hakufaulu. Mahasimu hao wakaondoka baada ya kuutekeleza unyama huo bila kumgusa Kaizari, auguze  majeraha ya moyo. Alijizatiti na kuwapa wanawe na mke wake huduma ya kwanza. Punde si punde,  sauti ya jirani yao Tulia iliita ikiwataka kutoka iwapo walitaka kuishi.  
Tofauti na majirani wengine, Tulia alimsaidia Kaizari kufunganya na kumsindikiza hadi njia panda.  Alimkumbatia na kumwambia kuwa mwenyezi mungu ndiye hupanga na nguvu na mamlaka pia hutoka  kwake. Akamjuvya kuwa uongozi mpya umezua uhasama kati ya koo ambazo Zimeishi kwa amani kwa  karibu karne moja. Akamshauri aihamishe aila yake kwa muda kwa sababu ya usalama. Akamhakikishia  kuwa huo sio mwisho wa kuonana. Huu utakuwa mwanzo wa uzao wa jamii mpya isiyojua mipaka ya  kitabaka, jinsia na kikabila. Jirani alipompungia mkono, matwana ya abiria ilikuja nao wakaabiri. Ilikuwa  ikiendeshwa kwa kasi kana kwa inakimbizwa. Waliyashuhudia mengi katika safari hii ya shaka kama vile mabasi kuchomwa pamoja na  shehena zayo na hata mifyatuko ya risasi. Hatimaye, gari lilikwisha petroli ikawa sasa ni mtu na malaika  wake. Walijitoma msituni, kila mtu na aila yake. Walipata shida kwani chakula kilikuwa adimu. 
 Kulikuwa na changamoto ya maji safi ya kunywa. Walikata miti wakajenga vijumba ambavyo viliezekwa  kwa nyasi na kukandikwa kwa udongo. Wengi walipata homa ya matumbo na wengine kuyapoteza  maisha yao. Wakimbizi walizidi kuongezeka nayo hali ya maisha ikazidi kuwa ngumu. Idadi kubwa ya  wakimbizi ilifanya kuwe na vyoo vya kupeperushwa- yaani sandarusi ambazo hutumiwa kama misalani.  Siku za mwanzomwanzo Kaizari hakuweza kutumia misala hii, lakini alisalimu amri na kusema potelea  mbali, lisilo budi hutendwa. Lakini kutokana na tishio Ia maenezi ya kipindupindu aliwasihi kuchimba  misala kwa jina long drop. Tatizo la njaa pia lilishamiri kwani waliokuwa wamebahatika kubeba nafaka  chache walizitoa zikatumiwa na wote, zikaisha. Njaa ikawa inatishia kuwaangamiza wote, lazima  wafanye jambo.  
Asubuhi ya siku ya kumi na tano Selume(mke wa jirani yao aliyekuwa mpinzani mkuu wa Mwekevu)  
alipitia kwenye kibanda cha Ndugu Kaizari. Selume alikuja kuwaeleza kuwa alikuwa amesikia fununu  kuwa upo mradi wa kuwakwamua  
Wakimbizi kutokana na hali hii. Shirika la Makazi Bora, lilikuwa limejitolea kuja kuwajengea wakimbizi  nyumba bora.  
 Misikiti na makanisa yalikuwa yalikuwa yamekusanya vyakula ili kuwalisha wahasiliwa. Watu walijawa na  matumaini. Siku ya ishirini lori kubwa liliingia na watu wakakimbilia chakula kama watoto wafanyavyo.  Watu waligawiwa chakula na akina mama( wa Mother's union, woman's Guild na waliokuwa wamepakiwa nyuma ya lori hilo.  Msukumano ulianza hadi mlinda usalama mmoja alipojitokeza na kuwasihi kuweka usalama. Watu  wengine kama Mzee Kaumu walishangaa walipokuwa hawa wangwana wakati madhila haya  yalipowapata.  
 Kwa kuwa tabia ni ngozi, Bwana Waziri Mstaafu aliyekuwa na uzoefu wa kuwaelekeza watu huko  wizarani, alisaidia kukigawa chakula. Pia Kaizari na Selume waliitwa kusaidia. Hata hivyo, wengine  walitumia ulaghai ( kama familia ya Bwana  
Kute- diwani wa hapo awali) kupata chakula kingi kuliko familia zingine.  
  
Maswali.  
i)Maisha kotika mitaa ya mabanda ni kukatisha tamaa. Tetea kauli hii.  
ii)Fafanua matatizo wanayoyapitia wakimbizi wa ndani kwa ndani.  
iii)Faha!i wawii wakipigana, nyasi huumia. Kwa kurejele sura hii, onyesho ukwei wa kauli hii.  iv)Siasa husababisha migogoro katika ndoa. Kwa kurejelea sura hii, tetea kauli hii kikamilifu. 
  
SURA YA TATU  
 Baada ya kuishi katika msitu wa Mamba kwa miezi sita, Ridhaa, Kaizari na familia yake walibahatika  kurudi nyumbani kufuatia mradi wa Operesheni Rudi Kanaani. Asubuhi hii  
 Ridhaa ameketi katika chumba cha mapokezi katika Uwanja wa Kimataifa wa Ndege wa Rubia. Ana  hamu kuu ya kumwona Mwangeka akiwa mzima. Ridhaa anakumbuka kuwa siku ya kuhawilishwa kutoka  Msitu wa Mamba hakuwa na matumaini ya maisha bora kwani hakuwa na mwenzi wala mtoto wa  kuendea. Wengine kama Selume walikuwa wakilia kwa kuwa hawakujua waende wapi kwani mme wake  amekwisha kuoa msichana wa kikwao na Babake alimkatalia katakata. Ridhaa alimfariji na kumwomba  asilie kwani mwana wake yu hai tena ana kisomo na amehitimu kama mkunga, anaweza kujitegemea.  Ndipo Ridhaa akamwahidi warudipo nyumbani, angemtambulisha Selume kwa mkuu wa Idara ya Afya ya  Jamii katika Hospitali Kuu ya Tumaini. Leo hii, Ridhaa anapowaza haya, Selume amekwisha kuajiriwa  kama muuguzi katika hospitali ndogo iliyojengwa karibu na kambi ya WWHN.  
 Ridhaa anakumbuka mambo mengi kama vile kadhia iliyompoka familia yake ndiyo ilimkutanisha na  watu kama Selume arnbao angewaita ndugu na kumfanya kusahau msiba wa kUipoteza akraba yake.  Kutangamana na wakimbizi kukamfunza thamani ya binadamu. Sasa amejifunza mengi kama vile uzima ni upande mwengine wa mauti.  
 Kwenye Msitu wa Mamba, Ridhaa alipata huduma za ushauri na uelekezaji kutoka kwa wataalamu  mbalimbali na akaweza ugonjwa wa shinikizo la darnu ambao ulitokana na mshtuko wa kupoteza jamaa yake na mali yake dafrao moja.  
 Hapo alipotoka kwenye msitu alijihisi kiumbe kipya kwani wapwa zake- Lime na Mwanaheri walikuwa  wamepata matibabu. Dada yake Subira alitibiwa akapona. Mwamu wake Kaizari- amepona donda lilitokana na kuwaona binti zake wakibakwa. Ridhaa anamwona Kaizari ni  afadhali kwani heri nusu Shari kuliko Shari kamili. 
Asubuhi hii, Ridhaa akiendelea kumngojea Mwangeka hakuweza kusahau jinsi alivyohisi aliporudi tena  kwenye ganjo lake siku ile. Anakumbuka kuwa alipozinduka( kutoka kuzirai), alijipata katikati mwa kiunzi  cha sebule lililokuwa kasri lake. Eneo hili ndipo wanawe Tila na Mwangeka walipokuwa wadogo  walipenda kumkimbilia kila mara alipotoka kwenye shughuli zake za kikazi. Hapo ndipo kijukuu chake  kilipozoea kutembea tata na kumwita "bubu" naye alipenda kukirekebisha na kukiambia "sema babuu".  Hayo yote hayapo sasa, hata zile pambaja za mkewe Terry na utani wake hamna.  
Akiwa yu pale katika kumbukumbu zake, polepole kwenye jukwaa la akili yake kunaanza kuigizwa  mchezo wa maisha yake kabla ya dhiki iliyomfika. Anamwona Tila akitoka shuleni na kuuweka mkoba  wake juu ya meza. Katika mazung 
 Umzo yao inabainika kuwa Tila ana upevu wa mawazo. Waliishi kujadiliana na Mwanawe Tila masuala  nyeti kana kwamba walikuwa marika. Tila alijua kuwa Siku moja atakuwa jaji katika mahakama kuu na  kuusafisha uozo uliotamalaki humo.  
 Alitamani kuwaonjesha washukiwa waliowekwa rumande kwa miaka mingi utamu wa haki. Lakini sasa  Tila hayupo tena, kilichObaki ni kumbukumbu zake.  
Ridhaa aliona kuwa utabiri wa mwalimu wa la mabadi  

 liko' ulikuja kutimia kwani viongozi wa awamu ya awali walibwagwa chini na vijana chipukizi. Kinaya ni  kuwa wengi walishindwa kabisa kukubali kushindwa hasa yule aliyekuwa akigombea kilelecha cha  uongozi. Kulingana naye nafasi hii iliumbiwa mwanamume na kumpa mwanamke ni maonevu  yasiyovumilika. Kiongozi huyu alipita kila mahali akitoa kauli ambazo ziliwajaza hamasa wafuasi wake  nao wakaanza fujo zilizoangamiza juhudi za miaka hamsini za raia za kuijenga jamii yao. Hatimaye ndege  kwa jina PANAMA 79 iliyotarajiwa kufika saa tatu unusu sasa ndio inalikanyaga sakafu. Abiria  waliposhuka, Ridhaa na Mwangeka walitazamana kimya.  
 Ridhaa alihisi kana kwamba anauona mzuka wa Mwangeka, hakuamini kuwa angerudi nyumbani akiwa  hai. Hatimaye baada ya shaka kumwondokea, alimkumbatia mwanawe.  
 Mwangeka akajitupa kifuani mwa babake kwa furaha. Ridhaa alimkaribisha Mwangeka nyumbani na  kumtaarifu kuwa hakujua kuwa watawahi kukutana akiwa hai. Ridhaa akamjuwa mwanawe yaliyoisibu  familia yao. Mwangeka alipomtazama babake akaona kuwa amekonga zaidi na sasa ameshabihi mno  babu Mwimo. Baada ya kumbukumbu zake kumkumbusha ya awali Mwangeka alimshukuru babake na  kumweleza kuwa alipoipata habari ya machafuko ya baada ya kutawazwa kwa kiongozi, alijawa na 
 kihoro kisicho kifani. Mwangeka amekuwa akifuatilia matukio kwa makini kwani hata kura  zilipohesabiwa upya kiSha mpinzani wa Mwekevu kukubali kushindwa na kutoa wito kwa raia kusahau  yaliyopita, alijua kuwa nchi imepiga hatua moja katika safari ndefu ya kupata afueni kutokana na tufani  za baada ya kutawazwa. Mwangeka aliendelea kuwapa heko vijana wenzake kwa kugundua kuwa  wanatumiwa vibaya na viongozi wenye tama. Mwangeka akawa sasa anakubaliana na usemi wa Tila  kuwa "usicheze na vijana, wao ni kama nanga. Huweza kuizamisha marikebu " Japo Ridhaa aliyaitikia maneno ya  Mwangeka kwa mgoto, alijua kuwa  
 palikuwa na kazi ngumu ya kujenga upya ukuta ambao ufaa wake ulikuwa umepuuzwa. Akawa akawa  anakubaliana na sera ya bintiye marehemu, Tila kuwa  
Vijana wanafaa kuelimishwa zaidi kuhusu amani kwani ndio wengi na ndio mhimili wa jamii yoyote ile.  Hatimaye, Ridhaa alishusha pumzi na kumkabidhi mkono mwanawe na kumtaka waende ili  akajipumzishe kutokan na adha za anga.  
Mengine watazungumza baadaye.  
i)Fafanua sifa na umuhimu wa Ridhaa.  
 ii)Mwandishi ametumia mbinu rejeshi katika kuuwasilisha ujumbe wake. Onyesha narnno alivyotumia  mbinu hii, iii)Fafanua sifa nq umuhirnw wa tTiIa kama zinavyjitQkeza katika surg hit, t iv)Ni masaibu gani  Wdhafidhing waliyapitia? Tajmmatan.  
v)Ni nini umuhimu wa Mwangeka? Rejelea sura hii.  
SURA YA NNE  
 Mwangeka ameketi mkabala mwa kidimbwi cha kuogelea nje ya jumba lake la kifahari ambalo yeye  aliliona kama makavazi ya kumtonesha donda lililosababishwa na kifo cha mke wake  
 Lily Nyamvula. Siku ile baada ya kutoka kwenye uwanja wa ndege walifululiza moja kwa moja hadi  kwenye gofu la baba yake Ridhaa. Majivu yaliyokuwa mabaki ya kilichoklJWa kwenye kasri lile yalibaki  pale pale. Majivu hayo miili ya mama yake(Terry), wanuna wake, mkewe na mtoto wake.  
  
 Mwangeka hakuelewa ni kwa nini babake hakuyaondoa mabaki hayo na ni kwa nini hakushirikiana na  majirani kuchimba kaburi (mass grave) kuyazika majivu hayo. Baba mtu alimkazia tu macho. Machozi  mazito ya machozi yalitunga machoni mwa Mwangeka, akayaacha yamcharaze yatakavyo. Wakati huu  hata nyanya yake angekuwapo kumwonya dhidi ya kulia kama msichana angempuuza. Alihitaji kulia ili  kuliondoa komango ambalo lilikuwa limefunga mishipa ya moyo wake. Alipolia, moyo wake ulilainika na moyo wake sasa ulijaa utulivu. Mwangeka akakumbuka  methali isemayo wino wa Mungu haufutiki. Hata hivyo alizidi kujjuliza iwapo binadamu aliandikiwa  kumpoka binadamu mwenzake uhai.  
 Siku ile baada ya wao kutoka kwenye uwanja wa ndege, Ridhaa alimwelezea Mwangeka mambo  yalivyojiri. Alimweleza kuwa maisha yalibadilika Pindi tu Mwangeka alipoondoka. Waliandamwa na  msiba baada ya mwingine. Mwanzo, Ridhaa akapoteza majumba yake mawili. Miezi mitatu baadaye ami  yake Mwangeka aliyeitwa Makaa alichomeka asibakie chochote alipokuwa aakiwaokoa watu ambao  walikuwa wakipora mafuta kutoka kwenye lori lililokuwa limebingiria. Makaa alizikwa pamoja na mabaki  ya wahasiriwa wote katika kaburi moja kwani serikali iliwatayarishia mazishi ya umma. Baada ya Ridhaa  kushusha pumzi, aliendelea kum 
Weleza Mwangeka kuwa mambo hayo yote aliyakabili kwa msaada wa wanuna wa Mwangeka, mamake  Mwangeka na rnkaza mwanawe. Akaanza kuyajenga upya maisha yake hadi  
Siku ile ambayo aliitazama familia nzima ikimponyoka. Daktari Ridhaa amewaokoa wagonjwa wengi  kutokana na magonjwa sugu lakini alishindwa kuuzima moto uliokuwa ukiiteketeza nyumba yao. Lakini,  hakushindwa kwani hakuwepo tendo lenyewe likitendeka. Alikuwa ameenda kumfanyia ma jeruhi mmoja upasuaji. Ridhaa alipokuwa  akirejea nyumban akasikia sauti ya kite ya mamake Mwangeka, kisha mlipukc mkali. Yote yakaisha. Hadi  hapo, ameyaishi maisha ya kinyama kupigania chakula na wahitaji wenzake. Ameonja shubiri ya kuwa  mtegemezi kihali na mali. Lakini katika hayo yote amejifunza thamani ya maisha, udugu na amani.  Alimhurumia Mwangeka ambaye mkasa huo ulimfanya mjane hata kabla ya ubwabwa wa Shingo  kumtoka.  
 Baada ya kurejea kwake Mwangeka hakuishi na babake kwa muda mrefu. Mwanzo, hakuweza  kustahimili uchungu uliosababishwa na kuamka kila asubuhi kutazama mahali ilipoangamia aila yake.  Alimrai babake kila siku akibomoe kiunzi kile cha nyumba lakini babake alikataa katakata. Lilikuwa kaburi  la ukumbusho wa familia yake. Sababu ya pili ni kuwa lazima  
 Mwangeka angeyaanza maisha yake upya. Atafute ushauri kutoka kwa wataalamu, auguzie moyo wake  mbali na babake.  
 Mwangeka aliporejelea shughuli zake za kawaida kazini alitafuta kiwaja cha kujengea nyumba. Babake  akamtahadharisha kufanya uchunguzi kabla ya kuanza ujenzi wenyewe. Baada ya Mwangeka 
kuhakikisha uhalali wa stakabadhi hii na ite alipata kipande cha ardhi karibu na ufuo wa bahari. Kazi ya  ujenzi ilianza na baada takriban mwaka mmoja na nusu akahamia kwake.  
 Hata anapokitazama kidimbwi hiki, mawazo yake yakO mbali alikoanza maisha. Anazikumbuka  changamoto za ukLji wake. Anawakumbuka wanuna wake: Kombe, Mukeli na Annatna(Tila). Anapomkumbuka Tila anatabasamu kisha tone moto la chozi linamdondoka.  Kumbukumbu ya Annatila inavuta taswira ya mnuna wake mkembe aliyefariki dunia akiwa na umri wa  miaka sita wakati ule Mwangeka akiwa na umri wa miaka kumi na miwili tanzia ile ilipowafika. Katika  jamii ya Mwangeka, kifo kilifuatwa na viviga vya aina mbalimbali yakiwemo maombolezi. Basi baada ya  kifo cha mtoto huyo majirani walikuja kuifariji familia ya Bwana Ridhaa. Wiki mbili baada ya mazishi ya  ndugu yake, Jumamosi moja  
 Mwangeka alimpata Tila na wenzake nyuma ya nyumba wakimngojea. Tila alimvuta na kumnong'oneza  kitu sikioni kisha akavuta boksi lililokuwa limetiwa mwanasesere wao kwa jina Dedan Kimathi lakabu  waliokuwa wamempa marehemu ndugu yao-Dede. Walianza kulia na kuomboleza kifo cha Dedan Kimathi. Wakaimba mbolezi.  Katika hali ile ya kuomboleza, watoto hawa hawakujua kuwa baba yao alikwisha kuja dakika thelathini  zilizokwisha. Akawa anawatazama watoto hawa wakiigiza mazishi ya ndugu yao Dede.  
Alibanwa na hasira na kuutwa mshipi wake kutoka kiunoni, akamshika Mwangeka na kumwadhibu vikali.  Akamkemea  
Mwangeka kwa kuwa bendera inayofuata upepo badala ya kuwa kielelezo bora kwa mnuna wake Tila.  Mwangeka anapokumbuka kisa hiki anajutia ni kwa nini hakukiomboleza kifo cha Tila.  
 Baada ya kipigo hiki, Mwangeka aliwajibika zaidi akayavalia masomo yake njuga hadi chuo kikuu ambako  alisomea uhandisi. Hapo ndipo alipokutana na mke wake Lily Nyamvula. Nyamvula alikuwa akisomea  uanasheria. Mwangeka alihitimu masomo yake na kujiunga na kikosi cha wanamaji, jambo hili  liliwashangaza wengi.  
  
