Champion KCSE revision - Kiswahili

CHAMPIONS K.C.S.E  
? Fasihi inayowasilishwa kwa njia ya  maandishi. 
REVISION 
 FOR MORE MATERIALS  CONTACT 0725 733 640 
FASIHI SIMULIZI 
 Fasihi ni sanaa inayotumia lugha kuwasilisha  ujumbe unaomhusu binadamu. 
 Sanaa ni ufundi wa kuwasilisha fikra na hisia  za binadamu kama vile maneno, maandishi,  uchoraji, uchongaji, 
 ufinyanzi n.k. 
Fasihi simulizi ni sanaa kwa vile: 
a) Huwasilisha ujumbe kuhusu binadamu  kuhusu utamaduni na uchumi. 
b) Huwa na umbo mahsusi k.m. hadithi huwa  na mwanzo, kati na mwisho na mashairi  huwa na beti, mishororo, n.k. 
c) Hutumia lugha kwa ufundi k.v. ya  kitamathali. 
d) Husawiri mandhari/mazingira mahsusi  kwa ufundi mkubwa. 
e) Hujenga wahusika kwa ustadi mkuu ili  kusawiri tabia za watu katika jamii. 
Tofauti Kati ya Fasihi na Sanaa Nyingine 
fasihi 	sanaa nyingine
? Kutumia  
lugha 
? Sanaa tendi 
? Kutumia  
wahusika  
kuwasilisha  
maudhui 
? Kutumia  
maudhui na  
fani  
kuwasilisha  
ujumbe 
? Kujikita  
katika  
mazingira na  
wakati  
maalum	? Kutotumia  
lugha 
? Si tendi 
? Hutumia  
maumbo  
kumithilisha  
watu 
? Kutumia  
maumbo na  
sura za vitu 
? Hazijikiti  
katika  
muktadha na  
wakati 
maalum.


Aina/makundi ya fasihi 
a) Fasihi simulizi 
? Fasihi inayowasiolishwa kwa njia ya  mdomo. 
b) Fasihi andishi 
 Tofauti kati ya fasihi simulizi na  fasihi andishi/sifa za fasihi  simulizi/zinazofanya utanzu uwe  wa fasihi simulizi 
a) Fasihi simulizi huwasilishwa kwa njia ya  mdomo ilhali fasihi andishi huwasilishwa  kwa njia ya maandishi. 
b) Fasihi simulizi huhifadhiwa akilini ilhali fasihi aandishi huhifadhiwa kwa  
maandishi. 
c) Fasihi simulizi ni mali ya jamii ilhali fasihi andishi ni mali ya mtu binafsi/mwandishi. d) Fasihi simulizi ina wahusika wa kila aina  k.v binadamu, wanyama na ndege, 
mazimwi na majitu, miungu, mizimu,  mashetani na vitu visivyo na uhai k.v.  mawe na miti ilhali fasihi andishi ina  
  wahusika binadamu kwa kiasi kikubwa. e) Fasihi simulizi ina tanzu nyingi kuliko  fasihi andishi. 
f) Uwasilishaji wa fasihi simulizi huweza  kuandamana na utendaji k.v matumizi ya  ishara, nyimbo, makofi, kuimba, kubeba  zana katika majigambo n.k ilhali ule wa fasihi andishi hauandamani na utendaji  isipokuwa inapowasilishwa mbele ya  hadhira. 
g) Fasihi simulizi huwasilishwa mbele ya  hadhira ilhali fasihi andishi si lazima  iwasilishwe mbele ya hadhira. 
h) Fasihi simulizi huwasilishwa mahali  maalum k.v jandoni, matangani, arusini, n.k ilhali fasihi andishi haina mahali  maalum. 
i) Fasihi simulizi huandamana na shughuli  fulani ya kitamaduni ilhali fasihi andishi  haiandamani na shughuli ya kitamaduni. 
j) Fasihi andishi huhitaji muda kutunga ilhali  baadhi ya fasihi simulizi huzuka papo  hapo k.m. semi, maigambo. 
k) Fasihi simulizi ina uwezo mkubwa wa  kubadilishwa na fanani anapowasilisha ufaraguzi) bali fasihi andishi haibadiliki  isipokuwa mwandishi aiandike upya. 
l) Fasihi simulizi ina historia ndefu kuliko  fasihi andishi kwa kuwepo tangu mwanzo  wa maisha ya binadamu 
m) Fasihi simulizi huwasilishwa wakati  maalum k.v. usiku, kipindi fulani cha 
2 
mwaka ilhali andishi haina wakati  
h) Fasihi simulizi imekopa tanzu za fasihi  
maalum. 
? Tofauti kati ya hadhira 
n) Hadhira ya fasihi simulizi huweza  kuwasiliana moja kwa moja na  
mwasilishaji ilhali ile ya fasihi simulizi sio  lazima iwasiliane na mwandishi. 
o) Hadhira huchangia katika uwasilishaji wa  fasihi simulizi k.v kwa kuimba, kupiga makofi n.k (hadhira tendi/hai) ilhali hadhira ya fasihi andishi haichangii katika  uandishi. 
p) Hadhira ya fasihi simulizi huonana na  mwasilishaji ilhali ile ya fasihi andishi si  lazima ionane na mwandishi. 
q) Hadhira ya fasihi simulizi ni kubwa kuliko  ile ya fasihi andishi kwani huhusisha hata wasiojua kusoma na kuandika. 
r) Hadhira ya fasihi simulizi ni hai yaani  inajulikana na fanani ilhali ile ya fasihi  simulizi si hai yaani haijulikani na  
mwandishi. 
 s) Hadhira ya fasihi simulizi hainunui kazi  ilhali ile ya fasihi andishi hununua kazi. t) Hadhira ya fasihi simulizi yaweza kumiliki  kazi ya fanani lakini ile ya fasihi andishi haiwezi kumiliki kazi ya mwandishi. u) Hadhira ya fasihi simulizi huchagua kwa  kulenga watu wa rika fulani lakini ile ya  fasihi andishi hailengi watu wa rika  yoyote. 
Jinsi Fasihi Simulizi na Andishi  Zinavyofanana 
 a) Zote mbili hushughulikia masuala  yanayohusu maisha maisha ya binadamu. b) Zote mbili Huhumia lugha kwa ubunifu  kuwasilisha maudhui. 
c) Zote mbili huwa na vipengele viwili  vikuu, maudhui na fani (jumla ya mbinu  msanii alizotumia kuwasilisha maudhui). 
d) Zote mbili majukumu sawa k.v.  kuburudisha, kuadilisha, kuhifadhi na  kuendeleza utamaduni, n.k. 
e) Zote mbili zina utendaji-pale tamthilia na  riwaya zinapoigizwa. 
f) Zote mbili huzaliwa, hukua na hufa  kutegemea mabadiliko ya wakati. 
g) Zote mbili huwa na wawasilishaji-fanani k.m. mtambaji/mganaji au manju/yeli  katika fasihi simulizi na mwandishi 
upande wa fasihi andishi . 
simulizi k.v. methali, mashairi, n.k. 
Majukumu ya Fasihi  
 Simulizi/Umuhimu wa Kufunza  Fasihi Simulizi Katika Shule  za Upili 
a) Kuburudisha-kustarehesha, kufurahisha,  kuchangamsha, kutuliza, kusisimua na  kupumbaza akili na kiwiliwili - nyimbo,  hadithi, vitendawili 
b) Kufunza maadili kwa wanajamii kwa  kuwahimiza kuiga sifa chanya na kukataa  sifa hasi za wahusika. 
c) Kukuza uwezo wa kufikiri/kudadisi k.m  vitendawili na chemshabongo. 
d) Kufariji k.m mbolezi na methali k.m. Baada ya dhiki faraja. 
e) Vipengele vya fasihi simulizi k.v mashairi,  nyimbo, nahau, hutumiwa katika uandishi  wa fasihi andishi. 
f) Kuhifadhi historia ya jamii k.m. mighani,  visaviini, mapisi, tarihi n.k. 
g) Kukejeli tabia zinazokiuka matarajio ya  jamii k.v soga, methali, n.k. 
h) Kuendeleza tamaduni za jamii kwani  husawiri imani na desturi za jamii. k.v  kitendawili Nyumbani mwetu mna papai  lililoiva lakini siwezi kulichuma. - Mtu  hawezi kumwoa dadake. 
i) Kuunganisha watu pamoja kwa  kuwajumuisha pamoja wakati wa ngoma,  kuimba, utambaji, n.k. 
j) Kukuza lugha k.v. misimu inapokita  kimatumizi na kujumuishwa katika lugha  sanifu. 
k) Kukuza uwezo wa kutumia lugha kadiri  mtu anapoendelea kuwasilisha k.v. hotuba,  vitanza ndimi husaidia kuboresha  
matamshi na kutofautisha maana za  maneno. 
l) Kuza uwezo wa kubuni k.v. malumano ya  utani, vitanza, ndimi ngonjera, n.k. 
m) Kukuza uzalendo kwa kufanya wanajamii  kuonea fahari jamii zao na kuiga mashujaa  au watu waliotendea jamii makuu. 
n) Kuonya na kutahadharisha wanajamii  dhidi ya tabia hasi k.v. ulafi, uchoyo, n.k. Sababu za Ufaraguzi/Kubadilika  kwa Fasihi Simulizi 
a) Kuwasilishwa vibaya.
3 
b) Fanani kusahau na kubadilisha yaliyomo  
f) Wahusika vitu (visivyo na uhai) mawe,  
na mtiririko. 
c) Kubadilisha ili kukidhi mahitaji ya hadhira  k.m. umri na uelewa wao- kutumia lugha  nyepesi kwa watoto na pevu kwa watu  wazima. 
d) Mabadiliko ya mandhari/mazingira-vitu  vilivyo katika mazingira halisi kukosekana  katika mazingira ya usimulizi na  
msimulizi kutumia vitu katika mazingira  yake vinavyokaribiana navyo. 
e) Kutoeleweka na hivyo kuhifadhiwa  vibaya. 
f) Mabadiliko ya wakati k.m kitendawili cha  wakati wa mkoloni kutumia mzungu na  cha wakati wa mwarabu kutumia mwarabu na maana ni ile ile-Mzungu/mwarabu  amesimama kwa mguu mmoja-mwavuli. 
g) Mabadiliko ya falsafa ya vizazi na  maingiliano katika jamii kusababisha  kurithisha tu yale ambayo ni muhimu na  kuacha mengine. 
h) Kila fanani huwa na mtindo wake wa  kuwasilisha/kisanii. 
 i) Ubunifu wa fanani ili uwasilishaji uweze  kuvutia saidi na uwezo wake wa lugha. j) Teknolojia kusababisha kuhifadhiwa na  hivyo kuiua. 
Wahusika katika Fasihi Simulizi ? Wahusika ni viumbe wa sanaa ambao  hutumiwa katika kazi ya fasihi kuwasilisha  maswala mbalimbali. 
a) Fanani-anayetunga na kuwasilisha fasihi  simulizi. 
b) Hadhira-kusikiliza, kutazama, kushiriki wa  kuimba, kuuliza maswali, kutegua  
vitendawili, kupiga makofi, n.k. kuna aina  mbili za hadhira: (i) hadhira tendi/hai na  (ii) hadhira tuli. 
c) Wanyama-wanaofanya kama binadamu na  kuwakilisha sifa kama vile ujanja, ulaghai,  tamaa na ujinga na wanaobakia wanyama  tu. 
d) Binadamu 
e) Mazimwi na majitu-viumbe vyenye  matendo na maumbile ya kutisha kama  vile jicho moja, vichwa viwili au zaidi,  nusu mtu na nusu myama, wenye tamaa  iliyokithiri ya kuweza kumeza kila kitu,  kuhifadhi na kutunza binadamu  
ananyoyapendeza. 
miti, vijaluba, vibuyu-hutumiwa kuibua  imani za kidini. 
g) Mizimu-roho za waliokufa-hutembea, hula  na huathiri binadamu. 
h) Miungu-viumbe vyenye uwezo mkubwa  dhidi ya binadamu k.m. katika mighani na  visasili. 
 Njia za Kukusanya Fasihi Simulizi a) Kuchunza/utazamaji 
? Kutazama kwa makini yanayotokea na  kuandika. 
Umuhimu/ubora/uzuri 
a) Kupata habari za kutegemewa na  kuaminika. 
b) Ni rahisi kurekodi k.v. kwa vinasa sauti,  video, n.k. 
c) Ni njia bora kwa wasiojua kusoma na  kuandika 
d) Kuweza kupata sifa za uwasilishaji k.v.  toni/kiimbo, ishara n.k. 
e) Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji Udhaifu  
a) Shida ya mawasiliano.  
b) Ugeni wa mtafiti kusababisha washiriki  kumshuku na kusitisha uwasilishaji c) Ghali kwa kumbidi mtafiti kusafiri d) huhitaji muda mrefu 
b) Kusikiliza wasanii  
wakiwasilisha tungo zao. 
Umuhimu  
a) Kuweza kupata sifa za uwasilishaji k.v.  toni/kiimbo, ishara n.k. 
b) Kupata habari za kutegemewa na  kuaminika. 
c) Ni rahisi kurekodi k.v. kwa vinasa sauti,  video, n.k. 
d) Kikwazo cha mawasiliano-Si njia bora kwa wasiojua kusoma na kuandika. e) Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji. Udhaifu  
a) Shida ya mawasiliano-Si njia bora kwa  wasiojua kusoma na kuandika. 
b) Huhitaji muda mrefu-kusafiri na  kusikiliza. 
c) Ugeni wa mtafiti kusababisha washiriki  kutowasilisha ipasavyo. 
d) Ghali kwa gharama ya usafiri. 
c) Mahojiano
4 
? Kuhoji wanaofahamu mengi kuhusu fasihi  
Udhaifu  
simulizi. 
Umuhimu 
a) Kuweza kungamua wakati mhojiwa  anatoa habari zisizo za kweli. 
b) Kuweza kufafanulia mhojiwa maswali ili  kuweza kupata habari sahihi zaidi. 
c) Kuweza kupata sifa za uwasilishaji k.v.  toni/kiimbo, ishara n.k. 
d) Ni rahisi kurekodi k.v. kwa vinasa sauti,  video, n.k. 
e) Kupata habari za kutegewa na kuaminika Udhaifu 
a) Huhitaji muda mrefu. 
b) Mhojiwa kutotoa habari kwa  
  kutomwamini mtafiti kwa ugeni wake. c) Kikwazo cha mawasiliano-si njia bora kwa  wasiojua kusoma na kuandika. 
d) Ghali kwa gharama ya usafiri. 
d) Kurekodi katika kanda za  sauti/tepurekoda 
Umuhimu  
 a) Kuweza kudumu na kufikia vizazi vingi. b) Sifa za uwasilishaji/uhai kama vile toni na  kiimbo kuhifadhiwa. 
c) Mkusunyanyaji aweza kurudia  
uwasilishaji ikiwa hakuelewa. 
d) Kupata habari za kutegewa na kuaminika e) Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji Udhaifu  
a) Chaweza kukosa nguvu za umeme na  utafiti kuathirika. 
b) Hakiwezi kunasa uigizaji. 
c) Fanani huenda asiwasilishe vyema akijua  anarekodiwa. 
d) Ghali kwa kuhitaji kununua kifaa na  kumbidi mtafiti kusafiri. 
e) Kurekodi kwa filamu na video ? Hunasa picha zenye miondoko na sauti. Umuhimu  
a) Video huhifadhi uigizaji, ishara na  kiimbo/toni. 
b) Kuonyesha uhalisi wa mandhari c) Mkusunyanyaji aweza kurudia  
uwasilishaji ikiwa hakuelewa 
d) Kazi iliyokusanywa hivi hudumu kwa  muda mrefu. 
e) Njia bora kwa wasiojua kusoma na  kuandika 
f) Kupata habari za kutegewa na kuaminika 
a) Chombo chaweza kukosa nguvu za  umeme na utafiti kuathirika. 
b) Fanani huenda asiwasilishe vyema akijua  anarekodiwa. 
c) Njia ghali. 
d) Fanani huenda asiwasilishe vyema akijua  anarekodiwa. 
 e) Ghali kwa gharama ya ya usafiri na  kununua filamu na kamera ya video. f) Data yaweza kufisidiwa na hivyo  kutowafikia walengwa. 
f) Kupiga picha kwa kamera ? Hunasa picha zisizo na miondoko na sauti
Umuhimu 
 a) Huonyesha uhalisi wa mandhari. b) Huweza kuhifadhi ishara. 
c) Mkusunyanyaji aweza kurudia  
uwasilishaji ikiwa hakuelewa. 
d) Kupata habari za kuaminiwa na  kutegemeka. 
Udhaifu 
a) Ghali kwa gharama ya ya usafiri na  kununua kamera. 
b) Sifa za uhai kama vile kiimbo haziwezi  kuhifadhiwa. 
c) Yaweza kukosa nguvu za umeme na utafiti  kuathirika. 
d) Data yaweza kufisidiwa na hivyo  kutowafikia walengwa 
f) Kushiriki katika kazi ya fasihi  simulizi k.v. ngoma, soga, n.k.
Umuhimu 
 a) Kuweza kupata hisia halisi za uwasilishaji. b) Kupata habari za kutegewa na kuaminika. c) Njia bora kwa wasiojua kusoma na  kuandika. 
d) Kukuza utangamano wa mtafiti na  wanajamii. 
e) Kuweza kunasa na kuhifadhi sifa za  kiimbo, toni na ishara. 
Udhaifu 
a) Kuchukua muda mrefu. 
b) Ugeni wa msanii kusababisha washiriki  kuwa na wasiwasi na kutotenda kama  kawaida. 
c) Njia ghali kwa kuhitaji mtafiti kusafiri  mbali. 
d) Mtafiti aweza kusahau kwa kuhifadhi  akilini.
14 
5 
g) Kutumia hojaji 
d) Katika michoro k.m. picha huhifadhi  
? Fomu yenye maswali funge au wazi. Umuhimu 
a) Gharama ya chini. 
b) Yaweza kutumika katika mahojiano. c) Huokoa muda kwani mtafiti aweza  kuituma na kuachia mhojiwa kujaza. d) Hupatia habari za kuaminika na  kutegemeka. 
