Vyanzo vya matokeo duni vyuoni

VYANZO VYA MATOKEO DUNI VYUONI.

Wanafunzi wengi wanapojiunga na vyuo vikuu huwa ni wanafunzi wa bidii
sana. Sisemi za mchwa. Baada ya wao kujiunga tu shuleni, sijui ni nini
hufanyika. Wanafunzi wengi huwa na hamu ya kufuzu na shahada za juu.
Wengine azimio lao ni kupata ngazi ya juu na kujiendeleza vyema. Lakini
sijui ni mbona tembo wao hulitilia maji. Utawapata wamezembea mwanzo tu
wanapoanza mwaka wa pili. Utasikia wengine wanasema bora tu wamalize.
Haijalishi wanapata ngazi ngani. Hata iwe ya chini bora wao wamalize.

Niliweza kukaa nao nakujua huenda shida hutokea wapi. Nilikuja kugundua
kitu cha kwanza ni uhuru wao huwa nao. Uhuru huwa huwa unatokea tu mtu
akishajiunga na chuo. Kitu cha kwanza yupo mbali na wazazi wake na yeye
anaeza fanya chochote kile ambacho amekifikiria. Hicho ndicho chanzo cha
kwanza. Watoto wengi wamelelewa katika ile hali ya kuelekezwa. Lakini
wafikapo vyuo vikuu, utapata ya kwamba wanaambiwa wao ni watu wakubwa na
wanaweza jiamulia. Jambo hili huenda pia huchangia. Kujiamulia kwa njia
gani. Kuna wale bado ni wachanga na sasa ndio wanataka kujiamulia
kivipi? Hutuezi jua.

Uhuru pia wa wanafunzi kujiamulia kuenda darasa. Baadhi ya vyuo vingi
haifwatilii mambo ya kuhudhuria kwa wanafunzi vipindi. Kunazo zile
sheria kwamba usipohudhuria vipindi kwa asilimia fulani, huezi ukafanya
mtihani. Sheria kama hizo zipo. Lakini wa kutekeleza ndio hawako.
Wanafunzi wanaweza kuhudhuria vipindi jinsi wao watakavyo. Hakuna yule
anayetaka kuhudhuria asilimia zote. Utapata baadhi ya wanafunzi kwa
nyumba zao kuna ala za miziki. Si redio za kisasa. Si runinga. Zote
wanazimiliki. Wengine wanamiliki vitu ambavyo wazazi wao hata kule
nyumbani hawana.

Inafanya kukumbuka kijana Omondi. Omondi tulijuana naye mwaka wa kwanza
nilipojiunga chuo kikuu. Tulikuwa tukifanya naye kosi moja. Sikumjulia
tu shuleni Omondi bali nilimjua kutoka kitambo. Nilimjua tanzia kule
kijijini kwetu. Kijiji chetu kiliitwa Mlajasho. Basi kwa kujuana na
Omondi, kwao walikuwa wanaishi maisha ya uchochole. Hawakuwa na kitu.
Ukata uliwavamia vaa bin vuu. Sisemi mithili ya nzige wavamiavyo shamba
la mihogo. Kujiunga chuo kikuu aliweza kufanyiwa mchango. Huko kwetu
watu huita harambee. Najua hata kwenu ni jina ambalo mnatumia tu. Basi
alifanikiwa kujiunga vyema. Mwaka wa kwanza akapita mtihani. Vile vile
mwaka wa pili akatia kisu chake kutu. Alihama na kuenda nyumba ya bei ya
juu. Chumbani mle mlikuwa na makochi. Yaani kwenye sebule. Jikoni pia
ilikuwepo. Kwenye sehemu ya malazi, kulikuwa na kitanda cha kasri.
Kitanda kikubwa watu tisa wangelala bila usumbufu wowote.

Nilishangaa na kumwuliza hapo ni kwako ama ni kwa mhadhiri? Nyumba yake
ilikuwa zaidi ya mwanafunzi wa chuo kuimiliki. Sikutaka kujua hela
wanaazozilipa. Ila alinieleza tu yeye hulipa kila mwisho wa mwezi.
Nikajua huenda kiwango cha chini yeye hulipa kila mwezi ni shilingi elfu
sita kila mwezi. Kwani ilikuwa nyumba ya aina yake. Nyumba yenye kabati
kubwa la vioo na meza ya vio pia. Kwenye kabati pia kulikuwa na bilauri
za maji kwa wingi. Kulikuwa pia na sharubati. Bila kusahau kulikuwa na
sahani za kikasri na vikombe za kikasri. Kwenye vibanda zetu kulikuwa tu
na vyombo za plastiki. Ukinywea pale chai, chai yanuka plastiki. Yote
tisa. Kumi alikuwa na vyombo za mziki ukifungulia redio tu, nyumba ya
tetemeka. Baada ya miaka minne ya kuishi kifalme hakuweza kufuzu jinsi
tulivyotarajia.

