Chozi la heri questions and marking schemes

CHOZI LA HERI

QUESTIONS AND MARKING SCHEMES

Maswali ya insha
1) Eleza ufaafu wa anwani Chozi la Heri (ala20)
2) Kwa kurejelea kila sura onyesha jinsi mwandishi alivyoisuka kazi yake kufanikisha mtiririko na muumano wa vitushi.
3) Athari ya vita katika nchi ya Wafidhinani kioo cha bara la Afrika. Jadili (ala20)
4) Jadili dhana ya chozi katika riwaya ya Chozi la Heri (ala20)
5) Mwanamke katika jamii hii ametwezwa na kutwazwa jadili (ala20)
6) Akikosa la mama hata la mbwa huamwa kwa kurejelea methali hii eleza umuhimu wa mashirika ya misaada.	(ala20)
7) Jamiya Chozi la Heri ni taswira ya jinsi ukabila unavyoathiri bara la Afrika (ala20)
8) Malezi ya watoto katika riwaya ya Chozi la Heri ndicho kitovu cha ufanisi na matatizo yote yanayowapiku watoto (ala20)
9) Utumizi wa afyu ni katika jami umeleta mathara mengi. Thibitisha	(ala20)
10) Jadili athari na dhiki zinazotokana na uongozi mbaya	(ala20)
11) Mla, naye huliwa zamu yake ikifika. Kwa kurejelea riwaya ya Chozi la Heri thibitisha ukweli wa kauli hiyo.	(ala20)
12) Riwaya ya Chozi la Heri imejaa aina mbalimbali za migogoro jadili.	(ala20)
13) Uozo wa maadili na kuvunjwa kwa haki ni jambo ambalo lilikuwa la kawaida katika nchi ya Wahafidhi na. Thibitisha (ala20) 
14) Riwaya ya Chozi la Heri ni ya Utamaushi jadili kauli hii	(ala20)

MASWALI YA MUKTADHA
TIA DONDOO KATIKA MUKTADHA WAKE
1) "Hii ni baraka kutoka kwa Mwenyezi Mungu. Mungu amenifidia yule mwanangu aliyekufa"
2) "Usiku umekuwa mpevu, twende tusije tukamtia mama kiwewe"
3) "Huenda nikapata mbinu ya kujinasua baadaye"
4) "Di, usijali. Mimi nitawakimu kwa viganja hivi vyangu. Hamtapungukiwa na lolote"
5) "Basi Doc, nakubaliana na rai yako"
6) "Huyu hapa ameletwa na wasamaria wema leo asubuhi"
7) "Jeni yule aliyeletwa jana usiku wa kuamkia jana"
8) "Hatuwezi kumkabidhi mzee wetu huyu kifaranga kitekite hivi, tutakuwa tunampagaza uzazi"
9) "Yako ya arubaini imefika"
10) "Wenye hadhi na mali wanahitaji wafanyikazi wa kuwaendelezea biashara zao"
11) "Usiwe na mawazo finyu na hasi kuhusu kumpanga mtoto"
12) "Karibuni naona mmetuletea kilaika"
13) "Tulipata ombi lenu kuhusiana na suala la kumpanga moja wapo wa watoto wetu"
14) "Ndugu zako wako haina bila shaka mtakutana"
15) Yote haya yamewezekana kutokana na mwongozo mlionipa nyinyi. Zaidi, utulivu nilioupata nilipoambulia familia hii ulinipa msukumo kila mara nilipokabiliwa na ndaro
16) "Njoo nikujuze kwa yule binamuvuu kambaye hukwambia habari yake kila mara"
17) "Atanguliaje kisimani hunywa maji maenge"
18)"Mlaanishetani"
19)"Huyu ana imani"
20)"Umu hawa ni marafiki wangu wa chanda na pete. Ni watu wakarimu na wenye imani"
21) "Nashukuru kwa kunielekeza kwa wazazi wetu hawa"
22) Wote wawili walitazamana, kila mmoja akiapa moyo ni kuwa amewahi kumwona kiumbe huyu mahali.
23) Kweli mimi nilikuwa sikio la mbuzi ambalo nyanya alizoea kusema husikia chunguni
24) "Leo waonaje tukiwajaribu mababe wetu? Ni vizuri kuanza mapema kabla ya juala utosini"
25) "Mama zenu walienda wapi?"
26) "peace be with you"
27) "Kweli milima ndiyo haikutani"
28) "Nahisi kama nasimulia kisa kirefu chenye mwisho mwema"
29) "Sikwamba sija watafuta hamna kituo cha polisi ambacho sijabisha hodi"
30) "Haiwezekani! Hili haliwezekani! Itakuwa kama kile kisa cha yule kiongozi wakimla wa kike"

MASWALI YA SIFA ZA WAHUSIKANA UMUHIMU WAO

Jadili sifa za wahusika wafuatwao na umuhimu wao;
- Ridhaa
- Mwangeka
- Mwangemi
- Umulkheri
- Lunga
- Bwana Kaizari
- Mwekevu
- Mzee Mwimomsubili
- Tila
- Kairu
- Zohali
- Mwanaheri
- Chandachema
- Neema
- Sauna
- Pete
- Mwaliko
- Mwalimu Dhahabu
- Dickson
- Bwana Maya
- Naomi
- MzeeKedi
- Hazina

MASWALI YA MBINU ZA LUGHA NA TAMATHALI ZA USEMI

Jadili mbinu zifuatazo zilivyotumika katika riwaya ya Chozi la Heri
- Jazanda
- Taharuki
- Kisengere nyuma
- Barua
- Ndoto
- Kinaya
- Taswira
- Swalilabalagha
- Sadfa
- majazi


MAJIBU YA MASWALI

1) UFAAFU WA ANWANI
Anwani ya Riwaya hii ni Chozi la Heri.

Anwani hii imeundwa kwa maneno mawili yaani CHOZI NA HERI.

Kwa mujibu wa matumizi ya neno Chozi katika riwaya hii, limetumika kuashiria tone la maji au uowevu unatoka machoni aghalabu mtu anapolia au kufurahi.

Heri limetumika kuonyesha maana ya amani, utulivu, mafanikio na usalama.

Kwa hivyo, chozi la heri ni kirai ambacho kimetumika kuonyesha chozi la mhusika ambaye amepata utulivu, amani na usalama nafsi ni mwake. Ni wazi kusema kuwa, mwandishi amefanikisha kwa hali ya utendeti kuonyesha ufaafu wa anwani rejelewa kwa kurejelea mifano hii:

- Kaizari na msimulia mwamu wake Ridhaa yaliyotokea, kwamba siku ya nne baada ya mapinduzi walisikia hodi na mkewe akaelekea kufungua mlango. Alisalimiwa kwa kofi na kuulizwa kiko wapi kile kidume chako kijoga? Nasikia ni mmoja wa wale waliotuuza kwa kupigia Mwekevukura. Ati as for me and my family we will support our mother. Ni nyinyi ndio vikarago si wanaotumiwa na wasaliti. Kabla haja jaribu lolote alikuwa amekula mikato miwili ya sime, akazirai kwa uchungu.Baadaye genge hili liliwabaka Lime na Mwanaheri alijaribu kuwapa wanawe huduma ya kwanza na kisha baadaye wanakumbwa na matatizo ya vyakula na maji katika kambi ya wakimbizi walikokimbilia waathiriwa. Mto wa mambahau kuwa safi ila baadaye waliyanywa maji ambayo walidiriki kupata huku wakisema ni heri nusu shari.

- Bwana kaizari anasimulia na mnavita vilivyowaathiri na walipokimbilia kambi za wakimbizi, anasema kuwa waliokuwa wamebahatika kubeba nafaka haba walizitoa zikatumiwa kwa ujima. Sasa matumbo yalianza kudai haki.

- Ridhaa katika kumbukizi zake katika msitu wa heri, hakukuwa na wakazi wengi, kwa hivyo, alikosa ushirika wandugu zake. Aidha anapo jiungana shule siku za awali alitengwa na wenzake kwani hawakutaka ashiriki michezo yao. Kijana mmoja mchokozi alimwita 'mfuata mvua' aliyekuja kuwashinda katika mitihani yote na kwamba ni yeye anayewaibia kalamu zao. Ridhaa hakungoja mwenzake amalize dukuduku lake alichukua mkoba wake na akafululiza nyumbani na kujitupa mchanga ni na kulia kwa kitenashake. Mamake alimliwaza na kumhakikishia kumwona mwalimu siku iliyofuata. Tangu siku hii ikawa ndio mwanzo wa maisha ya heri kwa Ridhaa kwani baada ya mwalimu kuzungumza na wanafunzi umuhimu wakuishi pamoja kwa mshikamano, Ridhaa alipata utulivu, ama nina usalama shuleni na kung'aa kwa elimu hadi kufikia Kilele cha elimu na kuhitimu kama daktari huku utenda kazi wake ukimletea mbivu.

- Kaizari na mshukuru Mungu uk16 kwa kuwa hai licha ya kwamba aliwatazama mabinti zake wakifanyiwa ukaini na vijana wenzao. Pia anapomtazama mkewe anashindwa kama ina halisi kumwita mkewe kwa sababu ya vile uso wake ulikuwa umevamiwa namajeraha. Amevimbia na kama dongo la unga ngano. Anasema kuwa ametiwa hamira lakini yeye hana hamira ilani matokeo ya ubahaimuwa binadamu. Licha yahayo yote ana shukuru kuwa wakohai.

- Ridhaa anajihisi kama yule Ayubu kwenye kitabu kitakatifu ambaye ibilisi alifakamia familia na mali yake takribani kutwa moja. Hata hivyo, anajihisi nafuu na kiumbe kipya kwani wapwawake Lime na Mwanaheri walikuwa wamepata matibabu kutoka kwa vijana wenzao ambao walitumwa na mashirika yasiyo ya kiserikali. Mkewe Kaizari yaani Subira alikuwa katibiwa akapona. Uk 36

- Ridhaa ana mwangeka wakiangaliana kila mmoja akiteta kwa mpigo wa kasi wa moyo. Walitaka kukimbiliana ila hakuna aliyetaka kuanza. Ridhaa hakuamini kuwa Mwangeka angerudi akiwahai. Fahari yauza zinaulezi inayeyushawo gana shaka huku Mwangeka akajirusha kifua ni mwababake huku wakiambiana kimoyo moyoni haijafa uk46

- Uk51 Mwangeka anashangazwa na hali ya babake ya kutozika mabaki ya familia yao. Baba mtu anamkazia tu macho, bila shaka ameelewa anachowazia mwanawe. Mwangeka anahuzunishwa sana na kitendo hicho cha unyama cha kuacha familia yake, mamake na wanuna wake kama majivu. Matone ya machozi yalitunga machoni, Mwangeka. Akayaacha yamdondoke na kumcharaza, yatakavyo.

Uvuguvugu uliotokana na mwanguko wa machozi haya uliulainisha moyo wake, ukampa amani kidogo. Moyo wake ukajaa utulivu sasa kwa kujua kuwa wino wa Mungu haufutiki methali hii Mwangeka anaiona wazi ambayo mpinzani wake aliishi kuirudia mara aliposhindwa na Mwangeka. uk52

- Katika Msitu wa Mamba kulikuwa na maelfu ya watu waliogurama kwao. Kati ya familia kwao bila matumaini yakurudi. Kwa Kangata na mkewe Ndarine, hapa palikuwa afadhali kwani hawakuwa na pakwenda kwa kuwa hata kule walikokuwa wakiishi awali hakukuwa kwao maskwota hivyo wakaamua kukumbuka asali na maziwa ya karne mpya.Uk57

- Msimamo wa Lunga wa watu kutopewa mahindi yaliyokuwa hatari hata kwa kipanya unasababisha kupigwa kalamu. Anakuwa mkulima stadi, marafiki zake wanampa jina la msimbo mkulima na mbawani. Uk70

- Umu anapojitosa jiji analiona kama bahari isiyo na kikomo. Akiwa jiji baridi ya vuli inamtafuna huku pia akiwa na mkeketo wa njaa kwenye uchango wake huku akiwa na matumaini ya kukutana na kijana Hazina aliyemsaidia akiwa anakataswa na mamake. Wanapokutana Hazina alibahatika na sasa ni mfanyikazi katika hoteli moja pale mjini. Unapomweleza juu ya matatizo yake Hazina anamwonea huruma huku machozi yake yakimdodoka kwa mchanganyiko wa furaha na majonzi. uk87


- Kukutana kisadfa kwa Dick na Umukatika uwanja wa ndege kulileta utulivu, walikumbatiana kwa furaha. Machozi yaliwadondoka hawa mandugu wawili na wakawa wanalia kimyakimya. Walijuafika kuwa jaala ilikuwa imewakutanisha na kwamba hawatawahi kutengana tena. Maisha sasa yalianza kuwa ya heri kwao. uk 128

- Baada ya miaka kumi ya kuuza mihadarati Dick alifaulu hatimaye kujinasua kutoka kwa mwajiri wake. Alianza biashara yake mwenyewe ya kuuza vifaa vya umeme. Sasa akaanza kujitegemea kwakuwa amejiajiri. Alikuwa ameufungua ukurasa mpya katika maisha yake. Maisha yake sasa ni ya heri.

- Zohali alikuwa mtoto wa nyumba kubwa wazazi wake walikuwa wahadhi ya juu. Babake alikuwa mkurugenzi katika shirika la utohaji huduma za simu huku mamake akiwa mwalimu mkuu wa shule ya kitaifa. Anakumbwa na changamoto za ujana na kushindwa kudhibiti matamanio yake huku akipata ujauzito. Wazazi wake wanamdhulumu na kuishia kutoroka nyumbani. Anaokolewa na Mtawa Pacha anapata utulivu uk100

- Chanda chema anapata utulivu baada ya kuokolewa na shirika la kidini la hakikishola hakina utulivu. Alikuwa mtoto wa mwalimu wa Fumbana Rehema ambaye alizaliwa nje ya ndoa kati ya mauhusiano ya mapenzi ya mwalimu na mwanafunzi wake.

Anakosa malezi mema na madhila ya unyanyasaji wa kijinsia uliosababishwa na bwana Tenge.uk107

- Uk 127 Mwangeka wanapomuaga binti yao Umu alimwambia kuwa siku ile tuliyokuja kukuchukua kwa mwalimu Dhahabu ilikuwa siku ya heri kwangu.

- Dick alimweleza Umu kuwa siku waliokutana katika uwanja wandege na wakasafiri pamoja, hiyo ndiyo ilikuwa siku ya heri zaidi kwake. Nasaha alizopewa na Umu zilimfunza thamani ya maisha. Kisadfa, huu ndio wakati Dick alikuwa ameamua kubadilisha maisha ya kuuza dawa za kulevya na kuamua kuuza vitu vya umeme.

- Baada ya Mwaliko kujitambulisha kwa Umu na Dick na kushukuru pia wao wanashukuru kupata walezi wazuri, Umu na Dick hawakungojea amalize. Walikimbia wote wakamkumbatia ndugu yao, wakaanza kulia huku wakiliwaza na. Sophie na Ridhaa pia walijiunga nao, wote wakalizana na baadaye wakashikana mikono. Ikawa ni hali ya utulivu. Uk189

- Mwaliko alimwambia babake kuwa kuja katika hoteli ya Majaliwa kuliwa letea heri kwa kuwa familia yao sasa imepanuka. Sasa amekutana na watu aliokuwa tu anasikia wakitajwa. Anasema kuwa imekuwa heri tena kuwa, uncle Mwangeka ndiye mzazi na mlezi wa ndugu zake. Uk190

- Dick alitoashukrani tele kwa Umu kwa kuwa ni yeye alimpa matumaini kuwa siku moja watampata ndugu yao Mwaliko. Mwaliko hata anapomtazama Umu, macho yake ya kiwaya imefunikwa na vidimbwi vya machozi, anajua kuwa familia yao imerudiana japo katika mazingira tofauti.

- Mwangeka anapomtazama Apondi anamfurahia kwani yeye ndiye anayempa utulivu wa moyoni. Hapo kabla babake alishiku mwambia aweze kumtafuta mpenzi na kumuoailaalishiakusema kuwa alishindwa kumsahau Lily na Becky. Hata hivyo, Ridhaa alijua kuwa wakati ndio mwamuzi, iposiku atakapotokeza huru laini wake Mwangeka. Ataifungua kufuli kubwa iliyoufunga moyo wake na hiyo itakuwa siku ya kumwaga chozi la heri

2) MTIRIRIKO WA VITUSHI

SURA YA KWANZA

Sura hii inaanza kwa kumrejelea mhusika, Ridhaa ambaye alikuwa amesimama kwa maumivu kwa yaliyompata. Amelitazama wingu la moshi ambalo lililojikokota kwa kedi na mbwembwe, aidha lina mkumbusha ukiwa aliozaliwa naona ambao anahofia kuwa angeishi na kuzikwa nao. Alipogeuka alitazamana tanuri la moto ambalo liliteketeza jumba lake la kifahari. Katika mkasa huu wafuatao waliangamia Tery mkewe Ridhaa, bintiye Tila, Lily Mkewe Mwangeka na mjukuu wake Becky.

Ridhaa anatatizika sana na milio ya kereng'ende na bundi usiku wa kuamkia siku hii ya kinyama. Milio hii limtia kiwewe aidha alijaribu kumjuza mkewe ila alipuuza kwa kumwambia kuwa yeye ndiye ameishi kumwambia kuwa asishikamane na mambo ya ushirikina anamkumbusha Ridhaa kuwa aliwahi kumwambia kuwa ni vizuri kuiacha mielekeoyakijadiambayohuyafifilishamaendeleo. Anazidi kumuuliza hata iwapo jambo likawa atafanya nini? Ndipo Terry anamjuvya kuwalaumu himu ni kumlaani shetani kwani Iiandikwalo ndilo mazungumzo haya baina ya Terry na mmewe Ridhaa yalikuwa ya mwisho kabisa kutokea Terry akiwahai. Ridhaa anatamani kuwa alikuwa na muda zaidi wa kumuuliza mkewe maswali ambayo sasa yameiva mia akiliyake. Machoziyalifurika machonimwakekwayale yaliyompata. Katika kumbukizi zake anakumbuka maneno ya marehemu mamake kuwa machozi ya mwanamme hayapaswi kuonekana mbele ya majabali ya maisha.Ila Ridhaa aliacha machozi yamcharaze yatakavyo hakujali la mama wala la baba; alijisikia kama mpigana masumbwi aliyebwagwa na kufululiziwa makonde bila mwombezi.
Anakumbuka mambo yalivyokuwa usiku huo,ambao uliyatia giza maisha yake. Anakumbuka mayowe yamkewe akimsihi Mzee Kedi asiwauwe kwani waoni majirani wake. Baada ya mayowe haya ndipo alisikia mlipuko mkubwa kisha akashikwa na uziwi wa muda uliofuatwa na sauti nyingine ya Mkewe "Yamekwisha". Kumbukumbu hiilimpa kuzimia na alipozinduka alijipataka lala kando ya gofula jumba lake lililokuwa linafuka moshi.

