Kiswahili

1. Swali la lazima 
Unanuia kugombea Useneta wa Kaunti yako katika uchaguzi mdogo ujao. andika  tawasifu yako. 
2. Pendekeza njia kadhaa zinazoweza kutumiwa katika kubuni nafasi za kazi hapa nchini. 3. Andika insha inayobainisha maana ya methali usipoziba ufa, utajenga ukuta. 
4. Tunga kisa kinachoanzia kwa maneno yafuatayo: 
 Nilizindukana. Tafakuri ikanipitikia akilini: haya yaliyojiri ni mazingaombwe au mambo  halisi? 

MTIHANI TANGULIZI MWIGO (KIMWIGO) 
MAAGIZO 
(a) Andika jina lako, nambari yako ya mtihani, jina la shule yako na mkondo wa darasa lako  katika nafasi ulizoachiwa hapo juu. 
(b) Tia sahihi yako kisha uandike tarehe ya mtihani katika nafasi ulizoachiwa hapo juu. (c) Jibu maswali yote 
(d) Majibu yote yaandikwe katika nafasi ulizoachiwa katika kijitabu hiki cha maswali (e) Majibu yote ni lazima yaandikwe kwa lugha ya Kiswahili 
(f) Usitoe ukurasa wowote kutoka kwenye kijitabu hiki 
(g) Karatasi hii ina kurasa 10 zilizopiga chapa 
(h) Watahiniwa ni lazima wahakikishe kwamba kurasa zote za karatasi hii zimepigwa chapa  sawaswa na kuwa maswali yote yamo. 

1. UFAHAMU (ALAMA 15) 
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali 
 Tangu opresheni ya Usalama kuanza kutekelezwa na maafisa wa usalama katika mtaa wa  Eastleigh, kumekuwa na propaganda kuwa inalenga watu wa jamii na dini Fulani. 
Harakati hizi za kuwasaka magaidi sharti ziendelee na zichangiwe na kila raia ili zizae matund  atunayoazimia kupata; kuwanasa wote wanaohusika. 
Wakenya tumeishi kwa miaka mingi bila kubaguana katika misingi ya dini na ukabila. Iweje  tuanze sasa miaka zaidi ya hamsini baada ya uhuru? Nidposa tunawasihi Wakenya wote wenye  nia njema kukumbuka kwamba hatuna njia ya mkato katika suala hili la ugaidi. Sharti tupambane  nao. Hawa ni watu; ni ndugu zetu, rafiki zetu na watoto wetu. 
Hakuna mzazi atakayejitokeza hadharani na kukiri kuwa mtoto wake ni gaidi! Hata kama atajua  wazi mwanawe ni gaidi na amelipua Wakenya na ataendelea kufanya hivyo akizidi kupewa  nafasi. Atanyamaza na kumtetea kwa hali na mali. 
Madhara ya mashambulizi hayo ya kigaidi tayari yameanza kuonekana ambapo wamiliki wa  mahoteli ya kifahari wanalalama kuwa idadi ya wageni imepungua maradufu. Hali kama hii ni  hatari kwa uchumi wa nchi. 
 Sis tukiwa Wakenya wapenda amani hatuna budi kuungana mkono katika opersheni hiyo na  kushirikiana na maafisa wa usalama kwa kutoa habari muhimu kuhusu washukiwa wa ugaidi.  Hakuna operesheni dhidi ya wahalifu ambayo inaweza kuendeshwa bila jamii ambapo  wamejificha kuathiriwa. Heri nusu shari kuliko shari kamili; magaidi wana madhara makuba  kuliko operesheni ya usalama. 
 Sisi Wakenya kwa sasa tuko katika hali hii tatnishi ya kushindwa kuamua; tupambane na  magaidi tuumize na Wakenya wachache wasio na hatia ama tuache tu magaidi wakae kwa  sababu tunaogopa kuwasumubua hao wachache. 
 Kadhalika, badala ya kuangazia maeneo yenye visa vingi vya mashambulizi ya ugaidi operesheni  ya usalama inafaa kuelekezwa pia katika maeneo mengineyo ambayo yamekuwa yakikumbwa n  avisa vya utovu wa usalama mara kwa mara. 
 Vikosi vya usalama vinafaa kuhakisha kuwa magenge ya aina hii hayasazwi katika operesheni  hiyo. Aidha, serikali inapaswa kutoa makataa kwa kila Mkenya ambaye anamiliki bunduki  ikinyume cha sheria kusalimisha silaha hizo mara moja katika vituo vya polisi, la sivyo  wachukuliwe hatua kali za kisheria. 
Wakenya wote wafaa kuonyesha ushirikiano kwa kuwa makini zaidi. Wajiepushe na maeneo  hatari ambayo yaweza kuwa makazi ya magaidi ama ya washukiwa wa ugaidi. Aliye kando  haangukiwi na mti ama mshausahau huo maarufu.