Chanzo kingine ni umbali mrefu wa nyumba. Utapata ya kwamba nyumba
zilizopo karibu na shule, zinatozwa ada ya juu. Zile zingine mbali na
shule angalau koti iko chini. Wanafunzi wengi hukimbilia zile za mbali
wasiweze kujua linalo wasubiri. Kuishi mbali na shule ni gharama.
Unapojiandaa kuenda kuhudhuria kipindi unapata ya kwamba unafika mahali
unachoka tu. Uchovu unakuvaa na huenda usihudhurie shule. Boniface ni
mwanafunzi tuliyekuwa naye chuo kimoja. Yeye alitambulika kwa kukaa
mbali na shule. Kila wakati alipata ugumu wa kuhudhuria madarasa ya
asubuhi. Na pia darasa hilo la mchana kwake ilikuwa ngumu. Kwani jua la
mchana lilikuwa likimwadhibu kwa rangi yake ya maji ya kunde yaliyokosa.
Vipindi vingi hakuweza kuhudhuria. Alikuwa akitoka umbali wa kilomita
sita hivi kufika shule. Ikumbuke alikuwa anaishi upande wa pili wa
mlima. Matokea yake yalipotoka, hakufuzu vyema. Kwani umbali huo
ulimwadhiri na alikuwa akikosa masomo na vipindi vingine.

Chanzo cha pili ni mapenzi kiholela. Wanafunzi wa vyuo vikuu bado
hawajagundua lengo lao maishani ni nini? Utapata wao wanafanya mapenzi
tu badala ya kusoma. Wenyewe wanasema wiki za kwanza mbili ni za wao
kujamiana kimwili. Na ni wazi kwamba huezi piga nyuni wawili kwa jiwe
moja. Ama huezi wahudumia wakuu wawili wakati mmoja. Huenda mapendeleo
yakatokea. Hivyo hivyo, huezi tia bidii masomoni kama unamipango mingine
ya kimapenzi. Huenda ukasahau masomo na kutumbukia kwenye anasa. Purity
ni mtoto niliyemjua toka nyumbani. Alikuwa mwenye maneno machache tu.
Mambo yake yalikuwa mafupi kama yeye. Purity alikuwa mrembo. Kila
mvulana alitamani kuwa na yeye. Naye hakusita kwani kwao walikuwa
wachochole kiasi. Alijiingiza kwenye anasa na starehe za chuoni. Wenyewe
huita starehe za campo. Alikuwa akitoka kwake kila alhamisi. Alhamisi
alikuwa na darasa moja tu ambalo lilikuwa likikamilika saa tano. Akienda
hivo, alikuwa anachukua zake na kurejea jumatatu katika kipindi cha
darasa lake. Tuliweza kufanya uchunguzi na kubaini alikuwa kwenye
mahusiano na mwenzake wa mwaka wa tatu. Yeye bado alikuwa katika mwaka
wa kwanza.

Mwaka wa kwanza kila mwanafunzi wa mwaka huo huonekana mtu wa kufwata
upepo. Mazoea ni kitu kibaya. Yeye alizoea kuenda katika nyumba ya ule
ghulamu. Yale waliokuwa wakikutana kufanya, mimi na wewe hatuyajui.
Labda walikuwa wakishirikiana mambo ya shule. Ama labda walikuwa
wakijifunza jinsi ya kuishi. Mimi na wewe hatuyajui. Mazoeo hayo
yaliendelea. Baada ya miezi mbili hivi matokea yalikuwa wazi. Purity
alikuwa amepata ujauzito. Hali ya wasiwasi ikaanzia pale. Hakujua afanye
nini wala atende nini. Kwao walikuwa wakali. Nikisema simba sitakuwa
nimekosea. Alishindwa afanye nini? Mwushowe aliweza kufanya uamuzi wake.
Jambo ambalo bado linamuuma hadi wa sasa. Basi mapenzi pia yanachangia
kudidimia kwa masomo vyuoni.