Ridhaa anakumbuka jumba lake ambalo sasa ni majivu familia yake na mali yote hii kuteketea kwa siku moja. Anaporudi kulikokuwa sebule ndipo alikumbuka kuwa Mwangeka -kifungua mimba wake alizaliwa kwenye chumba hiki miaka thelathini iliyopita. Alishangaa ni vipi Mwangeka aliweza kunusirika mkasa huu na ndipo akawaza kuwa wadhifa aliopewa kwenda Mashariki ya Kati kudumisha ama ni ulitokea kuwa wongofu wake. Katika kumbukumbu zake anaukumbuka mjadala mkali baina yake na bintiye Tila kuhusu mafanikio yabaadayauhuru. Tila anaonekana mwenye tajriba ya uana sheria kwani masuala aliyozua yalikuwa moto moto.Tila kupitia maswali ya Tila ni wazi kuwa baada ya kuondoka kwa mkolonimweupe mkoloni mweusi aliweza kuchukua hatamu.Tila anaonyesha vile vile kuwa licha ya kuondoka kwa mzungu wa afrika wanaendelea tu kuwa wategemezi si kwa lishe tu, bali pia kwa ajira. Na kazi zenyewe ni vibarua vya kijungu jiko. Tila alishangaa ni kwa nini wao hawajaanza kujisagia kahawa au chai yao. Hai halisi mbegu ziwe zetu, tulikuze zao lenye wekisha kumpelekea mwingine kwenye viwanda vyake alisage kisha kuja kutuuzia hiyo kahawa au chai kwa bei ya kukatisha tamaa alisisitiza Tila.

Ridhaa anamkumbuka baba yake Msubili na mtazamo wake kuwa jamii yao iligeuka kuwa hazina ya wafanyakazi ambamo Wazungu wangeamua kuchukua vibarua kupalilia mazao yao. Aidha tunaarifiwa kuwa hakuwa mkaazi asilia wa Msitu wa Heri. Alikuwa wamfuata mvua kama walivyoitwa walowezi na wenyeji kindakindaki. Babake alikuwa na wake kumi na wawili. Wake hawa walijaliwa na wana wa kiume ishirini na ndipo ardhi ya mzee Mwimo Msubiliikawahaitoshikuwaleamadumehawa.Jambo hililimfanyamzeemwimo kuwahamishia wake wawili wa mwisho Msitu via Heri. Siku hizo ilikuwa rahisi mtu kuwa na shamba mahali kokote katika eneo lililomilikiwa na kabila lake kwani umilikiwa mashamba ulitegemea bidii ya mtu.

Mamake Ridhaa alikuwa mke wa mwisho wa Mzee Mwimo. Ridhaa alikuwa mwenye umri wa miaka kumi walipohamia Mlima wa Heri na alikuwa bado haja anza shule. Walipowasili humu hamkuwa na wakaazi wengi na ili mchukua muda kuzoeana na watoto wa majirani ambao waliwaona Ridhaa na nduguze kama waliokuja kuuvuruga utulivu wao.
Ridhaa alikuwa kati ya waathiriwa wa hali hii kwani alitengwa na wenzake siku ya kwanza shuleni katika michezo mbalimbali. Alichokozwa na mwanafunzi mmoja aliyemwita 'mfuata mvua' na kumwambia hakutaka kucheza naye kwani alikuja kuwashinda katika mitihani yote. Ridhaa hakungoja mwenzake amalize dukuduku lake alichukua mkoba wake na kufufuliza moja kwa moja hadi nyumbani na kujitupa mchanga ni huku akisema hangerudi hiyo shule tena. Mamake Ridhaa alizungumzana mwalimu naye mwalimu akazungumza na wanafunzi na kuwasisitizia umuhimu wakuishi pamoja kwa mshikamano. Huu ukawa ndio mwanzo wa maisha ya heri kwa Ridhaa.

Baadaye Ridhaa alimuoa Tery. Alijaliwa na wana ambao waliangamia isipokuwa Mwangeka kifungua mimba. Ridhaa anashangaa ni kwanini Mzee Kedi alimgeuka kwani ndiye aliyemsaidia kupata shamba hilo lake. Familia zote mbili zilikuwa namlahaka mwema. Ridhaa ameyafanya mengi mazuri kikijini hadi kikaacha kuitwa Kalahari. Ikawaje aliowatendea hisani wamelipa kwa madhila? lweje watu waliokulana kunywa pamoja ndio waliomlipulia aila na kuyasambaratisha maisha yake? Haya maswali yasiyo na majibu yalimsumbua akilini mwake. Alipowaza alianza kuelewa sababu ya vikaratasi kuenezwa kila mahali vikiwatahadhari shakuwa mnagharika baada ya kutawazwa kwa Musumbi-kiongozi mpya. Anaelewa sababu ya jirani kuacha kumtembelea kwake kwa ghafla. Anaelewa sababu ya mke wa jirani kulalamika kuhusu kuuzwa kwa mashamba ya wenyeji kwa wageni. Alielewa kuwa alikuwa mgeni wa lasi mwenyeji hata baada ya kuishi pale miongo mitano.

Katika usingizi alikumbuka habari iliyosomwa katika runinga miaka minne iliyopita. Habari ilyosababisha kubomolewa kwa majumba yake matatu ya kibomolewa. Majumba haya sasa yamegeuka udongo. Pigo hili la pili aliliona kali zaidi. Alibakia kijiuliza maswali akishangaa ni upi utakuwa mstakabali wake, wa mwanawe Mwangeka na Subira, dada yake Ridhaa aliyeishima ili kumi kutoka pale.

Maswali ya ziada:

a) "kwa mbali andikwalo ndilo liwalo? Since when has man ever changed his destiny?"
i) Eleza muktadha wa dondoo
ii) onyesha ukweli wa kauli hiyo
iii) eleza wasifu wa nafsi neni

b) Umekuwa kama jani linalopukutika msimu wa machipuko!
i) Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Eleza madhara ya ukosefu wa amani

c) Hata hivyo wengi wa mabwenyenye hao walipuuza noti sihi
i)Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Onyesha mbinu iliyotumika na uipigie mifano zaidi kutoka kwa riwaya nzima.


SURA YA PILI

Sura hii inaanza watu wakiwa katika kambi za ukimbizi katika mazingira haya mageni ilasi mageni kwanini mumo humo kwao kwani si ughaibuni wala nchi jirani. Watu wa kila tabaka walikuwa yaani waliokuwa nacho na wachochole wote wako pamoja katika kambi hii. Kuna kiasi fulani cha usawa. Aidha inaaminika kuwa wanadamu huwa na tofauti ya mandhari wanamofia.Kuna wanahofia zahanati za kijijini na wapo wanaolala maumivu yao yakiwa yamefishwa ganzi katika hospitali za kifahari hukuwa kiliwazwa na mashine. Kuna wengine ambao hufia kwenye vitanda vya mwakisu vitongojini baada ya kupiga maji haramu.

Katika kambi hii watu wanang'ang'ania chakula haswa uji. Hata aliyekuwa waziri wa Fedha miaka mitano iliyopitayumo katika kambihi aking'ang'ania chakula na wenzake. Mvua kubwa inanyesha na matone mazito kuwaangukia wanawe wakembe wa Ndugu Kaizari-Limena Mwanaheri. Hana hata tambaraduni la kuwafunikia. Kaizari anabaki kumshukuru Mungu tukuwa wakohai. Ubavuni amelala mke wake Subira ambaye haihalisi kumwita mkewe kwani uso wake ulikuwa umevamiwa na majeraha.

Ukosefu wa chakula unasababisha Ridhaa, Daktari, Mkurugenzi mzima wa Wakfu wa matibabu nchini kula mizizi. Tunarifiwa Kaizari anaanza kusimulia yaliyojiri siku ile baada
ya kutawazwa kwa kiongozi mpya kana kwamba Ridhaa alikuwa mgeni wa haya. Anasema kuwa baada ya kutawazwa kwa kiongozi mwanamke mambo yaliharibika. Watu wakashika silaha kupigania uhuru wao, uhuru ambao walidai hawakupewa Wakaupigania. Mwanaharakati Tetei alitoa kauli kuwa, wanaume watatumikishwa kwa walivyofanywa enzi hizo katika visa kale vya majirani wao walipokuwa wakiongozwa na mwanamke wa kimla. walikerwa na haki za jinsia ya kike kama vile; Affirmative action na a third should be Women. Bi. Shali alionekana kuwakosoa wapinzani wa Mwekevu kwa kile aliona kuwa
Mwekevu alistahili ule ushindi kwani alijitosa katika siasa na kuomba kura kama wanaume akastahimili vitisho na matusi aidha anashangaa jinsi watu ni wasahaulifu wamradiwa kuchimba visima ambao umewafaidi sana.

Kaizari aliendelea kumsimulia Ridhaa chanzo cha vita kuwa vilianza kati ya kundila wafuasi wa Mwekevu na lililokuwa likiunga mkono mpinzani wake mwanamume vita vikachacha kwani wapinzani walikidai kuwa haingewezeka mwanamke kushinda mpinzani wake mwanamume na badala yake walibakurana wafuasi wake kuwanunua wanawake ambao ndio wapiga kura wengi.Aidha wafuasi wa Mwekevu waliona huu ndio muda mwafaka wa Mwekevu kupewa nafasi ili alete mabadiliko. Athari ya vita hivi ilikuwa ni pamoja na;

- watu kuuawa, kuacha makwao na kukimbilia maisha yao
- kupoteza mali kwani waliokimbia makwao kila walichokiacha kiliteketezwa
- kupora madukaya Kihindi, kiarabu na hata Waafrika wenzao
- Misafara ya wakimbizi ikawa kwenye barabara na vichochoro vya
- Wahafidhi na Mizoga ya watu na wanyama
- magofu ya majumba yaliyoteketezwa kwa moto
- uharibifu wa mali na mazingira.
- Nyimbo za uchochezi mpinzani wa Mwekevu anaambiwa tawala
- Kuchomwa kwa magari kana kwamba ni mabiwi ya taka
- Vilio kwa waliokuwa wakiteketezwa
- Kubakwa kwa mabinti wa Kaizari yaani Lemi na Mwanaheri
- Askari wafanya fujo uone kuwafyatulia risasi vijana walioamua kufa kishujaa.
- Magonjwa ya homa ya matumbo
- Njaa na ukosefu wa maji safi.
- Kukimbilia chakula kwa watu wazima jinsi wafanyavyo watoto

Aidha Kaizari anaeleza jinsi ambavyo alivamiwa kwake kubishiwa hodi, mke wake Kaizari, Subira akaenda kufungua, huku akisalimiwa kwa kofi kubwa kisha akaulizwa alikokuwa kidume chake kijoga. Alipigwa mikato miwili ya Sime hata kabla hajajibu lolote, akazirai kwa uchungu. Baadaye genge lile likawabaka mabinti wake Kaizari. Mahasimu hao wakaondoka baada ya kuutekeleza unyama huo bila kumgusa Kaizari, auguze majeraha ya moyo. Alijizatiti na kuwapa wanawe na mke wake huduma ya kwanza ni katika pilkapilka zile, sauti ya Jirani yao Tulia ili taikiwasihi kutoka iwapo walitaka kuishi. Tulia alimsaidia Kaizari kufunganyana kumsindikiza hadi njia panda. Alimkumbatia na kumwambia kuwa mwenyezi mungu ndiye hupangana nguvu na mamlaka pia hutoka kwake. Akamjuvya kuwa uongozi mpya umezuauhasamakatiyakooambazozimeishikwa amani kwa karibu karne moja. Akamshauri aihamishe aila yake kwa muda kwa sababu ya usalama. Akamhakikishia kuwa huo sio mwisho wa kuonana. Huu utakuwa mwanzo wa uzao wa jamii mpya isiyojua mipaka ya kitabaka, jinsia na kikabila. Jirani alipompungia mkono.

Familia ya Kaizari iliweza kuabiria matwana iliyokuwa ikiendeshwa kwa kasi sana kwa inakimbizwa. Waliyashuhudia mengi katika safari hii ya shaka kama vile mabasi kuchomwa. Baadaye, gari lilikwisha petroli ikawa sasa ni mtu na malaika wake. Walijituma msituni, usiku wa kwanza wa kila mate kutokana na ule ugeni wa kutojua hata kuliko na matunda mwitu. Aidha anasema kuwa walibahatika kwanini katika msitu huo mto wa mamba ulipita ila Kulikuwa na changamoto ya maji safi ya kunywa kwani maji hayo haya kuwa safi ya kunywea.

Wakimbizi hao waliweza kujenga vibanda ambavyo vili ezekwa kwa nyasina kukandikwa kwa udongo. Wengi walipata homa ya matumbo na wengine kuyapoteza maisha yao. Wakimbizi walizidi kuongezeka nayo hali ya maisha ikazidi kuwa ngumu. Idadi kubwa ya wakimbizi ilifanyakuwe na vyoo vya kupeperushwa - yaani sandarusi ambazo hutumiwa kama misalani. Siku za mwanzo mwanzo Kaizari hakuweza kutumia misalahi, lakini alisalimu amri na kusema potelea mbali, lisilobudi hutendwa. Lakini kutokana na tishio Ia maenezi ya kipindupindu aliwasihi kuchimba misala kwa jina long drop.Tatizo la njaa pia lili shamiri kwani waliokuwa wamebahatika kubeba nafaka chache walizitoa zikatumiwa na wote, zikaisha.

Siku ya kumi na tano Selume mke wa mpinzani wa msumbi mwekevu alipitia kwenye kibanda cha Ndugu Kaizari. Selume alikuja kuwaeleza kuwa alikuwa amesikia fununu kuwa
upo mradi wa kuwa kwamua Wakimbizi kutokana na hali hii. Shirika la Makazi Bora, lilikuwa limejitolea kuja kuwajengea wakimbizi nyumba bora. Misikiti na makanisa yalikuwa yamekusanya vyakula ili kuwalisha wahasiliwa. Watu walijawa na matumaini. Siku ya ishirini lori kubwa lilingiana watu wakakimbilia chakula kama watoto wafanyavyo. Watu waligawiwa chakula na akina mama wa Mother's union, woman's Guild na waliokuwa wamepakiwa nyuma ya lori hilo. Msukumano ulianza hadi mlinda usalama mmoja alipojitokezanakuwasihi kuweka usalama. Watu wengine kama Mzee Kaumu walishangaa walipokuwa hawa wangwana wakati madhila haya yalipowapata. Kwa kuwa tabia ni ngozi, Bwana Waziri Mstaafu aliyekuwa na uzoefu wa kuwaelekeza watu huko wizarani, alisaidia kukigawa chakula. Pia Kaizari na Selume walitwa kusaidia. Hata hivyo, bwana Kute alifanya ujanja ilikupata mafungu zaidi. Mwandishi anaonyesha hali ya ufisadi ya juu kwa kusema kuwa hata chakula cha msaada, kilicholetwa kwenye madhabahu ya kidini, kinaweza kufisidiwa.

Maswali ya ziada:

a) "Sasa anahaki gani ya kutuomba kudumisha utulivu baada ya kuivuruga yeye na wenzake?"
i) Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Eleza madhara ya vita katika jamii

b) "Ni sandarusi ambazo hutumiwa kama misala bwana"
i) Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Eleza sifa na umuhimu wa msemaji
iii)  Eleza ukweli wa kauli hiyo

c) "Sasa ni wakati wa kila mtu na malaika wake"
i) Eleza kilichofanya nafsi neni kusema maneno hayo
ii) Jamii ya wahafidhina matatizo ya baada ya uchaguzi ni kioo cha bara Afrika thibitisha.


SURA YA TATU

Sura hii inaanza kwa kuonyesha Ridhaa akiwa ameketi katika chumba cha mapokezi katikaUwanjawa Kimataifa wa Ndege wa Rubia. Anahamu kuu ya kumwona Mwangeka akiwa mzima. Macho yake ameyatunga kwenye dari ya chumba hiki. Anagota sakafu kwa viatu vyake kana kwamba anataka kupata habari fulani kutoka kwayo. Ridhaa anakumbuka kuwa siku ya kuhawilishwa kutoka Msitu wa Mamba baada ya kukaa kule kwa miezi sita na kubahatika kurudi nyumbani kufuatia mradi waoperesheni rudi Kanaani, hakuwa na matumaini ya maisha bora kwani hakuwa na mwenzi wala mtoto wa kuendea.

Wengine kama Selume (mke wampinzani wa Mwekevu) walikuwa wakilia kwa kuwa hawakujua waende wapi kwani mmewake amekwisha kuoa msichana wa kikwao na Babake alimkatalia katakata. Ridhaa alimfariji na kumwomba asilie kwani mwana wake yhai tena anakisomona amehitimu kama mkunga, anaweza kujitegemea. Selume hakuwa ametoka katika jamii moja na mpinzani wa Mwekevu. Ndipo Ridhaa akamwahidi warudipo nyumbani, angemtambulisha Selume kwa mkuu wa Idara ya Afya ya Jamii katika Hospitali Kuu ya Tumaini na labda angepata kazi katika idara ile.

Hata, Ridhaa anapowaza haya, Selume amekwisha kuajiriwa kama muuguzi katika hospitali ndogo iliyojengwa karibu na kambi ya WWHN. Ridhaa ana kumbuka mambo mengi kama vile kadhiailiyompoka familia yake ndiyo ilimkutanisha na watu kama Selume ambao angewaitandugunakumfanyakusahaumsibawakuipotezaakrabayake. Kutangamana na wakimbizi kukamfunza thamani ya binadamu. Sasa amejifunza mengi kama vile uzimani upande mwengine wa mauti. Kwenye Msitu wa Mamba, Ridhaa alipata huduma za ushauri na uelekezaji kutoka kwa wataalamu mbalimbali na akaweza kuudhibiti ugonjwa wa shinikizo la damu ambao ulitokana na mshtuko wa kupoteza jamaa yake na mali yake dafrao moja.

Ridhaa alipotoka kwenye msitu wa mamba alikuwa mtulivu waakili hukua kijihisi kiumbe kipya kwani wapwa zake - Lime na Mwanaheri walikuwa wamepata matibabu na dada yake Subira ametibiwa akapona. Mwamu wake Kaizari - amepona donda lilitokana na kuwaona binti zake wakibakwa. Ridhaa ana mwona Kaizari ni afadhali kwani heri nusu Shari kuliko Shari kamili kama iliyompata kwa kupokwa familia yake yote.