Udhaifu  
a) Utata wa maswali kusababisha majibu  yasiyo sahihi. 
b) Si nzuri kwa wasiojua kusoma na  kuandika. 
c) Kutopata sifa za uwasilishaji kama vile  kiimbo, toni na ishara. 
d) Wahojiwa kukataa kuijaza kutokana na mwelekeo hasi dhidhi ya hojaji na hivyo  kukwamiza utafiti. 
Vifaa vya Kukusanya Fasihi  Simulizi na Udhaifu Wake 
a) Vinasa sauti/tepu rekoda 
b) Kamera 
c) Filamu na video 
d) Diski za kompyuta 
e) Kalamu na karatasi 
Umuhimu 
 a) Kuweza kudumu na kufikia vizazi vingi. b) Si rahisi kusahaulika-hubakia vile vile. c) Si njia ghali kama vile video 
Udhaifu 
a) Sifa za uwasilishaji kama vile toni,  kiimbo/toni na ishara haziwezi  
kuhifadhika hivyo kupotea. 
b) Hupunguza hadhira kwa kulenga tu  wanaojua kusoma na kuandika na hivyo  kuathiri usambazaji wake. 
 Mbinu za Kuhifadhi Fasihi Simulizi a) Huhifadhiwa na binadamu akilini k.m.  ngano hupokewa kutoka kizazi kimoja  hadi kingine. 
b) Katika maumbile au mazingira k.m. fisi  daima huchechemea , kinyonga naye  hutembea pole pole. 
c) Katika vifaa meme k.m. nyimbo, hadithi,  maigizo n.k. huweza kuhifadhiwa katika  kanda za sauti, video, sidi na diski za  kompyuta. 
matukio maalum k.v. za kabila fulani  likiwinda au likisherehekea.  
Umuhimu wa  
 Kukusanya/Kuhifadhi Fasihi  Simulizi 
 a) Ili isipotee k.m. kwa kusahaulika. b) Kuirekodi ili kuiendeleza kwa kuirithisha  kwa vizazi vijavyo. 
c) Ili kulinganisha fasihi simulizi za jamii  mbalimbali na kuonyesha tofauti zake. d) Ili kuhakikisha mtiririko katika  
uwasilishaji. 
e) Kutunza historia ya jamii ili vizazi vijavyo  viijue. 
f) Ili kuziba mapengo ya utafiti yaliyomo  kwa vile kuna tungo ambazo hazijatafitiwa  kwa kina. 
 g) Kuendeleza elimu ya jadi ya jamii. h) Kuingiliana na jamii iliyo chanzo cha  fasihi humwezesha kuelewa na utamaduni  na fasihi yake kwa ujumla 
i) Humwezesha mwanafunzi kuona  vipengele hai vya fasihi k.v. uigizaji, toni  na kiimbo ambavyo husaidia kuielewa  kwa kina. 
j) Husaidia kuhifadhi tamaduni za jamii kwa  nia ya kuzipitisha kwa vizazi vijavyo. k) Husaidia kuelewa utamaduni wa jamii  nyingine. 
l) Humwezesha mwanafunzi kupata maarifa  ya kufanya utafiti katika taaluma nyingine  k.v. sosholojia. 
m) Kujua fasihi simulizi za jamii nyingine  humfanya mtafiti kuzielewa na kuzikubali  jamii hizo na hivyo kuendeleza amani  katika nchi. 
n) Ili kusahihisha mawazo mapotovu kuhusu  baadhi ya tanzu na vipera vya fasihi  simulizi. 
Matatizo Yanayomkabili  
 Mkusanyaji wa Fasihi Simulizi a) Gharama ya utafiti kuwa kubwa kiasi cha  mtafiti kutoimudu k.v. kusafiria, kununulia  vifaa. 
b) Kutojaziwa hojaji kutokana na mtazamo  hasi wa jamii dhidi ya ujazaji wake. c) Wanajamii kukataa kutoa habari  wakishuku mtafiti anawapeleleza au kwa  kuona haya.
15 
d) Wanajamii wengine kudai walipwe kabla  ya kutoa habari na hivyo kukwamiza  utafiti. 
e) Mbinu nyingine k.v. hojaji huhitaji watu  wanaojua kusoma na kuandika na ikiwa  mhojiwa hajui utafiti utakwamizwa. 
f) Uchache wa wazee na wataalamu wa  fasihi simulizi kusababisha kukosekana au  kupatikana kwa data isiyo ya kutegemewa. 
g) Utawala kukataa kutoa idhini ya kufanya  utafiti. 
h) Kukosa ufadhili na utafiti kutofanywa kwa  kutomudu gharama. 
i) Muda wa utafiti kutotosha na hivyo  kutopata habari za kutosha kuhusiana na  mada yake. 
j) Kikwazo cha mawasiliano ikiwa mtafiti na  mhojiwa hawatumii lugha moja na  
 mhojiwa hajui lugha nyingine na kumbidi  mtafiti kukodi mkalimani na gharama  kuongezeka. 
k) Ukosefu wa vyombo vya usafiri  kunakochelewesha utafiti na kutomalizika  katika muda uliopangwa. 
l) Ukosefu wa usalama k.v. kuvamiwa kwa  kushukiwa anapeleleza na kuibiwa vifaa. Changamoto Zinazokabili  
 Ukusanyaji wa Fasihi Simulizi a) Ukosefu wa utafiti wa kutosha kwani kuna  vipera ambavyo bado havijaandikwa. b) Uchache wa wataalamu wa kutafitia na  kuendeleza utafiti. 
c) Watu kuhamia mijini na kuingiliana na wa  jamii nyingine na kufanya uhifadhi na  urithishaji wa fasihi kutowezekana. 
d) Mtaala wa elimu kupuuza lugha ya kiasili  inayotumiwa kuhifadhia na kurithisha  fasihi simulizi na hivyo kukatiza ukuaji  wake. 
e) Fasihi simulizi kuhusishwa na ukale na  hivyo kutoona haja ya kuirithisha na  kuihifadhi. 
f) Kuhifadhiwa kwa fasihi simulizi akilini  kusababisha kusahaulika, kubadilika hata  kufa kwake. 
Jinsi Jamii ya Sasa Inavyojaribu  Kuhifadhi Fasihi Simulizi 
a) Tamasha za muziziki kunakokaririwa na  kuimbwa mashairi. 
b) Sherehe za arusi, jando, mazishi mawaida. 
6 
c) Utegaji na uteguaji wa vitendawili kupitia  redio na runinga. 
d) Sarakasi za wasanii huhifadhi kipera cha  vichekesho. 
e) Ngoma za kienyeji kama isukuti katika  hafla za kisiasa na harusi. 
f) Utambaji wa hadithi hasa katika sehemu  za mashambani. 
Tanzu za Fasihi Simulizi 
? Tanzu ni aina za tungo zenye muundo  uliokaribia kufanana. 
e) hadithi 
f) semi 
g) ushairi 
h) mazungumzo 
i) maigizo 
? Kipera ni utungo wa fasihi simulizi  unaowasilishwa mbele ya watu.  
HADITHI 
? Masimulizi yanayotumia lugha ya  mtiririko au nathari. 
Sifa 
a) Hutumia ya lugha ya mtiririko au nathari kueleza matukio moja kwa moja. 
b) Hurithishwa jamii kutoka kizazi kimoja  hadi kingine. 
c) Huwasilishwa mbele ya hadhira d) Hutambwa mahali maalum k.v. ndani ya  nyumba, chini ya mti, uwanjani, n.k. e) Huweza kutokana na matukio halisi  (kihistoria) au ya kubuni. 
f) Huwa na mafunzo fulani kwa  
jamii/hadhira. 
g) Hutumia wahusika wa aina tofauti k.v.  nyumbani, wanyama, ndege, mazimwi,  n.k. 
h) Hutumia aina nyingine za sanaa k.v  nyimbo, methali, ushairi, n.k. 
i) Huwa na utendaji k.v. mtambaji kuiga fisi  anavyokula. 
j) Aghalabu hutambwa jioni. 
Sababu za Ngano Kutambwa Jioni/Usiku 
a) Ndio wakati watu walikuwa wamejumuika  nyumbani baada ya kazi. 
b) Utambaji ulikuwa njia ya kupitisha wakati  chakula kikingojewa. 
c) Wakati huu ulihakikisha mwanajamii  hapotezi wakati wa kazi.  
Majukumu ya Hadithi 
a) Kufunza maadili yaliyo nguzo kuu kwa  wanajamii.
16 
7 
b) Kukuza ujasiri wa kuzungumza hadharani. 
sauti, na kiimbo kulingana na swala  
c) Kuburudisha baada ya kazi ya kutwa. d) Kukuza uwezo wa watoto wa kukumbuka  ili kutamba baadaye. 
e) Kueleza asili ya mambo k.m visaviini, visasili na ngano za usuli. 
f) Kutahadharisha wanajamii dhidi ya  kufanya mambo yasitofaa. 
g) Kuunganisha watu katika jamii  
wanapojumuika pamoja kusikiliza  
utambaji. 
h) Ngano za mtanziko hukuza uwezo wa  kutathmini na kutoa uamuzi ufaao. 
 i) Kukuza lugha hasa kwa hadhira ya watoto. j) Kuhifadhi na kuendeleza historia ya jamii  k.v. mighani, tarihi, n.k. 
k) Kuelimisha hadhira kuhusu utamaduni  wao. 
l) Njia ya kupokeza kizazi historia na  utamaduni wa jamii. 
Sifa za Mtambaji/Mganaji Bora 
1. Asiwe mwoga ili kuweza kuzungumza  hadharani. 
2. Asiwe na haya ili kuweza kuzungumzia mambo ya aibu inapobidi. 
3. Awe na uelewa wa mazingira na masuala  ibuka katika jamii ili kuweza kuwasilisha  dhana zisizopatikana katika mazingira  yake k.m. kutumia rais kuelezea dhana ya  mfalme. 
4. Awe na ufahamu mpana wa lugha ili  aweze kuitumia kwa uhodari na  
kuwasilisha kwa wepesi. 
5. Awe mchanganfu na mcheshi ili kunasa  makini ya hadhira na kuzuia isikinai. 6. Awe na ufahamu mpana wa utamaduni  
husika ili kuzuia kutumia maneno na  ishara zinazoweza kuwaudhi au kupingana  na imani za hadhira. 
7. Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira  k.v. kuimba, maswali ya balagha ili  isikinai, n.k. 
8. Aweze kujua, matarajio, kiwango cha  elimu na tajriba ya hadhira ili kuweza  kubadilisha kwa kiwango kinachofaa. 
9. Awe na uwezo wa kuingiliana vizuri na  hadhira ili aivutie. 
10. Awe na kumbukumbu nzuri ili usimulizi  wake utiririke vizuri. 
11. Awe na uwezo wa kudramatisha ili  kuonyesha picha fulani k.v. kuiga toni,  
analowasilisha. 
12. Kubadilisha toni au kiimbo ili hadhira  isikinai. 
13. Awe na ujuzi wa kutumia ishara za uso,  mwili na miondoko kulingana na hali  anayoigiza. 
14. Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili  kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na  inayovutia. 
15. Aweze kubadilisha toni na kiimbo  kulingana na hali tofauti anazoigiza k.v.  huzuni 
16. Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira  kwa nyimbo na maswali ya balagha ili  kuondoa uchovu wa kutazama na  
kusikiliza. 
17. Awe na uwezo wa ufaraguzi/ kubadilisha  utambaji wake papo hapo kutegemea  hadhira yake na kutoa mifano 
 inayofahamika kutoka katika mazingira ya  hadhira. 
 18. Awe na uwezo wa kutumia mtuo wa  kidrama ili kuongeza taharuki, kusisitiza  ujumbe na kuteka makini ya hadhira. Aina za Hadithi 
a) Hadithi za Kubuni 
? Hazisimulii matukio ya kweli bali ya  kutungwa 
b) Hadithi za Kisalua/Kihistoria 
? Zinazosimulia matukio yaliyowahi  kutendwa na wahusika waliowahi kuishi. ? Huongezewa ubunifu ili kuvutia zaidi. 1. Hadithi za Kubuni 
Ngano 
? Hadithi zinazosimulia kisa chenye funzo na zenye wahusika aina ya binadamu,  viumbe na vitu visivyo na uhai. 
Sifa za Ngano 
j) Zina fomyula ya kuanzia/mwanzo  maalum. 
k) Zina fomyula ya kumalizia/mwisho  maalum. 
l) Zina wahusika aina mbalimbali. m) Zina matumizi ya nyimbo. 
n) Hutumia takriri (usambamba) ili kusisitiza  k.m. zimwi likakimbia, likakimbia.  o) Huwa na na maadili/mafunzo 
p) Hutumia maswali ya balagha kuongeza  taharuki.
17 
8 
q) Hutumia tanakali za sauti. 
Umuhimu wa Tanakali za Sauti/Onomatopeya katika  
r) Zina matumizi ya fantasia au matukio  yanayokiuka uhalisi/mambo ya ajabu k.v.  binadamu kuruka kama ndege, zimwi  kumeza watu na baadaye kutapika wote,  n.k. 
? Kutambua mbinu zilizotumiwa katika  hadithi/ngano 
? Kutambua wahusika 
Aina za Fomyula za Kuanzia/Mianzo Maalum i) Paukwa, Pakawa. Sahani. Ya mchele.  Giza. La mwizi. Na kiboko je? Cha mtoto  mrorofi 
ii) Hapo zamani za kale/za kongamawe iii) Ilitokea 
iv) Hadithi! Hadithi! Hadithi njoo v) Kaondokea chenjangaa, kajenga nyumba  kakaa, mwanangu mwanasiti, kijino kama  chikichi, cha kujengea kikuta, na vilango  vya kupita 
vi) Hapo jadi na jadudi 
 Umuhimu wa Fomyula ya Kuanzia/Mwanzo maalum i) Kuvuta makini ya hadhira. 
ii) Kumtambulisha mtambaji kwa hadhira. iii) Kuashiria mwanzo wa hadithi. iv) Kutoa hadhira kutoka ulimwengu halisi  hadi ule wa hadithi. 
Aina za Fomyula za Kumalizia/Miishio Maalum ii) Hadithi inaishia hapo. 
iii) Tangu siku hiyo 
iv) Wakaishi raha mustarehe. 
v) Maadili  
 Umuhimu wa Fomyula ya Kumalizia/Mwisho Maalum i) Kuashiria mwisho wa hadithi. 
ii) Kutoa hadhira katika ulimwengu wa  hadithi hadi ule halisi. 
iii) Kumpisha/kumpa fursa mtambaji  anayefuata. 
iv) Kupisha shughuli inayofuata. 
v) Kutoa funzo la hadithi kwa muhtasari. vi) Kupa hadhira nafasi ya kupumzika baada  ya kuwa makini kwa muda. 
Umuhimu wa Nyimbo katika Ngano 
i) Kushirikisha hadhira. 
ii) Kusisimua hadhira na kuondoa ukinaifu iii) Kuteka makini yao. 
iv) Kuwasilisha mafunzo/maadili. v) Kutenganisha matukio katika hadithi. vi) Kuburudisha hadhira. 
vii) Kupunguzia hadhira mwemeo. 
Ngano 
i) Kuongeza utamu. 
ii) Kusaidia msomaji kupata picha kamili. iii) Kusaidia kupata hisia halisi 
Aina za Ngano 
i) Hurafa 
? Hadithi zenye wahusika wanyama na  ndege. 
? Hurafa za kijanja ni hadithi ambapo  wanyama wadogo hutumia ujanja wa hali  ya juu ili kujinasua na hali ngumu au  mitego wanayotegewa. 
Sifa 
 a) Wahusika ni wanyama au na au ndege. b) Wanyama na ndege hupewa sifa za  binadamu 
c) Ni kazi ya ubunifu. 
d) Hutoa mafunzo kwa njia ya kuchekesha na  isiyoumiza. 
e) Huwa na ucheshi mwingi. 
f) Hutumia mbinu ya uhuishi. 
g) Huwa na sifa zinazohimizwa na  zinazoshutumiwa. 
h) Ujanja au uongo hujitokeza katika hurafa  za kijanja. 
i) Ushindi hujitokeza katika hurafa za  kijanja. 
Umuhimu 
 a) Kutahadharisha watu dhidi ya kuwa wa  danganyifu/kudanganyika kwa urahisi. b) Kuonyesha jinsi tabia ya udanganyifu  inavyoweza kujitokeza na kuathiri watu. c) Hurafa za kijanja hufunza jinsi ya  kupampana na hali ngumu. 
 ii) Hekaya/Ngano za Kiayari ? Hadithi zinazomsawiri mhusika  anayetumia ulaghai kupata matilaba yake  kutoka kwa wengine (Abunuwasi). 
Sifa 
a) Wahusika wakuu ni binadamu. 
b) Huwa na ubunifu mkubwa. 
c) Hustaajabisha na kuchekesha. 
d) Ujanja na uongo hujitokeza. 
e) Ushindi hujitokeza. 
f) Ni za kubuni. 
Umuhimu 
a) Hutahadharisha watu dhidi ya kuhadaika  kwa wepesi.
18 
9 
b) Huonya dhidi ya matokeo yanayoweza  
a) Wahusika ni mazimwi 
kuwapata wanaojinyakulia mali kwa  udanganyifu. 
c) Kuonya dhidi ya usaliti. 
d) Kukashifu viongozi dhalimu na matendo  maovu. 
e) Kukejeli wanaotumia nguvu badala ya  akili/hekima. 
iii)Visasili 
? Hadithi zinazoeleza asili ya matukio fulani  katika jamii k.m. kifo, jua, lugha, zilizala  n.k. 
Sifa 
 a) Husimulia mambo ya kiimani na kidini. b) Huwa na misingi ya kihistoria. 
c) Hueleza asili ya matukio katika jamii. d) Wahusika ni wanyama na binadamu. e) Huwa na maadili. 
f) Hurithishwa kizazi hadi kingine. Umuhimu 
a) Kueleza asili ya mambo kama vile kifo,  utamaduni n.k. 
b) Kueleza utaratibu wa kutekeleza desturi  k.v. mahari. 
c) Kuhalalisha baadhi ya mila na desturi za  jamii k.v. ulipaji mahari, uabudu miti, n.k. d) Kukitisha mizizi imani fulani ya watu. e) Kupunguza athari za majanga kama vile  kuhalalisha kifo. 
f) Kutambulisha jamii kwani kila jamii ina  aina yake ya visasili. 
g) Kuhifadhi historia na utamaduni wa jamii iv) Ngano za usuli 
? Hadithi zinazoeleza asili ya hali, tabia,  mahusiano au wasifu. k.v. asili ya kuku  kuchakura, asili ya kinyonga kwenda kwa  tahadhari, n.k. 
