Aina mbalimbali za insha pamoja na mifano

AINA MBALI MBALI ZA INSHA  PAMOJA NA MIFANO
 
SURA 1

1.0 INSHA

Uandishi wa insha ni suala muhimu vile vile katika ufundishaji wa lugha. Insha ni stadi ambayo watafiti wengi husema kuwa ni ngumu zaidi kufunza kwa sababu inaegemea sana upande wa uwezp wa mwanafunzi kuielewa na kuitumia katika tungo anuwai.

1.1 Shabaha za kufunza insha

Stadi ya insha au kuandika ina shabaha hizi; 
a)Kuandika hati nadhifu zinazosomeka
b)Kuzingatia tahajia sahihi katika maandishi
c)Kuandika miundo sahihi ya sentensi
d)Kuakifisha maandishi ipasavyo
e)Kuandika maandishi yenye mtiririko wa mawazo
f)Kubuni na kuandika kwa kuzingatia kanuni mbalimbali za utungaji
g)Kuandika mikusanyiko ya fasihi simulizi ili kuihifadhi

1.2 Dhana ya Insha

Insha ni kazai inayohusu matumizi ya lugha ili kufasiri, kuelezea jambo, mtu au kitu fulani. Kule kuelezea kunatakiwa kuwe  na muwala na ushikamano. Mawazo yanayoelezwa katika insha yanapaswa kupangwa kwa mantiki au ruwaza fulani. Yaani ikiwa unazungumzia maisha ya mtu fulani, inakupasa uanzie kuzaliwa kwake hadi labda anapoaga dunia. Hali hiyo ya kuelezea kwa mantiki ndiyo inayooitwa muwala. Aidha, maneno yanayotumiwa kuelezea jambo fulani pia yanapaswa kupangwa kwa kufuata kanuni za kisarufi. Kule kufuata kanuni kunaleta dhana ya mshikamano wa maneno hayo. Unapoandika insha yoyote sharti upange maneno katika sentensi zinazounda aya. Aya ni fungiu za sentensi ambazo hutumiwa kuelezea jambo fulani.
Mafungu hayo yanafaa yawe ya idadi inayotosheleza kwa mujibu wa insha inayoandikwa. Aghalabu insha yoyote sharti iwe na;
a)Kichwa au mada
b)Dibaji. Yaani utangulizi au mwanzo wa insha ambayo aghalabu inatakiwa isisimue msomaji ili kupata hamu ya kuisoma.
c)Mwili wa insha ambao wakati mwingine huitwa kiini au matini unahusu ujumbe unaowasilishwa
d)Tahitimu. Kama vile tunapokutanan tunaanza kwa salamu, tunapoagana vilevil tunaonyesha ishara fulani. Hali hizo pia hutokea pia katika insha ambapo sharti ueleze msomaji kwa kuonyesha kwamba unamaliza kazi yako

1.3 Kazi ya Insha

Insha ina kazi nyingi. Maathalani:
1.Kuburudisha.
Unapoandika kuhusu nyimbo, hadithi tamu, vitanza ndimi, tamthilia n.k. aghalabu unaburudisha hadhira (watazamaji au wasikilizaji)
2.Kuelimisha
    Unapoandika insha utakuta kuwa unaelimisha watu kwa kutoa ripoti ya jambo fulani, mikasa, n.k kwa kufanya hivyo utakuwa ukiwapatia watu	elimu bora.
3.Insha inaweza kutumiwa kufafanua kitu au jambo fulani au hata kuwahamasisha watu.

1.4 Hulka au sifa za Insha

Aghalabu unapotunga insha kuhusu jambo lolote basi unapaswa kuhakikisha kuwa utunzi wako uko na sifa hizi;
a)Insha ina kichwa au mada.
Mwanafunzi anapaswa kuandika kichwa cha insha ambacho kinafaa. Wengine hukosa kwa sababu hawafuati maagizo ipasavyo. Mathalani, umeambiwa uandike kuhusu riadha katika tarafa yenumna badala yake unaandika kuhusu kandanda basi utakuwa umeharibu kazi yako. 
b)Insha nzuri huwa na utangulizi.
Kila utunzi amba una utangulizi mzuri unavutia aghalabu humfurahisha msomaji.
c)Insha nzuri huwa na muwala unaopendeza.
Yaani lazima iwe na mtiririko wa mawazo au hoja kimantiki au kwa njia iliyo na ruwaza ifaayo. Hakikisha kuwa insha yako inafuatisha hoja kwa njia inayovutia.
d)Insha kuwa na mtindo wake. 
Kwa mfano umeambiwa uandike kumbukumbu za mkutano nawe unaandika ripoti basi insha yako haitakuwa na mtindo mzuri.
e)Insha nzuri sharti itumie lugha ipasavyo.
Tumia lugha kifasaha. Hakikisha insha yako inafuata kanuni zifaazo za kisarufi na hata kutumia misamiati ifaavyo.
f)Insha nzuri sharti iw na sifa ya matumizi mazuri ya alama za uakifishaji.
g)Insha ilivyo na mwanzo mwema bila shaka inafaa kuwa na mwisho mwema. Wanafunzi wengi huanzisha insha kwa hamu na ladha ifaayo lakini wanapomaliza wnaanza kubwaga mambo kiholela. Ni heri mwanafunzi apange wakati wake vizuri ili insha nayo imalizike vema.
h)Insha nzuri huwa na mwandiko au hati nzuri. Ikiwa insha in mwandiko mzuri basi huvutia msomaji.


1.5 Yanayosahihishwa katika Insha 

Kutokana na hulka za insha nzuri, tunawajibika basi kuelezea mambo yanayochunguzwa katika kuisahihisha:
a)Maudhui
Baada ya kuandika insha yako, jiulize ikiwa umeandika hoja au amaudhui ya kutosha. Ikiwa insha inataka hoja kadha basi inakubidi ujieleze ipasavyo na kutoa hoja sadakta zinazolingana na agizo.
b)Msamiati
Jiulize ikiwa misamiati ambayo umetumia inaeleweka ipasavyo. Misamiati unayotumia hupangika vipi katika sentensi zako. Aghalabu wanafunzi wengi hupenda kuwaonyesha watahini kuw wanajua misamiati miguu na ajabu hutokea kuwa hawajui kuitumia. Ni heri mwanafunzi ajiepushe na hali kama hiyo. Zingatia misamiati unayoielewa na hakikisha umeitumia kwa njia ifaayo.
c)Sarufi
Katika sarufi, jaribu kujiuliza ikiwa umetumia nyakati zifaazo, ngeli sahihi za kiswahili, viambishi n.k Kuna  mambo mengi yanayohusu usarufi wa insha ambayo mwanafunzi sharti ayatilie maanani ili kazi yake iwe bora.
d)Mtindo
Katika mtindo tunachunguza vile aya zimeundwa na jinsi zimefuatanishwa. Mawazo yamepangika vipi katika kila aya na kama mtunzi amefuata mtindo ufaao wa kuandika insha inayotakikana.
e)Tahajia au Hijai
Yale yanayochunguzwa katika hijai ni kama vile:
-Umeunganisha maneno bila sababu. Kwa mfano, badala ya kuandika kwa sababu unaunganisha kuwa kwasababu
-Shida ya kutenganisha maneno bila sababu. Kwa mfano, badala ya kusema anayetuita unatenganisha kuwa anaye tuita
-Kusahahu kukamilisha mwendelezo wa neno. Mfano, badala ya kuandika sababu unaandika sabab
-Kuongezea herufi isiyofaa katika insha hasa badala ya kuandika potea au saidia unaandik poteaa au saindia
-Kuandika maneno kwa kifupi katika insha hasa badala ya mfano, kama vile, na kadhalika unaandika m.f, k.v au n.k
-Kuchanganyikiwa katika matamshi ya sauti fulani. Kwa mfano, badala ya dh katika dhambi unaandika thambi
f)Mwandiko au hati
Ili kazi yako ipendeze lazima mwandiko wako uwe mzuri. Mwandiko mbaya unasumbua msomaji na huenda utapoteza alama nyingi kwa viel kazi yako itakuwa na uchafu kila pahali na haisomeki. 
1.6 Matumizi ya alama za uakifishaji

Uakifishaji ni matumizi mazuri ya alama fulani zinanokubaliwa kiulimwengu katika sentensi ili kuonyesha kupumzika, kuuliza swali, kushangaa, kuorodhesha, lumalilza sentensi n.k. Alama hizo zinapotumika, msomaji bila shaka atapata kiini cha insha iliyotungwa ipasavyo. Iwapo alama hizo zitatumiwa vibaya, basi malengo na maudhui ya insha yatapotea. Tazama matumizi ya alama hizi za uakifishaji.
1.6.1 Kitone/Kikomo/Nukta
Huwakilishwa na alama (.) na hutumiwa kuonyesha hali zifuatazo;
-Mwisho wa sentensi- Mathalani, alikwenda Nairobi jana.
-Kutenga fedha za viwango tofauti. Kwa mfano, unapoandika shilingi sita na thumni utaonyesha hii 6.50/=
-Kufupisha maneno, kwa mfano,
	k.v = kama vile
	mf = mfano
	N.k. =na kadhalika
	Bw. = bwana
	Bi. = bibi
	S.L.P = Sanduku La Posta
-Kuonyesha kuorodhesha nambari. Kwa mfano, 1.1, 1.1.1

1.6.2 Mkato/Kipumuo/kituo/koma
Huwakilishwa na alama (,) na hutumiwa katika:
-Uandishi wa anawani za barua. Kwa mfano, 
	Shule ya Upili ya Majimoto,
	S.L.P. 305,
	Kitale.
-Usemi halisi. Kwa mfano; Mimi nimechoka, Nata alisema.  Baba aliuliza, wapi ngombe?
-Kutenganisha nomino, promino n.k. zinzoorodheshwa katika sentensi. 
Mathalani: Nimenunua kalamu, kikombe, kitabu na sahani.  
           Yeye, huyu na yule watafutwa kazi.
-Kutenganisha vivumishi katika sentensi. Kama vile; mtoto mrefu, mweusi, mjeuri na mkorofi ndiye amefukuzwa.
-Kutenganisha vitenzi katika sentensi. Mfano: Alikuja  haraka, akampiga, akaanza kuimba wimbo na kutoroka kichakani.
-Kutenganisha vielezi vilivyoorodheshwa katika sentensi, kama vile, Alianza mwendo polepole, kwa unyenyekevu, haraka na kwa ustadi.
-Kutumika kati ya vihusishi. Kwa mfano, Alipatikana ndani ya, nje ya, juu ya mlingoti mrefu. Hata akiwa ndani, nje, au atoroke tutamshika.
-Kutumiwa kati ya viunganishi vingine. Mfano, Sipendi kula samaki, lakini nikipewa sitaacha.
-Kutumiwa kati ya makundi ya maneno latika sentensi. Kama vile, Kundi la wezi, wakora wengi, genge la majambazi, wote ni wahalifu.
-Kutumiwa kati ya vishazi. Vishazi  ni sehemu ya sentensi inayobeba kitenzi na vifuasi vyake na aghalabu huwa na maana. Mfano, Alikwenda nyumbani, akikimbia upesi, akihofia maisha yake, ili wasimshike na kumfungia gerezani.
-Kutumiwa kati ya majina ya mahali, tarehe n.k mfano, 
    Tulifika Kenya, Uganda, Tanzania, Burundi na kujionea mazingira mazuri.
    Kampala, Nairobi, Arusha, ni miji mikubwa ya Uganda, Kenya na Tanzania.
    Nitakuja Septemba 3, 2004
-Kuanzisha barua, kama vile,
	Kwa mpendwa,
	Kwa baba,  
Au unapomalizia barua unaweza kuandika; 
    Mimi wako mwaminifu,
-Kutumika kuandika tarakimu. Mfano,
    1,000
    27,000
    Septemba3, 2004, wafanyikazi 2,000,000 waligoma nchini.
-Kutumika kati ya virai yaani sehemu ya sentensi iliyo na nomino au promino pamoja na vifuasi vyake. Mathalani, Mtoto mweusi, mnyamavu, amepita mtihani.
-Kutumiwa katika sentensi changamano. Tazama mfano huu,
    Ikiwa wewe ulitembea haraka, ukapita mawe na milima, ukafikiri kuwa umefulu, basi jua kuwa mambo yako yashaharibika.
-Kutumiwa badala ya paradesi (mabano) katika sentensi. Mathalani, badala ya kusema kitabu chake kipya (kwenye ukingo wa Thim) kinavutia kweli kweli basi tunasema Kitabu chake kipya, Kwenye ukingo wa Thim, kinavutia kweli kweli
-Kutumiwa kuonyesha kisababishi. Hasa, kwa sababu alichelewa, alifukuzwa.
-Kutumiwa katika kuorodhesha vifupisho. Dkt., Riw., Bw., Bi., n.k.

1.6.3 Semi koloni/nukta mkato.
Huwakilishwa na alama (;) na hutumiwa katika:
-Kuunganisha sentensi bila kutumia viunganishi. Mfano, Tulipoondoka, hakuwa nyumbani; yaonekana alikuwa amesafiri.
-Kutoa maelezo ya kimfuato kuhusu jambo fulani muhimu. Mathalani, Kama binadamu mwingine, Omari alizaliwa; akaenda shule; akaoa mke mrembo; akapata watoto; baadaye akafa ghafla.
-Kuorodhesha mambo katika sentensi. Kama vile, Ukumbi wa chakula, meza moja, viti sita; ukumbi wa kuchorea, meza mbili, viti saba; wafnyikazi hamsini; wachorajisaba; n.k.
-Kutumia kutenganisha viraivinavyohusu watu. Mfano, Mfalme mjeri; malkia mrembo; ndio waliopata ajali.

1.6.4 Koloni/nukta pacha/nukta mbili.
Huwakilishwa na alama (:) na hutumiwa katika:
-Kuorodhesha maneno. Mfano, Watu wengi wamewasili: wabunge, mawaziri, marais n.k.
-Kutolea maelezo fulani. Kwa mfano, Ninaweza kueleza namna hii: kwanza, tafuta msichana mrembo; ukamuoe na umpende; halafu muamue kupata watoto.
-Kutuimwa badala ya kiunganishi. Mathalani, Nilikuita: hukuniitikia.
-Kutumiwa kuandika anwani hasa za kigeni kama vile,
	13 The Court: Carters
	Terrace: Megalopolis 23.
-Kuandika akisami katika kadiri (ratio). Mfano,
7/4 =7:4
-Kuonyesha wakati. Kama vile, Saa 3:17 (Saa tatu na dakika kumi na saba) Saa 3:15:30 (Saa tatu na robo na sekunde thelathini)
-Kutumiwa kuandika mwaka na ukurasa wakati wa urejelezi wa vitabu katika maandishi. Yaanii kuonyesha mwaka wa uchapishaji wa nakala fulani pamoja na ukurasa unaorejelewa. Mathalani, Lyons (1981:21) de Saussure (1916: 13)
-Kuonyesha usemi halisi wa mtu fulani. Kama vile,  Baada ya kukasirika, Maria alisema yafuatayo: Niacheni sitaki yeyote karibu nami

1.6.5 Kiulizi/ kiulizo.

Huonyeshwa na alama (?) hutumiwa mwishoni mwa sentensi ya swali. Mathalani, Mmeshindaje? Watajua siku gani? Shule hii itafaulu lini?

1.6.6 Alama ya hisi

Huwakilishwa na alama (!) inayotumiwa katika sentensi ili kuonyesha hisi za moyo kama vile furaha, mshangao, mshtuko, majuto, huzuni n.k. Aghalabu unapoandika sentensi inayoofuatia neno la mshangao basi lazima uanzishe kwa herufi kubwa. Kwa mfano, Ala! Wewe kweli jambazi. Toka hapa haraka!
Alama ya hisi inatumiwa aghalabu na maneno ya mshangao ambayo wakati mwingine huitwa viingizi. Mathalani,
Aa, Ah 	Astaghafirullahi		He, hiwap, hoop.
Abee		Basi				Hewallah
Afaanalek	Ee, ee, eh			Hasha, hashalihahi
Aka		Ewe, wewe			Hamadi
Alaa, amaa	Ewaa, hebu			Oo, ho, ho, ho
Hedi		Inshallah			Kumbe laiti
Loo, lo, lo	Naam, Oyee			Aisee, aisee
Sumile		Wallahi			Wee, n.k

1.6.7 Alama za Usemi/Kunukuu/Kunukulu/Mtajo

Aghalabu alama za usemi huweza kuwakilishwa na sura hizi (...), (...) hasa za kuandikwa kwa kutumia mkono. Hata hivyo mashine ya uchapishaji huonyesha sura kama vile: (...) au (..) Alama hizi hutumiwa katika:
-Kuandika usemi halisi unaotolewa na mhusika fulani bila kugeuza au kuondoa maneno. Mfano, Mzee Bakari alisema, niletee kalamu nyekundu.
au Niletee kalamu nyekundu, mzee Bakari alisema. 
-Kuonyesha msisitizo wa neno fulani katika sentensi kama vile, Yeye si kibiritingoma kama vile watu wanavyodai. Hatutaki tena ukimwi.
-Kutumiwa kuandika vichwa vya vitabu, majarida, magazeti n.k katika maandishi. Mfano, Nilisoma kitabu kiitwacho Kitumbua Kimeingia Mchanga.
  Je, umewahikusoma jarida la Baragumu kule nyumbani?
-Kuonyesha dondoo ndani ya dondoo lingine. Kama vile, Sikufurahia matamshi ya jana kuwa sisi ni majambazi na wakora kwelikweli, Bakari allisema. Dondoo kuulinaonyesha kwa kutumia alama za ( ) na dondoo dogo huonyeshwa kwa kutumia alama ( )
-Kutumiwa kuashiria maneno ya kiistilahi, kilahaja n.k katika maandishi. Mathalani, tulipata istilhi muhimu hasa kiyunani, ubwenyenye na hata pia umwinyi katika kongamano la jana.
-Kutumiwa kuashiria maneno mageni na vishazi. Mfano, Tulielezwa maneno mageni kama tarakililshi, barua-pepe, kipepesi, simu tamba , kikokotoo n.k.
-Kuonyesha majina ya vipindi vya vyombo vya habari. Kama vile Vitimbi, Vioja Mahakamani
-Kuonyesha maneno yanayoingizwa katika maandishi ambayo si ya lugha hiyo. Mfano, Tulikula omena kwa ugali.
-Kuonyesha maneno ya kinyume ya kiutoano. Mathalani, Elewa kukwa mama ni mzazi wa kike aliyetofauti na baba ambaye ni mzazi wa kiume.
-Kuonyesha maneno yanayoorodheshwa katika sentensi. Mfano, Kumbuka kuwa kalamu na karatasi ni vifaa muhimu vya uandishi. 