Aidha anapomngojea mwanawe Mwangeka pale uwanja wa ndege, anapitiwa na kumbukumbu za jinsi alivyohisi aliporudi tena kwenye ganjo lake siku ile. Anakumbuka kuwa alipozinduka alijipata pale pale katikati mwa kiunzi cha sebule lililokuwa kasri lake.  Eneo hili ndipo wanawe Tila na Mwangeka walipokuwa wadogo walipenda kumkimbilia kila mara alipotoka kwenye shughuli zake za kikazi. Hapo ndipo kijukuu chake kilipozoea kutembea tata na kumwita "bubu" naye alipenda kukirekebisha na kukiambia "sema babuu".  Na kitoto kwa utukutu wa kitoto kingesema "bubuuuu" Hayo yote hayapo sasa, hata zile pambaja za mkewe Terry na utani wake hamna. Akiwayu pale katika kumbukumbu zake, polepole kwenye jukwaa la akili yake kunaanza kuigizwa mchezo wa maisha yake kabla ya dhiki iliyomfika. Anamwona Tila akitoka shuleni na kuuweka mkoba wake juu ya meza. Katika mazungumzo yao mambo yafuatayo yana bainika;

- Tila alidhamiria kuwa siku moja atakuwa jaji katika mahakama kuu na kusafisha uozo uliotamalaki.
- Kuna washukiwa wengi rumande ambao wanahitaji haki ya kesi zao kutatuliwa.
- Kubadilika kwa mifumo ya uzalishaji mali kuanzia wakati wa ujimia, ukabila, ubwenyenye, ujamaa hadi sasa utandawazi.
- Kura ya maoni kuonyesha kuwa asilimia kubwa ilikuwa ina muunga mkono MwekevuTendakazi.
- Tila anaonyesha amezinduka anasema kuwa wao hawahitaji kiongozi mwanamke ila kiongozi ambaye ataielekeza jahazi visiwa vya hazina.
- Tila anaonyesha kuna uongozi mbaya umaskini, ufisadi, ukosefu wa gharama za matibabu ya kimsingi na ukosefu wa lishe bora.
- Kazi nyingi za serikali kupeanwa zabuni kwa kapuni za kigeniambao wanajilimbikizia maliyawahafidhina.

Ridhaa aliona kuwa utabiri wa mwalimu wa Tila ulikuja kutimia kwani viongozi wa awamu ya awali walibwagwa chini na vijana chipukizi. Kinayani kuwa wengi walishindwa kabisa kukubali kushindwa hasa yule aliyekuwa akigombea kilele cha uongozi. Kulingana naye nafasi hii iliumbiwa mwana mume na kumpa mwanamke ni maonevu yasiyovumilika. Kiongozi huyualipitakilamahali akitoa kauli ambazo ziliwajaza hamasa wafuasi wake nao wakaanza fujo zilizoangamiza juhudi za miaka hamsini za raia za kuijenga jamii yao.

Hatimaye ndege kwa jina PANAMA 79 iliyotarajiwa kufikasaa tatu unusu sasa ndio alikanyaga sakafu. Abiria waliposhuka, Ridhaa na Mwangeka walitazama na kimya. Ridhaa alihisi kana kwamba anauona mzuka wa Mwangeka, hakuamini kuwa angerudi nyumbani akiwahai.Hatimayebaadayashaka kumwondokea, alimkumbatia mwanawe. Mwangeka akajitupa kifua ni mwababake kwa furaha. Ridhaa alimkaribisha Mwangeka nyumbani na kumtaarifu kuwa hakujua kuwa watawahi kukutana akiwahai.

Ridhaa alimweleza mwanawe yaliyoisibu familia yao. Mwangeka alipomtazama babake akaona kuwa amekonga zaidi na sasa ameshabihi mno babu Mwimo. Baada ya kumbukumbu zake kumkumbusha ya awali Mwangeka alimshukuru babake na kumweleza kuwa alipoipata habari ya machafuko ya baada ya kutawazwa kwa kiongozi, alijawa na kihoro kisicho kifani. Aidha tunarifiwa kuwa, Mwangeka alikuwa akifuatilia matukio kwa makinikwanihatakura zilipohesabiwa upya kisha mpinzaniwa Mwekevu kukubali kushindwa na kutoa wito kwa raia ku sahau yaliyopita, alijua kuwa nchi imepiga hatua moja katika safari ndefu ya kupata afueni kutokana na tufani za baada ya kutawazwa. Mwangeka aliendelea kuwapa heko vijana wenzake kwa kugundua kuwa wanatumiwa vibaya na viongozi wenye tamaa.

Mwangeka akawa sasa anakubaliana na usemi waTila kuwa "usicheze na vijana, waoni kama nanga. Huweza kuizamisha marikebu" Japo Ridhaa aliyaitikia maneno ya Mwangeka kwa mgoto, alijua kuwa palikuwa na kazi ngumu ya kujenga upya ukuta ambao ufaa wake ulikuwaumepuuzwa. Akawa anakubaliana na sera ya bintiye marehemu, Tila kuwa Vijana wanafaa kuelimishwa zaidi kuhusu amani kwani ndio wengi na ndio mhimili wajamii yoyote ile. Hatimaye, Ridhaa alishusha pumzi na kumkabidhi mkono mwanawe na kumtaka waende ili akajipumzishe kutoka na adha za anga Mengine watazungumza baadaye.

Maswali ya ziada:

a) Ni kweli, lakini kumbuka kampuni hizi zimebuni nafasi za kazi.
i) Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Taja tamathali za usemi zilizotumika
iii) Jadili umuhimu wa nafsi nenewa

b) Jadili mbinu ya kinaya, kisengere nyuma na semi zilivyotumika katika sura hii.

d) "Usilie mwenzangu"
i) Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Eleza kinachomliza nafsi nenewa


SURA YA NNE

Mwandishi anatuonyesha Mwangeka akiwa ameketi mkabala mwakidimbwicha kuogelea, nje ya jumba lake la kifahari ambalo yeye aliliona kama makavazi ya kumtonesha donda lililosababishwa na kifo cha mke wake Lily Nyamvula. Siku ile baada ya kutoka kwenye uwanja wa ndege walifululiza moja kwamo jahadi kwenye gofu la baba yake Ridhaa. Majivu yaliyokuwa mabaki ya kilichokuwa kwenye kasri lile yalibaki pale pale. Majivu hayo mili ya mama yake yaani Tery, wanuna wake Tila na Mukeli, mkewe lily na mtoto wake Becky.

Mwangeka hakuelewa ni kwa nini babake hakuyaondoa mabaki hayo nani kwanini hakushirikiana na majirani kuchimba kaburi la jumla (mass grave) kuyazika majivu hayo. Baba mtu alimkazia tu macho. Machozi mazito ya machozi yalitunga macho ni mwa Mwangeka, akayaacha yamcharaze yatakavyo. Wakati huu hata nyanyayake angekuwapo kumwonya dhidi ya kulia kama msichana angempuuza. Alihitaji kulia ili kuliondoa komango ambalo lilikuwa limefunga mishipa ya moyo wake. Uvuguvugu uliotokana na mwanguko wa machozi haya uliulainisha moyo wake, ukampa amani akali. Kilio cha heri.

Mwangeka akakumbuka methali isemayo wino wa Mungu haufutiki. Methali hii ambayo mpinzani wake alishi kumtolea kila mara Mwangeka alipomshinda. Sasa ndio Mwangeka anauona wazi ukweli wa methali hiyo. Hata hivyo alizidi kujiuliza iwapo binadamu aliandikiwa kumpoka binadamu mwenzake uhai.

Siku ile baada ya wao kutoka kwenye uwanja wa ndege, Ridhaa alimwelezea Mwangeka mambo yalivyojiri. Alimweleza kuwa maisha yalibadilika Pindi tu Mwangeka alipoondoka. Waliandamwa na msiba baada ya mwingine. Mwanzo, Ridhaa akapoteza majumba yake mawili. Miezi mi tatu baadaye ami yake Mwangeka aliyeitwa Makaa alichomeka asibakie chochote alipokuwa akiwaokoa watu ambao walikuwa wakipora mafuta kutoka kwenye lori lililokuwa limebingiria. Makaa alizikwa pamoja na mabaki ya wa hasiri wa wote katika kaburi moja kwani serikali iliwatayarishia mazishi ya umma.

Baada ya Ridhaa kushushapumzi, aliendelea kumweleza Mwangeka kuwa mambo hayo yote liyakabili kwa msaada wa wanuna wa Mwangeka, mamake Mwangeka na mkaza mwanawe. Akaanza kuyajenga upya maisha yake hadi Siku ile ambayo alitazama familia nzima ikimponyoka. Daktari Ridhaa anakumbuka jinsi ambavyo amewaokoa wagonjwa wengi kutokana na magonjwa sugu lakini siku hiyo alishindwa kuuzima moto uliokuwa ukiteketeza umbayao. Lakini, hakushindwa kwani hakuwepo tendo lenyewe likitendeka. Alikuwa ameenda kumfanyia majeruhi mmoja upasuaji.Ridhaa alipokuwa akirejea nyumbani akasikia sauti ya kite ya mamake Mwangeka, kisha mlipuko mkali. Yote yakaisha. Hadi hapo, ameyaishi maisha ya kinyama kupigania chakula na wahitaji wenzake. Ameonja shubiri yakuwa mtegemezi ki halina mali.

Lakini katika hayo yote amejifunza thamani ya maisha, udugu na amani. Alimhurumia Mwangeka ambaye mkasa huo ulimfanya mjanehata kabla ya ubwabwawa Shingo kumtoka. Baada ya kurejea kwake Mwangeka hakuishi na babake kwa muda mrefu. Mwanzo, hakuweza kustahimili uchungu uliosababishwa na kuamka kila asubuhi kutazama mahali ilipoangamia aila yake. Alimrai babake kila siku akibomoe kiunzi kile cha nyumba lakini babake alikataa katakata. Lilikuwa kaburi la ukumbusho wa familia yake. Sababu ya pili ni kuwa lazima Mwangeka angeyaanza maisha yake upya. Atafute ushauri kutoka kwa wataalamu, auguzie moyo wake mbali na babake.

Mwangeka aliporejelea shughuli zake za kawaida kazini alitafuta kiwanja chakujengea nyumba. Babake aka mtahadharisha kufanya uchunguzi kabla ya kuanza ujenzi wenyewe. Baada ya Mwangeka kuhakikisha uhalali wastakabadhi alipata kipande cha ardhi karibu na ufuo wa bahari. Kazi ya ujenzi ilianza na baada takriban mwaka mmoja na unusu akahamia kwake. Hata anapokitazama kidimbwi hiki, mawazo yake yakombali alikoanza maisha. Anazikumbuka changamoto za ukuaji wake. Ana wakumbuka wa nunawake: Kombe, Mukeli na Annatila(Tila). Anapomkumbuka Tila ana tabasamu kisha tone moto la chozi lina mdondoka. Kumbukumbu ya Annatila inavuta taswira ya mnuna wake mkembe Dede aliyefariki dunia akiwa na umri wa miaka sita wakati ule Mwangeka akiwa na umri wa miaka kumi na miwili tanzia ile ilipowafika.

Katika jamii ya Mwangeka, kifo kilifuatwa na viviga vya aina mbalimbali yakiwemo maombolezi. Basi baada ya kifo cha mtoto huyo majirani walikuja kuifariji familia ya Bwana Ridhaa. Wiki mbili baada ya mazishi ya ndugu yake, Jumamosi moja Mwangeka alimpata Tila na wenzake nyuma ya nyumba wakimngojea.Tila alimvutana kumnong'oneza kitu sikionikisha akavuta boksi lililo kuwa limetiwa mwanasesere wao kwa jina Dedan Kimathi lakabu waliokuwa wamempa marehemu ndugu yao. Walianza kulia na kuomboleza kifo cha Dedan Kimathi. Wakaimba mbolezi. Katika hali ileya kuomboleza, watoto hawa hawakujua kuwa baba yao alikwisha kuja dakika thelathinizilizokwisha.Akawa anawatazama watoto hawa wa kigiza mazishi ya ndugu yao Dede.

Alibanwa na hasira na kuutwa mshipi wake kutoka kiunoni, akamshika Mwangeka na kumwadhibu vikali. Akamkemea Mwangeka kwa kuwa bendera inayofuata upepo badala ya kuwa kielelezo bora kwa mnuna wake Tila. Mwangeka anapokumbuka kisa hiki anajutiani kwanini hakukiomboleza kifo cha Tila. Baada ya kipigo hiki, Mwangeka aliwajibika zaidi akayavalia masomo yake njuga hadi chuo kikuu ambako alisomea uhandisi. Hapo ndipo alipokutana na mke wake Lily Nyamvula. Nyamvula alikuwa akisomea uana sheria. Mwangeka alihitimu masomo yake na kujiunga na kikosi cha wanamaji, jambo hili liliwashangaza wengi kwani ungewauliza marafiki wa chuoni wa Mwangeka wangekuambia Mwangeka ajiunga na vikosi vya usalama na kuipokata aluma ya uhandishi. Hata hivyo, Mwangeka alitamani kutoa huduma yake ya uhandishi katika vitengo vya usalama.

Mwangeka anakumbuka kuwa mkewe Lily Nyamvula alipingana na hatua ya Mwangeka. Kwake kazi ya askari ili kinzana na imani yake hasa kwa vile Nyamvula alikuwa born again. Alishikilia kuwa hai halisi muumini wa kweli kumpoka binadamu mwenzake uhai. Hata hivyo alipoona kuwa msimamo wa Mwangeka hautetereki, aliridhia shingo upande. Mwangeka anajuta kama ange sikiza ushauriwa mkewe angeweza kuiokoa aila yake na kumwona mwanawe ambaye aliwahi kumwona tu kwa picha ambazo tausi wake alimtumia.

Maswali ya ziada:

a) "msiba huandamwa na mwingine"
i) Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Eleza mikasa yote aliyoelezewa msemewa

b) "mwenye macho haambiwi tazama"
i) Eleza yaliyokuwa yakitazamwa
ii) Eleza maudhui ya kazi, ukabila na elimu
iii)  Eleza sifa na umuhimu wa wahusika wa sura hii

c) "Umewaacha na ndugu kwa ukiwa"
i) Tia dondoo katika muktadha wake
ii) Eleza tamathali ya usemi iliyotumika katika dondoo
iii)  Eleza umuhimu wa mbinu ya nyimbo ilivyotumika katika sura hii.


SURA YA TANO

Msitu wa Mamba uligeuka kuwa nyumbani kwa maelfu ya watu waliogura makwao bila tumaini la kurudi. Walijipa moyo na kusema kuwa hata walikokuwa wakiishi hakukuwa kwao, walikuwa maskwota. Wakaamua kula asali na kuyanywa maziwa ya Kana anihi mpya isiyokuwa na mwenyewe. Matokeo ya maamuzi haya yalikuwa kukatwa kwa miti kwa ajili yakupata mashamba ya kupandiavyakulanakwaajiliyaujenzi. Kabla ya miaka miwili kuisha, pahali hapa palikuwa pamepata sura mpya - majumba yenye mapaa ya vigae, misitu ya mahindi na maharage, maduka ya jumla, viduka vya rejareja kila mmoja akijibidisha kufidia kile alikuwa amepoteza. Familia ya Bwana Kangata ilikuwa miongoni mwa zile zilizoselelea (zilizoishi) kwenye msitu huu. Kwa Kangata na mkewe Ndarine hapa palikuwa afadhali. Awaliwakiwawamelowea katika shambaIa mwajiri wao aliyekuwa akishi jijini. Waliishi pale kwa muda mrefu hata watu wakadha ni kuwa ilikuwa milki yao.

Wengine wakidhani Kangata na familia yake walikuwa akraba ya mwajiri wao. Hata wana wa Kangata walipo kwenda shuleni walijisajilisha kwa jina Ia tajiriwa baba yao. Walikuwa wakitwa Lunga Kiriri, Lucia Kiriri na Akelo Kiriri. Kiriri likiwa jina Ia Mwajiriwa Kangata. Kangata na mwajiri wake walikuwa wamesekuliwa kutoka mtaa wa Matunda katika zile patashika za baada ya kutawazwa. Kiriri aliagadunia muda mfupi kutokana na kihoro cha kufilisika na ukiwa aliokuwa ameachiwa na mkewe Anne tena wanawe. Walipata Green Card na kuhamia ughaibuni. Hivyo basi, juhu za Kiriri kumshawishi mkewe asimnyime ushirika wa Wanawe ziliaangukia moyo wa Firauni. Mkewe Kiriri alikuwa ashaamua kuwa hapa hapamweki tena. Kazi aliyokuwa akifanya katika afisi za umma kama mhazili mwandamizi kwa miaka mingi ilikuwa inamfanya kusinyaa, akawa hana hamu akahisi kinyaa. Wanawe walipoenda kusomea Ng'ambo- wafanyavyo wana wa viongozi kwa kuwa wanaiona elimu ya humu kama isiyo wahakikishia mustakabali mwema raia wake, yeye alistaafumapemana kuchukua kibunda cha mkupuo mmoja almaarufu Golden Hand shake akachukua Green Card na kuwafuata na kumwacha mume wake akiwa mpweke. Baada ya wanawaKiririkumali za masomo yao walibakia huko huko Uzunguni kufanya kazi.

Walipuuza raiya baba mtu ya kurudi nyumbani ili kuziendesha baadhi ya biashara zake. Kila mmoja akajishughulisha na mambo yake. Kifungua mimba wa Kiriri kwa jina Songoa alisema kuwa nchi yao haina chochote kumfaa kwa hata walio na shahada tatu bado wanalipwa mshahara mdogo sana, akaona heri awekeze huko mbali aliko na imani nako.

Kabla ya kifo chake, Kiriri alikuwa akibua mijadala nafsi akilini mwake kuhusu Waafrika ambao ni kama waacha ombachao kwa mswala upitao. Akawa anajiuliza maswali mengi kama vile ni nini huwavutia raia kuhamia ughaibuni? Jeni hiyo mishahara minono wanayolipwa? Je, ni hizo kazi za kujidhalilisha za kwenda kuwauguza maajuza waliotelekezwa na aila zao? Au ni zile ndoa kati ya vijana wakembe wa Kiafrika na vikongwe vilivyochungulia kaburi? Kiriri aliendelea kushangaa ikiwa mkewe amegeuka wale wake pindi wafikapo ng'ambo hufunga ndoa na waume wengine kwa kuwa ndio njia pekee ya kuufukuza upweke na kupata riziki au kwa kutaka kujikwamua kwenye tope la uhawinde?

Kutokana na uzoefu wake katika kilimo, Kangata alipofika katika Msitu wa Mamba aliweza kuendeleza kilimo chenye natija. Kwa sasa, miaka mitano imepitana Kangata na Ndarine wameipa dunia kisogo. Lucia Kiriri - Kangata ameolewa katika ukoo wa Waombwe ambao awali walikuwa maadui sugu wa ukoo wa Anya mvua. Ndoa hii lipata pinga mizi sana kutoka kwa ukoo mzima lakini kutokana na Msimamo imara wa Kangata ndoa hii li simama.

