Akili ni mali

Akili ni Mali

Akili ni maarifa ya mtu ya kufanya jambo fulani. Mali ni kitu ambacho
mtu humiliki. Ndicho kitu ambacho hutafautisha watu humu duniani. Kuna
wale wa kipato cha chini na kuna wale wa kipato cha juu. Wale wa kipato
cha chini watu huwaita maskini. Wale wenye vyao wanaita mabwenyenye.

Methali hii chambilecho wahenga na wahenguzi ina maana kuwa mtu akitumia
akili zake vyema mwishowe anafanikiwa maishani. Huenda akaitwa sasa
wenye vyao.

Hapo zamani za kale palikuwa na kijiji kimoja kilichokuwa cha kusifika
mno. Kijiji hicho kilijulikana kama Mbwaraha. Kilikuwa na panya wengi
waliokuwa wanaishi na nyanya yao. Panya hao walikuwa wengi kiasi cha
kutohesabika. Kila mchana walisherehekea kula vyakula tofauti, na kwa
vile walikuwa wengi walikuwa wakila vyakula vingi. Kwa tabia yao ya kula
kila wakati, panya hao walinona kama nguruwe. Nyanya huyo aliwangoja
vyema sana. Kila tu walipohisi njaa nyanya huyo aliwachinjia kuku na
hata ng'ombe ili wale. Walimpenda nyanya huyo kwa ukarimu wake.
Walimsifia kila mahali na kila alipotaka kuwatuma waliweza kung'ang'anua
nafasi hiyo kwani walijua kwamba nyanya huyo alipenda kuwatunuku kila
alipowatuma. Basi kila mtu alitaka kutumia hiyo fursa ili apate zawadi
kochokocho kutoka kwa nyanha huyo.

Karibu na kijiji cha Mbwaraha paliishi paka mmoja mnene sana. Paka huyo
alikuwa mweusi tititi usiku kando lakini macho yake yalikuwa meupe kama
theluji. Mara kwa mara paka huyo alikuwa akiwakamata panya wachache na
kuwala. Siku zilipita na paka aliendelea kuwala panya bila kusita.
Alipata fursa ya kuwakamata kila walipotumwa dukani kuleta maziwa na
sukari na nyanya. Paka huyo alitumia wakati huo kuwafanya kitoweo.
Lakini wakati mwingine panya hao walipotumwa walikimbia mbio na
kumshinda paka. Paka wakati mwingine alistaajabu jinsi panya hao
walikimbia mbio kama kwamba ni radi.

Siku moja panya waliita mkutano ilikujadili namna ya kumzuia paka kuwala
kila mara. Mkutano huo ulihudhuria na panya wengi sana. Kwani paka
alikuwa amewachosha kila mara kuwala. Si kaskazini si kusini. Wote
walifika tayari kusikia ni nini kilichokuwa kinaendelea. Waliweka
usalama wa hali ya juu ili paka asije akavamia ule mkutano. Panya mmoja
mdogo alisamama na kusema."Ndugu zangu tunaweza tengeneza kengele ambayo
tutamfunga paka shingoni ilituwe tukimskia kila anapo wasili.” Panya
wengine walisikiza kwa makini na walifurahia wazo la mwenzao.
Walifurahia sana hilo wazo. Walimpigia makofi huku wakimpongeza panya
huyo mdogo. Waliona kwamba shida yao imeweza kutatuliwa. “Nani atamfunga
paka kengele?“ Panya mmoja mkongwe aliuliza. Kwa kweli panya wengine
walistaajabu kwa vile hawakujua jinsi ya kuifunga kengele kwa shingo ya
paka. Palipo wazee kumbe jambo haliwezi kuharibika. Swali hili liliweza
kuwarudisha nyuma kimawazo tena. Walianza kukuna vichwa vyao wasipate
jibu. Wengine walianza kufikiria njia zingine. Wasemavyo njia za kumwua
panya ni mingi. Unaeza mpiga kwa bakora. Panya pia unaeza mshika umtie
mfukoni na ukamkalie tu. Sasa walianza kufikiria njia mbadala. Waliona
kwamba hii ya panya mdogo haitafaulu. Swali lilikuwa ni je, ni nani
atamfunga panya huyo kengele?