1.6.8 Mkwaju/Mshazari

Huwakilishwa na alama (/) na huonyesha:
- Kutenganisha siku, mwezi na mwaka katika tarehe. Mfano, Tarehe 29/07/2004
-Kuandika akisami. Mathalani,
	  Nusu	? Khumusi	? Thumni
	?  Thuluthi	? Sudusi	1/9 Tusui
      Robo	1/7 Subui	1/10 Ushuru

 -Kuandika visawe. Kama vile,
	shamba/konde			kitabu/buku
	maradhi/magonjwa		shule/skuli
-Kuonyesha nambari katika uandishi wa kumbukumbu. Mfano,
	Kumb. 1/7/2004: Kuajiri Mwalimu
	Kumb.2/7/2004: Shuguli nyinginezo
-Kutumiwa badala ya kiunganishi katika sentensi. Kama vile, Baba/mama wamekwenda kanisani.

1.6.9. Kistari kifupi

Huwakilishwa na alama (-) na hutumiwa:
-Kuonyesha tarehe (siku, mwezi na mwaka) Kama vile, 27-07-2004  30-02-2004 
-Kuonyesha tarakimu kutokea wakati fulani hadi mwingine. Mfano, 2001- 2004,  1989-1999
-Kuonyesha kurasa zinazorejelewa katika maandishi. Kama vile, (Ukurasa wa 56- 7) Kumaanisha kutoka ukurasa wa 56 hadi 57.
-Kutenganisha maneno yanayotumiwa kuonnyesha taaluma kama vile,
	Isimu - Jamii
	Elimu - Viumbe
	Elimu - Nafsia
-Kudumisha sauti wakati neno linavutwa. Mfano,
	Salaale-e-e-e
	Hoyee-e-e-e
	Harambe-e-e
-Kutenganisha silabi za maneno. Kama vile,
	Anakula = A-na-ku-la
	Wanaomba = Wa-na-o-mba
	Nendeni = Ne- nde- ni
-Kuorodhesha vidokezi vya jambo fulani badala ya kutumia nambari. Kama vile, 
    orodha ya magonjwa
	-Ukimwi
	-Pepopunda
	-Kawende
	-Kipindupindu n.k

-Kuonyeshakuwa neno linaendelea katika mstari unaofuatia. Mfano, Tuliondoka jana asubuhi na mapema kisha tukaendelea na safari hadi Kamp-
  ala

1.6.10 Kistari Kirefu.

Huwakilishwa na alama (________) na hutumiwa:
-Kutoa maelezo ya ziada kuhuusu jambo fulani. Mfano, Nchi za magharibi__________Marekani, Uingereza na Ufaransa zimeendelea sana kiteknolojia.
-Kuonyesha mhusika aliyesema maneno fulani kama vile, Afrika lazima iungane ipasavyo_________Mwalimu Julius Nyerere.
-Kuonyesha mabadiliko ya ghafla katika usemi. Kama vile, Nilikutuma kalamu________hapana niletee kitabu.
-Badala ya parandesi au mabano katika sentensi. Mathalani, Mwalimu mkuu____Bw. John Mutegi_____aliwafukuza wanafunzi. Badala ya; Mwalimu mkuu (Bw John Mutegi) aliwafukuza wanafunzi.
-Badala ya koma katika sentensi. Kwa mfano,  Mvulana____msichana___baba___mama na mwalimu walifika kanisani asubuhi na mapema.
-Kuonyesha matamshi yanayotolewa ghafla. Kama vile,  ____sawa, sikujua atakuja leo. Amenikosea sana. Njoo hapa, ____hapana nenda zako.
-Kutilia mkazo au kusisitiza jambo fulani. Mfano, Nahodha wa timu____timu ya lenge___ilifanya vyema sana katika mashindano hayo.
-Kutumiwa kukatisha matamshi kwa ghafla. Mfano, Pahali alipoanguka, akafa___kutokana na risasi ya adui.
-Kuonyesha swali na jibu. Kama vile, Utakuwa wapi kesho? ___kanisani, ninafikiria. Utafika kesho asubuhi?___Bila shaka.
-Kuonyesha kutokamilika kwa matamshi katika sentensi. Mathalani, Nilikwenda nyumbani lakini sikufurahishwa na mambo kama___.




1.6.11 Ritifaa/Kibainishi

Huwakilishwa na alama ()na hutumika katika:
-Ushairi ambapo silabi fulani katika neno hufanyiwa uchopezi ili kuleta urari wa mizani. Mfano, Nimeenda  nienda , Alikuja-Akuja
-Kuonyesha tarakimu ambayo haijaandikwa. Mfano, Badala ya 1945 tunaandika 45, badala ya 2004 tunaandika 04
-Kuonyesha shadda katika neno. Aghalabu alama ya shada huwekwa juu ya silabi ya pili kutoka mwishoni mwa neno asilia ya Kiswahili. Mfano, kalamu, chakula, mtoto.
-Kutofautisha sauti nggongo za Kiswahili. Mathalani, ngombe, ngarangara, ngangana.

1.6.12 nukta za dukuduku/mdokezo/mdokezi. 

Huwakilishwa na alama (...) Aghalabu ni alama ambazo hutumiwa kuonyesha usemi ambao haukukamilishwa. Huchukua alama ya nukta na kuirudia mara tatu (...) mbele ya sentensi kuonyesha kuwa kuna maneno mengine ambayo yamekatishwa. Mfano,
a) hata kama unanitafuta hutanikuta.
b)Nilikwmbiaameshafika nyumbani.

1.6.13 Alama za mabano/vifungo/parandesi. 

Aghalabu huwakilishwa na sura hizi; ( ) [ ]  < > { }
Inaweza kutumiwa kuonyesha:
-Orodha ya vitamkwa au kuongezea jambo la ziada. Mfano, Walimu wote (Omari, Bakari,Salima) watatufunza.
 Nilishuhudia utawala wa rais wa pili wa Kenya (1978 - 2002)
-Maelekezo kwa watambaji au wahusika katika mcheo wa kuigiza. Kama vile, 
	Maria: (Anaita) Bakari, njoo hapa.
	Bakari:(Anaitika) Naam, naja mama.
-Maneno ambayo si ya lazima kutajwa katika sentensi. Kama vile, Mwanafunzi akipita mtihani (ni hakika) atapelekwa chuoni.
-Kuzingira nambari. Mathalani,
	(i)	(ii)	(iii)
	(a)	(b)	(c)
	(1)	(2)	(3)
-Kuelezea zaidi kile kinachotajwa. Mfano, Yule mwalimu (anayependa kuchapa wanafunzi) ndiye atatufunza hesabu.
-Kurejelea kazi ya mtu au mwandishi katika sentensi. Mfano, Ibrahim Hussein katika kitabu chake (Kwenye Ukingo wa Thim) ameonyesha vile usasa unavyogongana na ukale.
-Parandesi ya sura ya < > huonekana sana katika hesabu za kuonyesha ukubwa au udogo. Mfano, a<b = a ni ndogo kuliko b kwa hivyo b ni kubwa kuliko a. a>b = a ni kubwa kuliko b kwa hivyo b ni ndogo kuliko a.
Tunaweza aidha kutumia alama hizo kurejelea viumbe. Mfano, Sungura< Ndovu ambapo sungura ni mdogo kuliko ndovu. Kwa hivyo ndovu ni mkubwa kuliko sungura.
-Parandesi za alama [  ] na { } hutumiwa kufunika vitu muhimu vilivyokuwa vimeorodheshwa. Mfano
	Kondoo		Kondoo
[	Mbuzi		] {	Mbuzi      }
	Nguruwe		Nguruwe
	Ngombe		Ngombe

1.6.14 Herufi ndogo na Herufi kubwa

Herufi ndogo hutumiwa badala ya kuandika herufi kubwa au katika maneno yanayopatikana katika sentensi ambayo hayahitaji kuwekwa herufi kubwa. Herufi kubwa hutumiwa:
-Mwanzoni mwa sentensi. Mfano, Alikuja haraka sana. Twendeni kwetu nyumbani.
-Katika uwanja wa ushairi hutumiwa mwanzoni mwa kila neno linaloanzisha mshororo. Mathalani,
	Sakubimbi ukimwona, leo hapa kesho kule,
	Ana mengi ya fitina, hufika kama malale,
	Simpendi sakubimbi, ndoa zetu apoteza.
-Kuonyesha mwanzo wa nomino za pekee za Kiswahili. Kwa mafano, 
	Watu=Bakari, Yohana, Kamari
	Mahali/Miji= Kampala, Nairobi, Eldoret
	Lugha mbalimbali= Kiingereza, Kiswahili, Kiarabu
	Mitaa= Makongeni, Kibira, Obunga, Kondele
	Nchi=Kenya, Uganda, Tanzania, Ethiopia
	Dini= Kiislamu, Kikristo
	Miezi=Januari,Februari, Machi, Aprili
	Sikukuu=Krismasi, Ramadhani
	Majina ya Mungu= Mola, Rabuka n.k
	Majarida= Baragumu, Kioo cha Lugha

1.6.15 Mstari/Deshi
Huwakilishwa na alama (____) na hutumiwa:
-Kupigiwa chini ya neno linalosisitizwa katika sentensi. Mfano, Kijana huyu amekuja si yule. 
-Kupigiwa chini ya majina ya vitabu, majarida, magazeti, n.k katika maandishi. Mathalani, Nipe gazeti la Taifa Leo. Niletee kitabu cha Killio Cha Haki.
-Chini ya mji katika anwani. Kama vile,
	Bakakri Omari
	S.L.P. 305
	NAIROBI 
-Huwekwa chini ya kichwa au mada ambayo inashugulikiwa. Kama vile, MATATIZO YANAYOSUMBUA WANAFUNZI SHULENI

1.6.16 Herufi Nzito (mh)

Huandikwa kwa wino mzito ili kuonyesha kusisitiza kwa jambo fulani ili lishike au livutie hamu ya msomaji kusoma haraka au kulitillia maanani. Wengine huitumia wanapoandika anwani za barua ilikutofautisha na sehemu zingine.

1.6.17 Alama za mlazo/ Italiki

Huandikwa kwa wino usio mzito na herufi zake aghalabu huandikwa zikilala kueleke upande mwingine tofauti na upande wa kawaida wa herufi zingine. Hutumiwa :
-Kuonyesha msisitizo wa jambo fulani katika sentesi. Mfano, Hanitaki kwa sababu ya ulevi.
-Kuonyesha maneno mageni au istilahi muhimu katika sentensi. Mfano, Je, umewahi kusikia istilahi kama vile simu tamba, kikokotoo,tarakilishi n.k.
-Kuonyesha anwani au vichwa vya vitabu, majarida n.k bila kupigwa mistari chini yao. Mathalani, Nipatie Kilio cha Haki nipate yanayoendelea.
-Kuonyesha usemi halisi bila kutumia alama za usemi. Kama vile, Alisema kwa hasira tokeni hapa na msirudi tena.
-Kuonyesha tanbihi. Tanbihi ni maelezo mafupi muhimu ambayo mwandishi anamtaka msomaji kuzingatia au kutilia maanani. 




1.6.18 Kinyota.

Huwakilishwa na alama (*) na hutumiwa kuonyesha:
-Kuwa mwendelezo wa neno fulani una kosa. Kama vile, *mtii   *maaombi
-Kuwa sentesi in mpangilio wa maneno kwa njia isiyofaa. Kama vile, *Ngombe mtoto anafukuza sana.
-Kuashiria kuwa neno fulani katika matini litaelezewa chini ya ukuraasa. Mfano, Lwanda* alikuwa binadamu ambaye alizoea kushtua adui kwelikweli. Hata hivyo alikuwa katika vita kati ya jamii yake na wananchi.
*Lwanda- alikuwa shujaa ya jamii ya waluo.


SURA YA 2
2.0.UTUNGAJI WA KIUAMILIFU

Aghalabu tunapoandaa maswali kwa watahiniwa, tumezoea kuweka swali la kwanza kuwa la shuruti. Wakati huo watahiniwa hubabaika kwelikweli wasijue la kufanya. Je, utungaji wa kiuamilifu unahusu mambo yapi? Kuna insha nyingi tunazoweka chini wa utungaji wa kiuamilifu ambazo zinafaa mwanafunzi ajue na kuweza kutumia kila mara maishani mwake. Baadhi ya insha hizo ni:

2.1 Barua
Barua ni mtindo maalum wa kuwasilisha ujumbe kutoka kwa mwandishi hadi kwa mwandikiwa. Barua inasheheni mambo mingi kama vile kuarifu, kusalimu, kujulisha n.k. Barua ni ya aina nyingi kwa sababu ya tofauti za watu tunaowaandikia. Mathalani, barua za watu tunaohusiana nao kila wakati, za kikazi, za kualika wageni n.k. Tazama aina hizi za barua:

2.1.1 Barua ya Kirafiki
Barua ya Kirafiki inaweza kuandikiwa wazazi, jamaa, rafiki, au yeyote ambaye anaweza kuandikiwa barua ambayo si rasmi. Hutegemea sana lugha ya mwandishi inayoongozwa aidha na uhusiano wake na urefu unaotakikana. Muundo wa barua ya kirafiki ni:
1)Ina anwani ya mwandishi. Anawani hiyo huwekwa aghalabu pembeni upande wa kulia mwa mwaandishi.
2)Katika upande uo huo wa kulia, anwani hiyo hufuatishwa kwa karibu na tarehe ya kuandika barua.
3)Mwanzo wa barua unaonyesha umeandikia nni? Aghalabu barua huanzishwa kwenye mstari unaofwatia mstari wa tarehe lakini huwekwa upande wa kushoto wa mwandishi. Huweza kuchukua maneno kama vile Kwa Bakari, Kwa Maria, Kwa mpenzi n.k. Baada ya kuonyesha unayemwandikia basi toa utangulizi unaosheheni aghalabu salamu/maakuzi au kujuliana hali.
4)Andika kiini cha barua. Andika yale yote yanayotakiwa kuwasilishwa kwa mwandikiwa. Jaribu kuhakikisha kuwa kila hoja imepatiwa aya yake maalum.
5)Baada ya kuandika yote uliyoyataka, hakikisha kuwa unamalizia kwa kusema mathalani, Mimi wako mpendwa, Mimi wako rafiki n.k. Fuatisha na sahihi halafu jina lako. Hakikisha unaacha mstari mmoja kati ya kila kipengele.
Tazama kielelezo cha barua ya kirafiki


                                                                                                                        Anwani ya Mwandishi
                                                                                                                        Tarehe ya Kuandika


Mwanzo wa Barua


Ujumbe/Maudhui ya Barua


Tahitimu/Mwisho
Sahihi
Jina


Kuna miundo miwili ya kuandika barua. Mitindo hiyo hutegemea muundo au mpangilio wa anwani. Kwa hivyo kuna mtindo - upande na mtindo- kinza.
Unapoandika unatakiwa kuchagua mtindo mmoja usichanganye mitindo miwili kwa barua moja. Tazama mfano wa mtindo- upande


                                                                                                                                             Shule ya Upili ya Kiboko,
                                                                                                                                             S.L.P. 411,
                                                                                                                                             BABADOGO

                                                                                                                                            12-03-2004
Kwa Mpendwa Baba,
         Pokea salamu nyingi kutoka kwangu. Nipo hapa salama salimini. Nillifika shulenimapema na kulipa karo vile ulivyoniagiza. Habari za hapo nyumbani?
         Nina ujumbe mmoja tu wa kukueleza kuwa tutakwenda kuzuru msitu wa Kakamega. Kwa hivyo, wanafunzi wote wameombwa kulipa shilingi mia moja (100/=) kila mmoja kugharamia maandalizi ya ziara. Nitumie tafadhali kabla tarehe ya mwisho wa mwezi huu.
         Wasalimie watu wote. 
                                                                                                                                                Ni mimi wako,

                                                                                                                                                 John Amko.

