Katiba inayopendekezwa ya Kenya 

JAMHURI YA KENYA 
KATIBA INAYOPENDEKEZWA YA KENYA 
Draft for approval 
Mei 6, 2010 
Imechapishwa na Mwanasheria Mkuu kwa mujibu wa Sehemu ya 34 ya  Sheria ya Marekebisho ya Katiba ya Kenya (Na. 9 ya 2008)
2  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Draft for approval
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  3 
UTANGULIZI 
SURA YA KWANZA 
MAMLAKA YA WANANCHI NA UKUU WA KATIBA HII 
1. Mamlaka ya Wananchi 
2. Ukuu wa Katiba hii 
Draft for approval 
3. Kuilinda Katiba hii 
  
SURA YA PILI 
JAMHURI 
4. Kutangaza Jamhuri 
5. Eneo la Kenya 
6. Ugatuzi na kufikia huduma 
7. Lugha ya taifa, lugha rasmi na lugha nyingine 
8. Nchi na dini 
9. Nembo za Kitaifa na siku za kitaifa 
10. Maadili ya kitaifa na kanuni za utawala 
11. Utamaduni 
SURA YA TATU 
URAIA 
12. Haki za raia  
13. Kupata na Kudumisha Uraia  
14. Uraia kwa kuzaliwa 
15. Uraia kwa kujiandikisha 
16. Uraia mara mbili 
17. Kupokonywa Uraia 
18. Sheria kuhusu Uraia
4  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
SURA YA NNE 
SHERIA YA HAKI  
Sehemu ya 1- Masharti ya jumla kuhusiana na Sheria ya Haki 
19. Haki na uhuru wa kimsingi 
20. Utekelezaji wa Sheria ya Haki 
Draft for approval 
21. Utekelezaji wa haki na uhuru wa kimsingi 
22. Utekelezaji wa Sheria ya Haki 
23. Mamlaka ya mahakama kudumisha na kutekeleza Sheria ya Haki 24. Mipaka ya haki na uhuru wa kimsingi 
25. Haki na Uhuru usioweza kuwekewa Mipaka 
Sehemu ya 2- Haki na uhuru wa kimsingi 
26. Haki ya kuishi 
27. Usawa na Uhuru dhidi ya kubaguliwa 
28. Hadhi ya Binadamu 
29. Uhuru na usalama wa mtu 
30. Utumwa na kazi ya kulazimishwa 
31. Faragha 
32. Uhuru wa dhamiri, dini, imani na maoni 
33. Uhuru wa kujieleza 
34. Uhuru wa vyombo vya habari 
35. Upataji habari 
36. Uhuru wa kutangamana 
37. Mikutano, maandamano, migomo na malalamiko 
38. Haki za kisiasa 
39. Uhuru wa kwenda popote na makaazi 
40. Ulinzi wa haki ya kumiliki mali 
41. Mahusiano ya kikazi 
42. Mazingira 
43. Haki za kiuchumi na kijamii  44. Lugha na Utamaduni 
45. Familia 
46. Haki za Watumiaji wa Bidhaa 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  5 
Draft for approval 
47. Hatua ya Haki za Kiutawala 
48. Uwezo wa kufikia Haki 
49. Haki za waliotiwa mbaroni 
50. Haki katika kusikizwa kwa kesi 
51. Haki za walio kizuizini, walioshikwa ama waliofungwa 
Sehemu ya 3 -Utekelezaji mahususi wa Haki 
52. Ufafanuzi wa sehemu hii 
53. Watoto 
54. Watu wenye ulemavu 
55. Vijana 
56. Makundi yaliyotengwa na kubaguliwa 
57. Wazee katika jamii 
Sehemu ya 4 - Hali ya Hatari 
58. Hali ya hatari 
Sehemu ya 5- Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa  
59. Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa 
6  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
SURA YA TANO 
ARDHI NA MAZINGIRA 
Sehemu ya 1-Ardhi 
60. Kanuni za sera ya ardhi 
61. Uainishaji wa ardhi  
Draft for approval 
62. Ardhi ya umma 
63. Ardhi ya jamii 
64. Ardhi ya kibinafsi 
65. Umilikaji Ardhi wa wasio raia 
66. Kanuni za matumizi ya ardhi na mali 
67. Tume ya Kitaifa ya Ardhi 
68. Sheria kuhusu Ardhi 
 Sehemu ya 2-Mazingira na Maliasili 
69. Kanuni na wajibu kuhusiana na mazingira 
70. Utekelezwaji wa haki za mazingira 
71. Makubaliano kuhusiana na maliasili 
72. Sheria kuhusu Mazingira  
SURA YA SITA 
UONGOZI NA MAADILI 
73. Majukumu ya uongozi 
74. Kiapo cha uaminifu kwa Maafisa wa Serikali  
75. Mienendo ya Maafisa wa Serikali 
76. Uadilifu wa kifedha kwa Maafisa wa Serikali 
77. Vizuizi katika shughuli za Maafisa wa Serikali 
78. Uraia na uongozi 
79. Sheria ya kuundwa kwa Tume ya Maadili na Kupambana na Ufisadi
80. Sheria kuhusu uongozi 
SURA YA SABA 
UWAKILISHAJI WATU 
Sehemu ya 1  Mfumo na utaratibu wa uchaguzi  
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  7 
Draft for approval 
81. Kanuni za jumla za mfumo wa uchaguzi 
82. Sheria kuhusu uchaguzi 
83. Kusajiliwa kama mpiga kura 
84. Wagombea uchaguzi na vyama vya kisiasa kuzingatia kanuni za upigaji kura 85. Ustahili wa kusimama kama mgombea wa kibinafsi 
86. Upigaji kura 
87. Mizozo ya Uchaguzi 
Sehemu ya 2- Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka  
88. Tume Huru ya uchaguzi na Mipaka 
89. Kuwekea mipaka maeneo ya uchaguzi 
90. Ugawaji orodha ya viti vya chama  
Sehemu ya 3- Vyama vya kisiasa 
91. Kanuni za kimsingi kwa vyama vya kisiasa 
92. Sheria ya vyama vya kisiasa  
SURA YA NANE 
BUNGE 
Sehemu ya 1  Kuundwa na jukumu la Bunge 
93. Kuundwa kwa Bunge 
94. Jukumu la Bunge 
95. Jukumu la Baraza Kuu la Kitaifa
8  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
96. Jukumu la Seneti 
Sehemu ya 2  Uhusika na uanachama wa Bunge 
97. Uanachama wa Baraza la Kitaifa  
98. Uanachama wa Seneti 
Draft for approval 
99. Sifa za kufaa na kutofaa katika kuchaguliwa kama mbunge 
100. Kukuza uwakilishi wa makundi yaliyotengwa 
101. Uchaguzi wa wabunge 
102. Muhula wa Bunge  
103. Kuondoka afisini kwa Mbunge 
104. Haki ya kumwondoa mamlakani mbunge 
105. Kutathmini maswali kuhusu ubunge 
Sehemu ya 3- Afisi za Bunge 
106. Maspika na Manaibu Spika wa Bunge  
107. Kuongoza vikao Bungeni 
108. Viongozi wa Vyama 
Sehemu ya 4  Taratibu za Kutunga sheria Bungeni 
109. Matumizi ya Mamlaka ya kutunga sheria 
110. Miswada kuhusu Serikali za Kaunti 
111. Miswada maalum inayohusu Serikali za Kaunti 
112. Miswada ya kawaida inayohusu serikali za Kaunti 
113. Kamati za Upatanishi 
114. Miswada ya Fedha 
115. Idhini ya Rais na Urejeshaji 
116. Kutekelezeka kwa sheria
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  9 
Sehemu ya 5- Taratibu za jumla na Sheria za Bunge 
117. Mamlaka, haki na kinga za Bunge 
118. Kufikiwa na kushiriki kwa umma 
119. Haki ya kulalamikia Bunge  
120. Lugha rasmi za Bunge 
Draft for approval 
121. Idadi ya wabunge katika vikao 
122. Kupiga kura Bungeni 
123. Maamuzi ya Seneti 
124. Kamati na Kanuni kuendesha Bunge 
125. Uwezo wa kuitisha ushahidi 
Sehemu ya 6  Vipengele vya Ziada 
126. Eneo la vikao vya Bunge 
127. Tume ya Huduma za Bunge 
128. Makarani na wafanyikazi wa Bunge  
SURA YA TISA 
 MAMLAKA KUU YA SERIKALI 
Sehemu ya 1- Kanuni na muundo wa Mamlaka Kuu ya Kitaifa 
129. Kanuni za mamlaka kuu 
130. Mamlaka kuu ya Kitaifa 
Sehemu ya 2- Rais na Naibu wa Rais  
131. Mamlaka ya Rais  
132. Majukumu ya Rais  
133. Mamlaka ya huruma ya Rais  
134. Matumizi ya mamlaka ya Urais kwa Rais wa muda 
135. Maamuzi ya Rais 
10  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
136. Uchaguzi wa Rais  
137. Sifa za kimsingi za kuchaguliwa na kutochaguliwa kwa Rais  
138. Taratibu katika Uchaguzi wa Rais  
139. Kifo kabla ya kuchukua hatamu  
140. Maswali kuhusu uhalali wa uchaguzi wa Urais 
Draft for approval 
141. Kuchukua hatamu za Urais  
142. Muhula wa Afisi ya Rais 
143. Kulindwa dhidi ya kufunguliwa mashtaka.  
144. Kuondolewa kwa Rais kwa misingi ya kukosa uwezo 
145. Kuondolewa kwa Rais kupitia kwa kura ya kutokuwa na imani 146. Nafasi ya kazi katika afisi ya Rais  
147. Majukumu ya Naibu wa Rais 
148. Kuchaguliwa na Kuapishwa kwa Naibu wa Rais  
149. Nafasi ya kazi katika afisi ya Naibu wa Rais  
150. Kuondolewa kwa Naibu wa Rais  
151. Malipo na marupurupu ya Rais na Naibu wa Rais  
Sehemu ya 3- Baraza la Mawaziri 
152. Baraza la Mawaziri  
153. Maamuzi, majukumu na kuwajibika kwa Baraza la Mawaziri  154. Katibu wa Baraza la Mawaziri  
155. Makatibu Wakuu 
Sehemu ya 4- Afisi nyinginezo  
156. Mwanasheria Mkuu 
157. Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma 
158. Kuondolewa na kujiuzulu kwa Mkurugenzi wa Mashtaka ya Umma 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  11 
SURA YA KUMI 
MAHAKAMA 
Sehemu ya 1  Mamlaka ya Mahakama na mfumo wa kisheria 
159. Mamlaka ya Mahakama  
160. Uhuru wa Mahakama 
Draft for approval 
161. Afisi na maafisa wa Mahakama 
162. Mfumo wa Mahakama 
Sehemu ya 2- Mahakama za Mamlaka Kuu  
163. Mahakama ya Juu  
164. Mahakama ya Rufani  
165. Mahakama Kuu 
166. Uteuzi wa Jaji Mkuu, Naibu wa Jaji Mkuu na Majaji Wengine 
167. Kipindi cha kuhudumu afisini kwa Jaji Mkuu na majaji wengine 
168. Kuondolewa kutoka afisini 
Sehemu ya 3 -Mahakama Ndogo 
169. Mahakama Ndogo 
170. Mahakama za Kadhi 
Sehemu ya 4  Tume ya Huduma za Mahakama 
171. Kuundwa kwa Tume ya Huduma za Mahakama 
172. Majukumu ya Tume ya Huduma za Mahakama 
173. Hazina ya Mahakama
12  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
SURA YA KUMI NA MOJA 
SERIKALI YA UGATUZI 
Sehemu ya 1- Malengo na kanuni za Serikali ya Ugatuzi 
174. Malengo ya ugatuzi 
175. Kanuni za Serikali za ugatuzi 
Draft for approval 
Sehemu ya 2  Serikali za Kaunti 
176. Serikali za kaunti 
177. Wanachama wa Baraza la kaunti 
178. Spika wa Baraza la kaunti 
179. Kamati za mamlaka kuu za kaunti 
180. Uchaguzi wa gavana wa kaunti na naibu wa gavana wa kaunti 
181. Kuondolewa kwa gavana wa kaunti 
182.Nafasi katika afisi ya gavana wa kaunti 
183. Majukumu ya mamlaka kuu za kaunti 
184. Maeneo ya miji na majiji 
185. Mamlaka ya kisheria ya mabaraza ya kaunti 
Sehemu ya 3  Mamlaka na shughuli za Serikali za Kaunti 
186. Mamlaka na majukumu ya serikali za kaunti na kitaifa 
 187. Kuhamisha mamlaka na majukumu kati ya viwango vya serikali Sehemu ya 4  Mipaka ya kaunti 
188. Mipaka ya kaunti 
Sehemu ya 5  Mahusiano katika Serikali 
189. Ushirikiano kati ya serikali ya kitaifa na za kaunti  
190. Usaidizi kwa serikali za kaunti 
191. Mkinzano ya sheria
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  13 
Sehemu ya 6  Kusimamishwa kwa muda kwa Serikali za kaunti 
192. Kusimamishwa kwa muda kwa Serikali ya kaunti 
Sehemu ya 7  Jumla 
193. Sifa za wagombea uanachama wa baraza la kaunti 
Draft for approval 
194. Kuondoka afisini kama mwanachama wa baraza la kaunti 
195. Uwezo wa baraza la kaunti kuita mashahidi 
196. Kushiriki kwa umma, mamlaka, haki na kinga kwa baraza la kaunti 
197. Usawa na tofauti za kijinsia katika baraza la kaunti  
198. Serikali ya kaunti katika kipindi cha mpito 
199. Kuchapishwa kwa sheria za kaunti 
200. Sheria kuhusu sura hii 
SURA YA KUMI NA MBILI 
FEDHA ZA UMMA 
Sehemu ya- 1 Kanuni na utaratibu wa fedha za umma  
201. Kanuni za fedha za umma  
202. Mgawo unaolingana wa mapato ya kitaifa 
203. Ugavi sawa na sheria nyingine za kifedha  
204. Hazina ya Usawazishaji 
205. Mashauriano kuhusu sheria za kifedha zinazoathiri kaunti 
Sehemu ya 2- Fedha zingine za umma 
206. Mfuko wa Jumla na fedha zingine za umma  
207. Hazina za mapato za serikali za kaunti 
208. Hazina ya Dharura
14  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Sehemu ya 3- Nguvu za kuzalisha mapato na deni la umma  
209. Mamlaka ya kutoza kodi na ushuru 
210. Kutoza ushuru 
211. Ukopaji wa serikali ya kitaifa 
212. Ukopaji wa kaunti 
Draft for approval 
213. Udhamini wa Mikopo na serikali ya kitaifa  
214. Deni la Umma  
Sehemu ya 4- Ugavi wa mapato 
215. Tume ya ugavi wa mapato  
216. Majukumu ya Tume ya Ugavi wa Mapato 
217. Ugavi wa mapato 
218. Miswada ya ugavi wa kila mwaka wa mapato  
219. Uhamishaji wa ugavi sawa  
Sehemu ya 5- Bajeti na matumizi 
220. Umbo, yaliyomo na wakati wa bajeti 
221. Mswada wa Makadirio ya Bajeti na Matumizi ya Mwaka 
222. Matumizi kabla ya kuidhinishwa kwa bajeti ya kila mwaka  
223. Matumizi ya ziada 
224. Miswada ya Matumizi ya Fedha za Kaunti  
Sehemu ya 6- Udhibiti wa fedha za umma 
225. Udhibiti wa fedha  
226. Akaunti na ukaguzi wa mashirika ya umma  
227. Ununuzi wa bidhaa na huduma za umma 
Sehemu ya 7- Maafisa wa kifedha na taasisi 
228. Msimamizi wa Bajeti 
229. Mkaguzi Mkuu wa Mahesabu  230. Tume ya Mishahara na Kuzawidi 231. Benki Kuu Ya Kenya 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  15 
Draft for approval 
SURA YA KUMI NA TATU 
HUDUMA ZA UMMA 
Sehemu ya 1  Maadili na kanuni za huduma kwa umma  
232. Maadili na kanuni za huduma kwa umma 
Sehemu ya 2- Tume ya Huduma za Umma 
233. Tume ya Huduma za Umma  
234. Mamlaka na Majukumu ya Tume ya Huduma za Umma 
235. Kuajiri wafanyakazi wa serikali za kaunti  
236. Kuwalinda wafanyikazi wa umma  
Sehemu ya 3  Tume ya Kuwaajiri Walimu 
237. Tume ya Kuwaajiri Walimu 
SURA YA KUMI NA NNE 
USALAMA WA KITAIFA 
Sehemu ya 1- Idara za Usalama wa Taifa 
238. Kanuni za usalama wa taifa 
239. Idara za usalama wa Taifa 
240. Kuundwa kwa Baraza la Usalama wa Taifa 
Sehemu ya 2 - Majeshi ya Ulinzi wa Kenya 
241. Kuundwa kwa Vikosi vya Ulinzi wa Kenya na Baraza la Ulinzi
16  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Sehemu ya 3  Huduma ya Upelelezi ya Kitaifa 
242. Kuundwa kwa Huduma ya Upelelezi ya Kitaifa 
Sehemu ya 4  Huduma za Polisi za Kenya 
243. Kuundwa kwa Huduma za Polisi za Kenya 
Draft for approval 
244. Malengo na Majukumu ya Huduma za Polisi za Kenya 
245. Amri katika Huduma za Polisi za Kenya  
246. Tume ya Huduma za Polisi za Kenya  
247. Huduma nyingine za polisi 
SURA YA KUMI NA TANO 
TUME NA AFISI HURU 
248. Utekelezaji wa Sura 
249. Malengo, mamlaka na ufadhili wa Tume na afisi huru 
250. Muundo, uteuzi na masharti ya afisi 
251. Kuondolewa kutoka afisini 
252. Wajibu wa jumla na mamlaka 
253. Ushirikishwaji wa Tume na afisi huru 
254. Kuripoti kwa Tume na afisi huru 
SURA YA KUMI NA SITA 
MAREKEBISHO YA KATIBA HII 
255. Marekebisho ya Katiba hii 
256. Marekebisho yatakayopendekezwa na Bunge 
257. Marekebisho yatakayopendekezwa na jihudi za wengi 
SURA YA KUMI NA SABA 
MASHARTI YA JUMLA
258. Utekelezaji wa Katiba hii 259. Kufasiri Katiba hii 260. Ufasiri 
SURA YA KUMI NA NANE 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  17 
Draft for approval 
MASHARTI YA MPITO NA MATOKEO 
261. Sheria zinazohuasiana na Matokeo 
262. Masharti ya Mpito na matokeo 
263. Tarehe ya kutekelezwa  
264. Kutotumika kwa Katiba ya awali  
MIPANGILIO  
MPANGILIO WA KWANZA: Kaunti  
MPANGILIO WA PILI : Nembo za Kitaifa 
MPANGILIO WA TATU: Viapo vya Kitaifa na Uthibitisho 
MPANGILIO WA NNE: Mgao wa Majukumu kati ya Serikali ya Kitaifa na Serikali za kaunti MPANGILIO WA TANO: Sheria kutungwa na Bunge  
MPANGILIO WA SITA: Masharti ya Mpito na Matokeo
18  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
UTANGULIZI 
Sisi watu wa Kenya, 
TUKITAMBUA utukufu wa Mungu Muumba wa vyote: 
 TUKIWAHESHIMU mashujaa wetu waliojitoa mhanga kupigania uhuru na haki nchini  mwetu 
 TUKIJIVUNIA tofauti zetu za kikabila, kitamaduni na kidini na kuazimia kuishi kwa amani na  umoja tukiwa taifa moja huru 
Draft for approval 
 TUKITHAMINI mazingira yetu ambayo ndiyo turathi yetu na kuazimia kuyadumisha kwa  manufaa ya vizazi vijavyo 
TUKIJITOLEA kukuza na kuhifadhi maslahi ya watu binafsi, familia, jamii na taifa 
 TUKITAMBUA matarajio ya Wakenya wote kwa Serikali iliyo na misingi bora ya haki za  binadamu, usawa, demokrasia, haki za kijamii na utawala wa kisheria 
 TUKITUMIA uhuru wetu na haki yetu ya kuamua aina ya uongozi tunaotaka na tukiwa  tumeshiriki kikamilifu katika kuiunda Katiba hii 
 TUNAKUBALI, kutekeleza, na kujipatia sisi wenyewe na vizazi vijavyo, Katiba hii. MUNGU IBARIKI KENYA
SURA YA KWANZA  
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  19 
MAMLAKA YA WANANCHI NA UKUU WA KATIBA HII 
Mamlaka ya wananchi 
1. (1) Mamlaka yote makuu ni ya wananchi wa Kenya na yanaweza kutekelezwa tu  kulingana na Katiba hii. 