(a) (i) Eleza uongo unaosambazwa kuhusu operesheni ya usalama mtaani Eastleigh. (alama 1) 
  (ii) Operesheni hii ina lengo lipi? (alama 1) 
   (b) Eeleza jinsi Wakenya wamekuwa wakiishi tangu uhuru. (alama 1) 
  .. (c) (i) Magaidi wana uhusiano upi nasi kwa mujibu wa kifungu? (alama 1) 
  (ii) Eleza namna wazazi wanavyochangia kuwepo kwa ugaidi nchini. (alama 2) 
    (d) Fafanua athari mbili zinazokumba nchi kutokana na ugaidi. (alama 2) 
  
(e) Wakenya wamepewa changamoto ipi ili kusaidia kaitka uangamiza ugaidi? (alama 2) 
    (f) Wakenya wako kwenye njia panda. Tetea kauli hii ukirejelea kufungu. (alama 2) 
  (g) Serikali inapaswa kuchukua hatua ipi dhidi ya wamiliki haramu wa bunduki? (alama 2) 
    (h) Eleza maana ya methali hii kulingana na taarifa. (alama 1) Aliye kando haangukiwi na mti. 
 

2. UFUPISHO (ALAMA 15) 
Sma kifungu kifauatacho kisha ujibu maswali. 
 Mifuko ni muhimu sana katika maisha ya binadamu ya kila siku. Baadhi ya mifuko huundwa  kwa namna ambayo inadumu na inaweza kutumiwa mara kadha wa kadha. Hii huweza  kuhifadhiwa na kutumiwa kwa kipindi kirefu. Asilimia kubwa ya mifuko ya aina hii  hutengenezwa kutokana na nguo au ngozi. Hata hivyo, ipo mifuko mingine ambayo si ya uashi,  haidumu. Hii ni mifuko myepesi, rahisi kubebeka na inayopatikana kwa wingi sana. Hii ni  mifuko ya plastiki. 
Mifuko ya plastiki hupatikana katika maeneo mengi sana. Mifuko hii sio ghali inapolinganishwa  na ile ya nguo au ya ngozi. Hii ni ya gharama ya chni na hupendwa kutokana na wepesi wake.  Hata hivyo, mifuko hii inaweza kuwa chanzo cha matatizo mengi. Matatizo haya hutokana na  linalopasa kufanywa kuhusu mifuko hii baada ya kutumiwa kwake. Mifuko ya nguo ambayo  inatupwa kwenye jalala huishia kuoza na kuwa sehemu ya uchafu wa jalala hilo. Kwa upande  wake, mifuko huo. Hata inapofukiwa arthini haiwezi kuoza hata kama kufukiwa huko ni kwa  miaka mingi. Aidha hata pale inapochomwa, haiwezi kuteketea hadi kuwa jivu kama  ilivyomifuko ya karatasi. 
 Upo umuhimu mkubwa wa kuwepo kwa sera madhaubuti za kupambana na tatizo la mifuko hii.  lazima zitungwe sheria ambazo zinakabiliana na uchafuzi wa mazingira kwa njia hii. kwa njia hii  hatari zianzowakabili watu na wanyama zitapunguzwa kwa kiasi kikubwa. Kwa hakika njia  mojawapo ambayo ingeweza kutumiwa ni kuharamisha matumizi ya mifuko hii katika upakiaji.  Sheria zinaweza kupitishwa ambazo zinahimiza matumizi ya mifuko mbadala kama ile ya  karatasi kubebea vitu vidogo Fauka ya hayo, pana haja ya kuwazia kuwepo kwa njia nzuri  kuteketezea mifuko hiyo. Inawezekana kuhimiza watumiaji kuirejesha mifuko hiyo mahali  Fulani kwa ajili ya uteketezaji huo. Hata hivyo, hali hii huenda ikawa ngumu kwa kuwa inahitaji  nidhamu ya hali ya juu sana kwa upand ewa watumiaji. 
(a) Fupisha ujumbe wa aya tatu za mwanzo kwa maneno 105  110. (alama 10, 1 utiririko) 
Matayarisho 
        