Zoezi.  
i)Eleza kwa muhtasari mambo yalivyokuwa Mwangeka aliporudi nyumbani. 
ii)Ni kwa nini Mwangeka alimwona Ridhaa(babake kama)  
mwehu?  
iii)Eleza misiba aliyomwandarna Ridha kama iivyoonyeshwa katika sura hii.  
iv)Jadili maudhui ya koma yaivyoangaziwo katika sura hii.  
v)Eeza sifa nne za Tila.  
vi)'Kama ningeusikiliza ushauri wa Tausi wangu labda ningeweza kuiokoa aila hii '  a. Eleza muktadha wa dondoo hili.  
b. Eleza kwa kifupi jambo ambalo aila ya msemaji ilikumbana nalo.  
c. Eleza sifa na umuhimu wa anayeitwa 'Tausi wangu'  
v)Jadili maudhui ya elimu kama yanavyojitokeza katika sura hii  
  
SURA YA TANO  
 Msitu wa Mamba uligeuka kuwa nyumbani kwa maelfu ya watu waliogura makwao bila tumaini la  kurudi. Walijipa moyo na kusema kuwa hata walikokuwa wakiishi hakukuwa kwao, walikuwa  maskwota*. Wakaamua kula asali na kuyanywa maziwa ya Kanaani hii mpya isiyokuwa na mwenyewe.  Matokeo ya maamuzi haya yalikuwa kukatwa kwa miti kwa ajili ya kupata mashamba ya kupandia vyakula na kwa ajili ya ujenzi. Kabla ya  miaka miwili kuisha, pahali hapa palikuwa pamepata sura mpya- majumba yenye mapaa ya vigae, misitu  ya mahindi na maharage, maduka ya jumla, viduka vya rejareja kila mmoja akijibidiisha kufidia kile  alikuwa amepoteza.  
 Familia ya Bwana Kangata ilikuwa miongoni mwa zile zilizoselelea(zilizoishi) kwenye msitu huu. Kwa  Kangata na mkewe Ndarine hapa palikuwa afadhali. Awali wakiwa wamelowea katika shamba Ia mwajiri  wao aliyekuwa akiishi jijini. Waliishi pale kwa muda mrefu hata watu wakadhani kuwa ilikuwa milki yao.  Wengine wakidhani Kangata na familia yake walikuwa akraba ya mwajiri wao. Hata wana wa Kangata  walipokwenda shuleni walijisajilisha kwa jina Ia tajiri wa baba yao. Walikuwa wakiitwa Lunga Kiriri, Lucia  Kiriri na  
Akelo Kiriri. Kiriri likiwa jina Ia Mwajiri wa Kangata. Kangata na mwajiri wake walikuwa wamesekuliwa  kutoka mtaa wa Matunda katika zile patashika za baada ya kutawazwa. Kiriri aliiaga dunia muda mfupi kutokana na  kihoro cha kufilisika na ukiwa aliokuwa ameachiwa na mkewe Annette na wanawe.  
Walipata Green Card na kuhamia ughaibuni. Hivyo basi, juhucii za Kiriri kumshawishi mkewe asimnyime  ushirika wa  
Wanawe ziljangukia rnoyo wa Firauni. Mkewe Kiriri alikuwa ashaamua kuwa hapa hapamweki tena. Kazi aliyokuwa akiifanya katika afisi za umma kama mhazili  mwandamizi kwa miaka mingi ilikuwa inamfanya kusinyaa, akawa hana hamau akahisi kinyaa. Wanawe  walipoenda kusomea Ng'ambo wafanyavyo wana wa viongozi kwa kuwa wanaiona elimu ya humu kama  isiyowahakikishia mustakabali mwema raia wake, yeye alistaafu mapema na kuchukua kibunda cha  mkupuo mmoja almaarufu Golden Handshake akachukua  
Green Card na kuwafuata na kumwacha mume wake akiwa mpweke. Baada ya wana wa Kiriri kumaliza  masomo yao walibakia huko huko Uzunguni kufanya kazi. Walipuuza rai baba mtu za kurudi nyumbani ili  kuziendesha baadhi ya biashara zake. Kila mmoja akajishughulisha na mambo yake. Kifungua mimba wa  Kiriri kwa jina Songoa alisema kuwa nchi yao haina chochote kumfaa kwa hata walio na shahada tatu  bado wanalipwa mshahara mdogo sana, akaona heri awekeze huko mbali aliko na imani nako. Kabla ya  kifo chake, Kiriri alikuwa akiibua mijadala nafsi akilini mwake kuhusu Waafrika ambao ni kama waachao  mbachao kwa mswala upitao. Akawa anajiuliza maswali mengi kama vile ni nini huwavutia raia kuhamia  ughaibuni?  
Je ni hiyo mishahara minono wanayolipwa? Je, ni hizo kazi za kujidhalilisha za kwenda kuwauguza  maajuza waliotelekezwa na aila zao? Au ni zile ndoa kati ya vijana wakembe wa Kiafrika na vikongwe  vilivyochungulia kaburi? Kiriri aliendelea kushangaa  
ikiwa mkewe amegeuka wale wake pindi wafikapo ng'ambo hufunga ndoa na waume wengine kwa kuwa  ndio njia pekee ya kuufukuza upweke na kupata riziki au kwa kuta kujikwamua kwenye tope la uhawinde? 
 Kutokana na uzoefu wake katika kilimo, Kangata alipofika katika Msitu wa Mamba aliweza kuendeleza  kilimo chenye natija. Kwa sasa, miaka mitano imepita na Kangata na  
 Ndarine wameipa dunia kisogo. Lucia Kiriri-Kangata ameolewa katika ukoo wa Waombwe ambao awali  walikuwa maadui sugu wa ukoo wa Anyamvua. Ndoa hii ilipata pingamizi sana kutoka kwa ukoo mzima  lakini kutokana na Msimamo imara wa Kangata ndoa hii ilisimama. Watu wa ukoo wa kina Kangata  walishangaa ni kwa nini mwana wao akaozwa kwa watu ambao huvaa nguo ndani nje na pia huzaa  majoka ya mdimu ambayo ni machoyo kupindukia.  
Kangata aliyatupilia maneno ya watu wa ukoo wao kwani Kiriri aliyadhamini masomo ya mabinti zake hata ingawa walikuwa wa ukoo tofauti na wake. Watu wa  ukoo wa Kangata walikuwa wakipinga elimu ya msichana na kutoa rai kama kumuelimisha msichana ni  kufisidi raslimali. Kangata anashangaa wakati mwanawe ameneemeka na kuishi maisha ya heri ndio  wakati jamaa zake wameona tofauti za kiukoo.  
 Hatimaye ukoo wa Kangata ulikubali muungano huu wa ndoa na ukawa umeyeyusha tofauti na chuki  iliyokuwa baina yao.  
Nasaba hizi mbili zikawa sasa zinapikia chungu kimoja.  
 Naye Akelo Kiriri-Kaango habari yake haijulikani. Baada ya kumaliza masomo yake ya kidato cha nne,  alipata kuolewa na dereva wa malori yanayosafirisha bidhaa hadi Zambia. Jina la dereva huyo ni Kaango.  Alipomwoa Akelo Kiriri, alimjengea nyurnba katika gatuzi la Mbuyuni na tetesi zinasema kuwa walipata watoto wawili. Mmoja kwa jina Ngaire na mwingine    
Mumbi. Hakuna ajuaye walikopelekwa na misukosuko ya miaka mitano iliyopita.  
 Lunga Kiriri  Kangata ndiye anaishi katika milki ya babake katika Msitu wa Mamba. Yeye amesomea  kilimo. Awali alikuwa ameajiriwa kama afisa wa kilimo nyanjani. Alikuwa akiwaelimisha raia kuhusu  mbinu bora za kilimo kama vile watu wasilime karibu na mito, watu wachimbe mitaro kuzuia mmonyoko  wa udongo na watu wapande miti inayostahimili ukame. Alikuwa amirijeshi wa uhifadhi wa mazingira.  Alipokuwa shuleni ndiye aliyekuwa mwasisi wa chama cha watunza mazingira wasio na mipaka. Kila  ijumaa wakati wa gwaride ungemsikia akihutubia wanafunzi wenzake kwa mhemko.  
 KimondO (mwanafunzi mwenzake Lunga) alikuwa haishi kushangazwa na I-unga kwani mtu akimsikiliza  Lunga hangedhani kuwa amekulia mazingira sawa na wale wanyonge ambao uwepo wao huamuliwa na  matajiri. Ilishangaza kuwa Lunga hakuwazia kwamba alikolowelea baba mtu palikuwa msitu tu, tajiri wake akapabadilisha. Babake Lunga haswa ndiye aliyeliendeleza shamba lile. Aliendelea kumuuliza  iwapo hajui kwamba umaskini unaweza kuupujua utu wa mtu akatenda hata asivyokusudia kutenda.  Iunga hangewe za kujua kwani hajawahi kulala njaa akakosa usingizi kutoe na na mkato wa njaa ilhali baba mtu anavuna kahawa katika shamba kubwa Ia Mzungu. Mzungu huyu  mwenye shamba akiwa anapata mamilioni ya pesa lakini anawapunja wafa nyakazi wake kwa kuwalipa  kishahara duni kiasi cha wao kushindwa kuwanunulia wana wao sare mpya. KimondO anaendelea  kumwambia mwenzake Lunga kuwa hajawahi kuamka asubuhi huku anakeng'etwa na tumbo na homa ya matumbo inamwandama. Mwalimu  anapokupa barua ili ukatibiwe kwenye kituo cha afya kilichoko ndani ya kijiji ambacho mwenye kahawa amewajengea wafanyakazi, Daktari mwafrika  anakataa kukupa huduma kwa kuwa wazazi wako hawajawekewa bima kutokana na kijishahara duni  wanacholipwa.  
 Sasa Lunga ni mkulima stadi. Ametononokea si haba katika msitu huu. Hakumbuki kuwa msitu huu  unafaa kuhifadhiwa kwa matumizi ya baadaye. Kabla ya shida kumleta hapa mstakabali wa maisha ya  Lunga ulitishia kuporomoka. Alikuwa ameipoteza kazi yake ya Ukurugenzi katika kampuni ya Maghala ya  Fanaka alikopinga kitendo cha raia kuuziwa mahindi ambayo yalikuwa yameagizwa kutoka ughaibuni.  Mahindi ambayo licha ya kuwa na rangi ya njano, yalihofiwa kuwa yameharibika. Yalikotoiewa  yalisemekana kuwa hatari kwa usalama hata wa panya. Lunga alipopinga uuzaji wa mahindi haya kwa  raia vijisababu vilitolewa na vigogo wenye shehena za mahindi haya. Walidai kuyakataa mahindi haya ni  kama kuidhinisha kifo cha mamilioni ya raia ambao hawamudu kujinunulia hata kibababa cha unga. Hata  hivyo, rai za wakubwa ziliambulia patupu kwani Lunga alikataa katakata.  
 Lunga akawa amehiari kupoteza kazi yake ili kuyaokoa maisha ya wanyonge wasio na hatia. Baada ya  mwezi mmoja  
 I-unga akiwa ofisini mwake alitumia barua ya kumstaafisha kwani shirika hili lilikubwa na changamoto ya  kifedha na hivyo halmashauri ikachukua hatua ya kupunguza idadi ya wafanyakazi. Lunga alipoisoma  barua hii mara mbili alishangazwa na ukosefu wa fadhila wa waajiri wake. Kweli asante ya punda ni  mateke.  
Lunga alipokuja katika Msitu wa Mamba alikuwa na azma ya kumhamisha babake na kuwachia wanyama Edeni pao lakini aliyoazimia siyo aliyotenda. Lunga  alipokutana na ekari thelathini na tano za mahindi aliingiwa na tamaa na uchu akausaliti uadilifu wake.  

Tamaa ya kulima maekari na maekari zaidi ikamkumbatia akakata miti zaidi. Alipoulizwa ilipofia jadhba  ya kupigania uhifadhi wa misitu alisema mungu mwenyewe alitupa ulimwengu tuutawale, sio ututawale.  
 Siku zilivyosonga, mashamba ya Lunga na wenzake yakendelea kutoa mazao mengi nayo jamii ya Msitu  wa Mamba ikazidi kupanuka nazo tofauti za kitabaka zikazidi kujionyesha. Kundi  
 Ia kwanza la wakimbizi Ridhaa, Kaizari na Kangata hamkuwa na tofauti kubwa. Mpito wa wakati ukazaa  matajiri kama  
Lunga ambaye alikuwa akiwakumbusha wenzake kuwa alitO 
kana na jadi ya kifahari ya Kiriri. Kulikuwa pia na maskini ambao kupata kwao kulitegemea utashi wa  matajiri. Polepole uhasama ulianza kutishia kuisambaratisha jamii ya Msitu wa Mamba.  
Vlongozi nao kwa kuhofia mambo kuharibika, walianza kampeni za kuwaelimisha raia kuhusu umuhimu  wa kuishi kwa amani licha ya tofauti zao za kiusuli. Hata hivyo juhudi hazikufua dafu kwani awamu ya  kwanza ya vita vya wenyewe kwa wenyewe ilianza. Walinda usalama walipokuja kudumisha amani,  walitumia bunduki zao na kuwaacha wengi wakiwa wafu nao watoto wakabaki wanawakiwa.  
 Kisa hiki kiliwafungua macho viongozi wakatambua kuwa wakazi hawa walikuwa wakiishi hapa  kiharamu. Vyombo vya habari vikatoa wito kwa chama tawala kuwatafutia mahali kwingi, vidonda vya  zamani vikanza kutoja damu. Juhudi zao za kuandama ya uamuzi wa kuhamiShwa kwao hazikufua dafu. Wachache walifanikiwa kurudi kwao katika awamu ya pili ya Operesheni Rudi Kanaani. Wengine  kama Lunga ambaye hakujua kitovu chake hasa walitimuliwa pamoja na familia zao. Baada ya miezi  
 mitatu Lunga aligundua kuwa amerudishwa kwenye Mlima wa Simba ambako inaaminiwa mababu zake  walikuwa wamehamia kutoka Kaoleni, siku za biashara ya watumwa. Msitu wa Mamba ulibaki tasa. Mto  uliokuwa hapo karibu, ambao ulikuwa umeanza kukauka sasa ulianza kutiririsha maji. Jambo la  kushangaza ni kwamba, hata baada ya tangazo kutolewa kuwa msitu huu ni marufuku kwa binadamu,  usiku wa manane kulisikika milio ya malori na matrekta yakibeba shehena za mbao, makaa na mahindi.  
Moshi pia hufuka mle mara kwa mara.  
Maswali 
i)Eleza sifa za wahusika hawa: (alama 10)  
a. Lunga b. Kimondo c. Kangota 
ii) kuukata mkono niliostahili kuubusu yalinifika ya kunifika " 
Eleza muktadha wa dondoo hili (alama 4)  
Eleza namna msemaji alivyoukata mkono aliostahili kuubusu (alama 6)  
iii) Fafanua mambo mawili yaliyotnfika msemaji (alama 2)  
I d. Tajo tamathali mbili za usemi ziizotumika katika dondoo  
Uj. TaTa7na e. Eleza kwa kifupi namna msemaji alivyobadilika baada ya "yaliyomfika kumfika " (alama 6)  
za kitabaka huzaa uhasama " Tetea kauli hii kwa Kurejelea sura hii (alama 20)  
iv)Fafanua matatizo wanayoyapitia vibarua na familia zao (alama 20)  
v)Mashirika mengiya kiserikali huendeleza uozo. Tetea kauli hii kwa kurejelea matukio katika sura hii  (olama 20)  
  
SURA YA SITA  
Sura hii inapoanza tunampata Mwalimu Dhahabu akimtaka Umulkheri kuyarudisha mawazo yake darasani. MwalifflU huyu kwa kawaida ni mcheshi. Umu(ufupi wa  Umulkheri) aliyarudisha macho yake darasani yakatazamana na ya  
 Mwalimu Dhahabu bila yeye Umu kumwona mwalimU mwenyewe. Tangu Umu kujiunga na Shule hii  katika kidato cha pili anajihisi kama samaki aliyetiwa kwenye dema. Haya mazingira ni mageni kwake na  hakuja hapa kwa hiari. Baridi ya mahali hapa inamsinya kwani si kama kwao ambako kulikuwa na hari*.  Ukweli ni kuwa Umu alikuwa na kwao ila sag hana. Amebaki kuishi kwa hisani ya mkuu wa Shule ya  gamano aliyeshauriwa na Wizara ya Elimu kumsajili umu na wengine watano. Umu ni mwana wa pili wa  Bwana Lunga 
Kiriri Kangata. Uongozi ulipoamua kuwahamisha hadi Mlirna wa Simba, IJmu alikuwa ndio anajiunga na kidato cha kwanza. Kule kuhamia Mlima wa Simba  hakukumkalia vyema  
 Lunga. Aliona kuwa alikuwa ameyapoteza maisha yake pamoja na ndugu na marafiki zake. Wanawe  walikuwa wakisomea katika Shule za kifahari na sasa fidia aliyopewa na serikali haitoshi hata  kuwapeleka wanawe katika Shule za watu wa kima wastani.  
 Lunga alipohamia Mlima wa Simba mke wake Naomi naye hakuwekwa na mazingira haya mapya.  Asubuhi moja alimtumia Lunga ujumbe na kumtaarifu kuwa ameondoka ili akatambe na ulimwengu na  huenda  
akaambulia Cha kumsaidia Lunga kuikimu familia. Akawaacha Lunga na wanawe.  
 Pigo hili la tatu lilimuuma I-unga sana kwani alijisabilia kwa hali na mali kumpendeza mkewe. Naomi  alilipa penzi lake na kumwachia Lunga adha za malezi jambo ambalo Lunga hakustahimili. Mwaka mmoja  wa kwanza ulimwia Lunga mgumu mno kwani ilimlazimu Lunga kuwa mama na baba wa watoto wake.  Katika hali hii I-unga aliingiwa na wahka na kihoro na hatimaye ugonjwa wa shinikizo Ia damu ukampata.  Kabla ya mwisho wa mwaka huo Lunga alifariki na kuwaacha watoto wake na mikononi mwa kijakazi  wao.  
Asubuhi moja IJmu aliamka na kujipata yu pweke nyumbani mwao. Ndugu zake wawili, Dick na Mwaliko  walikuwa wametoweka. IJmu alijaribu kumwita kijakazi Sauna kumjuza lakini alisalimiwa na cheko la  mwangwi wa sauti yake katika sebule.  
umu alimaka, hajui awafuate wapi ndugu zake wakembe.  
 Dick alikuwa darasa la saba naye mwaliko alikuwa katika darasa Ia kwanza. Picha ya watoto waliotekwa  nyara ilimjia  
Umu akilini mwake ikakifanya kichwa chake kumwanga kwa maumivu. Mwishowe alipiga ripoti katika kituo cha polisi alikoulizwa maswali mengi kuhusiana na  kukosekana kwa ndugU zake. Baada ya kuripoti habari hiyo IJmu alijizoaoa na kujiendea zake nyumbani.  Maisha ya Umu sasa yalichukua mkond0  
 mpya. Siku ile baada ya kuwapigia polisi ripoti, ilibainika wanuna wake walikuwa wametekwa nyara na  Sauna kwani hayo ndiyo yalikuwa mazoea ya Sauna. Sauna alikuwa akijifanya mwema kwa waajiri wake 
ili aaminiwe ili naye apate fursa ya kuwaiba watoto na kuwapeleka kwa bibi mmoja ambaye aliwatumia katika biashara zake na katika ulanguzi wa dawa za kulevya.  
 Machozi ya uchungu yalimtiririka Umu na hakuamini kuwa nduguze wadogo walikuwa mali ya mtu  atakayewatumia kama kitega uchumi. Baada ya kutia na kutoa, aliona kuwa hapo hapamweki tena  akaamua kuondoka. Asubuhi moja  
 Umu alifika kwenye kituo cha garimoshi. Sasa yu katikati mwa jiji la Karaha. Woga mkubwa  ukamkumbatia kwa kutojua alikokuwa kwani mji huu ni mpya kwake. Hajawahi kutembea hapa peke  yake. Hata hivyo, IJmu yu tayari kuanza maisha upya katika jiji hili. Hajui vipi lakini penye nia ipo njia.  
 Baada ya kuwaza na kuwazua, IJmu alijikokota na kuchukua njia iliyoelekea kushoto. Alipofika Church  Road mara moja aliikumbuka njia hii. Aliwahi kupitia pale zama za utukufu wa babake. Anakumbuka  akiwapata ombaomba wengi karibu na kanisa Ia Mtakatifu Fatma. Anakumbuka namna alivyomsihi  mamake kumpa noti ya shilingi mia moja ili amkabidhi mmoja wa ombaomba wale. Mama mtu alikatalia  ombi Ia Umu lakjnl hatimaye baada ya Umu kusisitiza mno, mamake alimkabidhi shilingi ishirini naye  umu akaongeza mapeni aliyokuwa akipewa na babake na kumkabidhi ombaomba mmoja shilingi mia mbili. Ombaomba huyo alimshukuru na kumwita sistee na kuahidi kuwa siku moja atamsaidia Umu.  Leo hii Umu anashangaa iwapo bahati itamvutia usaidizi hata kutoka kwa yule maskini wa Mungu.  Akipewa msaada wowote hata kama ni jamvi la kuuweka ubavu wake usiku kwenye mitaa atashukuru.  Alielekea kwenye mkahawa mkubwa mkabala mwa kanisa. Aliwaona vijana wengi wa mitaani. Umu  akayaangaza macho yake kuona kama atampata rafiki yake.  
 Hakumpata wala hakuona yule aliyekaribiana naye. Alikataa tamaa. Aliamua kuendelea na safari yake,  huenda atampata kanisani. Kisadfa, kabla hajatembea hatua chache kutoka pale aliskia sauti  
ikiita "kipusa". Alipogeuka alimwona yule kijana kazaliwa upya! Nadhifu! Meno meupe! Alijitambulisha  kwake  
 Umu kama Hazina. Serikali ilimwokoa kutokana na kinamasi cha uvutaji gundi na matumizi ya  mihadarati. Akapelekwa shuleni akasoma. Walijengewa makao ambapo yeye na wenzake wanaendelea  kusaidiwa na kupewa mbinu za kukabiliana na maisha. Hazina alibahatika kujifunza upishi na huduma za 
 hotelini na sasa hivi anafanya kazi kama mhudumu katika hoteli hiyo. Hazina alimwomba IJmu waende  akanywe chai.  
 Umu alimtazama Hazina huku kaduwaa. Akamfuata hotelini alikokula shibe yake. Alimsimulia Hazina  mkasa huku mito ya machozi ikiwatiririka wote wawili. Hazina alimwonea imani umu kwa kuharibikiwa  na maisha katika kipindi ambapo anahitaji hifadhi ya wazazi. Umu machozi yake yalikuwa mchanganyiko  wa furaha na majonzi. Furaha kwa kuona kuwa rafiki yake amefaulu kujitoa katika hali ya utegemezi.  Huzuni kwa sababu anahisi kuwa ndugu zake wawili huenda ndi0 walichukua nafasi ya Hazina katika  mitaa ya miji. Hazina alimwa hidi kuwa atamsaidia. Akampeleka moja kwa moja hadi kwenye makao yao na kumjulisha kwa Julida mama aliyesimamia makao haya.  
Julida alimkaribisha na kumtaka asijali. Hapo pangekuwa nyumbani mwao kwa muda kisha Julida  wangewasiliana na  
 Idara ya Watoto kuhusu suala la ndugu zake Umu. Ndugu zake wangetafutwa na wangepatikana. Mwezi  mmoja baadaye, Umu alijiunga na Shule ya Tangamano akajiunga na kidato cha pili ambako alijipata  kuwa mgeni. Mwalimu Dhahabu akatambua kwa wepesi unyonge aliokuwa nao Umu.  
 Mwalimu huyu akataka pia kujua usuli wa Umu kutoka kwa mwalimu wa darasa la Umu. Mwalimu huyu  wa darasa alipoyahadithia masaibu ya Umu kwa Mwalimu Dhahabu, Bi Dhahabu akawa haishi  kumhimiza Umu kuwa jasiri kukabiliana na hali yake hii mpya. Hata hivyo ilimwia vigumu IJmu kusahau yaliyopita. Hata hivyo IJmu aliendelea kuhimizwa na  wenzake ayazoee maisha haya mapya.  
 Siku moja Kairu alimweleza Umu kuwa ana bahati sana kwani yeye hakupitia waliyoyapitia wao. Wao  walitendwa ya kutendwa. Wao walipofurushwa kwao siku hiyo hakujua waendako. Mama akiwa mbele  nao kina Kairu nyuma. Mama yao alikuwa amembeba kitindamimba ambaye alijifia mgongoni mwa  mamake. Baada ya kuuzika mwili wa ndugu yao, kina Kairu waliendelea na safari wasiojua mwisho wake.  Hatimaye nguvu ziliwaisha mama yao akawaashiria kuketi kando ya njia, wakawa wanangojea kifo. Mara  waliwajia watu waliO 
 kuwa wamevaa mavazi yaliyoandikwa IDR,wakasombWa na kutiwa kambini walikokuwa wamejaa sana  watoto kwa watu wazima. Hali hapo ilikuwa ngumu. Miiko ilivunjwa. Waliwmilia wakawa wanaishi kwa tumaini wakidhani hali itatengenea.  
 Wakatumaini kwamba wangerudi kwao. Lakini kinyume na matarajio, uongozi mpya hukuleta ahueni  yoyote katika maisha yao. Kilichobadilika ni kuwa walipewa ardhi zaidi ya kujenga mabanda zaidi ili  kupunguza msongamano katika mabanda ya awali. Sasa wako pale pale. Kairu alikwenda pale akiwa  darasa la sita na sasa ako kidato cha pili. Wangali wanasubiri kurudi nyumbani ila yeye haoni kama mna  nyumbani pema zaidi ya hapo kambini ambako wanaishi bila kujali mtu alikotoka. Kairu alimsihi Umu  kuvumilia na kuzingatia masomo kwani ndiyo yatakayomtoa katika lindi hilo la huzuni.  
 Kairu aliendelea kumweleza Umu kuwa ana bahati kupata mfadhili. Yeye Kairu, mzazi wake wa pekee ni  mama ambaye ni muuza samaki na baada ya ule mzozo wa ni nani kamiliki  
Ziwa kuu, biashara yao imedidimia sana. Samaki wamekuwa adimu sokoni na bei yake imepanda.  Mamake Kairu hana mtaji wa kuanzisha biashara nyingine kwa kuwa yeye ni maskini. Maisha  
yamemwia magumu kwani hata karo yake Kairu imembidi amlilie mwalimu mkuu amruhusu alipe  kidogokidogo hadi mwisho wa mwaka. Katika mazungumzo ya Kairu inabainika kuwa babake yu hai na  ana familia nyingine na kuwa Kairu alizaliwa nje ya ndoa. Umu anapoyaweka masaibu ya Kairu kwenye  mizani anaona kuwa anaona msiba wake kuwa mwepesi sasa.  
Mwanaheri naye alianza kusimualia na kusema kuwa baada ya kurudishwa nyumbani kutoka Msitu wa  Mamba baba yake  
 Mwanaheri- Mzee Kaizari, aliweza kuyajenga maisha yao upya. Akajenga myumba kufu yao pale kwenye  ganjo lao.  
  