(2) Wananchi watatekeleza mamlaka yao kwa njia ya moja kwa moja au kupitia  Draft for approval 
kwawawakilishi wao waliochaguliwa kidemokrasia. 
(3) Mamlaka ya wananchi katika Katiba hii yamepewa idara zifuatazo za Serikali,  ambazo zitatekeleza majukumu yao kulingana na Katiba hii  
 (a) Bunge na mabaraza ya kutunga sheria katika Serikali za Kaunti;  (b) Serikali ya kitaifa na mifumo ya Serikali za Kaunti; na 
 (c) Idara ya mahakama na tume zingine huru ;  
 (4) mamlaka ya wananchi yanatekelezwa katika- 
 (a) kiwango cha kitaifa; na 
 (b) kiwango cha kaunti.  
Ukuu wa Katiba hii 
2. (1) Katiba hii ni sheria kuu ya Jamhuri na inaunganisha asasi zote za nchi katika  viwango vyote viwili vya Serikali na watu wote. 
 (2) Hakuna mtu anayeweza kudai au kutumia mamlaka ya Taifa ila tu kwa idhini ya  Katiba hii. 
 (3) Uhalali au uthabiti wa Katiba hii hauwezi kupingwa na mahakama yoyote au idara  yoyote ya Serikali. 
 (4) Sheria yoyote, ikiwemo sheria ya mila na tamaduni, ambayo haiambatani na Katiba  hii ni batili na kiwango cha ukinzani huo pamoja na kitendo chochote au utendaji  unaopingana na Katiba hii si halali.  
(5) Sheria za jumla za kimataifa zitakuwa sehemu ya sheria za Kenya. 
(6) Mkataba au maagano yoyote ambayo yataidhinishwa na Kenya yatakuwa sehemu ya  sheria za Kenya chini ya Katiba hii.  
Kuilinda Katiba Hii 
 3. (1) Kila mtu ana jukumu la kuiheshimu, kuitetea na kuilinda Katiba hii. (2) Jaribio lolote la kubuni Serikali bila kufuata Katiba hii ni kinyume cha sheria.  
20  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Kutangaza Jamhuri 
4. (1) Kenya ni Jamhuri huru. 
SURA YA PILI JAMHURI 
(2) Jamhuri ya Kenya itakuwa Taifa la demokrasia ya vyama vingi lililobuniwa kwa  misingi ya maadili ya kitaifa na kanuni za uongozi kama ilivyotajwa katika Kifungu  
Draft for approval 
cha 10.  
Eneo la Kenya 
5. Eneo la Jamhuri ya Kenya ni lile la nchi na maji ya Taifa la Kenya katika tarehe ya  kuanza kutekelezwa, na nyongeza zingine za eneo au maji kama itakavyobainishwa  na sheria ya Bunge. 
Ugatuzi na Kufikia Huduma  
6. (1) Eneo la Kenya limegawanywa katika kaunti zilizotajwa katika Mpangilio wa  Kwanza. 
(2) Serikali katika viwango vya kitaifa na kaunti ni tofauti na zinategemeana na  
 Zitaendesha mahusiano yao ya uelewanaji kwa misingi ya mashauriano na  ushirikiano. 
(3) Asasi ya Serikali ya kitaifa itahakikisha ufikiaji wa huduma zake bora katika sehemu  zote za Jamhuri kwa njia inayofaa na kulingana na hali ya huduma inayotakikana 
Lugha ya Taifa, Lugha Rasmi na lugha nyingine. 
7. (1) Lugha ya taifa ya Jamhuri ni Kiswahili. 
 (2) Lugha rasmi za Jamhuri ya Kenya ni Kiswahili na Kiingereza.  (3) Serikali- 
 (a) Itakuza na kulinda lugha tofauti za wananchi wa Kenya; na 
 (b) Italinda na itastawisha matumizi ya lugha za kiasili, Lugha Ishara ya Kenya,  Breli na njia nyingine za mawasiliano na teknolojia zinazoweza kufikiwa na watu  wenye ulemavu. 
  
Nchi na Dini 
8. (1) Hakutakuwa na dini ya Taifa.
Nembo za Kitaifa na siku za kitaifa  9. (1) Alama za kitaifa za Jamhuri ni   (a) bendera ya taifa; 
 (b) wimbo wa taifa; 
 (c ) nembo ya taifa; na 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  21 
Draft for approval 
 (d) muhuri wa Serikali 
 (2) Alama za kitaifa ni kama zilivyotajwa katika Mpangilio wa Pili. (3) Siku kuu za kitaifa ni  
 (a) Siku kuu ya Madaraka, kuadhimishwa Juni 1; 
 (b) Siku kuu ya Mashujaa, kuadhimishwa Oktoba 20; na 
 (c) Siku kuu ya Jamhuri, kuadhimishwa Disemba 12. 
(4) Siku kuu ya kitaifa itakuwa siku ya mapumziko kote nchini. 
(5) Bunge linaweza, kupitia kwa sheria, kuamua ni siku gani itakuwa ya kitaifa na  kuelekeza maadhimisho yake kama siku ya mapumziko. 
Maadili ya kitaifa na kanuni za utawala  
10. (1) Maadili ya kitaifa, kanuni na malengo yaliyo katika Sura hii yatazingatiwa na idara  mbalimbali za Serikali, watumishi wa umma na watu wote wanapo  
 (a) tekeleza au kufasiri Katiba hii; 
 (b) tumia, tekeleza au kufasiri sheria yoyote; au 
 (c) tunga, au kutekeleza maamuzi kuhusu sera ya kitaifa. 
(2) Maadili ya kanuni za uongozi ni pamoja na  
 (a) Uzalendo, umoja wa kitaifa, kushirikiana na ugatuzi wa mamlaka, utawala wa   sheria, demokrasia na kushiriki kwa watu; 
 (b) heshima ya binadamu, usawa, haki za jamii, kushirikishwa, haki za binadamu,   kutobagua na kulindwa kwa makundi yaliyotengwa. 
 (c) utawala mwema, uadilifu, uwazi na uwajibikaji; na 
 (d) maendeleo endelevu. 
Utamaduni 
11. (1) Katiba hii inatambua utamaduni kama msingi wa taifa na jumla ya ustaarabu wa  watu na taifa la Kenya. 
(2) Serikali
22  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) itakuza aina zote za kitaifa na kitamaduni za kujieleza kupitia fasihi, sanaa,  sherehe za kitamaduni, sayansi, mawasiliano, habari, vyombo vya habari,  uchapishaji, maktaba na turathi nyingine za kitamaduni;  
 (b) itatambua jukumu la sayansi na teknolojia za kiasili katika maendeleo ya nchi;  (c) itatambua haki za kiubunifu za watu wa Kenya;  
(3) Bunge litatunga sheria- 
Draft for approval 
 (a) kuhakikisha kwamba jamii zinapewa fidia au mrabaha kwa kutumiwa kwa  turathi zao za kitamaduni; na 
 (b) kutambua na kulinda umiliki wa mbegu na mimea mbalimbali ya kiasili, sifa  tofauti za kimaumbile na matumizi yake miongoni mwa jamii za Kenya.
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  23 
SURA YA TATU 
URAIA 
Haki za Raia 
12. (1) Kila raia - 
 (a) anastahiki kupata haki, fursa, na faida kwa mujibu wa Katiba hii; na  (b) ana haki ya kupata hati ya usafiri ya Kenya na hati yoyote ya usajiliwa au  Draft for approval 
utambulisho unaotolewa na Serikali kwa raia wake. 
 (2) hati ya usafiri au hati nyingine ya usajili au utambulisho iliyotajwa katika ibara ya  (1) (b), inaweza kunyimwa mtu, kusimamishwa kwa muda au kupokonywa mtu  kwa mujibu wa Sheria ya Bunge ambayo inatosheleza kigezo kilichotajwa katika  Kifungu cha 24. 
 Kudumisha uraia na Kupata Uraia 
13. (1) Kila mtu ambaye alikuwa raia punde tu kabla ya kuanza kutumika  Katiba hii atadumisha hali ya uraia wake . 
(2) Uraia unaweza kupatikana kwa kuzaliwa, au kujiandikisha . 
(3) Uraia haupotezwi kwa sababu ya ndoa au kuvunjika kwa ndoa.  
Uraia kwa kuzaliwa 
14. (1) Kila mtu ni raia wa Kenya iwapo, wakati wa siku ya kuzaliwa kwake, iwe amezaliwa  nchini Kenya au la, bora tu ikiwa mama au baba yake ni raia. 
(2) Ibara ya (1) itatumika sawa kwa mtu ambaye alizaliwa kabla ya siku ya kuanza  kutumika kwa Katiba hii, iwe amezaliwa nchini au la, ikiwa mama au baba yake ni,  au alikuwa raia. 
(3) Bunge linaweza kutunga sheria kuwekea mipaka athari za ibara ya (1) na (2) kwa  raia wa Kenya ambao wamezaliwa nje ya Kenya. 
(4) Mtoto anayepatikana nchini Kenya ambaye anaonekana kuwa na umri wa chini  ya miaka minane, na ambaye uraia wake haujulikani na pia wazazi hawajulikani,  atachukuliwa kuwa raia kwa kuzaliwa. 
(5) Mtu ambaye ni raia wa Kenya kwa kuzaliwa na ambaye amekoma kuwa raia  kwa sababu ya kupata uraia wa nchi nyingine ana haki, kwa kutuma maombi,  kurejeshewa uraia wa Kenya.  
Uraia kwa kujiandikisha 
15. (1) Mtu ambaye ameolewa na raia kwa muda wa angalau miaka saba ana haki, kutuma  maombi ya kusajiliwa kama raia. 
(2) Mtu ambaye amekuwa mkazi halali nchini Kenya kwa muda wa miaka saba 
24  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
mfululizo, na ambaye anatimiza masharti yote ya sheria yaliyoidhinishwa na Bunge,  anaweza kutuma maombi ya kujiandikisha kama raia. 
(3) Mtoto ambaye si raia na ambaye ni wa kupangwa na raia, ana haki ya kuwa raia kwa  kutuma maombi . 
(4) Bunge litatunga sheria itakayotoa masharti ambayo yatazingatiwa kuwapa uraia watu  binafsi ambao ni raia wa nchi nyingine.  
 (5) Kifungu hiki kitatumika kwa mtu kuanzia tarehe ya kuanza kutumiwa kwa Katiba  Draft for approval 
hii , lakini mahitaji yoyote ambayo ni lazima yatimizwe kabla ya mtu anayestahili  kusajiliwa kama raia, yatachukuliwa kama yaliyotimizwa pasi na kuzingatia iwapo  mtu huyu aliyatimiza kabla au baada ya tarehe ya kuanza kutekelezwa kwa Katiba  hii, au kwa kiwango fulani kabla au baada ya tarehe ya kutekelezwa.  
Uraia mara mbili 
16. (1) Mtu ambaye ni raia kwa kuzaliwa hapotezi uraia wake kwa sababu ya kupata uraia  wa nchi nyingine. 
  
Kupokonywa uraia 
17. (1) Iwapo mtu amepata uraia kwa kusajiliwa, uraia huo unaweza kupokonywa iwapo- 
 (a) mtu huyo alijipatia uraia huo kwa njia ya ulaghai, udanganyifu wa uwakilishi au  kuficha ukweli unaotakikana; 
 (b) iwapo mtu huyo, katika vita vyovyote ambavyo Kenya ilihusika, kinyume na sheria  alifanya biashara au kuwasiliana na adui au amejihusisha au kushiriki biashara na  ambayo kwa kujua, ilitekelezwa kwa namna ambayo ilikuwa ni kusaidia adui; 
 (c) katika kipindi cha miaka mitano baada ya kusajiliwa, amepatikana na hatia na  kuhukumiwa kifungo cha miaka mitatu au zaidi; au 
 (d) wakati wowote ule baada ya kusajiliwa amepatikana na hatia ya uhaini au hatia  ambayo- 
 (i) amepewa adhabu ya kifungo cha angalau miaka saba au zaidi; au  (ii) hukumu kali zaidi inaweza kutolewa. 
(2) Uraia wa mtu ambaye alichukuliwa kuwa raia kwa kuzaliwa kama inavyofikiriwa  katika Kifungu cha 14 (4) unaweza kupokonywa iwapo- 
 (a) uraia ulipatikana kwa njia ya ulaghai, udanganyifu wa uwakilishi au kuficha  ukweli unaotakikana kwa mtu yoyote; 
 (b) utaifa au kuzaliwa kwa mtu huyo kunajulikana na kufichua kwamba mtu huyo  alikuwa raia wa nchi nyingine; au
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  25 
 (c) umri wa mtu huyo unakuja kujulikana na kufichua kwamba alikuwa na umri wa  zaidi ya miaka minane alipopatikana nchini Kenya.  
Sheria kuhusu Uraia 
18. Bunge litaunda sheria  
 (a) kueleza taratibu ambazo kupitia kwazo mtu anaweza kuwa raia; Draft for approval 
 (b) kuongoza uingiaji na kukaa nchini Kenya 
 (c) kutoa hali ya wakaazi wa kudumu;  
 (d) kutoa nafasi ya kukana uraia kwa hiari; 
 (e) kutoa taratibu za kupokonywa uraia;  
 (f) kuamua majukumu na haki za raia; na  
 (g) Kwa jumla, kuyawezesha masharti ya Sura hii. 
26  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
SURA YA NNE SHERIA YA HAKI 
Sehemu ya 1- Masharti ya jumla kuhusiana na Sheria ya Haki 
Haki na uhuru wa kimsingi 
19. (1) Sheria ya Haki ni kiungo muhimu katika utawala wa kidemokrasia nchini Kenya na  ndiyo msingi wa sera za kijamii, kiuchumi na kitamaduni. 
Draft for approval 
(2) Lengo la kutambua na kulinda haki za binadamu na uhuru wa kimsingi ni kulinda  heshima ya watu binafsi na jamii tofauti na kukuza haki za kijamii na kufanikisha  uwezo wa binadamu wote. 
(3) Haki na uhuru wa kimsingi zinazotajwa katika sura hii- 
 (a) ni za kila mtu binafsi na wala hazikabidhiwi na Serikali; 
 (b) hazitengi haki na uhuru mwingine wa kimsingi ambao haukutajwa katika Sura  hii, lakini zinazotambuliwa na kukubaliwa na sheria, ila kwa kiwango ambacho  hazikubaliani na Sura hii; na 
 (c) zinazingatia mipaka inayoelezwa katika Katiba hii. 
Utekelezaji wa Sheria ya Haki 
20. (1) Sheria ya Haki inahusu sheria zote na inajumlisha idara zote za Serikali na watu  wote. 
(2) Kila mtu ana haki na uhuru wa kimsingi uliotajwa katika Sheria ya Haki, kwa  kiwango kikubwa kuambatana na hali ya haki hiyo au uhuru huo wa kimsingi. 
(3) Katika kutekeleza Sheria ya Haki, mahakama inapaswa- 
 (a) kukuza sheria kupita kiwango ambacho sheria imeiangazia haki au uhuru wowote  wa kimsingi; na 
 (b) kuchukua fasiri inayopendelea kwa kiwango kikubwa utekelezaji wa haki au  uhuru wa kimsingi. 
 (4) Katika kufasiri Sheria ya Haki, mahakama, mahakama maalum, au mamlaka  nyingine zitaendeleza-  
 (a) maadili yanayoongoza jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia kulingana na heshima  ya ubinadamu, ulinganifu, usawa, na uhuru; na 
 (b) imani, madhumuni na malengo ya Sheria ya Haki. 
(5) Katika utekelezaji wa haki yoyote chini ya Kifungu cha 43, endapo Serikali inadai  kuwa haina rasilimali za kutekeleza haki hiyo, mahakama, mahakama maalum au  mamlaka yoyote itaongozwa na kanuni zifuatazo- 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  27 
 (a) ni jukumu la Serikali kuonyesha kuwa rasilmali hazipo; 
 (b) katika kugawa rasilmali, Serikali ina jukumu la kuhakikisha kuna uwezekano  mkubwa wa kunufaishwaa na haki au uhuru wa kimsingi kwa kuzingatia hali halisi,  kukiwemo kutengwa kwa baadhi ya makundi au watu binafsi; na 
 (c) Mahakama, mahakama maalum au mamlaka nyingine haziwezi kuingilia  uamuzi wa idara ya Serikali kuhusu ugavi wa rasilmali zilizopo, hasa kwa misingi  kuwa itakuwa imefikia uamuzi tofauti.  
Draft for approval 
Utekelezaji wa haki na uhuru wa kimsingi 
21. (1) Ni wajibu wa kimsingi wa Serikali na kila idara ya Serikali kuzingatia, kuheshimu,  kulinda, kuendeleza, na kutimiza haki na uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki. 
(2) Serikali itachukua hatua za kisheria, kisera na nyinginezo ikihusisha uwekaji wa  viwango ili kufanikisha ufikiaji wa haki kama ilivyohakikishiwa katika ibara ya 43. 
(3) Ni wajibu wa mashirika yote ya Serikali na watumishi kushughulikia mahitaji ya  makundi maalum katika jamii, wakiwemo wanawake, wazee, watu wenye ulemavu,  watoto, vijana na jamii za walio wachache au zilizotengwa, pamoja na jamii fulani  za kikabila, kidini na kitamaduni.  
(4) Serikali itabuni na kutekeleza sheria ili kutimiza wajibu wake wa kimataifa kuhusu  haki za binadamu na uhuru wa kimsingi. 
Utekelezaji wa Sheria ya Haki 
22. (1) Kila mtu ana haki ya kuwasilisha kesi mahakamani akidai kunyimwa, kukiukwa, au  kutishiwa haki au uhuru wa kimsingi ulioko katika Sheria ya Haki  
(2) Pamoja na kuwasilishwa na mtu anayewawakilisha, kesi chini ya ibara ya (1)  inaweza kuwasilishwa mahakamani na-  
 (a) mtu anayemwakilisha mtu mwingine asiyeweza kujiwakilisha; 
 (b) mtu ambaye pia ni mwanachama wa kundi fulani au kwa hiari ya kundi au tabaka  fulani la watu; 
 (c) mtu aliyejitolea kwa niaba ya umma; na 
 (d) muungano uliojitolea kwa niaba ya mtu mmoja au kundi miongoni mwa wanachama. 
(3) Jaji Mkuu ataweka kanuni zinazoruhusu kesi zilizotajwa katika kifungu hiki ambazo  zitaridhisha kigezo kwamba- 
 (a) haki za kulalamika zilizotolewa katika ibara ya (2) zinatekelezwa kwa ukamilifu; 
 (b) urasmi unaohusiana na kesi hizo, kukiwemo kuanzishwa kwa kesi, unawekwa  kwa kiwango cha chini, na hasa pakiwa na haja, mahakama itakubali kuwepo kwa  kesi kwa misingi ya rekodi zisizo na ulazima wa urasmi;
28  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) hakuna fedha zitakazotozwa kwa kuanzisha kesi; 
 (b) mahakama, kwa kuzingatia kanuni za haki za kimsingi haitazuiwa bila sababu na  mahitaji madogo madogo; na 
 (c) shirika au mtu binafsi mwenye ujuzi maalum anaweza, kwa idhini ya mahakama,  kujitokeza kama rafiki wa mahakama. 
 (4) Kukosekana kwa kanuni zinazoangaziwa katika ibara ya (3) hakutamnyima  Draft for approval 
 yeyote haki ya kuwasilisha malalamiko kulingana na Kifungu hiki, kusikizwa  kwa malalamiko hayo na kuamriwa na mahakama.  
Mamlaka ya mahakama kudumisha na kutekeleza Sheria ya Haki 
23. (1) Mahakama Kuu ina mamlaka kwa mujibu wa Kifungu cha 165 kusikiliza upya na  kuamua kesi inayohusu kunyimwa, kukiukwa, kuvunjwa au kutishiwa kwa haki au  uhuru wa kimsingi katika Sheria ya Haki.  
(2) Bunge litatunga sheria kutoa uwezo wa kiasili kwa mahakama ya chini katika  kusikizwa upya na kuamuliwa kwa kesi dhidi ya kunyimwa, kuvunjwa na kukiukwa  kwa Sheria ya Haki. 
