Haki za watoto

HAKI ZA WATOTO.

Haki za Watoto ni kimoja kati ya vifungu vya haki za binadamu ambacho
kinalenga hasa watoto. Yafaa tuelewe mtoto huwa na umri wa miaka
mingapi. Watu wengi hawajui kutofautisha mtoto na mtu mzima. Utapata
wengine wakisema iwapo wewe umefuzu kuingia shule ya upili, wewe si
mtoto tena. Sijui hii dhana inatokana na nini. Kuna wale wanaongia
katika shule ya upili na miaka kumi na moja. Haimanishi sasa ni mkubwa.
Bado yeye ni mtoto tu. Utapata wengine wakipita jandoni wanaambia sasa
wewe ni mtu mkubwa. Haifai kuwa hivyo kamwe. Mtoto ni yule mtu yeyote
aliyechini ya miaka kumi na minane. Hii ni kulingana na sheria ya Kenya.
Nchi zingine husema mtoto ni ule mtu aliyechini ya miaka ishirini na
mitano. Kuna wale wengi huenda sana na kusema kwamba mtoto ni yule
ambaye yuko chini ya miaka kumi na tano. Nilisikia nchi hii iko hapa
Afrika. Inasema kwamba iwapo wewe uko chimi ya miaka kumi na tano wewe
ndio mtoto tu. Na wale wako juu ya miaka kumi na tano hao ni watu
wazima. Mimi sijui. Huko ni kwao. Hapa Kenya tunasema kwamba mtu yeyote
ambaye yuko chini ya miaka kumi na nane huyo ni mtoto. Lakini yafaa
tuangalie swala hili kwa undani sana. Kwani utapata watu wengine ambao
miaka yao ni kumi na minane lakini hawajakomaa akili. Wengine wanaeza
kuwa miaka kumi na miwili lakini kufikiria kwao ni kwa watu wa miaka
kumi na minane na zaidi. Jambo ambalo kwangu nalipikia upato sana. Yafaa
tuwe na vigezo vya kusema kwamba huyu ni mtoto na huyu ni mtu mzima.
Yote hayo tisa. Kumi hebu tuangalie maswala haya ya haki za watoto.
Mapatano ya kimataifa juu ya Haki za Watoto yamekubaliwa na wanachama wa
Umoja wa Mataifa. Watoto wanafafanuliwa kuwa ´´ mtu yeyote mwenye umri
chini ya miaka kumi na nane´´. Mtu yeyote chini ya miaka kumi na nne
huyo ni mtoto. Hata kama ana miaka kumi na saba na miezi kumi na moja
huyo ni mtoto bado.

Haki za watoto zinashirikiana na wazazi wote wawili. Hii ni kutambuliwa
na binadamu na mahitaji ya kimsingi. Mifano tu ya haki za watoto ni kama
vile ulinzi wa mwili, chakula, elimu, huduma za afya na sheria zinazofaa
kwa ukuaji bora wa mtoto. Mtoto pia ana uhuru wa kutokubaguliwa.
Kubaguliwa huku hutokana na rangi labda, jinsia na asili ya kitaifa.
Bila kusahau ubaguguzi kwa sababu ya ulemavu, dini, kabila na sifa
nyingine. Vile vile tafsiri ya haki za watoto zinalenga zaidi kuwapa
watoto kuwa huru kimwili, kiakili na kimihemko kutokana na dhuluma na
unyanyasaji. tafsiri nyingine ni pamoja na malezi na utunzaji wa mtoto.