Katika mtindo upande, kuna nafasi ambayo inaachwa unapoanzisha aya mpya. Hiyo nafasi inayoachwa lazima itoshane na ile inayoacha katika aya inayofuatia. Anwani vilevile huonyesha kuachwa kwa nafasi.

Baada ya kutazama mtindo - upande, jaribu kuchunguza tofauti zinazoonekana unapotumia mtindo- kinza. Katika mtindo huu, sentensi zote hupangana bila kuacha nafasi kutokea anwani hadi mwisho. Hata hivyo kuna kuacha mstari mmoja kati ya aya na aya nyingine. Tazama mfano ufuatao:


                                                                                                                                             Shule ya Upili ya Kiboko,
                                                                                                                                             S.L.P. 411,
                                                                                                                                             BABADOGO

                                                                                                                                            12-03-2004
Kwa Mpendwa Baba,

Pokea salamu nyingi kutoka kwangu. Nipo hapa salama salimini. Nillifika shulenimapema na kulipa karo vile ulivyoniagiza. Habari za hapo nyumbani?

Nina ujumbe mmoja tu wa kukueleza kuwa tutakwenda kuzuru msitu wa Kakamega. Kwa hivyo, wanafunzi wote wameombwa kulipa shilingi mia moja (100/=) kila mmoja kugharamia maandalizi ya ziara. Nitumie tafadhali kabla tarehe ya mwisho wa mwezi huu.

Wasalimie watu wote. 
Ni mimi wako,

John Amko.

2.1.2 Barua Rasmi
Barua rasmi ni tofauti na ya kirafiki. Aghalabu katika barua rasmi, mwandishi hatakiwi kuandika salamu au kumtaja anyeandikiwa kwa jina. Aidha, mambo ya kibinafsi pia hatayakiwi. Barua aina hii ina maudhui ya kuomba kazi, ruhusa, nafasi ya kufanya jambo fulani n.k. Aghalabu hutumiwa katika ofisi maalum na haitaki lugha isiyo rasmi au porojo za lugha.
Muundo wa barua rasmi ni:
1)Andika anwani mbili. Moja ya mwandishi ianyowekwa juu pembeni, upande wa kulia pamoja na tarehe ya kuandikwa kwa barua husika. Baada  ya hiyo, acha mstari mmoja chini halafu andika anwani ya mwandikiwa inayowekwa upande wa kushoto wa mwandishi.
2)Mwanzo wa barua hufuata baada ya kuandika anwani ya mwandikiwa. Mwanzo huu huwa na mambo kama: Kwa Mwalimu mkuu, Kwa Mkurugenzi Mkuu, n/.k.
3)Andika kichwa cha barua. Kichwa hiki huwa kifupi hata hivyo hubeba madhumuni au kusudi la barua. Aghalabu huandikwa kwa herufi kubwa ili kuonyesha msisitizo na hatimaye hupigwa mstari. Mwanzo wa kichwa huwa na KUH = kumaanisha kuhusu MINT = kumaanisha mintaarafu.
4)Ujumbe au kiini cha barua. Eleza maudhui au madhumuni ya kuandika barua yako kwa mapana na marefu. Andika bila kutoa salamu na hakikisha kuwa umetumia lugha ambayo imekwasika kisarufi ipasavyo.
5)Hitimisho au mwisho wa barua huwa na :
-Mimi wako mwaminifu
-Jina la mwandishi
-Cheo cha mwandishi (ikiwa kuna cheo)
Tazama kielelezo kifuatacho:

                                                                                                        Anwani ya Mwandishi
                                                                                                        
                                                                                                        Tarehe

Anwani ya Mwandikiwa

Mwanzo

Kichwa cha Barua

Ujumbe/kiini cha barua/matini


Tahitimu/mwisho


Sahihi na jina la mwandishi

Mfano ufuatao unonyesha barua rasmi katika mtindo - upande


                                                                                                        Kampini Ya Sigara,
                                                                                                          S.L.P. 4005,
                                                                                                            NAIROBI.

                                                                                                            14/07/2004

Meneja Mkuu,
  Kampuni Ya Sigara,
    S.L.P. 4005,

NAIROBI.

Kwa Bwana Meneja,

KUH:RUHUSA YA KWENDA MATANGA NYUMBANI. 

       Tafadhali ninakuomba unipe ruhusa ya wiki moja ili niende nyumbani kushugulikia matayarisho ya kumzika nyanyangu.
        
       Nitafurahi nikipokea majibu yako.
      
           Wako Mwaminifu,
   
                Salim Mujoma.


Aidha mtindo - kinza unaweza kutumiwa kuwasilisha maneno yale yale au ujumbe ule ule katika mfano wa mtindo - upande. Tazama mfano huu wa mtindo - kinza:


                                                                                                          Kampini Ya Sigara,
                                                                                                          S.L.P. 4005,
                                                                                                          NAIROBI.

                                                                                                          14/07/2004

Meneja Mkuu,
Kampuni Ya Sigara,
S.L.P. 4005,

NAIROBI.

Kwa Bwana Meneja,

KUH:RUHUSA YA KWENDA MATANGA NYUMBANI. 

Tafadhali ninakuomba unipe ruhusa ya wiki moja ili niende nyumbani kushugulikia matayarisho ya kumzika nyanyangu.
        
Nitafurahi nikipokea majibu yako.
      
Wako Mwaminifu,
   
Salim Mujoma.
Ikiwa huyo mfannyikazi (Salim Mujoma) anataka kumwandikia barua meneja mkuu kupitia mwenyekiti wa kampuni ambaye ana cheo kikuu kushinda Meneja Mkuu basi mwandishi anatakiwa kutumia maneno; KUPITIA KWA. Aidha, ikiwa barua hiyo inatakiwa kupelekwa katika ofisi nyingi za kampuni ili kuwajulisha maofisa wengine, basi mwishoni mwa barua andika Nakala kwa kwa kifupi N.K

Tazama mfano huu wa barua rasmi ikiandikwa kupitia kwa mwenyekiti:


                                                                                                          Kampini Ya Sigara,
                                                                                                          S.L.P. 4005,
                                                                                                          NAIROBI.

                                                                                                          14/07/2004

Meneja Mkuu,
Kampuni Ya Sigara,
S.L.P. 4005,
NAIROBI.

Kupitia kwa:

Mwenyekiti,
Kampuni ya Sigara,
S.L.P. 4005,
NAIROBI

Kwa Bwana Meneja,

KUH:RUHUSA YA KWENDA MATANGA NYUMBANI. 

Tafadhali ninakuomba unipe ruhusa ya wiki moja ili niende nyumbani kushugulikia matayarisho ya kumzika nyanyangu.
        
Nitafurahi nikipokea majibu yako.
      
Wako Mwaminifu,
   
Salim Mujoma.

N.K. - Nokoa Idara ya Upakiaji.

Iwapo barua ya Salim Mujoma imeshapokelewa basi lazima apate majibu. Majibu yanaweza kuwa ya ukubalifu au ya kukatazwa. Hebu tuone barua iliyoandikwa na Meneja Mkuu, huku akikubali ruhusa ya Salim. Ikiwa barua hiyo ya majibu ni ya pili ya kupokelewa na Salim basi meneja Mkuu atawajibika kuandika rejelea (nambari ya barua anayoandikiwa Salim pamoja na vifupisho vya Kampuni. Mathalani, Kampuni ya Sigara hufupishwa kama K.S.) :


                                                                                                          Meneja Mkuu,                                                                                                         
                                                                                                          Kampini Ya Sigara,
                                                                                                          S.L.P. 4005,
                                                                                                          NAIROBI.

                                                                                                          16/07/2004
Rej:KS/02/04

Salim Mujoma,
Kampuni Ya Sigara,
S.L.P. 4005,
NAIROBI.

Kwa Salim,

KUH:RUHUSA YA WIKI MBILI 

Kulingana na sheria za kampuni hii, nina furaha kukujulisha kuwa umepewa ruhusa ya wiki mbili ili kushughulikia shida zako. Rejea kazini tarehe 01/08/2004. 

Ni mimi,

Bakari Kalamu 
Meneja Mkuu.


Wakati mwingine, Meneja Mkuu anaweza kumjibu Salim Mujoma kupiti kwa mwenyekiti wa kampuni. Ikiwa halil ni hiyo, basi atafuata mtindo ufuatao:

 
                                                                                                          Meneja Mkuu,                                                                                                         
                                                                                                          Kampini Ya Sigara,
                                                                                                          S.L.P. 4005,
                                                                                                          NAIROBI.

                                                                                                          16/07/2004
Rej:KS/02/04

Salim Mujoma,
Kampuni Ya Sigara,
S.L.P. 4005,
NAIROBI.

Kupitia kwa:

Mwenyekiti,
Kampuni ya Sigara,
S.L.P. 4005,
NAIROBI.

Kwa Salim Mujoma,

KUH:RUHUSA YA WIKI MBILI 

Kulingana na sheria za kampuni hii, nina furaha kukujulisha kuwa umepewa ruhusa ya wiki mbili ili kushughulikia shida zako. Rejea kazini tarehe 01/08/2004. 

Ni mimi,

Bakari Kalamu 
Meneja Mkuu.


2.1.3 Barua ya Mwaliko
Itatokea siku moja ambayo utakuwa na sherehe kama za arusi, harambee au hata za kumhongera mtu fulani. Ifikapo wakati huo, utatarajiwa kuandika barua ya mwaliko ili watu waweze kuhudhuria hafla hiyo. Basi ni shuruti uandike barua ya mwaliko ambayo inasheheni mambo yafuatayo;
-Jina la mwalikaji, waalikaji, kamati au chama
-Jina la mwalikwa, waalikwa, kamati au chama
-Andika anwani au jina la kiheshima kwa kifupi. Majina ya kiheshima ni kama vile, Mheshimiwa, Mbunge, Profesa, Daktari, Kasisi, Shehe, Imamu, Bwana, Bibi, n.k Aghalabu wageni utakaowaalika watapatikana katika baadhi ya anwani hizo za kijamii.
-Andika madhumuni au kusudi la sherehe au hafla ambayo inaweza kuwa ya arusi, harambee/halambee, kutawazwa n.k.
-Andika mahali pa sherehe
-Andika siku au tarehe ya kufanyia sherehe hiyo
-Iwapo waalikwa wana majibu basi wanapaswa kutumia nani majibu hayo.
Ongeza anwani, nambari ya simu, barua -pepe, kipepesi n.k ya watakaopokea majibu. Iwapo umekolea katika matumizi ya Kiingereza basi aghalabu waalikaji wamezoea kutumia RSVP (respondez sil vous plait) inayomaanisha tafadhli tuma jibu kwa anwani unayopewa. Aidha, una uhuru wa kuongezea atakayeongoza sherehe hiyo.
Tazama mfano ufuatao wa barua ya mwaliko:


Familia ya Bwana na Bibi Bakari na Kamati
Andalizi zinakualika Mhe./Prof./Dkt./Kasisi/Shehe/Bw/Bi/_________________________________ katika sherehe ya arusi ya mwanao itakayofanyika katika kanisa la chokaa tarehe 24/08/2004 kuanzia saa 10.00 asubuhi hadi saa 12.00 adhuhuri.

Arusi hiyo itafungishwa na Kasisi Peter  makavu wa dini ya Katoliki.

Waombwa kuhudhuria bila kuchelewa.

Majibu Kwa:

Bw. Bakari Omari,                                                Bi. SalimaBakari,
S.L.P. 302,                                                             S.L.P. 205,
ELDORET                                                            KISUMU

Simu(02) 242561                                                  Simu (057)222361
Simu tamba 0722100000                                      Simu tamba 0720200000
Barua - pepe:                                                         Barua - pepe:
Bakari@iconnect.co.ke                                         Salima@iconnect.co.ke


Tanbihi: Sehemu ya mwisho si lazima uongeze nambari za simu, simu tamba, barua - pepe n.k. Kilicho muhimu ni sanduku la posta la waalikaji. aidha , unapoandikia kwa mfano Daktari Mari basi jia la heshima litaonnyesha hivi huku ukikata majina mengine yasiyohusiana naye. Mfano,
	Mhe. / Prof. / Dkt. / Kasisi / Shehe / Bw. / Bi.   Mari

2.1.4 Barua Simu/ Telegramu

Ni njia mojawapo ya kutuma ujumbe au barua iliyo fupi. Ukienda katika ofisi ya shirika la posta, utapewa fomu ya kujazia ujumbe wako mfupi wa simu unaotaka kumtumia mwenzako. Utajaza fomu hiyo na ujumbe halafu wafanyakazi wa posta watatumia simu kuwapasha uumbe wafanyikazi wa tawi ambalo ujumbe wako unafaa kuelekezwa. Aghalabu ujumbe huo hufika haraka sana kwa mwandikiwa.

Unapoandika barua simu, shuruti uzingatie mambo yafuatayo:
-Tumia maneno machache sana. Ukitumia maneno mengi bila shaka utalipa fedha nyingi.
-Andika ujumbe moja kwa moja bila kuongeza salamu. Kwa hivyo, epukana na mambo mengi ya lugha.
-Shuruti uandike anwani yako na ya unayemwandikia barua simu.
-Kumbuka kuwa alama za uakifishaji kama vile nukta, koma, kiulizi, hisi, semi koloni, koloni n.k zisiongezwe kwa sababu zitahesabiwa kama maneno na hatimaye kuongezea idadi ya fedha za kulipia.
Tanbahi: Vile unavyozidisha maneno ndivyo vile unavyozidisha gharama.
Tazama mfano wa barua simu:


Cruse Njoroge
SLP 4115
NAIROBI

Njoo nyumbani babu aaga

Kalamu Baka
SLP 25
KISUMU


2.1.5 Barua Meme
Barua meme ni barua inayoandikwa na ktumwa kupitia simu tamba, kipepesi au hata mdahilishi. Tofauti hutokea kuwa kama tunavyoona matumizi ya sanduku la posta katika barua ya kawaida, mambo yanakuwa tofauti kwa sababu katika barua meme kuna nambari za simu, kipepesi au mdahalishi ambazo zitatumiwa ili kuwasilisha ujumbe wowote ule.
Tazama mifano anuwai za barua meme:

2.1.5.1 Ujumbe wa simu tamba 
Ni ujumbe  unaoandikwa na kutumwa kupitia simu tamba. Simu tamba ina sehemu za kubonyeza ambazp zina alfabeti A-Z pamoja na tarakimu. Aidha, kuna alama za kuakifisha. Unapotumia simu tamba inakubidi uandike ujumbe au barua fupi; ufupi wake unaweza kuwa kama wa telegramu au ujumbe ulio sawasawa na kiamillifu.

Baada ya kuandika barua hiyo fupi, tuma huo ujumbe kwa nambari za simu ya mwandikiwa. Aghalabu hivi sasa kuna kampuni zinazotoa huduma za mawasiliano ya simu tamba. Kuna kampuni ya Safaricom ambayo ina nambari zinazoanza kwa 0720xxxxxx, 0721xxxxxx, 0722xxxxxx
Aidha, kuna kampuni ya Kencell ambayo ina nambari zinazoanza kwa: 0733xxxxxx, 0734xxxxxx, 0735xxxxxx.

Ukishajua nambari ya unayemwandikia barua basi bonyeza nambari hiyo bila shaka ujumbe huo utapelekwa mara moja. Kwa mfano, Bakari ana simu tamba nambari 0720ABCDEF na ujumbe wa kupelekea Salima mwenye nambari ya simu 0733PQRSTU. Bakari ameshaandika ujumbe wake kuwa: Niletee vitabu vyangu vyote. 
Badala ya kuandika ujumbe huo kwenye simu tamba yake ambayo itamwagiza abonyeze nambari ya mwandikiwa. Bila shaka atabonyeza nambari ya Salima  0733PQRSTU halafu simu itatuma moja kwa moja na kuonekna katika simu tamba yake. Aidha, Salima anapomjibu Bakari vilevile ataandika ujumbe wa kumjibukwa kutumia nambari 0720ABCDEF.

Tanbihi: Hizo xxxxxx, yyyyyy, ABCDEF na PQRSTU zinatakiwa kuwa tarakimu kutoka 1 - 9 hata hivyo nimebana kwa sababu huenda tutagusia nambari ya mtu.

2.1.5.2 Ujumbe wa Kipepesi/Nukulishi/Nukushi

Ujumbe wa kipepesi vile vile huandikwa kama barua zingine zozote. Baaada ya kuandika ujumbe hakuna kuandika nambari za sanduku la posta balitunatumia nambari za kipepesi. Aidha, hakuna kutumia nambari za simu. Yanaonekana kuwa mashirika mengi yana nambai za kipepesi ambaao zinatumiwa kurahisisha mawasiliano. Mfano, ukitaka kutuma ujumbe kwa Gazeti la Nation basi utatumia nambari yao y kipepesi 213946. Kumbuka kuwa shuruti utumie nambari ya kippesi ya shirika husika ili ujumbe wako uweze kufika. 