Sifa 
 a) Wahusika ni wanyama na binadamu b) Ni kazi ya kubuni. 
c) Hueleza kuhusu asili ya sifa, tabia au hali. d) Hutumia mbinu ya uhuishi. 
e) Huwa na maadili. 
Umuhimu 
a) Kueleza sababu ya tabia, hali au sifa Fulani. 
b) Kuonya dhidi ya tabia hasi kama vile ulafi. v) Ngano za mazimwi 
? Hadithi ambazo wahusika ni mazimwi. Sifa 
b) Mazimwi huwakilisha sifa hasi za  binadamu k.m ulafi, ukatili, uovu n.k. c) Hujaa uharibifu. 
 d) Huwa na matumizi mengi ya fantasia. e) Kipengele cha safari hujitokeza k.v.  kwenda nchi za mbali kutafuta suluhisho. f) Ushindi hujitokeza (mazimwi hushindwa). g) Ni kazi ya kubuni. 
h) Huwa na maadili. 
i) Mazimwi huwa na sifa zinazokiuka mipaka ya binadamu k.m. kinywa  
kisogoni, jicho moja kubwa, n.k. 
Umuhimu 
 a) Kukashifu tabia ya uovu, ulafi, na ukatili. b) Kutahadharisha dhidi ya kuwa na ulafi, ukatili n.k. 
c) Kutia moyo waliodhulumiwa kuwa  waliowanyanyasa wataadhibiwa siku  moja. 
vi) Ngano za Mashujaa 
? Ambazo zinazohusu watu waliotenda  matendo ya kishujaa katika jamii zao  kama vile kuokoa jamii. 
Sifa 
a) Kipengele cha motifu au kusafiri nchi za  mbali, kupigana na mazimwi kuokoa  jamii. 
b) Husawiri mapigano kati ya wema (lila) na  ubaya (fira). 
c) Uovu huwakilishwa na mazimwi au  viongozi dhalimu 
d) Hatimaye wema hushinda uovu kwa  juhudi za mashujaa 
? Ngano za mashujaa ni za kubuni ilhali  katika mighani, mashujaa wanaaminiwa  waliishi. 
Umuhimu 
a) Kuhimiza uzalendo na ujasiri miongoni  mwa vijana. 
b) Kuhimiza ujasiri miongoni mwa vijana. c) Kusifu mashujaa katika jamii 
 d) Kuelimisha jamii kwa kuwapa maarifa ya  kukabiliana na changamoto, inda na ila. e) Kuhimiza uzalendo kwa kuhimiza watu  kuiga mashujaa na kupigania jamii. f) Kuonya dhidi ya matendo hasi k.v. ukatili. g) Kuhimiza watu kutokata tamaa vii) Ngano za mtanziko
19 
? Hadithi ambapo mhusika hukabiliwa hali  ngumu ya kuamua baina ya mambo wawili  au zaidi yanayomkabili. 
Sifa 
 a) Wahusika ni wanyama au binadamu. b) Ni kazi ya kubuni. 
c) Mhusika hulazimika kufanya uteuzi  mgumu. 
d) Hali mbili au zaidi zinazotatanisha  huwepo. 
Umuhimu 
a) Hutuerevusha jinsi ya kupambana na hali  ngumu. 
b) Kuonya/kutahadharisha dhidi ya  kujiponza. 
c) Kukuza uwezo wa kupima mambo na  kuteua lililo muhimu. 
d) Kuonya dhidi ya kutenda bila kuwaza kwa  kina. 
viii) Ngano za Kimafumbo ? Ambazo huwa na maana ya  
ndani/iliyofichika. 
a) Istiara 
? Hadithi ambayo maana yake huwakilisha  maana nyingine iliyofichika k.v. hurafa  ambapo wanyama huwakilisha binadamu. b) Mbazi 
? Hadithi fupi inayotolewa inayotolewa  kama mfano kumkanya au kumwelekeza  mtu k.v. katika biblia. 
2. Hadithi za Kisalua/Kihistoria i) Mighani 
? Hadithi za mashujaa/majagina wa jamii  fulani k.m. Rwanda Magere wa Waluo,  Fumo Liyongo wa Wapate, Koome Njue  wa Wameru, Wangu wa Makeri wa  Wakikuyu na Syokimau wa Wsakamba. Sifa 
a) Huhusu mashujaa wa jamii fulani. b) Wahusika hupambana na hali ngumu  inayosababishwa na maadui. 
c) Wahusika hupewa sifa na uwezo usiokuwa wa kawaida k.v. ukubwa wa ajabu, nguvu  katika kivuli, nguvu katika nywele,  kutoulika n.k. 
d) Wahusika hupigania haki za wanyonge. e) Mhusika hukomboa jamii yake dhidi ya  maadui. 
10 
f) Mhusika hufa kifo cha huzuni (tanzia) kwa  kusalitiwa na mtu wa karibu k.v.  
mwanamke au jamaa zao. 
g) Mashujaa huuliwa kwa njia ya ajabu kama  vile kunyolewa nywele, kivuli kuchomwa  mkuki, kuchomwa shindano ya shaba  kitovuni 
h) Mighani huzungumzia matukio ya  kihistoria. 
i) Kuna tabia ya kupiga chuku matukio  yaliyo hadithini. 
j) Mighani hurithishwa jamii kutoka kizazi  kimoja hadi kingine. 
k) Huchukuliwa na jamii kama hadithi zenye  ukweli na jamii hujinasibisha na mighani  hiyo. 
g) Husimulia mambo ya kiimani na kidini. Umuhimu 
a) Kutambulisha jamii kwani kila jamii ina  aina yake ya mighani. 
b) Kuhifadhi na kumbusha historia yajamii. c) Kusifu mashujaa katika jamii. 
d) Kuhimiza ujasiri miongoni mwa vijana. e) Kuelimisha jamii kwa kuwapa maarifa ya  kukabiliana na adui au changamoto. 
f) Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu  kuiga mashujaa na kupigania jamii. 
g) Kuonya dhidi ya matendo hasi kama vile  usaliti. 
h) Kuhimiza watu kutokata tama. 
Tofauti Kati ya Mighani na Visasili 
mighani 	visasili
? Husimulia  
kuhusu  
mashujaa. 
? Husimulia  
historia ya  
jamii. 
? Wahusika  
wakuu ni  
majagina. 
? Hueleza sifa  za majagina.	? Husimulia asili  ya vitu. 
? Husimulia  
mianzo ya vitu  
au mambo. 
? Wahusika ni  k.v. binadamu,  
miungu,  
wanyama, n.k. 
? Hueleza  
mianzo ya  
desturi.


ii) Visakale 
? Masimulizi ya matukio yaliyotendeka  zamani k.v. vita, majanga kama njaa na  magonjwa na hamahama za jamii k.v.  waisraeli kutoka misri.
110 
11 
iii) Visaviini 
Mambo ya Kuzingatia katika Uchambuzi wa  
? Hadithi zinazoeleza chimbuko la jamii  Fulani 
iv)Mapisi 
? Maelezo ya kihistoria yasiyo na ubunifu  wowote k.v. chimbuko la kundi la  
wabantu kutoka Afrika ya Kati na kuenea  sehemu mbalimbali za Afrika. 
v) Tarihi 
 ? Maelezo kuhusu matukio ya kihistoria  kulingana na yalivyofuatana ki wakati vi)Kumbukumbu 
? Maelezo ya kitawasifu kuhusu mtu au  jamii inayotambulika kwa kutoa mchango  fulani mkubwa. 
3. Vipera Vingine vya Hadithi i) Soga 
? Hadithi fupi za kuchekesha zinazolenga  kutania au kudhihaki. 
Sifa 
a) Wahusika ni wa kubuni. 
b) Hutaja ukweli unaoumiza. 
c) Hutumia vichekesho kupunguza ukali wa  dhihaka. 
d) Hutumia chuku kupita kiasi. 
e) Huhusu tukio moja. 
f) Ni fupi. 
Umuhimu 
a) Kukashifu matendo hasi kwa njia ya  ucheshi 
b) Kuonya na kutahadharisha dhidi ya  matendo hasi k.v. ulaghai. 
c) Kufunza maadili. 
d) Kuburudisha kwa kuchekesha. 
ii) Vigano 
? Hadithi fupi zinazosimulia kuhusu  matendo mabaya katika jamii na wakati uo  huo kuonya na kuelekeza dhidi yayo. 
? Aghalabu huandamana na methali kwa  lengo la kufafanua linalokusudiwa au  kudhibitisha funzo la methali fulani.
Sifa 
a) Huwa vifupi. 
b) Husimulia kisa kimoja tu. 
c) Wahusika ni binadamu na wanyama. d) Hufunza maadili kutokana na methali. iii) Kisa 
? Masimulizi mafupi yenye tukio moja lenye  funzo kwa njia ya kufurahisha. 
Hadithi/Ngano 
a) Kueleza aina ya ngano kwa kuzingatia wahusika na maudhui 
? Ngano yaweza kuwa ya mazimwi na ya  mashujaa kwa wakati mmoja. 
? Ngano yaweza kuwa hurafa, ya usuli na ya  kiayari. 
b) Kutaja wahusika 
c) Kufafanua sifa za wahusika wakuu d) Maadili/mafunzo yanayojitokeza katika  hadithi 
e) Kubainisha sifa za ngano/hurafa/hekaya,  n.k. zinazojitokeza katika hadithi. 
f) Kueleza umuhimu wa fomyula ya  kuanzia/wimbo uliotumiwa katika hadithi. g) Kubainisha tamathali za usemi  
zilizotumiwa katika hadithi fulani 
h) Kuonyesha jinsi ngano inavyoshughulikia  maudhui fulani. 
i) Kufafanua ufaafu wa methali fulani  zilizotumiwa katika hadithi. 
j) Katika ngano ya mtanziko, ungekuwa  mhusika mkuu ungefanya nini? 
k) Kubainisha matumizi ya mbinu ya fantasia l) Kufafanua maswala ibuka/maudhui yaliyoshughulikiwa k.m. usaliti, ujinga,  ulaghai, n.k. 
m) Kuchanganua utungo kifani-ploti,  wahusika, mbinu za lugha, fantasia,  nyimbo, n.k. 
n) Kueleza majukumu ya hadithi. 
SEMI 
? Tungo fupi zinazowasilisha ujumbe kwa  kufumba au kuchora picha. 
Sifa 
a) Huwa fupi kwa kuwasilisha ujumbe mrefu  kwa maneno machache. 
b) Ni tanzu tegemezi kwa hutegemea tanzu  nyingine kama vile hadithi, mazungumzo,  n.k. 
c) Hazibadiliki vivi hivi. 
d) Baadhi ni kielelezo cha maadili k.v.  methali. 
e) Hutumia lugha ya kimafumbo. 
f) Huibua taswira. 
g) Huwa na mchezo wa maneno. 
h) Baadhi huwa na muundo maalum k.v. methali na vitendawili. 
i) Nyingine ikikosa kutumika hutoweka k.v.  misimu.
111 
Umuhimu 
a) Kuonya k.m methali, Asiyesikia la mkuu  huvunjika guu. 
b) Kukuza uwezo wa kufikiri k.m. vitendawili na chemsha bongo. 
c) Kutafsidi lugha au kupunguza ukali wa  maneno k.m. nahau jifungua badala ya  zaa. 
d) Kuburudisha k.m. vitendawili, chemsha  bongo na vitanza ndimi. 
e) Kuhifadhi siri k.m. nahau, misemo, misimu. 
f) Kuelimisha k.m. kutofanya mambo kwa  pupa-mla kwa pupa hadiriki kula tamu. g) Kuongeza utamu katika lugha. 
h) Kuboresha matamshi k.m. vitanza ndimi. i) Kukuza lugha k.m misimu. 
j) Kukuza utangamano katika jamii kwa  kuleta watu pamoja wakati  
zinawasilishwa. 
Vipera vya Semi 
i) Methali 
? Semi fupi ambazo hueleza kwa muhtasari  au mafumbo ukweli fulani wa kimaisha.
Sifa 
 a) Huwa fupi k.m. Msafiri kafiri. b) Hutumia tamathali za usemi. 
c) Hutumkia lugha ya kimafumbo. d) Huwa na maana ya ndani na nje. e) Kunazo hufanana kimaana k.m. Haraka  
haraka haina baraka na Polepole ndio  mwendo. 
f) Hupingana zenyewe k.m Polepole ndio  mwendo na Chelewa chelewa utamkuta  mwana si wako. 
 g) Huwa na sifa za kishairi k.v. ukwapi, utao  na vina -Haba na haba, hujaza kibaba. h) Sifa za utegemezi kwa kuingiliana na  tanzu nyingine za fasihi. 
i) Huwa na muundo maalum wa sehemu  mbili: 
i) Wazok.m Haba na haba 
ii) Kukamilisha wazo hujaza kibaba. Umuhimu 
a) Kukuza uwezo wa kufikiri kwani mpokezi  hufikiri ili kupata maana ya ndani. 
b) Kuonya dhidi ya matendo yasiyofaa k.m.  Mchimba kisima huingia mwenyewena  Ukiambiwa jiambie usijeishia kumbe. 
c) Kufariji walio katika hali ngumu, Baada  ya dhiki faraja, Hakuna marefu yasiyo na  
12 
ncha, Liandikwalo ndilo liwalo, Ajaliwalo  ndilo apatalo. 
d) Kuhimiza watu kujitahidi  
 maishani/kuonyesha jambo jema huja kwa  kufanyiwa kazi k.m. Mtaka cha mvunguni  sharti ainame, Chumia juani ulie  
kivulini. 
e) Kupamba lugha iwe na mvuto kwani huwa  na usanii mkubwa. 
f) Kuhimiza ushirikiano, Umoja ni nguvu  utengano ni udhaifu, Jifya moja haliijiki  chungu. 
g) Kuelimisha mtu ajue jambo muhimu k.m.  Usione kwenda mbele kurudi nyuma si  kazi, Pema usijapo pema ukipema si  pema tena. 
h) Kushauri k.m. Enga kabla ya kujenga na  Mchama ago hanyeli. 
 i) Kufupisha maadili katika ngano. j) Kubuni lakabu k.m. kikulacho. k) Kufunza maadili k.m. kuwa na subira- Subira huvuta heri. 
l) Kuhimiza kutokata tama k.m. Bandu  bandu huisha gogo Papo kwa papo kamba hukata njiwe. 
m) Kuonyesha umuhimu wa kuthamini jamaa  zako kuliko marafiki k.m. Damu ni nzito  kuliko maji Mla nawe hafi nawe ila  mzaliwa nawe. 
n) Kuonyesha umuhimu wa kuthamini vitu  vyako-Usiache mbachao kwa msala  upitao Afadhali dooteni kama ambari  kutanda, 
o) Kukashifu ubinafsi k.m. Mwamba ngoma  huvutia kwake Kila mchukuzi husifu  mzigo wake. 
p) Kukashifu kiburi k.m. Maskini akipata  matako hulia mbwata Zingwi zingwi lipe  nguo utaona mashauo. 
 Mbinu za Lugha/Fani /Tamathali  za Usemi katika Fasihi 
 ? Maneno au vifungu vya maneno  vinavyotumiwa kutia fasihi urembo ili  kufanya ujumbe ueleweke vyema zaidi. Aina 
1. Tashbihi 
? Ulinganishi kwa kutumia viunganishi  kama, mithili, mfano na sawa. 
2. Sitiari/ Istiara 
? Ulinganishi usio wa moja kwa moja. 3. Tashhisi/Uhaishaji
112 
13 
? Kukipa kitu sifa ya uhai. 
? Maneno ya kuonyesha hisia za moyoni. 
4. Taashira/ Ishara 
? Kitu kuwakilisha kingine. 
5. Chuku/udamisi 
? Kutia chumvi au kufanya kitu kionekane  kikubwa sana au kidogo sana. 
6. Takriri 
 ? Urudiaji wa neno au mafungu ya maneno. 7. Tanakuzi 
? Maneno yaliyo kinyume 
8. Tabaini 
? Msisitizo kwa njia ya kinyume kwa  kutumia kikanushio si. 
9. Ritifaa 
? Kusemesha asiyekuwapo kama yupo. 10. Taharuki 
? Kuacha msomaji akiwa na hamu ya kutaka  kujua kipi kitakachojiri halafu. 
11. Majazi 
? Majina yanayooana na sifa za wahusika,  vitu au mahali. 
12. Mbinu rejeshi 
? Kukumbusha mambo yaliyopita. 13. Methali 
? Semi fupi ambazo hueleza kwa muhtasari  au mafumbo ukweli fulani wa kimaisha. 14. Nahau 
? Fungu la maneno lenye maana tofauti na  maana ya kawaida ya maneno hayo. 15. Misemo 
? Semi zinazobeba ukweli wa kujumla  Mifano: 
16. Mdokezo 
? Mambo kuachwa bila kumalizwa. 17. Balagha 
? Maswali yasiyohitaji majibu. 
18. Taswira 
? Ujenzi wa picha akilini. 
19. Kinaya 
 ? Mhusika kutumia maneno au matendo  yaliyo kinyume cha inavyotarajiwa. 20. Koja 
? Kuorodhesha maneno na vitenzi kwa  kutumia koma. 
21. Kejeli 
? Kudharau au kubeza. 
22. Jazanda 
? Kufananisha vitu kwa mafumbo k.m.  katika biblia. 
23. Nidaha/ Siyahi 
24. Tanakali/onomatopeya 
? Miigo ya sauti zinazotokea baada ya  kitendo. 
25. Uzungumzi nafsia 
? Kujisemesha mwenyewe. 
26. Dayalojia 
27. Utohozi/ Uswahilishaji 
28. Kuchanganya ndimi 
? Kutumia lugha ngeni. 
29. Tafsida/usafidi 
? Kutumia lugha ya adabu au kupunguza  ukali wa maneno. 
30. Mkengeuko 
? Kwenda kinyume na matakwa ya jamii k.v. usenge, ndoa ya watu wasio wa rika  rika moja, mapenzi nje ya ndoa. 