(3) Katika kesi yoyote inayoletwa mbele yake chini ya Kifungu cha 22, mahakama  inaweza kutoa usaidizi, ukiwemo- 
 (a) kukiri haki; 
 (b) agizo la kusimamisha kesi; 
 (c) amri ya uhifadhi; 
 (d) kutangaza kutofaa kwa sheria yoyote inayonyima, kuvunja, kuingilia na kutishia  Sheria ya Haki na isiyokubalika kwa misingi ya Kifungu cha 24; 
(e) amri ya kufidiwa; na 
 (f) amri ya marekebisho ya kisheria 
Mipaka ya haki au uhuru wa kimsingi 
24. (1) Haki ya uhuru wa kimsingi iliyo katika Sheria ya Haki haiwezi kuwekewa mipaka  isipokuwa kupitia kwa sheria na iwe tu kwamba mipaka ina maana, na ni ya haki  katika jamii iliyo wazi na ya kidemokrasia, na chini ya misingi ya heshima ya  binandamu, usawa na uhuru, na kwa kuzingatia vipengele muhimu vikiwemo-  
 (a) hali ya haki hiyo au uhuru wa kimsingi; 
 (b) umuhimu wa lengo la mipaka hiyo; 
 (c) hali na kiwango cha mipaka hiyo;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  29 
 (d) haja ya kuhakikisha kuwa kufurahia wa haki hizo na uhuru huo wa kibinafsi kwa  mtu yeyote hautatizi haki na uhuru wa kimsingi wa watu wengine; na 
 (e) uhusiano uliopo kati ya mpaka na lengo lake na endapo kuna njia zingine  zisizotatiza za kufikia lengo hilo.  
(2) Licha ya ibara ya (2), sharti la sheria linalowekea mipaka haki au uhuru wa  kimsingi- 
 (a) ikiwa ni sharti lililotungwa au kurekebishwa kabla au baada ya siku ya  Draft for approval 
kuanza kutumika Katiba hii, si halali, isipokuwa sheria hiyo haswa inadhihirisha  madhumuni ya kuiwekea mipaka haki hiyo au uhuru wa kimsingi na kiwango cha  mipaka hiyo; 
 (b) halitachukuliwa kama kuzuia haki au uhuru uliotajwa katika Sheria ya Haki  isipokuwa pale ambapo sharti hilo linaeleza wazi na kwa yakini kuhusu haki au  uhuru wa kimsingi unaopaswa kuzuiwa na hali au kiwango cha mipaka hiyo; na 
 (c) halitazuia haki au uhuru wa kimsingi unaotajwa katika Sheria ya Haki ili  kupunguza uzito na umuhimu uliowekwa katika haki hiyo.  
(3) Serikali au mtu anayetaka kuhalalisha mpaka fulani atapaswa kuthibitishia  mahakama, mahakama maalum au mamlaka nyingine kuwa mahitaji ya Kifungu hiki  yameridhishwa. 
(4) Masharti katika Sura hii kuhusu usawa yatatumika kwa wote ila tu pale ambapo  patahitajika utekelezaji wa Sheria ya Kiislamu mbele ya mahakama za Kadhi kwa  waumini wa Kiislamu kwa mujibu wa hadhi zao za kibinafsi, hali ya ndoa, talaka na  urithi. 
(5) Licha ya ibara za (1) na (2), sharti la sheria linaweza kuwekea mipaka utekelezaji  wa haki na/au uhuru wa kimsingi katika masharti kwa watu wanaohudumu katika  Vikosi vya Usalama vya Kenya, au Huduma za Polisi za Kitaifa- 
 (a) Kifungu cha 31- Faragha; 
 (b) Kifungu cha 36 -Uhuru wa kutangamana  
 (c) Kifungu cha 37- Mikutano, maandamano, migomo na malalamiko;  (d) Kifungu cha 41 Mahusiano ya kikazi; 
 (e) Kifungu cha 43  Haki za kiuchumi na kijamii; 
 (f) Kifungu cha 49 Haki za watu waliotiwa mbaroni;  
Haki na Uhuru Usioweza Kuwekewa Mipaka 
25. Licha ya sharti lolote lingine katika Katiba hii, hakutakuwa na mipaka dhidi ya haki  na uhuru wa kimsingi ufuatao- 
 
30  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) uhuru dhidi ya mateso, unyanyasaji au adhabu zilizokiuka ubinadamu;  (b) uhuru dhidi ya utumwa; 
 (c) haki kwenye kesi ; na 
(d) haki ya kuitikia amri ya kufikishwa mahakamani. 
Draft for approval 
Sehemu ya 2- Haki na uhuru wa kimsingi 
Haki ya kuishi 
26. (1) Kila mtu ana haki ya kuishi. 
(2) Maisha ya mtu huanza baada ya kutunga mimba. 
(3) Mtu hatauawa kimaksudi, isipokuwa kwa kiwango kinachoidhinishwa na Katiba hii  au kwa sheria nyingine iliyoandikwa; 
(4) Uavyaji mimba hauruhusiwi, isipokuwa kwa maoni ya mtaalamu wa masuala ya  afya, kuna haja ya matibabu ya dharura, au maisha au afya ya mama imo hatarini au  kwa kuidhinishwa na sheria nyingine iliyoandikwa;  
Usawa na Uhuru dhidi ya kubaguliwa 
27. (1) Kila mtu ni sawa mbele ya sheria na ana haki ya kulindwa na kupata manufaa sawa  ya sheria. 
(2) Usawa unajumuisha kupata haki na uhuru wote wa kimsingi kwa njia iliyo kamili na  sawa. 
(3) Wanawake na wanaume wana haki ya usawa ikiwemo haki ya kupata nafasi sawa  katika shughuli za kisiasa, kiuchumi, kitamaduni na kijamii. 
(4) Serikali, kwa njia ya moja kwa moja au isiyo ya moja kwa moja, haitakuwa na  ubaguzi dhidi ya mtu yeyote kwa misingi yoyote ikiwemo asili, jinsia, ujauzito, hali  ya mtu kindoa, hali ya kiafya, asili ya kikabila au kijamii, rangi, umri, ulemavu, dini,  dhamiri, imani, utamaduni, mavazi, lugha au kuzaliwa. 
(5) Mtu hatakuwa na ubaguzi dhidi ya mwingine kwa njia ya moja kwa moja au  vinginevyo katika misingi iliyotajwa na kuonyeshwa na ibara ya (4). 
(6) Ili kutoa athari kamilifu za kutimiza haki zinazohakikishiwa na Kifungu hiki,  Serikali itachukua hatua za kisheria na nyinginezo kukiwemo vitendo sawazishi  na sera ambazo zimebuniwa kupinga athari za kutonufaika kwa watu binafsi au  makundi ya watu kwa sababu ya ubaguzi wa hapo awali.  
(7) Hatua yoyote inayochukuliwa chini ya ibara ya (6) itashughulikia kikamilifu fidia  yoyote kwa kuzingatia uhitaji ulioko .
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  31 
(8) Pamoja na hatua zinazokusudiwa katika ibara ya (6), Serikali itachukua hatua za  kisheria na nyinginezo ili kutekeleza kanuni kwamba, idadi ya watu waliochaguliwa  au kuteuliwa katika mashirika haitakuwa na wanachama zaidi ya thuluthi mbili wa  jinsia moja. 
Hadhi ya Binadamu 
28. (1) Kila mtu anamiliki heshima ya kuzaliwa kama binadamu na haki ya kutaka hali hii  Draft for approval 
iheshimiwe. 
Uhuru na usalama wa mtu 
 29. Kila mtu ana haki ya uhuru na usalama wake unaohusisha haki ya-  (a) kutonyimwa uhuru kiholela bila sababu; 
 (b) kutozuiliwa bila kushtakiwa mahakamani, isipokuwa wakati wa hali ya hatari  ambapo kifungo cha aina hiyo kinaelezwa katika Kifungu cha 58; 
 (c) kuwa huru dhidi ya aina zote za ghasia kutoka kwa umma au watu binafsi;  (d) kutoteswa kwa njia yoyote ile, iwe ya kimwili au kiakili; 
 (e) kutopewa adhabu ya viboko; au  
 (f) kutotendewa au kupewa adhabu za kikatili, kudhalilisha au kushusha hadhi ya  ubinadamu. 
Utumwa na kazi ya kulazimishwa 
30. (1) Hakuna mtu atazuiliwa katika utumwa. 
(2) Mtu hatahitajika kufanya kazi ya kulazimishwa. 
Faragha  
31. Kila mtu ana haki ya faragha yake, inayohusisha haki ya- 
 (a) kutosakwa yeye mwenyewe, makao yake au mali yake; 
 (b) mali kutonyakuliwa;  
 (c) habari kuhusu familia au masuala ya kibinafsi ambayo hayahitajiki au  kufichuliwa pasi na umuhimu wowote; 
 (d) faragha ya mawasiliano yao kutoingiliwa. 
32  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Uhuru wa dhamiri, dini, imani na maoni 
32. (1) Kila mtu ana haki ya uhuru wa kuwa na msimamo, dini, mawazo, imani na maoni. 
(2) Kila mtu ana haki, ama kibinafsi au na wengine katika jamii, kwa wazi au  kifaragha, kufuata dini au imani yoyote kupitia ibada, matendo, mafundisho au  maadhimisho, yakiwemo mazingatio ya siku za ibada. 
(3) Mtu hatazuiwa kuingia ama kujiunga na taasisi yoyote, kunyimwa ajira au kufika  mahali fulani au kufurahia haki yoyote kwa sababu ya imani yake ya kidini. 
Draft for approval 
(4) Mtu hatalazimishwa kutenda au kujihusisha na kitendo chochote ambacho ni  kinyume na imani ya dini yake. 
Uhuru wa kujieleza 
33. (1) Kila mtu ana haki ya uhuru wa kujieleza unaohusisha- 
 (a) uhuru wa kutafuta, kupokea au kutoa habari au kauli; 
 (b) uhuru wa ubunifu wa kisanii; na 
(c) uhuru wa kiakademia na utafiti wa kisayansi. 
(2) Haki ya uhuru wa kujieleza haiambatani na - 
 (a) propaganda ya vita; 
 (b) uchochezi wa ghasia; 
 (c) hotuba za chuki; au 
 (d) utetezi wa chuki ambao - 
 (i) unajumuisha uchochezi wa kikabila, kuwatusi wengine au uchochezi wa  kusababisha maafa; au 
 (ii) unaotokana na misingi yoyote ya ubaguzi iliyotajwa au kuonyeshwa katika  Kifungu cha 27 (4). 
(3) katika kutekeleza uhuru wa kujieleza, kila mtu ataheshimu haki na hadhi ya watu  wengine. 
Uhuru wa vyombo vya habari 
34. (1) Uhuru na kujitegemea kwa vyombo vya matangazo, kuchapisha na vingine vya  habari ya aina yoyote unahakikishwa lakini hauhusishi masharti yaliyotajwa katika  Kifungu cha 33 (2) . 
 (2) Serikali  
 (a) haitadhibiti au kuingilia mtu yeyote anayehusika na utangazaji, uchapishaji au 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  33 
usambazaji wa chapisho lolote au usambazaji wa habari kwa kutumia nyenzo yoyote;  au 
 (b) haitamwadhibu mtu yeyote kwa kutoa maoni au mawazo au masuala yaliyomo  kwenye matangazo, machapisho au usambazaji. 
(3) Vyombo vya utangazaji na vyombo vingine vya habari na vya kielektroniki vina  uhuru wa kujiendeleza kwa kuongozwa tu na taratibu za leseni ambazo-  
 (a) zimeratibiwa kuhakikisha udhibiti wa mawimbi ya hewa na aina nyingine za  Draft for approval 
usambazaji wa mawimbi; na 
 (b) haviingiliwi na Serikali, maslahi ya kisiasa au ya kibiashara. (4) Vyombo vyote vya habari vinavyomilikiwa na Serikali- 
 (a) vitakuwa huru kuamua kuhusu habari, tahariri na matangazo yao au  mawasiliano mengine; 
 (b) havitaegemea upande wowote; na 
 (c) vitatoa nafasi sawa ya kuwasilisha maoni tofauti tofauti na mawazo  yanayokinzana. 
   (5) Bunge litatunga sheria itakayotoa nafasi ya kuanzisha shirika ambalo-  (a) litakuwa huru dhidi ya udhibiti wa Serikali au kuingiliwa kisiasa;  (b) litaangazia maslahi ya sekta zote za jamii; na 
 (c) litaweka viwango na kudhibiti vyombo vya habari na kutathmini uzingativu wa  viwango hivyo. 
Upataji habari 
35. (1) Kila mwananchi ana haki ya kupata- 
 (a) habari ilizonazo Serikali; na 
 (b) habari zozote alizonazo mtu mwingine na zinazohitajika ili kutekeleza au kulinda  haki yoyote au uhuru wowote wa kimsingi. 
(2) Kila mtu ana haki ya kudai marekebisho au kubatilishwa kwa habari zozote za uongo  au za kupotosha zinazomhusu mtu huyo. 
(3) Serikali itachapisha na kutangaza taarifa yoyote inayoathiri taifa. 
Uhuru wa kutangamana 
36. (1) Kila mtu ana haki ya uhuru wa kutangamana ambayo inahusu haki ya kuanzisha,  kujiunga na ,au kushiriki katika majukumu ya mashirika.
34  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
(2) Mtu hatalazimishwa kujiunga na muungano wa aina yoyote. 
   (3) Sheria yoyote kuhusu usajili wa miungano ya makundi ya kijamii itahitaji kwamba-  (a) usajili huo hauwezi kuzuiwa au kuondolewa bila sababu maalum; na 
 (b) kutakuwa na haki ya kusikizwa kwa kesi hiyo kabla ya usajili huo kuvunjiliwa  mbali. 
Draft for approval 
Mikutano, maandamano, migomo na malalamiko 
37. Kila mtu ana haki, bila haja ya kuomba ruhusa, ya kukutana, kuandamana, kugoma,  na kuwasilisha malalamiko yake kwa mamlaka ya umma ila tu afanye hivyo kwa  amani na bila kutumia silaha.  
Haki za kisiasa 
 38. (1) Kila mwananchi ana uhuru wa kuwa na uchaguzi wa kisiasa, ikiwemo haki ya   (a) kuunda, au kushiriki katika uundaji wa chama cha kisiasa; 
 (b) kushiriki katika shughuli za, au kusajili wanachama kwa niaba ya chama cha  kisiasa; au 
 (c) kufanyia kampeni chama cha kisiasa. 
(2) Kila mwananchi ana haki ya kushiriki katika uchaguzi huru, wa haki na unaofanyika  mara kwa mara kwa misingi ya haki ya kupiga kura kwa wote na uhuru wa hiari ya  mpiga kura kwa -  
 (a) shirika au afisi yoyote ya umma iliyobuniwa chini ya Katiba hii na inayofanya  uchaguzi; na 
 (b) kiongozi wa afisi yoyote ya chama cha kisiasa ambacho mwananchi huyo ni  mwanachama. 
   (3) Kila raia akiwa mtu mzima ana haki pasipo na masharti yasiyo na busara,-  (a) kujiandikisha kama mpiga kura; 
 (b) kupiga kura ya siri katika uchaguzi wowote au katika kura ya maamuzi; na  
 (c) kugombea wadhifa katika afisi ya umma, au afisi katika chama cha kisiasa  ambacho yeye ni mwanachama na endapo atachaguliwa, ashike usukani. 
Uhuru wa kutembea na makaazi  
39. (1) Kila mtu ana haki ya uhuru wa kutembea.
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  35 
 (2) Kila mtu ana haki ya kuondoka nchini Kenya. 
 (3) Kila mwananchi ana haki ya kuingia, kubaki na kuishi kokote nchini Kenya.  
Ulinzi wa haki ya kumiliki mali 
40. (1) Kwa kuzingatia Kifungu cha 65, kila mtu ana haki, kibinafsi au kwa kuungana na  wengine kupata na kumiliki mali-  
Draft for approval 
 (a) ya aina yoyote; na  
 (b) katika sehemu yoyote ya Kenya. 
(2) Bunge halitatunga sheria inayoruhusu Serikali au mtu yeyote  
 (a) kidhalimu kumpokonya mtu mali ya aina yoyote, au thamana ama haki juu ya,  mali ya aina yoyote;  
 (b) kumzuia, au kwa njia yoyote kumnyima kufurahia haki chini ya Kifungu hiki  katika misingi iliyobainishwa katika Kifungu cha (27) (4). 
(3) Serikali haitamnyima mtu yeyote haki ya kuwa na mali ya aina yoyote, au nia au  haki ya kuwa na mali ya aina yoyote isipokuwa endapo kuzuiwa huko-  
 (a) kunatokana na upataji ardhi au nia ya kutaka ardhi au kubadilisha maslahi fulani  ili kupata ardhi, au hatimiliki ya ardhi, kwa mujibu wa Sura ya Tano; au 
 (b) ni kwa matumizi ya umma au ni kwa manufaa ya umma na inatekelezwa kwa  mujibu wa Katiba hii au Sheria nyingine yoyote ya Bunge  
 Kwamba- 
 (i) inahakikisha malipo kwa ukamilifu ya kumfidia mtu huyo kabla ya mali   hiyo kuchukuliwa; 
 (ii) inampa mtu yeyote, mwenye maslahi au haki juu ya mali hiyo, njia ya   kufikia mahakama ya kisheria. 
(4) Sharti linaweza kuundwa ili kuruhusu fidia kulipwa kwa wakazi wa ardhi kwa nia  nzuri chini ya ibara ya (3), ambao huenda hawana hatimiliki ya ardhi hiyo. 
(5) Serikali itaunga mkono, kukuza na kulinda hakimiliki ya usomi kwa watu wa Kenya.  (6) Haki chini ya Kifungu hiki haijumlishi mali yoyote ambayo haijapatikana kisheria. 
Mahusiano ya kikazi  
41. (1) Kila mtu ana haki ya kanuni sawa za kikazi. 
(2) Kila mfanyakazi ana haki ya-
36  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) kulipwa ipasavyo; 
 (b) mazingira ya kufaa ya kufanyia kazi; 
 (c) kuunda, kujiunga au kushiriki katika shughuli na mipango ya vyama vya  wafanyakazi; na 
 (d) kugoma. 
(3) Kila mwajiri ana haki ya- 
Draft for approval 
 (a) kuunda au kujiunga na vyama vya waajiri; na 
 (b) kushiriki katika shughuli na mipango ya vyama vya waajiri. (4) Kila chama cha wafanyakazi na vyama vya waajiri vina haki ya- 
 (a) kuamua usimamizi wake, mipango na shughuli zake; 
 (b) kupanga; na 
 (c) kuunda na kujiunga na shirikisho. 
(5) Kila chama cha wafanyakazi, muungano wa wajiri na mwajiri wana haki ya  kushiriki katika maafikiano ya pamoja. 
Mazingira  
42. (1) Kila mtu ana haki ya kuishi katika mazingira safi na salama, ambapo ni pamoja na  haki ya-  
 (a) kutunziwa mazingira kwa manufaa ya vizazi vilivyopo na vijavyo kupitia kwa  hatua za kisheria na nyinginezo hasa zile ambazo zinakusudiwa katika Kifungu cha  69; 
 (b) Kuhakikisha kuwa wajibu unaohusu mazingira, ulio chini ya Kifungu cha ya 70  umetimizwa. 
  
Haki za kiuchumi na kijamii  
43. (1) Kila mtu ana haki ya -  
 (a) kupata kiwango cha juu kabisa kinachowezekana cha afya, kinachohusu haki ya  huduma za malezi ya kiafya ikiwa ni pamoja na malezi ya afya ya uzazi; 
(b) kupata makao ya kuridhisha, na viwango vinavyostahili vya usafi 
 (c) kutokuwa na njaa, na kupata chakula cha kutosha na kinachostahili; (d) kupata maji safi na salama na ya kutosha; 
 (e) usalama wa kijamii ; na   (f) elimu.  
(2) Mtu hatanyimwa matibabu ya dharura. 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  37 
(3) Serikali itatoa ulinzi wa kijamii unaofaa kwa wale ambao hawawezi kujisimamia  wao wenyewe na jamii zao. 
Draft for approval 
Lugha na utamaduni 
44. (1) Kila mtu ana haki ya kutumia lugha na kushiriki katika maisha ya kitamaduni ya  chaguo lake. 
(2) Mtu anayetoka katika jamii ya utamaduni au lugha fulani ana haki, pamoja na  wanajamii wenzake- 
 (a) kufurahia utamaduni wake na kutumia lugha yake; au 
 (b) kuunda, kujiunga na kudumisha vyama vya kitamaduni na kilugha na miungano  mingine ya raia katika jamii. 
(3) Mtu hatamlazimisha mwingine kufanya, kuzingatia au kupitia mila zozote za  kitamaduni. 
Familia  
45. (1) Familia ndicho kitengo cha asilia na kimsingi cha jamii na msingi muhimu katika  mpangilio wa Jamii, na itafurahia kutambuliwa na kulindwa na Serikali. 
(2) Kila mtu mzima ana haki ya kuoa mtu wa jinsia tofauti na yake na kulingana na  makubaliano yao. 
(3) Wahusika katika ndoa wana haki sawa wakati wa kuoana, katika ndoa na wakati wa  kuvunjwa kwa ndoa yao. 
(4) Bunge litatunga sheria inayotambua- 
 (a) ndoa zilizotekelezwa chini ya utamaduni wowote, au mfumo wowote wa kidini,  kibinafsi au sheria ya familia; na 
 (b) Sheria ya kibinafsi au familia chini ya utamaduni wowote, au inayofuatwa na  waumini wa dini fulani kwa kiasi kwamba, ndoa au mifumo kama hiyo ya kisheria  inazingatia Katiba hii. 