Yeye na dadake Lime walirudi shuleni mlemle kijijini mwao tu. Ikawa rahisi kuyazoea maisha kwani  wanafunzi wenzao waliwapenda sana. Lime alikuwa hodari katika michezo ya kuigiza- ile ya kitoto.  Alikuwa mcheshi mno na kutokuwapo kwake shuleni kuliwafanya watoto kumpeza. Mwanaheri alikuwa  naye anakipalilia kipaji chake Cha kughani mashairi mepesi. Majirani wao nao wakamsaidia baba yao  kukabiliana na hali hii mpya ya maisha hata hivyo baba mtu alikuwa na hofu kuwa huenda  wangeshambuliwa tena, nao majirani walimhakikishia kuwa hawangeruhusu jambo lolote  kuusambaratisha tena udugu baina yao. Kwa hivyo hali ya utulivu ilitawala tena.  
 Uhusiano kati ya marehemu mamake Mwanaheri na mavyaa yake ulikuwa umeingia ufa. Mama mkwe  daima alikuwa akimwonea gere mkaza mwanawe kwa kumwona kama aliyekuja kumbwakura  mwanawe. Hali hii ikawa imezidishwa na tofauti za kikabila kati ya mamake Mwanaheri na babake.  
 Mamake ametoka kwenye jamii ya Bamwezi. Daima anachukuliwa kama mgeni, si katika boma lao tu,  bali katika kijiji kizima. Uhasama ulizidi baada ya vurugu za miaka mitano iliyopita. Nyanya yao  akimwona mamake Mwanaheri kama chanzo cha kuharibiwa kwa mali yao, kwamba ndiye aliyewafanya  majirani kuwachomea boma Iao. Mamake Mwanaheri alidhoofika kiafya kwa majonzi ya kutengwa na wale aliowadhania kuwa wa aila yake. Siku moja  waliamka na kupata kibarua juu ya meza dogo iliyokuwa chumbani mwa Mwanaheri.  
 Mwanaheri alipofungua barua hii alipata kuwa mama mtu alihiari kuondoka kwa kubaguliwa, kufitiniwa  na kulaumiWa kwa asiyotenda.  
 Mwanaheri aliendelea kuwahadithia wenzake na kusema kuwa baada ya miezi miwili babake alienda  kumtafuta mamake kwao asimpate. Baada ya kujuzwa kuwa mama mtu alikuwa ameenda mjini Kisuka  kuzumbua riziki, babake Mwanaheri alifululiza mjini kwenda kumtafuta mke wake akiwa menye majuto.  Alimtafuta na kumtafuta mwezi baada ya mwezi na alipompata alikuwa amejifia chumbani mwake  baada ya kutumia kinywaji kikali. Baba mtu alifanya juhudi na mabaki ya mamake Mwanaheri kuzikwa.  Mwanaheri alipomaliza kuhadithia kadhia yake, matone mazitomazito ya machozi yalikuwa  yakimdondoka. Umu na Kairu walimwacha autue mzigo wake. Sasa Umu alianza kuhisi mzigo wake  ulikuwa mwepesi sana.  
 Mwanaheri aliendelea kuhadithia kuwa mara nyingi mwalimu anapofundisha mawazo yake  hutangatanga. Yeye hujiuliza ni kwa nini mamake akakitekeleza kitendo hicho cha ubinafsi.  
 Kwa kuwa maji yamekwishamwagika, sasa ameamua kuufuata ushauri wa Mwalimu Dhahabu wa  kuandama elimu kama ya kumwezesha kuleta mabadiliko katika jamii. Mwanaheri anasema kuwa iwapo  mamake angefuata mikakati bora zaidi ya kuhusiana na wakwe zake badala ya kukata tamaa, huenda  maisha yake Mwanaheri na ndugu zake yangekuwa bora zaidi.  
Zohali naye alikuwa akiusikiliza utambaji wa marafiki zake nacho kilio kikawa kinamwandama. Baada ya  kuwaza ikiwa atawatolea wenzake dukuduku lake hatimaye aaliamua kuwasimulia. Yeye alikuwa mtoto  wa nyumba kubwa. Babake alikuwa mkurugenzi katika Shirika la Utoaji wa Huduma za Simu na mamake alikuwa mwalimu mkuu wa Shule maarufu ya kitaifa. Wazazi wake walikuwa walezi wema. Zohali na nduguze hawakupungukiwa na chochote.  Maisha yake Zohali yalianza kwenda tenge alipojiunga na kidato cha pili. 
 Mtafaruku wa kihisia katika umri huo ulimfanya kufanya mambo kwa papara na kutahamaki akawa  ameambulia ujauzito. Mwalimu mkuu alimtaarifu dadake Zohali kuwa aikuwa mjamzito na alifaa  kurejeshwa nyumbani na akisha kujifungua wazazi wake waweze kumtafutia Shule nyingine.  
Tima(dadake Zohali) alimaka. Kutoka siku hiyo maisha ya  
Zohali yalichukua mkondo mpya. Amewahi kulala katika barabara za jiji pamoja na watoto wengine wa  mitaani, amewahi kutumia gundi ili kujipurukusha, amewahi kupigana na majitu yaliyokuwa yakitaka  kuuhujumu utu wake kwa kumnyanyasa kijinsia. Wakati wenzake waliona siku zake za kujifungua  zimekaribia za kujifungua walimpeleka kituo cha  
 Wakfu wa Mama Fatma. Alikuwa ameyapitia mengi. Zohali anamshukuru Mtawa Pacha aliyemwokoa  kutokana na kinamasi cha unguliko la moyo. Baada ya Zohali kumweleza kadhia yake, Mtawa Pacha  alitikisa kichwa na kumwahidi kwamba baada ya kujifungua angemrejesha shuleni. Sasa hivi anapoongea  anafaa kuwa kidato cha nne lakini uzazi na ulezi ulimpotezea miaka yake miwili. Huwa anatamani sana  kumwambia Mtawa Pacha ukweli wa mambo kuwa ana wazazi lakini moyo wake hukataa katakata.  Atarnwambiaje kuwa ana wazazi ilhali waliisha kumkana alipohitaji pendO lao? Anaendelea kusema  kuwa madhila aliyoyapitia nyumbani kwao hayaelezeki. Baba yao alisema kuwa hakuwa na pesa za  kulipa kijakazi tena. Kazi zote za nyumbani zikawa za Zohali. La kuslkitisha zaidi ni, mama rntu ambaye anajua uchungu wa kule mimba hakutoa sauti ya  kumtetea. Baada ya Zohali kuyakamilisha masimulizi yake aliyaondoa macho yake kwenye ukuta yalikokuwa yameganda.  
 Chandachema alifuata kusimulia kadhia yake. Kisa chake kikiwa na mshabaha na kile cha Zohali.  Alilelewa na bibi yake aliyefariki Chadema akiwa darasa la kwanza. Habari ilisema kuwa baba yake  Fumba alikuwa amehamia Uingereza na familia yake na ni mhadhiri katika Chuo kikuu. Baada ya  nyanyake kuiaga dunia, mambo yake Chadema yalijaa giza.  
Maswali.  
i)Elezea kwa kifupi madhila aliyoyapata Zohali nyumbani mwao.  
ii)Eeza kwa muhtasari kadhia aliyoipata Chandachema tangu kufariki kwa nyanyake.  
iii)Mwcndishi ametumia mbinu rejeshi kwa mapana no marefu katika sura hii. Ffanua jinsi ilivyotumika  kwa kutolea visa vitano kwa muhtasari. 
iv)Fafanuo maudhui ya malezi kama ya!ivyojitokeza katika suro hii.  
v)Fofanuo sifa za waahusika hawa.  
a.Mwajimu Dhahabu b. Umu c. Hazino d. Kairu e. Mvvancheri  
vi)Ukabila umechorwa kama sababu ya kuvurugika kwa ndoa. Fafanua.  

SURA YA SABA  
 Ni alasiri moja ya joto kali. Mwangeka na Mkewe Apondi wameketi kwenye behewa la nyumba yao.  Wameyaelekeza macho yao kwenye kidimbwi ambamo wanao watatu 
Sophie, Ridhaa na Umulkheri- wanaogelea. Ukichunguza kwa makini utapata kwamba wawili hawa  chochote japo wanatazama. Kila mmoja, Apondi na Mwanageka, amepotea kwenye ulimwengu wake.  Mwangeka anapomtazama Apondi anatabasamu. Kisa cha kukutana kwao kilikuwa kama ifuatavyo:  
Miaka mitatu ya ujane ilikuwa imemdhihaki Mwangeka.  
 Babake Mwangeka alikuwa akiishi nyumbani kwa Mwangeka kwa muda. Walikuwa wajane wawili  waliokomaa. Hitaji la  
 Mwangeka kuwa na mshirika wa kumwondolea ukiwa lilimwandama. Baba mtu alimtaka Mwangeka  kuwazia suala hili, Alijua kuwa wakati ndio mwamuzi, ipo siku atakapotokeza hurulaini wake Mwangeka.  Ataifungua kufuli kubwa iliyoufunga moyo wake na hiyo itakuwa siku ya kumwaga chozi la heri. Baba  mtu akaendelea kungojea kwa matarajio makuu, kila jioni akimchunguza mwanawe kuona kumetokea  badiIikO lolote. Siku moja alikutana na Rachael Apondi ambaye alifanya kazi katika Wizara ya Vijana na  Masuala ya Kijinsia. Apondi alikuwa na shahada katika masuala ya kijamii. Apondi alikuwa mmoja wa  wawasilishaji na ilipowadia zamu yake kuwasiliSha aliwasisilisha kwa ustadi wa hali ya juu. Akauteka  nyara moyo wa Mwangeka. Apondi alipotoka jukwaani alisindikizwa na makofi ya hadhira yake.  Mwangeka akamsindikiza na macho zaidi ya makofi. Moyo wake uliokuwa umejaa barafu ukayeyuka na kutwaa uvuguvugu. Binti  huyu alimkumbusha  
 Mwangeka marehemu mke wake Lily. Mwangeka na Apondi walipata kujuana vizuri zaidi wakati wa  chamcha. Huu ukawa mwanzo wa usuhuba na uchumba wa mwaka mwaka mmoja ambao kilele chake  kilikuwa kufunga ndoa. Apondi alikuwa mjane wa marehemu Mandu. Mzee Mandu alijifia ughaibuni  katika shughuli za kudumisha amani. Kifo chake Mandu kikamwachia Apondi na Sophie mwanawe wa  miaka miwili kilio kisichomithilika. 
Apondi akawa mwoga, akachelea kuhusiana na mwanamume mwingine asije akamwachia ufa wa moyo.  Miaka sita baada ya kufiwa ndipo alipokutana na Mwangeka na penzi likazalika, wakapanga kuoana.  
Alipojifungua mtoto wa kiume alimwita Ridhaa. Ridhaa ni bavyaa yake aliyemkubali katika familia yake  licha ya kwamba koo zao ni tofauti. Akawa na furaha tele kwa kuwa Sophie amepata mwenzake naye Baba Ridhaa amepata fidia japo kidogo kwa familia yake iliyoteketea.  
Mwangeka na Apondi walikuwa wameamua kuwa watoto wao wawili walitosha kukamilisha familia yao.  Lakini, ukarimu wao ulifanya kuzaliwa kwa Umulkheri katika familia yao.  
 Baada ya IJmu kujiunga na Shule ya Tangamano, mama aliyekuwa akiyasimamia makao ambamo Umu  aliishi alishirikiana na mwalimu mkuu wa Tangamano kumtafutia mfadhili. Apondi alikuwa rafiki wa  utotoni wa Mwalimu Dhahabu. Alipompigia simu na kumweleza kadhia ya IJmu Apondi alikubali  kumchukua Umu kama mtoto wake wa kupanga.  
Baada ya kuwasiliana na Mwangeka, Mwangeka hakuwa na Pingamizi yoyote kuhusu kuwa mlezi wa Umulkheri. Mwange alirnwambia mewe kuwa umu ni baraka KU Mwenyezi Mungu na kuwa Mungu amemfidia mwanay aliyekufa umu akapata wazazi wapya. Wakawa  wanamlipia karo umu mwanzoni alikuwa na shaka lakini baadaye alikuja kuwapenda kwa dhati. Upendo  alioupata kwa wazazi hawa wapya uliponya donge chungu lililokuwa moyoni mwake.  
Akawa sasa yu tayari kumsamehe mamake hapa duniani na ahera. Akawazia pia kumsamehe Sauna.  Hata hivyo alibaki kujiuliza maswali mfululizo kuhusiana na walikotokomea ndugu zake.  
Zoezi kutoka sura hii i)Eleza kwa muhtasari mambo aliyoyczungumzia Apondi katika hotuba yake.  ii)Eleza sifa na umuhimu wa wahusika hawa:  
a. Mwangeka b. Apondi iii)JadiIi maudhui ya mapenzi na ndog kama yanavyojitokeza katika sura hii. 
 iv)Upendo ni tiba ya moyo ulio no jeraha. Onyesha namna upendo ulivyotekeleza jukumu hilo katika  sura hii.  
 ni baraka kutoka kwa mwenyezi Mungu. Mungu amenifid ia yule mwanangu aliyekufa "  a tiweke dondoo hiji katika muktadha wake.  
b &fanua sifa tatu za mhusika ukionyesha nanna ali baraka kwa msemaji (unaweza kurejelea matukio mengine kwingineko riwayani)  
c. Fafanua umuhimu wa msemgUi wa maneno haya.  
  
SURA YA NANE  
Siku hii Dick alihisi kuwa uwanja wa ndege ulikuwa na baridi na mzizimo kuliko siku nyingine zote. Dick  alikuwa akiwaza haya akiwa kasimama katika mlolongo mkubwa wa watu ambao walingoja kuingia  kwenye afisi za forodha kukaguliwa.  
Akawa anakumbuka siku alipoanza kusafiri kwa ndege. Siku hiyo alijawa na kiwewe kwani biashara  haramu ya kubeba dawa za kulevya aliyokuwa amejiingiza kwayo ilikuwa irnewaingiza wengi kwenye  mikono ya polisi, wakatiwa mbaroni.  
Siku hizo alikuwa mwanagenzi katika uga huu kwani alikuwa na umri wa miaka kumi tu. Zipo siku  alipotetemeka karibu ajisaliti lakini hatimaye alizoea kujipa moyo. Sasa miaka kumi ya adha imepita. Alilazimika kukomaa kwa kuwa ulimwengu haukuhitaji  mnyonge. Dick alitoswa katika kinamasi cha kuuza dawa za kulevya na Sauna- kijakazi wao.  
 Dick amesafirisha maelfu kwa maelfu ya vifurushi vya dawa hizi. Mwanzoni akawa si mraibu wa dawa  hizi lakini ilibidi ajizoeshe kwa usalama wake mwenyewe, kwani mara nyingi alilazimika kuzimeza dawa  zenyewe ili kwenda kuzitapika kwenye masoko ya ughaibuni. Jambo hili lilichangiwa na uwepo wa  mashine zenye uwezo mkubwa wa kung'amua shehena za dawa zilizofichwa kwenye chupi.  
Siku ile baada ya kijakazi Sauna kumwiba Dick alimpelekea 
  
baba mmoja tajiri ambaye alijitia kumpeleka shuleni. KumDe alikuwa amempeleka katika biashara ya  kuuza dawa za kulevya. Buda ( lakabu ya tajiri wake Dick) alipoona Dick akitaka kukataa kushiriki  biashara hii, alimtishia Dick kuwa angetupwa nje, asingiziwe wizi na bila shaka Dick alijua malipo ya wezi  ni kutiwa tairi na kuchomwa moto. Wazo la kupata adhabu ya aina hii lilimtetemesha Dick. Akambuka  rafiki yake Lemi alivyofishwa kwa njia hii. Kisa cha Lemi kilimfanya kuunasihi moyo wake kuingilia  biashara hii haramu ili mwenye nguvu asije akamtumbukiza kaburini.  
Akajisemea kuwa huenda siku moja akapata mbinu ya kujinasua. Sababu nyingine iliyomfanya Dick  kuingilia biashara hii ni kuwa alihitaji chakula na mahitaji mengine. Akasema potelea mbali kwa lisilo  budi hutendwa.  
Alipojitosa katika biashara hii haramu aliingilia kwa hamasa za ujana. Miaka mitano ya kwanza ikawa  imejaa hekaheka kwani alisafiri kwingi na kuona mengi. Akaweza kuchuma pato Si haba, pato aliloliona  ni halali yake baada ya ulimwengu kumpoka maisha yake. Hata hivyo asubuhi moja aliamka baada ya  kuamua kuwa hakuumbiwa uhalifu, dhamiri yake ikamsumbua na moyo wake kumsuta. Mawazo mengi  yakawa yamempitikia akilini na yakamsukuma kuufikia uamuzi wa mkataa,  
 akajinasua kutoka kucha za mwajiri wake huyu. Akaacha biashara ile haramu na kuanzisha biashara ya  kuuza vifaa Vya umeme. Leo hii amejiajiri. Ashaamua kuufungua ukurasa mpya katika maisha yake.  Amekwisha kuhitirnU masomo katika Chuo cha ufundi ambakO alijifunza teknolojia ya mawasiliano ya  Simu. Sasa amepanua mawanda yake ya kibiashara. Anauza vifaa vya simu. Husafiri ng'amb0 mara kwa  mara kununua bidhaa ili kuyauzia mashirika yanayotoa  
  
 huduma za mawasiliano. Asubuhi hii Dick na kijana mwenzake (mwajiriwa wake) walikuwa katika safari  ya kawaida. Alinuiwa kuabiri ndege ya saa moja asubuhi kuelekea ughaibuni ambako alizoea kununua  mali yake. Huku akingoja afisi kufunguliwa, mawazo ya nyuma yaliivamia akili yake na akayakunjua  maisha yake ya siku za Mlima wa Simba. Akamwazia mama yake kwa masikitiko makuu. Akashanga jinsi  ulimwengu unavyoweza kummeza mwanadamu akawacha kuwaazia hata wana wake. Akamkumbuka  babake katika dakika ya mwisho ya uhai wake. Maneno yake yalikuwa " wanadamu ni hasidi" ndio  waliomsababishia uwele alionao. Dick akiishi, atawaona. Akili yake ikamtuma kumkumbuka Umulkheri dadake. Anakumbuka alivyomwambia kuwa asijali kwani yeye angewakimu kwa viganja vyake na  hawangepungukiwa na chochote. Akawa na maswali chungu nzima kuhusiana na aiiko Umu.  
 Wakati Dick alikuwa akiwaza kuhusu familia yake, hakujua kuwa Umulkheri alikuwa nyuma yake kapiga  foleni. Anasafiri ng'ambo kwa shahada yake ya uhandisi katika masuala ya kilimo. Umu, baada ya  kuchukuliwa na Mwangeka na Apondi alifanya bidii masomoni na kufuzu vyema katika mitihani yake.  Kisadfa, safari ya Umu imekuwa siku hii ambapo Dick anasafiri. Dick aliposikia Mwangeka akimwita Umu  na kumtaarifu kuwa ndege i karibu kuondoka, hakuamini. Mazungumzo baina ya Umu na wazazi wake  yalimwamsha Dick kutoka lepe lake la muda. Aligeuka na kutazamana ana kwa ana na Umu. Mwanzoni  Umu akidhani macho yanamdanganya. Mikono yake ikamwachilia dadake Sophie, moyo wake ukamwenda mbio. Ghafla Dick, alimwita dadake Umu na kumkimbilia. Wakakumbatiana. Wasafiri wote na aila yote ikawatazama kwa mshangao. Machozi  yakawadondoka wote wawili na kulia kimyakimya huku wakiambiana kimoyomoyo yote yaliyowakumba.  Hatimaye sauti iliita ikitangaza kuwa abiria wa ndege Tumaini waanze kuingia. Walijua kuwa jaala  ilikuwa imewakutanisha na hawatawahi kutengana tena.  