31. ulinganuzi  
? Kuweka pamoja mambo yanayopingana ili  kulinganisha 
32. Kweli kinzani 
? Hoja mbili zinazopingana/kutowezekana. Matumizi ya Lugha Katika Methali Sitiari 
a) Mgeni ni kuku mweupe. 
b) Ahadi ni deni. 
c) Upweke ni uvundo. 
d) Mgeni ni kuku mweupe. 
e) Ujana ni moshi. 
f) Mapenzi ni kikohozi. 
g) Kukopa arusi kulipa matanga. 
Tashbihi 
a) Kawaida ni kama sheria. 
b) Riziki kama ajali ijapo huitambui. c) Usilolijua ni kama usiku wa giza. d) Ufalme kama mvua hupiga na kupita. Tashhisi 
a) Siri ya mtungi muulize kata. 
b) Paka akiondoka panya hutawala. c) Jembe halimtupi mkulima. 
d) Ukupigao ndio ukufunzao. 
 e) Adhabu ya kaburi aijuaye maiti. Takriri 
a) Haba na haba hujaza kibaba. 
b) Chovya chovya humaliza buyu la asali. c) Hauchi hauchi unakucha. 
d) Hayawi hayawi huwa. 
e) Mtoto wa nyoka ni nyoka. 
f) Bandu bandu huisha gogo. 
Balagha 
a) Pilipili usiyoila yakuwashiani?
113 
14 
b) Angurumapo samba mcheza ni nani? 
b) Ukupigao ndio ukufunzao. 
c) Wameshindwa wenye pembe seuze wewe  kipara? 
d) Simba mla watu akiliwa huwani? e) Mzigo uko kichwani, kwapa lakutokeani  jasho? 
 f) Mavi usiyoyala wayawingiani kuku? g) Mla ni mla leo mla jana kalani? Taswira 
 a) Mpanda farasi wawili hupasuka msamba. b) Mti mkuu ukigwa wana wa ndege  huyumba. 
c) Mtupa jongoo hutupa na ung`ong`o wake. d) Angeenda juu kipungu hafikii mbingu. Chuku 
 a) Mzigo wa mwenzio ni kanda la sufi. b) Maji ya kifuu bahari ya chungu. c) Usipoziba ufa utajenga ukuta. 
Tanakali za sauti 
a) Chururu si ndondondo! 
b) Ndo! Ndo! Hujaza ndoo. 
c) Kiliacho pa kijutie. 
Kinaya 
a) Bara Hindi ndiko kwenye nguo na  waendao uchi wapo. 
b) Kwenye miti hakuna wajenzi. 
c) Asante ya punda ni mateke. 
d) Kigumba kwa nguruwe kwa binadamu ki  uchungu. 
e) Kikiharibika cha fundi kikiongoka cha  bwana Sudi. 
Kejeli/dhihaka/stihizai 
a) Umekuwa mung`unye waharibikia  ukubwani. 
b) Hawi Musa kwa kubeba fimbo. c) Ucha Mungu si kilemba cheupe. d) Kichwa cha kuku hakistahili kilemba. e) Kichwa cha nyoka hakibandikwi mtungi. Jazanda 
a) Joka la mdimu hulinda watundao ? Mtu mwovu huwanyima wengine vitu  asivyovihitaji. 
b) Kupanda mchongoma kushuka ndio  ngoma 
? Ni rahisi kujitia katika matata kuliko  kujitoa. 
Taashira 
 a) Kimya kingi kina mshindo mkubwa. b) Kuku mgeni hakosi kamba mguuni. Kweli kinzani 
a) Wagombanao ndio wapatanao. 
c) Kuinamako ndiko kuinukako. 
d) Mwenye kelele hana neno. 
 e) Kimya kingi kina mshindo mkubwa. Tanakuzi 
e) Tamaa mbele mauti nyuma. 
f) Mpanda ngazi hushuka. 
g) Usione kwenda mbele kurudi nyuma si  kazi. 
? Kuainisha methali kutokana na matumizi  ya lugha ni kusema mbinu ambazo  imetumia. 
Vigezo vya Kuainishia Methali/Kuziweka Pamoja na  kuzichambua 
a) Mandhari/mazingira k.m. kilimo. ? Ukipanda pantosha utavuna pankwisha. ? Jembe halimtupi mkulima. 
b) Maudhui k.m. ulezi 
? Samaki mkunje angali mbichi. ? Mcha mwana kulia hulia yeye 
c) fani/tamathali k.m. takriri 
? Haba na haba hujaza kibaba 
? Mtoto wa nyoka ni nyoka. 
d) Jukumu k.m. kuonye 
 ? Asiyesikia la mkuu huvunjika guu. ? Ukiambiwa jiambie usijeishia kumbe. f) Maana k.m. sawa 
? Haraka haraka haina baraka. 
? Polepole ndio mwendo. 
Vigezo zaidi vya kuchambua methali 
g) Inarejelea vitu gani? K.m. Hindi ndiko  kwenye nguo na waendao uchi wapo. ? Nchi-Hindi 
? Vitu-nguo 
? Watu-waendao uchi 
h) Inakupa wazo gani kuhusu jamii husika? ? Utamaduni na njia za kiuchumi. ii) Vitendawili 
? Semi ambazo hutolewa kwa mtu kwa  mfano wa swali ili azifumbue. 
Sifa 
a) Huwa vifupi kimaelezo. 
b) Hutumia lugha ya kimafumbo. c) Hutolewa mbele ya hadhira. 
 d) Hutumia ufananisho wa kijazanda. e) Kunazo huhusiana na methali k.m. mzee  amekufa vyombo vimevunjikavunjika. f) Huwa na wakati maalum wa kutolewa  yaani jioni.
114 
15 
g) Huwa na mchezo wa maneno k.m. Ukiona  
? Masimulizi k.m. Kulikuwa na baba 
njigi utadhani njege. 
? Maziwa na tui 
h) Hujisimamia vyenyewe. 
i) Kunavyo huwa na jibu zaidi ya moja k.v.  Gari la kila mtu 
? miguu, kifo au jeneza 
j) Hutumia tamathali za lugha kwa ufanifu  mkubwa 
k) Huweza kuwa na fomyula/muundo  maalum 
i. Mteguaji: Kitendawili 
ii. Mteguaji: Tega 
iii. Mteguaji: Kitendawili chenyewe Popoo mbili zavuka mto 
iv. Mteguaji : Mlango 
v. Mtegaji: Umenoa. Nipe mji. 
vi. Mteguaji: Ninakupa Nairobi. 
vii. Mteguaji: Nilienda Nairobi watu wa  Nairobi wakaniambia nije  
niwasalimu. Jibu ni macho. 
Umuhimu 
 a) Kuburudisha jioni baada ya kazi. b) Kukuza ubunifu wa kuvitunga kwa  kulinganisha vitu katika mazingira ili  kuviunda. 
c) Kuimarisha uwezo wa kukumbuka. d) Kukuza uwezo wa kufikiri kwani  mfumbiwa huhitaji kufikiri sana ili kupata  jibu. 
e) Kuleta umoja na ushirikiano katika jamii  kwa kuleta watu pamoja wakati  
vinategwa. 
 f) Kuimarisha ujuzi wa kujieleza kwa lugha. g) Kupanua ujuzi wa mazingira wa mtoto. h) Kuendeleza utamaduni wa jamii k.m. 
Nyumbani mwetu mna papai lililoiva  lakini. siwezi kulichuma 
? Ndugu wa kiume asimuoe nduguye wa  kike. 
i) Kukejeli au kudharau tabia mbaya k.m.  Wazungu wawili wanachungulia dirishani ? makamasi 
Aina za vitendawili 
a) Sahili 
? Vina muundo rahisi/maneno machache  k.m Akiona mwangaza wa jua hufa samaki. 
b) Tata 
? Vyenye majibu tofauti 
c) Kisimulizi 
ngambo moja ya mto na binti zake wawili  ngambo ya pili. Alikuwa na maembe mawili aliyopaswa kuyavukisha pamoja  apelekee binti zake. Angefanya nini?  
d) Vya tanakali k.m. Parrrr! Mpaka Makka utelezi. 
e) Mkufu 
? Vyenye sehemu zinazochangizana  kimaana k.m. Nikitembea yuko lakini  nikiingia nyumbani hupotea-kivuli. 
 Matumizi ya Lugha Katika  Vitendawili 
Tashhisi 
a) Amefunika kote kwa blanketi lake jeusi giza. 
b) Akivaa nguo hapendezi, akiwa uchi  hupendeza mno-ndizi. 
 c) Anakula lakini hashibi-kifo/mauti. d) Amchukuapo hamrudishi-kaburi. e) Akizungumza kila mtu hubabaika-radi. f) Daima nasababisha mafarakano-uke  wenza. 
? Tashbihi 
a) Boi wangu kazama kaibuka kama  mzungu-mwiko wa ugali. 
Sitiari 
b) Bibi hatui mzigo-konokono. 
c) Mamangu hachoki kunibeba-kitanda. d) Fatuma mchafu-ufagio. 
e) Saa yetu kadiri inavyotembea ndivyo  inavyopunguza nguvu-moyo. 
 f) Mzungu kujishika kiuno- kikombe. g) Nina mapapai yangu mawili ambayo  siwezi kuyala- matiti ya mwanamke. h) Ng`ombe wangu nisipomshika mkia hali  nyasi-jembe. 
i) Kitu changu kitumiwacho na wengine  kuliko mimi-jina. 
j) Popoo mbili zavuka mto-macho. k) Gari la kila mtu-miguu. 
l) Dada ni mrembo lakini akiguzwa analia papai. 
Takriri 
a) Huku ng`o na kule ng`o-giza. 
b) Amezaliwa Ali, amekufa Ali, amerudi Ali nywele. 
 c) Huku fungu katikati bahari-naz.i Tanakali 
a) Parrr! Mpaka Makka-utelezi.
115 
16 
b) Huku pi kule pi-mkia wa kondoo  
? Zote mbili Huwa na muundo maalum. 
atembeapo. 
c) Ba funika ba funua (Bak bandika, bak  bandua)-nyayo. 
d) Tang! Yaanguka-sarafu. 
Kweli kinzani 
 a) Ana meno lakini hayaumi-kitana. b) Ajenga ingawa hana mikono-ndege. c) Hukopa lakini halipi-kifo. 
d) Nina shamba langu kubwa lakini nikivuna  halijai hata kofi-nywele. 
e) Hufa akifufuka-bahari kupwa. 
f) Nameza lakini sishibi-mate. 
Taswira 
a) Adui tumemzingira lakini hatumwezi moto. 
b) Nyama nje, ngozi ndani, mchanga ndani firgisi ya kuku. 
c) Wanatazamana tu lakini hawaamkiani ardhi na bingu. 
d) Askari wangu wote wamevaa kofia  upande-mahindi shambani. 
e) Samaki wangu aelea kimgongomgongo merikebu. 
f) Babu amebeba machicha meupe kichwani mvi. 
Stihizai/dhihaka/kejeli 
 a) Akivaa miwani hafanyi kazi vizuri-mlevi. b) Mzungu anachungulia dirishani makamasi. 
c) Uzi mwembamba umefunga dume usingizi. 
d) Mtani wangu hata akiishi majini hatakati chura. 
 e) Kisiki chetu hakikui-mbilikimo. f) Nimemuona bi kizee amejitwika  machicha-mvi. 
Jazanda 
a) Mungu alinipa shilingi mbili, moja  nitumie nyingine niweke-ardhi na mbingu. ? Kuchambua kitendawili kwa kueleza  mbinu za lugha zilizokiunda. 
 Kulinganisha vitendawili na  methali 
Kufanana 
? Zote mbili ni tungo fupi. 
? Zote mbili huwa na maana fiche. ? Zote mbili hutumia lugha inayojenga  taswira. 
? Zote mbili hupata maana kulingana na  jamii. 
? Zote mbili hufumbata ukweli fulani wa  kijamii. 
Tofauti 
Vitendawili 	Methali
? Vina fomyula  maalum ya  
uwasilishaji. 
? Fumbo lazima  lifumbuliwe  
papo hapo. 
? Maarufu zaidi  miongoni mwa  
watoto/vijana. 
? Hutolewa katika  vikao maalum. 
? Hadhira tendi  inayotoa maana 
? Hutumia lugha  ya majibizano.	? Hazina fomyula. 
? Fumbo  
halifumbuliwi  
papo hapo. 
? Kuonyesha  
hekima hasa  
miongoni mwa  
watu wazima na  
wazee. 
? Si lazima  
zitengewe vikao. 
? Hadhira si tendi. 
? Kauli moja ya  msemaji


iii) Chemsha Bongo 
? Maswali ambayo huhitaji mtu kutumia  akili na ujuzi kuyajibu. 
? Mafumbo ni kauli zenye maana  
iliyofichika na hujumuisha vitendawili na  chemshabongo. 
Mifano 
a) Kilo moja ya chuma na kilo moja ya  nyama ipi nzito? 
b) Amada ana wafanyikazi saba, wanne  hufanya kazi vizuri, wawili ni kama  wamekufa, mmoja ni kama mwenda  wazimu- miguu, pembe na mkia wa  ngombe. 
c) Kipungu alipita juu, mama na ndege  wawili wakamwangalia. Je macho  
  mangapi yalimuona kipungu?- manne. d) Nina watu wangu watatu, wawili ni watoto  na wawili ni baba- mtoto, baba na babu. e) Chura alitumbukia katika shimo la futi 30  na anaruka futi 10. Aruke mara ngapi ili  atoke?- Hawezi. 
f) Watu watatu wanavuka mto. Mmoja  aliyaona maji na kuyakanyaga. Wapili  aliyaona lakini hakuyakanyaga. Watatu  hakuyaona wala kuyakanyaga. Watu hao  ni kina nani? 
Sifa 
a) Ni kauli fupi au ndefu.
b) Hutuia lugha ya kimafumbo. 
c) Hutumia ufananisho wa kijazanda. d) Huhitaji mtu kuwaza ili kupata jibu. e) Hujengwa na vitu vinavyotokana na  mazingira. 
f) Hazina muundo maalum kama methali,  nahau na vitendawili 
g) Hupima uwezo wa msikilizaji wa  kutambua jambo lililofichwa. 
Umuhimu 
a) Kuimarisha stadi ya kusikiliza. 
b) Kunoa uwezo wa kufahamu. 
c) Kutoa mawaidha. 
d) Kufunza kuhusu maumbile. 
 e) Kuimarisha uwezo wa kukumbuka. f) Kufunza mambo kuhusu mazingira na  maumbile. 
 g) Kukuza uwezo wa kutumia lugha. h) Kukuza uwezo wa kufikiri. 
i) Kuburudisha na kuchekesha. 
j) Kukuza uwezo wa kubuni. 
iv)Vitanza Ndimi 
? Sentensi zenye mfuatano wa sauti  zinazotatanisha kimatamshi zinapotamkwa  kwa haraka. 
Mifano 
c) Wataita wataita Wataita wa Taita. d) Waite wale wana wa liwali wale wali wa  liwalii 
e) Kupa mpe akupao kumpa asokupa si kupa  ni kutupa. 
 f) Shirika la Reli la Rwanda limefungwa. g) Hilo lililoliwa ndilo nililolitaka. h) Mchuuzi wa mchuzi hana ujuzi wa mjusi  wa juzi. 
i) Cha mkufuu mwanafuu ha akila hu cha  mwanafuu mkufuu hu akila ha 
j) Pema usijapo pema ukipema si pema tena k) Nguo zisizotakikana zitachomwa zote. Sifa 
a) Ni kauli fupi. 
b) Huwa na mchezo wa maneno. 
c) Huundwa kwa sauti zinazokaribiana  kimatamshi. 
d) Hutumia maneno yenye maana zaidi ya  moja au yenye sauti sawa. 
e) Hutanza/hutatiza ndimi za wengi  wakalemewa kutamka. 
f) Hukanganya kimatamshi. 

Umuhimu 

a) Kukuza matamshi bora mtu anapoendelea  kutamka. 
b) Kukuza uwezo wa kufikiri haraka ili kujua  maana za maneno ili kutamka ipasavyo. c) Kupanua ujuzi wa msamiati. 
d) Kuburudisha kwa kufurahisha na  kuchangamsha. 
 e) Husaidia kutofautisha maana za maneno. f) Kujenga stadi ya kusikiliza. 
 g) Kukuza ubunifu kwa kuteua maneno  yanayotatanisha kisauti na kimaana. h) Kujenga uhusiano bora kwa ucheshi. v) Lakabu 
 ? Jina la msimbo/kupanga/ambalo mtu  hupewa au hujipa kutokana na sifa zake. Asili ya Lakabu 
a) Tabia 
b) Sifa za kimaumbile 
c) Matendo 
d) Nasaba atokayo mtu. 
e) Tabaka 
f) Jinsi mtu anavyotamka maneno k.m.  ungenge. 
Mifano 
a) Nyayo 
? Moi 
b) Simba wa Yuda 
? Haille Selassie 
c) Mkuki uwakao 
? Kenyatta 
d) Nyundo/Tingatinga 
? Raila 
e) Baba wa taifa 
? Rais 
f) Mama wa Taifa 
? Mke wa Rais 
Sifa 
 a) Huwa neno au fungu la maneno kadha. b) Huwa na maana iliyofumbwa. 
c) Huoana na sifa hasi au chanya za  aliyepewa. 
d) Huwa za kusifu au kudhihaki. 
e) Huweza kudumu hata kusahaulisha jina  halisi la mtu. 
f) Hutumia sitiari k.m. chui kumaanisha  mkali. 
g) Hutumia taswira. 
h) Hushika sana kimatumizi miongoni mwa  watu. 
Umuhimu 
a) Kufahamisha sifa za mtu kwa kifupi.