Haki za watumiaji wa Bidhaa 
46. (1) Watumiaji wa bidhaa na huduma wana haki ya- 
 (a) kupata bidhaa na huduma za ubora wa kukubalika;
38  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (b) habari zenye manufaa kwao ili waweze kupata faida kamili kutokana na huduma  na bidhaa hizo;  
 (c) kulindwa afya yao, usalama wao, na maslahi yao ya kiuchumi; na 
 (d) kufidiwa kwa hasara au matatizo yatakayotokana na kasoro ya bidhaa au huduma  hizo. 
(2) Bunge litatunga sheria ya kuhakikisha ulinzi wa watumiaji na wa matangazo huru,  kweli na ya kufaa. 
Draft for approval 
 (3) Kifungu hiki kinahusu bidhaa na huduma zitakazotolewa na mashirika ya umma au  watu binafsi. 
  
Hatua ya haki za kiutawala 
47. (1) Kila mtu ana haki ya vitendo vya utawala ambavyo ni vya haraka, ufanisi, vya  kisheria, vinavyofaa na sawa. 
(2) Kila mtu ambaye haki yake au uhuru wake wa kimsingi umeathiriwa au unaweza  kutatizwa kabisa na hatua ya kiutawala, ana haki ya kupewa sababu kwa njia ya  maandishi kuhusu hatua hiyo. 
 (3) Bunge litatunga sheria ya kuidhinisha haki zilizotajwa katika ibara ya (1) na sheria  hiyo-  
 (a) itatoa nafasi ya kurekebishwa kwa hatua hiyo ya kiutawala na mahakama au,  ikiwezekana mahakama huru isiyoegemea upande wowote; na  
 (b) kuendeleza uongozi unaofaa. 
Uwezo wa Kufikia Haki 
48. Serikali itahakikisha uwezekano wa watu wote kufikia haki na malipo yoyote  yakihitajika, yatakuwa ya kufaa na hayatazuia uwezekano wa kutendewa haki. 
Haki za waliotiwa mbaroni  
49. (1) Kila mtu aliyetiwa mbaroni ana haki ya- 
(a) kuarifiwa kwa upole na kwa lugha anayoielewa, kuhusu- 
 (i) sababu ya kukamatwa; 
 (ii) haki ya kunyamaza; na 
 (iii) matokeo ya kutonyamaza; 
 (b) kunyamaza;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  39 
 (c) kuwasiliana na wakili na watu wengine ambao msaada wao unahitajika; 
 (d) kutolazimishwa kutubu au kukiri hatia, hali ambayo inaweza kutumiwa katika  ushahidi dhidi yake; 
 (e) kutenganishwa na watu wanaohudumia vifungo; 
(f) kufikishwa mahakamani haraka iwezekanavyo, lakini si baada ya-  
 (i) saa ishirini na nne baada ya kukamatwa; au  
Draft for approval 
 (ii) iwapo hizo saa ishirini na nne zimekamilika wakati ambapo vikao vya  mahakama haviendelei au kwa siku isiyo ya mahakama, kufikia mwisho wa siku ya  mahakama inayofuatia; 
 (g) kufunguliwa mashtaka au kuarifiwa kuhusu sababu ya kuendelea kuzuiliwa  kwake, au kuachiliwa huru siku yake ya kwanza ya kufikishwa mahakamani; na 
 (h) kuachiliwa kwa dhamana kwa sababu zinazoeleweka kabla ya kushtakiwa  isipokuwa kukiwa na sababu nyingine za kulazimisha kutendwa kinyume cha  dhamana hiyo. 
(2) Mtu hatawekwa rumande kwa kosa linaloweza kuadhibiwa kwa kutozwa faini pekee  au kufungwa gerezani kwa muda usiozidi miezi sita. 
Haki katika kusikizwa kwa kesi 
50. (1) Kila mtu ana haki ya kutaka mzozo wowote unaoweza kusuluhishwa kisheria  kuamuliwa katika kikao cha haki mahakamani au, ikiwezekana asasi au mahakama  maalum iliyo huru na isiyoegemea upande wowote. 
   (2) Kila mshtakiwa ana haki ya kesi yake kusikizwa kwa njia ya haki, ikiwemo haki ya-  (a) kuaminiwa kutokuwa na hatia hadi ithibitishwe kinyume; (b) kuarifiwa kuhusu mashtaka na kupewa taarifa ya kutosha kuyahusu; 
 (c) kuwa na wakati na vifaa vya kutosha kutayarisha nyenzo za kujitetea;  (d) kushtakiwa kwenye mahakama ya umma iliyobuniwa kwa mujibu wa Katiba hii;   (e) kuanzishwa na kumalizika kwa mashtaka bila kucheleweshwa; 
 (f) kuwepo wakati wa kesi isipokuwa pale ambapo mienendo ya mshtakiwa  inatatiza vikao vya kesi hiyo; 
 (g) kuchagua na kuwakilishwa na wakili na kuelezwa kuhusu haki hii moja kwa  moja; 
 (h) kuwa na wakili aliyetolewa na Serikali kwa gharama ya Serikali yenyewe,  endapo haki yake ya msingi imevunjwa, na aarifiwe kuhusu haki hii moja kwa moja;  
 (i) kunyamaza, na kutotoa ushahidi wakati wa kesi;
40  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (j) kuelezwa mwanzoni kuhusu ushahidi ambao kiongozi wa mashtaka ananuia  kutumia na kuweza kuufikia ushahidi huo. 
 (k) kuleta na kupinga ushahidi; 
 (l) kutolazimishwa kutoa ushahidi wa kujifunga; 
 (m) kuwa na usaidizi wa mkalimani bila ya kulipishwa endapo mshtakiwa hawezi  kuelewa lugha inayotumiwa katika kesi; 
Draft for approval 
 (n) kutohukumiwa kwa kitendo, au kosa ambalo wakati wa utendekaji au ukosaji  halikuwa- 
 (i) kosa nchini Kenya; au 
 (ii) kosa la jinai chini ya sheria ya kimataifa; 
 (o) kutoshtakiwa kwa kosa la kulinganishwa na tendo au kosa ambalo mtu huyo  amewahi ama kuachiliwa au kuhukumiwa kwalo; 
 (p) kunufaika kwa angalau adhabu ndogo kabisa katika adhabu zilizoruhusiwa  endapo adhabu iliyoidhinishwa kwa kosa lake imebadilishwa kati ya muda wa  utendekaji wa kosa hilo na wakati wa kuhukumiwa; na 
 (q) kukata rufani au kuchunguzwa upya kwa kesi hiyo na mahakama ya ngazi ya juu. 
(3) Kila kifungu hiki kinapohitaji taarifa kutolewa kwa mtu, taarifa hiyo itatolewa katika  lugha anayoielewa mtu huyo. 
(4) Ushahidi unaopatikana katika njia inayokiuka haki yoyote au uhuru wowote wa  kimsingi uliotolewa katika Sheria ya Haki utaachwa endapo utekelezaji wa ushahidi  huo utafanya kesi kukosa haki au uwe kikwazo katika upatikanaji wa haki. 
(5) Mshtakiwa- 
 (a) anayeshtakiwa kwa kosa fulani, kando na kosa ambalo mahakama inaweza  kukamilisha kwa haraka, atakuwa na ruhusa endapo ataomba, ya kupata nakala ya  rekodi za kesi. 
 (b) ana haki ya kupata nakala ya rekodi ya kesi ya vikao vya mashtaka kwa  wakati unaofaa baada ya kukamilishwa kwa kesi hiyo, kwa malipo fulani kama  inavyoidhinishwa na sheria. 
(6) Mtu aliyehukumiwa kwa kosa la jinai anaweza kulalamikia mahakama kuu ili  kusikizwa upya kwa kesi iwapo- 
 (a) rufani yake imetupiliwa mbali na mahakama ya ngazi za juu ambayo mtu huyo  alikuwa na haki ya kukata rufani, au awe hakukata rufani katika muda unaoruhusiwa  kufanya hivyo; na 
 (b) ushahidi mpya na wa kushawishi umepatikana. 
(7) Ili kutimiza haki, mahakama inaweza kuruhusu msuluhishi kusaidia mlalamishi au  mshtakiwa kuwasiliana na mahakama.
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  41 
(8) Kifungu hiki hakikatazi kuzuiwa kwa vyombo vya habari ama umma kutokuwa  mahakamani, kama kuzuiwa huko ni muhimu, katika jamii huru na ya kidemokrasia,  ili kuwalinda mashahidi, wanyonge, maadili, utulivu wa umma, ama usalama wa  kitaifa.  
(9 Bunge litatunga sheria ya kutoa ulinzi, haki na hali ya waathiriwa wa hatia. 
Haki za walio kizuizini, walioshikwa ama waliofungwa 
Draft for approval 
51. (1) Mtu yeyote anayezuiliwa kisheria, awe amehukumiwa au la, ana haki zote na uhuru  wa kimsingi unaoelezwa kwenye Katiba hii, isipokuwa kwa kiwango kwamba haki  au uhuru huo wa kimsingi hauambatani kabisa na sababu yake ya kuwa kwenye jela. 
(2) Mtu yeyote aliye kizuizini ama aliyezuiliwa ana haki ya kulalamika ili kutolewa amri  ya kufikishwa mahakamani. 
(3) Bunge litatunga sheria ambayo- 
 (a) itatoa kanuni za kushughulikiwa kibinadamu kwa walio kizuizini, waliokamatwa  au waliofungwa jela; na 
 (b) kuzingatia sheria mwafaka za haki za binadamu za kimataifa. 
Sehemu ya 3 -Utekelezaji mahususi wa haki 
Ufafanuzi wa sehemu hii  
52. (1) sehemu hii inafafanua kwa undani baadhi ya haki ili kuhakikisha kiwango cha juu  katika kutekeleza haki hizo na uhuru wa kimsingi kwa makundi fulani ya watu. 
   (2) sehemu hii haitafasiriwa kama kuwekea mipaka au kustahilisha haki yoyote. Watoto  
53. (1) Kila mtoto ana haki ya- 
 (a) jina na uraia kuanzia anapozaliwa; 
 (b) elimu ya msingi bila malipo na ya lazima; 
 (c) Lishe bora ya kimsingi, makazi na huduma za afya ; 
 (d) kulindwa dhidi ya kutumiwa vibaya, kutelekezwa, tamaduni za kuumiza, aina  zozote za ghasia, matendo na adhabu zisizo za kibinadamu, kutumiwa vibaya, na  kazi yoyote ya kunyanyasa au ya kuhatarisha; 
 (e) kutunzwa na kulindwa na wazazi, ambayo inahusu wajibu sawa kutoka kwa  mama na baba wa kumkimu mtoto, iwe wameoana au la; na  
 (f) kutofungwa kinyume na matakwa yake isipokuwa endapo hiyo ndiyo hatua ya  mwisho, na wakizuiliwa- 
42  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (i) kuzuiliwa kwa muda mfupi na unaostahili tu; na 
 (ii) kutenganishwa na watu wazima katika jela huku ikizingatiwa umri na   jinsia ya mtoto. 
(2) maslahi ya mtoto ni muhimu sana katika kila suala linalomhusu mtoto. 
Watu Wenye Ulemavu 
Draft for approval 
54. (1) Watu wenye ulemavu wana haki ya- 
 (a) kuheshimiwa na kupewa heshima ya binadamu ikiwemo, kushughulikiwa,  kuzungumziwa na kutajwa, kwa njia isiyowadunisha au kuwadhalilisha; 
 (b) kupata elimu katika taasisi za elimu na vifaa vya watu wenye ulemavu  vilivyofungamanishwa na jamii kwa minajili ya maslahi yao; 
 (c) kufikia ipasavyo sehemu zote zinazofikwa na umma, usafiri wa umma na habari  na mawasiliano; 
 (d) kutumia lugha ya ishara, Breli, na njia nyingine mwafaka za mawasiliano; na 
 (e) kupata nyenzo na vifaa vinavyoweza kuwasaidia kukabiliana na matatizo ya  ulemavu huo;  
(2) Serikali itahakikisha kuendelea kwa utekelezaji wa kanuni kwamba, angalau asilimia  tano ya maafisa katika mashirika, wanaochaguliwa au kuteuliwa, ni watu wenye  ulemavu.  
Vijana  
55. (1) Serikali itachukua hatua, ikiwemo miradi ya vitendo sawazishi, kuhakikisha kwamba vijana- 
 (a) wanapata elimu na mafunzo yanayofaa; 
 (b) wana fursa ya kujumuika, kuwakilishwa na kushiriki katika nyanja za kisiasa,  kijamii kiuchumi na nyanja nyingine za maisha; 
 (c) wanapata kazi; na 
 (d) kulindwa dhidi ya tamaduni zinazodhuru na kunyanyasa.  
Makundi yaliyotengwa na kubaguliwa  
56. (1) Serikali itatekeleza mipango inayonuia kuhakikisha kuwa makundi yaliyotengwa na  kubaguliwa - 
 (a) yanashiriki na kuwakilishwa katika uongozi na nyanja zote za maisha;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  43 
 (b) yanapewa nafasi maalum katika nyanja za elimu na uchumi;  (c) yanapewa fursa maalum ya kuajiriwa; 
 (d) yanakuza tamaduni zao, lugha na kaida zao; na 
(e) yanapata maji, huduma za afya na miundombinu ya usafiri; 
Draft for approval 
Wazee katika jamii 
57. (1) Serikali itachukua hatua kuhakikisha kuwa haki za wazee- 
 (a) kushiriki kikamilifu katika masuala ya jamii; 
 (b) kutafuta maendeleo ya kibinafsi; 
 (c) kuishi kwa hadhi na heshima na kuwa huru dhidi ya dhuluma;  (d) kupata malezi ya kufaa na msaada kutoka kwa familia zao na Serikali.  
Sehemu ya 4- Hali ya hatari 
Hali ya hatari 
58. (1) Hali ya hatari inaweza kutangazwa tu kwa kuzingatia Kifungu cha 132 (4) (d) na  pale tu- 
 (a) Nchi inatishiwa na vita, uvamizi, upinzani mkubwa, vurugu, janga la kitaifa au  dharura zingine za umma; na 
 (b) tangazo hilo ni muhimu katika kukabiliana na hali ya hatari iliyotangazwa. 
(2) Tangazo la hali ya hatari, na sheria yoyote itakayotungwa au hatua nyingine  itakayochukuliwa kutokana na tangazo hilo, itatekelezeka tu - 
 (a) kwa matazamio; na 
 (b) kwa muda usiozidi siku kumi na nne kutoka siku ya kutangazwa kwa hali hiyo ya  hatari, isipokuwa Baraza Kuu la Kitaifa liamue kuendeleza tangazo hilo. 
   (3) Baraza Kuu la Kitaifa linaweza kuendeleza tangazo la hali ya hatari   (a) kutokana na uamuzi uliochukuliwa- 
 (i) kufuatia mijadala ya wazi Bungeni; na 
 (ii) idadi kubwa ya wabunge kama inavyodokezwa katika ibara Ya (4); na  (b) kwa muda usiozidi miezi miwili kwa wakati mmoja. 
(4) Nyongeza ya kwanza ya kipindi cha hali ya hatari inahitaji kuungwa mkono na 
44  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
thuluthi mbili ya kura za wabunge, na itakayofuatia inahitaji kuungwa mkono na  angalau robo tatu ya wabunge. 
(5) Mahakama ya Juu inaweza kuamua kuhusu kufaa kwa- 
 (a) tangazo la hali ya hatari; 
 (b) nyongeza yoyote ya muda wa tangazo la hali ya hatari; na 
 (c) sheria yoyote itakayotungwa au hatua yoyote nyingine itakayochukuliwa, kwa  Draft for approval 
sababu ya tangazo la hali ya hatari. 
(6) Sheria yoyote inayotungwa kwa sababu ya tangazo la hali ya hatari,  
 (a) inaweza kuzuia uhuru wa kimsingi ulio katika Sheria ya Haki iwapo tu ni kwa  kiwango kwamba- 
 (i) uzuiaji huo unastahili kutokana na dharura hiyo; na 
 (ii) sheria hiyo inaambatana na majukumu ya Jamhuri chini ya sheria ya   kimataifa kuhusiana na hali ya hatari. 
 (b) Haitatekelezwa hadi ichapishwe kwenye Gazeti rasmi la serikali. 
(7) Tangazo la hali ya hatari au sheria inayotungwa au hatua yoyote nyingine  inayochukuliwa kwa sababu ya tangazo lolote, haitaruhusu au kuidhinisha kufidia  kwa Serikali au mtu yeyote kwa misingi ya tendo lolote la ukiukaji wa sheria. 
 Sehemu ya  5 Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa ya Kenya Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu na Usawa ya Kenya 
59. (1) Tume ya Haki za Kibinadamu na Usawa imeundwa. 
(2) Majukumu ya Tume hii ni- 
 (a) kuendeleza kuheshimika kwa haki za binadamu na kuendeleza utamaduni wa  kuheshimu haki za binadamu katika Jamhuri; 
 (b) kuendeleza usawa wa kijinsia na usawazishaji kwa jumla, kuratibu na  kuhakikisha jinsia imezingatiwa katika maendeleo ya kitaifa;  
 (c) kuimarisha na kulinda uzingativu wa haki za binadamu katika taasisi za umma na  za kibinafsi; 
 (d) kufuatilia, kuchunguza na kuripoti uzingativu wa haki za binadamu katika nyanja  zote za kitaifa zikiwemo idara za usalama wa kitaifa; 
 (e) kupokea na kuchunguza malalamiko kuhusu tuhuma za ukiukaji wa haki na  hivyo basi kuchukua hatua za kupata marekebisho yanayofaa pale ambapo haki za  binadamu zimekiukwa;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  45 
 (f) kwa juhudi zake au kwa misingi ya malalamiko, kuchunguza au kutafiti juu ya  haki za binadamu, na kutoa mapendekezo ya kuimarisha utendakazi wa mashirika ya  Serikali; 
 (g) kuwa kama chombo kikuu cha Serikali katika kuhakikisha uzingativu wa  majukumu yaliyo chini ya maagano na mikataba inayohusu haki za binadamu;  
 (h) kuchunguza mienendo yoyote katika masuala ya serikali, au kitendo au kosa  katika utawala wa umma katika nyanja zote za serikali zinazotuhumiwa au  kushukiwa kudhulumu au kutofaa, na kupelekea utovu wa nidhamu au dhuluma;  
Draft for approval 
 (i) kuchunguza malalamiko yoyote kuhusu mienendo ya afisa ambayo ni pamoja na  matumizi mabaya ya mamlaka, matendo mabaya, dhihirisho la kutotenda haki au  kuvunja sheria, au kunyanyasa, na kutoshughulika; 
 (j) kuripoti malalamiko yaliyochunguzwa katika aya ya (h) na (i) na kuchukua  hatua za kurekebisha;  
 (k) kutekeleza jukumu lingine lolote linaloagizwa na sheria. 
(3) kila mtu ana haki ya kulalamika kwa tume akidai kwamba haki na uhuru wa  kimsingi katika Sheria ya Haki zimenyimwa, zimekiukwa, zimevunjwa au kutishiwa. 
(4) Bunge litatunga sheria kutoa uwezo kamili wa sehemu hii, na sheria nyingine  yoyote kama hii inaweza kupanga upya Tume hii na kuzifanya kuwa mbili au zaidi  zilizotenganishwa. 
(5) Iwapo Bunge litatunga sheria ya kupanga upya Tume chini ya ibara ya (4) -  
 (a) sheria hiyo itagawa kila jukumu la Tume iliyotajwa katika Kifungu hiki kwa tume  moja au nyingine zinazoirithi. 
 (b) kila mojawapo ya tume hizi zilizorithi, itakuwa na mamlaka sawa na ile ya Tume  ambayo imetajwa katika Kifungu hiki; na 
 (c) kila tume iliyorithi itakuwa tume kwa maana ya iliyoko katika Sura ya Kumi na  Tano, na itakuwa na hadhi na mamlaka sawa na tume zilizo chini ya Sura hii.
46  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Sehemu ya 1- Ardhi 
Kanuni za sera ya ardhi 
SURA YA TANO 
ARDHI NA MAZINGIRA 
60. (1) Ardhi nchini Kenya itashikiliwa, kutumiwa na kusimamiwa katika misingi ya usawa,  ufanisi, uzalishaji na uendelevu, na kwa mujibu wa kanuni zifuatazo-  
Draft for approval 
 (a) uwezo sawa wa kupata ardhi; 
 (b) usalama wa haki za ardhi; 
 (c) usimamizi endelevu na wa manufaa, wa rasilmali za ardhi;  (d) usimamizi wa ardhi kwa uwazi na kwa gharama ya kufaa; 
 (e) hifadhi na utunzaji bora wa maeneo muhimu kiekolojia; 
 (f) kumaliza ubaguzi wa kijinsia katika sheria, mila na desturi zinazohusiana na mali  iliyomo katika ardhi hiyo; na 
 (g) kuhimiza jamii kutatua mizozo kuhusu ardhi kupitia mifumo ya kiasili  inayoambatana na Katiba hii. 