Zoezi 
i)Elezea kwa kifupi namna dawa za kulevya husafirishwa kutoka eneo moja hadi lingine kwa mujibu  wa sura hii.  
ii)Fafanua sifa za Dick kisha uelezee umuhimu wake.  
iii)Dawa za kulevya zina madhara chungu nzima. Tetea kauli hii.  
iv)Elezea kwa muhtasari namna Lemi alivyofishwa.  
v)Ni mambo gani yalimsukuma Dick kujiingiza katika biashara haramu ya kuuza dawa za kulevya?  
vi)Elezea sadfa ilivyotumika katika sura hii.  
  
SURA YA TISA  
Sura hii inaanza kwa Wimbo wake Shamsi. Leo Shamsi anasikika kama amebadilisha wimbo wake kama  anawosema  
 Ridhaa japo kwa sauti ya chini. Wimbo huu wa leo unasikika kama wa kiumbe mwenye maumivu zaidi na  mapigo yake hasa ni ya mbolezi. Huu wa leo ni tofauti na majigambo yake ya kila siku. Ridhaa alianza  kuyaghani majigambo yake  
Shamsi kwa sauti ya chini kama anayeyatia maneno ya majigambo kwenye mizani.  Ridha anamtazama Shamsi akipita kama afanyavyo kila siku.  
 Mtaa anakoishi Shamsi si mbali na hapa, Shamsi na Ridhaa ni majirani. Huu ni mwezi wa tatu tangu  Ridhaa kuhamia mtaa wa Ahueni. Ahueni ni mtaa wa raia wenye kima cha juu kiuchurni. Mtaa huu una  sura ya mijengo ya kifahari ya ghorofa. 
 Daraja kubwa limeutenga mtaa huu na mtaa wa Kazikeni inakoishi familia ya Shamsi na nyingine za aina  yake. HukO maisha ni ya kubahatisha. Huu ni mtaa wamabanda yaliyojengwa kwa udongo na mabati.  
 Mwangeka aliamua kuhamia mtaa wa Ahueni baada ya mjukuu wake wa mwisho kuzaliwa. Aliona  ulikuwa wakati wake kuanza kuyajenga maisha yake upya. Maisha ya  
 Mwangeka sasa yalitengenea. Baada ya kuzungumza na mwanawe, Ridhaa alimwomba Mwangeka  amruhusu aondoke ili akaanze kuyazoea maisha ya ujane. Aliondoka akiwa na azimio Ia kukamiIiSha  kukijenga kituo cha afya cha  
 Mwanzo Mpya alichokijenga kwenye ganjo lake. Kituo hicho kingewafaa raia wengi ambao  hawangemudu gharama ya matibabu katika hospitali za kibinafsi.  

Selume alifanya kazi katika kituo cha afya cha Mwanzo Mpya.  
 Hali katika kituo hiki ni bora kuliko ilivyokuwa katika hospitali ya umma. Huko alikuwa amechoka  kutokana na kuwatazama wagonjwa wakifa kwa kukosa huduma za kimsingi huku shehena za dawa  zilizotengewa hospitali hii zikiiShia kwenye maduka ya dawa ya wasimamizi wa hospitali. Alikuwa  amechoshwa na mambo mengi. Katika kituo hiki kipya  
Selume aliajiriwa kama Muuguzi Mkuu naye Kaizari kama Afisa wa Matibabu. Sasa huu ni mwaka wa tatu tangu kuanza kazi hapa chini ya usimamizi wa Ridhaa  ambaye ndiye mkurugenzi.  
Anawahudumia wagonjwa walio na matatizo aina aina. Kuna mgonjwa mmoja aliuguza majeraha katika  mgogoro wa ardhi katika eneo la Tamuchungu. Mwingine aliyejifia ni kijana anayesomea shahada ya  uzamili, alikuwa mwathiriwa wa pombe haramu. Mgonjwa mwingine wa kike kwa Jina Tuama alikuwa  amejipata katika hali mbaya kwa kukubali kupashwa tohara. Alibahatika kwa kuwa hakuiaga dunia kama  wenzake.  
Tuama anaitetea mila hii ya upashaji tohara kwa wanawake eti haijapitwa na wakati kwani bila tohara  mwanamke hubakia kuwa mtoto. Anaendelea kusema kuwa kupashwa tohara hakumaanishi kuacha  Shule kwani dadake Hazina alipashwa tohara lakini sasa amehitimu shahada kutoka Chuo kikuu. 
Yeye anasema la msingi ni kuwa hakika katika ulengaji shabaha kwenye malengo yako.  Mgonjwa mwingine kwa jina Pete aliendelea kupata ahueni.  
Yeye aliokolewa akitaka kujiangamiza pamoja na kitotO chake. Pete alizaliwa katika kijiji cha TOkasa.  Yeye ndiye mtoto wa nne katika familia yenye watoto sita. Alipoutambua ulimwengu tu, alijipata kwa nyanyake mzaa mama. Sababu yake kujipata katika hali hii ni ule mtafaruku  uliokuwa umetokea baina ya mamake na babake Pete kisa na maana, Pete hakuwa na mshabaha hata  chembe na babake. Mama yake  
 Pete kwa kuchelea kuiharibu ndoa yake akampagaza nyanya mzigo wa malezi. Pete hajadiriki kuonja  tamu ya kupendwa na wazazi wake. Alipoanza kupata hedhi maisha yalichukua mkondo mwingine.  Alipoingia darasa Ia saba alipashwa tohara nao wajombake wakapokea posa na baadaye mahari  
 kutoka kwa buda mmoja kwa jina Fungo aliyemuoa kama bibi wa nne. Alipojifungua, akaamua kwa mzee  Fungo hakumweki tena. Akaondoka bila kuangalia nyuma. Akaingia jijini kuzumbua riziki. Akapata ajira  ya kijishahara duni ambacho hakikutosha kugharamia mahitaji yake yote. Maisha yakazidi kuwa magumu  hadi akamzaa mwana wa pili. Kitoto alichonacho zahanatini ni cha tatu na alikipata akiwa katika shughuli  za uuzaji pombe. Mambo yalipombainikia kuwa ana watoto watatu kabla ya kufikisha umri wa miaka  ishirini na moja, aliona ni heri ajiangamize. Alimwambia jirani yake amchungie watoto kisha akaacha  kikaratasi chenye anwani ya bibi yake kwenye kimeza katika chumba chake na kuondoka. Alijiambia  kuwa dawa ya panya haingeshindwa kumuua yeye pamoja na kilichomo tumboni na ndipo akamimina  kopo la dawa hiyo kinywani. Sasa anapata ahueni katika kituo hiki cha afya.  
 Kijakazi Sauna anatamani kurudi kitandani alale lakini inambidi amtayarishie Bi. Kangara kiamshakinywa  kwani ana miadi ya mapema na mzalendo mmoja jijini. Anapojngia jikoni na kuanza shughuli zake moyo  unaanza kumwenda mbio na vipapasio vya akili kusimama wima. Kwa mbali anaskia mbisho hafifu langoni mwa jumba hili. Anapotoka  kwenda kuitikia mbisho huu anakumbana ana kwa ana na polisi. Hii ni wiki ya pili tangu Sauna  kuwatorosha Dick na Mwaliko. Dick ni mali ya Mzee Buda naye Mwaliko amepelekewa Bi. Kangara awe  na mwili kidogo kisha atafutiwe la kufanya. Sauna ashapata ujira wake na yu tayari kuondoka asubuhi ya  kuamkia Krismasi.  
Sauna alipachikwa mimba na babake mlezi. Mamake mzazi alimsaidia kuavya kisha akamwonya dhidi ya  kumwambia yeyote kuhusu unyama wa babake. Mamake hakumtaka  
Sauna kumpaka tope babake. Maneno yale yalimtonesha 
Sauna kidonda. Mamake alikuwa mjane wa Mzee Kero.  
 
Baada ya tendo hili, Sauna aliondoka nyumbani kwani hapakumweka tena. Amewahi kufanya kwenye  machimbo ya mawe, amehudumu katika majumba ya kuuza pombe kwa namna zote amefanya mengi.  Bi. Kangara ndiye aliyemfunza Sauna mbinu hii mpya ya kuwateka nyara watoto wa waajiri wake na  kuwauza. Sasa hii ndiyo siku ya arubaini. Wawili hawa walitiwa mbaroni na kufikishwa mahakamani na  kushtakiwa kwa kosa la kukiuka haki za watoto, wakafungwa miaka saba gerezani na kazi ngumu. Polisi  walimchukua  
Mwaliko katika kituo kimoja cha watoto mayatima ambak0  
aliendelea na masomo yeye na wenzake.  
  
Zoezi.  
i)Ni ujumbe gani umetamalaki katika wimbo wa Shamsi?  
ii) kwa muhtasari ujumbe uliomo katika majigambo aliyoyaghani Ridha.  
iii)Jadili maudhui ya utabaka kama yanajitokeza katika sura hii, 
iv) Ni kwa nini Selume aliifurahia hali  katika kituo cha afra cha Mwanzo Mpya kinyume na hapo awali a!ipokuwa akifanya katika hospitali ya umma? Elezea.  
v)Pombe haramu ina mothara chungu nzima. Tetea kauli hii kwa mujibu wa sura hii.  vi)Eleza sifa za wahusika hawa:  
 a. Selume b. Meko c. Kipanga 
vii)Kupashwa tohara kwajinsia ya kike kuna hasara nyingi kuliko aida.  Tetea kauli hii.  
viii)JadiIi maudhui ya malezi kama yanavyojitokeza katika sura 
ix)Eleza kwa muhtasari masaibu  aliyoyapitia Sauna akabadilika a kuwa mvunja sheria.  

SURA YA KUMI  
Sura inapoanaza, Mwangemi anamrai Neema asiwe na mawazo finyu kuhusu kupanga mtoto. Anasisitiza  kuwa hakuna udhaifu wowote katika kumpanga mtoto. Wamejaribu kupata mtoto kwa muda wa miaka  mitano bila mafanikio.  
 Neema amewahi kutunga mimba si mara moja au mbili, amefanikiwa kuilea mimba hadi ikakomaa  wakaweza kukipakata kilaika mikononi mwao. Kitoto hicho kiliaga kabla ya juma moja. Mwangemi na  Neema walihuzunika kumpoteza mwana. Sio eti Neema hataki kumlea mwana, la hasha, anatamani  kukipakata kilaika kiwe chake au cha mwingine. Ni dhamiri yake ambayo humsuta sana akikumbuka  nafasi aliyoipoteza aliyopewa na Mungu wakati mmoja ya kumpanga mtoto.  
 Mwangemi alimsihi Neema mke wake asijisulubu kwa kosa ambalo alilitenda kwa kutokuwa na ufahamu  bora wa malimwengu. Hayo yamepita. Baada ya Neema kukubali rai ya Mwangemi walienda katika kituo cha watoto cha Benefactor na leo hii wamo afisini. Walikaribishwa na  Mtawa Annastacia aliyewataarifu kuwa alilipata ombi Iao la kutaka kupanga mtoto kutoka kituo chao.  Wakaelezwa kuwa kuna kijana mmoja wa kiume na iwapo wangefaulu katika mahojianO kituo hicho  kingewakabidhi mtoto huyo. Mahojiano yalipokamilika Mwangemi na Neema wakaondoka wakitarajia  kurudi kumchukua mwanao. Waliporudi afiSini mwa Annastacia wana furaha mzomzo kwani walifaulu  katika mahojiano na 
wako tayari kumchukua mwana wao. Mwangemi anahisi kuwa familia yake imekamilika.  
 Kijana huyu alipoletwa Mwangemi alimtulizia macho, kijana huyu ni mrefu na mwembamba, mwenye  sura jamali. Macho yao yalipokutana kijana alitabasamu na kudhihirisha meno meupe pepepe ambayo yalimkumbusha binamu yake  
 Mwangeka. Hapohapo nyoyo zao zikaungana kila mmoja akijisemea kimyakimya, "Haikosi huyu atakuwa  rafiki wa dhati "  
Mwaliko alitambulishwa kwa wazazi wake wapya. Kisha  
 Mtawa Annastacia akamwahidi kuwa atakuwa akienda kumwangalia mara kwa mara. Mwaliko  akamtazama Neema kwa hofu iliyojaa mapenzi. Badaye akamkumbatia Neema na kumwambia kuwa 
atakwenda naye. Chozi la furaha lilimdondoka Neema, akamkumbatia Mwaliko kwa mapenzi ya mama  mzazi. Akahisi kama aliyezaliwa upya. Sasa amepata kizazi.  
 Hatachekwa tena na walimwengu eti anazaa watoto wenye upungufu kwa sababu aliavya mimba nyingi  akiwa shuleni.  
Akasema hata kama kitoto hiki si chake kitampa mshawasha wa kufanya kazi zaidi ili kukikimu.  
 Mwaliko alilelewa na Mwangemi na Neema kwa tunu, tamasha na nidhamu. Akainukia kuwa ghulamu  mwenye nidhamu ya hali ya juu, akiwaheshimu wazazi na majirani na akiwatii walimu wake. Alipohitimu  kidato cha nne alijiunga na Chuo kikuu kusomea shahada ya Isimu na lugha, wazazi wake wakajua kuwa  juhudi zao za malezi hazikuambulia patupu. Walikuwa wamechangia katika kumpa tegemeo mwana wa  mwenzao.  
Miaka mitatu imepita sasa tangu Mwaliko kukamilisha masomo yake ya chuo klkuu. Amejisajili kwa shahada ya uzamili katika taaluma ya mawasiliano na  kuhitimu. Ameajiriwa na kampuni ya gazeti Tabora kama mhariri katika kitengo cha biashara. Anafanya  kazi yake kwa bidii ya mcbwa.  
Mwaliko alitamani siku ambayo angekutana na ndugu zake, moyoni aiihisi kuwa walikuwa hai. Mama  Neema aliishi kumkumbusha kuwa siku moja atawaona ndugu zake. Siku moja  
 Mwaliko na baba yake waliamua kwenda kujivinjari. Ilikuwa siku ya kuzaiiwa kwa Mwangemi. Mwaliko  akaamua kumnunulia babake chamcha. Walienda katika hoteli ya Majaliwa saa sita unusu adhuhuri.  Mwaliko alikuwa akiwaza kuhusu waliko ndugu zake lakini hatimaye akamtakia babake siku njema ya  kuzaiiwa kwake.  
Kisadfa familia ya kina Umulkheri walikuwa katika hoteli ii hii wakisherehekea siku ya kuzaiiwa kwake  Umu. Umu akawa anawashukuru wazazi wake kwa hisani yao. Dick vilevile akawa anatoa shukrani kwa  Mwangeka na Apondi.  
 Mwangemi aliwapata kina Mwangeka wakiwa katika hali ya kutafakari kusu hotuba ya Dick. Mwangemi  ni binamu yake  
Mwangeka. Mwangeka alishangaa ni sadfa gani iliyomleta  
 Mwangemi katika maeneo haya. Akamtaarifu ami yake kuwa huwa haji humu ila mwanawe Mwaliko  aling'ang'ania kumleta hapa kwa chakula cha mchana. Kisadfa siku hil ilikuwa siku ya kuzaiiwa kwa Umu  na Mwangemi. Dick na Umu hawakusikia alichokuwa akisema Mwangemi, walimaka kusikia Mwangemi  akitaja jina la Mwaliko. Walishangaa iwapo ni sadfa nyingine kuwa Mwangemi ana mtoto mwenye jina  kama la ndugu yao mnuna. Walijiuliza maswali chungu"  
  
Mwangemi alimwita Mwaliko aje ili amjuze kwa binamu yake  
Vuuk (lakabu ya Mwangeka). Alipokuja, Umu alimtazama ghulamu huyu kwa tuo akamtambua kuwa ni  nduguye Mwaliko. Dick vile alikuwa keshamtambua nduguye. Mwangemi alimkumbusha Mwaliko kile kisa ambacho alimsimulia kila mara kuhusu yeye na Vuuk baada ya kumtambulisha kwa  
 Mwangeka. Mwangeka alicheka kicheko kikubwa na katika kipindi kidogo akayaleta maisha ya kisogoni  mbele ya kipaji chake. Wakahadithiana matukio ya utotoni waliyoyafanya pamoja vikiwemo vita vya  majogoo nk. Mwangeka akawa amezama katika kisa chake na babu.  
 Mwangemi aliendelea kumtania Mwangeka kuwa ndiye mhandisi mwenyewe. Yeye ndiye aliyevumbua  gari la kwanza la Kiafrika. Mwangemi alipoona amemtonesha kidonda mwenzake na kumbukumbu zake,  akatabasamu.  
Aliendelea kusema na kumjuza kuwa hayo yote yamepita na hiyo ilikuwa ni hatua ya ukuaji, ilibidi  waipitie. Alimgeukia  
Mwaliko na kumtambulisha kwa Mwangeka. Akamweleza kuwa si mwana tu bali ni rafiki yake wa dhati.  Maisha yake  
 Mwangemi na Neema yangekuwa tupu bila yeye. Mwangeka na Apondi walipomtazama Mwaliko  waliuona mshabaha kati ya Umu, Dick na Mwaliko. Yote yamewabainikia na sasa wanangoja  kuhakikishiwa na Umu kuwa huyu ndiye ndugu yao ambaye mamekuwa wakimtafuta mSitu na nyika.  Moyo wa Mwaliko tayari urnemwambia kuwa hawa ni ndugu zake kwa kuwa wameshabihiana na wale watoto  walio kwenye picha ambayo baba yao I-unga alipigwa nao kabla ya mauko yake.
  
 Picha hii mwaliko ameihifadhi katika buku lake kama kumbukukumbu ya familia yake. Kijakazi Sauna  alikuwa amezoea kumwambia kuwa hao ni Umu na Dick. Mwaliko aliinua macho yake na kuwaita Umu  na Dick na kuwaambia kuwa ni yeye na kuwa yu hai. Umu na Dick hakumngojea Mwaliko kumaliza.  Walimkimbilia wote na kumkumbatia ndugu yao, 
 wakaanza kulia huku wakiliwazana. Sophie na Ridhaa nao walijiunga nao, wote wakakumbatiana na  kulizana, wakashikana mikono na kufanya mduara kama ule ufanywao na watoto wakicheza. Ikawa  wanaunga udugu upya. Wazazi wakabaki kutazama bila kusema lolote. Umu akawaomba wote kuketi  chini, yeye akaketi baina ya wazazi wake wawili kama alivyopenda kufanya kila mara. Akasimulia kwa  furaha alivyokuwa akihisi huku akimshukuru Mwangemi kwa kumlea  
 Mwaliko hadi akawa mwana wa kutegemewa. Dick naye hakuchelewa kumshukuru Umu kwa tumaini  alilompa kuwa siku moja atamwona ndugu yao. Alimshukuru pia kwa ukarimu wake.  
 Mwaliko naye akasema kuwa kuja kwao pale kulikuwa kwa heri kwani familia yao imepanuka. Tayari  amekutana na mabinamu ambao aliskia tu wakitajwa. Tena ikawa heri kwa kuwa mjomba Mwangeka  ndiye mzazi na mlezi wa nduguze.  
 Mwangemi akawa anamtazama mwanawe kwa imani na furaha kubwa. Sasa watajenga uhusiano wao  upya na kumtafuta mama yao na kumsamehe. Mwangeka alisema kuwa  
Naomi(mama yao kina Umu) ana haki ya kujua walipo wanawe.  
Jambo ambalo Mwangeka hakujua ni kuwa Naomi baada ya kurudi kwao, hakuishi na wazazi wake.  Alihamia mjini na kuwa shangingi kwelikweli. Alikumbana na Bwana Kimbaumbau aliyemweka Naomi kimada kwa muda.  Bwana huyu alimpitisha Naomi makuruhu yasiyomithilika, kusimangwa, kupigwa na kuadhibiwa. Naomi  akawa anajuta sana. Alijuta kumwacha Lunga(mume wake) wakati ambapo alimhitaji zaidi.  
Sasa hana uso wa kuwatazama wanao. Siku aliyopigwa pute na Kimbaumbau, uchungu wa uzazi ulimtuma kuwatafuta wanawe. Akaenda hadi Mlima wa Simba na kufululiza hadi nyumbani ambapo  hapakuwa na mtu, palikuwa mahame.  
 Alifyeka magugu katika kaburi Ia mume wake na kunadhifisha kiambo kisha akaweka koja la maua juu ya  kaburi. Kwa kweli amekuwa akiwatafuta wanawe. Hamna kituo Cha polisi ambacho hakubisha hodi.  Juhudi hizi hazikuzaa matunda. 
 Kwa sasa hana lolote Ia kujivunia ila ameanza kuyajenga maisha yake upya. Amefungua kiafisi kidogo  karibu na Chuo  
Kikuu cha Mbalamwezi anakowapigia wasomi kazi zao chapa na kuisarifu miswada yao.  
 Dick alisema kuwa mamake ana haki ya kusamehewa kwani hakuna binadamu aliyemkamilifu.  Watashirikiana kumtafuta mama yao.  
 Mwaliko alimwambia baba yake muda wa kufanya hayo upo lakini kwa sasa, la muhimu ni kuwa ndugu  zake wako haj.  
Sasa ni wakati wa kuondoka kuelekea nyumbani kwani ana hamu ya ya kumwambia Young Neema  majaliwa yao ya leo.  
  
ni)Ndoa bila watoto si kamilifu. Fafanua kwa kurejelea sura hii.  
ii)Fafanua ufoafu wa nwani chozi la heri ukirejelea matukio katika surg hij.  
iiii) EIeza sifa nne za wahusika hawa:  
a. Mwangemi b. Neema c. MwalikO d. Dick e. IJmu f. Apondi g. Mwangeka 
iv)Mwiba wa kujidunga hauna  kilio. Kwa kumrejelea Naomi, onyesha ukweli wa methai hii.  
v)Onyesha sadfa ilivyojitokeza katika sura hii.  
  