Baada ya majadilaino, panya aliyetoa wazo la kengele alisamama na
kujitolea kumfunga paka kengele. Panya wengine walimshangilia huyo panya
mdogo. Walimsifia wakisema ni yeye ndiye anayestahili kuwa mkuu wao.
Alikuwa amejitolea kufa kupona tu ili kengele hiyo iweze kuwekwa
shingoni mwa paka. Mkutano uliisha na panya wato kufumukana kuelekea
nyumbani. Walipata nyanya ashaandaa bure angalau wakate njaa. Alipoenda
nyumbani panya huyo aliwaza na kuwazua jinsi ya kuifanya kazi aliyo
ahidi wenzio kuitekeleza. Mawazo yalimjaa na siku moja wazo kuu lilimjia
akilini. Aliona shimo moja karibu na lango kuu la kuingia kijijini.
Shimo hilo lilikuwa linaupana wa kutoshea kichwa cha paka. Alienda pale
na kuanza kufikiria ni jinsi gani atafanya ili paka huyo aweze kuingia
mle shimoni. Na kengele hiyo ataiweka wapi ndipo iweze kuwekwa shingoni.
Swala hili lilimsumbua panya huyo mdogo. Lakini maji alikuwa
ashayavulia. Ilikuwa ni lazima tu ayaoge.

Ili kutimiza wazo lake, panya huyo aliwakusanya wenzake na kuwashauri
wajifungie kwenye nyumba zao kwa muda wa wiki mbili. Aliwaliifu
wakusanye vyakula vya kutosha. Baada ya kukusanya vyakula vya kutosha,
panya walijifungia. Kila paka alipopita karibu na kijiji cha mapengo
aliskia kila kitu kimetulia tuli. Wiki ya kwanza ilipo kwisha paka
alifika kwenye lango kuu na kutupa macho ilikuona kama kuna jambo
lilikuwa likiendelelea. Yule panya mdogo alijificha nyuma ya lango kuu,
akisubiri ile siku paka atajaribu kuingiza kichwa chake kwenye lile
shimo. Njaa ilipozidi, paka alirudi na kusubiri kwenye lango, lakini
hakuna panya aliyetoka. Mtindo huu uliendelea hadi paka akachoka
kusubiri pale. Njaa ilimkeketa paka yule. Paka huyo naye hakuchoka kuja
pale.

Panya huyo mdogo alipokuwa kwenye lango kuu aliona paka akija akiwa
amenyong'onyea kwa njaa. Hakuwa na nguvu za kukimbia. Alikuwa si wa uji
wala maji. Alikuwa karibu kusafiri jongomeo bila nauli wala matwana.
Panya huyo alitumia fursa hiyo kumsongea panya. Akamwambia kwamba naona
unanjaa sana. Nilikuwa nataka kusaidia bora tu usiniseme. Paka huyo
akasema kama tu angempa hata chakula kidogo hatawahi kuwala kwani
alikuwa amelemewa na njaa. Aliahidi kuweka siri iwapo tu panya
atamsaidia. Walikubaliana na panya kumweleza yale aliyokuwa nayo.

"Unajua siku hizi panya walienda kucheza ngoma huko kijiji jirani cha
Shauriyako. Hii ndio maana huwa huwaoni huko. Walienda na mimi nikaachwa
kungoja sehemu hii na nyanya yangu". Panya alimweleza paka. Paka akaona
ni kweli. Akataka kukimbia huko. Panya akamshauri huko ni mbali. Huenda
akafia njiani akisafiri. "Sasa nifanyeje na njaa inaniua rafiki yangu?"
Paka akamwuliza panya. Panya akamwambia asiwe na hofu. Ni jambo rahisi
sana. Paka akaanza kufikiria ni jambo rahisi aje? Lakini kwasababu
alikuwa ashamwamini panya aliweza kumpa masikio tu.

"Panya siku hizi wanapenda ngoma. Kwa hivyo naomba kufunga hii kengele
kwani ikipiga panya watakuwa wakija. Kengele ndicho kitambulisho chetu
cha kukusanyika ili tucheze ngoma." Panya alimweleza. "Wapi kengele
nivalishe mbio." Paka alimwambia panya harakishe avalishwe kengele.
Walikubaliana. Panya akamsongea paka na kumvalisha kengele hiyo. Aliweka
kwa ufundi wa hali ya juu ili kwamba paka asiweze kutoa. Paka alimwahidi
kuweka siri na yeye hatawahi kumla hata kama atamshika yeye wakati wa
densi. Baada ya panya kumvalisha paka alitoka mbio na kurudi kijijini
mbio. Huku akiwa na furaha kama gavana Kananu kutawaliwa kuwa gavana wa
jiji la Nairobi. Alirudi na akalakiwa na panya wengine. Alifanywa
shujaa. Aliteuliwa kuwa mkuu wao.

Basi siku moja paka huyo alipokuwa anakuja panya walikuwa wakimsikia na
kukimbia. Iliendelea hivo hivo kwa muda mrefu. Panya waliishi kwa
furaha. Hadi sasa hivi, panya akimwona paka hukimbia na kuingia shimoni.
Kwani alimdanganya paka. Naye paka amwonapo panya, humkimbiza. Paka
akimshika panya lazima yeye humla.