(2) Kanuni hizi zitatekelezwa kupitia kwa sera ya ardhi ya kitaifa inayoundwa na  kuchunguzwa upya kila mara na serikali ya kitaifa kupitia kwa sheria. 
Uainishaji wa ardhi  
61. (1) Ardhi yote nchini Kenya ni ya Wakenya wote kama taifa, jamii na kama watu  binafsi. 
(2) Ardhi yote nchini Kenya inaainishwa kama mali ya umma, jamii au ya kibinafsi. 
Ardhi ya umma 
62. (1) Ardhi ya umma ni- 
 (a) ardhi ambayo wakati wa kuanza kutumika kwa Katiba hii ni mali ya Serikali  inavyoelezwa na Sheria ya Bunge wakati huo; 
 (b) ardhi inayomilikiwa, kutumiwa au kukaliwa kisheria na taasisi yoyote ya  Serikali, isipokuwa pale ambapo ardhi hiyo inakaliwa na idara ya Serikali chini ya  kukodi kibinafsi; 
 (c) ardhi iliyokabidhiwa Serikali kwa njia ya kuuza, kurudishiwa au kusalimishwa;  (d) ardhi ambayo haimilikiwi kisheria na mtu yeyote au jamii yoyote;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  47 
 (e) ardhi ambayo mrithi wake hawezi kutambuliwa kwa vyovyote kisheria;  (f) ardhi yoyote iliyo na madini au mafuta inavyoelezwa kisheria; 
 (g) misitu ya Serikali kando na misitu inayotajwa katika Kifungu cha 63 (2) (d) (i),  hifadhi ya wanyama, chemichemi za maji, mbuga za kitaifa, hifadhi za wanyama za  serikali na sehemu maalum zilizolindwa; 
 (h) barabara zote kulingana na Sheria ya Bunge; 
Draft for approval 
 (i) mito yote, maziwa yote na sehemu nyingine za maji kama inavyoelezwa na Sheria  ya Bunge; 
 (j) mipaka ya bahari, maeneo maalum ya kiuchumi na chini ya bahari;  (k) miamba ya kibara; 
 (l) ardhi yote kati ya nyanda za juu na za chini za maji; 
 (m) ardhi yoyote ambayo haijaainishwa kama ya kibinafsi au ya jamii chini ya  Katiba hii; na  
 (n) ardhi yoyote itakayotangazwa kuwa ya umma na Sheria ya Bunge-  (i) itakayotumika katika tarehe ya kuanza kutumika kwa Katiba hii; na   (ii) iliyoidhinishwa baada ya kuanza kutumika kwa Katiba hii. 
(2) Ardhi ya umma itatolewa na kumilikiwa na Serikali ya Kaunti kwa amana kwa niaba  ya wakazi wa Kaunti hiyo na itasimamiwa kwa niaba yao na Tume ya Kitaifa ya  Ardhi iwapo imeainishwa chini ya- 
 (a) ibara ya (1) (a),(c), (d) au (e); na  
 (b) ibara ya (1)(b) mbali na ardhi inayoshikiliwa, inayotumiwa au inayomilikiwa na  idara za Serikali ya kitaifa.  
(3) Ardhi ya umma, inayoainishwa chini ya ibara ya (1) (f) hadi (m) itatolewa na  kumilikiwa na Serikali ya kitaifa kwa amana kwa niaba ya wananchi wa Kenya na  itasimamiwa kwa niaba yao na Tume ya Kitaifa ya Ardhi. 
(4) Ardhi ya umma haitatolewa au kutumiwa isipokuwa kwa kuzingatia Sheria ya Bunge  inayofafanua hali na masharti ya kutolewa au matumizi hayo. 
Ardhi ya jamii 
63. (1) Ardhi ya jamii itatolewa na kumilikiwa na jamii zinazotambuliwa kwa misingi ya  kikabila, kitamaduni au mahitaji ya kijamii yanayofanana . 
(2) Ardhi ya umma inahusisha- 
 (a) ardhi iliyosajiliwa kwa jina la wawakilishi wa kikundi kilicho chini ya masharti  ya sheria yoyote;
48  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (b) ardhi yoyote iliyokabidhiwa jamii fulani kupitia kwa njia yoyote ya kisheria;  
 (c) ardhi nyingine yoyote itakayotangazwa na Sheria ya Bunge kama ardhi ya jamii;  na 
 (d) ardhi ambayo- 
 (e) inamilikiwa kihalali , kusimamiwa au kutumiwa na jamii maalum kama misitu ya  jamii, malisho ya mifugo au madhabahu; 
Draft for approval 
 (f) ardhi ya kinasaba na ardhi ambayo kitamaduni ilimilikiwa na jamii ya wawindaji;  au 
 (g) kisheria inashikiliwa kama ardhi ya amana na serikali za Kaunti lakini  isiyojumuisha ardhi ya umma iliyoshikiliwa kama amana na serikali za kaunti chini  ya Kifungu cha 62 (2).  
(3) Ardhi yoyote ya jamii ambayo haijasajiliwa itashikiliwa kwa amana na Serikali za  kaunti kwa niaba ya jamii hizo. 
(4) Ardhi ya jamii haitatolewa au kutumiwa vinginevyo isipokuwa kwa misingi ya  sheria inayofafanua hali na viwango vya haki za kila mwanajamii kibinafsi au  wanajamii wote kwa pamoja. 
(5) Bunge litatunga sheria kuidhinisha utekelezwaji wa Kifungu hiki. 
Ardhi ya kibinafsi 
64. Ardhi ya kibinafsi inajumuisha- 
 (a) ardhi yoyote iliyosajiliwa na inayomilikiwa na mtu yeyote chini ya umilikaji  ardhi bila masharti; 
 (b) ardhi inayomilikiwa na mtu yeyote kwa kukodisha; na 
 (c) ardhi yoyote nyingine iliyotangazwa kuwa ya kibinafsi chini ya Sheria ya  Bunge. 
Umilikaji Ardhi wa Wasio Raia 
65. (1) Mtu asiye raia anaweza kumiliki au kutumia ardhi kwa misingi ya kukodisha pekee,  na mkataba huo hata ukitolewa hautazidi miaka tisini na tisa. 
(2) Masikizano, makubaliano au uhawilisho wa aina yoyote unaompa mtu asiye raia  wa Kenya uwezo wa kumiliki ardhi kwa zaidi ya miaka tisini na tisa utachukuliwa  kwamba maafikiano hayo ni ya miaka tisini na tisa na wala sio zaidi. 
(3) Kwa madhumuni ya Kifungu hiki- 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  49 
(4) kampuni au shirika lolote litakubaliwa tu kama raia iwapo shirika hilo linamilikiwa  kabisa na raia mmoja au zaidi;  
(5) mali inayoshikiliwa kama amana itachukuliwa kama inayomilikiwa na raia iwapo tu  faida ya manufaa yote ya amana hiyo inashikiliwa na raia.  
(6) Bunge linaweza kutunga sheria kuweka masharti zaidi ya utekelezaji wa Kifungu  hiki. 
Draft for approval 
Kanuni za matumizi ya ardhi na mali 
66. (1) Serikali inaweza kudhibiti matumizi ya ardhi yoyote au haki yoyote kuhusu ardhi  kwa ajili ya ulinzi, usalama wa umma, mpangilio wa umma, maadili ya umma, afya  ya umma, au mpango wa matumizi ya ardhi. 
(2) Bunge litatunga sheria kuhakikisha kwamba uwekezaji katika mali ni kwa manufaa  ya jamii na chumi zao. 
Tume ya Kitaifa ya Ardhi 
67. (1) Tume ya Kitaifa ya Ardhi imeundwa. 
 (2) Majukumu ya Tume ya Kitaifa ya Ardhi ni- 
 (a) kusimamia ardhi ya umma kwa niaba ya Serikali ya kitaifa na kaunti;  (b) kupendekezea Serikali ya kitaifa sera ya kitaifa kuhusu ardhi; 
 (c) kushauri Serikali ya kitaifa kuhusu utaratibu wa kina wa kusajili umiliki wa  ardhi kote nchini. 
 (d) kufanya utafiti kuhusiana na ardhi na matumizi ya rasilmali nyingine za kiasili  na kutoa mapendekezo kwa mamlaka yanayohusika; 
 (e) kuanzisha uchunguzi wake au kutokana na malalamiko kuhusu ukiuakaji haki  uliopo au wa kihistoria kuhusu ardhi na kupendekeza suluhisho mwafaka; 
 (f) kuhimiza matumizi ya njia za kiasili zinazokubalika za kusuluhisha mizozo  inayohusu ardhi; 
 (g) kutathmini ushuru unaotozwa ardhi na thamani ya mali isiyoweza kuhamishwa  katika eneo lolote linalotambuliwa na sheria; 
 (h) kusimamia na kuwa na jukumu la kuangalia mpango wa matumizi ya ardhi  nchini;  
(3) Tume ya Kitaifa ya Ardhi inaweza kutekeleza majukumu mengine yatakayotolewa  na sheria ya nchi.
50  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Sheria kuhusu Ardhi 
68. (1) Bunge- 
 (a) litarekebisha, kuunganisha na kusawazisha sheria zilizopo kuhusu ardhi; 
 (b) litarekebisha sheria za kisekta kuhusu matumizi ya ardhi kwa mujibu wa kanuni  zilizotajwa katika Kifungu cha 60 (1);  
 (c) litatunga sheria- 
Draft for approval 
 (i) kushauri kuhusu kiwango cha juu na cha chini cha ekari za ardhi ya   kumilikiwa baada ya kuzingatia ardhi ya kibinafsi; 
 (ii) kudhibiti njia ambazo ardhi yoyote inaweza kubadilishwa kutoka kwenye   ngazi moja hadi nyingine; 
 (iii) kudhibiti utambuaji na uhifadhi wa mali ya kindoa na hasa boma la kindoa   wakati wa ndoa na wakati wa uvunjwaji wa ndoa hiyo; 
 (iv) kulinda, kuhifadhi na kutoa nafasi ya kupatikana kwa ardhi yote ya umma; 
 (v) kuwezesha kuchunguzwa upya kwa nafasi ya ardhi ya umma ili kuimarisha   mali au uhalali wake; 
 (vi) kuwalinda wategemezi wa jamaa za wafu na haja ya kupata ardhi yakiwemo   maslahi ya mume na mke wanaoishi katika ardhi; 
 (vii) kutoa nafasi kwa suala jingine lolote linalohitajika katika kuendeleza   masharti ya Sura hii.  
Sehemu ya 2- Mazingira na Maliasili 
Kanuni na wajibu kuhusiana na mazingira 
69. Serikali  
 (a) itahakikisha matumizi, usimamizi, na uhifadhi wa mazingira na maliasili  unaodumishwa na kuhakikisha usawa katika ugavi wa faida zinazopatikana.  
 (b) itafanya juhudi ili kutimiza na kuhakikisha kuwa angalau asilimia kumi ya ardhi  ya Kenya imepandwa miti; 
 (c) italinda na kukuza hakimiliki za rasilmali za kiakili na elimu ya jadi ya uanuwai  wa viumbe na rasilmali za kinasaba za kuzaliwa za jamii;  
 (d) itahimiza kushiriki kwa umma katika usimamizi, utunzaji, na uhifadhi wa  mazingira. 
 (e) italinda rasilmali zote za kinasaba na uanuwai wa kielimu viumbe; 
 (f) itaanzisha mifumo ya kutathmini athari ya mazingira, ukaguzi wa mazingira na  usimamizi wa mazingira hayo;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  51 
 (g) itatupilia mbali michakato na shughuli ambazo zinaweza kuhatarisha mazingira;  na 
 (h) kutumia mazingira na maliasili kwa manufaa ya Wakenya. 
(2) Kila mtu anawajibika kushirikiana na idara za Serikali na watu wengine kulinda na  kuhifadhi mazingira na kuhakikisha kuna maendeleo ya kiekolojia na matumizi ya  rasilmali.  
  
Draft for approval 
Utekelezwaji wa haki za mazingira 
70. (1) Iwapo mtu anadai kuwa haki ya kupata mazingira safi na yenye afya inayotambuliwa  na kulindwa chini ya Kifungu cha 42 imekiukwa, inakiukwa au inaelekea  kukiukwa, kunyimwa, kuvunjwa au kutishiwa, mtu huyo anaweza kuwasilisha kesi  mahakamani ili asikilizwe mbali na hatua nyingine za kisheria zitakazoshughulikia  suala hilo. 
(2) Kutokana na ombi chini ya ibara ya (1), mahakama inaweza kutoa amri au  maelekezo yanayostahili- 
 (a) kuzuia, kukomesha au kuachisha tendo au kosa lolote hatari kwa mazingira; 
 (b) kumshurutisha afisa yeyote wa umma kuchukua hatua ya kuzuia au kukomesha  tendo au kosa lolote hatari kwa mazingira; ama 
 (c) kutoa fidia kwa mwathiriwa yeyote anayeathirika kutokana na ukiukaji wowote  wa haki ya kupata mazingira safi na salama kiafya. 
(3) Kwa madhumuni ya Kifungu hiki, haitakuwa lazima kwa anayetoa maombi  kuonyesha kwamba mtu amepata hasara au kujeruhiwa. 
Makubaliano kuhusiana na maliasili 
71. (1) Mapatano yoyote yanaweza kuidhinishwa na Bunge iwapo-  
 (a) yanahusisha utoaji wa haki au makubaliano na, au kwa niaba ya mtu yeyote,  ikiwemo Serikali ya taifa kwa mtu mwingine, ya kutumia maliasili yoyote iliyo  nchini Kenya; na  
(b) yataafikiwa siku ya kuanza kutumia Katiba hii au baadaye. 
(2) Kupitia utungaji wa sheria, Bunge litatoa viwango vya maafikiano  
yatakayoidhinishwa chini ya ibara ya (1). 
Sheria kuhusu Mazingira 
72. (1) Bunge litatunga sheria ya utekelezaji kamili wa masharti ya Sehemu hii. 
 52  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya Majukumu ya uongozi 
SURA YA SITA 
UONGOZI NA MAADILI 
73. (1) Mamlaka yaliyotolewa kwa afisa wa Serikali- 
 (a) ni amana ya umma inayopaswa kutekelezwa katika njia ambayo- Draft for approval 
 (i) inaambatana na majukumu na makusudi ya Katiba hii;  (ii) inadhihirisha heshima kwa watu; 
(iii) inaleta sifa katika taifa na hadhi kwenye afisi; na 
(iv) inakuza imani ya umma katika maadili ya kiafisi; na 
 (b) yanampa afisa huyo wa Serikali jukumu la kuhudumia watu badala ya nguvu za  kuwatawala. 
(2) Kanuni zinazotoa mwongozo wa uongozi na maadili ni  
 (a) uteuzi kwa misingi ya uadilifu, ustadi wa kufanya kazi, kufaa kwake, au uchaguzi  huru na wa haki; 
 (b) kutopendelea katika maamuzi na katika kuhakikisha kwamba maamuzi hayo  hayatokani na mapendeleo ya kindugu au nia zingine zozote mbaya au vitendo vya  ufisadi; 
 (c) huduma za kujitolea kwa misingi hasa ya manufaa ya umma, ikidhihirishwa na   (i) uaminifu katika utekelezaji wa wajibu kwa umma; na; 
 (ii) kutangaza maslahi ya kibinafsi yanayoweza kugongana na wajibu wake   kwa umma;  
 (d) uwajibikaji kwa umma kuhusu maamuzi na hatua zinazochukuliwa; na   (e) nidhamu na kujitolea katika kuhudumia watu. 
Kiapo cha uaminifu kwa Maafisa wa Serikali 
74. Kabla ya kuhudumu katika afisi ya serikali , au kutekeleza majukumu yoyote ya  afisi, kila mtu aliyechaguliwa au kuteuliwa katika afisi ya Serikali ataapa au kukiri  kuwajibikia afisi hiyo katika njia na hali itakayopendekezwa na Mpangilio wa Tatu,  au na Sheria ya Bunge.
Mienendo ya Maafisa wa Serikali 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  53 
75. (1) Afisa wa Serikali atakuwa na mienendo iliyonyooka, iwe katika maisha yake ya  kuhudumia umma na afisi, katika maisha ya kibinafsi, au katika kuingiliana na watu  wengine, yeye atapaswa kudumisha mienendo itakayomwepusha na- 
 (a) mgongano wowote kati ya maslahi ya kibinafsi na wajibu wake wa kuhudumia  umma au afisi; 
  (b) ukiukaji wa maslahi yoyote ya umma au kiafisi kwa ajili ya maslahi yake ya  Draft for approval 
kibinafsi; au 
(c) kudhalilisha afisi au cheo anachoshikilia afisa huyo. 
(2) Afisa wa Serikali anayetenda kinyume na ibara ya (1), au Kifungu cha 76, 77 au 78  (2) 
(a) atawekwa chini ya taratibu za kinidhamu zinazotumika kwa afisi inayohusika; 
 (b) kulingana na taratibu za kinidhamu zilizotajwa katika aya ya (a), anaweza  kuachishwa kazi au vinginevyo, kuondolewa afisini.  
(3) Mtu ambaye ameachishwa kazi au vinginevyo kutolewa afisini kwa kukiuka  vipengele vilivyotajwa katika ibara ya (2) atapigwa marufuku kushikilia afisi yoyote  nyingine ya Serikali. 
Uadilifu wa kifedha kwa Maafisa wa Serikali  
76. (1) Zawadi au mchango wowote kwa afisa wa Serikali katika shughuli za umma  au rasmi, itakuwa zawadi kwa Jamhuri na itakabidhiwa Serikali isipokuwa  ikiidhinishwa na au chini ya Sheria ya Bunge. 
(2) Afisa wa Serikali  
 (a) hatamiliki akaunti ya benki nje ya Kenya isipokuwa kwa mujibu wa Sheria ya  Bunge; au 
 (b) hataomba au kukubali mkopo au manufaa ya kibinafsi katika hali zinazotatiza  uadilifu wake. 
Vizuizi katika shughuli za maafisa wa serikali 
77. (1) Afisa wa Serikali ambaye ni mtumishi wa kudumu hatashiriki kazi nyingine yoyote  ya kulipwa. 
(2) Afisa yeyote wa Serikali wa kuteuliwa hatashikilia afisi ya chama cha kisiasa. 
(3) Afisa wa Serikali aliyestaafu na anayepokea malipo ya uzeeni kutoka katika fedha za  umma, hatakubali zaidi ya nyadhifa mbili za kulipwa mshahara kwa wakati mmoja  kama mwenyekiti, mkurugenzi au mwajiriwa wa-
54  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) kampuni inayomilikiwa au kudhibitiwa na Serikali; na 
 (b) idara ya Serikali. 
(4) Afisa wa Serikali aliyestaafu hatapokea mshahara kutoka katika fedha za umma  isipokuwa kama inavyoelezwa katika ibara ya (3). 
Uraia na uongozi 
Draft for approval 
78. (1) Hakuna mtu anayepaswa kuchaguliwa au kuteuliwa katika afisi ya Serikali ikiwa si  raia wa Kenya. 
(2) Afisa wa Serikali au afisa mlinda usalama hatakuwa na uraia mara mbili. (3) Ibara za (1) na (2) hazitatumika kwa-  
 (a) Majaji na wanachama wa tume; au 
 (b) mtu yeyote ambaye amekuwa raia wa nchi nyingine na kwa utekelezaji wa sheria  ya nchi hiyo, hana uwezo wa kutoka.  
Sheria ya kuundwa kwa Tume ya Maadili na Kupambana na Ufisadi 
79. Bunge litatunga sheria ya kubuniwa kwa Tume ya Maadili na Kupambana na  Ufisadi, ambayo itakuwa na hadhi na mamlaka sawa na tume iliyo chini ya Sura ya  Kumi na Tano, kwa nia ya kuhakikisha utimizaji na utekelezaji wa masharti ya Sura  hii. 
Sheria kuhusu uongozi 
80. Bunge litatunga sheria  
 (a) kubuni taratibu na mikakati ya kutekeleza sura hii kwa njia ifaayo; 
 (b) kupendekeza adhabu zaidi ya zile zinazotajwa katika Kifungu cha 75, ambazo  zinaweza kuamriwa kwa sababu ya kutofuata maagizo ya Sura hii; 
 (c) kusaidia katika utekelezaji wa Sura hii pakiwa na marekebisho yanayofaa kwa  maafisa wa umma; na 
 (d) kuunda masharti mengine yoyote katika kuhakikisha udumishaji wa kanuni za  uongozi na uadilifu ambayo yametajwa katika Sura hii, na utekelezaji wa masharti ya  Sura hii.  