         
Nakala safi 
                 
(b) Eleza mawazo makuu yanayojitokeza kaitka aya ya mwisho (maneno 50  55) (alama 5,  1 utiririko) 
Matayarisho 
        Nakala safi 
         
3. MATUMIZI YA LUGHA (ALAMA 40) 
(a) (i) Kipashio kikubwa zaidi katika ujenzi wa lugha kinaitwaje? (alama 1) . 
(b) Andika sauti mbili ambazo ni vikwamizo vya mdomo wa meno. (alama 2)  

(c) Badilisha sentensi ifuatayo iwe katika usemi wa taarifa. (alama 2) Nitawafundisha usemi wa taarifa kesho, mwalimu alituambia. 
   .. (d) Tunga sentensi moja ukitumia kielezi cha nomino. (alama 2)  .. (e) Changanua sentensi ifuatayo kwa njia ya matawi. (alama 4) Wanafunzi wenye bidii masomoni hufuzu mtihani. 
       (f) Bainisha shamirisho katika sentensi ifuatayo: (alama 3) 
Baba alipashwa habari kwa rununu. 
    (g) Tambua muundo wa virai vilivyopigiwa mstari katika sentensi zifuatazo: (alama 2) (i) Mikakati iliyobuniwa na serikali itaimarisha usalama nchini. 
  (ii) Mara nyingine msimu wa masika umewadia. 
  . (h) Andika upya sentensi zifuatazo kwa kuzingatia kauli zilizomo mabanoni. (alama 2) (i) Watoto wenyewe wamekunywa maziwa yao yote. (tendwa) 
   (ii) Pombe haramu inawafisha Wakenya wengi. (Badilisha kitenzi kiwe nomino)  

(i) Tunga sentensi mbili tofauti kuonyesha matumizi yafuatayo ya ndivyo. (alama 2) (a) Jinsi 
    (b) Kirejeshi cha kuthibitisha. 
      (j) Eleza maana tatu zinazoibuliwa na vitate vilivyotumika katika sentensi hii.(alama 3) Bosi wetu ana pozi nyingi lakini ni bozi sana. 
    .. (k) Andika sentensi ifuatayo katika hali ya ukubwa. 
Uso wa kijana Yule ulichujuka alipoanguka. (alama 2)  .. 
(l) Eleza matumizi mawili ya viakifishi vifuatavyo: (alama 4) (i) Herufi nziot (H) / zilizokolewa. 
   .. 
(ii) Mstari 
    Bainisha mofimu za: (alama 3) 
Nitakujia 
  
(m) Unganisha sentensi hizi kwa kutumia kirejeshi cha kati mwafaka. (alama 1) Gari limeibwa. Gari ni langu. 
(n) Ainisha vihusishi katika sentensi hizi: (alama 2)
(i) Mwanafunzi huyu ni mwerevy sana kuliko wenzake wote. 
 .. (ii) Tangu apate mamlaka amepuuza wadogo wake. 
   (o) Unda kitenzi kutokana na neon Zawadi (alama 1) .. 
(p) Bainisha vishazi katika sentensi ifuatayo: (alama 2) Ingawa amefunga bao hajacheza kwa muda. 
 