 Kwa mujibu wa kamusi ya Kiswahili sanifu, neno Dhamira lina maana ya kusudi wazo kuu au ujumbe  mkuu wa mwandishi. Dhamira pia ni lengo la mwandishi anapoandika kazi.  
 Kwa hivyo tunapoangazia dhamira ya mwandishi tutajibU swali hili: Je, nialengokusudi la mwandishi  huyu ni gani?  
  
Assumpta K. Matei alidhamiria yafuatayo alipokuwa akiandika Riwaya ya Chozi la Heri. Kuupiga vita ukabila. Tumepata katika Riwaya ukabila ukiwa chanzo cha  migogoro. Watu wengi wameathirika vibaya kwa kuwa watu wa kabila tofauti na lao waliwabagua,  kuwaumiza au hata kuwafukuza makwao hata kama walikuwa majirani kwa miaka mingi. Kwa mfano  mamake Mwanaheri(Subira) alilazimika kuondoka nyumbani bila hiari na kutengana na familia yake kwa  kuwa alibaguliwa, akafitiniwa na hata kulaumiwa kwa asiyoyatenda. Alifanyiwa mambo haya yote kwa  kuwa Subira alikuwa ametoka kwenye jamii ya Bamwezi naye babake Mwanaheri alikuwa wa jamii tofauti. 
Kila mara Subira alikuwa akiitwa na mama mkwe muki yaani "huyo wa kuja". Subira alidhhoofika kiafya kwa kutengwa na aliodhania kuwa wa aila yake. Hatima ya  mambo haya ilikuwa ni Subira kujitoa uhai.  
 Kuvipiga vita 'vita vya baada ya kutawazwa ' Vita wa baada ya kutawazwa vilikuwa sababu ya watu  kuacha makwao na kuwa wakimbizi wa ndani kwa ndani. Wahafidhina wengi waliathirika sana. Familia  zikatengana na watu wakapoteza wapendwa wao na mali zao walizokuwa wametafuta kwa jasho Iao  wenyewe. Mwandishi huyu ana nia ya kuwahamasisha raia kujitenga kabisa na machafuko hayo kwani  huzaa shida na dhiki kuu.  
Kuufichua uozo ulio katika jam". Katika Riwaya ya  
Chozi Ia Heri, mwandishi kupitia kwa wahuslka wake na mtindo wake wa uwasilishaji, amefaulu kuunchu"gozo. I-Jozo ni mambo yote mabaya yanayokinzana na maadlli  
  
 Uozo huu ni pamoja na: biashara haramu ya aw kulevya, utekaji nyara wa watoto, kubakwa kwa  wasichana, kupashwa tohara kwa wasichana, ndoa za mapema kwa wasichana wadogo, uasherati na  uavyaji mimba, matumizi ya mihandarati, WIZi na uporaji wa mali za wenyewe, mauaji ya halaiki,  uharibifu wa mazingira, ukabila, ubinafsi wa viongozi, ufisadi nk. Mambo haya yote yamefichuliwa kuwa  yapo katika jamii na kuwa hayafai kabisa kwani ni kinyume na maadili ya mwanadamu.  
 Kuonyesha umuhimu mapenzi katika ndoa na familia. Mwandishi huyu ameonyesha wazi kuwa taasisi ya  ndoa na familia inafaa kujengwa katika mapenziupendo. Familia ya Lunga ilisambaratishwa na ubinafsi  wa Naomi. Naomi alimwacha mume wake na watoto wao watatu- IJmu, Dick na  
 Mwaliko. Wana hawa walipata taabu kwa namna mbalimbali kwanj baada ya baba yao kuiaga dunia  kijakazi Sauna alipata nafasi ya kuwateka nyara Dick na Mwaliko na kuwauza kwa wateja wake. Watoto  hawa walibahatika tu kwa kudura za  
 Mwenyezi wakapata wazazi wengine wenye utu na mapenzi wakawalea na mwishowe wakawa watu wa  kutegemewa.  
Kwa hivyo, tasisi hii ya ndoa inafaa kujikita katika upendo.  
 

MAUDHUI.  
 Maudhui ni jumla ya mawazo yote yanayozungumzwa pamoja na mtazamo wa mwandishi juu ya  mawazo hayo. Hujumuisha mawazo na mafunzo tofauti yaliyomsukuma  
  
I. MAUDHUI YA MIGOGORO.  
Migogoro ni mivutano na mikinzano mbalimbali katika kazi ya fasihi.  
 Migogoro huweza kuwa kati ya wahusika, familia zao, matabaka tofauti, nyadhifa mbalimbali, kiuchumi,  nafasi katika jamii au hata kisiasa.  
Aina za migogoro katika riwaya hii.  
a)Kuna mgogoro kwenye familia ya Mzee Mwimo Msubili, kwa sababu familia yake ilikuwa kubwa na  hakuitosheleza kwa chakula. Uk 9,"Wingi wa vinywa vya kulishwa ulizua uhasama, migogoro na hata  uhitaji mkubwa "  
b)Mgogoro wa kijamii unajitokeza baada ya mkoloni kupuuza sera za Mwafrika.  
 Uk 10,"Hatua ya mkoloni ya kupuuza sera za Mwafrika za umiliki wa ardhi na kuamua kujumuisha  pamoja ardhi iliyomilikiwa na mtu binafsi na kuuidhinisha umiliki huu kwa hatimiliki, ilivuruga mshikamano wa kijamii "  
 c)Kulijitokeza mgogoro shuleni wakati Ridhaa aliitwa 'mfuata mvua',na kutengwa na wenzake.  Walimwona kama mwizi.  
 Uk 10,"Wewe ni mfuata mvua. Hatutaki kucheza nawe. Umekuja hapa kutushinda katika mitihani yote.  Wewe ndiwe unayetuibia kalamu zetu "  
d)Ridhaa alijipata katika hali ya mgogoro na nafsi yake. 
 Uk 12,"Miguu yake sasa ilianza kulalamika pole pole parafujo za mwili wake zililegea, akaketi juu ya ya  wapenzi wake. Baada ya muda wa mvutano, wa hisla na mawazo, usingizi ulimwiba.  
e)Kulikuwa na mgogoro uliosababishwa na wanasiasa, juu y nani atakaye kuwa kiongozi wa jamii, kati ya  mwanamke mwananume.  
Uk 19,"MijadaIa hii ilizua na kukuza migogoro isiyomithilika "  
f)Mgogoro mwingine ulijitokeza kati ya raia na wanapolisi, wakiwa katika harakati zao za kuweka amani.  
 Uk 19,"Mchezo wa polisi kukimbizana na raia ulianza katika mchezo huo mamia ya roho zisizo na hatia  zilisalimu amri chini ya pambaja za risasi na mapigo ya rungu, vitoa machozi navyo vikafanya kazi  barabara.  
g)Nyamvula anajikuta katika mgogoro wa nafsi yake, wakati ambapo imani yake inakinzana na kazi ya  kuwa askari.  
 Uk 62,"Kulingana na Nyamvula, kuwa askari wa vita kulikinzana na imani yake, hasa kwa vile Nyamvula  alisema ni born again. Mwangeka alimsisitizia kuwa kulinda usalama si sawa na kuua "  
 Katika ukurasa wa 38 Tila anaitaja migogoro kadha iljYO katika Tamthilia ya Hussein. Tamthilia hii ya  Mashetani ninayorejelewa ina migogoro mingi sana kama: migogoro ya kisiasa, kiuchumi, na pia ya  kijamii.  
"Tila:  
 Nadhani umesahau baba. Suala hili ulisema limeshUghulikiwa katika kazi za kifasihi kama vile Mashetani,  ile tarnthilia ya  
 Hussein inayoisawiri migogoro ya kisiasa, kiuchumi na kijamii ya baada ya ukoloni lsitoshe, mwalimu  alitaka tu kuonyesha kwamba upo uhusiano kati ya mfumo wa kiuchumi na mfumo wa kisiasa alituambia kwamba mfumo wa  kiuchumi hudhibitiana na mfumo wa kisiasa. Utawala huteuliwa makusudi kuendeleza mfumo uliopo wa  kiuchumi kwa maslahi ya watawala na tabaka ambalo linazimiliki nyenzo za uzalishaji mali "  

2.UMASIKINI.  
Umaskini ni ukata. Ni hali ya kukosa fedhamali nk. 
Tunapata kuwa waafrika wanajikuta katika hali ya umasikini;  
 Uk 7,"Waafrika waliobahatika kuwa na makao yao binafsi walipata sehemu ambazo hazingeweza kutoa  mazao yenyewe; na bila shaka hali yao iliweza kutabirika; kuvyazwa kwa tabaka la wakulima  wdogowadogo, maskini, wasio na ardhi "  
 Uk 25,"Nyinyi ndio vikaragosi wanaotumiwa na wasaliti wa nia zetu kuendelea kutudidimiza kwenye  lindi hili la ukata "  
Ridhaa pia anajikuta kwenye lindi la umaskini baada ya mali yake yote kuchomwa, ikiwemo familia yake.  
 Uk 1,"Ridhaa alisimama kwa maumivu makali, mikono kairudisha nyuma ya mgongo wake uliopinda kwa  uchungu. Macho yake yaliyotanda ukungu alikuwa kayatunga juu angani, akitazama wingu la moshi lililojikokota kwa Kedi na mbwembwe; wingu  lililomwonyesha na kumkumbusha ukiwa aliozaliwa nao na ambao alihofia kuwa angeishi na kuzikwa  nao "  
Tunapata pia kuwa watu wengi wanaiaga dunia wakijaribu kujikomboa kutokana na hali hii ya ukata, wanapoenda kuchota mafuta kwenye lori ambalo limebingirika kisa na maana alienda  kuwaokoa watu ambao wa 
Uk 54 "  
likuwa wakipora mafuta kutoka kwenye lori, ambalo lilikuwa limebingiria lnasemekana kuwa umaskini  uliwasukuma watu hawa kuchukua kisichokuwa haki yao!"  

3.USHIRIKINA.  
Hii ni hali au tabia ya watu kuamini mambo ya utamaduni ambayo mara nyingi, yanajihusisha na uchawi.  Ridhaa anaposikia milio ya bundi, anaamini kuwa milio hii ina maana iliyofichika.  
 Uk 1,"Anakumbuka mlio wa kereng'ende na bundi usiku wa kuamkia siku hii ya kiyama. Milio hii ndiyo  iliyomtia kiwewe zaidi kwani bundi hawakuwa wageni wa kikaida katika janibu hizi " 
Uk 2,"Ninashangaa ni vipi daktari mzima hapo ulipo unajishU 
ghulisha na mambo ya ushirikina.  

4.NDOA.  
Haya ni maafikiano rasmi baina ya mume na mke ili waweze kuishi pamoja.  
Kuna ndoa kati ya Ridhaa na Terry.  
akamgeukia mumewe tena na kusema, ...laiti Ridhaa angalijua kwamba hii ndiyo mara yake ya mwisho kuzungumza na mpenzi mkewe. Tunapata kuwa Ridhaa ana mwoa Terry, uk ll "Baadaye aliamua kuasi ukapera, akapata mke, Terry "  
 Mwangeka alikuta na Lily Nyamvula katika Chuo kikuu na kumwoa. Walibarikiwa na mtoto mmoja kwa  jina Becky.  
Ndoa hii haikudumu kwani Lily na Becky waliangamia kwenye janga la moto.  
 Baada ya ndoa ya mwanzo kusambaratika, Mwangeka alimwoa Apondi. Walibarikiwa na mwana wa  kiume kwa jina  
Ridhaa.  
 Mwangemi alimwoa mwanamke kwa jina Neema. Hawakufaulu kupata mwana wao kindakindaki japo  walipanga mwana wao kwa jina Mwaliko.  
 Kangata alikuwa na mke wake kwa jina Ndarine. Walibarikiwa na wana wafuatao. Lunga Kiriri, Lucia Kiriri  na Akelo Kiriri.  
Lucia Kiriri Kangata-,-alikuwa ameolewa katika ukoo wa  
Waombwe ambao awali walikuwa maadui sugu wa ukoo wa  
Anyamvua. Ndoa hii ilipata pingamizi sana kutoka kwa ukoo mzima lakini kutokana na Msimamo imara  wa Kangata ndoa hii ilisimama. Watu wa ukoo wa kina Kangata walishangaa ni kwa nini mwana wao  akaozwa kwa watu ambao huvaa nguo ndani nje na pia huzaa majoka ya mdimu ambayo ni machoyo  kupindukia.  
 Kaizari alikuwa na mke kwa jina Subira. Walibarika na mabinti wawili, Lime na Mwanaheri.    
 Lunga alikuwa na mke kwa jina Naomi. Walikuwa na wana watatu, Umu, Dick na Mwaliko. Ndoa hii  haikudumu kwani  
Naomi alimwacha Lunga na kwenda mjini alikokuwa shangingi kwelikweli.  
 Pete na Fungo- tunaelezwa kuwa Pete alipoingia darasa Ia saba alipashwa tohara nao wajombake  wakapokea posa na baadaye mahari kutoka kwa buda mmoja kwa jina Fungo aliyemuoa kama bibi wa  nne. Ndoa hii haikudumu kwani Pete alihiari kumwacha baba huyu.  

5.MAUTI.  
 Hii ni hali ya kuiaga dunia wahusika wengine wanakutana na janga hili la mauti, ilhali wengine walio  wakuu hawapatani nalo.  
 Uk 2;Mamake Ridhaa aliiaga dunia na Ridhaa anakumbuka jinsi mamake alivyokuwa akimwambia "Moyo  wa Ridhaa ulipiga kidoko ukataka kumwonya dhidi ya tabia hii ya kike ya kulia Pindi mtu akabiliwapo na  vizingiti ambavyo ni kawaida ya maisha, ukamkumbusha maisha maneno ya marehemU mama yake siku  za urijali wake "  
Terry na wana wake wanakumbana na janga la kifo baada ya kuchomwa wakiwa ndani ya nyumba yao.  Uk 3,"uuuui!uuuui!jamani tuisaidieni!uuuui!uuuui!Mzee Kedi usituue!sisi tu majirani!maskini  wanangu!maskini mume wangu!"  
Tunapata pia kuwa Kangata na mkewe Ndarine wanakumbana na mauti. Uk 66; "Miaka mitano imepita.  Kangata na mkewe Ndarine wameipa dunia kisogo "  
Baada ya Lunga kuachwa na mkewe, alikazana kuwalea watoto wake lakini baadae akaiaga dunia.  
 Uk 82; "Kabla ya mwisho wa mwaka huo, Lunga alifariki na kuwaacha watoto wake mikononi mwa  kijakazi wake "  

6.UKOLON1 MAMBO LEO. 
 Ukoloni mamboleo ni zao la uongozi mbaya. Viongozi waanzilishi wa mataifa yaliyopata uhuru  hawakuzua sera na mikakati mwafaka ya kuhakikisha nchi zao zimepata kujisimamia kiuchumi.  
 Katika Chozi la Heri, Waafrika wenyewe wanajifanya wakoloni juu ya waafrika wenzao, ambao wako  chini yao kitabaka au kisiasa kwa mfano katika ukurasa wa 5,mashamba ya Waafrika yananyakuliwa na  watu binafsi baada ya wakoloni kwenda, nao waafrika wanawekwa mahali pamoja ili kuishi katika hali ya  ujamaa "Lakini baba, wewe siwe uliyeniambia kuwa mashamba ya Theluji nyeusi yalikuwa milki ya  wakoloni?na sasa yanamilikiwa na nani? Si mwana wa yule mlowezi maarufu ambaye wewe hunitajia  kila mara? Maekari kwa maekari ya mashamba katika eneo Ia kisiwa bora yanamilikiwa na nani? Si yule  myunani aliyewageuza wenyeji kuwa maskwota katika vitovu vya usuli wao?"  
 Katika ukurasa wa 24 tunapata kuwa vijana wanakufa kwa mitutu ya bunduki wanapojaribu kujikomboa  kutokana na ukoloni wa Mwafrika. Walipigania uhuru wa tatu, ambao ni ukombozi kutokana na uongozi  wa Mwafrika "Baada ya muda mfupi, vifua vyao vilikabiliana na risasi zilizorashiwa vifua hivyo kama  marashi, vifua vikawa havina uwezo dhidi ya shaba, vijana wakaanguka mmoja baada ya mwingine, wame kufa kifo cha kishujaa, wamejitolea mhanga kupigania uhuru wa tatu"  

7.UKOLONI MKONGWE.  
Huu ni ukoloni uliokuwa wa Waingereza, kabla ya nchi za Afrika kupata uhuru.  
 Tunapata kuwa mkoloni anapata fursa ya kuendeleza kilimo katika sehemu za mashamba ya Waafrika  zilizotoa mazao mengi. Uk 7, "Mustakabali wa ukuaji wetu kiuchumi uligonga mwamba wakati sheria ya  mkoloni ilipompa mzungu kibali cha kumiliki mashamba katika sehemu zilizotoa mazao mengi.  Ukengeushi wa ardhi ukatiliwa muhuri, umilikajia wa ardhi na Mwafrika katika sehemu hizi ukapigwa  marufuku; si mashamba ya chai, si ya kahawa yote yakapata wenyeji wageni dau la mwafrika likagonga  jabali.  
 Katika ukurasa wa 7 tunasoma; "Waafrika waliobahatika kuwa na makao yao binafsi walipata sehemu  ambazo hazingeweza kutoa mazao yenyewe; na bila shaka hali yao iliweza kutabirika; kuvyazwa kwa 
tabaka la wakulima wadogowadogo, maskini, wasio na ardhi. Nadhani unaweza kukisia hali ilivyokuwa  kwa familia nyingi za kiafrika. Kama vile baba  
 Msumbili alivyokuwa akisema, jamii yetu iligeuka kuwa hazina kuu ya wafanyakazi ambamo wazungu  wangeamUa kuchukua vubarua kupalilia mazao yao"  
Tunaona kuwa wazungu bado waliwatumia waafrika kama wafanyakazi mashambani 'mwao',ambayo  walinyakL kutoka kwa waafrika.  
  
8.UTAMAUISH1.  
Hii ni hali ya wahusika kukata tamaa katika maisha yao au katika jambo fulani.  
Wakulima wanakata tamaa baaa ya kutopata waliyotarajia baada ya kupata mazao yao. Uk 6; "Sijui ni  kwanini hatujaweza kujisagia kahawa au chai yetu itakuwaje mbegu ziwe zetu, tuchanike kukuza zao  lenyewe, kasha tumpelekee mwingine kwenye viwanda vyake, 2isage h%tuuzia hiyo hiyo kahawa na chai  kwa bei ya kukatiha ta3  

9. ELIMU.  
 Haya ni mafunzo yanayotolewa na jamii kwa watu wake. Elimu yaweza kuwa rasmi na kutolewa darasni,  au iwe sio rasmi ambayo hutolewa kwenye mazingira ya kawaida yasiyo kuwa ya shuleni au darasani.  
 Katika ukurasa wa 10; Ridhaa aliungana na vijana wengine kwenda shuleni kupata elimu "Ridhaa alikuwa  mmoja wa waathiriwa wa hali hii. Anakumbuka jinsi siku ya kwanza shuleni alivyotengwa na wenzake  katika mchezo wao wa kuvuta, mchezo wa kusukuma vifuniko vya chupa ya soda kwa ncha za vidole  vyao "Uk 11; "Ridhaa alipea kwenye anga za elimu, akabisha kwenye milango ya vyuo, akafika kilele cha  ufanisi alipohtimu kama daktari "  
Mwaliko pia anaendeleza masomo yake hadi akafikia kiwango cha Chuo kikuu. Uk 149;  
" Hata alipohitimu masomo yake ya kidato cha nne na kujiunga na Chuo kikuu kusomea shahada ya  isimu na lugha, M 
Wangemi na Neema walijua kuwa juhudi zao za malezi hazi kuambulia patupu "  
 Mwangeka anapatikana akienda shuleni kupata Elimu. Tunaambiwa kuwa Jumamosi moja, Mwangeka  alikuwa ametoka shuleni, na siku hizo walimu walikuwa wameng'ang'ania kuwafunza jumamosi 
wanafunzi waliokaribia 'ICU',kama walivyoliita darasa ala nane (uk 59).Mwangeka anaonekana  kuendeleza masomo yake hadi Chuo kikuu na baadae kuajiriwa kazi (uk 62.)  
 Lunga Kiriri Kangata naye anapata elimu yake, kwani tunapata kumuona kama amri-jeshi wa uhifadhi wa  mazingira walipokuwa shuleni. Tunaambiwa kuwa kila Ijumaa wakati wa gwaride, Lunga angehutubia  wanafunzi wenzake na walimu kuhusu swala la mazingira (uk 67-68). 
 Umulkheri pia anaenda kupata elimu yake katika shule. Tunampata mwalimu wake akijaribu kumrejesha  Umu darasani wakati fikra zake zinapo ondoka katika shughuli za masomo. Tunapata pia kuwa kwa hali  ambayo Umu alikuwa akiishi, mwalimu mkuu wa Shule ya Tangamano, anamsajili kuwa mwanafunzi  huko, kwa hisani yake na kwa ushauri wa wizara ya elimu (uk 78).Umulkheri anayaendeleza masom0  
yake hadi Chuo kikuu, anapoenda ughaibuni kusomea huko (uk 128).  
 Mhusika Pete pia anatumika katika kuwasilisha maudhui ya elimu, ingawa elimu yake inagonga mwamba  baada ya kuozwa kwa mzee mmoja aliyeitwa kuwa katika darasa la saba, wazazi wake walipomuoza kwa  mzee huyu.  
  