2.1.5.3 ujumbe wa Mdahilishi (Internet)
Mbali na kutuma ujumbe kutumia simu tamba na hata kipepesi, kuna aidha kutuma ujumbe kwa njia ya mdahilishi. Jamabo la kufanya, andika ujumbe wako kwenye tarakilishi (kompyuta) halafu tafuta nambari za mdahilishi ya unayemwandikia. Utabonyeza tu nambari hiyo pamoja na ujumbe na bila shaka mtumiwa ataupata moja kwa moja kwenye tarakilishi yake kwenye upande mwingine.

Kuna mambo mawili kuhusu mdahilishi. Unaweza kutumia barua - pepe au mtandao/utandaridhi(website). Tazama mifano ya nambari za mdahilishi za mashirika yafuatayo:
-Kampuni ya Harley ina barua - pepe; info@harleysltd.com na mtandao/utandaridhi www.harleysltd.com 
-Perth, Western Australia ina barua - pepe; aussie@aec-australia.com
-Gazeti la Nation lina utandaridhi www.nationmedia.com



2.1.6 Barua ya Risala

Ni ujumbe unaoandikwa na kupelekewa mtu fulani. Mara nnyingi risala hueleza imani au msimamo wa watu kuhusu jambo fulani. Inaweza kuwa ya pongezi, rambirambi n.k.

Barua ya risala huchukua:
1)Mtindo wa barua ya kawaida. Ina anwani ya anayetuma risala na kitambulishi cha anayetuma
2)Ina sehemu ya salamu na kufuatisha na habari za risala ambazo zinaweza kuwa za pongezi au za rambirambi.
3)Ina hitimisho ambapo kuna jina la anayetum risala.
Mfano,
2.1.6.1 Risala ya Pongezi

                                                                                                                          Shule Ya Upili ya Bico,
                                                                                                                          S.L.P. 25,
                                                                                                                          MBALE.

                                                                                                                          23-04-04
Kwa Mukuruwe,

Pokea salamu nyingi kutoka kwangu. Nipo salama hapa. Wanafunzi wenzangu pia wako salama

Nimeandika barua hii kukupongeza kwa yale yote uliyoyafanya. Ulipita mtihani kwelikweli na kupata alama A na kuwa mwanafunzi bora humu nchini. Endelea vivyo hivyo.

Hongera tena. Kwaheri. 

Benard Malove



2.1.7 Barua kwa Mhariri

Barua kwa mhariri huandikwa na wale wanaotoa maoni yao ili yasomwe magazetini. Barua kama hizi huwa na malengo kama ya kutoa shukrani, kukashifu jambo baya katika jamii na hata kuto mapendekezo na maonikuhusu mada fulani inayojadiliwakitaifa.

Yanayozingatiwa katika uandishi wa barua kwa mhariri:
-Andika anwani yako. Hata hivyo anwani hiyo itabanwa wakati maoni yako yatakapokuwa yakichapishwa.
-Andika tarehe upande wa anwani
-Barua iwe na kitambulishi Kwa Mhariri
-Usianze kwa kutoa salamu au hata porojo za lugha.
-Andika jina lako  mwishoni na pahali unapotaka.
-Hakikisha ujumbe wako ni mfupi kwa sababu ya nafasi haba katika gazeti.
-Tumia hati nzuri ili iwe rahisi kwa mhariri kusoma na kuchapisha haraka.
-Hakikisha unatoa hoja nzito iliyo na mnato.

Tazama mfano huu:


Shule ya Sinakazi,
S.L.P. 83,
KIBARAWA

24-04-2004

Mhariri Mkuu,
Gazeti la Chimbo,
S.L.P. 3335,
CHIRIKU.

Mhariri,

MBWA-KOKO WASUMBUA KIJIJINI KIKARWE

Ni mjuma mawili sasa tangu tuanze kulalamikia mbwa-koko wanaotusumbua kijijini. Tumepiga ripoti kwa wale wote wnaohusika na usalama na hata pia maafisa wa afya. Hadi sasa hakunahatua ambayo imewahi kuchukuliwa.

Wanakiji sasa wameamua kuwamaliza kwa kutumia rungu na panga kwa sababu mbwa hao wanauma watu, kula mifugo ya wanakijiji na kuwakera watu kwelikweli. Kwa hivyo ni hatari kwa usalama.

Tunmuomba mbunge wetu pamoja na mawaziri husika kuchukua hatua madhubuti ili kuwaokoa wanakijiji ka Kikarwe kwa jumla. Hali inazidi kuwa mbaya siku baada ya siku.

Kimbo Kamau


2.1.8 Memo/Arifa

Ni aina ya barua ambayo aghalabu huandikiwa wafanyikaazi katika pahali pao pa kazi hasa kutoka kwa wakubwa hadi kwa wadogo ili kuwajulisha yanayotendeka au yanayotakikana. Aidha, huonekana katika shuguli zingine rasmi.

Memo huwa na mtindo huu:
-Andika anwani ya shirika au kampuni katika ukurasa.
-Chini yake andika Memo Fuatisha na sehemu ya KUTOKA, TAREHE na ujumbe upelekwe KWA
-Andika mada ya memo
-Andika ujumbe wa kuwasilishwa moja kwa moja.
-Hitimisha kwa kuandika jina lako, sahihi na cheo chako.
Mfano wa memo,

                                                   Kampuni Ya Mamboleo,
                                                   S.L.P. 505,
                                                   MUKOLWE.

                                                   MEMO

KUTOKA: Meneja Mkuu                                                                               TAREHE: 03/07/2004

KWA:Wafanyikazi wote wa Kampuni

MADA: KUWASILISHA STAKABADHI

Waanyikazi wote wa kampuni hii wanaombwa kuwasilisha stakabadhi zao za elimu kutoka shule ya msingi hadi kile kiwango cha elimu ya juu kabla tarehe 8/8/2004 kwa ofisi ya Meneja Mkuu saa mbili asubuhi.

Samson Goyi

Meneja Mkuu

N.K Ofisi ya Uhusiano Mwema wa Kampuni.

2.1.9 Hotuba

Hotuba ni wasilisho au maneno yenye ujumbe maalum unaotolewa na mtu fulani kwa hadhira husika. Aghalabu hotuba inaweza kuwa ya kuandikwa na kusomwa mbele ya watu au kusimuliwa moja kwa moja na msemaji. Hotuba inapotolewa shuruti kuwepo na utaratibu maalum. Utaratibu huo huzingatia sajili/rejista au mtindo maalim wa lugha unaotumiwa na pia hadhira (watu) inayohusika katika shuguli zao.

Ikiwa umeambiwa ujifanye kuwa mtu mwingine na utoe hotuba, basi jaribu kujiweka katika hali ya mtu huyo na uwaasilishe hotuba kikamilifu.

Umuhimu wa hotuba ni:
a)Kuwaarifu wasikilizaji juu ya kitu kinachotarajiwa kutendeka na sababu yake
b)Kuwahamashisha wasikilizaji juu ya mada yoyote muhimu. Mfano,  Uzuri wa Kilimo
c)Kuwaaga, kuwaonya, kuwahimiza au kuwatahadharisha wasikilizaji kuhusu mwenendo mbaya au jambo lolote muhimu ili hadhira isiumie. Kama vile, Hotuba kuhusu matumizi ya dawa za kulevya
d)Kuelezea juu ya jambo fulani linalotatanisha na lisiloeleweka vizuri. Mfano, Umuhimu wa Elimu ya bure katika shule za msingi
e)Kujadili ubaya au uzuri wa kitu au jambo fulani
f)Kuwashawishi watu kukubali jambo fulani
Viambajengo/vipengele vya hotuba ni:
1)Maelezo ya muktadha.
Katika muktadha eleza yafuatayo:
-Hotuba imetolewa na nani na cheo chake kama kipo
-Hotub inatolewa katika sherehe gani?
-Sherehe iliandaliwa na nani? Taja idara yake. 
-Andika tarehe ya kutoa hotuba: sikku, mwezi na mwaka.
-Hotuba inatolewa katika ukumbi au jumba lipi?
-Ukumbi wa sehemu gani?
Tazama mfano huu:

HOTUBA ILIYOTOLEWA NA DKT. KIREMA MWANJU  MSIMAMIZI WA HOSPITALI YA MKOA WA BONDE LA UFA KATIKA UFUNGUZI RASMI WA HOSPITALI YA MKOA TAREHE 3 AGOSTI, 2004 KATIKA UWANJA WA HOSPITALI HUKO NAKURU

Tanbihi: sehemu hiyo ya muktadh ni muhimu kwa sababu atakayesoma hotuba atapata kuelewa kuwa hotuba ilitolewa na:
-Nani?
-Wapi?
-Tarehe gani?
-Mahali gani?
-Katika shuguli ipi?

2)Toa salamu kwa hadhira.
Kila hotuba inatakiwa iwe na mwanzo na salamu. Salamu inapotolewa huwafanya wasikilizaji wawe pamoja na mzungumzaji. Aidha, huvutia watu au wasikilizaji. Unapotoa hotuba basi ni heri uanzie kwa kuwaslimu na kuwataja watu mashuhuri wenye vyeo vya juu ndiposa uwataje wengine wenye vyeo vya chini. Kumbuka, silazima utaje majina ya wageni kama huwajui. Badala yake taja tu vyeo vyao. Hata hivyo, ikiwa unawajua basi taja cheo na jina la mhusika.  Kwa mfano, ikiwa wewe ni mwalimu mkuu, unatakiwa kutoa hotuba huku wageni wako mashuhuri wenginee katika sherehe hiyo ni;
-Mkuu wa Elimu Wilayani
-Mkuu wa Elimu mkoani
-Waziri wa Elimu
-Mkuu wa Elimu Tarafani
-Chifu wa eneo la shule
-Katibu wa Elimu
-Walimu
-Wazazi
-Wanafunzi
-Mabibi na mabwana   n.k.
	Basi Mwalimu mkuu anaweza kuanzisha hotuba yake namna hii;

Mheshimiwa Waziri wa Elimu;Profesa Matuta, Katibu Mkuu wa Elimu; Bw. Bakari, Mkuu wa Elimu Mkoani; Bi. Fatuma, Mkuu wa Elimu Wilayani; Mkuu wa Elimu Tarafani, Chifu wa Eneo hili la shule, Walimu, Wanafunzi, Mabibi na mabwana hamjambo.



3)Utangulizi 
Utangulizi aghalabu unafuatia moja kwa moja aya ya salamu. Utangulizi wa hotuba unafaa kuwa wa kusisimua au kuwavutia wasikilizaji. Usionyneshe hasira, chuki, malalamiko au uchovu labda tu kama ni lazima. Katika sehemu hii, mtoaji wa hotuba anatakiwa aeleze au adokeze kiini cha hotuba. Aeleze kwa kifupi kusudi la hotuba.
4)Maudhui ya Hotuba
Yanayozingatiwa katika sehemu hii:
-Unpoanza kutoa kwa kina hotuba yako lazima uhakikishe kuwa unaelewa mada unayozungumzia ipaasavyo.
-Panga kazi yako. Yaani mawazo yako yatiririke vyema kuanzia mwanzo hadi mwisho. Andika aya fupi fupi.
-Panga mawazo yako vizuri ili hotuba isisimue.
-Tumia lugha inayowavutia na kueleweka na hadhira.
5)Tamati/Hitimisho
Hotuba nzuri lazima iwe na tamati yake. Ikiwa mwanzo wa hotuba nimzuri vile vile mwisho unafaa kuwa mzuri. Wanaotoa hotuba wamezoea kumaliza kwa kutumia methli, misemo n.k. Mwisho kabisa tumezoea kutumia Asanteni sana.
Tanbihi: Unapotoa hotuba hakikisha umetumia alama za usemi (  ) au (  ) ALama hizi hutumiwa kutokea aya ya salamu na kuweka alama ya kufunga baada ya kutamatisha usemi wako.

Mfano,


Mheshimiwa Waziri wa Elimu.
.mabibi na mabwana hamjambo.

Kwanza nina furaha kuwajulisha kuwa.


Asanteni sana kwa kunisikiliza.

Vichapuzi vya Hotuba.

Siku moja utatakiwa kutoa hotuba mbele ya hadhira ya moja kwa moja. Unapokumbwa na wakati kama huo basi shuruti uwe na vichapuzi. Yaani yale mambo yanayoifanya hotuba ya moja kwa moja au uso kwa uso kuvutia hadhira au kuwapendeza:
-Furahisha
-Mvao wako uwe nadhifu
-Elewa namna ya kushusha na kupandisha sauti yako.
-Tumia llugha inayovutia na inayoeleweka kwa hadhira. Ongeza tamathali za usemi na uzitumie kwa uangalifu.
-Uwe na uso wa furaha. Hata hivyo inategemea hadhira na sherehe husika.
-Zingatia mada na utoe maelezo yafaayo na mifano ifaayo.
-Tumia viziada lugha ipasavyo. Konyeza macho kunakotakikana, tikisa kichwa, kucheka, kumwaya mikono n.k.
-Tumia vielelezo iwapo vipo kama vile picha, chati, michoro n.k.
-Makelele, uchafu wa pahali pa kutolea hotuba ni vikwazo vya kutoa hotuba.
Mfano wa hotuba fupi iliyoandikwa na kiranja mkuu wa shule ya upili ya Nairobi.

HOTUBA ILIOTOLEWA NA KIRANJA MKUU WA SHULE YA UPILI YA NAIROBI KUHUSU SERA MPYA YA SHULE TAREHE 3/8/2004 KATIKA UKUMBE WA SHULE.

Mwalimu mkuu wa shule, naibu mwalimu mkuu, walimu, wafanyikazi wengine wa shule, viranja wenzangu na wanafunzi kwa jumla hamjambo.

Kwanza nina furaha kusimama hapa huku mmetulia tuli kunisikiliza. Sitachukua muda mwingi kutoa hotuba yangu kwa sababu sitaki kuvunja shughuli zingine muhimu za shule hii. Kiini cha hotuba yangu ni sera mpya ya shule inayotakiwa kufuatwa.

Wanafunzi wenzangu, tumegundua kuwa wanafunzi wengi huzoea kutumia lugha mama wakiwa nje ya madarasa. Hali hiyo inaonekana inarudisha nyuma mafundisho ya masomo mbalimbali shuleni. Kwa hivyo kutokea  hii leo, matumizi ya lugha-mama yamepigwa marufuku.

Tushirikiane pamoja ili tuboreshe jina na matokeo ya mitihani yetu. Sote tuangamize lugha-mama shuleni.

Ahasanteni kwa kunisikiliza.

 
2.1.10 Ratiba

Ratiba ni mpangilio mahususi wa shughuli zote za sherehe fulani. Aghalabu, shughuli hizo hufannyika katika wakati maalum. Yaani kila shughuli ina wakati wake. Ratiba huchorwa kutokea shughuli za mwanzo hadi za mwisho kwa muhtasari tu. ratiba inaweza kuwa ya kusomea, ya shule, ya shughuli za kanisa, harambee, arusi n.k. Kumbuka kuwa ratiba hutofautiana kwa urefu. Inaweza kuwa fupi au refu kutegemea:
-Aina ya sherehe
-Malengo au matakwa ya wahusika.
-Muda uliotengewa wa sherehe.
Mambo yanayozingatiwa katika utunzi wa ratiba:
1)Tambua shughuli zitakazohusishw.
2)Panga shughuli kutoka za mwanzo hadi za mwisho.
3)Panga kila shughuli na wakati wake maalum.
4)Andika kichwa cha tukio kauli (shughuli pana inayofanyika kama vile arusi, mahubiri, siasa n.k.) ambacho kinafaa kuandikwa juu pamoja na mahali pa kufanyia na tarehe.
5)Ambatanisha kila tukio au shughuli na wakati wake wa kutendeka.
6)Aghalabu shughuli za mwanzo huwa ni ufunguzi unaosheheni hotuba fupi, maamkizi n.k. Shughuli za mwisho pia huweza kuwa na hotuba fupi ya shukrani.
7)Utaratibu wa ratiba hufungamana na suala linalohusika.
8)Wakati mwingine inafaa kuandika jina la mratibu mwishoni mwa shuguli zote.
9)Elezea saa uliyotumia ni kwa mujibu wa mfumo wa kimataifa au la. Ni vyema kuandika saa kutoka wakati gani hadi gani.
10)Kuna shughuli zingine za kawaida ambazo si lazima kuorodheshwa kwenye ratiba. Shughuli kama kupanga vitu ukumbini, kuandaa ukumbi n.k ni mambo ambayo yanayotayarishwa mapema hata kabla ya wageni kuwasili.
Tanbihi: Hakikisha kuwa unaonyesha ikiwa saa ni asubuhi au jini. Onyesha shughuli inaanza kutoka saa ngapi hadi ngapi.  Ongeza majina ya wageni wanaotoa hotuba kwenye ratiba ikiwa unawajua na usiwaandike kwenye ratiba kama huna hakika mgeni huyo atakuja.