4. ISIMU JAMII (ALAMA 10) 
Soma makala yafuatayo kisha ujibu maswali 
USAJILI WA WATAHINIWA 
Wizara ya Elimu, Sayansi na Teknolojia imewaagiza walimu wakuu wa shule za msingi  na sekondari wabandike hadharani orodha ya watahiniwa wote waliosajiliwa ili  kuwawezesha wazazi na walimu kuthibitisha maelezo yote ya usajili. 
 Kwenye taarifa aliyoitoa kwa vyombo vya habari, Waziri Prof. Kaimenyi alitoa wito kwa  wazazi na wanafunzi watakaofanya mitihani ya kitaifa mwaka huu wa 2014 wahakikishe  kuwa watahiniwa wamesajiliwa vilivyo. Aliwataka wathibitishe usajili wao katika  tarakilishi na kutia saini nakala hizo kama inavyohitajika. 
(a) Tambua sajili ya makala haya. (alama 2) 
(b) Eleza sifa nane za kimsingi za sajili hii. (alama 8)            




 
JINA_____________________________________________NAMBA __________ KIDATO  
BUNYORE-MARANDA 
IDARA YA LUGHA 
102/3 
Karatasi ya 3 
FASIHI 
MUDA : SAA 2  
MAAGIZO 
i. Jibu maswali manne pekee. 
ii. Swali la kwanza ni la lazima 
iii. Maswali hayo mengine matatu yachaguliwe kutoka sehemu nne zilizobaki yaani;  Tamthilia, Hadithi Fupi, Ushairi na Fasihi Simulizi 
iv. Usijibu maswali mawili kutoka sehemu moja. 
v. Majibu yote yaandikwe kwa lugha ya Kiswahili 
Kwa Matumizi ya Mtahini Pekee
SWALI 	UPEO 	ALAMA
 1 	20	
	20	
	20	
	20	
	JUMLA 80	


KWA MAJIBU PIGA SIMU KWA NAMBARI 0724351706 
SEHEMU A: RIWAYA 
A. Matei: Chozi La Heri 
1. Lazima 
Mara moyo unaanza kumwenda mbio na vipapasio vya akili yake kusimama wima. Anajihisi  kama anayetarajia kuanza kinyanganyiro kikali cha upiganaji masumbwi. Kwa mbali  anaskia mbisho hafifu  anatoka nje kwenda kuitikia mbisho huu  mara anaskia moyo  wake ukimwambia. Yako ya arobaini imefika,   
a) Eleza muktadha wa dondoo. (alama 4) 
b) Jadili aina mbili za taswira kwenye dondoo hili. (alama 2) 
c) Bainisha mbinu nne za lugha katika dondoo. (alama 4) 
d) Kwa kurejea riwaya nzima, jadili suala la ukatili. (alama 10) 
SEHEMU B: TAMTHILIA  
P. Kea: Kigogo 
2.  
 i. Jimbo la sagamoyo limepitia changamoto sawa na zile zilizoko barani Afrika. Tetea  ukweli wa kauli hii. (alama 10) 
ii. Majoka ni joka. Jadili ukweli wa kauli hii kwa kutolea mifano kumi. (alama 10) 
 3.  Nilijua ninawaponza, nilijua ninawapunja, nilijua ninawadhuru lakini  nilimezwa na tamaa. 
i. Eleza muktadha wa dondoo. ( alama 4) 
ii. Jadili sifa nne za mnenaji. ( alama 4) 
iii. Tambua mtindo katika dondoo. ( alama 3) 
iv. Taja umuhimu wa mzungumziwa. ( alama 5)  
v. Kwa kurejelea tamthilia nzima, onyesha athari za tamaa. ( alama 4) SEHEMU C: HADITHI FUPI  
    D. Kayanda Na A. Chokocho: Tumbo Lisiloshiba Na Hadithi Nyingine 4.  
a) Mtunzi wa hadithi ya Tumbo Lisiloshiba amefanikisha matumzi ya jazanda. Jadili. (  alama 7) 
b) Kwa kujikita kwenye hadithi ya Tumbo Lisiloshiba jadili maudhui yafuatayo: i. Tamaa na Ubinafsi ( alama 7)
KWA MAJIBU PIGA SIMU KWA NAMBARI 0724351706 
ii. Umaskini ( alama 3) 
iii. Unyanyasaji ( alama 3) 
5. 
Wanafunzi wa chuo kikuu si kama Watoto wakembe wa shule za chekechea 
a) Eleza muktadha wa dondoo. ( alama 4) 
b) Binadamu amegeuka kuwa kupe mlaza damu. Jadili ukweli wa kauli hii kwa  kuonyesha jinsi binadamu hutegemea wenzake kwa kiasi kikubwa. ( alama 6) c) Onyesha namna mtunzi wa hadithi Mapenzi ya Kifaurongo alivyoshughulikia  maudhui yafuatayo: 
i. Elimu ( alama 5) 
ii. Utabaka ( alama 5) 
SEHEMU D : USHAIRI 
Niokoa muokozi, uniondolee mashaka 
Kuyatukua siwezi, mjayo nimedhikika 
Nimekitiri simanzi,ni katika kuudhika  
Mja wako nasumbuka,nipate niyatakayo 
Mja wako nasumbuka,nataka kwao afua 
Nirehemu kwa haraka,nami nipate pumua 
Naomba hisikitika,na mikono hiinua 
Mtenda ndiwe moliwa,nipate niyatakayo 
Mtenda ndiwe moliwa,we ndiwe Mola wa anga 
Mazito kuyaondoa,pamoja na kuyatenga 
Ukauepusha ukiwa,ya pingu zilonifunya 
Nikundulia muwanga,nipate niyatakayo 
Nikundulia muwanga,nipate toka kizani 
Na huzuni nondolea,itoke kwangu moyoni 
Mambo mema niegheshea,maovu nisitamani