117 
18 
b) Huwa njia ya washairi ya kujitangaza bila  
d) Lila na fira havitangamani. 
kujisifu moja kwa moja. 
c) Hutumiwa kama ishara ya heshima kwa  anayestahili heshima k.m. kiongozi. d) Kuficha utambulisho au jina halisi la mtu. e) Hutumiwa katika majigambo na mhusika  kuonyesha ubingwa wake. 
f) Kuficha siri ili anayemrejelewa asijulikane  k.m. kikulacho. 
 g) Kukuza uhusiano bora miongoni mwa  watani wanaporejeleana kwa lakabu. h) Kusifu tabia njema kwa kumpa mtu lakabu  nzuri. 
i) Kudhihaki au kukashifu tabia mbaya kwa  kumpa mtu lakabu mbaya 
j) Kutambulisha asili ya mtu. 
vi)Misemo 
? Semi zinazobeba ukweli wa kijumla. Mifano 
a) Binadamu ni udongo. 
b) Mwili haujengwi kwa mbao. 
c) Umaskini si kilema. 
a) Kuasi ukapera 
? kuoa 
b) Kupiga vijembe 
? sema kwa mafumbo 
c) Ndege mbaya 
? bahati mbaya 
d) Kidudu mtu 
? mfitini 
e) Paka mafuta kwa mgongo wa chupa Sifa 
a) Hutumia lugha ya kimkato. 
b) Maneno huwa na maana tofauti na ya  kawaida. 
c) Kunazo huwa na maana zaidi ya moja k.v.  kuja jamvi-kumaliza shughuli au  
kuondoka. 
i. T+T 
? kufa kupona 
? kufumba na kufumbua 
ii. T+N 
? kupiga domo 
? kata kamba 
iii. T+E 
? Kujikaza kisabuni 
? kufa kiofisa 
Umuhimu 
a) Kukuza na kuendeleza msamiati wa  maneno. 
b) Kupunguza ukali wa maneno (tafsida). 
e) Ndio kwanza mkoko ualike maua. ? Mambo kuzidi kushika kasi. 
f) Mgomba haupandwi changaraweni  ukamea 
? Jambo halifanywi mahali pasipofaa  likapendeza. 
Sifa 
a) Hutumia lugha ya muhtasari. 
b) Hutoa ukweli kwa jumla. 
c) Hazina muundo maalum. 
Umuhimu 
a) Kusisitiza ujumbe. 
b) Kuongeza utamu katika lugha. 
c) Kusisitiza jambo fulani. 
d) Kufunza maadili au kuhimiza. 
e) Kuchochea hisi fulani. 
vii) Nahau 
 Fungu la maneno lenye maana tofauti na  maana ya kawaida ya maneno hayo. Mifano 
? Danganya au hadaa mtu 
f) Visha kilemba cha ukoka 
  ? Mpa mtu sifa za uongo ili umpumbaze g) Kubali shingo upande 
h) Kuyavulia maji ngu 
  ? kumaliza jambo fulani ulilolianzia i) Arusi ya ndovu kumla mwanawe ? kubwa 
d) Huundwa kwa neno moja, mawili au zaidi. e) Huibua taswira. 
f) Zina muundo maalum/huundwa kwa aina  mbalimbali za maneno. 
iv. N+N 
? donda dugu 
? domo kaya 
v. N+V 
? nyota njema 
? dege mbaya 
vi. N+T 
? damu kumkauka 
? akili kumruka 
c) Kuongeza utamu/ladha katika lugha. d) Kuhifadhi siri kwani sio wote wanajua  maana.
118 
19 
e) Kujaribu uwezo wa msikilizaji kufichua  
1. Inayotumika na kutoweka 
maana iliyofichika. 
viii) Misimu/simo 
? Semi ambazo huzuka katika mazingira na  kipindi fulani. 
Aina za Mizimu 
a) Ufupishaji maneno 
? komp 
b) Utohozi 
? Fathee 
? hepi 
c) Sitiari/jazanda 
? nyani-mlinda lango 
? fisi- mlafi 
d) Tanakali 
? mtutu- bunduki 
? ndala- malapulapu 
e) Uundaji maneno mapya 
? hanya 
f) Kupa maneno maana mpya 
? chuma-gari 
? toboa- faulu 
g) Kugeuza maneno 
? risto-stori 
h) Kuboronga lugha 
? ashu-ashara/kumi 
Mifano 
Jisikia sukari 
? kuringa 
b) Kaa ngumu 
? kutotishika/kuvumilia 
c) Chongoa mtu 
? mfanyia mzaha 
d) Kula njaro 
? kupuuza kazi 
Sifa 
a) Ni kauli fupi. 
b) Hutumiwa na kundi dogo la watu. c) Huzuka katika mazingira na kipindi  maalum. 
d) Ni lugha ya kimafumbo. 
e) Hutumiwa na kundi dogo la watu katika  jamii. 
f) Huzuka na kutoweka baada ya muda. g) Kunazo hudumu na kukubaliwa kama  lugha sanifu k.v. matatu, bodaboda, chai,  chokora, daladala, n.k. 
h) Huwa na maana nyingi k.m. mahewa  humaanisha mziki, uongo au ulevi wa  dawa za kulevya. 
2. Inayokita kimatumizi kuingizwa katika  Kiswahili sanifu k.m. toa chai, chokora,  n.k. 
Asili 
e) Piga nduthe 
? kimbia/toroka 
f) Piga ngeta 
? kukaba koo 
g) Leta diambo 
? zozana/lalamika 
h) Ingia baridi 
? kuogopa 
i) Pewa msomo 
? gombezwa 
j) Kusota 
? kuishiwa na pesa 
k) Ingia mitini 
? toweka/toroka 
l) Kung`ara 
? kuvaa vizuri 
m) Marehemu George 
? nguo za mitumba 
n) Vaa chupa 
? vaa suruari nyembamba 
o) Kujisikia poa 
? kuwa na furaha 
p) Kula hepi 
? kuburudika 
q) Lala kibahasha 
? tulia tuli baada ya kushindwa katika  jambo 
i) Maneno yana maana tofauti na ya  kawaida. 
j) Si lugha sanifu na hivyo haipaswi  kutumiwa katika mazungumzo rasmi. k) Hupendeza miongoni mwa watumizi. l) Hutoweka baada ya matumizi kwa muda. m) Hubadilika k.m. mbuyu na buda humaanisha baba. 
Umuhimu 
a) Kuficha siri ya wanaoitumia. 
b) Kupanua lugha kimsamiati ikikubalika. c) Kurahisisha mawasiliano kwa kuondoa  uchovu wa urasmi. 
d) Kuonyesha ubingwa wa lugha kwa kuhisi huonyesha umaarufu wa lugha 
e) Kutenga wasio wana kikundi.
119 
20 
f) Kutafsidi/kupunguza ukali wa maneno  
d) Bweka bwebwebwe! 
k.m. Amepata bol-mimba. 
 g) Kupamba lugha na kuifanya ivutie h) Kufanya wanakikundi wajihisi kuwa  pamoja. 
i) Kujitambulisha na watu wa kikundi fulani. ix) Shirikina 
? Semi ambazo huonyesha imani fulani ya  kundi ya watu 
Mifano 
a) Ukijikuna kiganja cha mikono utapata  pesa. 
b) Ukila chakula gizani utakula na shetani. c) Kuzaliwa ukiwa na vidole sita ni kuwa na  bahati. 
d) Bundi akilia karibu na nyumba mtu mmoja  wa nyumba ile atafariki. 
Umuhimu 
a) Kukataza maovu. 
b) Kuhifadhi utamaduni. 
c) Kuchangia umoja wa kitaifa kwa aina  moja ya itikadi kupatikana katika jamii  nyingi. 
 d) Kutujulisha kuhusu itikadi za watu. x) Tanakali za Sauti  
(Onomatopeya) 
? Maneno ambayo huiga sauti ya jambo, tendo au tukio fulani 
Mifano 
a) Boboka bobobo! 
? payuka ovyo ovyo 
b) Bwakia bwaku 
? akia upesi upesi 
c) Bwatika bwata 
? enda chini kwa mshindo 
Sifa 
a) Ni kauli fupi. 
b) Ni miigo ya sauti zinazotokea baada ya  tendo fulani. 
c) Hazina muundo maalum. 
d) Hujumuishwa katika fani nyingine. e) Hutumia takriri. 
Umuhimu 
a) Kuwezesha kuunda taswira ya jinsi  mambo yanavyotokea. 
b) Kuonyesha hisia fulani. 
c) Kuongeza uzito kwa maneno. 
d) Kuongeza utamu katika mazungumzo. e) Kusisitiza jambo. 
f) Kuipa lugha ladha na mvuto. 
? lia kama mbwa 
e) Chaga ngungundu 
? shikilia jambo 
f) Ngo! 
? kutoambulia chochote 
g) Legalega lege 
? kosa kuwa imara 
h) Chakua nyakunyaku 
 ? tafuna kwa kutoa sauti ya kuudhi i) Bingirika bingiribingiri! 
? pinduka 
j) Birua biru! 
? angusha na kupindua 
k) Shindilia ndi! 
 Mianguko 
a) Pu/kacha 
? tawi 
b) Pu, pu, pu 
? mfululizo 
c) Pukupuku! 
? mvua 
d) Pwa! 
? kwa matope 
e) Pwata! 
? kitu kinene 
f) Tang! 
? sarafu pagumu 
g) Tapwi 
? matopeni 
h) Tifu 
? mchangani 
i) Tubwi/ chubwi 
? majini 
g) Kujenga tabia ya kusikiliza kwa makini ili  kutambua mlio. 
h) Kukuza ustadi wa kuiga na kuigiza. i) Ni mbinu mojawapo ya mawasiliano. xi) Takriri za maana 
? Mafungu ya maneno yanayosisitiza na  kueleza maana zaidi ya kitendo. 
Mifano 
a) Haambiliki hasemezeki 
b) Siku nenda siku rudi 
c) Tilia huku ukitolea kule 
d) Hasikii la mwadhini wala la mteka maji  msikitini 
Umuhimu
120 
a) Kutia ladha katika lugha na kuifanya iwe  na mnato. 
b) Kusisitiza jambo. 
 c) Kuonyesha ukwasi wa lugha ya mnenaji. xii) Tashbihi 
? Misemo ya ulinganisho 
Sifa 
a) Ni fupi. 
b) Hutumia viungio kama, mithili ya, n.k. c) Hulinganisha. 
d) Huwa na ujumbe wa kina. 
e) Hutoa taswira ambayo husaidia keleza  hulka kikamilifu. 
Umuhimu 
 a) Kueleza sifa za kinazozungumziwa b) Kuongeza lugha utamu 
c) Kuonyesha umilisi wa lugha wa mtumizi USHAIRI 
? Utanzu wa fasihi unaotumia lugha ya  mkato inayoeleza maudhui yake kwa  ufupi. 
Sifa 
a) Hutumia lugha ya kimkato. 
b) Huwasilishwa mbele ya hadhira. c) Huwasilishwa na mtu mmoja au kundi la  watu. 
d) Huwa na muundo maalum k.v. beti,  vipande na vina. 
 e) Hutegemea sauti iliyo kipengele muhimu. f) Huandamana na ishara za mikono, uso n.k. g) Una mpangilio maalum wa maneno. h) Una uteuzi maalum wa maneno. i) Uwasilishaji wake huandamana na  vitendo/uigizaji. 
j) Hurithishwa kutoka kizazi kimoja hadi kingine kwa mdomo. 
k) Huandamana na shughuli maalum k.v.  matanga, kazi, n.k. 
l) Huwa na mapigo ya kimziki au huweza  kuimbika. 
m) Huweza kuambatana na ala za mziki. n) Hadhira hushiriki katika uwasilishaji wa  ushairi simulizi. 
Majukumu 
a) Kuburudisha watu katika sherehe au  shughuli fulani ya kijamii. 
b) Kutakasa hisia au kutoa hisia  
zinazomsumbua mtu. 
c) Kufunza maadili au tabia zinazokubalika  na jamii. 
21 
d) Kufariji watu kutokana na maafa, kifo au  kushindwa. 
e) Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu  kuiga waliotendea jamii mambo makuu  k.v. mashujaa. 
f) Kuhifadhi historia ya jamii k.m. maghani  simulizi na tenzi. 
g) Kuhifadhi na kudumisha utamaduni wa  jamii. 
 h) Kuelimisha kuhusu suala fulani. i) Kukashifu/kukejeli sifa mbaya za wabaya. j) Kukuza umoja na ushirikiano katika jamii  kwa kujumuisha watu pamoja. 
k) Kusifu na kutukuza mashujaa katika jamii  (tenzi). 
l) Kukanya/kutahadharisha dhidi ya matendo  maovu. 
m) Kukuza urembo au usanii wa lugha kwa  kuwa una ufundi mkubwa wa matumizi ya  lugha. 
n) Kuhamasisha jamii k.v. kisiasa. 
o) Kukuza ubunifu kwa mtunzi na  mwasilishaji 
p) Kukuza ubunifu kwa kutunga kwa  kuzingatia beti, mizani, vina na uteuzi  maalum wa maneno. 
Vipera vya Ushairi 
a) wimbo 
b) maghani 
c) mashairi mepesi (utungo unaokaririwa) d) ngojera (kwa majibizano) 
e) tendi au rara (husimuliwa kwa mapigo ya  kishairi) 
1. Wimbo 
? Uungo wenye mahadhi ya kupanda na  kushuka 
Sifa 
 a) Huwasilishwa kwa njia ya mdomo. b) Hutolewa kwa mahadhi ya kupanda na  kushuka kwa sauti. 
c) Hutumia lugha ya mkato. 
d) Hadhira yaweza kuwepo au isiwepo. e) Huwa na mwimbaji au waimbaji  wanaoimba. 
f) Waimbaji wanaweza kujivika maleba. g) Huweza kuambatana na ala k.v. ngoma,  zeze, kayamba n.k. 
h) Huwa na urudiaji wa mstari au kifungu. i) Aghalabu huimbwa na kupokezanwa baina  ya kiongozi na waimbaji 
j) Huimbwa tu au huambatana na kucheza.
121 
22 
k) Huweza kuandamana na shughuli fulani  
f) Kusifu mtoto. 
k.v. arusi, kazi, matanga, n.k. 
l) Huwa na muundo maalum wa beti,  mistari, vina, n.k. 
Majukumu 
a) Kuburudisha k.m. tumbuizo. 
b) Nyenzo ya kiuchumi kwa baadhi ya watu. c) Kuliwaza k.m. mbolezi. 
d) Kuhimiza watu wakiwa kazini k.m.  hodiya. 
e) Kuelimisha kuhusu suala fulani k.m.  ukimwi, ufisadi, n.k. 
f) Kuhimiza uzalendo k.m. za siasa na taifa. g) Kumbembeleza mtoto aache kulia au alale  k.m. bembelezi. 
h) Kukashifu/kukejeli mwenendo mbaya k.v.  uchoyo, vivu, n.k. 
i) Kufunza maadili au tabia inayokubaliwa  na jamii k.v. ukarimu, uaminifu, n.k. Ubaya wa nyimbo 
 a) Kutumiwa kueneza hisia za kikabila. b) Kutia watu kasumba. 
c) Hutumiwa kueneza propaganda ili  kushawishi watu. 
d) Kupotosha kimaadili k.v. kuhimiza zinaa. e) Mtu akizizoea humlevya. 
Aina za nyimbo 
i) Bembelezi/bembea 
? Nyimbo zilizoimbwa  
kumbembeleza/kumwongoa mtoto aache  kulia au alale. 
Sifa 
a) Huimbwa na mama au walezi. 
b) Aghalabu huwa fupi. 
c) Huimbwa kwa sauti ya chini. 
d) Huimbwa kwa sauti nyororo. 
 e) Zina mapigo ya polepolena taratibu. f) Huwa na mahadhi mazuri. 
g) Huimbwa aghalabu mtoto akiwa  amebebwa kwa mbeleko na mwimbaji  akimpapasapapasa. 
h) Zina urudiaji wa maneno ya kibwagizo. i) Huwa na lugha ya kushawishi k.v. kutoa  ahadi ya kununulia mtoto zawadi. 
Majukumu 
 a) Kumnyamazisha mtoto anapolia. b) Kuwaongoa watoto walale. 
c) Kutumbuiza watoto. 
d) Kusuta wasiowapa watoto malezi mema. e) Kuonya mtoto dhidi ya tabia hasi k.v.  kulia ovyo. 
g) Kuonyesha msimamo wa jamii kuhusu  mtoto. 
h) Kumfariji mtoto k.m. kutokana na kuumia akicheza. 
 ii) Nyimbo za watoto/chekechea ? Zilizoimbwa na watoto wakati wa kucheza/shughuli zao 
Majukumu 
a) Kuburudisha watoto. 
b) Kuwaelimisha watoto kuhusu jamii. c) Kukuza umoja na ushirikiano baina ya  watoto kwa kuwajumuisha pamoja na  kucheza bila kujali kabila, tabaka, n.k. d) Kukashifu tabia hasi miongoni mwa  watoto k.v. uchoyo. 
e) Kukuza ubunifu miongoni mwa watoto  wanapobuni nyimbo zinazooana na  michezo yao. 
f) Kuifanya michezo ya watoto ipendeze. iii) Nyimbo za sifa/sifo 
? Za kujisifu au kusifu mtu kwa mchango  wake katika jamii. 
Sifa 
a) Zaweza kuwa nyiso, za arusi za  kutawazwa n.k. 
b) Huimbwa katika muktadha maalum k.v.  arusini, jandoni, n.k. 
c) Hutumia sitiari au kufananisha na mnyama, mkuki, n.k. 
d) Hupiga chuku sifa za anayesifiwa.  Majukumu 
a) Kusifu mtu kutokana na matendo yake mazuri. 
b) Kutangaza mchango na mafanikio ya  anayesifiwa. 
c) Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu  kuiga matendo mazuri ya anayesifiwa. d) Kuburudisha watu katika sherehe fulani. e) Kuangazia matendo ya wahusika. iv)Hodiya/yimbo za Kazi 
? Zilizoimbwa wakati wa kazi. 
Sifa 
 a) Huimwa watu wakifanya kazi k.v.  uwindaji, ukulima, uvuvi, ubaharia, n.k. b) Huimbwa na mfanyakazi mmoja au kundi  lao. 
c) Zina maneno ya kuhimiza. 
d) Urefu wake hutegemea kazi.
122 
e) Mdundo hutegemea kasi ya kazi ikama  inafanywa kwa kasi mdundo ni wa kasi, kama polepole mdundo ni wa polepole. Majukumu 
 a) Kuburudisha watu wakifanya kazi. b) Kurahisisha kazi kwa kupunguza fikra za  uchovu. 
c) Kuhimiza bidii kazini. 
d) Kuhimiza watu wapende kazi zao. e) Kuondoa uchovu na ukinaifu wakati wa  kazi. 
f) Kuwatia moyo wafanyakazi wasikate  tamaa. 
g) Kutambulisha jamii kwa kuonyesha  shughuli zake za kazi. 
h) Kusifu kazi. 
i) Kukashifu uvivu. 
j) Kuonyesha matatizo na changamoto za  wafanyikazi. 
k) Kujenga umoja na ushirikiano baina ya  wafanyakazi wanapoziimba pamoja. Aina  za hodiya 
a) Wawe/vave 
? Zinazoimbwa wakati wa kulima. b) Nyimbo za uwindaji 
? Zilizoimbwa watu wakienda au kutoka katika uwindaji. 