Watu wa ukoo wa kina Kangata walishangaa ni kwanini mwana wao akaozwa kwa watu ambao huvaa nguo ndani nje na pia huzaa majoka ya mdimu ambayo ni macho yo kupindukia. Kangata aliyatupilia maneno ya watu wa ukoo wao kwani Kiriri aliyadhamini masomo ya mabinti zake hata ingawa walikuwa wa ukoo tofauti na wake. Watu wa ukoo wa Kangata walikuwa wakipinga elimu ya msichana na kutoa rai kama kumuelimisha msichana ni kufisidi raslimali. Kangata anashangaa wakati mwanawe amelimika na kuishi maisha ya heri ndio wakati jamaa zake wameona tofauti za kiukoo. Hatimaye ukoo wa Kangataulikubalimuunganohuuwandoana ukawa umeyeyusha tofauti na chuki iliyokuwa baina yao. Na saba hizi mbili zikawa sasa zinapikia chungu kimoja.

Naye Akelo Kiriri - Kaango habari yake haijulikani. Baada ya kumaliza masomo yake ya idatochanne, alipata kuolewa na dereva wa malori yanayosafirisha bidha ahadi Zambia. Jina la dereva huyo ni Kaango. Alipomwoa Akelo Kiriri, alimjengea nyumba katika gatuzi la Mbuyuni na tetesi zinasema kuwa walipata watoto wawili. Mmoja kwa jina Ngaire na mwingine Mumbi. Hakuna ajuaye walikopelekwa na misuko suko ya miaka mitano iliyopita.

Lunga Kiriri — Kangata ndiye anaishi katika milki ya babake katika Msitu wa Mamba. Yeye amesomea kilimo. Awali alikuwa ameajiriwa kama afisa wa kilimo nyanjani. Alikuwa akiwaelimisha raia kuhusu mbinu bora za kilimo kama vile watu wasilime karibu na mito, watu wachimbe mitaro kuzuia mmonyoko wa udongo na watu wapandemiti inayostahimili ukame. Alikuwa amirijeshi wa uhifadhi wa mazingira. Alipokuwa shuleni ndiye aliyekuwa mwa sisi wa chama cha watunza mazingira wasio na mipaka.

Kila ijumaa wakatiwa gwaride ungemsikia akihutubia wanafunzi wenzake kwa mhemko. Kimondo (mwanafunzi mwenzake Lunga) alikuwa haishi kushangazwa na Iunga kwani mtu akimsikiliza Lunga hangedhani kuwa amekulia mazingira sawa na wale wanyonge ambao uwepo wao huamuliwa na matajiri. Ilishangaza kuwa Lunga hakuwazia kwamba alikoloweleababa mtu palikuwa msitu tu, tajiri wake akapabadilisha. Babake Lunga haswa ndiye aliyeliendeleza shamba lile. Aliendelea kumuuliza iwapo hajui kwamba umaskini unaweza kuupujua utu wa mtu akatenda hata asivyokusudia kutenda Iunga hangeweza kujua kwani hajawahi kulala njaa akakosa usingizi kutokana na mkato wa njaa ilhali baba mtu anavuna kahawa katika shamba kubwa Ia Mzungu.

Mzungu huyu mwenye shamba akiwa anapata mamilioni ya pesa lakini anawapunja wafanyakazi wake kwa kuwalipa kishahara duni kiasi cha wao kushindwa kuwanunulia wanawao sare mpya. Kimondo anaendelea kumwambia mwenzake Lunga kuwa hajawahi kuamka asubuhi huku anakeng'etwa na tumbo na homa ya matumbo inamwandama. Mwalimu anapokupa barua ili ukatibiwe kwenye kituo cha afya kilichoko ndani ya kijiji ambacho mwenye kahawa amewajengea wafanyakazi, Daktari mwafrika anakataa kukupa huduma kwakuwa wazazi wako hawajawekewa bima kutokana na kijishaharaduni wanacholipwa. Sasa Lungani mkulima stadi. Ametononokea si haba katika msitu huu.

Hakumbuki kuwa msitu huu unafaa kuhifadhiwa kwa matumizi ya baadaye. Kabla ya shida kumleta hapa mstakabaliwa maisha ya Lunga ulitishia kuporomoka. Alikuwa ameipoteza kazi yake ya Ukurugenzi katika kampuni ya Maghala ya Fanaka alikopinga kitendo cha raia kuuziwa mahindi ambayo yalikuwa yameagizwa kutoka ughaibuni.

Mahindi ambayo licha ya kuwa na rangi ya njano, yalihofiwa kuwa yameharibika. Yalikotolewa yalisemekana kuwa hatari kwa usalama hatawapanya. Lunga alipopinga uuzaji wamahindi hayakwa raia vijisababu vilitolewa na vigogo wenye shehena za mahindi haya. Walidai kuyakataa mahindi haya ni kama kuidhinisha kifo chama milioni ya raia ambao hawamudu kujinunulia hata kibaba cha unga. Hata hivyo, raiza wakubwa ziliambulia patupu kwani Lunga alikataa katakata.

Lunga akawa amehiari kupoteza kazi yake ilikuyaokoa maisha ya wanyonge wasiona hatia. Baada ya mwezi mmoja Iunga akiwa ofisini mwake alitumia barua ya kumstaafisha kwani shirika hili lilikubwa na changa moto ya kifedha na hivyo halmashauri ikachukua hatua ya kupunguza idadi ya wafanyakazi. Lunga alipoisoma barua hii mara mbili alishangazwa na ukosefu wa fadhila wa waajiri wake. Kweli asante ya punda ni mateke. LungaalipokujakatikaMsituwa Mamba alikuwa na azima ya kumhamisha babake na kuwachia wanyama Edeni pao lakini aliyoazimia siyo aliyotenda.

Lunga alipokutana naye kari thelathini na tano za mahindi aliingiwa na tamaa na uchu akausaliti uadilifu wake. Tamaa ya kulima maekari na maekari zaidi ikamkumbatia akakata miti zaidi. Alipoulizwa ilipofia jadhba ya kupigania uhifadhiwa misitu alisema mungu mwenyewe alitupa ulimwengu tu utawale, sio ututawale. Siku zilivyosonga, mashamba ya Lunga na wenzake ya kendelea kutoa mazao mengi nayo jamii ya Msitu wa Mamba ikazidi kupanuka nazo tofauti za kitabaka zikazidi kujionyesha. Kundi Ia kwanza la wakimbizi Ridhaa, Kaizarina Kangata hamkuwa na tofauti kubwa. Mpito wa wakati ukazaa matajiri kama Lunga ambaye alikuwa akiwakumbusha wenzake kuwa alitokana na jadi ya kifahari ya Kiriri. Kulikuwa pia na maskini ambao kupata kwao kulitegemea utashiwa matajiri. Polepole uhasama ulianza kutishia kuisambaratisha jamii ya Msitu wa Mamba.

Viongozi nao kwakuhofia mambo kuharibika, walianza kampeni zakuwaelimisha raia kuhusu umuhimu wa kuishi kwa amani licha ya tofauti zao za kiusuli. Hata hivyo juhudi hazikufua dafu kwani awamu ya kwanza ya vita vya wenyewe kwa wenyewe ilianza. Walinda usalama walipokuja kudumisha amani, walitumia bunduki zao na kuwaacha wengi wakiwa wafu nao watoto wakabaki wana wa kiwa. Kisa hiki kiliwafungua macho viongozi wakatambua kuwa wakazi hawa walikuwa wakiishi hapa kiharamu. Vyombo vya habari vikatoa wito kwa chama tawala kuwatafutia mahali kwingi, vidonda vya zamani vikaanza  kutojadamu. Juhudi zao zakuandama ya uamuzi wa kuhamishwa kwao hazikufua dafu.  Wachache walifanikiwa kurudi kwao katika awamu ya pili ya Operesheni Rudi Kanaani.

Wengine kama Lunga ambaye hakujua kitovu chake hasa walitimuliwa pamoja na familia zao. Baada ya miezi mitatu Lunga aligundua kuwa amerudishwa kwenye Mlima wa Simba ambako inaaminiwamababuzakewalikuwawamehamiakutokaKaoleni, siku za biashara yawatumwa.MsituwaMambaulibakitasa.Mtouliokuwahapokaribu,ambaoulikuwa umeanza kukauka sasa ulianza kutiririsha maji. Jambo la kushangaza ni kwamba, hata baada ya tangazo kutolewa kuwa msitu huu ni marufuku kwa binadamu, usiku wa manane kulisikika milio ya malori na matrekta ya kibeba shehena za mbao, makaa na mahindi. Moshi pia hufuka mle mara kwa mara.

Maswali ya ziada

i) Eleza sifa za wahusika hawa:(alama10)
a. Lunga b.Kimondo c.Kangata

ii) Kuukata mkono niliostahili kuubusu yalinifika yakunifika"
a. Eleza muktadha wa dondoo hili (alama4)
b. Eleza namna msemaji alivyoukata mkono aliostahili kuubusu (alama6)
c. Fafanua mambo mawili yaliyomfika msemaji (alama2)


SURA YA SITA

Sura hii inapoanza tunampata Mwalimu Dhahabu akimtaka Umulkheri kuyarudisha mawazo yake darasani.Mwalimu huyu kwa kawaida ni mcheshi. Umu (ufupi wa Umulkheri) aliyarudisha macho yake darasani yakatazamana na ya Mwalimu Dhahabu bila yeye Umu kumwona mwalimu mwenyewe. Tangu Umu kujiunga na Shule hii katika kidato cha pili anajihisi kama samaki aliyetiwa kwenye dema. Haya mazingira ni mageni kwake na hakuja hapa kwa hiari. Baridi ya mahali hapa inamsinya kwani si kama kwao ambako kulikuwa na hari. Ukweli ni kuwa Umu alikuwa na kwao ila sahii hana.

Amebaki kuishi kwa hisani ya mkuu wa aliyeshauriwa na Wizara ya Elimu kumsajili umu na wengine watano. Umu ni mwana wa pili wa Bwana Lunga Kiriri — Kangata. Uongozi ulipoamua kuwahamisha mlima wa simba. Kule kuhamia Mlima wa Simba hakumkalia vyema Lunga. Aliona kuwa ameyapoteza mengi maishani. Watoto wake walikuwa wakisomea katika Shule za kifahari na sasa fidia aliyopewa na serikali haitoshi hata kuwapeleka wanawe katika Shule za watu wa kima wastani. Lunga alipohamia Mlima wa Simba mke wake Naomi naye hakuwekwa na mazingira haya mapya.

Asubuhi moja alimtumia Lunga ujumbe nakumtaarifu kuwa ameondoka ili akatambe na ulimwengu na huenda akaambulia cha kumsaidia Lunga kuikimu familia. Akawaacha Lunga na wanawe. Pigo hili la tatu lilimuuma Iunga sana kwani alijisabilia kwa hali na mali kumpendeza mkewe. Naomi alilipa penzi lake na kumwachia Lunga adha za malezi jambo ambalo Lunga hakustahimili. Mwaka mmoja wa kwanza ulimwia Lunga mgumu mno kwani ilimlazimu Lunga kuwa mama na baba wa watoto wake. Katika hali hii Iunga aliingiwa na wahaka na kihoro na hatimaye ugonjwa washinikizo Ia damu ukampata.

Kabla ya mwisho wa mwaka huo Lunga alifariki na kuwaacha watoto wake mikononi mwa kijakazi wao. Asubuhi moja Umu aliamkana kujipata yupweke nyumbani mwao. Ndugu zake wawili, Dick na Mwaliko walikuwa wametoweka. Umu alijaribu kumwita kijakazi Sauna kumjuza lakini alisalimiwa na cheko la mwangwi wa sauti yake katika sebule umu alimaka, hajui awafuate wapi ndugu zake wakembe. Dick alikuwa darasa la saba naye mwaliko alikuwa katika darasa Ia kwanza. Picha ya watoto waliotekwa nyara ilimjia Umuakilini mwake ikakifanya kichwa chake kumwanga kwa maumivu. Mwishowe alipiga ripoti katika kituo cha polisi alikoulizwa maswali mengi kuhusiana na kukosekana kwa ndugu zake.

Baada ya kuripoti habari hiyo Umu alijizoazoa na kujiendea zake nyumbani. Maisha ya Umu sasa yalichukua mkondo mpya. Siku ile baada ya kuwapigia polisi ripoti, ilibainika wanuna wake walikuwa wametekwa nyara na Sauna kwani hayo ndiyo yalikuwa mazoea ya Sauna. Sauna alikuwa akijifanya mwema kwa waajiri wake iliaminiwe ili naye apate fursa ya kuwaiba watoto na kuwapeleka kwa bibi mmoja ambaye aliwatumia katika biashara zake na katika ulanguzi wa dawa za kulevya.

Machozi ya uchungu yalimtiririka Umu na hakuamini kuwa nduguze wadogo walikuwa mali ya mtu atakayewatumia kama kitega uchumi. Baada ya kutia na kutoa, aliona kuwa hapo hapa mwekitena akaamua kuondoka. Asubuhi moja Umu alifika kwenye kituo cha gari moshi. Sasa yukatikati mwajiji la Karaha. Woga mkubwa ukamkumbatia kwa kutojua alikokuwa kwani mji huu ni mpya kwake. Hajawahi kutembea hapa peke yake. Hata hivyo, Umu yutayari kuanza maisha upya katika jiji hili. Hajui vipi lakini penye nia ipo njia. Baada ya kuwaza na kuwazua, Umu alijikokota na kuchukua njia iliyoelekea kushoto. Alipofika Church Road mara moja alikumbuka njia hii.

Aliwahii kupitia pale zama za utukufu wa babake. Anakumbuka akiwapata ombaomba wengi karibu na kanisa Ia Mtakatifu Fatma. Anakumbuka namna alivyomsihi mamake kumpa noti ya shilingi mia moja iliamkabidhi mmoja waombaomba wale. Mama mtu alikatalia ombi Ia Umu lakini hatimaye baada ya Umu kusisitiza mno, mamake alimkabidhi shilingi ishirini naye umu akaongeza mapeni aliyokuwa akipewa na babake na kumkabidhi ombaomba mmoja shilingi mia mbili. Ombaomba huyo alimshukuru na kumwita siste kuahidi kuwa siku moja atamsaidia Umu. Leo hii Umu anashangaa iwapo bahati itamvutia usaidizi hata kutoka kwa yule maskini wa Mungu. Akipewa msaada wowote hata kama ni jamvi la kuuweka ubavu wake usiku kwenye mitaa atashukuru.

Alielekea kwenye mkahawa mkubwa mkabala mwakanisa. Aliwaona vijana wengi wa mitaani. Umu akayaangaza macho yake kuona kama atampata rafiki yake. Hakumpata wala hakuona yule aliyekaribiana naye. Alikataa tamaa. Aliamua kuendelea na safari yake, huenda atampata kanisani. Kisadfa, kabla hajatembea hatua chache kutoka pale aliskia sauti ikita "kipusa". Alipogeuka alimwona yule kijana kazaliwa upya! Nadhifu! Meno meupe. Alijitambulisha kwake Umu kama Hazina. Serikali ilimwokoa kutokana na kina masicha uvutaji gundi na matumizi ya mihadarati. Akapelekwa shuleni akasoma.Walijengewa makao ambapo yeye na wenzake wanaendelea kusaidiwa na kupewa mbinu za kukabiliana na maisha.

Hazina alibahatika kujifunza upishi na huduma za hotelini na sasa hivi anafanyakazi kama mhudumu katika hoteli hiyo. Hazina alimwomba Umu waendea kanywe chai. Umu alimtazama Hazina huku kaduwaa. Akamfuata hotelini alikokula shibe yake. Alimsimulia Hazina mkasa huku mito ya machozi ikiwatiririka wote wawili. Hazina alimwonea imani umu kwa kuharibikiwa na maisha katika kipindi ambapo itahitaji hifadhi ya wazazi. Umu machozi yake yalikuwa mchanganyiko wa furaha na majonzi. Furaha kwa kuona kuwa rafiki yake amefaulu kujitoa katika hali ya utegemezi. Huzuni kwasababu anahisi kuwa ndugu zake wawili huenda ndio walichukua nafasi ya Hazina katika mitaa ya miji. Hazina alimwahidi kuwa atamsaidia. Akampeleka moja kwa moja hadi kwenye makao yao na kumjulisha kwa Julida mama aliyesimamia makao haya. Julida alimkaribisha na kumtaka asijali. Hapo pangekuwa nyumbani mwao kwa muda kisha Julida wangewasiliana na Idara ya Watoto kuhusu suala la ndugu zake Umu.

Ndugu zake wangetafutwa na wangepatikana. Mwezi mmoja baadaye, Umu alijiunga na Shule ya Tangamano akajiunga na kidato cha pili ambako alijipata kuwa mgeni. Mwalimu Dhahabu akatambua kwa wepesi unyonge aliokuwa nao Umu. Mwalimu huyu akataka pia kujua usuli wa Umu kutoka kwa mwalimu wa darasa la Umu. Mwalimu huyu wa darasa alipo ya hadithi masaibu ya Umu kwa Mwalimu Dhahabu, Bi Dhahabu akawa haishi kumhimiza Umu kuwa jasiri kukabiliana na hali yake hii mpya.


SURA YA SABA

Hata hivyo ilimwia vigumu Umu kusahau yaliyopita. Hata hivyo,Umu aliendelea kuhimizwa na wenzake ayazoee maisha haya mapya. Siku moja Kairu alimweleza Umu kuwa ana bahati sana kwani yeye hakupitia waliyoyapitia wao. Wao walitendwa ya kutendwa. Wao walipofurushwa kwao siku hiyo hakujua waendako. Mama akiwambele nao kina Kairu nyuma. Mama yao alikuwa amembeba kitinda mimba ambaye alijifia mgongoni mwa mamake. Baada ya kuuzika mwili wa ndugu yao, kina Kairu waliendelea na safari wasiojua mwisho wake. Hatimaye nguvu ziliwaisha mama yao akawaashiria kuketi kando ya njia, wakawa wanangojea kifo. Mara waliwajia watu waliokuwa wamevaa mavazi yaliyoandikwa IDR, wakasombwa na kutiwa kambini walikokuwa wamejaa sana watoto kwa watu wazima.

Hali hapo ilikuwa ngumu. Miko ilivunjwa. Walivumilia wakawa wanaishi kwa tumaini wakidhani hali itatengenezwa. Wakatumaini kwamba wangerudi kwao. Lakini kinyume na matarajio, uongozi mpya hukuleta ahueni yoyote katika maisha yao. Kilichobadilika ni kuwa walipewa ardhi zaidi ya kujenga mabanda zaidi ili kupunguza msongamano katika mabanda ya awali. Sasa wako palepale. Kairu alikwenda pale akiwa darasa la sita na sasa ako kidato cha pili. Wangali wanasubiri kurudi nyumbani ila yeye haoni kama mna nyumbani pema zaidi ya hapo kambini ambako wanaishi bila kujali mtu alikotoka. Kairu alimsihi Umu kuvumilia na kuzingatia masomo kwani ndiyo yatakayo mtoa katika lindi hilo la huzuni. Kairu aliendelea kumweleza Umu kuwa ana bahati kupata mfadhili.Yeye Kairu, mzazi wake wa pekee ni mama ambaye ni muuza samaki na baada ya ule mzozo wa ni nani kamiliki Ziwa kuu, biashara yao imedidimia sana.