 Baada ya Naomi kuhangaika kwa miaka mingi akiwatafuta watoto wake, anaamua kuanzisha biashara  ndogo karibu na  
Chuo kikuu cha Mbalamwezi, na kazi anayoifanya ni kuwapigia wasomi chapa na kuisarifu miswada yao.  Kwa hivyo, tunapata kuwa maudhui haya ya elimu yanajitokeza pia, kwa kuwepo kwa Chuo kikuu (uk  193).  

1O.UONGOZI.  
 Haya ni madaraka anayopewa mtu ya kusimamia au kuongoza shughuli fulani. Anayepewa mamlaka  haya anakuwa ndiye kiongozi. Uongozi waweza kuwa mbaya au uongozi mzuri.  
Tunapata kuwa watu wanachagua viongozi wanaotaka, na kampeni pia zinafanywa kwa njia ya kutupa  vikaratasi ovyo ovyo. Uk 12;"Sasa ameanza kuelewa kwa nini wiki iliyopita vikaratasi vilienezwa kila  mahali vikiwatahadharisha kuwa mna gharika baada ya kutawazwa kwa Msumbi ( kiongozi)  
mpya.  
"Siku ile baada ya kutawazwa kwa kiongozi mpya, kiongozi ambaye kulingana na desturi za humu mwetu, hakustahili kuiongoza jamii ya Wahafidhina, kisa na maana alikuwa mwanamke, mbingu  zilishuka "  

11. MAPENZI.  
 Hii ni hali ya mvuto na upendo alionao mtu kwa mtu mwingine. Pia nia hisia ya upendo anayokuwa nayo  mtu kuhusu mtu mwingine.  
  
Ridhaa alimpenda sana mkewe Terry na wana wake.  
"Polepole parafujo za mwili wake zililegea, akaketi juu ya majivu-la, juu ya miili ya wapenzi wake "  
 Tunapata kuwa kuna mapenzi kati ya Mwangeka na baba yake Ridhaa. Haya ni mapenzi ya mzazi kwa  mwanawe, Ridhaa alimpenda sana mwanawe Mwangeka kwani ndiye pekee tu aliweza kuepukana na  janga Ia mauti kwa familia yote yake Ridhaa. Mapenzi haya yanadhihirika wakati Ridhaa anamlaki  mwanawe kwenye uwanja wa ndege anapokuwa akirudi nyumbani kutoka ughaibuni. Wanaonekana  wakikubatiana kwa muda na Mwangeka kujitupa kifuani mwa babake, -  
na wanashikana kukutu. Pia wanazungumza kimoyoyo kuhusu jinsi maisha yao yamekuwa; kwa kweli  haya ni mazungumzo ya wapendanao (uk 4647).  
 Maudhui ya mapenzi pia yanajitokeza kati ya Billy na sally. Sally alikuwa msichana ambaye Billy  alichumbia hlJk0  
kwao, na kisha akamleta katika nchi hii ya kiafrika ili kun-uonyesha mahali wangeweza kuishi baada ya  kufunga akida. Kwa bahati mbaya, Billy anasalitiwa na mpenzi wake sally na kuambiwa kuwa jumba  lenyewe ni kama kiota cha ndege, mahali ambapo yeye hawezi akaishi hata kuwe vipi (uk 80). Tunapata  pia kuna mapenzi kati ya Subira na wanawe Mwanaheri na Lime. HiIi linajidhihirisha baada ya Subira kumwandikia barua mpenzi mwanawe Mwanaheri. Haya ni mapenzi ya uzazi lakini Subira  anawasaliti wanawe (uk 95.)  
 Pia kuna mapenzi kati ya Umulkheri na wazazi wapya wa kupanga, Mwangeka na mkewe Apondi anaowapata baadae. Mwangeka na Apondi wanampenda sana Umu ni kusema kuwa ni baraka za Mungu za kumfidia  mwana wac aliyeaga dunia. Umulkheri naye anawapenda sana hawa wazazi wake wapya kwani  waliweza kumlipia hafi karo. Pia waliweza kumponya uchungu aliokuwa nao moyoni wa kuachwa na  wazazi wake (uk 117-118) Kuna mapenzi yanayojidhihirisha katika familia hii ya Mwangeka na Apondi,  kwa wana wao. Wakati umulkheri anafikiwa na wakati wa kwenda kuyaendeleza masomo yake  ughaibuni, wanamsidikisha hadi kwenye uwanja wa ndege. Mapenzi makali yanajidhihirisha wakati kila  mmoja wao analia machozi kwa kuachana na Umu alipokuwa akili-abiri ndege Tumaini (uk 128). Kuna  mapenzi kati ya Mwaliko na wazazi wake wa kupanga ambao ni Bwana Mwangemi na Bii Neema, ambao  hawakuwa na uwezo wa kukilea kizazi chao, na hatimaye wakaamua kumpanga mwana huyu ili awe wao  rasmi. Hawa wawili wa-nampenda sana Mwaliko, naye Mwaliko anawapenda kama wazazi wake halisi  (uk 166-167). Naomi anawapenda sana wana wake ingawa alikuwa ame-wasaliti kwa kuwaacha wakiwa  wachanga. Ameishi kuwatafu-ta walikopotelea kwa miaka mingi, lakini mwishowe, anawapa-ta wana  wake bado wako hai na wamejiendeleza sana kimai-sha na kimasomo. Anawaomba msamaha huku  akiwa na uchungu mwingi rohoni mwake. Wana wake wanamsamehe mwishowe kwa mapenzi  waliyokuwa payor-k mamayao (uk 192-193). c-  
  
12.TEKNOLOJIA.  
 Haya ni maarifa ya sayansi na matumizi yake katika mitambo, vyombo na zana katika viwanda, kilimo,  ufundi, au njia za mawasiliano.  
 Kuna matumizi ya vyombo vya habari (runinga) ambavyo ni mazao ya teknolojia mpya. Uk 12; "Katika  fikra zake ambazo tangu hapo zilikuwa macho, alikumbuka taarifa ya habari kupitia kwenye runinga,  taarifa ambayo japo ilitangazwa miaka minne iliyopita, ilikuwa kana kwamba anaisikiliza sasa "  
 Katika ukurasa wa 49 tunapata haya; "Nilipoona yaliyotokea humu kupitia kwa runinga, na mitandao  mingine ya kijami; ubadhilifu wa mali, uchomaji wa watu kama makaa, msongamano na magonjwa  katika kambi, kasha barua meme iliyonijuza kuhusu msiba uliotupata, niliingiwa na kihoro kisicho na  kifani "  
 Matumizi ya runinga na mitandao ya kijamii na pia matumizi ya barua meme, ni uvumbuzi wa teknolojia  katika mawasiliano.  

13.UFEMINIST1 TAASUBI YA KIUME.  
 Hii ni hali ambapo mwanamke anajidhalilisha ama anadhalilishwa katika jamii. Mwanamke hapewi nafasi  katika jamii, ama anajiona kuwa kiumbe dhaifu mwenye hana uwezo.  
 Katika ukurasa wa 16 tunasoma; "Siku ile baada ya kutawazwa kwa kiongozi mpya, kiongozi ambaye  kulingana na desturi za humu mwetu, hakustahili kuiongoza jamii ya wahafidhi na, kisa na maana, alikuwa mwanamke.  
 Katika ukurasa wa 3;"Huku ni kujiumbua hasa. Unyonge haukuumbiwa majimbi; ulitunukiwa makoo "  Bibi alikuwa akimwelezea Ridhaa kuwa unyonge haukuumbiwa 'majjmbi'ambao ni wanaume, bali  uliumbiwa 'makoo',yaani wanawake. Hivyo basi tunapata kuona kuwa jamii pia iliwadhalilisha wanawake  tangu zamani.  
 Katika ukurasa wa 8; "Mzee mwenye wake na wana wengi alihesabiwa kuwa mkwasi kwelikweli basi  wake hawa hawakuchelea kutimiza amri ya maumbile, wakapania kuujaza ulimwengu " Tunapata kuwa wanawake wanadhalilishwa kwa kuonekana  kana kwamba jukumu lao kuu katka jamii ni kuijaza dunia au kuzaa wana. Mwanamke hapewi nyadhifa  za umuhimu katika jamii ila tu kazi yake ni kuoleka na kujaaliwa na wana wengi awezavyo.  
 Katika ukurasa wa 45;"Viongozi wengi wa awali walibwagwa chini na vijana chipukizi. La kuhuzunisha ni  kwamba wengi walishindwa kabisa kukubali ushinde, hasa yule ambaye alikuwa anagombea kilele cha  uongozi. Kulingana naye, nafasi hii iliumbiwa mwanamume, na kupewa mwanamke ni maonevu  yasiyovumilika "Katika hali hii, jamii haikukubali wanawake kuwa viongozi, bali cheo hiki cha uongozi  kilikuwa cha jinsia ya uwsanaume.  
 Katika ukurasa wa 149; "Maisha yangu na Fugo yalikuwa kama ya ng' ombe aliyetiwa shemere na  kufungwa nira pamoja na punda ambaye anakaidi kusonga. UIe unene wake, lile kituzi lililotoka kwenye  makwapa yake makuza na kUfudikiza kote chumbani, ule wivu wa mke mwenzangu wa pili, kule kukemewa na kuchekwa na watoto wa mke wa kwanza yote yalininyong' onyeza na  kuniumbua. Nilichukia jaala aliyonipa mama kwa kujali maslahi yake tu, nilichukia nguvu ya maumbile  iliyoniweka kwenye jinsia ya kike, nilichukia kitoto nilichohimili kwenye mji wangu hata miezi tisa  ilipotimia na kupata salama, niliamua kwamba kwa mzee  
Fungo hakuniweki tena. 
Na unadhani anakwenda wapi?Utawezaje kujitunza wewe na mtoto wako na hali bibi yako ndiye huyo,  
 hana hanani, na wazazi wako walafi walikuuza kwangu ili wapate pesa za kuwasomesha ndugu wako  watano wa kiume?Aliuliza  
Fungo "  
-tukio hili linatuonyesha wazi jinsi mwanamke amedhalilishwa katika jamii.  
 Kwanza, mamake mtoto huyu msichana anamwoza kwa mzee mwenye wake wawili, (Mzee Fungo),ili  aweze kupata pesa za kuwalipia vijana wake karo ya shule.  
 Msichana anaonekana kutokuwa na umuhimu ya kupelekwa shuleni ili kupata elimu, ilhali yeye  mwenyewe aliazimia kuendeleza masomo yake. Maazimio yake ya elimu yanagonga mwamba baada ya  kuozwa ka mzee Fungo ambaye anamtesa na mwishowe kumtaliki na kitoto kichanga.  
 Msicha na huyu mchanga pia anapitia machungu kwenye ndoa yake kwa kuchekwa na kudharauliwa na  wake wenza'-  
na wana wao.  
Katika ukurasa wa 154;"Mlaani shetani' Sauna aliuambia moyo wake, 'unajua kuwa mimi sikuumbiwa ujalaana, walimwengu ndio walinifinyanga upya, wakanipa  moyo wa ujabari. Fikiria u kigoli, kifua ndio kinaanza kuvuvumka, kisha unaamka usiku kumpata baba  yako, ba-ba-ya-ko, kwenye chumba Chako cha malazi. Anakutenda ya kutendwa. Asubuhi huna hata uso  wa kumtazamia yeyote, wala kinywa cha kumwambia mamako kuhusu feli uliyotendewa. Na  utamwambiaje mja huyu ambaye daima ni mwanamke taa, atakalo baba yeye huliridhia bila swali, na  ikitokea kwamba atauliza swali, anakuwa mpokezi wa makonde, vitisho na matusi?Hebu yatie haya  kwenye mizani; baada ya mwezi mmoja unaanza kushikwa na kisulisuli, kichefuchefu cha asubuhi nacho  kinakuandama. Fikra zako za kitoto zinakutuma kuwaza kuwa ni malaria au homa ya matumbo. Unamwambia mama yako ambaye  anaonekana kushtuka kiasi. Mama anapokupeleka hospitali, anapasuliwa mbarika, nawe limbukeni hujui  lolote. Mnapofika nyumbani, anakuhoji, nawe hujui kuficha lolote, unamwambia imekuwa mazoea baba  yako kukuhujumu kila apatapo nafasi ' 
 "Hili haliwezi kukubaIika!Kujipagaza uzazi na ulezi katika umri huu, tena mzazi mwenzio si mwingine, ila  baba yako?'Tukio hili la kufadhaisha linatendeka kwa kumdhalilisha mwanamke. Tunaona kuwa mamke  Sauna hana uhuru wa kuzungumza kwake, wala kuuliza maswali, na iwapo ameuliza swali, inakuwa ni  vita au kichapo kutoka kwa mumewe.  
Sauna naye anadhalilishwa kwa kubakwa na babake mzazi, wala sio mara moja. Hatimaye anapata  mimba ya babake mzazi. Jambo hili linamdhalilisha sana Sauna hivi kwamba heshima yake yote  inapotea, na hawezi kuzungumza na mama au baba yake.  

14.UMENKE.  
 Ni hali amabapo mwanamume hapewi nafasi katika jamii. Mwanamume amedhalilisha katika jamii na  nafasi yake haitambuliki.  
 Katika Riwaya tunapata haya; "Haiwezekani!hili haliwezekani!ltakuwa kama kile kisa cha yule kiongozi  wa kiimla wa kike-yule anayesimuliwa katika visakale vya majirani wetu -  
 Kumbuka jinsi katika enzi hiyo ya kiistimari wanaume walivyotumikishwa!si Sisi tuliokuwa tukitifua  udongo mashambani huku wanawake kama majeta wanakaa na kututumikisha?" Uk 17;"Fikiria suala la  jinsia 'Na usidhani ni jinsia nyingine, ni dada zetu tu. Vyombo wa habari na vikao vya wapigania haki  vinapigania elimu ya mtoto wa kike, haja ya kuwainua akina mama kiuchmi, hukumu ya kifo kupitishwa  dhidi ya mwanamume, hata muewme atakayepatikana na kosa la kumbaka mke wake.  
 Uk 20 "Nakumbuka asubuhi ya pili baada ya mtafaruku kuanza. Nilikuwa sebuleni na wanangu  tukitazama runinga. Mara nikaskia; 'Hakuna Amani bila kumheshimu mwanamume. Hatuwezi kukubali  haya. Hata mizimu itatucheka!'  

15.SHERIA.  
 Hizi ni kanuni zinazotungwa na jumuiya fulani kwa mfano bunge au jamii fulani ili kuratibu shughuli za  jumuia inayohl-lsika, na adhabu Pindi kanuni hizo zikikiukwa.  
 Uk 20; "Wengine waliokuwa jasiri walidiriki kuingia kwenye maduka ya wafanyabiashara wa kihindi,  kiarabu na hata Waafrika wenzao, wakapora walichoweza kabla ya kukutana na mkono mrefu wa  utawala "  
 Uk 82,tunapata kuwa Umulkheri anaenda kwenye kituo cha polisi kupiga ripoti kuhusu kupotea kwa  ndugu zake Dick na  
Mwaliko. 
Jambo linatuonyesha kuwa kuna sheria ambayo inafuatwa na raia, na pia kwa uwepo wa kituo cha polisi  "Mimi ni Umulkheri  
 Lunga. Ninasomea Shule ya Upili ya Mtende. Nimekuja kutoa taarifa kuhusu kupotea kwa nugu zangu  Dick na Mwaliko'alisema umu huku amemkazia macho askari wa zamu, kwa kuhofia kutosikika " Uk  22,Wananchi wanaahidiwa kuwa wale ambao walipata mali ya uma kwa njia isiyo halali watapambana  na mkono dhabiti wa sheria "Waliogawiwa au kununua mali ya uma kwa njia za udanganyifu  watakabiliana na mkono mrefu wa sheria "  
 Uk 158,Bi. Kangara na Sauna wanatiwa mbaroni kwa kufanya biashara haramu "Polisi walipopashwa  habari kuhusu maficho ya Bi. Kangara, walishika tariki moja kwa moja hadi nyumbani kwake ambako  waliwatia mbaroni Bi. Kangara na Sauna, mabibi hawa walifikishwa mahakamani na kushtakiwa kwa kosa la ukiukaji wa haki za watoto,  wakarambishwa miaka saba gerezani na kazi ngumu "  

16. UONGOZI MBAYA.  
Haya ni maudhui yanayojitokeza wakati viongozi wanapofanya shughuli zao za uongozi kwa njia isiyofaa.  Haya husababisha kuteseka kwa wanajamii au raiya wa kawaida.  
 Uk 21; "Maeneo-gatuzi yenu yanahitaji mabarobaro kama nyinyi kulisukuma gurudumu la  maendeleo'.Hapa ndipo unashangaa utarudi kwenye shamba lipi na tangu hapo familia yako uliiacha  ikiishi kwa msaada wa wale wale waliotoka mbali kule wlikotoka, wakapewa maelfu na maelfu ya ekari,  wakajenga viwanda na maduka ya biashara, wengine wakalima mashamba makubwa makubwa huku  wakidai kuwa ni njia ya kuwahakikishia wenyeji hali ya kujitosheleza kwa chakula. Kumbe wanakuja  kutufukarisha Zaidi!Tunapolalamika kashafa za unyakuzi wa hata vikata vidogo tulivyo navyo, tunapozwa  roho kwa, tumeunda tume ya kuchunguza kashfa hii. Waliogawiwa au kununua mali ya uma kwa njia za  udanganyifu watakabiliana na mkono dhabiti wa sheria; Ni wazi kuwa mwanainchi wa kawaida hadiriki  kuziona ripoti za tume hizi au tuseme ripoti hizi huwa wageni wa rafu za makavazi ya kitaifa!"  
Tunapata kuwa uongozi uliopo ni wa kuwanyanyasa raia wa kawaida ka kunyakua mashamba yao, na  kuahidi kuwa kuna tume za kushughulikia mambo hayo, ilhali haziko. 