Majukumu 
a) Kumburudisha mwindaji. 
b) Kumtoa mwindaji upweke. 
c) Kusifu mnyama. 
d) Kujasirisha wawindaji. 
c) Kimai 
? Zinazoimbwa katika shughuli za majini  k.v. uvuvi na ubaharia. 
Majukumu 
 a) Kuburudisha wavuvi na mabaharia. b) Kuwajasirisha ili kukabili adha za  baharini. 
c) Kuwatoa upweke. 
v) Nyimbo za mapenzi 
? Zilizoimbwa kutoa hisia za mapenzi. Sifa 
 a) Huwa na ujumbe wa kimapenzi. b) Maneno matamu yenye hisia nzito. c) Matumizi ya chuku k.m. sili wala silali. d) Huwa zina sifa au kashfa. 
Mjukumu 
e) Kuburudisha anayezisikiliza. 
f) Kuomba uchumba au mapenzi. 
23 
 g) Kusifu tabia au urembo/umbo la mpenzi. h) Kusifu wapenzi. 
 i) Kukashifu mpenzi asiye na sifa nzuri. j) Kusuta waliodhani penzi lisingefaulu. k) Kupunguza uzito wa hisia k.v. huzuni au  
  udhia baada ya kusalitiwa na mpenzi. vi)Nyimbo za arusi 
? Zinazoimbwa wakati wa kufunga ndoa. Sifa 
a) Huimbwa kuonyesha hisia za wazazi,  jamaa na marafiki 
b) Hushauri maharusi na waliohudhuria  kuhusu majukumu ya ndoa 
c) Wakati mwingine husifia maharusi. Majukumu 
 a) Kutumbuiza maharusu na waliohudhuria. b) Kusifu maharusi. 
c) Kutoa pongezi kwa Bw. na Bi. arusi kwa  kujihifadhi vyema. 
d) Kufunza majukumu ya ndoa. 
e) Kutoa mwongozo wa kupambana na  vikwazo ndoani 
f) Kusuta mahasidi waliodhani ndoa  isingefaulu. 
 g) Kukanya na kutahadharisha watu  wanaoingilia ndoa za watu kuziharibu. vii) Nyimbo za Dini 
? Zilizoandamana na shughuli za kidini. Majukumu 
a) Kuabudu Mungu ama miungu. 
b) Kusifu mungu/miungu. 
c) Kutoa shukrani kwa mungu. 
d) Kuomba mema kutoka kwa Mungu au  miungu. 
e) Kutoa mafunzo ya kidini. 
viii) Tumbuizo 
? Nyimbo za kujipa burudani 
? Huimbwa wakati wa mapumziko Majukumu 
a) Kutumbuiza watu k.v. ngomani, arusini,  n.k. 
b) Kuwapa vijana mwongozo/kuadilisha. ix) Nyiso/Nyimbo za Tohara ? Zinazohusiana na tohara. 
Mfano  
Ewe kilizi 
Ulozowea kujificha 
Nyuma ya mama kujikinga, dhidi ya milio ya radi ilo juu mbinguni 
Jua kesho ni siku ya siku
123 
24 
Siku ya kujua mbichi na mbivu  
Ela nilikataa katakata walosema 
Kutofautisha jogoo na vipora, 
Ngariba taposhika, chake kijembe 
Ndipo utakapojua bayani 
Ukoo wetu si wa kunguru 
Ikiwa hu tayari 
Kisu kukidhihaki 
Sithubutu kamwe, wanjani kuingia 
sije kuniaibisha miye, amiyo na akraba nzima! Sifa 
a) Huambatana na shughuli za jando  (wavulana) na unyago (wasichana). 
b) Huimbwa faraghani katika mazingira ya  tohara pekee. 
c) Huimbwa usiku wa kuamkia siku ya  tohara. 
d) Zilitoa sifa kwa waliotahiriwa, wazazi na  wasimamizi wao. 
e) Ziliimbwa kuwapa wavulana ujasiri wa  kukabili kisu cha ngariba. 
f) Zilitoa mafunzo kuhusu majukumu mapya  baada ya kutahiriwa. 
g) Hujumuisha watu maalum walioteuliwa  kushiriki katika sherehe. 
h) Huhusisha watu wa jinsia na umri fulani. i) Maudhui yake hutegemea jinsia. ? Majukumu 
a) Kuonyesha vijana wamevuka kutoka  utotoni hadi utu uzima. 
b) Kuwaandaa vijana kwa uchungu  watakaouhisi kupitia kijembe. 
c) Kuhimiza ujasiri na ukejeli uoga. d) Kusifu wahusika kwa ujasiri wa kukabili  kisu na kuingia katika utu uzima. 
e) Kuburudisha waliohudhuria shughuli ya  jando au unyago. 
f) Kuelekeza vijana kwenye matarajio mapya  ya jamii. 
g) Kufunza majukumu katika utu uzima. h) Kukuza umoja na ushirikiano katika jamii  kwa kuwaleta wanajamii pamoja. 
x) Mbolezo/Mbolezi 
? Nyimbo za kuomboleza. 
Mfano  
Nalitazama jua likichwa, 
Matumaini yangu yakizama pamoja na miale miekundu 
Nalidhani lilikuwa jinamizi tu 
Kwamba ulikuwa kesha nacha 
Walikuwa wameisha nambia 
Walimwengu 
Nikajitia kuamini waloamba yalikuwa Uzushi 
Hadi siku hii nilopokea waraka, 
 Waraka ambao ulikuwajeneza ka kuzikia Pendo letu la miongo miwili. 
Sifa 
a) Huimbwa wakati wa maafa, kifo,  makumbusho ya mtu au kushindwa katika  jambo k.v. vita. 
b) Huimbwa kwa sauti ya chini. 
c) Hutofautiana kutoka jamii moja hadi  nyingine. 
 d) Huwa na mapigo ya polepole au taratibu. e) Huimbwa kwa toni ya huzuni/uchungu  kuibua hisia za ndani za mwombolezaji. f) Aghalabu haziandamani na ala. Majukumu 
a) Kuwafariji au kuwasaidia waliofiwa  kukabiliana na uchungu wa kupoteza  mpendwa wao. 
b) Kusifu aliyekufa kwa kutoa sifa zake  chanya au michango yao. 
c) Kubembeleza roho za wafu(mizimu) ili  kusitokee maafa mengine. 
d) Kuonyesha msimamo wa jamii kuhusu  matokeo ya kifo k.v. husababishwa na  pepo, maovu, njia ya kuingia mbinguni. 
e) Kutakaswa hisia za huzuni za aliyefiwa kumpunguzia uzito wa kumpotezea  mpendwa wake. 
f) Kueleza kutoepukika kwa kifo.  g) Kukejeli kifo. 
xi) Nyimbo za Taifa 
? Nyimbo zinazoimbwa na watu wa taifa  fulani. 
Majukumu 
a) Kutambulisha taifa fulani. 
b) Kuonyesha utaifa. 
c) Kuonyesha uzalendo (mapenzi kwa nchi). d) Kuhimiza uzalendo. 
e) Kukashifu wasio wazalendo. 
f) Kusifu taifa fulani. 
xii) Nyimbo za Siasa 
? Zinazoimbwa katika shughuli za kisiasa. Mfano  
Ewe mainga wa Ndumi 
Siwe uloambia akina mama 
Siku tulopiga foleni 
Chakula cha msaada kupata 
Turudishe vifaranga kwenye miji
124 
25 
Wageuke vijusi tena 
xvi) Nyimbo za Kuzaliwa kwa  
Njaa isiwaangamize? 
Siwe ulopita 
Matusi ukitema 
Chumvi na sukari kuturushia ja samadi? Ukatununua vihela uloturushia 
Ukatununua kura ukapata? 
Sasa miaka mitano imetimia 
Waja tulaghai tena 
Huna lolote safari hii 
Ubunge umekudondoka ukitazama 
Wanyonge tumea/mua 
Kwingine kujaribu 
Majukumu 
a) Kuburudisha watu katika shughuli za  kisiasa. 
b) Kupinga dhuluma za viongozi. 
c) Kusifu viongozi na sera zao. 
d) Kukashifu/kukejeli wanasiasa wabaya. e) Kuonyesha matarajio ya watawaliwa kwa  viongozi. 
f) Kusambaza elimu ya kisiasa. 
g) Kuwatia wananchi kasumba. 
 h) Kueneza propaganda za kisiasa. i) Kuzindua au kuhamasisha jamii kisiasa. j) Kuliwaza wahasiriwa wa migogoro ya  kisiasa. 
k) Kutia watu ari ya kufanya jambo fulani  k.v. kupigania haki zao. 
xiii) Nyimbo za Vita 
? Zinazoimbwa na askari vitani au baada ya  vita. 
Majukumu 
b) Kuburudisha washiriki. 
c) Kufunza namna ya kukabiliana na adui. d) Kujasirisha washiriki. 
e) Kusifu askari vitani. 
f) Kukejeli uoga. 
g) Kusifu mashujaa wa zamani. 
h) Kukuza uzalendo kwa kuhimiza watu  kuiga masujaa. 
xiv) Kongozi 
? Za kuaga mwaka katika jamii za  waswahili. 
xv) Jadiiya 
? Nyimbo za jadi ambazo hupokezwa  kutoka kizazi kimoja hadi kingine. 
? Huhusu matukio ya kihistoria k.v. shujaa,  mateso, njaa, n.k. 
Mtoto 
? Za kuonyesha au kuadhimisha kuzaliwa  kwa mtoto. 
2. Maghani 
? Ushairi ambao hutolewa kwa kalima. Sifa 
a) Husimulia matukio kwa kirefu hasa  yanapotambwa. 
b) Hutolewa kwa kalima. 
c) Hutungwa papo hapo. 
d) Hutongolewa mbele ya hadhira 
e) Hutungwa kwa ufundi mkubwa. 
 f) Hutolewa na mtu mmoja au kundi la watu. Aina za Maghani 
a) Maghani ya kawaida 
? Ambayo hugusia maswala ya kawaida  kama mapenzi, siasa, harusi, kazi, 
maombolezo n.k. 
? Husemwa/huganwa tu bila kusimuliwa. b) Maghani Simulizi 
? Maghani ambayo husimulia hadithi  kuhusu tukio la kihistoria. 
? Huhusu, mtu, tukio, kitu, mnyama, n.k. Sifa 
a) Hutokea kama hadithi. 
b) Husimulia tukio la kihistoria. 
c) Ni ndefu. 
d) Waimbaji wake huitwa manju/yeli. e) Huandamana na ala kama zeze, marimba,  n.k. 
Tofauti kati ya maghani ya  kawaida na maghani simulizi 
Maghani ya  
kawaida	Maghani  
simulizi
? Ni fupi. 
? Haitumii ala. 
? Huhusu  
maswala ya  
kawaida. 
? Husemwa.	? Ni ndefu . 
? Hutumia ala. ? Kihistoria. 
? Huimbwa.


Maghani ya Kawaida 
i) Vivugo/majigambo 
? Utungo wa kujisifu au kujigamba. Sifa 
 a) Hutungwa baada ya ushindi wa harakati  ngumu k.v. kesi, kumuua simba, kuoa  msichana aliyependwa na wengi n.k. b) Fanani ni mwanamme.
125 
26 
c) Hutungwa papo hapo. 
ii) Tendi/tenzi 
d) Hutungwa na kughanwa na mhusika  mwenyewe. 
 e) Hutumia chuku k.m. kujisifu kupita kiasi. f) Anayejigamba hujipa jina la kiistiari k.m.  mnyama. 
g) Mhusika huvaa maleba yanayooana na  tukio analojisifia. 
h) Kuna kutaja jina na ukoo wa baba na  mama. 
i) Anayejisifu huahidi kutenda maajabu  zaidi. 
ii) Pembezi/pembejezi 
? Aina ya tondozi inayokusudiwa kusifu  watu aina fulani katika jamii kutokana na  matendo au mchango wao. 
? k.v. watawala, walezi wazuri, mashujaa  wa vita, waganga mashuhuri hata wapenzi  waliopigania pendo lao. 
Mfano  
Nani kama wewe mama? 
Nani anokufana mwaitu 
Subira uliumbiwa 
Bidii ndo jina lako la pili 
Moyo wenye heba 
Msimamo usoyumba 
Anoelekeza kwa imani 
Anoadhibu kwa mapenzi makuu 
Mzazi, mlezi na rafiki wa dhati 
Tangu siku za kusimama dede. 
iii) Tondozi 
? Utungo wa kutukuza watu, wanyama na  vitu. 
? k.v. watu mashuhuri, wapenzi, mifugo,  miti mikubwa. 
Mfano  
Kipungu kipungu 
Nani kama yeye? 
Hashindiki kwa nia 
Hashindiki kwa shabaha 
Hulenga binguni 
Hutia ghera kufikiwa peo 
Peo zisofikika kwa wanokata tama 
Kipungu, kipungu, hachi tufani za anga. Maghani Simulizi 
i) Sifo 
? Tungo za kusifu watu kutokana na  matendo yao ya kishujaa. 
? Sifa zake hukaribiana na za tenzi hasa  ikiwa ni shujaa anasifiwa. 
? Ushairi mrefu unaoelezea maisha ya  mashujaa tangu kuzaliwa hadi kufa kwao. ? k.v. Utenzi wa Fumo Liyongo, Sundiata,  Shaka Zulu, Wang`ombe waihura n.k. Mfano  
Asiyemjua mjua aliongwe atamjua 
 Namjuza kwa sifa zake alizokuwa nazo Alisimika ufalme uliosifiwa 
Akawa shujaa asiyetishwa 
? Utungo huu waweza kuwa wimbo wa sifa  au utendi! 
Sifa 
 a) Huwa masimulizi yanayotolewa kishairi. b) Hutoa wasifu wa shujaa. 
c) Huwa na matumizi ya chuku. 
d) Wahusika hupewa sifa zisizo kawaida (kiungu). 
e) Ni masimulizi mrefu. 
f) Matumizi ya sitiari k.v. kulinganisha  wasifiwa na wanyama wakali. 
 g) Huangazia matendo ya mashujaa. h) Husimulia matukio ya kihistoria. i) Huimbwa pamoja na ala ya kimziki. j) Hutungwa papo kwa papo na kuhifadhiwa  katika ubongo. 
k) Hujumuisha mbolezi zinazoonyesha  anguko la shujaa. 
Lengo 
a) Kuburudisha wanajamii. 
b) Kusifu mashujaa wa jamii. 
c) Kukuza uzalendo kwa kuhimiza wengine  kuwaiga mashujaa. 
d) Kukuza ubunifu kwa kutunga papo hapo. e) Kuimarisha uwezo wa kukumbuka kwa  kutungwa na kuhifadhiwa akilini. 
f) Kuburudisha waliohudhuria sherehe  ampapo yanatolewa. 
g) Kuhifadhi na kuendeleza tamaduni za  jamii  
h) Kukuza ufasaha wa lugha kwa fanani. i) Kufunza maadili. 
iii)Rara 
? Hadithi fupi na nyepesi za kishairi zenye  visa vya kusisimua. 
Mfano  
Alichukua mkoba wake 
Akanipa kisogo 
Kana kwamba hakunijua 
Kana kwamba hakusema, Hadi mauko.
126 
27 
Hakujali penzi letu 
b) Mhusika mmoja huuliza jambo na  
Hakujali wana 
Ambao ndiye alowapa uhai 
Alijua nilimpenda 
Ila hata hilo alijipa kujipurukusha 
Akayoyomea 
Akamezwa na ulimwengu. 
Sifa 
 a) Huhusu mambo ya kubuni au ya kweli k.v.  sherehe ya uhuru, kesi ya mauaji, n.k. b) Huhusu maswala ibuka na ya kawaida. c) Hadithi huwasilishwa katika beti. d) Huimbwa. 
e) Huandamana na ala za mziki. 
f) Hutolewa kwa toni ya kitanzia. 
g) Huwa na visa vya kusisimua. 
h) Huwa na ucheshi wenye kinaya. i) Maswala hayatoleai kwa uwazi bali  hufumbwa na kudokezwa. 
j) Huwa na uigizaji/utendaji. 
k) Mambo yanayosimuliwa hupigwa chuku. iv) Rara nafsi 
? Ushairi ambao hutungwa na mtu kuelezea  hisia, matatizo na fikra zake mwenyewe. Mfano  
Muda umefika wa pingu kutiwa 
 Kutiwa silisili, kwani si utashi wangu Ukoo waniuza, mithili ya kondoo sokoni Mwambieni shangazi kwaheri nampigia Hata angataka kuniopoa hawezi 
Kwani mahari imetolewa 
Mifugo kikwi nduguye amepokea 
Kwaheri mama, kwaheri dada. 
Sifa 
a) Hugusia maswala yanayoathiri hisia za  mtu binafsi kama vile mapenzi, usaliti,  talaka, kifo. 
b) Huwasilishwa kwa njia ya uimbaji  unaoandamana na ala ya mziki. 
c) Mzungumzaji huzungumza moja kwa  moja na hadhira au aliyeandikiwa rara hii mkewe, mpenziwe, mwanawe, Mungu,  miungu. 
d) Hutolewa katika miktadha k.v. mazishi  kusifu aliyekufa, harusi na Bi. Arusi kama  ameshinikizwa kuolewa. 
3. Ngonjera 
? Mashairi ya kujibizana/kulumbana-yenye  muundo wa kimazungumzo. 
Sifa 
a) Huwa na wahusika wawili au zaidi. 
mwingine hujibu. 
c) Huendelezwa kwa njia ya wimbo. d) Wahusika kupingana mwanzoni. e) Wahusika huafikiana kufikiwa mwisho. Umuhimu 
a) Majibizano hukuza ubunifu kwa kila  mmoja kuonyesha umaarufu. 
b) Kukuza ujasiri wa kuzungumza hadharani. c) Kuimarisha stadi ya kuongea. 
d) Kuburudisha hadhira. 