Samaki wamekuwa adimu sokoni na bei yake imepanda. Mamake Kairu hana mtajiwa kuanzisha biashara nyingine kwa kuwa yeye ni maskini. Maisha yamemwia magumu kwani hata karo yake Kairu imembidi amlilie mwalimu mkuu amruhusu alipekidogo kidogo hadi mwisho wa mwaka. Katika mazungumzo ya Kairu ina bainika kuwa babake yuhai na ana familia nyingine na kuwa Kairu alizaliwa nje ya ndoa. Umu anapoyaweka masaibu ya Kairu kwenye mizani anaona kuwa anaona msiba wake kuwa mwepesi sasa. Mwanaheri naye alianza kusimuliana kusema kuwa baada ya kurudishwa nyumbani kutoka Msitu wa Mamba baba yake Mwanaheri - Mzee Kaizari, aliweza kuyajenga maisha yao upya.

Akajenga nyumba kufu yao pale kwenye ganjo lao Yeye na dadake Lime walirudi shuleni mlemle kijijini mwao tu. Ikawa rahisi kuyazoea maisha kwani wanafunzi wenzao waliwapenda sana. Lime alikuwa hodari katika michezo ya kuigiza - ile ya kitoto. Alikuwa mcheshi mno na kutokuwapo kwake shuleni kuliwafanya watoto kumpeza. Majirani wao nao wakamsaidia baba yao kukabiliana na hali hii mpya ya maisha hata hivyo baba mtu alikuwa nahofu kuwa huenda wangeshambuliwa tena, nao majirani walimhakikishia kuwa hawangeruhusu jambo lolote kuusambaratisha tena udugu baina yao.

Kwa hivyo hali ya utulivu ilitawala tena. Uhusiano kati ya marehemu mamake Mwanaheri na mavyaa yake ulikuwa umeingia ufa. Mama mkwe daima alikuwa kwa kumwona aliyekuja kuombwa kura mwanawe. Hali hii kawa imezidishwa na tofauti za kikabila kati ya mamake Mwanaheri na babake. Mamake ametoka kwenye jamii ya Ba mwezi. Daima anachukuliwa kama mgeni, si katika boma lao tu, bali katika kijiji kizima. Uhasama ulizidi baada ya vurugu za miaka mitano iliyopita. Nyanya yao akimwona mamake Mwanaheri kama chanzo cha kuharibiwa mali yao, kwamba ndiye aliyewafanya majirani kuwachomea boma Iao.

Mamake Mwanaheri alidhoofika kiafya kwa majonzi ya kutengwa na wale aliowadhania kuwa wa aila yake. Siku moja waliamka na kupata kibarua juu ya meza dogo iliyokuwa chumbani mwa Mwanaheri. Mwanaheri alipofungua barua hii alipata kuwa mama mtu alihiari kuondoka kwa kubaguliwa, kufitini wala kulaumiwa kwa asiyotenda. Mwanaheri aliendelea kuwa hadithia wenzake na kusema kuwa baada ya miezi miwili babake alienda kumtafuta mamake kwao asimpate. Baada ya kujuzwa kuwa mama mtu alikuwa ameenda mjini kuzumbua riziki, babake Mwanaheri alifululiza mjini kwenda kumtafuta mke wake akiwa mwenye majuto. Alimtafuta na kumtafuta mwezi baada ya mwezi na alipompata alikuwa amejifia chumbani mwake baada ya kutumia kinywaji kikali. Baba mtu alifanya juhudi namabakiyamamake Mwanaheri kuzikwa. Mwanaheri alipomaliza kuhadithia kadhia yake, matone mazito mazito ya machozi yalikuwa yakimdondoka.

Umu na Kairu walimwacha autue mzigo wake. Sasa Umu alianza kuhisi mzigo wake ulikuwa mwepesi sana. Mwanaheri aliendelea kuhadithia kuwa mara nyingi mwalimu anapofundisha mawazo yake hutangatanga. Yeye hujiuliza ni kwanini mamake akakitekeleza kitendo hicho cha ubinafsi. Kwa kuwa maji yamekwisha mwagika, sasa ameamua kuufuata ushauriwa Mwalimu Dhahabu wakuandama elimu kama ya kumwezesha kuleta mabadiliko katika jamii. Mwanaheri anasema kuwa iwapo mamake angefuata mikakatiborazaidiya kuhusiana na wakwe zake badala ya kukata tamaa, huenda maisha yake Mwanaheri na ndugu zake yangekuwa bora zaidi.

Zohali naye alikuwa akiusikiliza utambaji wa marafiki zake nacho kilio kikawa kina mwandama. Baada ya kuwaza ikiwa atawatolea wenzake dukuduku lake hatimaye aliamua kuwasimulia. Yeye alikuwa moto wa nyumba kubwa. Babake alikuwa mkurugenzi katika Shirika la Utoaji wa Huduma za Simu na mamake alikuwa mwalimu mkuu wa Shule maarufu ya kitaifa. Wazazi wake walikuwa walezi wema. Zohali na nduguze hawakupungukiwa na chochote. Maisha yake Zohali yalianza kwenda tenge alipojiunga na kidato cha pili. Mtafaruku wa kihisia katika umri huo ulimfanya kufanya mambo kwa papara na kutahamaki akawa ameambulia ujauzito.

Mwalimu mkuu alimtaarifu dadake Zohali kuwa alikuwa mjamzito na alifaa kurejeshwa nyumbani na akisha kujifungua wazaziwake waweze kumtafutia Shule nyingine.Tima (dadake Zohali) alimaka. Kutoka siku hiyo maisha ya Zohali yalichukua mkondo mpya. Amewahi kulala katika barabara za jiji pamoja na watoto wengine wa mitaani, amewahi kutumia gundi ili kujipurukusha, amewahii kupigana na majitu yaliyokuwa ya kitaka kuuhujumu utu wake kwa kumnyanyasa kijinsia. Wakati wenzake walio na siku zake za kujifungua zimekaribia za kujifungua walimpeleka kituo cha Wakfu wa Mama Fatma. Alikuwa ameyapitia mengi. Zohali anamshukuru Mtawa Pacha aliyemwokoa kutokana na kinama si cha unguliko la moyo. Baada ya Zohali kumweleza kadhia yake, Mtawa Pacha alitikisa kichwa na kumwahidi kwamba baada ya kujifungua angemrejesha shuleni. Sasa hivi na ulezi ulimpotezea miaka yake miwili.

Huwa anatamani sana kumwambia Mtawa Pacha ukweli wa mambo kuwa ana wazazi lakini moyo wake hukataa katakata. Atamwambiaje kuwa anawazazi ilhali walishamkana alipohitaji pendo lao? Anaendelea kusema kuwa madhila aliyoyapitia nyumbani kwao hayaelezeki. Baba yao alisema kuwa hakuwa na pesa za kulipa kijakazi tena. Kazi zote za nyumbani zikawaza Zohali. La kusikitisha zaidi ni, mama mtu ambaye anajua uchungu wa kulea mimba hakutoa sauti ya kumtetea. Baada ya Zohali kuyakamilisha masimulizi yake aliyaondoa macho yake kwenye ukuta yalikokuwa yameganda. Chanda chema alifuata kusimulia kadhia yake. Kisa chake kikiwa na mshabaha na kile cha Zohali. Alilelewa na bibi yake aliyefariki Chanda chema akiwa darasa la kwanza. Habari ilisema kuwa baba yake Fumba alikuwa amehamia Uingerezana familia yake na ni mhadhiri katika Chuo kikuu. Baada ya nyanyake kuiaga dunia, mambo yake Chanda chema yalijaa giza.


SURA YA NANE

Ni alasiri moja ya joto kali. Mwangeka na Mkewe Apondi wameketi kwenye behewala nyumba yao.Wameyaelekeza macho yao kwenye kidimbwi ambamo wanao watatu Sophie, Ridhaa na Umulkheri - wanaogelea. Ukichunguza kwa makini utapata kwamba wawili hawa wao ni chochote japo wanatazama. Kila mmoja, Apondi na Mwanageka, amepotea kwenye ulimwenguwake. Mwangeka anapomtazama Apondi ana tabasamu. Kisa cha kukutana kwao kilikuwa kama ifuatavyo: Mwangeka, babake Mwangeka alikuwa akiishi nyumbani kwa Mwangeka kwa muda. Walikuwa wajane wawili waliokomaa. Hitaji la Mwangeka kuwa na mshirika wa kumwondolea ukiwa lilimwandama.

Baba mtu alimtaka Mwangeka kuwazia suala hili, Alijua kuwa wakati ndio mwamuzi, ipo siku atakapotokeza hurulaini wake Mwangeka. Ataifungua kufuli kubwa iliyoufunga moyo wake na hiyo itakuwa siku ya kumwaga chozi la heri. Baba mtu akaendelea kungojea kwa matarajio makuu, kila jioni akimchunguza mwanawe kuona kumetokea badiIiko lolote. Siku moja alikutana na Rachael Apondi ambaye alifanya kazi katika Wizara ya Vijana na Masuala ya Kijinsia. Apondi alikuwa na shahada katika masuala ya kijamii. Apondi alikuwa mmoja wa wawasilishaji na ilipowadia zamu yake kuwasilisha aliwasisilisha kwa ustadi wa hali ya juu. Aka utekanyara moyo wa Mwangeka. Apondi alipotoka jukwaa ni alisindikizwa na makofi ya hadhira yake.

Mwangeka akamsindikiza na macho zaidi ya makofi. Moyo wake uliokuwa umejaa barafu ukayeyuka na kutwaa uvuguvugu. Binti huyu alimkumbusha Mwangeka marehemu mke wake Lily. Mwangeka na Apondi walipata kujuana vizuri zaidi wakati wa chamcha. Huu ukawa mwanzo wa usuhuba na uchumba wa mwaka mmoja ambao kilele chake kilikuwa kufunga ndoa. Apondi alikuwa mjane wa marehemu Mandu. Mzee Mandu alijifia ughaibuni katika shughuli za kudumisha amani. Kifo chake Manduki kamwachia Apondi na Sophie mwanawe wa miaka miwili kilio kisicho mithilika.

Apondi akawa mwoga, akachelea kuhusiana na mwanamume mwingine asije akamwachia ufa wamoyo. Miaka sita baada ya kufiwa ndipo alipokutana na Mwangeka na penzi likazalika, wakapanga kuoana. Alipojifungua mtoto wa kiume alimwita Ridhaa. Ridhaa ni bavyaa yake aliyemkubali katika familia yake licha ya kwamba koo zao ni tofauti. Akawa na furaha tele kwa kuwa Sophie amepata mwenzake naye Baba Ridhaa amepata fidia japo kidogo kwa familia yake iliyoteketea. Mwangeka na Apondi walikuwa wameamua kuwa watoto wao wawili walitosha kukamilisha familia yao.

Lakini, ukarimu wao ulifanya kuzaliwa kwa Umulkheri katika familia yao. Baada ya Umu kujiunga na Shule ya Tangamano, walishi alishirikiana na mwalimu mkuu wa Tangamano mfadhili. Apondi alikuwa rafiki wa utotoni wa Mwalimu Dhahabu. Alipompigia simu na kumweleza kadhia ya Umu Apondi alikubali kumchukua Umu kama mtoto wake wa kupanga. Baada ya kuwasiliana na Mwangeka, Mwangeka hakuwa na Pingamizi yoyote kuhusu kuwa mlezi wa Umulkheri.

Mwangeka alimwambia mkewe kuwaumuni baraka kwa Mwenyezi Mungu na kuwa Mungu amemfidia mwanaye aliyekufa umu akapata wazazi wapya. Wakawa wanamlipia karo umu mwanzoni alikuwa na shaka lakini baadaye alikuja kuwapenda kwa dhati. Upendo alioupata kwa wazazi hawa wapya uliponya donge chungu lililokuwa moyoni mwake. Akawa sasa yutayari kumsamehe mamake hapa duniani na ahera. Akawazia pia kumsamehe Sauna.Hata hivyo alibaki kujiuliza maswali mfululizo kuhusiana na walikotokomea ndugu zake.


SURA YA TISA

Siku hii Dick alihisi kuwa uwanja wa ndege ulikuwa na baridi na mzizimo kuliko siku nyingine zote. Dick mlolongo mkubwa wa watu ambao walingoja kuingia akawa ana kumbuka siku alipoanza kusafiri kwa ndege. Siku hiyo alijawa na kiwewe kwani biashara haramu ya kubeba dawa za kulevya aliyokuwa amejiingiza ilikuwa imewaingiza wengi kwenye mikono ya polisi, wakati wa mbaroni.

Siku hizo alikuwa mwanagenzi katika uga huu kwani alikuwa na umri wa miaka kumi tu. Zipo siku alipotetemeka karibu ajisaliti lakini hatimaye alizoea kujipa moyo. Sasa miaka kumi ya adha imepita. Haukuhitaji mnyonge. Dick alitoswa katika kina masicha kuu za dawa za kulevya na Sauna - kijakazi wao. Dick amesafirisha maelfu kwa maelfu ya vifurushi vya dawa hizi. Mwanzoni akawasi mraibu wa dawa hizi lakini ilibidi ajizoeshe kwa usalama wake mwenyewe, kwani mara nyingi alilazimika kuzimeza dawa zenyewe ili kwenda kuzitapika kwenye masoko ya ughaibuni.

Jambo hili lilichangiwa na uwepo wa mashine zenye uwezo mkubwa wakung'amua shehena za dawa zilizofichwa kwenye chupi. Siku ile baada ya kijakazi Sauna kumwiba Dick baba mmoja tajiri ambaye alijitia kumpeleka shuleni. Kumbe alikuwa amempeleka katika biashara ya kuuza dawa za kulevya. Buda (lakabuya tajiri wake Dick) alipoona Dick akitaka kukataa kushiriki biashara hii, alimtishia Dick kuwa angetupwa nje, asingiziwe wizi na bila shaka Dick alijua malipo ya wezi ni kutiwa tairi na kuchomwa moto. Wazo la kupata adhabu ya aina hili limtetemesha Dick. Akakumbuka rafiki yake Lemi alivyofishwa kwa njia hii. Kisa cha Lemi kilimfanya kuunasihi moyo wake kuingilia biashara hii haramu ili mwenye nguvu asije akamtumbuki za akajisemea kuwa huenda siku moja akapata mbinu ya kujinasua.

Sababu nyingine iliyomfanya Dick kuingilia biashara hii ni kuwa alihitaji chakula na mahitaji mengine. Akasema potelea mbali kwa lisilo budi hutendwa. Alipojitosa katika biashara hii haramu aliingilia kwa hamasa za ujana. Miaka mitano ya kwanza ikawa imejaa hekaheka kwani alisafiri kwingi na kuona mengi. Akaweza kuchuma pato si haba, pato aliloliona ni halali yake baada ya ulimwengu kumpora maisha yake. Hata hivyo asubuhi moja aliamka baada ya kuamua kuwa hakuumbiwa uhalifu, dhamiri yake ikamsumbua na moyo wake kumsuta.

Mawazo mengi yakawa yamempitikia akili nina yakamsukuma kuufikia uamuzi wa mkataa, akajinasua kutoka kucha za mwajiri wake huyu. Akaacha biashara ile haramu na kuanzisha biashara ya kuuza vifaa vya simu. Leo hii amejiajiri. Ashaamua kuufungua ukurasa mpya katika maisha yake. Amekwisha kuhitimu masomo katika Chuo cha ufundi ambako alijifunza teknolojia ya mawasiliano ya Simu. Sasa amepanua mawanda yake ya kibiashara. Anauza vifaa vya simu. Husafiri ng'ambo mara kwa mara kununua bidhaa ili kuyauzia mashirika yanayotoahudumaza mawasiliano. Asubuhi hii Dick na kijana mwenzake (mwajiriwa wake) walikuwa katika safari ya kawaida.

Alinuiwa kuabiri ndege ya saa moja asubuhi kuelekea ughaibuni ambako alizoea kununua mali yake. Huku akingoja afisi kufunguliwa, akayakunjua maisha yake ya siku za Mlima wa Simba. Akamwazia mama yake kwa masikitiko makuu. Akashangaa jinsi ulimwengu unavyoweza kummeza mwanadamu akawacha kuwaazia hata wanawake.

Akamkumbuka babake katika dakika ya mwisho ya hasidi" ndio waliomsababishia uwele alionao. Dick akiishi, atawaona. Akili yake ikamtuma kumkumbuka Umulkheri - dadake. Anakumbuka alivyomwambia kuwa asijali kwani yeye angewakimu kwa viganja vyake na hawangepungukiwa na chochote. Akawa na maswali chungu nzima kuhusiana na aliko Umu. Wakati Dick alikuwa akiwaza kuhusu familia yake, hakujua kuwa Umulkheri alikuwa nyuma yake kapiga foleni.

Anasafiri ng'ambo kwa shahada yake ya uhandisi katika masuala ya kilimo. Umu, baada yakuchukuliwa na Mwangeka na Apondi alifanya bidii masomoni nakufuzu vyema katika mitihani yake. Kisadfa, safari ya Umu imekuwa siku hii ambapo Dick anasafiri. Dick aliposikia Mwangeka akimwita Umu na kumtaarifu kuwa ndege ikaribu kuondoka, hakuamini. Mazungumzo baina ya Umu na wazazi wake yalimwamsha Dick kutoka lepe lake la muda. Aligeuka na kutazamana ana kwa ana na Umu. Mwanzoni Umu akidhani macho yanamdanganya. Mikono yake ikamwachilia dadake Sophie, moyo wake ukamwenda mbio. Ghafla Dick, alimwita dadake Umu na kumkimbilia. Wakakumbatiana.

Wasafiri wote na aila yote ikawatazama kwa mshangao. Machozi yakawa dondoka wote wawili na kulia kimya kimya huku wakiambiana kimoyomoyo yote yaliyowakumba. Hatimaye sauti iliita ikitangaza kuwa abiria wa ndege Tumaini waanze kuingia. Walijua kuwa jaala ilikuwa imewakutanisha na hawatawahi kutengana tena.