Nitendea wa manani,nipate niyatakayo 
Igeuze yangu nia,dhaifu unipe mema 
Nili katika dunia,kwa afia na uzima 
Moliwa nitimizia,yatimize yawe mema 
Nifurahike mtima,nipate niyatakayo. 
Maswali 
 (a). Eleza bahari zozote mbili za shairi hili (alama  4) 
 (b). Eleza muundo wa shairi hili (Alama  4) 
 (c). Mshairi ametumia uhuru wake wa utunzi. Eleza mifano minne huku ukitoa mifano (alama  4) 
 (d). Andika ubeti wa pili katika lugha nathari (alama  4) 
(e). Fafanua dhamira ya mtunzi wa shairi hili  
(alama.2) 
 (f). Eleza maana ya misamiati ifuatayo kama ilivyotumika katika shairi (alama  2) 
(i). Nimedhihika 
(ii). Nifurahike mtima 
SEHEMU E : FASIHI SIMULIZI 
 Hapo zamani za kale paliishi sungura na ndovu. Wanyama hawa waliishi baharini.Maulana  alikuwa amewatunukia mapenzi si haba.Makazi yao yalikuwa yamepambwa  yakapambika.Walitegemea matunda mbalimbali yaliyokuwa baharini kama mapera, matomoko  matikitimaji na kadhalika.
 Siku moja usiku wa manane, maji yakaanza kupwa.Ndovu aliathirika zaidi. Alijaribu kuinama  majini lakini hakuweza . Alimwita sungura amsaidie lakini sungura alikuwa ametoweka. Ndovu  aliamua kwenda kumtafuta sungura. Alimtafuta hadi msituni lakini hakumpata. Alihofia kurudi  baharini na hadi wa leo yumo msituni. 
MASWALI 
a)Tambua utanzu na kijipera chake. (al.2) 
b)Taja fomyula zingine mbili za kutanguliza kifungu hiki. (al.2) 
c)Eleza umuhimu wa kijipera hiki. (al.5) 
d)Eleza sifa za kifungu hiki. (al.5) 
e)Eleza umuhimu wa fomyula: 
 i. Kutanguliza (al.3) 
 ii. Kuhitimisha (al.3)