17.UOZO WA MAADILI YA JAMII.  
 Hii ni hali ambapo maadili ya jamii yamepunguka kwa kiasi kikubwa, na hivyo mambo yanayofanywa  katika jamii hiY0 si ya kukubalika. Tazama mifano michache ifuatayo ya uozo huu.  
Ubakaji.  
 Hili ni jambo ambalo limepatikana katika jamii na husababishwa na ukosefu a maadili mema ya  wanajamii. Katika ukurasa wa 25 tunasoma; "Kisha genge hili la mabarobaro watano lilifululiza hadi  walipokuwa maskini mabinti zangu wawili, Lime na Mwanaheri. Sikuweza kuvumilia kuona unyama  waliotendewa. Nilijaribu kwa jino na ukucha kuwaokoa lakini likawa suala la mume nguvuze!Mahasimu  hawa walitekeleza unyama wao na kuniacha bila kunigusa, niuguze majeraha ya moyo " Wasichana  hawa wawili walibakwa hadharani huku baba yao akitazama bila uwezo wa kuwasaidia.  
Ulanguzi wa dawa za kulevya.  
Tunapata kuwa Dick anaifanya kazi ya kusafirisha dawa za kulevya kutoka nchi moja hadi nyingine, na hii  ni biashara ambayo inafanywa na vijana wengi, na kuwafanya wengine kuingia kwenye mtego ya polisi  na kuelekea kutumikia kifungo chao gerezani. Uk 119;120. "Siku hiyo kiwewe kilikuwa kimemkumbatia  kwani kazi ya kubeba dafina'kama walivyoiita biashara haramu ambayo kalazimishwa kufanya siku hizo,  ilikuwa imewaingiza wengi kwnye nyavu na madema ya polisi, wakatiwa mbaroni "Dick amesafirisha  maelfu kwa maelfu ya vifurushi vya dawa hizi. Mwanzoni hakuwa mraibu  
Wa dawa hizi lakini ilibidi ajizoeshe, kwa usalama wake mwenyewe, kwani mara nyingi ilibidi kuzimeza  dawa zenyewe ili kwenda kuzitapika kwenye masoko ughaibuni "  
Uporaji, wizi na ukatili.  
Haya ni matendo ya kuchukua mali au milki ya mtu mwingine na kutaka kuimiliki bila idhini na kwa njia ya mabavu.  
Tunapata kuwa mali ya watu binafsi yanaharibiwa, kwa mfano nyumba na mali yote ya Ridhaa  yanateketezwa, wakiwemo watoto wake na mkewe pia.  
Pia, mali ya wananchi kama mashamba yananyakuliwa na wanaachwa bila chochote.  
 Katika ukurasa wa 25,tunapata kuwa mabarobaro wanavamia watu na kuwafanyia unyama, "Kabla  hajajibu lolote, alikuwa amekula mikato miwili ya sime, akazirai kwa uchungu "  
Uendelezaji wa biashara haramu.  
Bi. Kangara walifanya baiashara haramu ya kuwauza watoto na vijana. Uk 157;  
 "Safari yake ilipata mkondo mwingine baada ya polisi kupata fununu kuhusu njama ambazo yeye na Bii  Kangara walikuwa wakiendesha. Mabibi hawa walikuwa na mtandao ambao kazi yake ilikuwa kuwauza  watoto na vijana "uk 84;  
"Sauna alikuwa Chui ambaye hakupigwa na mshipa kujifanya mwema kwa waajiri wake ili aaminiwe,  naye apate fursa ya kuwaiba watoto na kuwapeleka kwa bibi mmoja ambaye aliwatumia ka biashara ya  nipe nikupe, na katika ulaguzi wa dawa za kulevya " Uk 151; "Zao la muungano huu lilikUWa kuzaliwa  kwa mwanangu wa pili. Huyu yumo mtaa wa Sinyaa ambako nilikuwa ninaishi baada ya kupigwa putwe  na Nyangumi, mkewe wa halali amemrudia. Analelewa na ndugu yake lnabidi hali iwe hivi kwani Sina  pesa za kumlipia kijakazi, na vinywa hivi viwili lazima vilishwe. Na usidhani hata kitoto hiki Cha pili sikujaribu kukiangamiza. Kwa  kweli ukaidi wa kijusi chake ndio mwokozi wacho.  
 Mwishowe nilimwendea daktari ambaye, badala ya kunisaidia, alikilaani kitendo changu na kuniambia  kwamba nisimtie katika majaribu "  
 Uk 151;"Hiki kilichonilaza hapa nacho kina roho Zaidi ya saba. Ni kijalaana ambacho nilikiokota katika  shughuli za uuzaji pombe. Nadhani mmoja kati ya walevi waliozoea kuja kwenye baa nilimoajiriwa kuuza  pombe aliniwahi nishai zikiwa zimenilemea, yakatokea ya kutokea, akaniachia ujira wangu wa kuafriti  hiki "  
Uavyaji mimba.  
Tunapata kuwa uavyaji wa mimba ulikuiwa umekidhiri sana, -  
na hili ni jambo lisilokubalika katika jamii na pia katika maandiko matakatifu. 
 Msichana huyu (Sauna) anapata mimba kiholela na kujaribu awezavyo kuiavya, na mwishowe, baada ya  kushindwa kuavya mimba, anaamua kujiua. Katika ukurasa wa shetani' Sauna aliuambia moyo wake,  'Unajua kuwa mmi  
Sikuumbiwa ujalaana, walimwengu ndio walinifinyanga upya, wakanipa moyo wa ujabari. Fikiria u kigoli,  kifua ndio kinaanza kuvuvumka, kasha unaamka usiku kumpata baba yako, ba-ba-ya-ko, kwenye chumba  Chako cha malazi. Anakutenda ya kutendwa. Asubuhi huna hata uso wa kumtazamia yeyote, wala  kinywa cha kumwambia mamako kuhusu feli  
 Uliyotendewa. Na utamwambiaje mja huyu ambaye daima ni mwanamke taa, atakalo baba yeye  hiliridhia bila swali, na ikitokea kwamba atauliza swali, anakuwa mpokezi wa makonde, vitiShO na  matusi?Hebu yatie haya kwenye mizani; baada ya mwezi mmoja unaanza kushikwa na kisulisuli, kichefuchefu cha asubuhi nacho kinakuandama fikra zako za kitoto zinakutuma kuwaza kuwa ni malaria  au homa ya matumbo. Unammwambia mama yako ambaye anaonekana kushtuka kiasi. Mama  anapokupeleka hospitali, anapasuliwa mbarika, nawe limbukeni hujui lolote. Mnapofika nyumbani,  anakuhoji, nawe hujui kuficha lolote, unamwambia imekuwa mazoea baba yako kukuhujumu kila  apatapo nafasi '  
"Hili haliwezi kukubalika!Kujipagaza uzazi na ulezi katika umri huu, tena mzazi mwenzio si mwingine, ila  baba yako?"  
Mapenzi kati ya baba mlezi na bintiye.  
 Babake Sauna anafanya mapenzi na mwanawe apatapo nafasi, na mwishowe, Sauna anapata mimba.  Hili ni jambo ambalo halijakubalika katika jamii na pia ni jambo la kufadhaisha sana na lenye kuleta  laana. Mbele ya Mwenyezi Mungu, ni jambo linalofaa pigo kubwa sana na hata mauti.  
Jambo hili lindhihirisha uozo wa maadili ulioko katika jamii na umefichika sana.  Kutupwa kwa watoto wachanga  
 Katika ukurasa wa 162 tunasoma hapa ameokotwa na binti huyu kwenye jaa la taka, 'alisema askari,  'Huenda akataka kukueleza kadhia yenyewe, 'akaongeza "Asante sana 
Neema, kwa utu wako, 'akasema mtawa huyu, 'Kitoto hiki kimepata kwao. Hapa, tutakiita Nasibu,  Nasibu Immaculata -  
Najua itatokea familia hitaji itakayokuja kumpanga kama mwanao "  
 Hili linatudhihirishia jinsi jamii imekuwa na mazoea ya kutupa wu ovyo ovyo bila kujali kuwa hao ni binadamu. Haswa wasichana wadogo wanapopata mimba bila ya kujipanga, wakishindwa kuavya  mimba, wanaelekea kukitupa kitoto hicho kichanga punde tu baada ya kujifungua. 

18.DINI.  
Hii ni imani inayohusiana na kuwepo kwa Kiumbe mwenye nguvu Zaidi kuliko viumbe wengine (Mungu).  Haya ni maudhui yaliyojitokeza kwenye kitabu hiki kwa njia zifuatazo;  
 Katika Uk 31 tunasoma, "Shirika la makazi bora lilikuwa limejitolea kuja kuwajengea wakimbizi nyumba  bora. Misikiti na makanisa nayo yalikuwa yamekusanya magunia ya vyakula kuwalisha wahasiriwa wa  hali hii ya tandabelua; ...sote tulikaa tukitunga macho barabarani tukisubiri jinsi waumini  wanavyoambiwa wasubiri kuja tena kwa Masiya "  
 Pia katika Uk 32 tunasoma kuwa, "Nilikumbuka kifungu kimoja katika sala za waumini(wakati nilipokuwa  nikihudhuria ibada),kilichosema, ninawapa Amani mani yangu nawaachia "  

19.UFISADI.  
Huu ni utumiaji mbaya wa mali ya uma. Pia ni ubadhilifu wa mali ya serikali au chama.  
 Katika Uk 41 tunapata kuwa kuna tume za kupigana na ufisadi ambazo zinaundwa, na jambo hili ni  ishara kuwa kuna ufisadi unaoendelezwa "Je, ni tume ngapi za kuchunguza kashfa za kifisadi ambazo  zimeundwa?Hizo si juhudi za kupigana na ufisadi?"  
 Pia katika uk 13,"Uchukuzi wa milungulu pia ni aina ya ufisadi katika serikali "Wengine walionekana  wakitoa milungulu hadharani, wengine wakatishia kuishtaki wizara husika kwa kile walichokiita ukiukaji a  haki za umiliki mali "  

20. DEMOKRASIA.  
Huu ni mfumo wa utawala ambao viongozi wake huchaguliwa kwa njia ya kupiga kura. 
 Katika ukurasa wa 19 tunasema, "Viongozi wenyewe baada ya kupiga kura, walijikalia makwao, na  kuendelea kuwatazama masabaha wao kwenye runinga wakiendelea kuzozana!"  

21. MABADILIKO.  
Hii ni hali ambapo mambo yanaenda kinyume na jinsi yalivyokuwa yakienda mbeleni.  Hali ya kufanya mambo inabadilika na kuwa tofauti ya kawaida yake.  
Katika ukurasa wa 10; "Hatua ya mkoloni ya kupuuza sera za  
 Mwafrika za umiliki wa ardhi, na kuamua kujumuisha pamoja ardhi iliyomilikiwa na mtu binafsi, na  kuidhinisha umiliki hut-I kwa hati miliki, ilivuruga mshikamano wa kijamii. Katika sera ya kijadi ya umiliki  na matumizi ya ardhi, raiya wote, hata wageni, walikaribishwa na kugawiwa mashamba, hiW0  
 kupata mbinu ya kuyaendeshea maisha. Sera mpya ya umilikaji nafsi wa ardhi ilimaanisha kwamba wale  waliokosa pesa za kununulia mashamba wangekosa mahali pa kuishi. Na hata wale waliobahatika kuwa  na pesa za kununulia mashamba daima walichukuliwa kama wageni wasiopasa kuaminiwa  
  
Tunapata kuwa mfumo uliokuwepo hapo awali wa kumiliki mashamba barani Afrika ulipigwa marufuku  na kukawa na mfumo mpya wa umiliki wa mashamba uliohusisha kupewa kwa hati miliki. Haya ni  mabadiliko yanayokuja katika jamii. Katika ukurasa wa ll; "Pengine hata ni mzaha tu. Kesho  nitakurudisha shuleni. Nitazungumza na mwalimu Hi awaelekeze  
Zaidi 'Huo ndio uliokuwa mwanzo wa maisha ya heri kwa  
 Ridhaa. Baada ya mwalimu kuzungumza na wanafunzi na kuwasisitizia umuhimu wa kuishi pamoja kwa  mshikamano dhihaka na masimangoyaliisha "Kuna mabadiliko yanayofanyika  
 katika shule baada ya mamake Ridhaa kuzung umza na mwalimu wake kuhusu umuhimu wa kuwajuza  wa nafunzi ushirikiano na kuishi kwa umoja. Mabadiliko haya yanakuwa ya maana sana kwa Ridhaa  kwani elimu yake inaendelea kwa ufasaha na anahitimu hadi chuo kikuu. Katika ukurasa uo huo wa 11  tunasoma; "Mimi binafsi nimefanya juu chini kuhakikisha kuwa kijiji kizima kimepata maji ya mabomba.  Eneo ambalo awali likiitwa Kalahari, sasa limetwaa rangi ya chanikiwiti. Miambakofi, mivule na miti  mingine mingi imepandwa. Mvua inanyesha majira baada ya mengine "Haya ni mabadiliko  yanayofanyika katika mtaa huu ambao ulikuwa hapo awali umekauka sana lakini baada ya maji ya  mabomba kufikishiwa watu, tunapata kuwa kunabadilika na ile hali ya kuwa jangwa inaisha, miti mingi 
inapandwa na hata mvua nyingi kunyesha. Katika ukurasa wa 84,"Maisha ya Umu yalichukua mkondo  mpya. Siku ile baada ya kuwapigia polisi ripoti, ilibainika kuwa wanuna wake walikuwa wametekwa  nyara na Sauna "   
  
Maisha ya Ridhaa pia yanachukua mkondo mpya au kubadi.  
 lika wakati familia yake inapoangamia kwenye janga la moto, na mali yake yote kuishia hapo. Maisha  yaliyokuwa ya furah pamoja na familia yake yanabadilika na kuwa uchungu mtupu na kilio cha kufiwa na  wapenzi wake.  
Katika ukurasa wa 40 tunasoma; "Ridhaa:  
 Na nani akasema viongozi waliopo hawajajikuna wajipatapo?Huoni hata wahasiriwa wa magonjwa sugu  kama vile iri na hata UKIMWI wana dawa za bei nafuu za kuwawezesha kudhibiti hali hizi?Je, serikali  haijaanzisha sera ya elimu bila malipo kwa Shule zote za msingi?Haijagharamia karo za Shule za kutwa  katika Shule za upili?kumbuka pia na ule mradi wa kuhakikisha kuwa kila mwanafunzi kuanzia darasa la  kwanza ana kipakatalishi chake?Ushaona?Hivi karibuni, nchi inafikia ile vision 2030 hata kabla ya 2030 yenyewe!Je, ni tume ngapi za kuchunguza kashfa za kifisadi ambazo zimeundwa?Hizo si juhudi za  kupigana na ufisadi?"  
 Maelezo haya yote yanatuonyesha jinsi taifa limepiga hatua mbele kimaendeleo. Kumekuwa na  mabadiliko mengi sana katika serikali na pia hali ya maisha ya raia, bila kusahaU elimu.  
 Katika ukurasa wa 63 tunasoma; "Usicheze na binadamU apatapo nyenzo ya kujiinua!kabla ya miaka  miWili kuisha, mahali hapa palikuwa pameb. Maa sura mpya-majumba yenye mapaa ya vigae, misitu ya  mihindi na miharage, maduka ya jumla, viduka vya rejareja almuradi kila mtu alijifunga mkaja kutunisha kibindo chake; kufidia alichokuwa amekipoteza hapo awali "Haya ni mabadiliko  yanayoendelea katika msitu wa Mamba. Tunaambiwa kuwa msitu huu uligeuka na kuwa nyumbani mwa  maelfu ya watu waliogura makwao bila tumaini ya kurudi. Maduka na majumba yanajengwa, na ile hali  ya kuwa msitu inabadilika, na mashamba ya watu ndiyo yanayoonekana kwa sasa. Pia katika ukurasa wa 
 148 tunasoma; "Maisha yangu yalichukua mkondo mwingine nilipojiunga na darasa la saba. Ka tika jamii  yangu, inaaminika kuwa msichana akishaisha kupashwa tohara, ameingia utu uzimani, hivyo ataipaka  familia yake tope ikiwa ataendelea kuozea kwao bila mume "  
  
22.UHARIBIFU WA MALI NA MAZINGIRA.  
Assumpta K.Matei amejikita katika maudhui ya uharibifu wa mazingira na pia mali ya watu binafsi. Katika  ukurasa wa 20 tunasoma; "Nchi ya Wahafidhina ilitwaa sura mpya. Misafara kwa misafara ya watu  waliohama kwao bila kujua waendako ilizipamba barabara na vichochoro vya Wahafidhina. Mizoga ya  watu na wanyama, magofu  
ya majumba yaliyoteketezwa kwa moto, na viunzi vya mimea iliyonyong'onyezwa na moto ilijikita kila  mahali; uharibifu wa mali na mazingira ukashamiri "  
 Katika ukurasa wa 20 tunapata; "Mara hali ilibadilika, nikaona wote wameyazingira magari barabarani na  kuanza kuyawasha moto kana kwamba wanayachoma rtiabiwi ya taka!...Magari yaliwaka moto bila kujali kilichomo ndani "  
 Matukio haya yanatuonyesha jinsi mali ya watu binafsi ilivyoharibiwa na vijana, kwa kuteketezwa moto.  

23.UJAALA.  
 Haya ni maudhui ambayo huhusisha mambo yanayofanyika kwa uwezo wake Mwenyezi Mungu.  Binadamu hana uwezo wa kuyabadilisha mambo haya, na hayezi kuyaepuka kwa njiayoyote ile.  Assumpta K.Matei ametumia mauidhui haya katika kazi yake ya fasihi kwa njia hizi;  
Katika ukurasa wa 8 tunasoma;  
"Ridhaa hakuwa mkazi asilia wa msitu wa Heri. Alikuwa  
'mfuata mvua',kama walivyoitwa walowezi na wenyeji kindakindaki. Hakupachagua mahali hapa,  majaaliwa yalitaka, na majaaliwa yana nguvu!"  
 Ridhaa hakujichagulia kuishi kule, ila alijikuta humo kwa nguvu zake Maulana ambazo haziwezi  kuepukika.  
 Katika ukurasa wa 128 tunasoma; "Hata waliposikia kwa mbali sauti ikitangaza kuwa abiria wanaoabiri  ndege Tumaini waanze kuingia, walijua jaala ilikuwa imewakutanisha, kwamba hawatawahi kutengana  tena " 
Haukuwa uwezo wao kukutana, ila tu ni kwa uwezo wake  
Mungu.  
  
24.UTAMADUNI.  
Hizi ni mila, desturi, asili, lmani na itikadi za watu fulani au jamii fulani.  
 Lazima watu hawa ama jamii hii ifuate mila zake, ili kila mmoja atambulike kuwa mmoja kati ya hao watu  ama wanajamii.  
 Katika ukurasa wa 8 tunasoma; "Unajua zama hizo hali ilivyokuwa!Mzee wenye wake na wana wengi  alihesabiwa kuwa mkwasi kwelikweli. Basi wake hawa hawakuchelea kutimiza amri ya maumbile,  wakapania kuujaza ulimwengu!"  
 Ulikuwa ni utamaduni wa kiafrika kuoa wanawake wengi, na kuwa na familia kubwa uwezavyo, na kwa  hayo, unakuwa mtu wa kuheshimiwa, na kuhesabiwa kati ya wakwasi wa jamii hiyo.  
 Hii ni hali au tendo la watu wawili au zaidi kuungana na kusaidiana katika shughuli aidha za kikazi, ili  kuafikia lengo moja sawa.  
 Katika ukurasa wa 9 tunasoma; "Ilipotokea kwamba kulikuwa na upungufu wa ardhi katika eneo Fulani,  watu wangehama na kuishi na watu wa ukoo mwingine. Lilikuwa jambo la kawaida kuwapata watu  wakiishi na kulima katika mashamba ya majirani, marafiki na jamaa. Baada ya kuyalima mashamba haya  kwa muda, yaliishia kuwa yao. Hawakuhitajika kuyanunua kama wanavyofanya sasa "  
Tunapata kuona kuwa nyakati za hapo awali, kulikuwa na ushirikiano mkuu katika jamii, na kila mtu  aliishi kwa udugu na mwenzake, wakafanya kazi pamoja, wakaishi pamoja, wakalima mashamba pamoja, na hivyo basi, ufanisi ukawa mkubwa sana. 

26.UTABAKA.  
 Hii ni hali ya kuwa na kundi fulani katika jamii linalotofautiana na kundi lingine katika jamii iyo hiyo, kwa  misingi ya kiuchumi, kielimu na kadhalika. Utabaka mara nyingi hujitokeza wakati kunapopatikana  matajiri na masikini katika jamii. Pia kuna matabaka ya wasomi, wafanyakazi, wafanya biashara, na  kadhalika.  
 Katika ukurasa wa 14 uliopo ni ule wa hali, mazoea na silika. Hapa tulipo tupamwe na wamwe na  walokuwa nacho na wachochole. Unaweza kusema kuna kiasi  
 Fulani cha usawa watu husema kuwa binadamu hawawi sawa ila kifoni!KiIe ambacho hawajuia ni  kwamba hata katika kifo, hamna usawa. Pana tofauti kati ya mandhari wanamofia. Kuna wanaokufa  wakipewa na wauguzi katika zahanati za kijiji. Wapo wanaolala maumivu yao yakiwa yamefishwa ganzi  kwenye hospitali za kifahari, wakiliwazwa na mashine, kila mmoja akihimiza wenzake kuushikilia kukutu  uhai wa mheshimiwa huyu. Hawa wafapo sura zao huwa tulivu; wameziachilia huru roho zao kwa faraja.  Huwezi kuzilinganiSha nyuso zao na za wanaokufa kwa hamaniko wakizingirwa na jamaa ambao hawana  hata hela za kununulia sindano ya kuingiza dawa mwilini!Kuna wale ambao hufia kwenye vitanda vya  mwakisu vitongojini baada ya kupiga maji haramu. Hawa husemekana kuwa wamekuwa nzi ambao hufia  dondani sio hasara. HuIaumiwa kwa kujitosa katika msiba wa kujiW kia. Tofauti hizi zote unazijua.  Unajua pia kuna tofau hata katika mitindo ya mazishi, viviga vinavyohusishwa na sherehe za mazishi na hata mavazi ya "mwenda zake" na wafiwa. Hata majeneza yenyewe huhitilafiana!"  Kuna matabaka mawili yaliyoangaziwa sana hapa, yale ya walala hoi, na walala heri. 
 Matabaka haya mawili yanatofautiana sana kihali, na jinsi ya kufanya mambo yao.  