SURA YA KUMI

Sura hii inaanza kwa Wimbo wake Shamsi. Leo Shamsi anaskika kama amebadilisha wimbo wake kama anawasema Ridhaa japo kwa sauti ya chini. Wimbo huu wa leo unasikika kama wakiumbe mwenye maumivu zaidi na mapigo ya kehasani ya mbolezi. Huu wa leo ni tofauti na majigambo yake ya kila siku. Ridhaa alianza kuyaghani majigambo yake Shamsi kwa sauti ya chini kama anayeyatia maneno ya majigambo kwenye mizani. Ridhaa anamtazama Shamsi akipita kama afanyavyo kila siku. Mtaa anakoishi Shamsi simba lina hapa, Shamsi na Ridhaa ni majirani. Huu ni mwezi watatu tangu Ridhaa kuhamia mtaa wa Ahueni. Ahueni ni mtaa wa raia wenye kima cha juu kiuchumi. Mtaahuu una sura ya mijengo ya kifahari ya ghorofa.

Daraja kubwa limeutenga mtaa huu na mtaa wa Kazi keni inakoishi familia ya Shamsi na nyingine za aina yake. Huku maishani yakubahatisha. Huu ni mtaa wa mabanda yaliyojengwa kwa udongo na mabati. Mwangeka aliamua kuhamia mtaa wa Ahueni baada ya mjukuu wake wa mwisho kuzaliwa. Aliona ulikuwa wakati wake kuanza kuyajenga maisha yake upya. Maisha ya Mwangeka sasa yalitengenea. Baada ya kuzungumza na mwanawe, Ridhaa alimwomba Mwangeka amruhusu aondoke ili akaanze kuyazoea maisha ya ujane. Aliondoka akiwa na azimio Ia kukamiIisha kukijenga kituo cha afya cha Mwanzo Mpya alichokijenga kwenye ganjo lake. Kituo hicho kingewafaa raia wengi ambao hawangemudu gharama ya matibabu katika hospitali za kibinafsi.

Selume alifanyakazi katika kituo cha afya cha Mwanzo Mpya. Hali katika kituo hiki ni bora kuliko ilivyokuwa katika hospitali ya umma. Huko alikuwa amechoka kutokana na kuwatazama wagonjwa wakifa kwa kukosa huduma za kimsingi huku shehena za dawa zilizotengewa hospitali hizi kwenye maduka ya dawa ya wasimamizi wa hospitali. Alikuwa amechoshwa na mambo mengi. Katika kituo hiki kipya Selume aliajiriwa kama Muuguzi Mkuu naye Kaizari kama Afisa wa Matibabu. Sasa huu ni mwaka watatu tangu kuanza kazi hapa chini ya usimamizi wa Ridhaa ambaye ndiye mkurugenzi. Anawahudumia wagonjwa walio na matatizo aina aina.

Kuna mgonjwa mmoja aliuguza majeraha katika mgogoro wa ardhi katika eneo la Tamu chungu. Mwingine aliyejifia ni kijana anayesomea shahada ya uzamili, alikuwa mwathiriwa wapombe haramu. Mgonjwa mwingine wakikekwa Jina Tuama alikuwa amejipata katika hali mbaya kwa kukubali kupashwa tohara. Alibahatika kwa kuwa hakuiaga dunia kama wenzake.Tua maana itetea mila hii ya upashaji tohara kwa wanawake eti haijapitwanawakatikwanibilatoharamwanamke hubakia kuwa mtoto. Anaendelea kusema kuwa kupashwa tohara hakumaanishi kuacha Shule kwani dadake Hazina alipashwa tohara lakini sasa amehitimu shahada kutoka Chuo kikuu.

Mgonjwa mwingine kwa jina Pete aliendelea kupata ahueni. Yeye aliokolewa akitaka kujiangamiza pamoja na kitoto chake. Pete alizaliwa katika kijiji cha Tokasa. Yeye ndiye mtoto wanne katika familia yenye watoto sita. Alipoutambua ulimwengu tu, alijipata kwa nyanyake mzaa mama. Sababu yake  kujipata katika hali hiI ni ule mtafaruku uliokuwa umetokea baina ya mamake na babake Pete kisana maana, Pete hakuwa na mshabaha hata chembe na babake. Mama yake Pete kwa kuchelea kuiharibu ndoa yake akampagaza nyanya mzigo wa malezi.

Pete hajadiriki kuonja tamu ya kupendwa na wazazi wake. Alipoanza kupata hedhi maisha yalichukua mkondo mwingine. Alipoingia darasa Ia saba alipashwa tohara nao wajombake wakapokeapo sana baadaye mahari kutoka kwa buda mmoja kwa jina Fungo aliyemuoa kama bibi wanne. Alipojifungua, akaamua kwa mzee Fungo hakumweki tena. Akaondoka bila kuangalia nyuma. Akaingia jijini kuzumbua riziki. Akapata ajira ya kijishahara duni ambacho hakikutosha kugharamia mahitaji yake yote. Maisha yakazidi kuwa magumu hadi akamzaa mwana wa pili.

Kitoto alichonacho zahanatini ni cha tatu na alikipata akiwa katika shughuli za uuzaji pombe. Mambo yalipo mbainikia kuwa ana watoto watatu kabla ya kufikisha umri wa miaka ishirini na moja, aliona ni heri ajiangamize. Alimwambia jirani yake amchungie watoto kisha akaacha kikaratasi chenye anwani ya bibi yake kwenye kimeza katika chumba chake na kuondoka. Alijiambia kuwa dawa ya panya haingeshindwa kumuua yeye pamoja na kilichomo tumboni na ndipo akamimina kopo la dawa hiyo kinywani. Sasa anapata ahueni katikakituohikichaafya.


SURA YA KUMI NA MOJA

Sauna anaamka huku akijipindua kusikiliza mlio wa kingora unaosikika kwa mbali. Sauna anajihisi mzito kama nanga nakutamani kurudi kulala. Lakini inabidi aamke ili amtayarishie Bi. Kangara kiamsha kinywa. Sauna anajihisi kutokuwa na utulivu na mara polisi wanafika kumkamata sauna na Bi Kangara ambaye ni mwajiriwake. Hawa wawili wamejihusisha katika biashara ya ulanguzi wa watoto.

Sauna baada ya kumtorosha Dick na Mwaliko nakuuza Dick kwa mzee Buda anawaza jinsi ambavyo maisha yake yamekuwa. Hakupenda kazi hisana kutokana na kitendo cha babake wa kambo anayemhujumu kila wakati apatapo nafasi na mamake kumwonya dhidi ya kumwambia yeyote asimbujiendoa sauna aligeuka kuwa na moyo wa ujabari. Babake Sauna (Kero) alikuwa mlevi jambo lililosababisha kupigwa kalamu umaskini aliosababishia mamake sauna ndicho kilichokuwa kini chake cha kuolewa na Bwana Maya. Baada ya Sauna kutoroka kwao alifanya kazi mbalimbali kabla ya kukutana na Bi Kangara. Mabibi hawa walifikishwa mahakamani na kushtakiwa kwa ukiukaji wa haki za watoto. Mwaliko anapelekwa kwa kituo cha watoto mayatima kilichoitwa Benefactor.

Neema na mwangemi wanajadiliana juu ya kupanga moto hiI ni baada ya kujaribu kwa muda wa miaka mitano bila kupata moto. Moto wao bahati alikufa katika juma la kwanza kutokana na ugonjwa wa sickle cell.

Neema anamwelezea mmewe mwangemi jinsi mungu alimpa nafasi yakumpanga moto kisha akaitema kamaI masuo. Anamwambia asubui moja miaka kumi iliyopita, akiwa anapitia katika ujia uliolekea ofisini mwake alipata kitoto kimetupwa katika karatasi ya sandarusi. Alikipeleka kitoto kile kituo cha polisi na kasha baadaye kikapelekwa katika kituo cha watoto cha Benefactor.

Neema baada ya kukubali raiya Mwangemi ya kumpanga moto walienda katika kituo cha Benefactor na kumpanga Mwaliko. Mwaliko aliwaheshimu wazazi wake na majirani hata akamaliza masomo yake ya kidato cha nne na akajiunga na chuo kikuu kusomea shahada yaIsimuna Lugha.


SURA YA KUMI NA MBILI

Baada ya masomo ya uzamiliya Mwaliko anaajiriwa katika kampuni ya magazeti ya Tabora kama mhariri katika kitengo cha biashara. Mwaliko ana kumbuka yaliyotokea kwao baada ya akuachwa na mama yao. Mama Neema aliishiI kumpa tumaini kuwa atawahi waona.

Mwaliko na babake wanaamua kwenda kujivinjari katika mji. Ilikuwa siku ya kuzaliwa ya mwangemi.Katika hoteli mwaliko anazungumzia nduguzehuku akionyesha labda waliweza kujifia au labda mamayao aliwajia. Kwa upande mwingine Umu na familia yao walikuwa pia katika hoteli ya Majaliwa kusherehekea kuzaliwa kwa Umu. Umu anakumbuka siku ambayo wazazi hawa wake wakupanga walipomkujia na ujumbe wa mwalimu Dhahabu kuwa ni watu wa imani.

Umulkheri anawashukuru wazazi wake kwa kumsomesha, kwa utu wao, kwa kumsadikia nduguye Dick kujiendeleza katika masomo na kuwaombea thawabu kutoka kwa Mungu. Aidha Apondi anamshukuru Umu kwa ulezi wa nduguze wadogo Don Ridhaa na hasa Sophie ambayeamekuwa katika hali yakutafuta ujitambuaji. Dick anamkumbusha nduguye Umu alipomwambia kuwa angewalea na Mwaliko kwa viganja vyake. Aidha Dick anawashukuru sana wazazi hawa kwa mashauri yao kwani alipokutana nao kwanza alikuwa na kiduka kimoja cha kuuzia vifaa vya simu, lakini sasa ni mmoja kati ya watu mashuhuri katika kuendeleza teknohama.

Mwangemi anamwita mwanawe Mwaliko ambaye Dik na Umu wote wawili walitazamana, kila mmoja akiapa moyoni kuwa amewahi kumwona kiumbe kama huyu mahali, lakini hakuna anayedhubutu kunena. Mwangeka anakumbuka maisha yake na Mwangemi ya utotoni na jinsi walivyopendana. Katika utoto wao walibuni michezo ya kishujaa ambayo kila moja alipenda kujitambulisha na majagina.

Mwaliko moyo wa udugu unamwambia kuwa hawa ndio ndugu zake. Mara mwaliko anainua macho taratibu na kumwita Umu na Dick huku akiwaarifu kuwa ni yeye nduguyo. Umu na Dick wanamkumbatia na kulizana. Wanafurahi kukutana huku wakipanga kumtamfuta mama yao. Mwaliko anarudi nyumbani akiwa na hamu kuu ya kumsimulia Neema majaliwa ya siku hiyo.

3 Athari ya vita katika nchi ya Wafidhina
- watu kuuawa, kuacha makwao na kukimbilia maisha yao huku wakipoteza mali kwani waliokimbia makwao kila walichokiacha kiliteketezwa
- kupora maduka ya Kihindi, kiarabu na hata Waafrika wenzao
- Misafara ya wakimbizi ikawa kwenye barabara na vichochoro vya Wahafidhina
- Mizoga ya watu na wanyama
- Magofu ya majumba yaliyoteketezwa kwa moto 
- uharibifu wa mali na mazingira.
- Nyimbo za uchochezi mpinzani wa Mwekevu anaambiwa tawala wahafidhina, mwanzi wetu tawala.
- Kuchomwa kwa magari kana kwamba ni mabiwi ya taka
- Vilio kwa waliokuwa wakiteketezwa
- Kubakwa kwa mabinti wa Kaizari yaani Lemi na Mwanaheri
- Askari wafanya fujo uone kuwafyatulia risasi vijana walio amua kufakishujaa.
- Magonjwa ya homa ya matumbo
- Njaa na ukosefu wa maji safi
- Kukimbilia chakula kwa watu wazima jinsi wafanyavyo watoto

4 Dhana ya chozi katika riwaya ya Chozi la Heri
- Umu alilia sana alipowakumbuka nduguye Dick na Mwaliko.
- Umu anahuzunika kwa kukosa kwao nyumbani
- Watoto wa Lunga Dick, umu na mwaliko walilia machozi ya heri walipopatana katika hoteli ya majaliwa
- Ridhaa analia machozi ya furaha baada ya mwanawe mwangeka kufunga ndoa na Apondi Reachel
- Vilio vya kite vilitanda baada ya makundi mawili kukutana, yaani lililomuunga
- mkono mwekevu na la mpinzani wake mwanamume.
- Ridhaa analia baada ya familia yake na jumba lake lakifahari kuteketezwa
- Neema analia machozi ya furaha mwaliko anapokubali kuwa moto wao wa kupanga
- Neema analia kwa uchungu wakati alipokumbuka kisa cha Riziki Immaculate kitoto alichookota na akaogopa kukichukua na kukitunza.
- Mwangeka analia kilio cha uchungu babake alipomweleza sababu ya kutozika mabaki ya familia yake
- Umulkheri na Dick wanapokutana kisadfa katika uwanja wa ndege wanatoa machozi ya furaha.
- Selume analia inapomlazimu kuondoka na kuacha moto na nyumba yake kwa sababu ya ukabila
- Subira alipokatwa kwa sime alilia kwa kite kabla ya kufa kwake
- Subira anakilovya kifua chake machozi sababu ya mama mkwe anayemshutumu na kuacha mwanawe na mumewe
- Mwangemi walipomtania babu Msubili pamoja na Mwangeka walichapwa wakatoa machozi ya uchungu
- Kaizari alitoa machozi ya uchungu alipoona vijana wakipigwa risasi kwa kukataa kuondoka barabarani
- Ridhaa analia kwa kubaguliwa shuleni
- Abiria waliochomewa katika gari la kuabiri na vijana waasi walilia kwa uchungu
- Mwanaheri anadondokwa na machozi anapowasimlia wenzake kifo cha mamake katika shule ya tangamano
- Ridhaa alilia machozi ya uchungu alipomwelezea Mwangeka mkasa wa kupoteza mali yake.
- Viongozi wanatoa machozi kikinaya kuonyeshanjisiambavyowanawahurumia maskini
- Ridhaa akiwa katika magofu anakumbuka kilio cha Mwangeka akiwa mtoto
- Kumbukizi za maongezi kati ya Tery na Ridhaa zinamfanya atokwe na machozi
- Mwangeka na Anna tila wanalia walipokuwa wakiigiza kifo cha mdogo wao Kim
- Wenyeji walilia katika mazishi ya Kimwakili zunguka jeneza
- Umulkheri analia alipoenda kuhusu kupotea kwa nduguze katika kituo cha polisi
- Umu alipokutana na Hazina alilia machozi ya mseto wa furaha na huzuni
- Kairu na mamake wanalia kwa matatizo waliyopata na kujifia kwa kitoto chao walichozika porini.

5 Nafasi hasi na chanyaya mwanamke
Mwanamke ni Msomi - Umu alikuwa na shahada ya uhandisi, Tila alimudu masuala ya sheria.
Mwanamke ni mtamaduni – Tua maana tetea tohara ya wanawake bila kuangazia matatizo inayosababisha.
Mwanamke ni mwenye bidii - Apondi mkewe Mwangeka alikuwa anafanyakazi katika wizara yavijana
Mwanamke ni mwenye tamaa – Bi Kangara anafanya kazi ya ulanguzi wa watoto ili kujilimbikizia mali
Mwanamke ni mwenye huruma - neema anakihurumia kitoto kilichokuwa kimetupwa na kukipeleka katika kituo cha polisi na kisha baadaye katika kituo cha watoto cha Benefactor.
Mwanamke ni katili – neema anapokiokoa kitoto kilichotupwa kunao wanamwambia asijitwike mzigo wa mwenzio. Aidha Neema akiwa chuo kikuu aliweza kuavya. Pete alijaribu kuavya mara tatu.
Mwanamke ni mwenye majuto - Naomi anaporudi katika msitu wa sambana kuona kaburi la mmewe anajutia alichokifanya.
Mwanamke ni mwenye amezinduka – Zohali anapigana na majitu yakuwoya kitaka kumnyanyasa kijinsia
Mwanamke ni mcheshi - Terry ambaye kawaida yake ni mcheshi hakunyamaza bali alimwambia Ridhaa kuwa kwake lazima kila jambo liwe nakini.
Mwanamke ni mwongo – Sauna anawahidi Dick na Mwaliko kuwatunza ila anawauza kwa Bi Kangara
Mwanamke ni mlezi mwema – Apondi anamlea Umu vyema
Mwanamke ni mwenye mashauri – Kairu anamshauri Umu kuwa asijihurumie sana kwani yeye ndiye aliyekuwa amepitia maovu mengi kumliko

6 Umuhimu wa mashirika ya misaada
- Mashirika ya kidini yanaungana pamoja kuwasaidia waathiriwa kwa kuwa pacha kula katika kambi mbalimbali
- Kituo cha  Benefactor kimeokoa maisha ya watoto wengi;
- Mwaliko
- Mtoto aliyeokolewa na Neema na watoto wengine
- Shirika la jeshi la wajane la Wakristu linasaidia maisha ya mayatima kama vile Chanda chema, Umu na Mwanaheri uk95
- Shuleni tangamano iliwasaidia wanafunzi kama vile mwalimu Dhahabu anamwambia Umu arudi darasani anapoona amekumbwa na mawazo
- Mamake kairu ni maskini kwamba kulipakaro ni jambo linalomtatiza ila anaongea na mwalimu mkuu kumruhusu mtoto wake asome akilipa kidogo kidogo
- Mwalimu Dhahabu anajishughulisha kuwatafutia mayatima wazazi wa kuwapanga
- Shirika la Hakikisho la Haki na Utulivu linajishughulisha katika kusaidia watoto kupata elimu kama vile chanda chema
- Kituo cha wakfu cha mama Paulina kinamsaidia Zohali aliyepelekwa alipokaribia kujifungua

7 Matatizo ya ukabila
- Ridhaa anabaguliwa na wanafunzi wenzake kwa kutokuwa wajamii yake jambo linalomfanya Ridhaa kulia sana na kutaka kuacha shule uk10
- Subira  analia kilio cha ubaguzi unatokana na mama mkwe
- Mama mkwe anamlaumu kuwa yeye ndiye sababu ya kuharibiwa mali yao
- UkabilahuuunasababishakutenganakwaSubiranammeweKaizari
- Subira anaacha watoto wake kwa uchungu yaani lime na Mwanaheri
- Ukabila unasababisha kuwa na malezi mabaya kwani wazazi hawana utulivu wa kuwaelekeza watoto wao.
- Ukabila unasababisha kifo cha familia ya Ridhaa
- Kuharibu mali ya Ridhaa jumba lake la kifahari linachomwa
- Subira mkewe kaizari ambaye ni mbamwezi suala la kutengwa na familia yake kinamsababishia kifo cha mapema uk97
- Selume anatengwa na bintiye Sara kwa sababu ya ukabila
- Lucia kangata ndoa yake inapingwa kwa kuwa anaolewa katika jamii ambayo si yao
- Lime na Mwanaheri nduguye wanabakwa mbele ya babake