Wazazi kutokuwa makini na masomo ya vyuoni. Wazazi wengi watoto
wanapofika vyuo vikuu, wao huwaacha tu. Hawajui kwamba huko vyuoni pia
kuna matokeo ambayo hutolewa. Asilimia chache ya wazazi ndio huangalia
matokeo ya wa watoto wao wa vyuoni. Asilimia kubwa hata haifwatilii
matokeo hayo. Bora yeye analipa karo. Mengine mengi hawajui. Wao
wanangojea tu mtoto wao kuweza kufuzu baada ya miaka minne na kutafuta
ajira. Inanikumbuka kisa kimoja kilichofanyika kwenye chuo kimoja hapa
nchini. Mzazi alikuwa akilipa karo vyema. Mtoto akipiga simu anahitaji
pesa ya matumizi alikuwa akipewa. Hii iliendelea kwa takribani miaka
minne. Mtoto akihitaji hiki anapewa. Akisema anataka kile yeye alipewa
tu. Basi baada ya miaka minne, mzazi alijiandaa kuenda kusherehekea
kufuzu kwa mwanawe. Kama kawaida aliweza kuandaa jamaa na marafiki.
Walitafuta mbinu ya usafiri. Mabasi matatu yalijazwa watu kuelekea huko
kwa sherehe. Njiani ni nyimbo tu. Kufika chuoni wakaanza kusikia majina
yakisomwa. Mwana wao alikuwa akisomea kazi ya udaktari. Majina yaliitwa
kuanzia kwa kitengo cha juu hadi cha chini. Jina la mwana wao
halikuwepo. Waliamua kumtafuta kwenye simu. Hakuweza kushika.

Baada ya nusu saa hivi baba mtu alifikiria. Aliuliza mwadhiri wa mtoto
wake kwan kitambo waliweza kubadilishana namba. Aliweza kumtafuta na
ujumbe mwadhiri alimwambia, baba yule alizirai. Mtoto alisoma tu semia
ya kwanza mwaka wa kwanza tu pekee. Mzazi alianguka na kukimbizwa
hospitalini. Ilikuwa ni aibu iliyo ya hali ya juu. Miaka minne yote
mtoto hakuwa anasoma kwani. Majabu ya Musa. Hatukuweza kupata chanzo cha
mtoto huyo kufanya hivyo.

Jambo jingine ni wazazi kuchagulia wanao kozi. Utapata mzazi anasema hii
familia ni ya wahasibu. Sasa ni sharti kila mmoja afanye uhasibu. Labda
mwingine ndoto yake ilikuwa kozi nyingine. Lakini utapata mtoto huyo
anafanya kozi hiyo. Ukimwuliza anakwambia nafanya kwa ajili ya baba
yangu. Ama atakwambia nafanyia mama yangu. Hii pia huchangia wao
kutokufuzu vyema. Ni kama tu unamlazimisha ng'ombe kuyanywa maji. Wazazi
inafaa tusiwalazimishe wana wetu kufanya hivo. Ila wache wafanye kozi ya
moyo wao. Hivyo watajituma kwa bidii.

Chanzo kingine pia ni uhaba wa walimu. Unapata hakuna waadhiri
wakutosha. Kuna mwenzangu niliyetangamana naye siku moja. Aliweza
kuniambia kuwa wao hawakuwahi kumwona mwalimu wa kosi fulani akija
darasani. Ilikuwa ngumu kwao. Wakati wa mtihani ulipokaribia, mhadhiri
alifika na kuwapa tu mwongozo. Mtihani wake ulipofika, kila mwafunzi
alifeli. Walipanga mandamano kuenda kulalamikia swala hilo. Baadaye
waliweza kusaidiwa. Mandamano yao yalikuwa maandamano ya amani. Hapakuwa
na fujo wala nini bali kutetea swala lao ambalo lilisikizwa.

Chanzo kingine ni mapenzi kati ya wahadhiri na wanafunzi. Jambo hili
huadhiri sana wanafunzi wa kike. Wao ndio unapata wanamalalamishi kama
hayo. Nakumbuka mwandani wangu alinieleze kisa kimoja cha kushangaza.
Aliitwa Kemundo. Alikuwa mrembo sana. Wakati alipokuwa anazungusha fomu
fulani hizi, mwadhiri aliweza kumwuliza namba yake. Alimpea. Ilifika
wakati akamwhitaji waweze kufanya tendo la ndoa. Kemundo, kwa
kujiheshimu alikataa. Mhadhiri akamwambia na ujue nina jina lako. Sasa
hakuna penye utaenda. Nitakuwa nikikuangusha tu kosi yako kila wakati.
Hii ni kwa sababu Kemundo hakumpa nambari. Ilipiti Kemunto kubadilisha
kosi yake. Ilifaa afanye Bayolojia lakini akaamua kufanya hisabati tu.
Jambo ambalo huenda linamuuma. Kwani anafanya kosi yenye hakuwa
amependa.

Sote tusimame na tuweze kupiga vita dhidi ya matokeo duni vyuoni. La
sivyo vyuo vyetu vitakuwa na matokeo duni. Kuna baadhi ya vitu kama vile
vitabu pia huenda ikachangia matokeo duni. Uhaba wa nyumba pia hivyo
hivyo.