4. Mashairi Mepesi. 
a) Mashairi ya kawaida ambayo hupatikana  katika ushairi simulizi. 
b) Hujumuisha mashairi mafupi ya kihisia,  kimapenzi, kusifu na kukosoa watu. Vigezo vya Uchanganuzi wa Tungo za Ushairi Simulizi 
 a) Kuainisha utungo kimaudhui/aina b) Kuthibitisha ni aina fulani ya utungo wa  kishairi/sifa. 
c) Kutaja sifa zinazojitokeza za ushairi  simulizi/utungo fulani wa ushairi simulizi.  d) Muktadha ambamo unaweza kutolewa. e) Kuandika mbinu za kifasihi zilizotumiwa  katika utungo huo. 
f) Kufafanua sifa za jamii zinazojitokeza  katika utungo. 
g) Kuandika majukumu ya aina hiyo ya  utungo wa ushairi katika jamii. 
h) Anayeimba/nafsi imbi ni nani? 
i) Kuandika maadili yanayojitokeza katika  utungo. 
j) Kueleza toni ya utungo huo. 
MAZUNGUMZO 
? Maongezi ya mdomo yenye usanii. Sifa 
 a) Huwa maongezi yenye usanii mkubwa. b) Hutolewa mbele ya hadhira. 
c) Hutolewa mbele ya hadhira. 
d) Hutolewa kwa njia isiyokera. 
e) Huambatana na sherehe fulani k.m. taabili  katika matanga. 
f) Hutegemea sauti na vitendo. 
g) Huhusisha matumizi ya ishara k.v. za uso,  mikono na miondoko. 
h) Huhitaji ustadi wa kuzungumza ili kuteka  hadhira. 
i) Hutolewa na watu wenye umilisi mkubwa  wa lugha. 
Vipera vya Mazungumzo
127 
28 
i) Hotuba 
viii) Utani wa mazishi 
? Maelezo yanayotolewa mbele ya watu  kuhusu mada fulani. 
? Huhusisha mada maalum sio suala lolote  tu. 
Umuhimu 
a) Kuelimisha kwa kupa maarifa ya  kukabiliana na maisha k.v. jandoni na  arusini. 
b) Kuadilisha au kutoa nasaha hadharani. c) Huimarisha ukakamavu wa kuzungumza  kadiri watu wanavyotoa hotuba hadharani. d) Kukuza ufasaha na umilisi wa lugha. e) Kupalilia kipawa cha uongozi. 
f) Kuelimisha kwa kupatia watu maarifa ya  kukabiliana na changamoto za maisha. Aina za Hotuba 
a) Risala 
? Hotuba inayowasilishwa mbele ya watu  kueleza jambo fulani k.m. ya wafanyakazi  kwa waajiri wao. 
b) Mhadhara 
? Hotuba inayotolewa kwa hadhira fulani  kufafanua somo au mada fulani. 
c) Kumbukizi 
? Hotuba zinazohusu tukio fulani la  kihistoria kuhusu mtu au kitu. 
d) Mahubiri 
 ? Hotuba zinazohusu masuala ya kidini. e) Taabili 
? Hotuba kuhusu aliyeaga dunia zinazohusu  sifa zake nzuri. 
ii) Malumbano Ya Utani 
? Mazungumzo ya kutaniana. 
Aina 
i) Utani wa mawifi na mashemeji ii) Utani wa marafiki 
iii) Utani wa vijana 
iv) Utani wa watoto 
v) Utani wa marika/ watu wa hirimu moja ? Wewe ni mweusi kiasi kwamba ukiingia  chumbani taa zinazimika. 
vi) Utani wa mababu/mabibi na wajukuu ? Ee mume wangu, mbona walala mapema  hivi? Utawezaje kulilinda boma letu ikiwa  wewe ndiwe wa kwanza kujizika kitandani. vii) Utani wa maumbu (ndugu na dada) ? Wewe unajifanya jasiri na juzi baba  alikukemea kidogo tu ukaanza kutetemeka  kama kondoo aliyenyeshewa. 
? Afadhali umekufa tukakuzika, sasa  maghala yetu yatasalimika. 
ix) Utani wa makabila/ki ukoo 
? Wakikuyu wanapenda pesa kiasi kwamba  maiti ikisikia mlio wa sarafu inaweza  kufufuka. 
? Wakamba wa ukoo wa Akanga wanapenda  nyama kiasi cha kula kijusi cha mbuzi. Sifa 
a) Huwa kati ya watu wawili au makundi  mawili ya watu. 
b) Hufanywa kwa kujibizana papo hapo. c) Hufanywa kwa njia isiyo ya kuudhi. d) Hutumia maneno ya mizaha. 
e) Hutumia lugha ya ucheshi. 
f) Hufanywa na watu wenye uhusiano mzuri. g) Huchukua njia ya ushindani kila mmoja  akitaka kumpiku mwenzake. 
h) Watanianao huwa wamekubaliana kufanya  hivyo. 
i) Hufanyika katika wakati unaofaa sio baada  ya kukutana tu. 
j) Huhusisha masimango au kumkumbusha  mtu wema uliomtendea. 
k) Hutumia chuku sana kusisitiza au kukejeli  sifa fulani hasi. 
l) Huhusisha wakati mwingine utaniaji wa  wasiokuwepo ukiambatanishwa na uigizaji  wa kuchekesha. 
m) Hutegemea uhusiano ulio kati ya  wanajamii au makabila. 
n) Huandamana na sherehe kama matanga. Umuhimu 
a) Kuburudisha kutokana na ucheshi. b) Kuimarisha urafiki wa watu walio na  uhusiano mwema wanaotaniana. 
c) Hustawisha ufundi wa lugha. 
d) Kukashifu tabia hasi k.v. ulafi, uchoyo,  wivu, n.k. 
e) Kukosoa wanajamii kwa njia ya  kejeli/dhihaka 
f) Kuimarisha umoja na ushirikiano kati ya  wahusika. 
g) Kuliwaza k.m. unaofanywa wakati wa  maombolezo. 
h) Kukuza na kudumisha mila na desturi za  jamii. 
i) Kukuza utangamano baina ya watu na  wanajamii wanapokuja pamoja na  
kutaniana.
128 
29 
j) Kuhimiza watu kujieleza kwa uwazi kwa  
g) Huwa na ufasaha mkubwa wa lugha. 
kupunguza urasmi miongoni mwa  
wanajaii. 
k) Hudhihirisha uhusiano mwema baina ya  watu wa jamii fulani. 
Changamoto Sasa 
 a) Mabadiliko katika jamii yaliyosababisha  baadhi ya wanajamii kupoteza nyenzo hii. b) Kuingiliana kwa watu wa jamii  mbalimbali. 
iii)Soga 
? Mazungumzo ya kupitisha wakati  yasiyozingatia mada maalum. 
Sifa 
a) Hutokea baina ya watu wa rika moja. b) Humithilisha uhalisia badala ya kuunakili. c) Hutumia chuku na kufanywa ljambo  lionekane kama halina uhalisia. 
d) Hukejeli watu au hali fulani. 
e) Wahusika ni wa kubuni. 
f) Hutumia vichekesho kupunguza ukali wa  ukweli uliomo. 
g) Wahusika hupewa majina ya wanajamii  husika. 
h) Huwa na mafunzo au maadili. 
Umuhimu 
a) Kuburudisha kwa kuchekesha. 
b) Kufunza maadili. 
c) Kukejeli matendo yasiyofaa katika jamii d) Kukuza ubunifu baina ya washiriki. e) Kufunza kuhusu matendo na tabia za  kibinadamu. 
f) Huwa msingi wa utani unaokuwapo katika  jamii. 
g) Kuonya na kutahadharisha dhidi ya tabia  siyokubalika. 
iv) Mawaidha 
? Mazungumzo ya kutoa ushauri kuhusu  jambo fulani. 
Sifa 
a) Huwasilishwa mbele ya watu. 
b) Hugusia takriban vipengele vyote vya  maisha ya binadamu. 
c) Aghalabu hutolewa na watu wenye umri  mkubwa. 
d) Hulenga maudhui maalum na ya aina  nyingi kutegemea jinsia, umri, shughuli,  n.k. 
e) Hutumia lugha ya kubembeleza na  isiyoonyesha ukali. 
f) Hutumia lugha ya kuathiri hisia. 
h) Ni mawazo mazito kuhusu maisha. i) Hutolewa katika miktadha rasmi na isiyo  rasmi. 
j) Ujumbe hulenga hadhira maalum k.m. ya  kike au kiume. 
k) Hutumia fani nyingine za fasihi kama  methali, misemo, ngano, nyimbo n.k.  kupitisha mawaidha. 
l) Huibua maadili yanayohitaji kuzingatiwa. Muundo wa Mawaidha 
a) Utangulizi 
? Kutoa kauli ya kuvutia makini ya hadhira  k.v. Utu uzima huenda na uwajibikaji, au  kueleza kiini cha mawaidha. 
b) Mwili 
? Kutoa wosia, maonyo, maelekezo  kutegemea suala analotolea mawaidha  akitumia jazanda, kupanda na kushuka  kwa sauti, kimya, miondoko, kubadilisha  kasi ya kuzungumza, kudondoa semi za  watu maarufu, n.k. 
c) Hitimisho 
? Kuonyesha msimamo kuhusiana na suala  analozungumzia. 
? Kushirikisha hadhira ili kujua msimamo  wao kuhusu suala alilowausia. 
? Hadhira kutoa changamoto kuhusiana na  mawaidha yanayotolewa. 
Umuhimu wa mawaidha 
a) Kuelekeza jamii kimaadili. 
b) Kuelekeza kuhusu jinsi ya kukabiliana na  changa moto maishani. 
 c) Kushauri jinsi ya kutenda jambo fulani. d) Kujasirisha waoga na kuwapa ukakamavu. e) Kuwaondolea wanajamii ujinga. f) Kuhifadhi na kuendeleza mila na desturi  za jamii. 
 g) Njia ya kipato kwa baadhi ya watu. h) Kuelimisha kuhusu maarifa ya kuendeshea  maisha, majukumu na matarajio ya jamii. v) Ulumbi 
? Uwezo na ustadi wa kuzungumza kwa  uhodari mkubwa. 
 Miktadha Ambamo Ulumbi Hutumika Katika Jamii a) katika mijadala mbungeni 
b) katika hotuba za kisiasa 
c) katika mahubiri maabadini 
d) katika mijadala shuleni 
e) kortini 
f) katika shughuli za kijamii k.v. posa
129 
30 
g) katika sala/dua 
Umuhimu 
h) katika maapizo 
i) katika malumbano ya utani 
j) katika majigambo/vivugo 
Sifa  
a) Hufanywa mbele ya hadhira. 
b) Huwa na lengo maalum k.v. kushawishi,  kuelimisha, kushauri n.k. 
c) Hutumia tamathali za usemi kwa ufanifu  mkubwa k.v. chuku, misemo, methali, n.k. d) Lugha huwa yenye mvuto na ufasaha. e) Hutumia lugha yenye taharuki na  ushawishi. 
f) Unenaji huambatana na utumizi wa ishara/  viziada lugha. 
g) Uwasilishaji huwa sahili na wenye ujumbe  mzito. 
h) Huwa na urudiaji mwingi ili kusisitiza na  kuvutia usikivu. 
 i) Huwa na matumizi ya taharuki k.v. mtuo. j) Huwa na mtiririko mzuri wa mawazo. Sifa za Mlumbi 
a) Asiwe mwoga ili kuweza kuzungumza  hadharani. 
b) Asiwe na haya ili kuweza kuzungumzia  mambo ya aibu inapobidi. 
c) Awe mchanganfu na mcheshi ili kunasa  makini ya hadhira na kuzuia isikinai. d) Awe na ufahamu mpana wa utamaduni wa  hadhira asitumie maneno na ishara  
 zinazoweza kuwaudhi au kupingana na  imani za hadhira. 
e) Awe na uwezo wa kuingiliana vizuri na  hadhira ili aivutie. 
f) Awe na kumbukumbu nzuri ili ulumbi wake utiririke vizuri. 
g) Awe na uwezo wa kudramatisha ili  kuonyesha picha fulani k.v. ishara za uso,  mwili, miondoko kuonyesha picha ya  analozungumzia. 
h) Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili  kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na  inayovutia. 
i) Aweze kubadilisha toni na kiimbo hadhira  isikinai. 
j) Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira  k.v. kwa maswali ya balagha ili kuondoa  uchovu wa kusikiliza. 
k) Awe na uwezo wa kutumia mtuo wa  kidrama ili kuongeza taharuki, kusisitiza  ujumbe na kuteka makini ya hadhira. 
a) Hukuza uwezo wa kujieleza na kusema  hadharani kwa kujiboresha kadiri  
anavyoendelea. 
b) Kigezo cha kuteulia viongozi wa baadaye kwani ushawishi humtambulisha mlumbi  kama mwenye uwezo wa kuongoza. 
c) Kuelimisha jamii kwa njia isiyochosha. d) Kudumisha umoja na ushirikiano jamii  inapokusanyika pamoja kusikilizaulumbi.  e) Kuhamasisha na kuzindua jamii juu ya  suala fulani. 
f) Kushawishi walengwa wakubali jambo  fulani. 
g) Kukuza uwezo wa mwanajamii  
kushawishi na kupatanisha. 
h) Kushawishi watu wapende jambo fulani. i) Kuburudisha wasililizaji. 
vi) Maapizo 
? Maombi maalum ya kumtaka Mungu,  miungu au mizimu kumwadhibu mhusika  hasidi, mkinzani au muovu. 
Mfano  
 Ikiwa kweli wewe ni mkazamwanangu, Nami ndiye nilompa uhai mwana unoringia, Anokufanya upite ukinitemea mate, 
 Chakula kuninyima, wajukuu kunikataza  ushirika, 
Miungu nawaone chozi langu, wasikie kilio  changu, 
Mizimu nawaone uchungu wangu, 
Radhi zao wasiwahi kukupa, 
Laana wakumiminie, 
Uje kulizwa mara mia na wanao, 
 Usiwahi kufurahia hata siku moja pato lao, Watalokupa likuletee simanzi badala ya  furaha, 
 Wakazawanao wasikuuguze katika utu uzima  wako! 
Sifa 
a) Yalitolewa kwa waliokwenda kinyume na  matarajio ya jamii. 
b) Yalifanywa mahali maalum k.v.  makaburini, porini, chini ya miti mikubwa,  n.k. 
c) Hutolewa kwa ulaji kiapo. 
d) Yalitolewa na mwathiriwa au watu  maalum walioteuliwa. 
e) Maapizo huaminiwa yataleta maafa kwa  jamii. 
f) Watoaji maapizo walikuwa walumbi.
130 
31 
g) Maapizo hutumia lugha kali inayonuiwa  
f) Kukejeli kitendo kisichofaa/cha kijinga  
kutia woga ili kutahadharisha dhidi ya  maovu. 
Umuhimu 
a) Kuonya na kutahadharisha wanajamii  dhidi ya maovu. 
b) Kutambulisha jamii kwani kila mojawapo  ina aina yake ya kuapiza. 
c) Kukuza umoja katika jamii kwani kaida na  miiko hufanya wanajamii kujihisi kuwa  kitu kimoja. 
d) Kuadilisha wanajamii kwa kujifunza  kutenda mema ili kuepuka laana. 
MAIGIZO 
? Utanzu wa fasihi simulizi unaoambatana  na vitendo. 
? Sanaa ya mazungumzo yanayoambatana  na vitendo. 
Sifa 
 a) Huwa na watendaji au waigizaji. b) Huwasilishwa mbele ya hadhira. c) Huwasilishwa mahali maalum k.v.  ukumbini. 
d) Huwasilishwa kwa mazungumzo na  matendo 
e) Waigizaji hujivika maleba yanayooana  kutia uhai maigizo. 
f) Matayarisho kabambe hufanywa kabla ya  maigizo. 
g) Huweza kuambatana na ngoma pamoja na  uimbaji. 
h) Lugha ni yenye ufundi wa juu k.v. picha,  mafumbo na tamathali. 
 i) Huweza kuambatana na sherehe fulani ya  kitamaduni k.v. jando, matanga, n.k. j) Huwasilishwa kwa lugha sahili. k) Hujaa taswira zinazoweza kutambulika na  hadhira. 
Umuhimu 
a) Kuburudisha wahusika na hadhira. b) Kukuza umoja na ushirikiano kwa  kujumuisha watu pamoja. 
c) Kuimarisha uwezo wa kuzungumza  hadharani-kupata ukakamavu jinsi mtu  anapoendelea kuigiza. 
d) Kukuza umoja na ushirikiano watu  wanapojumuika pamoja kutazama  
maigizo. 
e) Kukuza uwezo wa kukumbuka kwani  mwigizaji huhitaji kukumbuka maneno  halisi. 
alichofanya mtu. 
g) Njia ya kipato/kuwatafutia riziki baadhi ya  watu. 
h) Kutoa nafasi kwa watu kudhihirisha  vipawa vyao. 
i) Kuonya na kutahadharisha watu dhidi ya  kufaya mambo yasiyofaa. 
j) Kuelimisha watu wafahamu jambo fulani  k.v. ukimwi, ufisadi, n.k. 
k) Kukosoa watu wanaofanya kinyume na  matarajio ya jamii k.v. wivu, uchoyo, n.k. l) Kupitisha maarifa na amali za kijamii. Ploti 
 a) Utangulizi-kutambulisha mgogoro b) Ukuzaji wa mgogoro 
c) Kilele cha mgogoro 
d) Usuluhishaji wa mgogoro 
Aina za maigizo 
a) Maigizo Ya Kawaida 
? Maonyesho ya jadi yakiwa yameondolewa  kwenye mazingira yake halisi. 
b) Sanaa ya Maonyesho 
 ? Matendo ya kweli yanayojitokeza katika  jamii kulingana na mazingira yake halisi  k.m. uganga, mazishi, unyago, ngoma, n.k. Tofauti
Maigizo ya  
kawaida	Sanaa ya  
maonyesho
? Mazingira ya  kuzua/maalum 
? Matukio ya  
kuiga 
? Huwa na  
wahusika na  
hadhira maalum 
? Matumizi ya  ukumbi na  
jukwaa maalum 
? Hutumia  
maleba na vifaa  
vya kuzua  
mazingira  
maalum 
? Hugawika  
katika  
maonyesho  
Kutumia lugha  
kwa njia  
maalum 
? Wahusika 	? Hutumia  
mazingira halisi 
? Matukio halisi/  ya kila siku. 