Hebu tuanze na haki ya kuishi. Hii inaanza pale mama anapopata ujauzito.
Kukua vizuri kwa mimba kunategemea afya, lishe na mazingira anamoishi
mama. Pia kuishi kwa mtoto baada ya kuzaliwa kunategemea upatikanaji wa
mahitaji ya msingi. Mahitaji haya ambayo ni chakula cha kutosha na
chenye ubora unaotakiwa. Pia kuna huduma bora za afya. Ulinzi toka kwa
wazazi, jamii na Serikali. Vifo vya watoto wadogo hutokana na ukosefu wa
moja ya mahitaji tajwa hapo juu. Hii haki ya kuishi ina maana kuwa wewe
kama unapoavya mimba, huenda ama ni sheria wewe kushikwa na kushtakiwa
kwa mujibu wa sheria. Isitoshe ikumbukwe kwamba ukifanya hivyo huenda
ukafungwa kifungo kali. Hii ni kwasababu umekatisha mtoto maisha yake.
Yafaa tuwe makini na tuache mapuuza. Watu wengi wanajua tu mtoto ana
haki ya kuishi lakini hawafanyi hivo. Ni hivi majuzi tu nikiwa runingani
niliona kiza cha kushtusha sana. Baba mmoja alimpiga na kumwua mtoto
wake. Tunaarifiwa kwamba baba huyo alimpiga mtoto kwa sababu alipatikana
na mwanafunzi mwingine njiani. Baba huyo hakuuliza walikuwa wakifanya
nini? Alimvamia tu huyo mtoto na kupiga hadi kumwua. Aliupurura mwili wa
mtoto huyo hadi kwenye shamba la ndizi na kuutupa huko. Kilikuwa na kisa
cha kushangaza mno. Hata hivyo najua kwamba baba huyo alikamatwa na sasa
hivi yuko rumande. Hapo ndipo haki ya mtoto huyo atapatikana.

Jana pia nilishtushwa na taarifa za kuhuzunishwa. Pale mtoto alipigwa na
kuumizwa. Inasemekana mtoto huyo alipigwa kwa kula chapati tano. Ilifaa
achukue chapati moja. Hivi sasa mtoto huyo amelazwa hospitalini
akiuguzwa majeraha. Shule ya mtoto huyo imeweza kufungwa kwa kuendeleza
uchunguzi. Kwa kweli mtoto huyo anahaki ya kuishi. Na sisi kama wazazi
au walimu tusiwapige watoto. Tumewageuza watoto na kuwafanya punda. Hilo
halifai kamwe. Tupige vita hivi dhidi ya dhuluma kwa watoto.

Mtoto yeyote yule ana haki ya kulindwa. Inahusu kuzuia vitendo viovu
wanavyofanyiwa watoto katika hatua za ukuaji wao. Hii ni kabla na baada
ya kuzaliwa. Mathalani, mtoto anahitaji ulinzi dhidi ya kazi nzito
zisizowiana na umri wake. Kudhulumiwa mali hasa kwa watoto yatima.
Kutupwa au kutelekezwa na wazazi. Utoaji mimba wa makusudi, kuonewa.
Sera ya Maendeleo ya Mtoto Tanzania pia inasisitiza juu ya ulinzi dhidi
ya unyanyasaji wa mtoto ikiwemo kukeketwa, kulazimisha kuolewa/kuoa
katika umri mdogo, ubakaji na visa vingine. Hapa Kenya sheria kali
zimewekwa iwapo utapatikana na mtoto wa shule wa chini ya miaka kumi na
minane. Watu wengi wamejipata katika hali hiyo. Wengine hivi sasa wamo
kwenye rumande. Wengine wamefungwa kwa makosa hayo na sasa wanatumikia
kifungo hicho. Kenya wanapiga vita dhidi ya ukeketaji. Raisi Uhuru
amesema ifikiapo mwaka wa 2030, visa hivi vya ukeketaji yafaa viwe
vimefika kwenye kikomo. Iwapo basi utapatikana ukiwanyanyaza watoto hao,
huenda ukatupwa korokoroni. Ubakaji pia unaendelezwa. Unapata mtu
anambaka mtoto wa miaka tatu. Jameni, utu ulienda wapi? Mambo kama haya
ndio yanachangia hata Mungu hatubariki kamwe.