 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  55 
SURA YA SABA 
UWAKILISHI WA WATU 
Sehemu ya 1  Mfumo na utaratibu wa uchaguzi  
Kanuni za jumla za mfumo wa uchaguzi 
81. Mfumo wa uchaguzi utazingatia kanuni zifuatazo- 
Draft for approval 
 (a) uhuru wa raia wa kutekeleza haki zao za kisiasa chini ya Ibara ya 38; 
 (b) sio zaidi ya thuluthi mbili ya wanachama wa mashirika ya umma yatakayoshiriki  uchaguzi wa wanachama watakuwa ya jinsia sawa;  
 (c) uwakilishi wenye usawa wa watu walio na ulemavu; 
 (d) haki ya kupiga kura kwa wote katika misingi ya haki ya uwakilishwaji na usawa  wa kura; na  
 (e) chaguzi za haki na usawa, ambazo ni - 
 (i) za kura ya siri; 
(ii) huru na zisizo na ghasia, vitisho, ushawishi usiofaa, au ufisadi; 
 (iii) zinazoendeshwa na halmashauri huru; 
 (iv) wazi; na 
 (v) zinazofanywa kwa njia zisizopendelea upande wowote, katikati, bora,   kamilifu na zilizo na uwajibikaji. 
Sheria kuhusu uchaguzi 
82. (1) Bunge litatunga sheria ya kutoa nafasi ya- 
 (a) Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka kuamua idadi ya maeneo-bunge kuhusu  maeneo ya uchaguzi kwa wanachama wa Baraza la Kitaifa na mabaraza ya kaunti;  
 (b) uteuzi wa wagombeaji; 
 (c) usajili wa mara kwa mara wa raia kama wapiga kura; 
 (d) hali ya chaguzi na kura za maamuzi. Uendeshaji na usimamizi bora wa chaguzi  na kura za maamuzi ikiwa ni pamoja na uteuzi wa wagombeaji wa uchaguzi; na 
 (e) usajili wa mara kwa mara wa raia wanaoishi nje ya Kenya, kama wapiga kura na  kuzifahamu haki zao za kupiga kura.  
(2) Sheria inayotakikana na ibara ya (1) (d) itahakikisha kwamba upigaji kura katika kila  uchaguzi ni-
56  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) rahisi; 
 (b) wazi; na  
 (c) inazingatia mahitaji maalumu ya- 
 (i) watu wenye ulemavu; na 
 (ii) watu wengine ama vikundi vya watu walio na mahitaji maalumu. Draft for approval 
Kusajiliwa kama mpiga kura 
83. (1) Mtu anastahili kusajiliwa kama mpiga kura katika chaguzi au kura za maamuzi  kama mtu huyo ni raia mtu mzima; hajatangazwa kuwa na akili punguwani; na  hajapatikana na hatia ya uchaguzi katika kipindi cha miaka mitano iliyotangulia. 
(2) raia anayestahili kusajiliwa kama mpigakura atasajiliwa kwenye kituo kimoja tu cha  usajili wa kupigia kura. 
(3) mipango ya kiusimamizi ya usajili wa wapiga kura na uendeshaji wa chaguzi,  itapangwa ili kurahisisha, na haitamnyima raia yeyote anayestahili haki ya kupiga  kura au kugombea uchaguzi. 
Wagombea uchaguzi na vyama vya kisiasa kuzingatia kanuni za upigaji kura 
84. Katika kila uchaguzi, wagombea uchaguzi wote na vyama vyote vya kisiasa  vitazingatia kanuni za upigaji kura zilizowekwa na Tume Huru ya Uchaguzi na  Mipaka. 
Ustahili wa kusimama kama mgombea wa kibinafsi 
85. Mtu yeyote anastahili kusimama kama mgombea uchaguzi wa kujitegemea, ikiwa  mtu huyo- 
 (a) si mwanachama wa chama cha kisiasa kilichosajiliwa na hajakuwa mwanachama  kwa angalau kwa kipindi cha miezi mitatu kabla ya tarehe ya uchaguzi; na  
 (b) anatimiza masharti ya- 
 (i) Kifungu cha 99 (1) (c) (i) au (ii), kwa mgombeaji wa uchaguzi wa Baraza la   Kitaifa au Seneti, mtawalia; au 
 (ii) Kifungu cha sheria cha 193 (1) (c) (ii), kwa mgombeaji wa uchaguzi wa   bunge la kaunti. 
 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  57 
Upigaji kura 
86. Katika kila uchaguzi, Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka itahakikisha kwamba- 
 (a) katika njia yoyote ya upigaji kura itakayotumiwa, mfumo unakuwa rahisi, sahihi,  wa kuthibitika, salama, unaowajibika na ulio na uwazi; 
 (b) kura zinazopigwa zinahesabiwa, kuorodheshwa na matokeo kutangazwa moja  kwa moja na afisa msimamizi wa kituo cha upigaji kura hapo kituoni; 
Draft for approval 
 (c) matokeo kutoka kwa vituo vingine vya upigaji kura yanajumlishwa kwa uwazi  na kutangazwa moja kwa moja na afisa msimamizi wa kituo cha upigaji kura; na  miundo na taratibu mwafaka zimewekwa ili kuondoa uwezekano wa kuhusishwa  kwa mienendo yoyote mibaya, ukiwemo uhifadhi salama wa vifaa vya uchaguzi. 
Mizozo ya uchaguzi 
87. (1) Bunge litatunga sheria ya kubuniwa kwa mifumo ya kusuluhishwa kwa haraka  mizozo ya uchaguzi. 
(2) Malalamiko kuhusu uchaguzi, isipokuwa uchaguzi wa urais, yatawasilishwa katika  kipindi cha siku ishirini na nane baada ya kutangazwa kwa matokeo ya uchaguzi  na Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka. 
(3) Kukabidhiwa kwa mashtaka hayo kunaweza kuwa kwa moja kwa moja au kupitia  kwa tangazo katika gazeti linalosambazwa kote nchini. 
Sehemu ya 2 - Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka 
Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka 
88. (1) Kutabuniwa Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka. 
(2) Mtu hastahili kuteuliwa kama mwachama wa Tume, ikiwa mtu huyo-  
 (a) ashawahi kushikilia afisi au kugombea uchaguzi katika kipindi cha miaka mitano  iliyotangulia kama - 
 (i) mbunge katika ama mbunge kwenye bunge la kaunti; au  (ii) mwanachama wa taasisi ya kiserikali inayosimamia chama cha kisiasa; au (b) anashikilia afisi yoyote ya taifa.  
(3) Mwanachama wa Tume hatashikilia afisi nyingine ya umma. 
(4) Tume inawajibika kuendesha na kusimamia kura za maamuzi na chaguzi katika  taasisi zote zinazofanya uchaguzi au afisi zilizobuniwa na Katiba hii, na chaguzi  nyingine zozote kama zilivyoagizwa na kifungu cha Sheria ya Bunge na hususan,  katika- 
58  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) usajili wa mara kwa mara wa raia kama wapiga kura;  
 (b) usahihishaji wa mara kwa mara kwa kitabu cha usajili ya wapiga kura;  (c) kuweka mipaka ya maeneobunge na wadi; 
 (d) kudhibiti taratibu ambazo vyama hutumia kuteua wagombea uchaguzi; 
 (e) kusuluhisha mizozo ya uchaguzi, ikiwa ni pamoja na mizozo inayohusiana  na au kutokana na uteuzi lakini isiyohusisha malalamiko ya uchaguzi na mizozo  
Draft for approval 
inayotokana na kutangazwa kwa matokeo ya uchaguzi; 
 (f) kusajili wagombea uchaguzi; 
 (g) elimu ya mpigakura; 
 (h) kuwezesha uchunguzi, usimamizi na tathmini ya chaguzi; 
 (i) kudhibiti kiwango cha fedha zinazoweza kutumiwa na au kwa niaba ya mgombea  au chama katika uchaguzi wowote;  
 (j) kujenga kanuni za uchaguzi kwa wagombea na vyama vinavyogombea uchaguzi  katika uchaguzi; na  
 (k) kuchunguza utimizaji wa sheria inayotakikana chini ya Kifungu cha 82 (1)   (l) kuhusiana na uteuzi wa wagombea wa vyama. 
(5) Tume itatumia mamlaka yake kutekeleza majukumu yake kwa kuzingatia Katiba hii  na sheria ya kitaifa iliyotungwa bungeni. 
Kuwekea mipaka maeneo ya uchaguzi 
89. (1) Kutakuwa na maeneobunge mia mbili tisini kwa lengo la uchaguzi wa wabunge wa  Baraza la Kitaifa kama ilivyotajwa katika Kifungu cha 97 (1) (a).  
(2) Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka itarekebisha upya majina na mipaka ya  maeneobunge kila baada ya muda usiopungua miaka minane na usiozidi miaka  kumi na miwili, lakini marekebisho yoyote lazima yakamilishwe angalau miezi kumi  na miwili kabla ya uchaguzi mkuu wa wabunge. 
(3) Tume itarekebisha upya mara kwa mara idadi, majina na mipaka ya wadi.  
(4) Ikiwa uchaguzi mkuu utafanyika katika kipindji cha miezi kumi na miwili baada  ya kukamilika kwa marekebisho yatakayoendeshwa na Tume, mipaka hiyo mipya  haitatekelezeka kwa ajili ya uchaguzi huo. 
(5) Mipaka ya kila eneobunge italinganishwa kwa, inakaribiana sana, sawa na idadi ya  wakazi katika eneobunge hilo, lakini idadi ya wakazi wa eneobunge inaweza kuwa  kubwa au ndogo kuliko idadi ya kiasi cha watu kwa namna ambayo imetajwa katika  Ibara ya (6) ili kuzingatia- 
(a) hali ya kijiografia na maeneo ya miji; 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  59 
 (b) jamii ya eneo lile, kihistoria, kiuchumi na mshikamano wake wa kitamaduni; na  (c) mbinu za mawasiliano. 
(6) Idadi ya wakazi wa eneobunge au wadi inaweza kuwa kubwa au ndogo zaidi ya idadi  ya watu kwenye eneo hilo kwa kiwango kisichozidi- 
 (a) asilimia arubaini kwa majiji na maeneo yaliyo na idadi ya watu iliyotawanyika;  Draft for approval 
na 
 (b) asilimia thelathini kwa sehemu nyingine.  
(7) Katika kurekebisha mipaka ya maeneobunge na wadi, Tume- 
 (a) itashauriana na makundi yote husika; na 
 (b) itandelea kufanya kazi kwa lengo la kuhakikisha kwamba idadi ya watu  katika kila eneobunge na wadi, inakaribiana, sawa na idadi ya watu wa eneo hilo  iliyokadiriwa. 
(8) Ikiwezekana, Tume hii itabadilisha majina na mipaka ya maeneobunge na wadi, na  idadi, majina na mipaka ya wadi. 
(9) Kulingana na Ibara ya (1) (2),(3) na (4), majina na maelezo ya kina kuhusu mipaka  ya maeneobunge na wadi iliyobuniwa na Tume, itachapishwa kwenye Gazeti Rasmi  la Serikali, na itatekelezwa baada ya kuvunjwa kwanza kwa Bunge, kufuatia  kuchapishwa kwake. 
(10) Mtu anaweza kutuma maombi kwa Mahakama Kuu ili kubatilisha maamuzi yaliyo  chini ya kifungu hiki na yaliyotolewa na Tume. 
(11) Ombi la kurekebisha maamuzi yaliyotolewa chini ya Kifungu hiki, litatumwa katika  kipindi cha siku thelathini baada ya uchapishaji wa uamuzi uliopo kwenye Gazeti  Rasmi la Serikali na litasikilizwa na kuamriwa katika kipindi cha miezi mitatu  kutoka siku ya kuwasilishwa kwa ombi hilo. 
(12) kwa sababu ya Kifungu hiki,  idadi ya watu ina maana ya idadi inayopatikana  baada ya kugawa idadi ya watu wanaoishi Kenya kwa idadi ya maeneobunge au  wadi, ifaavyo, kwa namna ambayo, Kenya ilivyogawanywa chini ya Kifungu hiki. 
Ugawaji wa orodha ya viti vya chama 
90. (1) Uchaguzi wa viti bungeni uliotolewa chini ya Kifungu cha 97 (1) (c) na 98 (1) (b),  (c) na (d), na wanachama wa baraza la kaunti chini ya kifungu cha 177 (1) (b) na  (c),utakuwa kwa misingi ya ushirikishwaji sawa kwa kutumia orodha za vyama.
60  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
(2) Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka itawajibika katika kuendesha na kusimamia  chaguzi za viti vilivyotolewa chini ya Ibara ya (1) na itahakikisha kwamba- 
 (a) kila chama cha kisiasa kinachoshiriki katika uchaguzi mkuu kitateua na  kuwasilisha orodha ya majina ya watu wote ambao wangalichaguliwa iwapo  chama hicho kingalipewa viti vyote kama ilivyo chini ya Ibara ya (1), kwa wakati  ulioagizwa kupitia sheria ya kitaifa; 
 (b) isipokuwa kwenye viti vilivyoelezewa chini ya Kifungu cha cha 98 (1) (b), kila  orodha ya vyama ina idadi kamilifu ya wagombeaji wanaostahili na hubadilishana  
Draft for approval 
kati ya wagombeaji wanaume na wanawake kulingana na jinsi walivyoorodheshwa ;  na 
 (c) isipokuwa kwenye viti vya baraza la kaunti, kila orodha ya chama inaakisi tofauti  za kimaeneo na uanuwai wa kikabila wa Wakenya.  
(3) Viti vilivyotajwa katika ibara ya (1) vitagawiwa vyama vya kisiasa kwa kulingana  na idadi ya jumla ya viti walivyoshinda wagombeaji wa chama cha kisiasa katika  uchaguzi mkuu. 
  
Sehemu ya 3- Vyama vya Kisiasa 
Kanuni za kimsingi kwa vyama vya kisiasa 
 91. (1) Kila chama cha kisiasa- 
 (a) kitakuwa na sifa za kitaifa kama inavyopendekezwa na Sheria ya Bunge;  (b) kiwe na taasisi ya kiutawala iliyochaguliwa kidemokrasia;  (c) kitadumisha na kukuza umoja wa kitaifa;  
 (d) kitazingatia kanuni za kidemokrasia za utawala bora, kudumisha na kuendeleza  demokrasia kupitia kwa uchaguzi wa mara kwa mara, ulio na haki na huru katika  chama; 
 (e) kitaheshimu haki za kila mtu ili kushiriki katika harakati za kisiasa, yakiwemo  makundi ya walio wachache na wale waliotengwa; 
 (f) kitaheshimu na kudumisha haki za binadamu na uhuru wa kimsingi, na usawa wa  kijinsia na usawazishaji;  
 (g) kitadumisha malengo na kanuni za Katiba hii na utawala wa sheria; na  (h) kitazingatia kanuni za maadili ya vyama vya kisiasa. 
(2) Chama cha kisiasa  
 (a) hakitabuniwa kwa misingi ya kidini, lugha, mbari, kabila, jinsia au kwa misingi  ya kimaeneo au kujihusisha katika kampeni za kusambaza chuki na shihata katika  misingi ya masuala mengine kama hayo;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  61 
 (b) hakitajihusisha na au kuchochea ghasia kwa, au vitisho kwa, wanachama wake,  wafuasi, wapinzani au mtu mwingine yeyote; 
 (c) hakitaanzisha au kufadhili vikosi vya jeshi la wanamgambo wa kuvizia,  makundi haramu au mashirika mengine kama hayo; 
(d) hakitajihusisha katika utoaji hongo au aina nyingine za ufisadi; au 
 (e) isipokuwa kwa jinsi ilivyoelezwa katika Sura hii au kwa mujibu wa Sheria ya  Bunge, kukubali au kutumia rasilimali ya umma ili kuimarisha maslahi yake au  
Draft for approval 
wagombeaji wake katika uchaguzi. 
Sheria ya vyama vya kisiasa  
92. Bunge litatunga sheria ambayo itatoa - 
 (a) nafasi sawa ya kutengewa muda katika vyombo vya habari, vinavyomilikiwa  na Serikali au aina ya vyombo vinginevyo vya utangazaji, kwa vyama vya kisiasa  wakati wowote au wakati wa kampeni za uchaguzi; na 
 (b) udhibiti wa uhuru wa kutangaza ili kuhakikisha kampeni zilizo na haki wakati wa  uchaguzi; 
 (c) udhibiti wa vyama vya kisiasa; 
 (d) majukumu na utendakazi wa vyama vya kisiasa; 
 (e) usajili na usimamizi wa vyama vya kisiasa; 
 (f) uundwaji na uongozi wa hazina ya vyama vya kisiasa; 
 (g) akaunti na ukaguzi wa hesabu za vyama vya kisiasa; 
 (h) masharti kuhusu matumizi ya rasilimali ya umma ili kuendeleza maslahi ya  vyama vya kisiasa; na  
 (h) masuala mengine muhimu ya kuongoza vyama vya kisiasa.
62  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
SURA YA NANE 
BUNGE 
Sehemu ya 1  Kuundwa na jukumu la Bunge 
Kuundwa kwa Bunge 
93. (1) Kutaundwa Bunge Kenya, litakalohusisha Seneti na Baraza la Kitaifa.  Draft for approval 
(2) Baraza la Kitaifa na Seneti zitatekeleza majukumu yao mahususi kwa mujibu wa  Katiba hii.  
Jukumu la Bunge 
94. (1) Mamlaka ya utungaji wa sheria ya Jamhuri hii inatokana na wananchi na katika  kiwango cha kitaifa, yamekabidhiwa kwa na kutekelezwa na Bunge. 
(2) Bunge hufuatilia uanuwai wa taifa, huwakilisha nia ya wananchi, na hutekeleza  Mamlaka yao. 
(3) Bunge linaweza kukubali na kupitisha marekebisho kwenye Katiba hii na  kubadilisha mipaka ya kaunti kama inavyoagizwa katika Katiba hii; 
(4) Bunge litalinda Katiba hii na kudumisha utawala wa kidemokrasia katika Jamhuri  hii. 
(5) Hakuna mtu yeyote au asasi yoyote, isipokuwa Bunge, itakayokuwa na mamlaka ya  kuunda masharti yatakayokuwa na nguvu za kisheria nchini Kenya isipokuwa kwa  amri ya Katiba hii iliyokabidhiwa Bunge au kwa Sheria ya Bunge. 
(6) Sheria ya Bunge, au sheria ya kaunti, inayoipatia asasi yoyote ya Serikali, afisa wa  Serikali, au mtu yeyote mamlaka ya kutunga masharti au sheria na kuipatia nguvu  za kisheria nchini Kenya, kama inavyokusudiwa katika Ibara ya (5), itaeleza bayana  na kwa hakika shabaha na malengo ya kukabidhiwa mamlaka haya, viwango vya  mamlaka, hali na upeo wa sheria zitakavyotungwa, na kanuni na viwango vya ubora  vinavyotumika kisheria na vilivyobuniwa chini ya mamlaka haya.  
Majukumu ya Baraza la Kitaifa 
95. (1) Baraza la Kitaifa linawakilisha watu wa maeneobunge na walio na maslahi maalumu  katika Baraza la Kitaifa. 
(2) Baraza la Kitaifa hushauriana kuhusu na kusuluhisha masuala yenye umuhimu  mkubwa kwa watu. 
(3) Baraza la Kitaifa linatunga sheria kwa kuzingatia Sehemu ya 4 ya Sura hii. (4) Baraza la Kitaifa - 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  63 
 (a) hubainisha ugavi wa mapato ya kitaifa kati ya ngazi za Serikali, kama  inavyoagizwa katika Sehemu ya 4 ya Sura ya Kumi na Mbili; 
 (b) hugawa hazina ya fedha kwa matumizi ya Serikali ya kitaifa na asasi nyingine za  Serikali ya kitaifa; na 
 (c) hutekeleza usimamizi wa jumla wa mapato ya kitaifa pamoja na matumizi yake. 
(5) Baraza la Kitaifa- 
Draft for approval 
(a) linachunguza utendakazi wa Rais afisini, Naibu wa rais na maafisa wengine wa  Serikali na ikiwezekana kuchukua hatua za kuwatoa afisini; na 
 (b) litasimamia asasi za Serikali; 
(6) Baraza la Kitaifa litaidhinisha tangazo la vita na kutathmini ongezeko la hali ya  hatari nchini. 
Jukumu la Seneti 
96. (1) Seneti inawakilisha kaunti na inatumika kulinda maslahi ya kaunti na serikali zake; 
(2) Seneti inashiriki katika jukumu la Bunge la uundaji wa sheria kwa kuamua,  kujadiliana, kuidhinisha miswada inayohusu kaunti kama ilivyo katika Kifungu cha  109 hadi 113. 