Tazama mfano wa ratiba ifuatayo:

                          RATIBA YA SHEREHE YA UFUNGUZI WA UKUMBI 
                           WA MAAKULI YA SHULE TAREHE 25 JULAI, 2004.

Saa   9.30 - 10.30: Kuwasili kwa wageni
       10.30 - 10.45: Mgeni mashuhuri kuwasili na kuzuru maendeleo na siyaki ya shule
       10.45 - 11.00: Wageni wote kuketi ukumbini.
       11.00 - 11.05: Maombi ya ufunguzi wa sherehe
       11.05 - 12.00: Tumbuizo                                  
                                         a) Wimbo wa makaribisho (Kwaya) 
                                         b)Vichekesho (Chama cha waigizaji)
                                         c)Shairi (Wanafunzi wa Kidato cha iv) 
        12.00 - 1.00: Hotuba:
                             a)Mwalimu Mkuu
                             b)Mwenyekiti (Chama cha walimu na wazazi)
                             c)Mwenyekiti (Halmashauri ya shule)
                             d)Mkuu wa Elimu wilayani
                             e)Mkuu wa Elimu Mkoani
                             f)Katibu wa Elimu.
         1.00 - 2.00: Hotuba ya Waziri wa Elimu.
         2.00 - 2.15: Shukrani (Naibu wa Mwallimu Mkuu)
         2.15 - 2.20: Maombi ya kufunga sherehe
         2.20 - 3.20: Dhifa/Hafla (Maakuli)
         3.20---- : Wageni kuondoka kwa hiari
         Mratibu    : Bwana Batuta Mageni.
         Tanbihi    : Saa kusomwa kimataifa.

2.1.11 Tahadhari 

Tahadhari ni neno linalomaanisha kujarbu kuepukana na jambo hasa la ubaya au la hatari. Inakubidi uchukue  hatua kabla hatari fulani haijakufikia.
Tahadhari huwa na sifa hizi:
1)Maneno machache lakini yenye ujumbe kikamilifu.
2)Huwekwa pahali panapoweza kusomeka kwa urahisi.
3)Maneno yanayotumiwa nirahisi kueleweka moja kwa moja.
4)Huweza kuambatanishwa na picha, michoro, ishara fulani n.k ili ujumbe uwaasilishwe kwa njia ifaayo.
5)Huwa na herufi kubwa au wino mzito ili kuvutia macho au hisia za wasomaji.
6)Huweza kuwa ishara tu bila maandishi au maandishi tu au kuwa na ishara, michooro, picha pamoja ma maandishi mafupi.
Tanbihi:  Kila tahadhari ina muktadha wake maalum. Kwa mfano, huwezi ukaweka tahadhari kama vile USIKOJOE HAPA karibu na choo. Kwa sababu tahadhari hiyo inakanya watu wasikojoe ilhali pahali  hapo ni pa kazi hiyo. Iwapo tahadhari itaandikwa karibu na barabara, kanisa, shule n.k, basi ingefaa zaidi.

Tahadhari inaweza kuwa:
a)Ilani au Onyo. Ilani hutolewa kwa mtu au watu ili wasitoe au kutenda jambo fulani ambalo labda limekataliwa.
b)Notisi. Huandikiwa watu katika pahali fulani kuhusu jambo ili wajue kinachotakiwa na ikiwa hutafanya hivyo basi kuna kitu kitakachokutendekea. Mfano,

Usivute sigara 
      HAPA!


ZIMA TAA WAKORA 
WAPO!
          Kwa mujibu wa mifano hiyo, jaribu kuelezea pahali au muktadha ambapo kila onyo linaweza kuwekwa.

Mfano wa notisi:

                                              NOTISI
                 KUCHELEWA                                                  TAREHE 3/8/04
Imegunduliwa kuwa wanaunzi wengi wameanza kuchelewa kufika shuleni asubuhi. Hali hiyo imevuruga kwa kiwango kikubwa shughuli za shule. Kutokea leo, waliochelewa wote wanatahadharishwa kuwa hatua kali itachukuliwa dhidi yao.


Mwalimu Mkuu.
Shule ya Upili ya Kimbo.


2.1.12 Matangazo

Matangazo ni maandishi ambayo huweza kuambatanishwa na picha au michoro ili kutoa habari zaidi kuhusu mtu, kitu, pahali au jambo fulani kwa madhumuni ya kuwavutia watu wengi. Kila tangazo lina malengo yake. Malengo hayo yanaweza kuwa:
a)Kutoa mwelekezo labda kuhusu barabara, shule n.k.
b)Kujukisha watu kuhusu jambo fulani
c)Kutoa taarifa za kibiashara
d)Kutoa tahadhari ili watu wasifanye jambo fulani.
e)Kutoa tangazo la kifo.
f)Kutoa tangazo kuhusu aliyepotea.
g)Kutoa tangazo la kutafuta wafanyikazi
h)Kutoa tangazo la halfa (sherehe) fulani.
Hulka au sifa za matangazo:
1)Ujumbe wa matangazo hutolewa kwa maneno machache.
2)Lugha ya matangazo inafaa ieleweke ipasavyo na sahili.
3)Unapotangaz kuhusu labda biashara, unaweza kuongezea madoido, michoroo na picha za kupendeza ilikuwavutia watu.
4)Matangazo aghalabu huandikwa kwa wino mzito, herufi kubwa na hata rangi ya kupendeza ili kuleta mnato mzuri kwa wasomaji.
5)Aghalabu inatakiwa matangazo kuwa na lugha yenye usarufi. Hata hivyo, ikiwa umetumia pipcha za vigonzo basi kuna hali ya kuharibu sarufi lakini ujumbe utakuwa umewasilishwa kikamilifu.

Tazama mifano ya matangazo ya:
-Biashara 
-Kifo na mgonjwa
-Mtu aliyepotea
-Tangazo la kazi

i) Biashara:
            
Baiskeli ya Kungfu
Bora kwa bodaboda
Harakisha!
Bei nafuu.



Jifunze aina mbalimbali 
za insha .
Nunua Kitabu P2 
Kwa bei nafuu.


ii) Matangazo ya mgonjwa na kifo


UKIMWI UPO!
Chunga Jamii Yako
Uwe na Mpenzi Mmoja tu!



TANGAZO LA KIFO NA MAZISHI.

Tunasikitika kutangaza kifo cha Kitita Bachupa aliyekuwa akifanya kazi na kampuni ya Makoti kutokana na ajali ya barabarani. Ni mwana wa marehemu Mzee Chopi na Bi. Mkopo Mariam. Alikuwa baba wa Erick, John, Kaunti, Agnes na Ndombolo. Nduguye Amkoti Bachupa, Jane Kimto na Toto Makari. Kwao ni Kahulo wilayani Kamchai. Ame-mwacha mjane Bi. Luced Bachupa. Maiti itaondolewa Kiboko Mochari saa nne tarehe 24 Agosti, 2004. Mazishi yatafanywa keshoye shambani kwake Lambi. 

MUNGU amweke pahali pema peponi. 


iii) Tangazo la mtu aliyepotea.


TANGAZO LA ALIYEPOTEA

Tunatangaza kupotea kwa msiichana Agnes Miti. Agnes ni mtoto wa Bw. Samuel na Jane wa shule ya Upili ya Charakali. Alipotea tarehe 23 Agosti, 2004 alipoptoka shuleni Kilimani. Alikuwa amejivalia sare za shule na hupenda kufunga nywele zake upande wa nyuma. Ana umri wa miaka kumi na mitano, urefu wa mita moja nukta moja, rangi ya maji ya kunde na huongea Kiswahili, Kiingereza, na Kiembu. Aliye na habari kumhusu apige ripoti katika kituo cha polisi kilicho karibu naye au babake Samwel Bogi S.L.P. 33 Kimira. Nambari ya simu 0733ABCDEF.

iii) Tangazo la kazi


KAZI!    KAZI!     KAZI!

Kampuni ya Kokoto inatafuta Meneja Msimamizi wa Idara ya Habari na Uchapishaji.

Mahitaji:
-Mhitaji awe na umri wa miaka chini ya ishirini na mitano
-Awe msichana au mvulana mwenye shahada ya digrii ya kwanza katika somo la Usambazaji wa Habari na Uchapishaji.
-Awe na ujuzi wa kati ya miaka 3 - 4 kazini
-Awe na maarifa ya kusambaza habari na hata kuchapisha kwa kutumia tarakilishi.
-Awe na nakala zinazoonyesha uchapishaji wake.
-Barua ya kutafuta kazi hiyo imfikie:
    Mkurugenzi Mkuu,
    Kampuni ya Kokoto,
    S.L.P. 4005,
    MAKUTI.
    
    Simu 0722QRSTUV
Kabla ya tarehe 30 Agosti, 2004.



2.1.13 Maagizo na Maelekezo
2.1.13.1 Maagizo

Pahali popote palipo na shughuli fulani shuruti pawepo na hatua za kuanzisha na kutamatisha. Hizo hatua zinazokuongoza kufanya shughuli fulani ndizo zinazoelezwa kwa maagizo. Kila mara mwanafunzo anapopewa mtihani aghalabu anaongozwa na maagizo. Katika maagizo utaambiwa ufanye jambo fulani na usifanye lingine.

Maagizo basi yanaonekana katika takriban shughuli zote za maisha ya binadamu. Si kufunza si kusoma si kuandik si kutibu n.k. 
Tazama mifano ya maagizo:
1)Mtihani wa Fasihi.
a)Maagizo:
b)Karatasi ina sehemu tatu A, B, C.
c)Jibu maswali manne tu.
d)Jibu swali moja kutoka kila sehemu na swali la nne kutoka sehemu yoyote.
e)Usijibu maswali mawili kutoka kitabu kimoja.
2)Je, utatoka na kazi gani ukifuata maagizo yafuatayo:
a)Andika jina lako kwa  herufi kubwa juu ya ukurasa mmoja wa karatasi.
b)Chini ya jina lako chora mduara ukitumia sarufi ya shilingi kumi.
c)Chora mraba unaozunguka mduara uliochora.
d)Kwa kutumia rula chora kipenyo cha  mduara na upime.
e)Je, nusu kipenyo ulichora kina urefu wa kiasi gani?

Kutokana na maagizo hayo, tunaweza basi kuorodhesha hulka au sifa zake hivi:
a)Hutolewa kwa wahusika mahususi
b)Matamshi yake ni ya kiagizi na aghalabu hutumia nafsi ya pili.
c)Inaonyesha matumizi ya sentensi fupi.
d)Ili matokeo ya maagizo kuwa mazuri lazima maagizo haya yapangike vyema kutoka ya mwanzo hadi  ya mwisho na sio mwisho kufwatwa na mwanzo.
e)Mambo helezwa katika hatua maalum.
f)Katika muktadha wa maagizo kuna mwagizi na mwagiziwa.
g)Maagizo yanahusu kusomwa kwa maneno yanayoambatanishwa na kitendo upande wa mwagizwa.
h)Maagizo hutumia njeo ya wakati uliopo. Kwa mfano, badala ya kusema aliandika tunasema andika kumaanisha fanya kwa wakati huu.


2.1.13.2 Maelekezo

Maelekezo ni mfanyiko wa tendo fulani au shughuli. Yaani kuonyesha njia ifaayo ya kukuelekeza kufanya shughuli fulani. Aghalabu, maelekezo yanaonyesha ile njia inayofuatwa ukitoka sehemu A hazi B na vipi unavyoshughulikia. SIfa zake zinzoana na za maagizo kwa sababu huandikwa kwa njeo ya wakati uliopo.

Mfano,


Maelekezo kutoka Nairobi hadi Kisumu

Chukua gari na uanze safari kutoka Nairobi kuelekea barabara inayokwenda Kisumu. Njiani utapita miji kama vile Limuru, Naivasha na Nakuru. Baada ya kwenda muda mfupi kutoka Nakuru, njia itagawika mara mbili; moja upande wa kulia kwenda Eldoret na nyingine upande wa kushoto kuelekea Kericho. Chukua hiyo ya kwenda Kericho hadi utakapopata tena mgawanyo wa barabara. Njia moja inaelekea Kisii, Migori hadi Sirare. Chukua barabara upande wa kulia katika mgawanyo huo itakayokuongoza kuelekea Awaasi, Ahero na hatimaye Kisumu. 

Tamrini : Rafiki yako ametoka Ujerumani na ameshafika uwanja wa ndege wa kimataifa wa Jomo Kenyatta. Umweleze kutoka hapo hadi nyumbani kwenu au shule yenu.

2.1.14 Kujaza fomu na kuandika Orodha.

Fomu ni neno linalotoholewa kutokana na neno la Kiingereza Form ambayo ni stakabadhi maalum yenye maagizo yanayomtaka mtu afuate ili kujazia yanayotakikana. Fomu yoyote inayotakiwa kujazwa ina maagizo mafupi na nafasi ambazo unatakiwa kujaza. Unapojaza fomu basi shuruti uelewe kuwa stakabadhi muhimu ya kuhufadhiwa kama kumbukumbu ya kukuhusu. Aghalabu fomu nyingi hutaka habari kuhusu maisha yako, jina, kiwango cha elimu, ujuzi wa kikazi n.k. 

Unapotaka kujaza fomu vizuri basi jaribu kuzingatia mambo haya:
a)Soma fomu kwanza kutoka mwanzo hadi mwisho.
b)Elewa ni habari zipi zinazotakiwa, zinataka stakabadhi zingine au la.
c)Zingatia maagizo yanavyotakiwa kwa makiini. Mfano, ukiambiwa tumia herufi kubwa kujaza sehemu zilizoachwa wazi basi usitumi ndogo.
d)Hakikisha unajaza sehemu zinazokuhusu. Usijaze pahali ambapo pametajwa kuwa rasmi. Sehemu rasmi ni ya shirika au ofisi inayotoa fomu hiyo.
e)Hakikisha kuwa unatoa habari za kweli bila kudanganyana.
f)Usisahau sahihi na jina lako ukiulizwa kwenye fomu.
g)Maelezo unayoyatoa yawe mafupi na kamilifu.
h)Ambatisha stakabadhi ambazo umeagizwa ufanye hivyo.
i)Baada ya kujaza fomu yako jaribu kuipitia tena  zaidi kutazama makosa.

Kuandika Orodha.

Siku moja utakuwa mwandishi wa vitabu au kupewa kazi fulani inayotaka uorodheshe mambo. Aghalabu kuandika orodha si kazi ngumu sana hata hivyo watu huchanganyikiwa huku wakiorodhesha vitu au mambo vibaya. Mifano ya orodha ni kama ifuatayo:
Nenda dukani ukaninunulie:
1.Kalamu
2.Kitabu
3.Chakula
4.matunda
Iwapo unataka kuorodhesha kitabuni, basi tumia mitindo ifuatayo:
1.0     Kalamu                                            1. Kalamu                                  1. Kalamu
1.1     Pensili                                             (a) Pensili                                    (i) Pensili
1.2     Krayola                                           (b) Krayola                                  (ii)Krayola
1.3     Biro                                                 (c) Biro                                       (iii)Biro
2.0     Kitabu                                            2. Kitabu                                    2. Kitabu
2.1     Siku njema                                    (a)Siku Njema                               (i) Siku Njema
2.2     Kiu                                                (b)Kiu                                           (ii) Kiu
2.3     Mkewenza                                    (c) Mkewenza                              (iii) Mkewenza  
3.0     Chakula                                         3. Chakula                                   3. Chakula 
3.1     Mboga                                           (a)Mboga                                     (i)Mboga
3.2      Ugali                                            (b) Ugali                                       (ii) Ugali
3.3      Nyama                                          (c)Nyama                                    (iii) Nyama
4.0      Matunda                                       4. Matunda                                   4. Matunda
4.1      Nanasi                                          (a)Nanasi                                      (i)Nanasi
4.2      Papai                                            (b) Papai                                       (ii)Papai
4.3      Embe                                            (c) Embe                                     (iii)Embe


2.1.15 Taarifa/ Ripoti
Taarifa wakati mwingine huitwa ripoti. Huandikwa kuhusu tukio fulani linalotokea pahali maalum. Uandishi wa taarifa ni muhimu kwa sababu huenda siku moja utakuwa mtangazaji au mwanaripoti maarufu. Taarifa inaweza kuwa ya michezo, siasa, arusi, vita n.k.

Unapotaka kuandika ripoti au taarifa nzuri basi zingatia mambo yafuatayo:
1.Andika taarifa inayosomeka na kueleweka na kueleweka vyema. Usitumie misamiati itakayotatiza wasomaji au wasikilizaji wako.
2.Elewa wasomaji au wasikilizaji wako na jaribu kuhusisha ripoti yako na malengo maalum.
3.Taarifa iwe na muwala na mshikamano. Kule kupanga mawazo au matukio kwa mantiki ndio huitwa muwala na usarufi katika kazi huitwa mshikamano
4.Alama za kuakifisha zinafaa kuzingatiwa ipasavyo ili ripoti ilete mawasiliano.
5.Andika kichwa cha ripoti ambacho aghalabu huwa kwa herufi kubwa au kwa wino mzito ili kuleta msisitizo.
6.Inafaa kuelezea tukio lilitokea wapi, wakati gani, umuhimu wake, hadhira yake n.k. 
7.Wakati mwingine katika ripoti unaweza kunukuu au kunukulu moja kwa moja usemi wa mhusika fulani. Hali hiyo inapotokea shuruti utumie za kuakifisha vilivyo.
8.Una uhuru wa kugawa vichwa vidogo vidogo kama vipo katika ripoti.
9.Jina la mwanaripoti au mwanataarifa linafaa liwepo. Liandikwe aghalabu chini ya kichwa cha taarifa au mwishoni.
10.Tumia wakati uliopita unapoandika ripoti.

