Sunrise evaluation exams kidato cha nne-2021

MAAGIZO KWA WATAHINIWA 
 1. Andika jina lako, shule na nambari yako katika nafasi ulizoachiwa hapo juu. 2. Andika tarehe ya mtihani na utie sahihi yako katika nafasi ulizoachiwa hapo juu. 3. Jibu maswali yote. 
4. Andika majibu yako katika nafasi ulizoachiwa baada ya kila swali katika kijitabu hiki cha maswali. 
5. Watahiniwa ni lazima waangalie kama kurasa zote za karatasi hii zimepigwa chapa  sawasawa na kuwa maswali yote yamo. 

Page 1 of 13 
SEHEMU YA A: UFAHAMU (alama 15)  Soma taarifa ifuatayo kisha ujibu maswali  
 Swala la idadi kubwa ya watoto wadogo wanaoendelea kumiminika mijini na  kuonekana wakiranaranda mijini ovyo,halijapewa umuhimu wowote wa haja na  serikali za nchi nyingi,licha ya mijadala katika warsha anuwai,zilizofanyika kujadili  swala hili nyeti. 
 Kwa kutokuwa na sheria ama sera iliyo wazi kuhusu haki na usalama wa  watoto,sarikali zetu hazina budi kukubali kubeba uzito wote wa lawama. Hii ni kwa  sababu, serikali zetu zimelipuuza na kuvalia miwani swala hili kwa kuchukulia kuwa  litapotea lenyewe katika hewa yabisi. Yafaa ifahamike kuwa usalama wetu katika siku  zijazo utategemea jinsi tutakavyolikabili ana kwa ana tatizo hili wakati huu. Wakati wa  kutenda ni sasa. Aidha, watoto hawa wanaokulia mitaani bila malezi,maelekezo wala  mwongozo mwafaka wa kimaisha, wanakua bila mapenzi hivyo hawajui maana ya  kupenda. Wanachokijua ni chuki na haja ya kulipiza kisasi didhi ya jamii  iliyowachonga jinsi walivyo. Hawajali lolote hata kifo. Wako tayari kujikabidhi kwa  haini yeyote mwenye nia mbaya,bila kujali matokeo, muradi tu, wapate riziki. 
 Tunapendekeza kwa serikali, washika dau kama vile mashirika ya kujitolea,  viongozi wa dini, shule, vyuo na wananchi kwa jumla wachange bia katika kutafuta  mikakati ya kulitatua tatizo hili kabla halijageuka kuwa janga la kijamii ambalo  tutashindwa kulimudu. Mpango wa vijana hawa kujiunga na huduma ya taifa ni jambo  linalofaa kutiliwa maanani. 
 Tunapendekeza makao Zaidi ya watoto wanaozurura mijini yajengwe ambapo  watapata mafunzo ya kiufundi yatakayowawezesha kujitegemea maishani. Badala ya  kulitegea mgongo swala hili, serikali zinawajibika kuwasajili hawa watoto ili waweze  kuunganishwa na familia na koo zao. Utafiti uliofanywa na wataalamu wa Elimu jamii  umebainisha kuwa ni asilimia kumi tu ya watoto hawa wa mitaani wasiokuwa na  mahali wawezapo kupaita nyumbani. Asilimia tisini iliyobaki, angalau wana mahali  wanapoweza kupaita nyumbani ilhali wanaendelea kuwa mitaani. Wazazi tumesahau  wajibu wetu. Wengi wetu tumelikimbia jukumu la ulezi tulilopewa na muumba.  Hawa waliojipaka masizi mwilin mzima, wanaozurura ovyo mitaani, si matokeo ya  maumbile;hawakuja duniani kwa sadfa, hawakuulizwa wala kushauriwa. Makosa ni  yetu wazazi. Tuliwaleta hapa duniani, kisha tukawakimbia.Hatutasamehewa duniani  na akhera.
Page 2 of 13 FOR MARKING SCHEMES INBOX 0724351706 
 Mwenye njaa hana miiko. Ili kijiruzuku, hawa watoto daima wanachumia jaani.Kwa  kudura ya jalia, huenda siku moja watalia kivulini. Asiyekuwa na wake ana  mungu.Aghalabu, watoto wanaozurura mitaani hupewa pesa na wafadhili. Wakati  mwingine wanaiba. Maisha haya ya kuomba au kuiba wanaona yanaridhisha Zaidi  kuliko kumenyeka na kazi ya kibarua kutwa kucha. Kwa bahati mbaya, watoto hawa  wamatumia pesa wanazopata kutoka kwa wafadhili kujichimbia kaburi. Aidha pesa  wanazopatiwa watoto hawa wanazitumia kununulia gundi badala ya chakula. 
 Wafadhili wanashauriwa wawape chakula hawa watoto badala ya pesa taslimu.  Kusema kweli, unapompa mtoto wa mitaani pesa,utakuwa unainua biashara ya  mwenye kiwanda cha gundi,jambo ambalo litakuwa sawa na kuweka sahihi mkataba  wa kifo cha mtoto mwenyewe. 
 Wataalamu wa afya wanaonya kuwa gundi ikivutwa kwa muda mrefu  inaweza kusababisha upofu au kifo.Wataalamu hawa wanazidi kutuarifu kuwa  matumizi ya muda mrefu ya gundi huathiri ubongo,figo na maini. Mtumiaji pia  anaweza kupoteza uwezo wa kutembea na hata kupooza kabisa. 
 Sababu wanazotoa hawa watoto ni kwamba, uvutaji gundi,huwaondolea  njaa,baridi ya usiku na kuwatuliza mawazo. Ni jambo la kusikitisha kwamba  tunaendelea kushuhudia bila kujali hawa watoto ambao ni kiungo cha jamii  yetu,wakijiangamiza. Wananchi kwa ujumla hawaha budi kuhamasishwa dhidhi ya  athari ya matumizi ya gundi.Wafanya biashara wanaowauzia watoto hawa gundi yafaa  wakome,la sivyo wachukuliwe hatua.Kutolitatua tatizo hili la watoto wa mitaani hivi  sasa,kutapeleka kuwako kwa kizazi cha mitaani ambacho kitazaliwa mitaani,kulelewa  mitaani,kuoa mitaani na kufia mitaani.Kadiri mataifa yanavyoendelea kujitia hamnazo  kuhusiana na swala hili,ndivyo tunavyokubalia jinai itawale,sasa na wakati ujao. 
 Hawa watoto watakapokua,watageuka kuwa wapigaji watu kabari,majambazi,wezi  wa kutumia nguvu ama watatumiwa na mahaini kutimiza uhaini wao.Hawa watoto  wenye njaa,watalazimika hatimaye,kuwatoa wenywe shibe tonge mdomoni.Matokeo  ya hali hii ni kwamba katika siku zijazo,hawa ndio watu watakaotunyima starehe ya  kulala unono.Watatuchafya mitaani,majumbani,vijijini na kutuvizia mabarabarani.Tuna  sababu nzuri ya kutiwa hofu na tatizo hili,kwani jinsi kizazi kinavyozidi  kupanuka,inaonekana tumelitega bomu ambalo litakuja kutulipukia usoni mwetu. 
 Maswali
Page 3 of 13
(a) Taja jambo moja linalochangia kuweko kwa watoto wanaorandaranda mitaani.   (alama 1)  
    
