Tambua vivumishi vimilikishi katika lugha ya Kiswahili

Tambua vivumishi vimilikishi katika lugha ya Kiswahili
Tuna furaha kochokocho leo kuendeleza makala haya yetu ya lugha ya Kiswahili tunayoienzi na kuipenda.Madhumuni ya ukumbi huu ni kuangazia maswala nyeti ya kufahamu lugha hii hususan katika sarufi ambayo ni uti wa mgongo wa lugha yoyote. Tutaangazia swala la Vivumishi vimilikimishi.Je,kivumishi ni nini? Ni neno ama  sifa inayoeleza zaidi kuhusu nomino husika.
Je, kimilikimishi ni nini? Jawabu ni kuwa inatokana na kumiliki ama kuwa na kitu fulani.Kwa maana hiyo ni kivumishi kinachoashiria mwenye nomino.
Kuna aina tatu ya vimilikimishi katika nafsi tatu.Katika nafsi ya kwanza kuna-angu' katika umoja inayokuwa -etu -ako' katika umoja inayobadilika na kuwa'-enu' katika wingi.Katika nafsi ya tatu na mwisho kuna kimilikimishi cha -ake' katika umoja na-ao' katika wingi.
Je, msomaji sambamba na wanafunzi mumeelewa nafsi tatu za vimilikimiishi tena kwa umoja na wingi? Natumai jawabu ni ndio.Aidha, njia mwafaka ama bora ya kufahamu mada hii ni kwa kutoa mifano na kufanya mazoezi ambayo itakuwa kigezo thabiti cha ufahamu.
Kwa muktadha huu tutajumuisha nomino sambamba na mtiririko wa ngeli na matumizi ya vimiilikimishi vitatu vya 'angu','-ako' na-ake . Katika ngeli ya 'A-WA' tutatowa mfano wa mtu kwa umoja inayokuwa watu kwa wingi. Katika nafsi ya kwanza ya kimilikimishi 'angu' tutasema 'Mtu wangu' na Watu wetu' kwa wingi. Katika nafsi ya pili ya 'ako'tutasema 'Mtu wako' kwa umoja na Watu wenu' kwa wingi. Aidha nafsi ya tatu 'ake' itakuwa Mtu wake' umoja naWatu wao' kwa wingi.Twende sasa katika ngeli ya pili ya KI-VI na tupate nomino ya kiti kwa umoja na viti kwa wingi.Je katika matumizi ya vimilikimiishi vitatu vitakuwaje?
Kwa nafsi ya kwanza tutasema kiti changu kwa umoja na viti vyetu kwa wingi.Nafsi ya mwisho ya 'ake' tutasema kwa umoja kiti chake na kwa wingi kimilikimiishi kitakuwa viti vyao.
Ngeli ya LI-YA tutatoa mfano wa darasa kwa umoja inayokuwa madarasa kwa wingi.Kwa nafsi ya kwanza kimilikimiishi ni darasa langu na madarasa yetu.
Kwa nafsi ya pili ya kimilikimishi-ako' itakuwa darasa lako na madarasa yenu. Nafsi ya mwisho ni darasa lake na madarasa yao.
Tukija katika ngeli ya nne yaani U-I tunapata mfano wa nomino mti kwa umoja inayokuwa miti kwa wingi.
Kwa nafsi ya kwanza nii mti wangu na miti yetu.Nafsi ya pili ni mti wako na miti yenu.Nafsi ya mwisho ni mti wake na miti yao kwa wingi.
Ngeli ya tano ni I-ZI nomino ni uzi kwa umoja huwa nyuzi kwa wingi.Nafsi ya kwanza tutasema 'uzi wangu' na nyuzi zetu.
Nafsi ya pili itakuwa uzi wako na nyuzi zenu. Katika nafsi ya tatu tutasema uzi wake kwa umoja na nyuzi zao kwa wingi.
Katika ngeli ya U-U kuna mfano wa Uadilifu ambapo haibadiliki kwa wingi kwani hubaki.
Tutasema uadilifu wangu kwa nafsi ya kwanza umoja na uadilifu wetu kwa wingi.
Aidha twasema katika nafsi ya pili uadilifu wako na uadilifu wenu.Nafsi ya mwisho itakuwa uadilifu wake na uadilifu wao kwa wingi.
Ngeli ya I-I haibadiliki kwa umoja au wingi kwa kuchukua kiambishi. Hapa tutatowa mfano wa miwani. Nafsi ya kwanza ni miwani yangu kisha miwani yetu kwa wingi.
Katika nafsi ya pili tutasema miwani yako na miwani yenu. Kwa nafsi ya mwisho ya '-ake' itakuwa miwani yake na miwani yao.
Katika ngeli ya YA-YA kuna mfano wa nomino maisha. Tutasema katika nafsi ya kwanza maisha yangu kwa umoja na maisha yetu kwa wingi.
Kwa nafsi ya pili ni maisha yako na maisha yenu. Aidha kwa nafsi ya tatu na mwisho yaaniake' tutasema maisha yake na maisha yao.
Kwa ngeli ya KU-KU kuna nomino kula. Utasema kula kwangu na kula kwetu. Nafsi ya 
pili ni kula kwako na kula kwenu. Nafsi ya mwisho kwa ngeli  hiyo ya KU-KU ni mfano utasema -kula kwake kwa umoja na kula kwao kwa wingi.
Tukimalizia kuna ngeli za mwisho za mahali za PA-KU na MU. Mifano ya haraka haraka hapa ni kama kusema pahallipangu ama barabarani kwangu ama chumbani mwangu, mwako ama mwake sambamba na kimi
likimishi husika cha nafsi. 
Alamsiki!