8 Malezi ya watoto
- Kuna ndoa kati ya Ridhaa na Tery inayowalelea watoto wao vizuri licha ya kuwa  Terry ana tengana na mmwe kwa mkasa 
- uliowapata.Uk 11
- Mwangeka alimuoa Lily Nyamvula aliyekutana naye katika Chuo kikuu. Walikuwa na mtoto mmoja kwa jina Becky. Malezi yao hayadumu kwani Lily na Becky waliangamia kwenye janga la moto.
- Mwangeka hapo baadaye alimwoa Apondi.Walibarikiwa na mwana wa kiume kwa jina Ridhaa. Aidha, anapokuja na mtoto wake Sophie aliyekuwa wa Mandu mmewe waawalib kabla yakufia ughaibuni alikokuwa ameenda kudumisha amani
- Mwangeka na Apondi wanawalea watoto wao vizuri kwa kuwapa elimu na mashauri Dick na Umu wanashukuru kwa malezi yao.
- Apondi anamshukuru Umu kwa malezimazuriya wadogo wake aghalabu anapokuwa mbali nao.
- Mwangemi alimwoa mwanamke kwa jina Neema hawakupata mwanao ila walipanga Mwalikov ambaye wamemlea vyema kwa kumpa elimu na kusoma hadi kitengo cha uzamili katika isimu na lugha.
- Kangata alimuoa Ndarine na kubarikiwa na Lunga Kiriri, Lucia Kiririna Akelo Kiriri.Waliwalea vyema kwani waliweza kuwapa elimu iliyowasaidia.
- Kaizari alikuwa na mke kwa jinaSubira.Walibarika na mabinti wawili, Lime na Mwanaheri. Familia inapatwa na tatizo la kulea wanao kwa sababu ya ubaguzi wa mamamkwe kwa Subira jambo linalosababisha kifo chake.
- Lunga alimuoa Naomi walibarikwa navwatotovwatatu, Umu, Dick na Mwaliko.Ndoa hii na changamoto katika malezi kwani Naomi anamtoroka mmewe jambo linalosababisha kifo cha Lunga na watoto kama vile Dick kuingizwa katika ulanguzi wa dawa za kulevya
- Familia ya Pete ilikuwa ya watoto sita baada ya kugunduliwa kuwa hakuwa na mshabaha na babake aliweza kurudishwa kwa bibi jambo linalosababisha ndoa ya mapema.
- Pete aliozwa na wajombake kwa Fungo alipoingia darasa Ia saba na baadaya kupashwa tohara Pete anaozwa kwa Fungo akiwa bibi wanne.Anapogundua kuwa anapata watoto watatu akiwa chini ya miaka ishirini na moja alitamani kujiua.Mtoto wake wa kwanza hakupata malezi yake kwani alimuacha kwa Fungo na kashaha wa wawili anawapata katika vibarua vya pombe.
- Kuna wazazi wengi ambao wanatupa watoto wao na pia kuavya.Tunambiwa kuwa Neema aliweza kukiokoa kitoto ambacho kilikuwa kimetupwa. Aidha alipokuwa chuo kikuu ali kuwa ameweza kuavya
- Wazazi wa Zohali wanamkandamiza jambo ambalo linamfanya kutoroka nyumbani nakuwa mwana wa mtaani. Aidha kwake anasema kuwa hana wazazi anapohojiwa kwani walimkataa alipowahitaji zaidi.
- Babake Kairu hamsaidi mkewe katika malezi jambo ambalo halimpi amani Kairu katika masomo.
- Wazazi wake Chandachema yaani ndoa katika Rehema na mwalimu wake(Fumba) ambaye sasa ni mhadhiri h washughuliki na malezi ya mwanao Rehema jambo ambalo linamfanya maisha yake kuwa ya ombaomba.
- Bwana Maya (mzazimlezi) anamwingilia Sauna kimapenzi na kusababisha kupata ujauzito jambo linalomtia Sauna ujabali na unyama wa kujingiza katika ulanguzi wa watoto

9) Athari za matumizi ya mihadarati
- Zohali anajiunga na kundi la vijanana kuvuta gundi inayomfanya kusahau matatizo anayopitia bila kujua mathara yake
- Pete anahamia kwa kazi ya kuuza pombe inayosababisha kupata watoto ambao anashindwa kuwalea na kutaka kujiua
- Dick anaingizwa na Sauna katika ulanguzi wa dawa za kulevya zinazohatarisha maisha ya muuzaji anaweza kamatwa na polisi na kufungwa
- Dick anashurutishwa kumeza dawa za kulevya na kashaakifika ughaibuni asitapike kutokana na uangalizi mkali katika viwanja vya ndege
- Dawa za kulevya zinasababisha vifo kijana msomi anakufa katika hospitali ya mwanzo mpya kutokana na utumiaji wa dawa za kulevya
- Shamsi anawapigia kelele majirani wake katika mji wa Ahueni kutokana na ulevi wake
- Aidha ulevi unamfanya aishi katika mtaa wa makabwela wa Kazikeni
- Kapanga ananusurika kifo kwa matumizi ya kangara  inayosababisha vifo vya watu sabini uk143 

10) Uongozi mbaya
- Hueneza uhasama uk21
- Viongozi kulia machozi ya mamba kuonyesha jinsi wanavyowajali maskini
- Kunyakua mashamba ya walalahoi uk22
- Viongozi kupokea milingura kwa mabwenyenye waliokuwa wamejenga sehemu zilizotengewa barabara ukoTononokeni uk13
- Kutoona ripoti za uchunguzi wamashamba ya walalahoi
- Tume za uchunguzi ambazo hasiwajibiki
- Wizara ya ardhi kupeana hatimiliki ghushi baada ya kuuza shamba mara ya pili
- Viongozi katika hospitali za umma wanachukua dawa na kupeleka katika hospitali zao za kibinafsi
- Watoto wamatajiri wanapewa mikopo ya elimu iliyokuwa imetengewa watoto wamaskini
- Viongozi  katika forodha wanrushwaKurusuulanguziwadawaza kulevyauk123
- Viongozi wanashindwa kuwapa vijana kazi 
- baada ya masomo.Shamsi analalamika kwa kutopata ajira licha ya kupata shahada akiwa wakwanza katika kijiji chao
- Viongozi wananyakua mali ya walalahoi huko msitu wa mamba bila kuwafidia kwa lolote jambo linalosababisha mauko ya Lunga
- Vijana saba wanakufa kwa mtu wa bunduki kwa kutetea haki yao uk24
- Wazungu walipoingia wananyakua mashamba yaliyotoa mazao mengi na kuchukua waafrika kuwa wafanyikazi wao

11) Walitendao/watendeao wenzao mabaya na mwishowe mabaya yale ya kawafika
Elezea visa vya wahusika hawa ili kughamua jibu la swali hili;
- Sauna anayewalangua watoto
- Bi Kangara aliyekuwa amempa ile kazi
- Neema kwa kuavya mimba akiwa chuo kikuu
- Pete kujiingiza kwa uuzaji wa pombe
- Zohali anapojingiza katika raha za ujana anapata pigo la uja uzito

12) Aina za migogoro
- Mgogoro wa familia ya akina pete ambaye anaonekana hana mshaba hana babake nakupelekwa kwa bibi
- Mgogoro wa kisiasa kuna mgogoro kati ya wafuasi wa Mwekevu na wa mpinzani wake mwanamume
- Mgogoro wakikoloni mkoloni anapuuza sera za Mwafrika.Uk10,"Hatua ya mkoloni ya kupuuza sera za mwafrika za umiliki wa ardhi na kumchukua kama mfanyikazi wake
- Migogogo ya ukabila Subira anafukuzwa na mama mkwe kwasababu ya kutoka jamii tofauti.Ridha aalitwa'mfuata mvua',nakutengwa na wenzake.Walimwona kama mwizi.uk10
- Mgogoro wa nafsi petea na mgogoro na nafsi yake jambo linalomfanya kutumia dawa ya panya
- Mgogoro wa utawala vijana wanamuua kutotoka kwa njia jambo linalosababisha kupigwa risasi na kujifia
- Mgogoro wa kimani Lily imani yake yakikristo inakinzana na wazo la Mwangeka kuwa askari. uk62
- Mgogoro wakiuchumi Dick anakataa kazi ya ulanguzi wa dawa za kulevya ila anashindwa atapata vipi chakula asipoikubali kazi hii
- Mgogoro wa kisaikolojia darasani Umu anaonekana kuwazia mambo mengi mwalimu anapomwambia rudi darasani. Aidha mwanasheria na sema anashindwa kumsikiliza mwalimu juu ya mawazo yanayompitia akilini.
- Mgogoro waufisadi watu wanapewa hatimiliki ghushi aidha maskini ambao mashamba yao yalinyakuliwa na kuundwa kwa tumeza uchunguzi hawapati ripoti ya uchunguzihuo.
- Mgogoro wa kitamaduni Tu ama licha ya mathara ya tohara yanayomkabili hospitalini anatetea utamaduni wakupasha tohara wasichana
- Mgogoro wa kitabaka matajiri wanapewa mikopo ya elimu iliyotengewa watoto wa kimaskini
- Mgogoro wa matibabu selume analalamika jinsi ambavyo viongozi katika hospitali za umma wananyakua na wanakuacha hospitali bila dawa
- Mgororo wa ardhi serikali imaamua kuwaondosha watu kutoka msitu wa mamba bila ya kuwafidia.

13) Uozo wa maadili
Ubakaji uk 25 genge hili la mabarobaro watano lilifululiza hadi walipokuwa maskini mabinti zangu wawili, Lime na Mwanaheri. Sikuweza kuvumilia kuona unyama waliotendewa. Nilijaribu kwa jino na ukucha kuwaokoa lakini likawa suala la mume nguvuze!
Ulanguzi wa dawa za kulevya; Dick anaifanyakazi ya kusafirisha dawa za kulevya kutoka nchimojahadinyingine,uk119
Uporaji; watu wanaporama shamba ambayo yalitengewa ujenzi wa barabara uko Tononekeni
Ulanguzi wa watoto; Bi. Kangara walifanya biashara haramu yakuwauza watoto na vijana. Uk157;
Uavyaji wa mimba; mamake Sauna anamshurutisha kuavya mimba ili kumwondolea mmewe fedheha
Usherati; Pete anapata watoto wawili nje ya ndoa
Ulevi; shamsi anajiingiza kwa ulevi akisema ndio inayompa utulivu. Watu sabini wanaangamia kwa kutumia kangara
Ukabila; familia ya Ridhaa inaangamia kwasababu ya ukabila na uharibifu wa mara nyingi
Ukatili; polisi wanapiga vijana sabini na wawili risasi na kuwaua. Aidha wafuasi wa mpizani wa Mwekevu wanaua watu kwa kuwachoma.

14 utamaushi; ni ile hali ya kukata tamaa kwa jambo fulani maishani. Wahusika mbalimbali waliweza kukata tamaa kwa njia moja au nyingine;
- Pete anakata tamaa maishani baada yakupata watoto watatu akiwa chini ya miaka shirini na moja jambo linalomfanya kutaka kujiua
- Ridhaa mkewe na familia yake ilipoangamia kwa moto alikata tamaa ya mapenzi katika maisha yake.
- Zohali licha ya kuzaliwa katika familia ya tabaka la juu anakata tamaa katika maisha na kuingia mtaani kutumia gundi na wenzake
- Mwangemi na Neema wanakata tamaa yakupata mtoto na kuamua kupanga Mwaliko
- Shamsi anakata tamaa ya kupata kazi na kudhamini pombe licha ya kuwa wa kwanza kuingia chuo kikuu kutoka eneo lao
- Naomi anakata tamaa kuishi na Lunga na kuamua kwenda kutafuta kazi mjini
- Naomi anakata tamaa kuishi mjini na kurudi msitu wa sambaila anakuta Lunga aliaga na watotowakaondoka
- Umuanakatatamaayakupatanduguyehasabaadayakugunduakuwahapati usaidizi katika kituo cha polisi
- Mwanaheri anakata tama baada ya kifo cha mamake Subira
- Subira anakata tama ya kuishi kwa Kaizari kutokana na chuki ya mama mkwe kwa kini kuwa hawakuwa wametoka katika jamii moja
- Lunga anakata tamaa ya maisha baada ya kuachishwa kazi, kunyakuliwa kwa mazao yake na kuachwa na mkewe jambo linalosababisha kufa kwake
- Chanda chema anakata tamaa baada ya nyanya yake kufariki na kunyanyaswa na jirani yake.

MASWALI YA ZIADA YA INSHA MAUDHUI YA:
Ufisadi, ukatili, uharibifu wa mazingira, ujaala, majanga, ubinafsi, ukoloni mamboleo, elimu, utabaka, nafasi ya vijana, taasubi ya kiume, ndoa, mapenzi, ushirikina, umaskini na mauti.


MAJIBU YA MASWALI YA MUKTADHA
1) Msemaji; Mwangeka
Kwa; mkewe Apondi
Mahali; nyumbani kwao
Sababu; baada ya Apondi kumweleza umuhimu wa kupanga Umu

2) Uk 121 Msemaji; Lemi
Kwa; dadake Tindi
Mahali; sherehe
Sababu; walikuwa wamechelewa kurudi nyumbani

3) Uk 122 Msemaji; uzungumzi Dick
Mahali; katika biashara ya Buda
Sababu; licha ya kulazimishwa kufanya ile kazi anasema atatafuta njia ya kujitoa

4) Uk 125 Msemaji; Dick ana kumbuka maneno ya Umu
Mahali; walipokuwa nyumbani kwao
Sababu; baada ya kuondoka kwa mama yao

5) Uk 139 msenaji: Mwangeka
Kwa: babake Ridhaa
Mahali: kwa mwangeka
Sababu: alikuwa anataka kwenda kukamiliza kituo cha afya

6)msenaji: uk 141 Selume
Kwa: Meko
Mahali: hospitali ya mwanzo mpya
Sababu: alikuwa akimrejelea mgonjwa ambaye kichwa kilikuwa kimejaa damu

7) msenaji: uk 142 maneno ya Meko
Kwa: Selume
Mahali: hospitalini
Sababu: alitaka kujua kama ni mmoja wa wale waliangamia kwasababu ya pombe haramu

8) msenaji: uk 148 bibi
Kwa: wajombake Pete
Mahali: nyumbani kwake
Sababu: walitaka kumuoza Pete

9) msenaji: uk 153 sauti kutoka moyoni mwa Sauna
Mahali: kwa Bi. Kangara
Sababu: polisi walikuwa wamefika kuwa kamata

10) msenaji: uk 156 Bi Kangara
kwa: Sauna
Mahali: nyumbani kwake
Sababu: baada ya Sauna kutoroka kwao

11) msenaji: uk 159 mwangemi
kwa: Neema
Mahali: nyuma bani kwao
Sababu: hakuonekana kufurahia suala la kupanga mtoto

12) msenaji: uk 162  mtawa Ci zarina
kwa: Neema
Mahali: kituo cha Benefactor
Sababu: kwa kuokota kitoto kilichokuwa kimetupwa

13) msenaji: uk163 mta wa Anastacia
kwa: Neema na Mwangemi
Mahali: benefactor
Sababu: walikuwa wameomba kupanga mtoto

14) msenaji: uk 170 mwangemi
kwa: mwaliko
Mahali: nyumbani kwao
Sababu: alikuwa akimfariji juu ya nduguze

15) msenaji: 174 Dick
kwa: akiambia familia ya mwangeka
Mahali: hoteli ya Majaliwa
Sababu: anashukuru kwamashauri ya Mwangeka

16) msenaji: 176 Mwangemi
kwa: Mwaliko
Mahali: hoteli ya majaliwa
Sababu: alikuwa anataka waonane na Mwangeka

17) msenaji: uk 179 kumbukiziza Mwangeka
Mahali: hoteli ya Majaliwa
Sababu: alikuwa anakumbuka jinsi walivyoishi na Mwangemi katika sehemu kame

18) msenaji: uk 154 Sauna
kwa: moyo wake
Mahali: kwa Kangara
Sababu: hakuwa anapenda vitendo vibaya ila alitiwa ujabari na dunia

19) msenaji: uk 168 uzungumzi nafsia wa Mwaliko
Mahali: nyumani kwa Mwangemi
Sababu: Neema alimtunza vyema kama mtoto wake

20) msenaji: 171 mawazo ya Umu ya maneno ya mwalimu Dhahabu
Mahali: shuleni Tangamano
Sababu: Mwangeka walikuwa wamekuja kumpanga Umu

21) msenaji: uk 173 Dick
kwa: Umu
Mahali: hoteli ya Mjaliwa
Sababu: walikuwa wamempa mashauri mema

22) msenaji: 176 maneno ya mwandishi kuhusu Umu na Dick
Mahali: hoteli majaliwa
Sababu: walifahamiana na sura ya Mwaliko

23) msenaji: uk 177 mawazo ya Mwangeka Mahali: hoteli ya Majaliwa
Sababu:alikuwa motto mtundu kulingana na babu

24) msenaji: uk 180 kumbukizi za mwangeka wakiwa na mwangemi
Mahali: akiwa hoteli ya majaliwa
Sababu: majeruhi huvuja damu zaidi jua likiwa kali

25) msenaji: 184 Kumbukumbu za mwangeka ya swali la babu
Mahali: akiwa hoteli majaliwa
Sababu: babu alitaka kujua walikokuwama mazao

26) msenaji: kiongozi wa kidini aliyeongea kwa lafudhi ya kizungu kwa wakimbizi
mahali: kambi ya wakimbizi
sababu: walikuwa wamewaletea misaada

27) msenaji: uk 188 mwaliko akisema kimoyomoyo
Mahali: hoteli ya majaliwa
Sababu: alikuwa amewatambua nduguze

28) msenaji: uk 189 Umu
kwa: kwa familia yake
Mahali: hoteli ya majaliwa
Sababu: alikuwa na furaha ya familia yao kupatana

29) msenaji: uk 192 mwandishi akimrejelea Naomi kwa wanawe
Sababu: baada ya kuwatafuta kila mahali akiwakosa

30) msenaji: mwanaharakati Tetei
kwa: wahafidhina
Mahali: nchi ya wahafidhina
Sababu: hakupenda mwekevu kuchukua ule wadhifa wa uongozi


MAJIBU YA WAHUSIKA NA UMUHIMU WAO

RIDHAA.
Ni mumewe Terry. Babake Mwangeka Tila na Kim
Mwenye bidii ni daktari ambaye alifanya kazi kwa uadilifu
Msomi amesomea udaktari
Mwenye uhusiano mwema anakula pamoja na majirani
Mshirikina anahusisha milio ya bundi jambo mbaya kutokea
Mwenye mapenzi anawapenda wanawe sana
Mkarimu anasaidia jamii kwa kujenga hospitali
Amepevuka anasema iwapo hakutakuwa na njia madhubuti ya kusuluhisha migogoro kunaweza shuka shida tena
Mvumilivu na vumilia kuona mabaki ya kuteketezwa kwa familia yake