(b) Maisha ya mitaani huathirije watoto? ( alama 3)  
        
(c) Tatizo la watoto wanaorandaranda mitaani laweza kutatuliwaje?   (alama 3)  
         
(d) Eleza maana ya: (alama 2) 
Page 4 of 13 
i. Hawa watoto wanachumia jaani  
   
ii. Jinsi kizazi cha mitaani kinavyozidi kupanuka,inaonekana tumelitega bomu  ambalo litakuja kutulipukia usoni mwetu. (alama 2)    .. ... 
iii. Mwenye njaa hana miiko. (alama 2)      
(e) Eleza maana ya maneno yafuatayo kama yalivyotumika kwenye taaria:   (alama 2) 
i. Aidha:  
   
ii. Gundi:  
  
Page 5 of 13 
2.UFUPISHO:(ALAMA 15) 
Soma makala yafuatayo kisha ujibu maswali yafuatayo 
 Lugha ndio msingi wa maandishi yote. Bila lugha hakuna maandishi. Kila jambo  tufanyalo kuhusiana na lugha husitawisha ufahamu wetu wa mambo tusomayo.  Mazoezi katika kuandika husitawisha ufahamu katika kusoma kwa sababu katika  kuandika ni lazima kuyatumia maneno vizuri na kufahamu ugumu wa usemi.  Twajifunza matumizi ya lugha katika kuzungumza na kuwasikiliza wengine  wakizungumza. Lugha tusomayo ni anina ya lugha ya masungumzo. 
 Kuna ujuzi mwingi katika kuzungumza kama vila michezo ya kuigiza, hotuba,  majadiliano na mazungumzo katika darasa. Haya yote husaidia katika uhodari wa  matumizi ya lugha. Ujuzi wa kila siku utasaidia katika maendeleo ya kusoma na  usitawi wa msamiati. Ikiwa mwanafunzi amemwona ndovu hasa, atakuwa amejua  maana ya neno ndovu vizuri zaidi kuliko mwanafunzi ambaye hajawahi kumwona  ndovu bali ameelezwa tu vile ilivyo. Vilevile ujuzi wa kujionea sinema au michoro  husaidia sana katika yaliyoandikwa. Ikiwa mwanafunzi ana huzuni au ana furaha,  akiwa mgonjwa au amechoka au amefiwa, haya yote ni ujuzi. Wakati juao mwanafunzi  asomapo juu ya mtu ambae amepatikana na mambo kama huyo hana budi kufahamu  zaidi. 
 Karibu elimu yote ulimwenguni huwa imeandikwa vitabuni. Hata hivyo, lugha zote  hazina usitawi sawa kuhusu fasihi. Kwa bahati mbaya lugha nyingine hazijastawi sana  na hazina vitabu vingi. Fauka ya hayo , karibu mambo yote yanayohusiana na elimu  huweza kupatikana katika vitabu kwenye lugha nyingine. 
 Inambidi mwanafunzi asome vitabu au majarida juu ya sayansi au siasa au historia,  lakini haimbidi kusoma tu juu ya taaluma fulani anayojifunza . Inafaa asome juu ya  michezo, mambo ya mashairi na juu ya mahali mbalimbali ili kupata ujuzi wa mambo  mengi. 
a) Fupisha aya za kwanza mbili kwa kutumia maneno 65 (alama 10, 1 ya utiririko) Matayarisho 
  