27.UTALA.  
Hii ni hali ya mume mmoja kuwa na wake wengi, au Zaidi ya wawili.  
 Hali hii inapatikana sana katika jamii za waafrika, na mzee huheshimiwa akiwa na familia kubwa Zaidi na  wana wengi. Mtala ni mmoja wa wake wengi waliooleka kwa mume mmoja.  
Assumpta K. Matei anajikita katika maudhui haya kama tunavyo ona kutokana na mifano ifuatayo. 
 Katika ukurasa wa 7 tunasoma; "Baba yake yasemekana alikuwa na wake kumi na wawili. Unajua zama  hizo hali ilivyokuwa!Mzee mwenye wake na wana wengi alihesabiwa kuwa mkwasi kwelikweli "  
 Katika ukurasa wa 148 tunasoma; "Wajomba zangu hawakuchelea kupokea posa na baadaye mahari  kutoka kwa buda mmoja ambaye alinioa kama mke wa nne "  
 Katika ukurasa wa 151 tunasoma; "Zao la muungano huu lilikuwa kuzaliwa kwa mwanangu wa pili. Huyo  yumo mtaa wa  
Sinyaa ambako nilikuwa ninaishi baada ya kupigwa pute na  
Nyangumi, mkewe wa halali amemrudia "  

 Kutokana na hali hizi tofauti, tunapata kuona kuwa jambo la wanawake kuoleka kwa bwana mmoja  lilikuwa limekithiri sana katika jamii.  
28.MALEZ1.  
Hii ni hali ya mzazi kumlea mtoto aliyemzaa au hata wa kupanga.  
 Katika riwaya hii, swala la ulezi limejikita sana katika hali tofauti. Kunao wazazi ambao wanawalea wana  wao kwa njia inayofaa, wengine baada ya kuwazaa wana wao, huwatupa kwenye majaa ya taka ili waage  dunia. Kunao wengine ambao baada ya kujifungua, na kutopata haja ya kuwa na malaika huyo,  wanaamua kumtupa langoni la nyumbani mwa watoto wasiokuwa na wazazi ili mwana huyu aweze  kutelekezwa na kulelewa huku na wasamaria hawa wema.  
 Kunao wazazi wengine ambao wanawalea wana wao katika hali ya umaskini, lakini baadae, watoto hawa  wanakuwa ndio wa kuwasaidia wazazi wao.  
".Lunga ilibidi kuwa baba na mama wa watoto wake, na hi10  
usilione kama jambo jepesi, Hakuwaacha watoto wake kama alivyofanya mkewe Naomi'  
Tunapata kuwa kuna kina mama wengine ambao wanawaa chia kina baba watoto ili wawalee. Haya ni  malezi mabaya kutokana na wazazi wa kike.   
  
MASWALI YA MARUDiO  
 
1. a) Ujaala ni nini (alama 2).  
 b) Kwa kutoa mifano kutokana na riwaya hii, eleza jinsi ujaala umejitokeza katika jamii (alama 10).  
2. Jadili maudhui haya kama yanavyo jitokeza katika riwaya ya  
Chozi la Heri (alama 20.)  
a)Utamaduni.  
b)Demokrasia.  
c)Mapenzi.  
d)Teknolojia.   
 3. Elimu ndiyo nguzo ya maendeleo katika kila jamii. Elimu pia imesababisho mabadiiko mengi katika  jamii. Kwa kurejelea riwaya hii, jadifi kaui hii inoyohusiana na elimu (alama 20).  
4. Janga la mauti au kifo limewaadhiri wahusika kadhaa katika riwaya hii. Kwa kurejelea wahusika  kadhaa, eleza jinsi mauti yameadhiri kupitishwa kwa maudhui na mwandishi (alama 20).  
 5. Thibitisha jinsi maudhui ya ukoloni mkongwe na ukoloni mambo leo yanavyojitokeza katika riwaya hii  ya Chozi la  
Heri (alama 20).  
 6. Ufeministi ni hali ya mwanamke kudhalilishwa katika jamii. Kwa kutolea mifano kutoka kwa riwaya hii,  eleza jinsi ufeministi ulivyokidhiri katika jamii ya mwafrika (alama 20).  
7. Kwa kutolea mifano kutokana na riwaya hii, eleza jinsi marizi yanavyofaniw- a no wazazi wengl atika faro ra amo 1 r 8. Kama walivyosema waswahili, umoja ni  nguvu, utengano udhaifu; tetea kauli hii, huku ukiangazia riwaya ya Chozi is Heri (alama 20.) 9. Utala ni  swala ambalo limejitokeza sana katika jomii za Kiafri-ka. Kwa kurejelea riwaya ya Chozi la Heri, eleza  umuhimu no udhaifu wa utamaduni huu (alama 20). 10. "Bila shako hill ni zoo lingine la husuda " Kwa  kurejelea riwaya hii, elezea jinsi husuda ilileta balaa kwa wanajamii waj nchi hii ya kiafrika (alama 20).  
  
8.WAHUSIKA NA UHUSIKA  
Mhusika ni mtu katika riwaya au hadithi fulani anayetenda mambo kadha wa kadha, kadri mtunzi  
wa hadithi au riwaya atakavyo, ili kujenga hadithi yake. Wahusika hutumika kuafikisha maudhui ambayo  mtunzi anataka kupitisha kwa msomaji. Kila mhusika huwa na sifa na umuhimu wake katika kazi hii ya  ubunifu ya mwandishi.  

1. RIDHAA.  
Huyu ni mumewe Terry. Ni mhusika mkuu ambaye ana sifa kadhaa.  
SIFA  
(a) Mshirikina.  
 Uk 1,"Anakumbuka mlio wa kereng'ende na bundi usiku wa kuamkia siku hii ya kiyama. Milio hiyo ndiyo  iliyomtia kiwewe zaidi kwani bundi hawakuwa wageni wa kikaida katika janibu hizi "  
Pia anamwambia mkewe Terry, "milio hii ni kama mbiu ya mgambo, huenda kukawa na jambo "  
 Kwa hivyo Ridhaa ni mhusika aliyekuwa na imani katika mambo ya ushirikina. Uk 2 "Ninashangaa vipi  daktari mzima hapo ulipo unajishughulisha na mambo ya ushirikina "  
Huu ni ushahidi mwingine wa kuonyesha kuwa Ridhaa alikuwa mshirikina.  
(b) Mwepesi wa moyo.  
 Ridhaa ni mwepesi wa moyo kwani anapopatwa na mawazo ya hapo awali ambayo ni ya kukatisha  tamaa, analia kwa urahisi, kinyume na matarajio ya jamii kuwa mwanaume hafai kulia.  
 UK 2,"machozi yaliturika uwezo wake wa kuona " Uk 3 "Ridhaa mwanangu, mwanamume hufumbika  chozi ya mwanamume hayapaswi kuonekana hata mbele ya majabalia ya maisha. Huku ni kujiumbua  hasa. Unyonge haukuumbiwa majimbi, ulitunukiwa makoo " (c) Mwenye bidii. Uk 4,"Alikuwa amesafiri  kwa shughuli za ujenzi wa taifa, ka-ma alivyoziita safari zake za kikazi " Tunapata kuwa Ridhaa alikuwa ni mwenye bidii za mchwa katika kazi yake ya kila siku aliyoiita 'ujenzi wa taifa'. (d) Mvumilivu. Aliweza  kuvumilia matukio yaliyomkumba kijijini mwake, yakiwemo kutotakwa huko, na kufukuzwa, mali yake  kuharibiwa na familia yake kuuliwa. Anapiga moyo konde kukabiliana na hall hiyo mpya (uk 25). (e)  Mwenye busara. Ridhaa anapozisikia sauti za hawa ndege, anajua kuwa kuna jambo ambalo lingeweza  kutendeka na ambalo si la kupende-za. Pia anamwambia mkewe, uk 2,"wewe endelea kupiga hulu tu,  lakini utakuja kuniambia " Baadaye tunapata kuona kuwa kuna janga linaloipata familia yake na kwa  hivyo, Ridhaa alikuwa na uwezo wa kuhisi kuwa kuna jambo lisilokuwa la kupendeza litakaloifikia jamii  yake 2. TERRY Huyu ni mkewe Ridhaa. Aliangamia katika mkasa wa moto.  
  
(a) Mcheshi  
Terry ana sifa moja kuu ya kuwa yeye ni mcheshi.  
Uk 2 "Terry kwa ucheshi wake mwingi wa kawaida, hakunyamaza "  
Tunaona kuwa ucheshi ulikuwa ni mazoea yake au kawaida yake.  
(b) Mwenye busara.  
Anamwambia mumewe, (uk 2) "wewe huishi kufanya tumbo moto!Kila jambo kwako lazima liwe na kiini  utakuja kujitia fadhaa bure  
Anajaribu kumpa ushauri mumewe baada ya kumwona mumewe kuwa mshirikina.  (Terry anaiaga dunia pamoja na wanawe, baada ya nyumba yao kuteketezwa) 
 
3.MZEE KEDI.  
Huyu ni jirani yake Terry na Ridhaa.  
Anaonekana kuwa muuaji.  
Uk 3,"Uuuui!uuuui!Jamani tusaidieni!Uuuui!Uuuui! Mzee  
Kedi, usituue, sisi tu majirani!Maskini wanangu!Maskini mume wangu!"  
 Huyu ni mwanawe Ridhaa. Anapatwa na janga la moto na kuiaga dunia pamoja na mamake. Jina lake  kamili lilikuwa  
Alionekana kuwa na sifa ya kuwa mwana mwerevu sana. Baba yake anakumbuka jinsi walivyokuwa wakijadiliana vikali kuhusu mafanikio ya baada ya uhuru, uk  5,"Anakumbuka mjadala mkali aliokuwa nao na bintiye, Tila, kuhusu mafanikio ya baada ya uhuru,  mjadala ambao hakuna mmoja katika aila yake aliyethubutu kUuchangia kwani kwenye maswala ya  sheria na siasa, hakuna aliyempiku  
Tila "  

5. BECKY.  
Huyu ni mjukuu wake Ridhaa.  
Yeye pia anajipata katika janga la moto na kuiaga dunia.  

6. MZEE MWIMO MSUBILI.  
Huyu alikuwa babake Ridhaa.  
-Alikuwa na familia kubwa, yenye madume ishirini; uk  
7. Ridhaa akiwemo kati ya madume hao ishirini.  
-Alikuwa mwenye busara, kwa sababu alihamisha familia yake msitu wa heri, ili kupunguza msongamano  nyumbani pake.  
 -Ni mwenye bidii kwani mtu kuilisha familia kubwa namna hiyo si jambo nyepesi. Alikuwa mwenye wake  wengi na wana wengi pia.  
-Pia aliwapeleka wanawe shuleni kupata elimu, kama Ridhaa.  

 Uk 10. "Anakumbuka jinsi siku ya kwanza shuleni alivyotengwa na wenzake katika mchezo wao wa  kuvuta  
7. MAMA RIDHAA.  
Alikuwa mzazi wake Ridhaa wa kike, na mmoja kati ya wake wa mzee Mwimo.  
Ni mwenye busara. Anamfunza Ridhaa namna ya kuishi na wenzake. 
  
 Uk11,"Mama Ridhaa alisikiliza malalamishi ya mwanawe akamwambia, 'Mwanangu, ni vyema kujifunza  kuishi na wenzako, bila kujali tofauti za ukoo na nasaba. Elimu inapaswa kuwa chombo cha kueneza  amani na upendo wala sio fujo na chuki "  

8.SELUME.  
Alikuwa mwenye matumaini mengi, uk 31,"Selume alitueleza kuwa alikuwa amesikia fununu kuwa upo  mradi wa kuwakwamua wakimbizi kutokana na hali hii. Maneno ya Selume yaliwasha mwenge wa  tumaini "  

9.BILLY  
Alikuwa mlowezi.  
Alibagua wengine kwa misingi ya rangi, na kuwadhalilisha wanawake wa Kiafrika, hivyo basi kutafuta  mchumba huko kwao ughaibuni.  

10.SALLY.  
Alikuwa mchumba wake Billy ambaye Billy alitaka kufunga ndoa naye.  
Alikuwa mwenye majivuno na maringo, uk 80,"Kipusa akawa ameliona jumba la mpenziwe kama tundu  Ia makinda, akachukua virago na kurudi kwao ughaibuni "  

11.NAOMI.  
Alikuwa mkewe Lunga.  
Tabia zake zilifananishwa na za Sally aliyemwacha mumewe kwa dharau.  
Uk 81,"Nimeondoka. Acha nitambae na ulimwengu, huenc nikaambulia cha kukusaidia kuikimu familia.  Nasikjtika uchungu nitakaokusababishia wewe na wanao.  
Kwaheri.  
Naomi "  
Sifa a) Ni mwenye dharau kwa familia yake, kwa jinsi anavyowaa  
Cha. Tazama, Uk 81,"Nimeondoka. Acha nitambae na ulim wengu, huenda nikaambulia cha kukusaidia  kuikimu familia.  
Nasikitika kwa uchungu nitakaokusababishia wewe na wanao. 
b)Ni katili.  
Anaiacha familia yake na kwenda kuizuru dunia uk 84,"Alimlaani mama yake ambaye aliwatelekeza kwa  ubinafsi na ukatili mkuu "  
c) Mwenye majuto.  
 Baada ya kuwaacha wana wake, anarudi nyumbani baada ya miaka kadhaa na kukuta hali ya huko ikiwa  mahame tu. Anakuta kaburi la mumewe tu, likiwa halijafyekewa kwa miaka mingi. Anaanza kazi ya  kutafuta walikokwenda wana wake. Kwa bahati nzuri, mwishowe wanapatana na wana wake wakiwa  bado hai. Kwa miaka mingi, anaishi kwa majuto ya kuwaacha wana wake (uk 192-193).  

12.LUNGA.  
Alikuwa mumewe Naomi.  
Sifa.  
a)Mwenye mapenzi kwa mkewe.  
ni kwamba hili linauma na kudhalilisha zaidi kwani lunga alijisabilia kwa hali na mali kumridhia na  kumpendeza mkewe "  
b) Mvumilivu.  
Alijikaza na kuvumilia machungu yaliyomkumba alipoachwa na mpenzi wake Naomi.  
 Uk 81,"lakini mkono wake ulimkataza kujidhalilisha zaidi. Alimeza funda chungu la mate na kuamua  kusalimu amri ya usaliti wa Naomi " 
-pia alivumilia kuwalea wanawe alioachiwa na mke wake.  
Uk 81,"mwaka mmoja wa kwanza ulikuwa mgumu mno "  
c) Mlezi mwema.  
 ".Lunga ilibidi kuwa baba na mama wa watoto wake, na hilo usilione kama jambo jepesi, Hakuwaacha  watoto wake kama alivyofanya mkewe Naomi. 

13.UMULKHER1 (UMU)  
Ni dadake Dick na Mwaliko.  
Sifa.  
a) Ni msomi.  
Tunamwona kuwa anasomea Shule ya upili ya mtende.  
Uk 82."Ninasomea Shule ya upili ya Mtende "  
Uk 85,"Huenda akapata pa kuishi na hata kuyaendeleza masomo yake!"  
b) Ni mwenye busara  
Anapowakosa ndugu zake, anawatafuta kila mahali, na hatimaye kupiga ripoti kwenye kituo cha polisi kuhusu kupotea kwa watoto wao.  
c)Ni mwenye upendo.  
Anawapenda ndugu zake, na hivyo, anatia bidii kuwatafuta waliko kwenda, kwa kupiga ripoti kwenye  kituo cha polisi.  
Uk 85,"fikra za ndugu zake zilimfanya kuzizima na hata kuishiwa na nguvu "  
d)Mpenda haki.  
Alijitahidi kutafuta haki yake na ndugu zake, na kuamua kuulinda utu wake kwa hali na mali uk  85,"Nitapigana kwa jino na ukucha kuulinda utu wangu. Nitatafuta haki ilikojifi 
Cha "  
e) Mwenye bidii.  
Tunaona kuwa anaamka asubuhi na mapema kwenda kuitafuta haki yake.  
 Uk 85,"Asubuhi moja mbichi ilimpata Umu kwenye kituo cha gari moshi, akiwa amewasili kutoka mlima  wa Simba, yu katikati ya mji "  
f) Mpenda Dini.  
Tunapata kuwa Umu aliweza kuhudhuria ibada jijini na wazazi wake kila jumapili.  Uk 85,"Kila alipokuja jijini Jumapili alikuwa akaandamana na wazazi wake kwa ubada " 
g) Mwenye huruma na utu.  
Anawahurumia sana vijana wa mtaani, na kutaka kuwasaidia. Anamwomba mamake pesa kidogo aweze  kumsaidia  kijana mmoja. Uk 86,"Umu alitia mkono ndani ya mfuko wa dangirizi yake, akatoa shilingi mia mbili  alizokuwa amedunduliza kuto-kana na mapeni aliyokuwa akipewa na baba yake kama ma-surufu, akampa mvulana mmoja ombaomba " 14.SAUNA. Ni  kijakazi aliyekuwa akiwaangalia Umu, Mwaliko na Dick uto-toni wao. Sifa a) Si mwaminifu Kijakazi huyu  alitoweka na watoto, kinyume na matarajio ya kuwaangalia wana hao. Uk 84,".ilibainika kuwa wanuna  
wake walikuwa wametekwa nyara na Sauna" b) Katili Anawapeleka watoto aliowateka nyara kwa bibi  mmoja ambaye aliwatumia binadamu kama malighafi " 15.HAZINA. Huyu alikuwa kijana wa mtaani  aliyekuwa akiombaomba mapeni huko barabarani, na alisaidiwa na Umu kwa pesa alizozitumia  kununulia mkate. Sifa a) Mwenye heshima. Anamshukuru sana Umu baada ya kumpa pesa za kununua  mkate. Uk 86,"Poa sana sistee, we ni mnoma. Siku moja nitakuhelp 113  
  
b)Ni msomi.  
Alienda shuleni na kupata elimu.  
 Uk 88,"Nilipelekwa shuleni nikasoma, nina elimu japo akali. Amesomea upishi na huduma za hotelini  katika chuo.  
c) Mwenye upendourafiki wa dhati.  
Anamwita Umu anapomwona, kwa kukumbuka wema aliomtendea wakati mmoja. Hazina alimpeleka  Umu kwenye hoteli na kumpa chakula mpaka akashiba. Aliahidi pia kumsaidia  
Umu, na akampeleka kwao nyumbani.  
 Uk 89,"Hazina alimwahidi Umu kuwa atamsaidia. Alimpeleka moja kwa moja hdi kwenye makao yao,  akamjulisha kwa mama aliyesimamia makao hayo "

16.JULIDA.  
Ni mama aliyesimamia makao yaliyokuwa ya wana wa mitaani.  
Sifa.  
a) Mwenye utu na upendo-Anamkaribisha kwa upendo  
Umu, na kumpa tumaini.  
 Uk 89,"Julida alimgusa Umulkheri begani na kumwambia, 'usijali mwanangu. Hapa patakuwa penu kwa  muda "  
b) Mwenye huruma.  
Kwa kumgusa Umu begani, anaonyesha kuwa anamhurumia mwana huyu kwa yaliyomfika.  
  
17. KAIRU  
Sifa a)Ni mvumilivu.  
 Kulingana na jinsi anavyomwambia Umu, inaonekana kuwa yeye ameyapitia magumu, na kuyavumilia.  hujapitia tuliyo yapitia. Tulitendwa ya kutendwa "  
b) Ni msomi.  
 Ingawa anajipata katika hali ya ufukara uliozidi, mamake anajaribu kuzungumza na mwalimu mkuu  baada yake kufukuzwa shuleni kwa ajili ya kukosa karo. Jambo hili linamsaidia kuendeleza masomo yake  shuleni kama wanafunzi wengine.  
 Uk 93."Hata karo yangu imebidi amlilie mwalimu mkuu amruhusu alipe kidogo kidogo hadi mwisho wa  mwaka "  
 Pia tunapata kuwa walipofika huku, Kairu alikuwa katika darasa la sita, na kwa sasa, ako katika kidato  cha pili. Hii ina maana kuwa amekuwa akiendeleza masomo yake kwa ufasaha.  
Uk 92,"nilikwenda hapo nikiwa katika darasa la sita, sasa ni katika kidato cha pili " 

18. MZEE KAIZARI.  
Alikuwa babake Mwanaheri, na Lime. 
  
Sifa.  
a)Mwenye Busara.  
Aliyajenga maisha ya familia yake upya baada ya kutoka msituni na kurudi nyumbani.  
 Uk 93,"baada ya kurudishwa nyumbani kutoka msitu wa mamba, baba yangu mzee Kaizari aliweza  kuyajenga maisha yetu upya "  
b)Mwenye mapenzi kwa familia yake.  
Aliweza kuijengea familia yake nyumba pale ambapo waliishi zamani. Baada ya mkewe kutoweka,  tunamwona Mzee Kaizari akitia bidii sana katika kumtafuta kwao na pia mjini.  
 Uk 96,"Baba alikwenda kumtafuta mama kwao asimpate baba alifululiza mjini kumtafuta mama, majuto  yamemjaa kifua "  
c)Mvumilivu.  
Anapompata mkewe akiwa ameaga dunia, alivumilia uchungu wa kumpoteza ampendaye, na  akamzoazoa na kumzika pamoja na wanawe.  
Uk 96,"Baba alizoazoa kilichobakizwa na uozo, tukakizika "  
19.MWANAHER1  
Huyu ni mwanawe mzee Kaizari.  
Sifa.  
a)Ni mpenda mashairi.  
Anawaelezea wenzake kuwa alijaribu kupalilia kipawa chake cha kughani mashairi mepesi uk 93.   
 
b)Ni msomi.  
Anaendeleza masomo yake pamoja na wenzake, akina Kairu.  
c)Ni mvumilivu.  
Anayapitia mambo machungu tangu kuachwa na mamake, mpaka wakati walipomzika katika kaburi la  sahau.  
 Barua aliyoiandika mama kabla ya kutoweka ilimtonesha kidonda rohoni mwake.  20.LIME.  
Ni ndugu yake Mwanaheri, na wote wawili ni wana wake Mzee  
Kaizari.  
Sifa.  
a)Ni msomi.  
Walisoma pamoja na dada yake huko kijijini.  
Uk 93."mimi na ndugu tulirudi shuleni mle mle kijijini mwetu tu "  
b)Ni hodari katika michezo ya kuigiza.  
Uk 93,"Lime alikuwa hodari katika michezo ya kuigiza -ile ya kitoto "  
c)Mcheshi.  
Alipendwa sana shuleni kwa ucheshi wake.  
Uk 93,"Alikuwa mcheshi sana, kwa hivyo kutokuwepo kwake shuleni kuliwafanya watoto kumpeza "   
  
1. KANGARA.  
ifa.  
a)Mkiukaji haki za watoto.