Watoto wana haki ya kulindwa. Inasikitisha unapokuwa kule nyumbani
unapata watoto na uteo wakiuza ndizi. Watoto hao huwa wameonyeshwa na
kuwekwa katika hatari kubwa. Ni mwezi jana nilipokumbana na mtoto wa
miaka kumi na moja akiuza ndizi. Nilijiambia kimomoyo kwamba hii ndio
maana watoto wengi wanabakwa. Mbona? Iwapo basi mtu atachukua ndizi
kisha amwambie mtoto kama huyo kumfwata, hatasita. Atamfwata na akifika
kwa nyumba anamgeuka. Watoto wamepewa jukumu la kulisha familia. Nao
wazazi wamebaki majumbani wakikaa tu. Jambo ambalo linafanya watoto
wengi kupotea. Hatimaye wanapatikana wametumbukizwa kwenye mito. Mfano
mto Yala umekuwa kwenye vichwa vya habari. Hii ni kutokana na watu
kutupwa mle ndani.

Ubaguzi wa mtoto umegawanyika katika makundi mbalimbali. Katika yote
yapo makundi makuu mawili. Ubaguzi wa kijinsia ambao mtoto wa kike au wa
kiume anaweza kubaguliwa na wazazi, walezi au jamii. Upo ubaguzi
unaotokana na hali yake ya kimaisha kama vile utajiri au umasikini,
ulemavu, ugonjwa, uyatima na jinsi anavyoonekana mbele za watu. Mfano wa
kuumiza ni ubaguzi wa kimfumo ambapo hapa kwetu takwimu zinaonyesha
kwamba ni asilimia moja tu ya watoto wenye ulemavu wanoandikishwa
kujiunga na elimu ya msingi. Hii inaathiriwa na mtazamo wa kijamii dhidi
ya watoto hawa kwani wazai wao huwafungia ndani na kuficha aibu. Hivyo
kuwanyima fursa ya kupata elimu. Watoto wengi walemavu wako tu nyumbani.
Ndio maana utapata wengine wapo kando kando ya barabara kuomba hela.
Kama wangepelekwa shule hatungekuwa na wao kando ya barabara. Walemavu
ni watu wenye akili kubwa sana. Wakienda shuleni huwa wanafuzu na
kushinda watoto wa maumbile ya kawaida. Hivyo basi ni sisi kama jamii
kuja pamoja tuweze kupiga vita hivi dhidi ya haki za watoto. Jambo
jingine ni ubaguzi wa jinsia. Unapata familia zingine mtoto wa kike
akifika darasa la nane anakatizwa masomo yake. Hii ni kwasababu wanaona
kwamba mtoto wa kike hana haki ya kusoma. Kuna wale wanaosema mtoto wa
kike akisoma atapeleka mali kwa akina mvulana. Hivyo basi wanamwelimisha
mtoto wa kiume na kumwacha wa kike. Kasumba hii ni ile iliyopitwa na
wakati. Ningependa kumshukuru raisi wetu kwa kuhakikisha kwamba kila mtu
anayefanya shule ya msingi anajiunga na ya upili. Kwa kimombo wanaita
asilimia mia 'transition'. Hii ni kuhakikisha kila mtu yuasomo.
Kulingana na huo mwelekeo mpya iwapo watakupata na mtoto nyumbani
utafungwa. Chifu wanahakikisha kwamba watoto wote wameenda shule na
wanasoma.

Ubaguzi pia wa makabila nao umeshamiri kote. Hii imeweza kuathiri
watoto. Unapata mtoto wako ananyimwa nafai kwasababu yeye si wa lunga
hiyo. Hii hutokea pale shule ya msingi. Tusifunze watoto wetu ukabila.
Ila tuwape mwelekeo uliobora. Ubaguzi wa watoto kulingana na umaskini na
utajiri pia tuache. Tukifanya hivyo nchi itasonga mbele.