Tazama mfano mfupi wa taarifa:

UTALII YATAKA CHIPUKIZI
Na Mwandishi wetu

Utalii FC imetangaza mpango kabambe wa kuwasajili wachezaji chipukizi watakaoichezea msimu ujao.

Meneja wa timu hiyo, Caleb Wanyonyi, aliambia Taifa Leo jana kuwa wachezaji kadha hodari wamehama na kujiunga na vilabu vingine ilhali wengine wameamua kustaafu na hivyo kuacha nafasi kadha.

Taifa Leo, Oktoba 1, 1999

2.1.16 Mahojiano na Dayolojia
2.1.16.1 Mahojiano

Mahojiano hutokana na kitendo cha kuhoji kinachomaanisha kuuliza maswali huku ukifanya uchunguzi kuhusu jambo au kitu fulani. Huenda siku moja utakuwa mtafiti na ungetaka kufanyia uchunguzi kuhusu jambo, mtu au hata tukio fulani. Kabla kuanza kumhoji mtu yeyote kuhusu hali, shurutu uzingatie mambo yafuatayo:
1.Chuja au elewa pahali ambapo ungependa kufanyia uchunguzi wako.
2.Bainisha mapema unataka kumhoji mtu moja kwa moja au kumtumia maswali na ni mhusika yupi unayetaka kumhoji.
3.Unda hojaji yako mapema. Hojaji ni maswali ambayo yameorodheshwa mapema kimantiki ili kuulizwa na msaili (anayehoji) na kujibiwa na msailiwa (anayehojiwa)
4.Maswali yafaa yawe mafupi, yenye kueleweka moja kwa moja na yaliyo na lugha inayoeleweka barabara.
5.Jaribu kuwa mnyenyekevu ili upate habari uitakayo.
6.Mtindo wa mahojiano ni kama wa mazungumzo hata hivyo yanalenga mada fulani maalum bila aghalabu kutoka nje sana.
7.Andika kichwa cha kinachozungumziwa.
8.Onnyesha ushikaji zamu vilivyo. Mmoja aongeapo mwingine humsikiliza na kubadilishana hivyo kutoka mwanzo hadi mwisho.

Mfano wa mahojiano:

Omari ni mwanaripoti kutoka kijiji cha  Mawe. Katika kijiji hicho, Ugonjwa wa Ukimwi umeua watu wengi na wanakijiji wangependa kupata suluhisho au namna za kuuzuia. Anaamua kumtembelea daktari wa hospitali yao. Tazama namna alivyopata mambo kutoka kwa daktari. Mahojiano hayo yalifanywa uso kwa uso (moja kwa moja) namna hii:
                        
                              MAHOJIANO KATI YA OMARI NA DAKTARI KUHUSU UGONJWA WA UKIMWI
Omari alimkaribisha daktari ili aweze kutolea ukweli wa mambo kuhusu ugonjwa wa ukimwi. Nimetumia O kumaanisha Omari  na D kumaanisha Daktari.
O: Bw. Daktari, nini maana ya Ukimwi?
D: Ukimwi ni ugonjwa unaosumbua binadamu. Ugonjwa huu kwa urefu huitwa ukosefu wa kinga mwilini.
O: Daktari, inakuwaje Ukimwi unadhoofisha afya ya mtu?
D: Ukosefu wa kinga mwilini hutokea wakati virusi au viini vinapoingia mwilini hupigana na chembechembe nyeupe za mwilini kwa hivyo mwili wa      binadamu unabaki bila nguvu kwa sababu wanajeshi wake watakuwa wameuawa au kulemazwa. Hali hiyo inapotokea basi binadamu anabakia akiugua hadi kufa.
O: Hivi viini vya ukimwi vinaingiaje mwilini mwa binadamu?
D: Viini vya ukimwi vinaweza kuingia mwilini mwa binadamu kupitia njia hizi:
a)Kushiriki ngono. Ikiwa utajamiana na mtu ambaye ana viini bila shaka utapata ugonjwa huu.
b)Kuongezwa damu ambayo haijapimwa na ina virusi vya ukiwi.
c)Kupigana busu mdomo kwa mdomo ikiwa mna vidonda midomoni. Kwa hivyo viini huweza kupata nafasi za kuingia mwilini.
d)Mama mjamzito wakati anapojifungua ikiwa hajashughulikiwa vizuri na ana viini basi damu inayotoka wakati huo huweza kumdhuru mtoto anayezaliwa
e)Baada ya kujifungua, mama anaponyenyesh mtoto na ana viini vya ukimwi basi bila shaka mtoto ataambukizwa.
O: Daktari, basi inaonekana kuwa kuna njia nyingi za kuambukizana ugonjwa huu. Je, kuna njia za kujaribu kuuzuia.
D: Hilo ni swali zuri sana Omari. Kuna njia kadha tunazoweza kutumia kupunguza ugonjwa huu. Baadhi ya njia hizi ni:
a)Shiriki ngono na mpenzi mmoja tu ambaye hana viini vya ukimwi. Iki ngumu basi tumia mpira au kondomu.
b)Damu inayoongezwa mgonjwa inafaa ichunguzwe kabla kuongezwa mgonjwa.
c)Mnapopigana busu hakikisha kuwa hamna vidonda midomoni.
d)Mama wajawazito wapewe madawa ya kuzuia uambukizaji kwa mtoto ambaye hajazaliwa na hata ambaye tayari amezaliwa na ananyonyeshwa.
O: Umeshapata Ukimwi, ufanye nini?
D: Ukipata Ukimwi usisambaze kwa wengine. Hakikisha unakula chakula bora na wakati wowote jaribu kwenda hospitalini kwa matibabu ya magonjwa mengine  yanayoweza kusumbua.
O: Ni vyema sana daktari. Una jambo lolote la kuhimiza wanakijiji.
D: Ningependa kuwahimiza kuwa wawe chonjo. Wajue kuwa ukimwi si uchawi, ukimwi ni ugonjwa na unaua.
O:Ahsante sana daktari. Mungu akitujalia tutapata fursa nyingine ya kutufunza.

2.1.16.2 Dayolojia

Dayolojia vile vile hufuata mtindo wa mazungumzo hata hivyo si ya kawaida. Dayolojia aghalabu huwa kati ya vikundi au watu wawili wanaojadiliana kuhusu jambo fulani. Kwa kiwango fulani wanajua mada inayochunguzwa kwa hivyo wanajibizana huku wakitoa maoni au mapendekezo yao. Nitofauti na mahojiano kwani katika mahojiano, mhoji anataka kujua mambo kutoka kwa mhojiwa. Hata hivyo katika dayolojia aghalabu wahusika wanajua mada husika kwa hivyo wanachangia kutoka kila upande halafu wanaafikiana pamoja mwishowe.


Unapoandika dayolojia unahitaji kujua:
1.Kichwa cha dayolojia
2.Dayolojia ni baina ya nani na nani?
3.Hakikisha kuwa wahusika wanabadilishana zamu. Mmoja anapoongea mwingine anapaswa kumsikiliza na anapomaliza aliyekuwa amenyamaza huchukua zamu.
4.Aidha wanaozungumza wanaweza kudakizana au kumkatisha mwenzake.
5.Aghalabu wanaoshiriki ni wtaalamu wa mada hiyo husika na lugha watakayotumia inafaa kuwa na usarufi.

Kwa mfano,

    DAYOLOJIA KUHUSU UAVYAJI MIMBA KATI YA MADAKTARI BAKARI NA ASMAN

Bakari: 	Mwenzangu umefika kiwango ambacho shuruti tueleze wananchi ukweli kuhusu madhara ya uavyaji mimba.
Asman:	Ni kweli ndugu yangu. Uavyaji wa mimba ni lile tendo la kumtoa mtoto mchanga kutoka tumbo la uzazi wa mamake kabla wakati wake 		kufika. Tendo hilo limeenea sana katika nchi yetu. Ama unaonaje?
Bakari:		Uavyaji mimba umezoleka sana siku hizi. Kuna sababu zinazoweza kutufanya kukubali tendo hili. Kwanza, ikiwa hali ya mama mjamzito 		iko hatarini basi tunaweza kupendekeza tendo hilo lifanyike. Aidha, ikiwa mama au msichana alinajisiwa basi shuruti tumkubalie atoe 			mimba.
Asman:	Ahsante ndugu yangu kwa maoni yako hayo. Hata hivyo, madhara ya uavyaji mimba pia ni tele. Baadhi ya shida zinazokabili wanawake 		kutokana  na uavyaji mimba ni kama vile: unadhoofisha afya ya anayetoa mimba, aidha ni njia mojawapo ya mauaji kwa watoto. Kwa 			upande mwingine anayetoa mimba anaweza kuaga dunia. Wakati mwingine anayetoa mimba anaweza kuaga dunia. Wakati mwingine 			anayetoa mmba hukonda kwelikweli na hata huweza kuwa tasa atakayekosa watoto akitafuta.
Bakari: 	Kuanzia hivi leo, daktari Asman, ninaonelea kuwa wananchi wamejifunza mengi kutokana na mazungumzo yetu.
Asman:	Kwa hakika ninafikiria kuwa waliokuwa wakisikiliza dayolojia yetu wamefaidika mno.


2.1.17 Sharaja
Wataalam mbali mbali wanasema kuwa ukitaka kufaulu lazima upnge kazi yako kwa wakati wake maalum. Hali hii  ya kutaka kupanga shuguli kwa wakati imetupelekea kuundwa kwa kijitabu kinachoitwa shajara. Je, shajara ni nini? Shajara ni kijitabu ambacho kina maandishi ya kumbukumbu kuhusu shughuli unazotaka kufanya kila siku, kila juma, kila mwezi au hata kwa mwaka mzima.

Tazama mfano huu:


2004                                        Jumanne                                                         Agosti 24
Saa 3.00 Asubuhi                    Kukutana na Mwalimu mkuu ofisini.
Saa 9.00 Jioni                          Kufunga virago na kuanza safari.
2004                                         Jumatano                                               Agosti 25
Saa 2.00 Asubuhi                     Kupeleka ujumbe katika ofisi ya 
                                                  Waziri wa Elimu. 
Saa 6.00 Adhuhuri                   Kuanza safari za kurudi nyumbani
                                                  Kutoka Nairobi.

Shajara hutumiwa kuhifadhi habari au mambo uliyoyafanya, utakayofanya au unapangia siku fulani kufanya. Mambo yanapopangwa vizuri basi unakuwa na mantiki katika kufanya shughuli zako.
Aghalabu shajara nyingi huwa na:
1.Jina la kukutambulisha
2.Nambari ya simu
3.Nambari ya Sanduku la Posta.
4.Hali yako ya afya
5.Huweza kuwa na ramani ya dunia.
6.Nafasi za kuandika nambari za Sanduku la Posata la marafiki pamoja na nambari za simu.
7.Huweza kuwa na kalenda kutoka mwezi wa Januari hadi Disemba. Wakati mwingine shajara inaweza kuwa na kalenda ya mwaka ujao, wa sasa na hata uliopita.
8.Nafasi za kuandikia mpangilio wa shughuli zako.
Aidha, shajara huweza kutumia mitindo tofauti. Hata hivyo mitindo si hoja kwa sababu ujumbe ndio ulio muhimu.
Tanbihi: Si lazima ujaze kil nafasi katika sehemu ya shajara. Jaribu kujaza tu sehemu za tarehe ambapo unashughulikia mambo fulani maalum. Hakikisha kuwa unafuatilia kwa makini shajara yako na kuiejelea kila wakati.

2.1.18 Resipe  

Kila binadamu katika ullimwengu huu ana chakula anachoweza kula kila wakati. Ni jambo la busara wakati mwingine kuwa na uwezo wa kujua namna ya kutayarisha chakula hicho ili uweze kutotegemea mpishi. Matayarisho hayo huonyesha kuanzia kushughulikia upishi hadi mwisho. Hayo matayarisho ya upishi na upishi wenyewe ndiyo yanayoitwa resipe. Wakati mwingine unaweza kupewa katika mtihani kuandika insha ya resipe ya kupikia chakula fulani. Ni wajibu wako kujikakamua vilivyo kwa kufuatilia mtindo ufaao ili chakula chako kiweze kulika.

Kwa jumla, recipe ni orodh ya viungo pamoja na maelekezo yanayotumiwa ili kutayarisha chakula chochote utakacho. Aghalabu resipe hutegemea idadi ya walaji, viungo na hata mila na utamaduni wa wanajamii. Hata hivyo katika mtihani kunaonekana kutoa maswali ya resipe: kutayarisha vitu au chakula kinachofikirika kimezoeleka kwa watu wengi kama vile upishi wa ugali, nyama, mboga na hata kutayarisha chai.

Nini umuhimu wa resipe:
1)Hufunza wale ambao hwajawahi kupika kujaribu kufanya hivyo.
2)Hufanya chakula kuwa bora kwa sababu umefuata mtindo maalum wa upishi.
3)Huleta ukiasi wa kipika chakula. Wengine hupika chakula kinachowashinda kula kwa hivyo huelekea kutupwa pipani.
4)Upishi bora huletea walaji ladha na hamu ya kula
5)Hudumisho mitindo anuwai ya kupika aina mbalimbali za vyakula.
6)Humfanya mpishi au mtayarishaji kuelewa vifaa, kwa majina, vinavyotumiwa kutayarisha chakula chochote kile.
7)Hutusaidia kuelewa namna za kuandika maelekezo na hata maagizo ya kutayarisha chakula.

Aghalabu tuna mtindo huu wa kuandika resipe ambao pia huonyesha sifa au hulka muhimu kama vile:
1)Resipe huwa na kichwa cha kinachotayarishwa.
2)Maelekezo na maagizo huwekwa kwa njia ya mkato na hutajwa moja kwa moja.
3)Ni rahisi kutumia tarakimu badala ya maneno kuonyesha idadi ya walaji na hata ukiasi wa vipimo vya viungo.
4)Una uhuru wa kutumia vifupisho panapotakikana. Hata hivyo lazima utueleze kwenye tanbihi maana ya kila kimoja. Kwa mfani,
-Kjk- kumaanisha kijiko
-Grm- kumaanisha gramu
-Vjk kumaanisha vijiko
5)Iwapo hakuna mashine ya kupimia viungo vinavyotumiwa basi kuna kukisia uzito huo au idadi ya viungo.
6)Viungo pamoja na maelekezo ya jinsi ya kupika hupangwa katika orodha maalum.

Baada ya kuelewa maana na sifa za resipe basi tutazame hatua za kuitengeneza:
a)Chagua aina ya lishe na jina lake. Jina hilo ndilo huwekwa mwanzoni kama kichwa kidogo.
b)Futisha na idadi ya walaji.
c)Orodhesha viungo vyote vinavyotakikana na vipimo vyao.
d)Eleza orodha ya jinsi ya kutayarisha chakula chenyewe.
e)Eleza chakula ulichokiandaa kinweza kuliwa na chakula kipi tena.

Mfano wa resipe:

Upishi wa Ugali
Idadi ya walaji 2

Viungo 
1.Kikombe cha unga
2.Vikombe vya maji

Jinsi ya kupika
1.Chunga unga.
2.Teleka sufuria. Tilia maji. Ngojea mpaka yatokote.
3.Ongeza unga kidogo kidogo huku ukukoroga ugali hadi ushikamane.
4.Funika sufuria kwa kifuniko kisafi huku ukupunguza moto hadi dakika fulani.
5.Endelea tena kusonga ugali hadi uwe mgumu.
6.Pakua katika sahani safi na kuandaa mezani.

Unaweza kula ugali kwa nyama, mboga, samaki n.k.
    
Mfano wa pili;

Upishi wa Hot Rolls

Viungo:
?Gramu 500 unga
?2 vjk vya hamira (yeast)
?Mimimita 30 za maji fufutende/vuguvugu

Jinsi ya kupika:
1.Chunga unga ulio na chumvi na hamira katika bakuli.
2.Tengeneza shimo katikati ya unga na ujazie maji.
3.Changanya unga huo kwa mikono taratibu ili kukandika vizuri. Changanya hadi upate mkando ufaao.
4.Funika na ungoje hadi ufure kuwa mkubwa.
5.Kata kimviringo wa mpira na utie kwenye jiko (oven) kwa dakika 30

Tumia kwa chai au kinywaji chochote.
                        (Susan Odawa, East African Standard Jumamosi Aprili 24, 2004)                           
        

2.1.19 Tawasifu

Ni utungo au habari ambazo mhusika fulani anaandika kumhusu yeye mwenyewe. Ni kama kuandika historia ya maisha yako pamoja na shughuli zako mwenyewe. Aghalabu tawasifu inapoandikwa basi lazima uzingatie yafuatayo:
1)Elewa historia yako ipasavyo.
2)Panga mambo kuhusu maisha yako kwa mantiki. Kwa mfano kutokea kuzaliwa kwako, kukua, kuelimishwa, kuoa na hata kazi  mbalimbali umewahi kufanya kama zipo.
3)Tawasifu inapoandikwa basi shuruti utumie kiambishi cha nafsi ya kwanza. Kwa mfano, Nilizaliwa mwaka wa 1973. Nikaanza masomo katika shule za mashambani n.k
4)Tawasifu lazima iwe na kichwa ili tujue ni kuhusu nini.
5)Andika aya fupifupi zinazoeleweka bayana.
6)Andika jinalako kama mwandishi wa tawasifu hiyo. Unaweza kuongeza cheo chako ukipenda. 