(3) Seneti ndio huamua ugavi wa mapato ya kitaifa miongoni mwa kaunti kama ilivyo  katika Kifungu cha 217, na kutekeleza usimamizi jumla wa mapato ya kitaifa  iliyotengewa kwa serikali za kaunti. 
(4) Seneti inashiriki katika usimamizi wa maafisa wa Serikali na kutathmini na kutoa  maamuzi kuhusu hoja ya kumuondoa Rais au Naibu wa rais kutoka kwenye wadhifa  wake kwa mujibu wa Kifungu cha 145. 
Sehemu ya 2  Uhusika na Uanachama wa Bunge 
Uanachama wa Baraza la Kitaifa 
97. (1) Baraza la Kitaifa litajumuisha  
 (a) wanachama mia mbili tisini waliochaguliwa na wapigakura, kila mmoja wao  akiwa amechaguliwa na wapigakura waliosajiliwa kwa eneobunge moja lililo  mwanachama; 
 (b) wanawake arobaini na saba, kila mmoja wao akiwa amachaguliwa na  wapigakura waliosajiliwa kwenye kaunti, kila kaunti ikihusisha mwanachama  mmoja wa eneobunge; 
 (c) wanachama kumi na wawili walioteuliwa na vyama vya kisiasa vya bunge  kulingana na usawa wa wanachama wa Baraza la Kitaifa kwa mujibu wa Kifungu 
64  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 cha 90, kuwakilisha maslahi ya watu maalumu ikiwa ni pamoja na vijana, watu  wenye ulemavu na wafanyakazi; na 
 (d) Spika, ambaye ni mwanachama mbadala . 
(2) Hakuna kifungu chochote katika Kifungu hiki kinachoweza kufasiriwa kama  kumuondoa mtu yeyote katika ugombea uchaguzi chini ya ibara ya (1) (a).  
Draft for approval 
Uanachama wa Seneti 
98. (1) Seneti itajumuisha- 
 (a) wanachama arobaini na saba, kila mmoja wao akiwa amechaguliwa na  wapigakura waliosajiliwa kwenye kaunti, na kila kaunti ikiwa ni eneowakilishi la  mwanachama mmoja;  
 (b) wanachama wanawake kumi na sita watakaoteuliwa na vyama vya kisiasa  kulingana na usawa wao wa wanachama kwenye Seneti waliochaguliwa chini ya  ibara ya (a) kwa mujibu wa Kifungu cha 90; 
 (c) wanachama wawili wakiwa mwanamume mmoja na mwanamke mmoja ili  kuwakilisha vijana; 
 (d) wanachama wawili wakiwa mwanamume mmoja na mwanamke mmoja  wakiwakilisha watu wenye ulemavu; na  
 (e) Spika atakayekuwa mwanachama mbadala kwa mujibu wa wadhifa wake. 
(2) Wanachama waliotajwa katika ibara ya (1) (c) na (d) watachaguliwa kwa mujibu wa  Kifungu cha 90. 
(3) Hakuna chochote katika Kifungu hiki kitafasiriwa kama kinachomuondoa mtu  yeyote katika ugombeaji wa uchaguzi chini ya ibara ya (1) (a). 
Sifa za kufaa na kutofaa katika kuchaguliwa kama Mbunge 
99. (1) Isipokuwa wakati mtu amepigwa marufuku katika ugombeaji chini ya Ibara ya (2),  mtu anaweza kuchaguliwa kama mbunge iwapo mtu huyo- 
 (a) amesajiliwa kama mpigakura; 
 (b) anaafiki kiwango chochote cha kielimu, kimaadili na ana uadilifu kama  inavyoagizwa kwenye Katiba hii au na Sheria ya Bunge; na 
 (c) ameteuliwa na chama cha kisiasa au mgombeaji wa kujitegemea anayedhaminiwa - 
 (i) na angalau wapigakura elfu moja waliosajiliwa katika eneobunge katika   uchaguzi wa Baraza la Kitaifa; na 
 (ii) na angalau wapigakura elfu mbili waliosajiliwa katika kaunti kwa uchaguzi 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  65 
 wa Seneti.  
(2) Mtu hastahili kuchaguliwa kama mbunge ikiwa mtu huyo- 
 (a) anashikilia jukumu lolote la Serikali au afisi mwingine wa umma, licha ya kuwa  Mbunge;  
 (b) amekuwa, katika kipindi cha miaka mitano inanayotangulia taratibu za uchaguzi,  ameshawahi kushikilia afisi kama mwanachama wa Tume Huru ya Uchaguzi na  Mipaka; 
Draft for approval 
 (a) hakuwa raia wa Kenya kwa angalau miaka kumi inayotangulia tarehe ya  uchaguzi;  
 (b) ni mwanachama wa Baraza la Kaunti; 
 (c) hana akili timamu; 
(d) mufilisi ; 
 (e) anakabiliwa na hukumu ya kifungo cha miezi sita gerezani, kuanzia siku ya  kujiandikisha kama mgombeaji, au katika tarehe ya uchaguzi; au 
 (f) amepatikana, kwa mujibu wa sheria yoyote, kutumia vibaya afisi ya Serikali au ya  umma ama kwa njia yoyote alikiuka kanuni za Sura ya Sita. 
(3) Mtu hazuiliwi chini ya ibara ya (2) isipokuwa tu pale ambapo uwezekano wote  wa rufaa au kubadilishwa kwa kifungo kinachofaa ama pamekosekana maamuzi  mengine. 
Kukuza uwakilishi wa makundi yaliyotengwa 
 100. Bunge litatunga sheria kuimarisha uwakilishwaji Bungeni wa-  (a) wanawake; 
 (b) watu wenye ulemavu; 
 (c) vijana; 
 (d) makabila na wengine walio wachace; na 
 (e) jamii iliyotengwa. 
Uchaguzi wa Wabunge 
101. (1) Uchaguzi mkuu wa wabunge utafanyika Jumanne ya pili ya mwezi wa Agosti katika  kila mwaka wa tano.  
(2) panapotokea nafasi katika afisi ya mbunge wa Baraza la Kitaifa, lililotajwa chini ya  Kifungu cha 97 (1) (c), au katika Seneti chini ya Kifungu cha 98 (1) (b), (c) ama 
66  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (d), Spika mhusika, katika kipindi cha siku ishirini na moja za kutokea nafasi hiyo ya  kazi, atatoa notisi kwa maandishi kuhusu nafasi hiyo ya kazi kwa-  
 (a) Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka; na 
 (b) chama cha kisiasa ambacho kupitia kwa orodha yake ya chama ndipo  mwanachama huyo alipokuwa amechaguliwa au kuteuliwa. 
(3) Nafasi hiyo iliyotajwa katika Ibara ya (2) kwa, kuambatana na Ibara ya (5), itajazwa  kwa namna iliyoagizwa na Sheria ya Bunge ndani ya muda wa siku ishirini na moja  
Draft for approval 
baada ya kutangazwa na Spika mhusika.  
(4) Panapotokea nafasi ya kazi katika afisi ya mwanachama wa Baraza la Kitaifa  aliyechaguliwa chini ya Kifungu cha 97 (1) (a) au (b), au wa Seneti aliyechaguliwa  chini ya Kifungu cha 98 (1) (a)- 
 (a) Spika mhusika, kwa muda wa siku ishirini na moja baada ya kutokea kwa nafasi  hii, atatoa notisi kuhusu nafasi hii kwa kuiandikia Tume Huru ya Uchaguzi na  Mipaka; na  
 (b) uchaguzi mdogo utafanyika katika muda wa siku tisini baada ya kutokea kwa  nafasi hiyo ya kazi, kuambatana na ibara ya (5). 
(5) Nafasi iliyotajwa katika ibara ya (4) haitajazwa katika kipindi cha miezi mitatu  inayotangulia uchaguzi mkuu. 
Muhula wa Bunge 
102. (1) Muhula wa kila Bunge humalizika mnamo tarehe ya uchaguzi mkuu unaofuata. 
(2) Wakati Kenya iko kwenye vita, mara kwa mara Bunge, kwa maamuzi yalioungwa  mkono na angalau wabunge wasiopungua thuluthi mbili ya wabunge wote katika  kila kitengo cha bunge, linaweza kuongeza kipindi cha Bunge kwa muda usiozidi  miezi sita kwa wakati huo. 
(3) muhula wa bunge hautaongezwa chini ya ibara ya (2) kwa jumla ya zaidi ya miezi  kumi na miwili. 
Kuondoka afisini kwa Mbunge 
103. (1) Afisi ya mbunge itakuwa wazi-  
 (a) ikiwa mbunge huyo amefariki; 
 (b) ikiwa, katika kipindi cha mbunge huyo anakosekana katika vikao vinane  mfululizo vya bunge husika, bila ruhusa ya Spika wa kitengo chake cha bunge  kwa maandishi, na hatoi sababu ya kuridhisha ya kutohudhuria kwake kwa kamati  husika; 
(c) ikiwa kwa vinginevyo mbunge huyo ataondolewa afisini chini ya Katiba hii au 
sheria iliyotungwa chini ya Kifungu cha 80;  
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  67 
 (d) ikiwa mbunge huyo atajiuzulu kwa kumwandikia barua Spika;  (e) ikiwa, ameshachaguliwa katika Bunge- 
 (i) kama mwanachama wa chama cha kisiasa, mwanachama huyu anajiuzulu   kutoka kwa chama au angefaa kujiuzulu kutoka kwa chama kama  
     inavyoamriwa kwa mujibu wa sheria inayozingatiwa na ibara ya (2); au Draft for approval 
 (ii) kama mgombea uchaguzi wa kibinafsi, anajiunga na chama cha kisiasa.  (f) baada ya kukamilika kwa muhula wa Bunge husika; 
 (g) ikiwa mbunge huyo ataondolewa katika ugombeaji wa kuchaguliwa Bungeni  chini ya Kifungu cha 99 (2) (d) hadi (h).  
(2) Bunge litatunga sheria ili kuruhusu hali ambazo mwanachama wa chama cha kisiasa  atachukuliwa kama, kwa makusudi ya ibara ya (1) (e), aliyejiuzulu kutoka kwa  chama.  
Haki ya kumwondoa mamlakani mbunge 
104. (1) Wapiga kura chini ya Vifungu vya 97 na 98, wana haki ya kumuondoa mamlakani  mbunge waliyemchagua ili kuwakilisha eneobunge kabla ya kukamilika kwa kipindi  cha Bunge. 
(2) Bunge litatunga sheria inayoorodhesha sababu za kufaa na taratibu zitakazofuatwa za  kumuondoa mbunge mamlakani. 
Kutathmini maswali kuhusu ubunge 
 105. (1) Mahakama Kuu itasikiliza na kuamua kuhusu lalamiko lolote la iwapo-  (a) mtu amechaguliwa kama mbunge kwa njia halali; au 
 (b) iwapo kiti cha mbunge kimekuwa wazi. 
(2) Malalamiko yaliyotajwa katika ibara ya (1) yatasikilizwa na kuamuliwa katika muda  wa miezi sita kutoka tarehe ya kuwasilishwa kwa malalamiko.  
(3) Bunge litatunga sheria kutoa utekelezaji kamili wa Kifungu cha hiki. 
Sehemu ya 3 - Afisi za Bunge 
Maspika na Manaibu Spika wa Bunge  
106. (1) Kutakuwa na-
68  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (a) Spika wa kila kitengo cha Bunge, atakayechaguliwa na kitengo hicho kulingana  na Kanuni za Kuendesha Bunge, kutoka miongoni mwa watu walio na sifa  zinazostahili kuchaguliwa kama wabunge na ambao si wabunge; na  
 (b) Naibu Spika wa kila Bunge, atakayechaguliwa na Bunge hilo kwa mujibu wa  Kanuni za Kuendesha Bunge, kutoka miongoni mwa wabunge. 
(2) Afisi ya Spika au Naibu wa Spika itakuwa wazi- 
 (a) wakati Bunge litakapokutana kwa mara ya kwanza baada ya uchaguzi; Draft for approval 
 (b) iwapo anayeshikilia afisi, kama mwanachama wa Bunge husika, anaondoka  afisini chini ya Kifungu cha 103; 
 (c) iwapo Bunge husika linaamua kwa uamuzi ulioungwa mkono na angalau  wabunge wasiopungua thuluthi mbili; ama 
 (d) iwapo anayeshikilia afisi hiyo atajiuzulu kutoka kwa afisi hiyo kwa kuandika  barua kwa Bunge husika. 
Kuongoza vikao Bungeni 
107. (1) Katika kikao chochote cha Bunge- 
 (a) Spika ndiye kiongozi; 
 (b) Ikiwa Spika hayupo, Naibu wa Spika ataongoza; na 
 (c) Spika na Naibu wake wasipokuwepo, mbunge mwingine yeyote  atakayechaguliwa na Bunge ataongoza; 
(2) Katika kikao cha pamoja kati ya Mabunge, Spika wa Baraza la Kitaifa litaongoza  likisaidiwa na Spika wa Seneti.  
Viongozi wa vyama  
108. (1) Kutakuwa na Kiongozi wa chama kilicho na idadi kubwa ya wabunge na kiongozi  wa chama cha walio wachache Bungeni. 
(2) Kiongozi wa chama kilicho na wabunge wengi ndiye atakayekuwa kiongozi katika  Baraza la Kitaifa la chama kilicho na idadi kubwa ya wabunge au muungano wa  vyama; 
(3) Kiongozi wa chama cha walio wachache ni kiongozi katika Baraza la Kitaifa la  chama kilicho cha pili kwa idadi ya wabunge au muungano wa vyama;  
(4) Mpangilio ufuatao wa kupewa umuhimu wa kwanza utafuatwa katika Baraza la  Kitaifa  
 (a) Spika wa Baraza la Kitaifa;
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  69 
 (b) Kiogozi wa chama cha wabunge walio wengi; 
 (c) Kiongozi wa chama cha wabunge walio wachache. 
 Sehemu ya 4  Taratibu za Kutunga sheria Bungeni 
 Matumizi ya Mamlaka ya kutunga sheria 
Draft for approval 
109. (1) Bunge litatumia mamlaka yake ya kutunga sheria kupitia kwa Miswada  itakayopitishwa Bungeni na kutiwa saini na Rais. 
(2) Mswada wowote unaweza kutoka kwa Baraza la Kitaifa; 
(3) Mswada usiohusu serikali za kaunti utashughulikiwa tu katika Baraza la Kitaifa, na  kupitishwa kwa mujibu wa Kifungu cha 122 na kanuni za Kuendesha Bunge. 
(4) Mswada unaohusu serikali za kaunti unaweza kutoka kwa Baraza la Kitaifa au  Seneti, na kupitishwa kwa mujibu wa Vifungu vya 109 hadi 113, Vifungu vya 122  hadi 123 na Kanuni za Kuendesha Bunge. 
(5) Mswada unaweza kuwasilishwa na mwanachama wowote wa kamati ya Bunge  husika, lakini Mswada wa Fedha unaweza kuwasilishwa tu kwa Baraza la Kitaifa  kwa mujibu wa Kifungu cha 114.  
Miswada kuhusu Serikali za Kaunti 
110. (1) Katika Katiba hii, Mswada unaohusu serikali ya kaunti unamaanisha- 
 (a) mswada ulio na masharti yanayoathiri majukumu na mamlaka ya serikali za  kaunti zilizotajwa katika Mpangilio wa Nne; na 
 (b) Mswada unaohusiana na uchaguzi wa mwanachama wa bunge la kaunti au  serikali za kaunti. 
 (c ) mswada uliotajwa katika Sura ya Kumi na mbili unaoathiri fedha za serikali za  kaunti. 
(2) Mswada unaohusu serikali za kaunti ni- 
 (a) mswada maalumu ambao utashughulikiwa chini ya Kifungu cha 111, iwapo- 
 (i) unahusiana na uchaguzi wa wabunge wa bunge la kaunti au serikali ya   kaunti; au 
 (ii) ni Mswada wa Mgao wa Mapato ya Kaunti wa kila mwaka uliotajwa katika   Kifungu cha 218; au 
 (iii) mswada wa kawaida ambao utashughulikiwa chini ya Kifungu cha 112   katika hali yoyote.
70  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
(3) Kabla ya mojawapo ya vitengo vya Bunge kutathmini mswada, Maspika wa Baraza  la Kitaifa na Seneti kwa pamoja wataamua suala lolote kuhusu kama Mswada huo  unahusu kaunti na iwapo ni hivyo, kama ni mswada maalumu au wa kawaida. 
(4) Wakati Mswada unahusu serikali za kaunti umepitishwa na Bunge moja, Spika wa  Bunge hilo ataupeleka kwa Spika wa Bunge hilo jingine. 
(5) Iwapo Mabunge yote mawili yatapitisha Mswada katika mfumo uleule, Spika wa  Bunge ulikotoka mswada huo, ataupeleka kwa Rais katika muda wa siku saba ili  uidhinishwe.  
Draft for approval 
Miswada maalumu inayohusu serikali za kaunti 
111. (1) Mswada maalumu unaohusu serikali za kaunti utashughulikiwa kwa namna moja  kama mswada wa kawaida unaohusu serikali za kaunti kuambatana na ibara ya ya (2)  na (3). 
(2) Baraza la Kitaifa linaweza kurekebisha au kupiga marufuku mswada maalum  uliopitishwa na Seneti kwa uamuzi tu ulioungwa mkono na angalau thuluthi mbili ya  wabunge.  
(3) Iwapo uamuzi katika Baraza la Kitaifa wa kurekebisha au kupiga marufuku mswada  maalum utaangushwa, Spika wa Bunge ataupeleka mswada kwa hali iliyokubaliwa  na Seneti kwa Rais katika muda wa siku saba ili kuidhinishwa.  
Miswada ya kawaida inayohusu serikali za kaunti  
112. (1) Iwapo Bunge moja linapitisha mswada wa kawaida kuhusu kaunti, na Bunge la pili- 
 (a) likaukataa Mswada huo, basi utapelekwa kwa kamati ya upatanisho chini ya  Kifungu cha 113; au 
 (b) linapitisha Mswada uliorekebishwa, utarejeshwa kwa lile Bunge ulikotoka  mwanzoni, ili kutathminiwa tena.  
(2) Ikiwa, baada ya Bunge asili lililoleta Mswada limeushughulikia upya Mswada  uliorejeshwa kwake chini ya ibara ya (1) (b), basi Bunge hilo- 
 (a) litaupitisha Mswada kama ulivyorekebishwa, Spika wa Bunge hilo ataupeleka  kwa Rais katika muda wa siku saba ili kuidhinishwa. 
 (b) linaukataa Mswada kama ulivyorekebishwa, Mswada huo unapelekwa kwa  kamati ya upatanishi chini ya Kifungu cha 113.  
Kamati za Upatanishi 
113. (1) Iwapo Mswada utapelekwa kwa kamati ya upatanishi chini ya Kifungu cha 112,  Maspika wa Mabunge yote mawili watateua kamati ya upatanishi itakayohusisha 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  71 
 idadi sawa ya wanachama wa Mabunge yote mawili ili kujaribu kutengeneza toleo  jingine la Mswada litakalokubalika na Mabunge yote mawili. 
(2) Iwapo kamati ya upatanishi itakubaliana na toleo hilo la Mswada, basi kila Bunge  litapiga kura ili kupitisha au kukataa toleo hilo la Mswada. 
(3) Iwapo Mabunge yote mawili yanakubali ttole hilo la Mswada kama  ilivyopendekezwa na kamati ya upatanishi, Spika wa Baraza la Kitaifa atamkabidhi  Rais ili kuidhinishwa.  
Draft for approval 
(4) Iwapo kamati ya upatanishi itakosa kuafikiana kuhusu toleo hilo la Mswada kwa  kipindi cha muda wa siku thelathini, au iwapo toleo hilo lililopendekezwa na kamati  litakataliwa na na mojawapo ya Mabunge, basi Mswada huo utakuwa umeshindwa.  
Miswada ya Fedha 
114. (1) Mswada wa fedha hauwezi kushughulikia suala jingine lolote isipokuwa tu lile  ambalo limeorodheshwa katika fasiri ya Mswada wa fedha kwenye ibara ya (3). 
(2) iwapo, kwa maoni ya Spika wa Baraza la Kitaifa, mjadala unatoa vifungu kwa suala  lililotajwa katika fasiri ya Mswada wa fedha, Bunge linaweza kuendelea tu kwa  mujibu wa mapendekezo ya kamati husika ya Bunge baada ya kutilia maanani maoni  ya Waziri anayehusika na fedha. 
(3) Katika Katiba hii, Mswada wa fedha unamaanisha, Mswada, tofauti na Mswada  uliotajwa katika Kifungu cha 218 kilicho na masharti yanayoshughulikia- 
 (a) ushuru;  
 (b) kutoza malipo kwa hazina ya umma au kubadili au kuondolewa kwa mojawapo  wa malipo hayo; 
 (c) kugawa, kupokea, kutunza, kuwekeza au kutoa pesa za umma;  (d) kudhamini mkopo wowote au ulipwaji wake; ama 
 (e) masuala mengineyo yanayotokana na masuala hayo. 