TERRY
Mcheshi mwandishi anasema hanyamazi kwa ucheshi wake
Mfariji alikuwa anamfariji Mwangeka kwa nyimbo zake za kidini

MWEKEVU
Amezinduka kwa kushindania wadhifa wa kisiasa na mwanamume
Ni jasiri haogopi kusemwa kwa watu
Ni mzalendo historia yake ya kazi ilionyesha kuwa anafanyia wananchi kazi vyema
Mwenye maono sera zake zilipendwa na watu
Mwenye matumaini licha ya ushindi wake kupingwa ana matumaini

MZEE KEDI.
Ni jirani yake Tery na Ridhaa ambaye alisababisha vifo vya familia ya Ridhaa

TILA
Mwanawe Ridhaa aliyefia katika mkasa wa moto.
Amepevuka anajua nguvu za vijana ni kama nanga
Amezinduka anajua kuwa bado wafidhina hawajapata uhuru
Ni msomi anaelewa masualaya sheria kwa kina
Ni mzalendo anasema wanahitaji kiongozi ambaye atapeleka jahazi kwenye visiwa vya hazina

MZEE MWIMO MSUBILI.
Huyu ni babake Ridhaa.
Ni mtamaduni anaoa wake wengi
Ni mkali anaogopwa sana na Mwangemi na Mwangeka
Ni mwenye bidii kwani mtu kuilisha familia kubwa

NAOMI
Alikuwa mkewe Lunga na mama wa Umu, Dick na Mwaliko
Mwenye tamaa ana muacha mmewe kwa sababu ya ukosefu wa pesa
Mwenye dharau anadharau mmewe na kumwacha kwenda kutafuta kazi
Mwenye bidii amefungua duka la kunukulisha karatasi karibu na chuo kikuu.
Mwenye majuto anajuta kwanini alimwacha mmewe na watoto wake
Mwadilifu anakataa kufanya mapenzi na mwajiri wake

LUNGA
Alikuwa mumewe Naomi
Mwenye mapenzi kwa mkewe na wanawe
Mzalendo anaamua kuachishwa kazi ili watu wasipewe unga umeharibika
Mvumilivu anavumilia hali ngumu licha ya kuwa alikuwa na kazi nzuri
Mlezi mwema analea watoto wake hadi mauko yake
Msomi alikuwa amesomea masuala ya kilimo

UMULKHER1 (UMU)
Mtoto wake Lunga na Naomi
Ni msomi amefanya shahada ya uhandisi katika kilimo
Amepevuka anaripoti kwa polisi baada ya kupotea kwa nduguye
Ni mwenye mapenzi ya dhati kwa ndugu zake na wazazi wake wa kupanga
Mwenye bidii anasoma kwa makini hadi anaenda chuo kikuu
Mwenye shukrani anawashukuru wazazi wake wa kupanga
Mwenye huruma anawahurumia ndugu zake
Mwenye utu anaomba mamake pesa ili amsaidie Hazina kijana wa mtaani

SAUNA
Kijakazi aliyekuwa akiwaangalia Umu, Mwaliko na Dick
Ni mnafiki anajifanya kuwa mtiifu ili aibe watoto
Ni katili anajihusisha na ulanguzi wa watoto
Ni mtiifu anatii kila jambo alopewa na mkuu wake

HAZINA
Huyu ni kijana ombaomba wa mitaani aliyesaidiwa na Umu
Mwenye utu anawajibika kumsaidia Umu
Mwenye bidii anafanya kazi katika hoteli
Ni msomi amesomea masuala ya upishi

KAIRU
Ni mwanafunzi katika shule ya akina Umu. Nimwathiriwa wa uhasama wa kikabila. Mamake ni muuzaji wa samaki ambaye hamudu kulipa karo vizuri.
Ni mwenye mashauri anamshauri Umu kuwa yeye amebahatika na asijisumbue na mawazo
Ana uvumilivu anavumilia kuishi maisha ya taabu na mzazi wake
Mwenye matumaini anamini kuwa elimu ndiyo itakayo mwokoa
Ni mwenye bidii anatia bidii masomoni

MWANAHERI
Huyu ni mwanawe mzee Kaizari nduguye Lime
Ni mpenda mashairi anakipawa cha kughani mashairi
Mwenye bidii anatia bidii masomoni
Ni mshauri anamshauri Umu na wenzake shuleni
Ni msomi pamoja na wenzake kama Umu na Kairu
Ni mvumilivu anavulia kusoma licha ya uovu aliofanyiwa genge
Mwenye matumaini kuwa elimu itaweza wasaidia

MWALIKO
Mwanawe Naomi na Lunga
Mwenye bidii amesoma hadi kiwango cha uzamili
Ni msomi amefanya shahada ya uzamili yaisimu na lugha
Ni mtiifu anawatii wazazi wake
Mwenye shukrani anawashukuru wazazi wake wa kupanga yaani Neema na Mwangemi
Mwenye matumaini kuwa siku moja atawaona nduguye

DICK
Msamehevu anamsamehe mamake na Sauna
Mwenye shukrani anawashukuru Apondi na Mwangeka
Mwenye bidii anafanya kazi ya teknolojia
Mwenye mapenzi ya dhati kwa nduguze
Amezinduka anajua hatari za ulanguzi wa dawa za kulevya

BWANA MAYA
Baba wakambo wa Sauna aliyemsababishia ujauzito
Ni katili analala na motto wake
Ni mpyoro anatumia lugha yenye matusi
Mwenye taasubi ya kiume anampiga mkewe sana

MWANGEKA
Ni mwanawe Ridhaa na Tery. Nimmewe wa lily na hapo baadaye Apondi. Ni babake
Becky, Don Ridhaa na baba wa kupanga wa Sophie na Umu
Ni msomi anashahada ya uhandisi
Ni mlezi mwema analea familia yake vizuri
Ana uhusiano mwema na familia yake
Ni mzalendo anaenda mashariki ya kati kuleta amani
Ni mwenye mashauri anamshauri Dick
Ni mkarimu anaonyesha ukarimu kwa Umu na nduguye Dick

MWANGEMI
Ni mmewe neema na baba wa kupanga wa Mwaliko
Ni mkarimu anaonyesha Mwaliko ukarimu kwa kumpanga
Ni msomi anashahada ya udaktari
Mwenye upendo kwa mkewe na Mwaliko
Amepevuka anamshauri mkewe kupanga mtoto
Ni mcheshi waliishi kucheza na Mwangeka utotoni


UMUHIMU WA WAHUSIKA HAWA NI KUENDELEZA MAUDHUI NA VIELELEZO VYA WANAJAMII WENYE WASIFU KAMA WAO.
MAJIBU YA MBINU ZA LUGHA NA AMATHALI ZA USEMI

JAZANDA.
- Tila anapomwambia babake kuwa nchi ya Wahafidhina ni watoto wa miaka hamsini inamaanisha wao bado ni wategemezi licha ya kupata uhuru uk 6
- Aidha Tila anamwambia babake wanahitaji kiongozi yeyote awe wa kike au kiume ila kama ataweza kulielekeza jahazi katika visiwa vya hazina. Jahazi kwa maana ya nchi na visiwa vya hazina ni kuimarika kiuchumi uk 40
- Baada ya kuangamizwa kwa familia ya Ridhaa anaelewa maana ya vijikaratasi vilivyokuwa vikisambazwa kuwa kutakuwa na gharika baada ya kuapishwa kwa musumbi uk 12
- Lunga anatumia neon Eden kurejelea mahali pazuri pa wanyama
- Mamake Ridhaa anamwambia unyonge haukuumbiwa majimbi ila makoo yaani majimbi ni wanaume na makoo wake uk3
- Kuikolesha nundu mafuta kuonyesha kuwa mhafidhina hasaidiki kutokana na mzungu
- Mshahara wanaopewa wahafidhi na unaitwa mkia wa mbuzi yaani mdogo uk44
- Ridhaa baada ya familia yake kuangamia haamini kuwa Mwangeka angerudi anasemekana ameumwa na bafe uk46
- Ridhaa anasema bila jamii kushirikiana amani waliyokuwa nayo ni ya kifa urongo tu uk50
- Uchafuzi uliotokea baada ya uchaguzi Ridhaa anasema vijana waliweza kuligongesha jahazi mwamba badala ya kuliongoa uk49
- Ridhaa anamwambia Mwangeka mwanya wake wa meno uliopendeza sana ni ndoa na aliyotumia kumvulia mamake uk48
- Ridhaa alitamani mwanawe awe na mapenzi aweze kuoa tena anasema anjua siku moja atapata huru laini ambaye ataponya kiharusi chake.
- Aidha anasema hurulaini huyo atafungua kufuli iliyofunga moyo wake uk111
- Selume anapolia kwakua cha mwanawe Ridhaa anamwambia asilie kwani atakama samba ni mkali vipi ni mhalikumrarua mwanawe.

TASHIHISI
- UK 28 Msongamano wa vibanda kwa jitimai
- Uk 24 vifua vyao vilikabiliana na risasi zilizorushiwa vifuani mwao kama marashi
- Uk 29 matumbo yalianza kudai haki
- Uk 20 vitoa machozi vinafanya kazi barabara
- Uk 19 wimbi la mabadiliko kuvamia jamii
- Uk 15 mawingu yaliyoshiba kutaka kutapika
- Uk 46 ndege ya PANAMA inapiga pambaja sakafu
- Uk 48 kudekeza fikra
- Uk 45 Faili zake zitakapopatikana zilikojifungia
- Uk 85 kutafuta haki ili kujificha
- Uk 78 kuyaambia macho yake yatoke uko yalikokuwa yamejificha
- Uk 85 baridi yavuli ilikuwa ikimtafuna
- Uk 169 alikumbatwa na ukiwa na umaskini
- Uk 147 maumbile yameanza kufanya kazi yake

MAJAZ1
- Nchi ya wahafidhina inamaana wasiotaka mabadiliko katika nchi hii mtu kaTuama hataki babadiliko ya kuacha tohara kwa jinsia ya kike
- Ridhaa kwa maana ridhika mhusika huyu anaridhika na hali yake baada ya mkasa uliompata
- Shamsi ni juala asubui linapotokea ambalo hakuna mtu ambaye huwa halioni. Mhusika huyu alipokuwa akija kila mtu alikuwa akijua amefika kutokana na nyimbo zake za majisifu
- Bw Tenge kwa maana ya kwenda kombo. Matendo yake ya ukware yanaonyesha kwenda kombo na ahadi ya ndoa yake
- Mwekevu Tenda kazi ni mwanamke aliyeweza kuwatumikia watu wakuwafanyia kazi vizuri kuliko mpinzani wake
- Mwalimu Dhahabu kitu cha maana sana. Mwalimu huyu amekuwa wa muhimu sana kwa kuwasaidia watoto shuleni 
- Hazina ile hali ya kuhifadhi vitu vya dhamana, Umu anampa mia mbili iliyomfanya amsaidie baadaye na kumpa makao katika upweke wake
- Mtawa Ci zarina Neno mtawa lina maana ya mcha Mungu alijitolea kulea watoto waliokuwa wametupwa na wazazi wao.
- Hoteli ya majaliwa ni mahali watoto wa Lunga wote waliweza kukutanika
- Mji wa Afueni mji ambao ulikuwa mji wa kifahari wa matajiri
- Msitu wa samba ni msitu ambao maisha ya Lunga yanaharibikia na kukata kamba
- Msitu wa heri sehemu ambayo ilikuwa na rotuba nzuri ya kulima
- Zohali hali yakuchelewa kufanya jambo kwa sababu ya ugumu Fulani anachelea kusema kuwa anawaza kwa sababu walimtesa
- Mhusika Kangata neon hili lina maana kushikilia jambo Fulani anashikilia jina la mwajiri wake ambaye ni Kiriri hadi anadhaniwa kuwa ni wa aila yake.
- Bw Kero huyu ni babake halisi wa Sauna kwasababu ya kero zake za ulevi wanaachana na mkewe na kwenda kuolewa na Maya
- Bw Maya maana yake ni hamaki. Kitendo chake chakula na Sauna mwanawe na kumtia ujauzito kilimtia hamaki sana na kutoroka kwao
- Mji wa Tokosa ndiko alikozaliwa Pete. Neno hili lina maana yakuchemsha chakula ovyo tu. Malezi yake yalikuwa ovyo hadi kufumuzwa kwake kwa kutoshabihiana na babake
- Mhusika Neema alikionea neema kile kitoto kilichokuwa kimetupwa na kukipeleka makao ya watoto baada ya kuripoti kwa polisi

TASWIRA
- Uk 13 kubomolewa kwa nyumba ishirini katika mtaa wa Tononokeni
- Uk 109 mwangeka na mkewe wakiangalia watoto wao wakiogelea
- Uk 21 gari lilichomwa na watu wakiwa ndani
- Uk 20 vijana wanabeba mabango ya mpinzaniwa Bi Mwekevu
- Tindi anavyonengua kiuno katika sherehe
- Umati wa watu wanaomchoma Lemi
- Taswira ya kaburi la Lunga Naomi anaporudi kuwatafuta wanawe

MASWALI YA BALAGHA
- Uk 17 lakini ni wangapi mnatambua hata maghulamu wanalawitiwa?
- Uk 192 kipi kilichonipa kumkimbia Lunga wangu wakati ambapo alinihitaji zaidi?
- Uk 25 Wapi kile kidume chako kijoga?
- Uk 12 je, si mchango tosha wa mtu kuitwa ndugu hata angawa mgeni?
- Uk 40 nani kasema viongozi waliopo hawajajikuna wajipatapo?
- Uk 41 serikali haijagharamia elimu ya shule za upili kwa kugharamia karo ya shule za kutwa?
- Uk 65 kipi kinachovuta raia kuhamia nchi za ughaibuni?
- Uk 66 Mlikuwa wapi wakati huo?
- Uk 123 kwanini akatumia kijakazi Sauna kuja kusambarati za familia ya baba?
- Uk 78 Kwetu? Kwani mimi nina kwetu tena?
- Uk 176 Mungu wangu! Huyu si ndugu yangu mwaliko?
- Uk 18 Tangu lini mwanamke akashinda uchaguzi?
- Uk 164 je, ikitokea kuwa na saba yaoni watu wenye kifafaa uhata wendawazimu?

KINAYA
- Ni kinaya Sauna kujifanya mzuri ilhali anawaiba watoto
- Ni kinaya Neema kupeleka motto kwa makazi ya watoto na mwishowe kwenda kupanga moto huko
- Ni kinaya Naomi kutoroka mmewe na wanawe ilhali hapo baadaye anajilaumu
- Ni kinaya nchi ambayo ina miaka hamsini kuonekana kama motto wa mika hamsini
- Ni kinaya kuwa waafrika wanakuwa wafanyikazi katika mashamba yao chini ya wakoloni
- Ni kinaya watu walioishi na Ridhaa kwa amani wanawageukia na kuchoma nyumba yake pamoja na familia yake
- Ni kinaya vijana kumbaka Limena Mwanaheri mbele ya wazazi wao
- Ni kinaya mamakwe kufukuza subira kwa kuwa hawakuwa wajamii moja
- Ni kinaya mzee Maya kumbaka mwanawe Sauna
- Ni kinaya wazazi wa Zohali ambao ni wasomi kumtesa Zohali kwa ajili ya ujauzito
- Ni kinaya Tua makusifu utamaduni wa tohara za kike ilhali ndio sababu ya kuwa hospitalini
- Ni kinaya watu wa nchi ya Wahafidhina kumkataa kiongozi wa kike na ndiye anayewafanyia kazi 
- Ni kinaya kwa pete kutakakujia kwakuwa na watoto watatu akiwa umri wa chini ya mia ishirini na moja

MBINU REJESHI
- UK 3 Ridhaa anakumbuka mlipuko na kilio cha mkewe
- Uk 1-2 anakumbuka milio ya kereng'ende na bundi
- Uk 10 anakumbuka jinsi watoto walivyomtenga shuleni
- Uk 13 anakumbukamajumbayakeyakibomolewa
- Uk 45 anakumbukamijadalaaliyokuwaakifanyanamwanaweTila
- Uk 187 Mwangekaanakumbukamafunzoyadini
- Kaizari anasimulia Ridhaa jinsi familia yake ilivyovamiwa
- Uk 96 Mwanaherianakumbukakwendakwamamakekupitiabarua
- Uk 177-178 Mwangeka anakumbuka maisha yake na Mwangemi utotoni
- Kijana aliyekuwa amevaa shati ambalo lilikuwa limeandikwa Hitimana na eleza jinsi ambavyo aliwandanganya vikongwe kumchagua kiboko ambaye hawakumtaka

MATUMIZ1 YA BARUA
- Uk72 Barua iliyoachisha Lunga kazi
- Uk81 Mkewe Lunga anamwandikia barua ya kumuaga mmewe
- UK95 Barua hii inaandikwa na Subira kwa mmewe na wanawe Mwanaheri na Lime

TAHARUKI
- Anwani chozi la heri inataharuki kwani msomaji anataka kujua nani huyu anatokwa na chozi la heri
- Mwandishi hatuambii baada ya kufungwa kwa Sauna na Kangara kama walibadilika
- Kuna taharuki kama Zohali aliwahi kuelezea kama alikuwa na wazazi
- Kuna taharuki kama Tuama aliweza kuamini umuhimu wa kutopaswa tohara kwa jinsia ya kike
- Kuna taharuki chanda chema kama aliwahi kujiwa na wazazi wake
- Kuna taharuki kama wana wa Naomi waliwahi kukutana naye
- Kuna taharuki kama ya wenzake Umu katika shule ya Tangamano waliweza kufaulu katika masomo
- Kuna taharuki kama Ridhaa aliweza kuoa
- Kuna taharuki kama Mwangemi na Neema walifanikiwa kumzaa mwanao
- Kuna taharuki kama Buda aliyekuwa amemwajiri Dick aliwahi kutiwa mbaroni

SADFA
- Inasadifia na kuwa wakati Selume anapotaka kuacha kazi katika hospitali ya umma ndio Ridhaa anamaliza kujenga hospitali ya mwanzo mpya
- Siku ya kuzaliwa kwa Umu inasadifia nana ya Mwangemi
- Ina sadifia na wakati Neema akienda ofisini anakiona kitoto kilichokuwa kimetupwa
- Umu na Dick wanakita na kisadfa katika uwanja wa ndege
- Ni sadfa Mwaliko kupangwa na binamuye Mwangeka aliyempanga nduguye
- Inasadifu kuwa Dick alipokuwa akiwaza juu ya nduguye Umu alikuwa nyuma yake
- Kukutana kwa wana wa Lunga katika hoteli ya Majaliwa ni sadfa.
- Ni sadfa kuwa Umu anapowaza sana juu ya maisha yake wenzake wana matatizo kumliko.