Tazama mfano ufuatao:

                                                 TAWASIFU

Nilizaliwa mnamo mwaka wa 1974 katika kijiji cha Ombwe wilayani Kamati mkoani Ngomani. Baada ya kukua na kufikisha umrii wa kwenda shule, wazazi wangu walinipeleka katika shule ya msingi ya  Amakuba hadi kumalizia darasa la nane mwaka wa 1988. Kwa bahati nzuri nilifuzi kwa alama za juu na kujiunga na shule ya upili ya Kikoto hadi mwaka wa 1992. Niliingia chuo kikuu baadaye mwaka uliofuatia na kufuzu hatimaye na shahada ya digrii ya Udaktari.

Nimeoa na nina watoto wanne: wawili wa kiume na wawili wa kike. Mama yao ni mwalimu maarufu katika taasisi ya elimu. Hivi sasa mimi ni daktari katika hospitali kuu ya Migola mkoani Kikore.

Mimi Makataa Majimoto.

2.1.20 Wasifu

Ni habari zinazoandikwa kuhusu mtu fulani au kitu fulani. Aghalabu, hutoa maelezo kumhusu kwa mazuri au mabaya ili watu waweze kupata habari zake ipasavyo.
Mambo yanayozingatiwa unapoandika wasifu:
1)Andika kichwa cha wasifu
2)Gawanya maelezo yako katika aya ili yaeleweke vyema.
3)Hakikisha umeelewa unayeandika juu yake ipasavyo.
4)Usiandike habari kuhusu mtu ambaye humjui vizuri.
5)Tumia nafsi ya tatu. Mfano, Fulani alizaliwa mwaka wa 1981
6)Chunga sarufi yako wakati wa kutoa maelekezo.
7)Yafuatishe kimantiki maelezo kumhusu unayezungumzia juu yake.

Tazama mfano huu:
 
                                        WASIFU WA ALI A. JAHADHMY

Ali A. Jahadhmy ni mzaliwa wa Lamu katika mwambao wa Kenya. Alielimishwa Ungunja na baada ya mafunzo yake, aliishi na kufanya kazi Lamu, Mombasa, Ungunja, na Dar es Salaam.

Amehusika na lugha ya Kiswahili na maandishi yake kwa muda mrefu na kwa sababu ya ujuzi wake wa lafudhi za Kiswahili, alichaguliwa kuwa mwanachama wa kamati ya lugha ya Kiswahili, kamati ya Uchunguzi wa Maandishi ya Afrika Mashariki, na wakati mmoja, Mwenyekiti wa lugha Zanzibar.

Alishapata kuwa mwanachama wa Wahifadhi wa Kiswahili katika chuo Kikuu cha Dar es Salaam. Ali sasa ni mwalimu wa Kiswahili katika Chuo cha Serikali cha Utawala(K.I.A.) Lower Kabete.

2.1.21 Kumbukumbu

Kumbukumbu ni hifadhi za habari zinazozungumziwa katika mkutano fulani maalum. Mkutano wowote unapofanyika aghalabu huwa na mwenyekiti na pia katibu wake. Kazi ya katibu ni kuandika uamuzi au maamuzi yanayotolewa katika mkutano huo na hatimaye kuyaorodhesha kimantiki katika makala maalum ili kuhifadhiwa na kukumbushana wakati mwingine wanapoandaa tena mkutano fulani.

Dhima au Umuhimu wa Kumbukumbu
1)Kuonyesha wanachama waliohudhuria , waliokosa na hata waliopewa udhuru wakati wa mkutano uliopita.
2)Hukumbusha wanachama tarehe mkutano ulipofanyika na pia pahali ulipofanyika.
3)Kumbukumbu ni hifadhi za mambo muhimu ya chama fulani.
4)Kutumiwa kuwakumbusha wanachama ikiwa wametekeleza yale yote yaliyojadiliwa n.k.

Viambajengo au Sehemu za Kumbukumbu
1)Anwani au kichwa cha kumbukumbu ambapo kunatajwa kwa jina la chama, tarehe n pahali ambapo mkutano ulifanyika.
2)Majina ya wanachama waliohudhuria. Katika orodha ya majina, jaribu kuonyesha vyeo vya wanachama ikiwezekana.
3)Orodhesha majina ya waliokosa kuhudhuria kwa kupewa udhuru
4)Orodhesha majina ya waliokosa kufika mkutanonibila udhuru.
5)Iwapo kuna wageni waliohudhuria mkutano na ambao si si wanachama basi inafaa majina yao yaorodheshwe. Hata hivyo sehemu hii ni ya hiari kwa sababu wakati mwingine hakuna wageni.
6)Orodhesha ajenda zilizojadiliwa.
7)Fuatisha na aya inayotumiwa kama marekebisho kwa wanachma yanayotolewa na mwenyekiti na pia huwa na maombi ya kufungua mkutano.
8)Anza kuandika kwa kuorodhesha nambari za kumbukumbu kutokea ya kwanza hadi ya mwisho. Sehemu hii hubeba au ndicho kiini cha insha ya kumbukumbu, unapoorodhesha kila kumukumbu hufupishwa kwa kutumia kifupisho KUMB 

Aghalabu KUMB. 1 huwa na kusoma na kudhibitisha mambo yaliyotendeka katika mkutano uliopita. Yaani inafaa wanachamawakubaliwe kudhibitisha ikiwa ni kweli yale yote yaliyojadiliwa. Hiyo hufutiwa na KUMB 2 inayoonyesha mambo yaliyotukia. Hapa wanacnahma wanaweza kuulizia ikiwa yote waliyoyajadili yalitekelezwa. Hali hiyo huendelea hadi mwisho ambapo kumbukumbu ya kumalizia ya ziada au shuguli nyinginezo. Katika mambo ya ziada, wanachama wanapaswa kusema mabo ambayo hayakuwa yamewekwa kama ajenda. Yanaweza kuwa mambo tu kutoka nje au pendekezo kuhusu chama tofauti na yale ambayo yalipangiwa kujadiliwa.
9)Aya ya mwisho huwa na maombi ya kufunga mkutano, tarehe ya kuhudhuria mkutano mwingine na pia saa ya kufunga mkutano.
10)Hitimisho. Huwa na jina, sahihi za mwenyekiti na katibu pamoja na tarehe ya kuidhinisha kumbukumbu hizo.


Mfano wa Kumbukumbu:
 
KUMBUKUMBU ZA MKUTANO WA CHAMA CHA KISWAHILI CHA SHULE YA UPILI YA KIMAJA ULIOANDALIWA KATIKA UKUMBI WA SHULE TAREHE 23 AGOSTI, 2004.

WALIOHUDHURIA/HADHIRINA
1.Bakari Ayubu (Mwenyekiti)
2.Sakina Amani (Katibu)
3.Osman Bikri (Mweka-hazina)
4.Judith Omari (Mwanachama)
5.Leonard Sanja         
6.Mark Buluma          
7.Kevin Otieno           
8.Abigael Bambo       

WALIOTUMA/WALIOPEWA UDHURU
1.Jack Makori
2.Agnes Muyoti

WALIOKOSA KUHUDHURIA
1.Tito Madiany
2.James Maji
3.Yukabet Mariam

WAGENI/WASIO WANACHAMA/WALIOALIKWA
1.Mbega Migwe

AJENDA
1.Kusoma na kudhibitishwa kwa kumbukumbu za mkutano uliopita
2.Mambo yaliyotokana na kumbukumbu hizo/ mambo yaliyotukia.
3.Malipo wa uanachama
4.Uundaji wa Maktaba ya chama na kuajiri mkutubi
5.Kufanya kongamano la lugha ya Kiswahili
6.Mambo ya ziada/shuguli nyinginezo.

Mkutano ulifunguliwa kwa maombi kutoka kwa mwanachama Judith Omari, baadaye mwenyekiti akawakaribisha wanachama wote waliohudhuria mkutano huo.

KUMB.1/8/04: KUSOMWA NA KUDHIBITISHWAKWA KUMBUKUMBU ZA MKUTANO ULIOTANGULIA
Kumbukumbu za mkutano uliotangulia zilisomwa na kuungwa mkono na Mark Buluma kuwa za kweli. Aidha, zilidhibitishwa na Abigael Bambo.


KUMB. 2/8/04: YALIYOTOKANA NA KUMBUKUMBU HIZO/MAMBO YALIYOTUKIA.
Wanachama walitaka kujua ni kwa nini mapendekezo ya kuwanunulia vitambulisho hayakufanyika hata baada ya kupitishwa mkutanoni. Pia, walitaka kujua kwa nini uchaguzi uliopendekezwa kwa kamati ya kushughulikia  tamthilia haukufanyika.

KUMB. 3/8/04: MALIPO YA UANACHAMA
Wanachama waliamua kuwa wanachama wapya wa chama cha Kiswahili walipe shilingi mia moja za usajili. Aidha, wanachama wa zamani waliojiandikisha kwa shilingi hamsini waongeze tena hamsini zingine ili kusaidia kukiendeleza chama.

KUMB. 4/8/04: UUNDAJI WA MAKTABA
Mkutano ulipitisha kuw chama kitaunda maktaba yake yatakayosheheni takriban vitabu vyote vya Kiswahili shuleni. Aidha, kamati maalum anayoongozwa na Kevin Otieno ilibuniwa ili kutafuta mkutubi mzuri awezaye kusughulikia mambo ya maktaba.

KUMB. 5/8/04: KONGAMANO LA KISWAHILI
Wanachama walikubaliana kuwa chama kitaandaa kongamano la Kiswahili. Kongamano hilo litazungumziwa na Profesa John Kiti wa Idara ya Kiswahili chuo kikuu cha Mamboleo. Tarehe ya kongamano itatangazwa baadaye.

KUMB.6/8/04 SHUGHULI NYINGINEZO
Mwanachama mmoja alitaka kujua kiasi cha fedha atakazolipwa mkutubi kila mwezi. Mwingine alipendekeza kuwa uenyekiti ina ukatibu ziwe zikibadilishwa baada ya miaka miwili.

Kwa sababu ya kutokuwa na mambo mengine zaidi ya ziada, mkutano ulifungwa kwa maombi kutoka kwa Mbega Migwe. Wanachama walikubaliana kukutana tena tarehe 10, Oktoba, 2004. Mkutano ulimalizika saa 4.00 jioni.

Kudhibitiwa na:
Mwenyekiti_______________________Tarehe___________
                          Sahihi
Katibu__________________________Tarehe____________
                           Sahihi


2.1.22 Insha za Kitaaluma: Makala ya Redio au Runinga.

Wakati unapokuwa huwezi ukujua utakuwa nini au nani baadaye. Iwapo utakua kuwa umekuwa mwandishi wa Programu, basi insha ya kitaaluma itakuwa muhimu kwako. Insha za kitaaluma ni zile Programu maalum zinazoandaliwa ili kufunzia mada  fulani ya somo lolote husika kupitia redioni au runingani. Ili mada iweze kufunzwa vizuri, shuruti uelewe namna za kupanga Programu zako.

Ili programu yako iwe na umuhimu mkubwa kwa msikilizaji lazima:
1)Mada iwe ya kusisimua na kuhamasisha watu ipasavyo.
2)Mada iwe na usuli unaoeleweka kwa msikilizaji
3)Programu iwe afi, yenye muwala, ushikamano na ukamilifu.


Programu za redio huweza kurekodiwa  kwenye:
a)Kanda za sauti
b)Disketi zinazotumiwa kwenye tarakilishi

Kwa nini tuwe na Programu za redio au runinga?
1)Programu hizo zinapotumiwa msomaji au mwanafunzi anaweza kupata ujuzi wa kutumia vifaa kama vile redio au runinga.
2)Mafunzo yanaweza kuendelezwa hata ikiwa mwalimu hayumo darasani.
3)Ni kazi zilizoandaliwa kwa makini na hoja muhimu tu huelezwa bila kutoka nje ya mada.
4)Huchukua na hutumia muda uliotengewa kikamilifu tofauti na wakato mwalimu anaonana uso kwa uso na wanafunzi.

Unapotaka kutunga insha za kitaaluma, lazima uzingattie yafuatayo:
1)Uteuzi
Jaribu kuteua mada unayotaka kufunza mapema kwa mujibu wa mtalaa au silabasi
2)Utoaji au uundaji wa Programu unaohusu:
a)Mpango
Katika mpango tunashughulikia;
i) Panga mada inayotakiwa kufunzwa kwa mujibu wa silabasi.
ii) Teua mbinu ya kutumia na vifaa. Amua, panga utatumia methodolojia gani ya kufunza kwa mfano, mazungumzo ya mtu mmoja tu,  usaili, majadiliano, utambaji au hata kuunda jarida.
iii) Elewa na ueleze matukio yatakayohusiana na ufunzaji ili wanafunzi wafanye wanaposikiliza kanda. Elezea pia matukio ya baadaye.
b)Maandalizi. 
i) Anza kuandika kuhusu ile mada uliyoteua.
Hakikisha kuwa unazungumzia kila kitu kuhusu mada yako karatasini. Tumia lugha inayoeleweka vizuri pamoja na misamiati inayoeleweka. Sio mhusika mmoja tu ndiye anayezungumza pekee yake hadi mwisho.
ii) Zingatia mpangilio mahususi wa Programu unaohusu; somo, mada, kwa kidato cha ngapi, tarehe ya kurekodiwa, muda wa Programu pamoja na wahusika.
c)Uwasilishaji.
i) Kabla ya kuwasilisa programu yako, jaribu kuihakiki. Rudia tena na tena ndiposa ujue kuwa kila kitu ni shwari.
ii) hakikisha kuwa wasomaji pamoja na mwalimu wao wanashirikishwa ipasavyo katika kuandika ubaoni au daftarini, kurudia jambo fulani n.k.
iii) Baada ya Programu, wanafunzi waweze kijukumbusha yaliyofunzwa na hata kuweza kujibu maswali.