(4) Katika ibara ya (3), ushuru, fedha za umma, na mkopo, hazijumuishi ushuru  wowote, fedha za umma au mkopo uliopatwa na kaunti. 
  
Idhini ya Rais na urejeshaji 
 115. (1) Katika kipindi cha muda wa siku kumi na nne baada ya kupokea Mswada, Rais-  (a) ataweka saini; au 
 (b) ataurejesha Mswada Bungeni ili kuchunguzwa upya na Bunge huku likitilia  maanani sababu alizo nazo Rais za kutouidhinisha mswada huo. 
72  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
(2) Iwapo Rais ataurejesha Mswada bungeni kuchunguzwa upya, Bunge kwa kuzingatia  taratibu zinazofaa kama zilivyotajwa katika sehemu hii, linaweza- 
 (a) kuurekebisha Mswada huo kwa kuangazia sababu muhimu alizotoa Rais; au   (b) kuupitisha Mswada huo kwa mara ya pili bila kufanya marekebisho. 
(3) Iwapo Bunge limerekebisha Mswada huo huku likitilia maanani kikamilifu hoja za  Rais, Spika anayehusika atampelekea Rais tena ili aweke sahihi. 
Draft for approval 
(4) Bunge, baada ya kutilia maanani sababu za Rais,linaweza kuupitisha Mswada huo  kwa mara ya pili bila marekebisho au ukiwa na marekebisho ambayo hayakuyapa  nafasi kwa kikamilifu hoja za Rais kwa kura ambayo itaungwa mkono na- 
 (a) Thuluthi mbili ya wabunge wa Baraza la Kitaifa; na 
 (b) Thuluthi mbili ya uwakilishi katika Seneti, iwapo ni Mswada unaohitaji idhini ya  Seneti. 
(5) Iwapo Bunge litapitisha Mswada chini ya ibara ya (4)- 
 (a) Spika wa Bunge husika atahitajika baada ya siku saba auwakilishe tena mswada  huo kwa Rais; na 
 (b) Rais atauwekea sahihi Mswada huo katika muda wa siku saba. 
(6) Iwapo Rais hatauwekea sahihi Mswada huo au kuurejesha kwa wakati  unaopendekezwa katika Ibara ya (1), au au aweke sahihi chini ya ibara ya (5) (b),  mswada huo utachukuliwa kama ulioidhinishwa kufikia kumalizika kwa kipindi  hicho. 
Kutekelezeka kwa sheria  
116. (1) Mswada unaopitishwa na Bunge na kuidhinishwa na Rais, utachapishwa katika  Gazeti Rasmi la Serikali kama Sheria ya Bunge katika muda wa siku saba baada ya  kuidhinishwa; na 
(2) Kwa kuzingatia ibara ya (3), Sheria ya Bunge inaanza kutekelezwa baada ya siku  ya kumi na nne za kuchapishwa kwake katika Gazeti Rasmi la Serikali isipokuwa  pale ambapo Sheria yenyewe inapendekeza tarehe au wakati wa kuanza kutekelezwa  kwake. 
(3) Sheria ya Bunge ambayo moja kwa moja inatunukia maslahi ya kifedha kwa  wabunge, haitaidhinishwa hadi baada ya uchaguzi mkuu wa wabunge unaofuatia.  
   (4) ibara ya (3) haitatumika kwa maslahi walionayo wabunge wakiwa kama wananchi.  
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  73 
Sehemu ya 5  Taratibu za jumla na sheria za Bunge 
Mamlaka, haki na kinga za Bunge 
117. (1) Kutakuwa na uhuru wa kujieleza na kujadili Bungeni. 
(2) Bunge linaweza, kwa lengo la kupangilia vyema shughuli za bunge, kutoa mamlaka,  marupurupu na kinga ya Bunge, kamati zake, kiongozi wa chama cha kisiasa  cha wabunge walio wengi, kiongozi wa chama cha kisiasa cha wabunge walio  wachache,vinara na wanachama wa kamati.  
Draft for approval 
 Kufikiwa na kushiriki wa umma 
118. (1) Bunge- 
 (a) litafanya shughuli zake kwa njia ya uwazi, na kufanya vikao vyake na vile vya  kamati zake mbele ya umma; na 
 (b) litarahisisha kushiriki na kuhusishwa kwa umma katika shughuli za kutunga  sheria na shughuli nyingine za Bunge na kamati zake.  
(2) Bunge halitazuia umma au chombo chochote cha habari dhidi ya kuhudhuria vikao  isipokuwa katika hali mahususi ambazo Spika husika ataamua kwamba kuna sababu  za kuridhisha kufanya hivyo. 
Haki ya kulalamikia Bunge  
119. (1) Kila mtu ana haki ya kulalamikia Bunge ili lishughulikie suala lolote lililo katika  mamlaka yake ikiwa ni pamoja na, kurekebisha au kutoa sheria yoyote. 
(2) Bunge litaweka Vifungu vya muhimu kuhusu utaratibu wa kutekeleza haki hii. 
Lugha rasmi za Bunge 
120. (1) Lugha rasmi za Bunge zitakuwa Kiswahili, Kiingereza na lugha ya ishara na  shughuli za Bunge zinaweza kuendelezwa kwa Kiingereza, Kiswahili na lugha ya  ishara ya Kenya.  
(2) iwapo patatokea mgogoro kati ya tafsiri za matoleo tofauti ya lugha za Sheria ya  Bunge, toleo la tafsiri iliyotiwa saini na Rais ndiyo itakayotumika. 
Idadi ya wabunge katika vikao 
121. Idadi katika Bunge itakuwa- 
 (a) wabunge hamsini katika Baraza la Kitaifa;
74  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (b) wabunge kumi na tano katika Seneti. 
Kupiga kura Bungeni 
122. (1) Ila tu, kulingana na maagizo katika Katiba hii, Suala lolote litakalopendekezwa  kuamuliwa katika mojawapo wa Bunge, litaamuliwa kwa kupigiwa kura na wingi wa  wabunge waliopo. 
Draft for approval 
   (2) Katika swali linalopendekezwa kuamuliwa katika mojawapo wa Bunge-  (a) Spika hatapiga kura; na 
 (b) Iwapo kura zitakuwa sawa pande zote, swali hilo litakuwa limeshindwa. (3) Mbunge hatapigia kura suala ambalo yeye mwenyewe ana maslahi ya kifedha.  
(4) Katika kujumlisha idadi ya wabunge kwenye Bunge kwa kusudi lolote la kupiga  kura katika Bunge hilo, Spika wa bunge hilo hatahesabiwa.  
Maamuzi ya Seneti 
123. (1) Kwa uchaguzi, wanachama wote wa Seneti ambao walikuwa wameandikishwa  kama wapigakura katika kaunti fulani, kwa pamoja wataunda ujumbe mmoja kwa  lengo la Ibara ya (4) na mwanachama aliyechaguliwa chini ya Kifungu cha (98) (1)  (a) atakuwa ndiye kiongozi wa ujumbe huo.  
(2) Wakati Seneti itakapopigia kura kuhusiana na suala lolote isipokowa Mswada, Spika  ataamua iwapo suala hilo linaathiri au kutoathiri kaunti. 
(3) Seneti inapopiga kura kuhusu suala ambalo haliathiri kaunti, kila Seneta atakuwa na  kura moja. 
(4) Isipokuwa iwe vinginevyo, kama inavyoagizwa na Katiba hii, kwa suala lolote katika  Seneti linaloathiri kaunti- 
 (a) kila ujumbe wa kaunti utakuwa na kura moja itakayopigwa na kiongozi wa  ujumbe wa kaunti kwa niaba ya kaunti au, endapo hakuna kiongozi wa ujumbe huo,  basi ipigwe na mwanachama mmoja wa ujumbe huo aliyeteuliwa na kiongozi wa  ujumbe huo.  
 (b) mtu ambaye anapiga kura kwa niaba ya ujumbe ataamua iwapo apige kura kwa  kuunga mkono au kinyume cha suala hilo, baada ya kushauriana na wajumbe; au  
 (c) suala hilo litaendelezwa iwapo litaungwa mkono na wajumbe walio wengi.
Kamati na Kanuni za Kuendesha Bunge 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  75 
124. (1) Kila Bunge linaweza kubuni kamati, na kuweka kanuni za kuendesha Bunge ili  kusimamia shughuli zake ikiwa ni pamoja na shughuli za kamati zake.  
(2) Bunge linaweza kubuni kamati za pamoja zinazojumuisha wabunge kutoka Mabunge  yote mawili na kwa pamoja kudhibiti utaratibu wa kamati hizo. 
(3) Shughuli za kila mojawapo ya Mabunge hayo hazitaharamishwa eti kwa sababu ya- Draft for approval 
 (a) nafasi katika uanachama wake; au 
 (b) kuwepo au kushiriki kwa mtu yeyote asiyepaswa kuwepo au kushiriki katika  shughuli za bunge hilo. 
(4) Wakati Bunge litakaposhughulikia kuhusu uteuzi wowote pale ambapo idhini  inahitajika kama inavyotakikana na Katiba hii au Sheria ya Bunge- 
 (a) uteuzi huo utashughulikiwa na kamati husika ya Bunge;  
 (b) mapendekezo ya kamati yatawasilishwa Bungeni ili kuidhinishwa; na  (c) shughuli za kamati na za Bunge zitakuwa wazi kwa umma.  
Uwezo wa kuitisha ushahidi 
125. (1) Bunge lolote na kamati yoyote yake, lina uwezo wa kumuita mtu yeyote kwa  kusudi la kutoa ushahidi mbele yake; 
(2) Kwa lengo la ibara ya (1), Bunge na kamati yake nyingineyo ina uwezo sawa na  Mahakama Kuu- 
 (a) kuhakikisha kuhudhuria kwa mashahidi na kuwahoji chini ya kiapo, kuthibitisha  au vinginevyo; 
 (b) kushurutisha utoaji wa nyaraka; na 
 (c) kutoa agizo au ombi la kuwahoji mashahidi walio katika mataifa ya nje. 
Sehemu ya 6  Vipengee vya ziada 
Eneo la Vikao vya Bunge 
126. (1) Vikao vya Bunge lolote vinaweza kufanyiwa sehemu yoyote nchini Kenya, na kuanza  wakati wowote utakaoteuliwa na Bunge. 
(2) Kila kutakapochaguliwa Bunge jipya, Rais, kwa kupitia notisi ya Gazeti Rasmi la  Serikali, atateua mahali na tarehe ya kikao cha kwanza cha Bunge jipya, ambayo  haitakuwa zaidi ya siku thelathini baada ya uchaguzi.  
 
76  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
Tume ya Huduma za Bunge 
127. (1) Kutabuniwa Tume ya Huduma ya Bunge. 
(2) Tume hii itawahusisha- 
 (a) Spika wa Baraza la Kitaifa kama mwenyekiti; 
 (b) Naibu mwenyekiti aliyechaguliwa na Tume kutoka kwa wanachama walioteuliwa  kwa mujibu wa aya (c); 
Draft for approval 
 (c) wanachama saba walioteuliwa na Bunge kutoka miongoni mwa wabunge ambao- 
 (i) wanne watateuliwa kwa usawa kutoka Mabunge yote mawili na chama au   washirika katika muungano unaobuni Serikali ya kitaifa na ambao wawili   kati yao watakuwa wanawake; na  
 (ii) watatu watakuwa wameteuliwa na vyama visivyo kwenye Serikali ya taifa,   angalau mmoja wao atateuliwa kutoka kila Bunge, na angalau mmoja wao   atakuwa mwanamke; na 
 (d) mwanamume na mwanamke walioteuliwa na Bunge kutoka miongoni mwa watu  ambao si wabunge lakini wana uzoefu mkubwa katika masuala yanayohusu umma. 
(3) Karani wa Seneti atakuwa katibu wa Tume hiyo. 
(4) Mwanachama wa Tume atatoka afisini- 
 (a) iwapo mtu huyo ni Mbunge- 
 (i) baada ya kukamilika kwa kipindi cha Bunge ambacho mtu huyo alikuwa   mbuge; 
 (ii) iwapo mtu huyo anakoma kuwa Mbunge; au 
 (b) iwapo mtu huyo ni mbunge mteule, baada ya kufutiliwa mbali kwa uteuzi wake  na Bunge. 
(5) licha yai Ibara ya (3), baada ya kumalizika kwa kipindi cha Bunge, mwanachama  wa Tume aliyeteuliwa kwa mujibu wa ibara ya (2) (c) ataendelea kuwa afisini hadi  mwanachama mwingine atakapoteuliwa na Bunge ili kuchukua nafasi yake. 
(6) Tume ina jukumu la- 
 (a) kutoa huduma na kusaidia ili kufanikisha utendakazi bora wa Bunge; 
 (b) kubuni afisi katika huduma ya Bunge, na kuteua na kuwasimamia wanaoshikilia  nyadhifa afisini humo; 
 (c) kutayarisha makadirio ya matumizi ya fedha za kila mwaka katika huduma za  Baraza la Kitaifa na kudhibiti bajeti yake; 
 (d) kuanzisha ama kibinafsi au kwa pamoja na mashirika husika, mipango ya kukuza  maadili ya demokrasia ya Bunge; na 
 (e) kutekeleza majukumu mengine- 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  77 
 (i) muhimu kwa manufaa ya wabunge na wafanyakazi wa Bunge; au  (ii) yatakayopendekezwa na sheria ya kitaifa. 
Makarani na wafanyakazi wa Bunge 
Draft for approval 
128. (1) Kutakuwa na Karani wa kila bunge atakayeteuliwa na Tume ya Huduma za Bunge  kwa idhini la Bunge husika. 
(2) Afisi za makarani na afisi za wahudumu katika afisi hizo zitakuwa afisi katika  huduma ya Bunge.
78  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
SURA YA TISA 
MAMLAKA KUU YA SERIKALI 
Sehemu ya 1- Kanuni na Muundo wa Mamlaka Kuu ya Kitaifa 
Kanuni za mamlaka kuu  
129. (1) Mamlaka kuu ya Serikali yanatokana na Wakenya na yatatekelezwa kwa mujibu wa  Katiba hii. 
Draft for approval 
(2) Mamlaka kuu ya serikali yanapaswa kutekelezwa kwa namna ambayo inachukuana  na kanuni ya huduma kwa watu wa Kenya, na kwa ustawi na manufaa yao.  
Mamlaka Kuu ya Kitaifa 
130. (1) Mamlaka kuu ya kitaifa ya Jamhuri ya Kenya inamhusisha Rais, Naibu wa Rais na  Baraza lote la Mawaziri. 
(2) Muundo wa mamlaka kuu ya kitaifa utaakisi tofauti za kimaeneo na kikabila za watu  wa Kenya 
Sehemu ya 2- Rais na Naibu wa Rais  
Mamlaka ya Rais  
131. (1) Rais - 
 (a) ndiye Kiongozi wa Taifa na Serikali; 
 (b) anatekeleza mamlaka makuu ya Jamhuri kwa usaidizi wa Naibu wa Rais na  Mawaziri;  
 (c) ndiye Amiri Jeshi Mkuu wa Majeshi yote ya Kenya;  
 (d) ndiye mwenyekiti wa Baraza la Kitaifa la Usalama 
 (e) ni ishara ya umoja wa kitaifa. 
(2) Rais - 
 (a) ataiheshimu, kuifuata na kuilinda Katiba; 
 (b) ataulinda uhuru wa Jamhuri ya Kenya. 
 (c) atakuza na kudumisha umoja wa taifa. 
 (d) atakuza heshima ya uanuwai wa watu wa Kenya; na  
 (e) kuhakikisha ulinzi wa uhuru na haki za kimsingi za raia na utawala wa sheria. (3) Rais hatasimamia afisi nyingine yoyote ya Serikali au ya umma.
Majukumu ya Rais 132. (1) Rais ata- 
Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya  79 
 (a) toa hotuba katika ufunguzi wa kila Bunge jipya lililoteuliwa; 
 (b) toa hotuba katika kikao maalumu cha Bunge mara moja kwa mwaka na anaweza  kuhutubia Bunge wakati mwingine wowote.  
 (c) Mara moja kila mwaka- 
Draft for approval 
 (i) atoe ripoti, kupitia kwa hotuba kwa taifa, kuhusu hatua ambazo   zimechukuliwa na maendeleo ambayo yamepatikana ili kufikia uadilifu wa   kitaifa uliotajwa katika Kifungu cha cha 10; 
 (ii) kuchapisha katika Gazeti Rasmi la Serikali, yaliyomo katika hatua na   maendeleo yaliyoelezewa katika sehemu ya aya (i); na 
 (iii) kuwasilisha ripoti kwa Baraza la Kitaifa ili kujadiliwa kuhusu mafanikio   ambayo yamepatika katika utimizaji wa majukumu ya kimataifa ya Jamhuri.  
(2) Rais atapendekeza na kwa idhini ya Baraza la Kitaifa, ateue na anaweza  kuwaachisha kazi- 
 (a) Mawaziri kwa mujibu wa Kifungu cha 152; 
 (b) Mwanasheria Mkuu kwa mujibu wa Kifungu cha 156; 
  (c) Katibu wa Baraza la Mawaziri kwa mujibu wa Kifungu cha 154;  (d) Makatibu wakuu kwa mujibu wa Kifungu cha 155; 
 (e) Mabalozi, wanadiplomasia, maafisa wa balozi na wawakilishi wengine wa nchi;  na 
 (f) Kwa mujibu wa Katiba hii, afisa yeyote mwingine wa taifa au wa umma ambaye  Katiba hii inamtaka au kumpa Rais uwezo wa kumteua au kumwachisha kazi. 
(3) Rais- 
 (a) ataongoza mikutano ya Baraza la Mawaziri;  
 (b) ataelekeza na kuratibu majukumu ya wizara na idara za serikali; na  
 (c) kwa uamuzi uliochapishwa katika Gazeti Rasmi la Serikali, atagawa majukumu  kwa Mawaziri ili kutekeleza na kutawala Sheria yoyote ya Bunge na si kwa kiasi  ambacho hakiambatani na Sheria yoyote ya Bunge. 
(4) Rais anaweza- 
 (a) kutekeleza jukumu lolote la kiserikali lililoelekezwa katika Katiba hii au katika  sheria ya kitaifa na, isipokuwa vinginevyo, kama ilivyoelekezwa katika, Katiba hii  kubuni afisi katika huduma ya umma kwa mapendekezo ya Tume ya Huduma ya  Umma;
80  Katiba Inayopendekezwa Ya Kenya 
 (b) kupokea mabalozi na wawakilishi wa balozi za nchi za nje;  (c) kutunukia heshima kwa jina la watu na Jamhuri; 
 (d) kulingana na Kifungu cha 58, kutangaza hali ya hatari; na   (e) kwa idhini ya Bunge, anaweza kurangaza vita. 
(5) Rais atahakikisha kwamba majukumu ya kimataifa kwa Jamhuri yanatimizwa kupitia  kwa utendaji wa Mawaziri husika. 
Draft for approval 
Mamlaka ya Huruma ya Rais 
133. (1) Kwa ombi la mtu yeyote, Rais anaweza kutekeleza mamlaka yake ya msamaha kwa  mujibu wa ushauri kutoka kwa Kamati ya Ushauri iliyoundwa katika Kifungu cha  (2) , kwa- 
 (a) Kumsamehe kabisa au kwa masharti mtu ambaye amepatikana na hatia; 
 (b) kuahirisha utekelezaji wa adhabu kwa muda uliowekwa au kwa muda  usiojulikana; 
 (c) Kubadili adhabu isiwe kali; au 
 (d) Kusamehe sehemu ya adhabu au adhabu yote. 
(2) Kutakuwepo na Kamati ya Ushauri kuhusu Mamlaka ya Msamaha wa Rais,  itakayowahusisha- 
 (a) Mwanasheria Mkuu; 
 (b) Waziri anayehusika na Huduma za Urekebishaji; na  
 (c) Angalau watu wengine watano,na wasiwe watu walio kwenye huduma ya umma  au afisi za Serikali kama inavyoidhinishwa na Sheria ya Bunge. 
(3) Bunge litatunga Sheria ili kubainisha- 
 (a) hatamu ya wanachama wa Kamati ya Ushauri;  
 (b) Taratibu za Kamati ya Ushauri; na 
 (c) Kigezo ambacho kitatumiwa na Kamati ya Ushauri katika kuunda ushauri wake.  
(4) Kamati ya Ushauri inaweza kutilia maanani maoni ya waathiriwa wa hatia kuhusu  yale inayompendekezea Rais.  
Matumizi ya mamlaka ya Urais kwa Rais wa muda 
134. (1) Yeyote anayeshikilia afisi ya Rais au yule ambaye anayeidhinishwa kwa mujibu wa  Katiba hii kutumia mamlaka ya Rais-