Mtoto ana haki ya kushirikishwa. Ushiriki wa mtoto unapatikana pale
mtoto anapopewa nafasi kikamilifu katika kutoa mawazo. Pia kushiriki
katika maamuzi ya masuala yanayohusu maendeleo yake. Katika hatua
mbalimbali za ukuaji wake. Kitaalamu hatua za ushiriki wa mtoto huanza
rasmi kuanzia umri wa miaka mitatu hadi anapokuwa mtu mzima. Misingi ya
ushiriki wa mtoto huzingatia umri na aina ya masuala anayopaswa
kushirikishwa. Sijasema kwamba kila kitu unamshirikisha. Kuna maswala
ambayo unaeza mshirikisha. Tena kuna maswala mengine huezi. Si vyema
kumshirikisha kwa mfano mtoto wa miaka kumi kwenye maswala yenu ya ndoa.
Haifai kamwe. Maswala kama vile kuchagua shule unaeza mshirikisha.
Maswala ya iwapo angependa kuenda shule ya bweni au la. Utamshirikisha.
Na maswala mengine yanayomhusu. Ni vibaya sana iwapo wewe utamshurudisha
mtoto wako kufanya kitu yeye hajapenda. Watu wengi husikia wakisema mimi
hii kozi nafanya tu ya mzazi. Mimi sikufaa kuwa mwalimu. Wengine
watasema mimi nafanyia tu mamangu hii kozi. Maswala kama hayo
utayasikia. Wao husema hivyo kwani baba yao ama mama yoa
hawakuwashirikisha kwenye uamuzi. Maswala kama haya yamepelekea watoto
wengi kujiua. Mfano kuna msichana aliyejitia kitanzi kwasababu ya
kuambiwa arudie kidato cha nne. Mzazi alimshurudisha yeye arudie ndiposa
apate kujiunga na chuo kikuu. Msichana huyo hakubali kamwe. Chenye
aliamua ni kujisafirisha jongomeo. Aliamua kuachana na maisha ya masomo
na kuenda ahera. Wazazi tusiwashurudishe watoto wetu kufanya mambo
fulani. Utapata mwingine anamlazimu mwanawe kuoa. Iwapo utamlazimu mtoto
wako kufanya jambo fulani halafu baadaye apatwe na mziba, utaambia nini
watu? Au mtoto huyo akikulaumu utafanyaje? Hayo ndio maswali kama wazazi
yafaa tujiulize kabla ya kufanyia wana wetu uamuzi. Sikatai kuwasaidia
katika kufanya uamuzi bali nauliza tu tushirikiane. Mweleze mtoto wako
hadi aridhike na kile unachomwambia. Hatimaye mtakubaliana. Haiwezi kuwa
ngumu.

Mtoto ana haki ya kujiendeleza. Kwa mujibu wa Sera ya Maendeleo ya Mtoto
Kenya, maendeleo ya mtoto yanahusiana na mtoto kuwa na kiwango
kinachokidhi makuzi kimwili, kiakili, kiroho, kimaadili na kijamii. Ili
mtoto aweze kukua vizuri anahitaji kutunzwa, kuongozwa na kulelewa
katika misingi mizuri. Mathalani, kuendelezwa kwa mtoto kimwili ni kukua
kimaumbile na uzito kwa uwiano wa umri. Hali hii inategemea lishe na
huduma bora za afya ikiwemo kupatiwa chanjo zote muhimu na upatikanaji
wa viinilishe vyote muhimu. Maendeleo ya mtoto yanahitaji jitihada toka
kwa mzazi, jamii na Serikali kwa pamoja. Kuna baadhi ya makanisa
hairuhusu mtoto kupewa dawa. Hii ni mbaya mno kwa mujibu wa sheria. Hao
wazazi wanaofwata dini na kuumiza watoto yafaa wachukuliwe sheria. Mtoto
apate chanjo yoyote ile bila kiangalia vigezo vya kidini. Wazazi amkeni.
Wapeeni watoto wenu haki. Nasi serikali ikishirikiana na sekta za
kibinafsi waweze kupiga vita hivi. Mwishowe tutashinda. Ushirikiano ni
nguvu. Tukitengana watoto wetu wataumia. Mtoto wa mwenzio mtunze tu kama
mtoto wako. Bila mapendeleo wala ubaguzi. Mimi na wewe tunaweza.
Tusimame sote tutetee haki za watoto.