? Washiriki na  
waigizaji walio  
pia hadhira 
? akuna haja ya  ukumbi wala  
jukwaa 
? Hakuna vifaa  maalum bali  
huwa mazingira  
yenyewe. 
? Muundo wake  hufululuza au 
hayajagawika  
katika  
maonyesho. 
? Hawahitaji 


131 

hufanya  
mazoezi kabla  
ya igizo halisi	kufanya  
mazoezi kwani  
ni matukio ya  
kila siku.


Maigizo ya kawaida 
i) Michezo ya Kuigiza 
32 
e) Vichekesho huwa vifupi. 
f) Havihitaji uchambuzi wa ndani ili  kuvielewa au kupata maana. 
Jukumu 
 a) Kuburudisha hadhira kwa kuchekesha. b) Kuelimisha kwa kuonyesha jambo la  kijinga alilofanya mtu. 
c) Njia ya kuwapatia watu riziki. 
d) Hutumika katika hadithi kuifanya ivutie. e) Kukejeli kitendo fulani kisichofaa  alichofanya mtu fulani. 
f) Kukashifu matendo hasi ya kijinga. 
? Maigizo ambayo huwasilishwa na  watendaji jukwaani mbele ya watu. 
Sifa za Mwigizaji bora 
a) Awe jasiri ili aweze kuigiza mbele ya watu/hadharani. 
b) Awe na ubunifu ili aweze kufanya uigizaji  kuvutia na kuondoa ukinaifu. 
c) Awe na ujuzi wa kutumia ishara za uso,  mwili na miondoko kuonyesha picha ya  hali anayoigiza. 
d) Awe na ujuzi na ufasaha wa lugha ili  kuwasilisha mawazo kwa njia mwafaka na inayovutia. 
e) Aweze kubadilisha toni na kiimbo  kulingana na hali tofauti anazoigiza k.v.  huzuni. 
f) Awe na uwezo wa kushirikisha hadhira  kwa maswali ya balagha ili kuondoa  uchovu. 
g) Awe na uwezo wa ufaraguzi/ kubadilisha  uigizaji wake papo hapo kutegemea  hadhira yake na kutoa mifano 
 inayofahamika kutoka katika mazingira ya  hadhira. 
h) Awe anaelewa utamaduni wa hadhira yake  ili asitumie maneno na ishara ambazo  zinaudhi ama kukinzana na na imani zao. ii) Vichekesho 
? Michezo ya kuigiza inayokusudiwa kuzua  kicheko ili kupitisha ujumbe k.m. vioja, vitimbi n.k. 
Sifa 
a) Vichekesho huigizwa. 
b) Huwasilishwa kwa lugha sahili. c) Hujaa taswira zinazoweza kutambulika na  hadhira. 
d) Hutumia mbinu ya kejeli, kunaya na  tashtiti. 
g) Kuadilisha ama kutoa funzo fulani la tabia  njema. 
iii)Ngonjera 
? Ngonjera inayoambatana na  
uigizaji/utendaji. 
Sifa 
a) Kuweko kwa uigizaji/utendaji k.v. ishara  za uso na mikono. 
b) Huwa na wahusika wawili au zaidi. c) Huendelezwa kwa njia ya wimbo. d) Mhusika mmoja huuliza jambo na  mwingine hujibu. 
 e) Wahusika kupingana mwanzoni. f) Wahusika hufikia uafikiano kufikia  mwisho. 
 iv) Michezo ya Watoto/Chekechea ? Michezo inayoigizwa na watoto katika  shughuli zao. 
Aina 
a) Mchezo wa baba na mama 
b) Kuruka kamba 
c) Kujificha na kutafutana 
d) Kukimbiza kibaramwezi dhidi ya upepo ili  kizunguke 
e) Mchezo wa baba na mama 
Sifa 
a) Waigizaji ni watoto. 
b) Huhusu shughuli za kiuchumi na  kitamaduni k.v. arusi, siasa, ukulima. c) Huandamana na nyimbo za watoto. d) Huwa na miondoko mingi k.v. kujificha,  kuruka. 
 e) Huwa na matumizi mengi ya takriri. f) Huchezwa popote. 
g) Huwa na kanuni fulani. 
h) Hukoma watoto wakichoka au wakikiuka  kanuni 
Umuhimu
132 
33 
a) Kufunza watoto majukumu yao ya utu  
Wakamiminika kiamboni 
uzima. 
b) Kuwatanguliza watoto katika sanaa ya  uigizaji. 
c) Kukuza ubunifu wa watoto kadiri  wanapoendelea kuigiza. 
d) Kudumisha utamaduni wa jamii. e) Kuburudisha watoto. 
f) Kukuza stadi ya uigizaji miongoni mwa  watoto. 
g) Kukuza utangamano miongoni mwa  watoto kwa kuwajumuisha pamoja. 
h) Kukashifu matendo hasi ya watu wazima  kwa watoto. 
i) Kuwapa watoto ukakamavu na kujiamini  wakiwa wachanga. 
v) Majigambo/vivugo 
? Uigizaji ambapo wahusika hujigamba kwa  matendo ya kishujaa. 
Mfano  
Ndimi Kisoi, dume la ukoo mtukufu Ulojipamba kwa mabingwa 
Wachezaji hodari wa ngoma 
Ndimi dume liloingia nyanjani 
Makoo yakatetemeka 
Yakangangania, ngozi kusakata nani 
Kijiji kizima kilinijua 
Wazee walilienzi 
e) Ngoma za wanawake 
f) Ngoma za tohara 
g) Ngoma za wanaume 
h) Ngoma za sherehe 
i) Ngoma za vijana 
j) Ngoma za unyago na jando 
Sifa 
a) Huandamana na muziki na ala ya muziki  k.v. ngoma. 
b) Ngoma huchezewa mahali wazi na penye  hadhira. 
c) Wachezaji huvaa maleba maalum  kulingana na funzo linalonuiwa. 
d) Huwa na wahusika aina mbili; watendaji  na watazamaji kwa wakati mmoja. 
e) Huweza kuandamana au kutoandamana na  sherehe. 
f) Hutofautiana kulingana na jamii husika. Umuhimu 
(a) Kuburudisha kwa ufundi wa kucheza kwa  kuzingatia miondoko. 
Mabinti kunikabithi. 
Sifa 
 a) Aghalabu huambatana na ngoma. b) Hujitokeza, kujigamba na kisha kuendelea  kucheza ngoma. 
c) Anayejigamba hubeba zana zake za vita  kama vile mkuki na ngao kuonyesha  aliyotenda. 
d) Anayejigamba huvaa maleba kuambatana  na jambo analojisifia. 
vi) Utambaji 
? Usimulizi wa hadithi unaoambatana na  uigizaji. 
? Huwa na matumizi ya vizuizui. 
vii) Mazingira 
? Uigizaji wa maumbile asilia  
yaliyozunguka jamii ya watu k.v. sauti za  wanyama. 
? Kuna matumizi ya viziuzui, matawi n.k. Sanaa ya Maonyesho 
i) Ngoma 
? Uchezeshaji wa viungo vya mwili  kuambatana na mdundo au miondoko  maalum. 
Aina 
a) Ngoma za wazee 
b) Ngoma za arusi 
c) Ngoma za kufukuza mapepo 
d) Ngoma za kuaga mwaka 
(b) Kitambulisho cha jamii kwani kila moja  ina aina yake ya ngoma. 
(c) Kuhifadhi na kuendeleza tamaduni za  jamii husika. 
(d) Kukuza uzalendo kwa kuwafanya  wanajamii kuionea fahari jamii yao. (e) Kukuza umoja na ushirikiano kwa  kujumuisha watu pamoja. 
(f) Kuelimisha kwa kupitisha mafunzo na  maarifa. 
ii) Matambiko 
? Utoaji wa kafara kwa Mungu, miungu,  pepo au mizimu ili wasaidiwe kutatua  shida, kutoa shukrani au kuomba radhi. Sifa 
g) Hutolewa na wazee maarufu walioteuliwa.
133 
h) Hufanywa nahali maalum k.v. pangoni,  mwituni, n.k. 
i) Huandamana na sala. 
j) Huandamana na utoaji kafara k.v. kuchinja  mbuzi, n.k. 
k) Huandamana na maombi. 
iii) Maigizo Ya Uganga wa  Ramli 
Sifa 
 a) Mganga hujitia kujua kwa hivyo vitendo  vyake ni maigizo ya uganga wa madaktari. b) Mengi katika matendo ya mganga hayana  mashiko. 
c) Aghalabu kafara hutolewa. 
d) Waganga wanapopiga bao huvaa maleba  kama ngozi, vibuyu, pembe, n.k. 
e) Huweza kuwa na fimbo maalum.
f) Lugha maalum anayodai kuitumia  kuwasiliana na misimu. 
g) Mizimu humshauri mganga kuhusu  ugonjwa na tiba inayofaa. 
h) Mganga humchanja mgonjwa na kumpa  dawa za miti shamba. 
Umuhimu 
a) Wakati mwingine mizizi ya mganga  huponya. 
b) Huwapa watu matumaini hasa walio na  magonjwa yasiyo na tiba. 
c) Dawa za mganga hupunga mashetani kwa  wagonjwa wake. 
d) Hukutanisha ulimwengu wa mizimu na  ulimwengu halisi. 
e) Waganga huburudisha wanapoigiza. Hasara 
a) Mgonjwa huenda asipone kwani matendo  mengi ya mganga ni ya kukisia. 
b) Dawa za uganga zaweza kumdhuru mtu. c) Malipo ni ghali na mtu hata aweza  kufilisika akitafuta tiba ya ugonjwa  usiopona. 
d) Mazingira ya uganga husheheni uchafu  mwingi. 
e) Mgonjwa huridhika kwa muda mfupi  halafu uhalisia hudhihirika. 
iv)Ngomezi 
? Uwasilishaji wa ujumbe kwa kupiga ngoma au zana nyingine ya kimziki. Sifa 
a) Kuwepo kwa ngoma au ala nyingine kama  panda. 
34 
b) Mapigo ya ngoma hueleweka tu na jamii  husika. 
c) Mapigo kufuata toni au ridhimu maalum  kuwasilisha maneno fulani. 
d) Kuwepo kwa hadhira au wasikilizaji. e) Kueleweka kwa mapigo hayo na  wanajamii husika pekee. 
 f) Makini huhitajika ili kupata midundo. Aina za ngomezi 
a) Taarifa 
? Huarifu kuhusu jambo k.m. msimu wa  kuanza kutayarisha mashamba, kuitwa  katika mkutano, kazi ya ujima n.k. 
b) Tahadhari 
? Hutoa tahadhari kuhusu mavamizi kama  wizi wa mifugo, vita, majanga kama moto, mafuriko n.k. 
c) Uhusiano 
? Kuita watu kwa sherehe. 
Umuhimu wa Ngomezi 
a) Njia ya mawasiliano kwa jamii zisizojua  kusoma. 
b) Husaidia wanaokabiliwa na ugumu wa  mawasiliano. 
c) Kuharakisha mawasiliano katika masafa  mafupi. 
d) Kutoa taarifa kuhusu matukio fulani k.m.  ndoa, kifo n.k. 
 e) Husaidia kupitisha jumbe za dharura. f) Kutahadharisha wanajamii kuhusu tukio la  hatari/dharura k.v. vita, gharika n.k. g) Kuficha siri kwa kuwasilisha ujumbe kwa  njia isiyoeleweka. 
h) Kuhifadhi na kudumisha utamaduni wa  jamii. 
i) Namna ya kudhihirisha ufundi wa kutumia  zana kama ngoma. 
j) Kitambulisho cha jamii kwani kila jamii  hupitisha ujumbe kwa mapigo tofauti. Udhaifu wa Ngomezi 
a) Si kila mtu anaweza kufasiri ujumbe  unaokusudiwa. 
b) Mapigo hayasikiki mbali na hivyo  husikika na idadi dogo ya watu. 
c) Mapigo yaweza kuhitilafiana na hivyo  kufasiriwa kwa namna tofauti. 
Ngomezi za kisasa 
a) Milio ya ambulensi, magari ya polisi na  zimamoto. 
b) Kengele za kubisha hodi nyumbani  zinazotumia umeme.
134 
35 
c) Kengele shuleni, makanisani, n.k. 
b) Maleba maalum huvaliwa na wahusika  
d) Toni za rununu zinazowakilisha aina  mbalimbali za jumbe. 
e) Vingora vya kuashiria moto umetokea  katika majumba ya horofa, benki,  
hospitalini, n.k. 
 Changamoto za Ngomezi katika Jamii ya Sasa a) Mwingiliano wa jamii mbalimbali  unaosababisha kutofasiri ujumbe kwa njia  moja inayotakikana. 
b) Viwanda na majumba marefu kusababisha  kutosikika kwa sauti au milio ya ngoma.
c) Njia nyingine za kisasa za mawasiliano  zinazotumiwa kwa wingi na kwa wepesi.
d) Uhaba wa zana kama baragumu na zumari  zilizokuwa zinatumika. 
e) Mabadiliko ya maisha kuleta ubinafsi na  kusababisha wengi kutoitikia wito wa  vyombo. 
v) Mivigha 
? Sherehe za kitamaduni ambazo hutokea  katika kipindi fulani cha mwaka ambazo  huonyesha mwanajamii ametoka kiwango  kimoja hadi kingine. 
Aina za Mivigha 
a) Sherehe za tohara 
 ? kutoka utotoni na kuingia utu uzimani. b) Sherehe za ndoa 
? kutoka kapera hadi kuoa 
c) Sherehe za kutambika 
? kutoa sadaka kwa Mungu, miungu, pepo  au mizimu  
d) Sherehe kutawazwa kwa kiongozi ? kutoka uraia na kuingia katika  
uongozi/utawala 
e) Shughuli za mazishi/matanga 
? kutoka uhai hadi ufu 
f) Sherehe za kuwapa watoto majina g) Sherehe za ulaji kiapo 
h) Shughuli za posa 
i) ibada 
Hatua  
a) Kutoa mtu rasmi kutoka kundi moja la  wanajamii. 
b) Kumfundisha majukumu yanayohusiana  na wadhifa mpya. 
c) Kumwingiza rasmi katika kundi jingine. Sifa 
a) Huandamana na matendo au kanuni fulani  (mivigha).  
kuwatofautisha na hadhira. 
c) Hufanyika kwa kutumia lugha maalum au  kimyakimya. 
d) Kuna watu aina tatu: watendaji  wanaoshiriki kuimba na kucheza, wale  sherehe inafanyika kwa sababu yao na  wanaoshuhudia tu. 
 e) Huhusisha vitendo maalum kama kula  viapo, kutoa kafara, kucheza ngoma, n.k. f) Huandamana na utoaji wa mawaidha. g) Uigizaji hujitokeza pale mwanajamii  anaingizwa katika kundi fulani kutoka  jingine. 
h) Huhusisha maombi. 
i) Hufanywa mahali maalum sherehe hiyo  inapofanyika k.m. tambiko hufanywa  porini au pangoni. 
j) Wahusika huweka ahadi za kutenda wema. k) Huwa na mpangilio wa shughuli kuanzia  mwanzo, kati hadi mwisho. 
Umuhimu  
d) Kuburudisha kwa vile baadhi ya mivigha  huhusisha nyimbo, ngoma na uigizaji. e) Kutoa mafunzo ya utu uzima na elimu ya  jadi. 
f) Mivigha ya mazishi huliwaza wafiwa.  g) Kukuza utangamano miongoni mwa  wanajamii kwa kuwajumuisha pamoja  katika mivigha yao. 
h) Kuashiria mwanajamii ametoka kiwango  kimoja cha maisha hadi kingine. 
i) Kujenga uhusiano bora kati ya jamii na  miungu au mizimu. 
j) Kitambulisho cha jamii kwani kila moja  ina aina yake ya mivigha. 
k) Kudumisha mila za jamii. 
l) Kuelimisha jinsi ya kukabiliana na  changamoto maishani. 
m) Kuadilisha kwa kufunza tabia  
 zinazokubalika na jamii k.v. uaminifu,  utiifu, n.k. 
n) Kukashifu vitendo vya uoga. 
 o) Kukuza uzalendo kwa kuhimiza  wanajamii kuonea fahari tamaduni zao. p) Msingi wa wanajamii kujitambulisha na  kuionea fahari jamii yao. 
Hasara 
a) Baadhi ya mivigha huhatarisha afya na  maisha k.v. kutahiri watoto wa kike.
b) Baadhi ya sherehe hukiuka maadili kama  vile kwa kuruhusu matusi hata kushiriki  ngono. 
c) Baadhi yaweza kusababisha hasara kama  vile kueneza ukimwi k.v. tohara kwa kisu  kimoja. 
d) Huzua tofauti za kijinsia k.v. mwanamme  kujiona bora kuliko mwanamke. 
e) Kuzua utabaka baina ya waliopashwa na  wasiopashwa tohara. 
f) Baadhi ya mivigha hukiuka malengo ya  kitaifa k.m. ukeketaji ni ukiukaji wa haki  za binadamu 
 g) Kunayo hujaza watu hofu k.v. kufukuza  mapepo kunakohitaji kafara ya binadamu. h) Baadhi huhusisha ushirikina na hivyo  kusababisha uhasama baina ya koo. i) Baadhi hugharimu kiasi kikubwa cha pesa  na kualifikasi familia. 

BY MR.GER. O. CHARLES CHAMPIONS K.C.S.E REVISION  SERIES 
NATIONAL EXECUTIVE  
COORDINATOR/EXAMINER HISTORY/  AUTHOR 
CHAMPIONS K.C.S.E REVISION  HISTORY AND GEOGRAPHY BOOKS 
? PAST K.C.SE PAPER ALL  
SUBJECTS 1996-2019 
? MOCK PAPERS UPTO 2019 
? SET BOOK VIDEOS 2020 
? STUDY GUIDES FOR THE NEW SET  BOOKS 2020 
? POWER POINT SLIDES FOR ALL  SUBJECTS 2020 
? LATEST JOINT EXAMS QUESTIONS 2020 
? HARD COPY REVISION MATERIALS  FOR ALLSUBJECTS