Page 6 of 13 
            
Jibu 
           
Page 7 of 13 
b) Kwa kuzingatia habari zote muhimu na bila kupoteza maana asilia, fupisha aya  ya mwisho 
(Maneno 30) (alama 5 utiririko) 
Matayarisho 
          .. 
Jibu 
          
Page 8 of 13 
MATUMIZI YA LUGHA (ALAMA 40) 
 (a) Toa mifano miwili miwili ya (al.2) i. Sauti ghuna ambazo ni vipasuo ... ii. Sauti sighuna ambazo ni vikwamizo . (b) Onyehsa mofimu katika neno Aliyemcha (al.2)  (c) Andika sentensi yenye muundo ufuatao (al.2) KN(W+V) + KT (t +RH) 
 
(d) Tumia neno shirika kama nomino na kama kielezi katika kutunga sentensi moja   (al.2) 
 
(e) Kwa kutunga sentensi vumisha nomino nguruwe kuwa kivumishi cha idadi bainifu. (al.1) 
 ... (f) Andika sentensi ifuatayo katika hali ya kutendewa (al.1) Mtoto wa waziri amekufa  
  (g) Yakinisha sentensi ifuatayo katika wakati ujao hali timilifu wingi (al.2) Msomi hakutuzwa siku hiyo 
... 
(h) Tunga sentensi moja inayobainisha maana mbili tofauti za neno chuma  (al.2) 
..
Page 9 of 13 
 (i) Tambua kiima na aina za yambwa katika sentensi ifuatayo. (al.4) Mwalimu mkuu hupigiwa nguo pasi na Maria 
    
(j) Kwa kutumia mifano mwafaka fafanua miundo yoyote miwili ya kirai nomino   (al.2) 
   
 (k) Andika sentensi ifuatayo kwa wingi (al.2) Mgeni huyo na mwingine walikula wali kwa uma 
  
(l) Andika neno lenye silabi funge yenye muundo wa konsonanti moja  (al.1) 
  (m) Badilisha sentensi ifuatayo iwe katika udogo wingi (al.2) Ngombe wangu ana ndama mdogo 
 .... (n) Tunga sentensi zenye mipangilio ifuatayo; (al.4)
Page 10 of 13 
i. Kishazi tegemezi na kishazi huru 
 .... ii. Kishazi tegemezi na kishazi tegemezi 
  (o) Eleza matumizi ya ki katika sentensi ifuatayo: (al.3) Nyamunga na kitoto wamekuwa wakila, wakiimba kikasuku 
   
(p) Changanua sentensi ifuatayo kwa kutumia mchoro wa matawi. (al.4) Mtoto wa mjomba alikuja kwetu nyumbani jana 
 (q) Andika kwa msemo wa taarifa. (al.2) Yafaa tumwendee mama mkubwa ili atushauri juu ya jambo hili, Amina alipendekeza. 
 ...........................
Page 11 of 13 
 (r) Andika kinyume cha: (al.1) Chakula hiki kitamu nitakimeza 
  (s) Tunga sentensi ukitumia viwakilishi vifuatavyo. (al.2) (i) Kiwakilishi nafsi huru 
........................................................................................................................................................... (ii) Kiwakilishi nafsi kiambata 
 4. ISIMUJAMII (alama10) 
 (a)Tofautisha kati ya kuhamisha msimbo na kuchanganya msimbo.   (alama 2)  
............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................  
 (b)Taja mambo mawili yanayochangia katika uhamishaji msimbo.   (alama 2) 
............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................
Page 12 of 13 
 (c )Taja kaida mbili zinazotawala maamkizi katika jamii huku ukitoa mifano mwafaka. (alama2) 
............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................  
(d) Fananisha sifa zozote nne za sajili ya maabadini na mahakamani. (alama 4) 
............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................ ............................................................................................................................................................