Tazama mfano wa Programu ya redio:
                PROGRAMU ZA ELIMU KWA WANAFUNZI
Mfululizo wa mada:		FASIHI YETU (KISWAHILI) 
Mada ya Programu:		Tamathali za usemi. Tasfida na Uhaishaji.
Kiwango cha Mada:		Kidato cha Pili
Nambari ya Programu:	1 muhula wa kwanza
Tarehe ya kurekodiwa:	23 Machi, 2004
Muda:				Dakika 40
Wahusika:			Mwalimu wa redio
    Mwanafunzi 1(Amina)
    Mwanafunzi 2 (Bakari)
Kitambulisho au kichapuzi cha Programu (muziki unaotumiwa kama ishara ya kuanzisha Programu ya redio)

Mwalimu wa Redio:		Hamjambo wanafunzi popote mlipo. Tunawalete Programu muhimu za elimu kwa wanafunzi wa kidato cha pili. (Wanafunzi				wanapewa muda wa kujitayarisha kama dakika mbili huku kichapuzi kikiendelea)
Mwalimu:			Leo hii mada yetu kuu ni tamathali za usemi halafu baadaye kujadili mifano miwili tu kwa siku ya leo. Neno tamathali 					linamaanisha ulinganishaji wa vitu viwili au zaidi ambavyo vinaleta maana isiyo ya kawaida. Kwa kawaida tamathali za 				usemi zinahusu mambo kama misemo, taswira, tasfida, uhaishaji n.k. Leo hii nitawafafanulia mifano miwili tu ya tamathali 				za usemi. Mfano wa kwanza ni tasfida na wa pili ni uhaishaji.												Amina, tamka mwendelezo wa neno tasfida.
Amina:				(anatamka) T - a - s - f - i - d- a  tasfida
Mwalimu:			Vizuri sana Amina. Neno tasfida lina silabi nne. Na wewe Bakari, tamka mwendelezo wa neno uhaishaji.
Bakari:				U-h-a-i-s-h-a-j-i   uhaishaji.
Mwalimu:			Vyema Bakari. Neno uhaishaji lina silabi tano. Baada ya kupata tahajia za kila mfano, sasa tega masikio yako ili 	                         				 uweze kupata maelezo au ufafanuzi wa tasfida na uhaishaji. Kwanza, tasfida ni matumizi ya maneno maalum ili
				kuficha aibu. Yaani badala ya kutumia maneno yanayoonyesha au kuleta aibu, tunajaribu kuyarembesha ili 						kuonyesha heshima. Kwa mfano, badala ya kusema ninataka kukojoa tunasema ninataka kutema mate au kwenda 					haja ndogo. Kwa upande mwingine, uhaishaji ambao wakati mwingine huitwa kwa kutumia neno tashihisi humaanisha					hali ya kuvipa vitu visivyo na uhai sifa za kutenda kama binadamu. Kwa mfano, nikisema Jua huamka asubuhi na kulala 				jioni upande wa magharibi. Aidha, tunaweza kusema fedha huita wazuri.
    Kwa mujibu wa mifano hiyo miwili, jua ambalo halina uhai limepewa sifa ya kuwa na uwezo wa kuamka na hata kulala.	Kwa upande mwingine, fedha huelezwa kana kwamba ina mikono ya kuwaita watu hasa wale wazuri. 				Sasa Amina, nitaje mifano mingine ya tasfida.
Amina:				Mifano mingine ya tasfida ni kama vile; anaendesha kumaanisha kuwa anahara. Pia tunaweza kusema fulani ana mkono				wa birika kumaanisha ni mchoyo.
Mwalimu:			Vema sana Amina. Kuna heshima unaposema fulani ana mkono wa birika na pia fulani anaendesha badala ya kusema				yeye ni mchoyo na anahara. Kazi ni kwako Bakari. Nitajie mifano miwili ya uhaishaji.
Bakari:				Mfano wa kwanza ni dunia huwameza wahalifu kumaanisha kuwa dunia ina uwezo wa kuwaangamiza wahalifu. Pili, 					viatu vililalamika kwa nini ninawatumia kukanyaga matope kumaanisha kuwa viatu vimeharibika kwelikweli kwa 					hivyo vimepewa uwezo wa kuzungumza huku vikitoa malalamiko.
Mwalimu:			Vizuri sana Bakari. Katika mifano yako tumeona kuwa dunia imepewa uwezo wa kumeza watu na viatu ambavyo havina 				uhai vimepewa uwezo wa kulalamika.
				Kufikia hapo, hatuna budi kutamatisha kipind chetu cha leo. Tumejifunza mifano miwili ya tamathali za usemi kama vile 				tasfida na uhaishaji. Popote mlipo tungeni mifano miwili miwili ya kila aina ambayo tumezungumzia. Hadi tutakapokutana 				tena wiki ijayo.
Mwalimu/Amina/Bakari:	Kwaherini
			MWISHO

2.1.23 Mnada wa Hadhara

Huenda siku moja utakua na cheo fulani kitakachouwezesha kunadi mali ya kampuni. Lazima uwe na uwezo wa kufannya hivyo. Mnada ni uuzaji wa vitu au mali kwa kuzabuni au kwa watu wengi hasa hasa kwa kubushania bei. Kwa vilw watu wanaouziwa vitu ni wengi, ni lazima wenye fedha wapewe fursa kubishania bei hadi atakayefaulu apate mali hiyo.

Yanayozingatiwa katika kuandika mnada wa hadhara ni:
1)Andika jina na anwani ya Kampuni inayotaka kuuza mali kwa njia ya mnada.
2)Andika mada kama vile, Mnada wa Hadhara
3)Andika jina la mali inayouzwa, pahali ilipo, ustawi wake, ukubwa, tarehe ya kuuzwa n.k.
4)Eleza masharti ya uuzaji.
5)Malizia kuwakaribisha wote kwa kutumia maneno Nyote Mwaalikwa

Soma mfano ufuatao:
  				KAMPUNI YA MALIMALI
				S.L.P. 405,
				MAKONGENI.

			MNADA WA HADHARA
Kufuatia maagizo yaliyopokelewa kutoka kwa wakuu wetu, kwa niaba ya wateja wetu, tutauza kwa mnada wa hadhara mali iliyotajwa hapa chini. Tarehe 3 Septemba, 2004, saa kumi jioni karibu na mtaa wa bongolala uwanjani, tutuza gari aina ya Benz nyekundu nambari KXX2031. Gari hili lilinunuliwa mwaka wa 2001 ma halijawihi kupata ajalo wala kuharibika. Tuna vipuri vyake pia.
			MASHARTI YA UUZAJI
1.Watuwote wanaokusudia kulinunua gari hili wanapaswa kulikagua na kuthibitisha hali yake.
2.Dhamana ya asilimia 25 ya bei ya ununuzi sharti ilipwe kwa pesa taslimu ama hundi ya benki mradi tu nyundo inapogongwa na kiasi kitakachosalia kulipwa kupitia kwa mawakili na wadai katika muda wa siku sitini (60) kuanzia tarehe ya uuzaji.
3.Uuzaji utategemea bei iliyotengwa na halmashauri ya Kampuni ya Malimali panapofaa.

2.1.24 Kandarasi/ Tenda

Kandarasi ni kazi inayofanywa kwa muda maalum na kwa malipo yaliyokubaliwa na pande zote mbili. Aghalabu ili kuonyesha uwazi na uwajibikaji katika shirika au kampuni ni lazima kazi zote zinazotakiwa kufanywa zitangazwe ili wanakandarasi waweze  kushindania kazi hizo. Bila shaka shirika au kampuni husika itatangaza kuwa kuna kazi inayotakiwa kufanywa. Baada ya kutangaza basi watu (wanakandarasi) watajaribu kutafuta kazi hiyo kwa njia ya kutuma maombi. Maombi hayo hukusanywa na kuamuliwa kuwa nani amefaulu. Anayeshinda ndiye hupewa kandarasi shuruti utangaze.

  Yanayozingatiwa katika kuunda tangazo la kandarasi;
1)Andika jina la pahali, shirika, kampuni n.k
2)Andika au eleza ni kandarasi ya nini?
3)Eleza kandarasi hiyo inahusu nini, ifanywe nini na tarehe gani. Wanakandarasi wajihami na stakaadhi zipi?
4)Stakabadhi kuhusu kandarasi hiyo zitumwe kwa nani, na kabla tarehe gani?
5)Eleza masharti mwisho.
Tazama mfano huu:

KAMPUNI YA MALIMALI
S.L.P 405
MAKONGENI

    KANDARASI YA KUJENGA MAABARA
Kampuni ya Malimali ingependa kuwaalika wanakandarasi mbalimbali kutoka Kenya ili kuijenga maabara. Maabara hiyo itajengwa katika uwanja wa kampuni hii.

Wanakandarasi wanaombwa kufika katika ofisi ya Meneja Mkuu ili kukagua ramani ya maabara kabla ya kutuma ombi la kandarasi kabla tarehe 3 Aprili, 2004. Baada ya ukaguzi, wanaotaka kutuma maombi wanapaswa kuchukua fomu rasmi kutoka ofisi ya Katibu wa Kampuni baada ya kulipa shilingi elfu kumi na tano (15,000/=) pesa taslimu kwa kila fungu la stakabadhi.

Mahitaji kwa Wanakandarasi.
1.Lazima awe ameandikishwa na chama chama cha Wahandisi wa Kenya na amekuwa mwanachama kwa muda wa miaka kumi.
2.Awe ameweka kiasi cha asilimia tano za fedha anazotaka kufanyia kandarasi katika benki maarufu nchini.
3.Kampuni yake isiwe imefilisika. Andamana na stakabadhi za kuonyesha akaunti yako ina fedha ngapi.
4.Orodhesha kandarasu ambazo umeshawahi kupewa na thibitisho
Stakabadhi kamilifu zitumwe katika bahasha iliyofunikwa na kuandikwa KANDARASI YA UJENZI WA MAABARA na kutumwa kwa :

Katibu
Kampuni ya Malimali,
S.L.P. 405,
MAKONGENI
Stakabadhi hizo zimfikie kabla au siku hiyo ya tarehe 3 Mei, 2004 mwendo wa saa 2.00 jioni. Maombi hayo yaletwe moja au kutumwa kupitia njia ya Posta. Usitumie mdahilishi au kipepesi.

ONYO
Kampuni haitakubali bahasha ambayo imefunguliwa, haitaelezea kwa nini maombi yamekataliwa. Fedha za kulipia stakabadhi za maombi ya kandarasi hazitarudishwa hata kama hukufaulu. Kujaribu kuwahonga halmashauri ya kuwateua wanakandarasi hakutakubaliwa.

2.1.25. Mtaala wa kibinafsi/ Wasifukazi
Mtaala wa kibinafsi huitwa Curriculum Vitae katika lugha ya Kiingereza. Ni maandishi mafupi lakini kikamilifu yenye utaratibu wa kuonyesha kiwango chako cha elimu, uana, maisha yako na hata shughuli ambazo umewahi kufanya  tangu uzaliwe. Aghalabu huandikwa wakati ambapo unataka kuomba kazi pahali fulani.
Baada ya kuandika barua rasmi ya kuomba kazi shuruti uambatanishwe na Mtaala wako wa Kibinafsi utakaonyesha hali ya maisha yako Pamoja na tajriba ili  kuwasaidia kuamua kukuchagua au la.
 Yanayozingatiwa kuandika mtaala wa kibinafsi.
1.  Andika kichwa cha Mtaala wako.
2.  Orodhesha habari kuhusu umri, jinsia, jina n.k.
3.  Zungumzia habari kuhusu hitimu za elimu yako kutokea shule ya msingi hadi mwisho.     Hapa panategemea pahali ambapo unataka kuajiriwa.     Pahali pengine unaweza kuagizwa kuandika kuanzia shule ya upili au hata chuo kikuu kuendelea mbele.
4. Andika rekodi ya kazi.  Kuonyesha pahali ambapo umeshafanya kazi. Kama hakuna basi hapana haja kuandika rekodi hizo.     Iwapo umeshawahi basi eleza kutoka mwaka gani hadi lini, mwajiri wako na hata kilichokuwa cheo chako.
5. Una uwezo na uhuru wa kuongezea lugha unazoweza kuzungumza pamoja na za kigeni.     Iwapo hakuna, basi hapana haja kuorodhesha.     Sehemu hii pia hutegemea pahali unapotaka kuajiriwa.
6.Andika majina ya mashahidi.  Yaani wale watu ambao wanaweza kurejelewa ili kutoa habari kukuhusu.    Lazima  uweke anwani zao.
 
Tazama mfano ufuatao:
 
MTAALA WA KIBINAFSI/WASIFUKAZI
JINA: John K.  Magadi
ANWANI: S.L.P. 35, MAWEGO
UMRI: Miaka 25
JINSIA: Mume
URAIA: Mkenya
HITIMU YA KIELIMU
SHULE YA MSINGI: Chongewa , S.L.P. 05 Chombewa
                              	Kutoka: 1981-1988
                              	Gredi/Alama: 58 juu ya 72.
                              	Mtihani wa: K.C.P.E.
 
SHULE YA UPILI: Mlimali, S.L.P. 39 Kilimo.
                          	Kutoka: 1989-1992
                          	Gredi/Alama: B+
                          	Mtihani wa : K.C.S.E.
 
CHUO KIKUU: Dunia, S.L.P.445 Zayuni.
                      	Kutoka :1994-1997
                      	Shahada : Digrii ya Ualimu.
 REKODI YA KAZI
 
WAKATI                     	MWAJIRI                          	CHEO
1998-1999:                      Kampuni ya Makupa      	Msimamizi
2000-2002                   	Kampuni ya Mamboleo 	 Msimamizi
 LUGHA UNAZOWEZA KUZUNGUMZA
Uwezo wa kuzungumza kwa ufasaha lugha za Kiswahili, Kiingereza na Kifaransa.
                                            	HOBI
Mwanakandanda Hodari aliyechezea timu ya  taifa mwaka wa 1993.     Mwanasarakasi, mchezo wa kuigiza na mwimbaji maarufu wa nyimbo.
 
     		MASHAHIDI
1.  	Bob Kinoti,
S.L.P. 34,
Murengwe.
 
2.  	Jim Baru,
S.L.P. 20,
Kitwe.
 
 
        	3. Agnes Mboko,
S.L.P. 14,
Murmar.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
      	




Umuhimu wa insha za picha.
(a) Picha husaidia mtunzi kuimarisha uwezo wake wa ubunifu
(b) Picha za vitu, pahali au matukio aghalabu husimbwa ubongoni mwa mtunzi haraka sana.
(c) Kuna kuandika kuhusu picha na pia kuziona.  Kwa hivyo vitu hivi viwili huambatana kwa usambasamba.
(d) Kukuza uwezo wa mtunzi wa kutambua picha zozote husika.
 
3.2. Mdokezo
Ni aina ya insha ambapo unapewa kifungu fulani halafu unaagizwa kukiendeleza hadi mwisho wake. Neno  mdokezo  huundwa kutokana na kitenzi dokeza linalomaanisha kuonyesha dalili ya jambo, hali au tukio fulani. Insha hii ni ngumu kubuni kwa sababu bila umakini bila shaka utakuwa umepotea njia. Aghalabu unaweza kupatiwa sentensi au aya nzima ya kuanzia au kumalizia insha yako. Iwapo umepewa kifungu cha kuanzia, utapata fununu ya kile kinachoelezwa. Hata hivyo, ukipewa aya ya mwisho basi inakubidi utunge mwanzo wako utakaooana na mwisho huo uliodokezwa.
Utajitayarisha vipi kuandika insha ya mdokezo?
1)      Soma mdokezo uliopewa na uhakikishe kuwa unauelewa. Usipoelewa mdokezo basi hakuna haja ya kushughulikia insha hiyo.
2)      Fikiria kisa cha kubuniwa ambacho kinaweza kuambatana au kuoana na kifungu ulichopewa.
3)      Tazama kiwango cha matumizi ya lugha iliyotumiwa katika mdokezo.  Ikiwa matumizi ya lugha ya mdokezo yamekwasika nawe pia jaribu kudumisha hali hiyo.
4)      Kama insha zingine andika vidokezo vifupi vitakavyo kuongoza kutunga ipasavyo bila kupotoka.
5)      Insha yako inafaa iwe na muwala (mpangilio wa kimawazo au kimantiki) na ushikamano(usarufi wa kazi yako).
6)      Jaribu kubuni kichwa kinachooana na insha yako.
 
Tanhihi: Kifungu chochote kinachodokezwa aghalabu hukueleza kiini cha habari. Kwa hivyo, fikiria sana kuhusu kifungu ulichopewa.
Tazama vidokezo vifuatavyo na uone kama unaweza kutungia insha.
1.  	Sikujua niko wapi? Hata hivyo, baada ya kushtuka nilijikuta kitandani katika hospitali kuu ya Nairobi huku nikipata matibabu..................
2.  	..................... siku hiyo siwezi kusahau kwa sababu ya viboko nilivyochapwa na mwalimu mkuu.
Mfano wa mdokezo;
AJALI BAABARANI
Sikujua niko wapi? Hata hivyo, baada ya kushtuka nilijipata kitandani katika hospitali kuu ya Nairobi huku nikipata matibabu. Kumbe nilikuwa na majeraha mabaya. Muda si muda mawazo yangu yalianza kurudia hali yake ya kawaida. Kwa bahati mbaya, nilipotazama upande na upande sikuona hata mmoja wa jamaa yangu karibu bali nilimwona tu kwa mbali msafiri mwenzangu aliyeketi karibu nami tukiwa katika basi lile la MAJIMOTO.
Baada ya masaa kadhaa nikakumbuka kuwa tukiwa safarini yaonekana ajali ilitendeka nasi tukaumia na kuletwa hospitalini. Kila wakati nilikuwa nikimwomba mungu aweze kuniokoa kwani ulikuwa mwaka wangu wa mwisho katika shule ya upili. Nilitamani nimalize shule haraka ili niweze kujitafutia kibarua hata kama cha utingo. Kwa vile Mungu hamwachi mwanawe taabani, aliniokoa na baada ya wiki moja tu nilishapata afueni na kuruhusiwa kuondoka hospitalini.
Wahenga hawakukosea waliponena ajali haina kinga. Hakuna hata msafiri mmoja aliyefikiria kuwa ajali ingetokea. Baada ya kuruhusiwa kuondoka hospitalini, nilichukua njia kwenda kwa mjombangu ambaye alikuwa na mawazo tele kwani hakuwa amepata habai ya ajali iliyotukumba. Hata nyumbani yaelekea hakuna aliyepata habari hizo za ajali. Mjomba alinikaribisha  vizuri na kuninunulia yote niliyokuwa nikitafuta.
Baada ya likizo ya Agosti, nilifunga safari yangu kurudi shuleni. Kurudi shuleni kulinifurahisha kwelikweli nilipoona wenzangu. Niliwasimulia ajali niliyopata huku wakinisikiliza na kunihurumia.
 
 
3.3 Maelezo
Aghalabu insha ya aina hii inakupasa ueleze habari kuhusu mtu, kitu au jambo. Unapotoa au unapoandika insha ya maelezo inafaa uwe na uwezo wa kuweka muwala wa kuelezea hoja zako hatua kwa hatua. Inaonekana kuwa insha ya aina hii humtaka mwandishi aeleze hisia, mtazamo au mwelekeo wake kuhusu wazo, tukio, hali, kitu, mtu n.k. Itambidi mwandishi atumie vionjo vya mwili wake ili aweze kuboresha insha yake.
Yanayozingatiwa;
1.  	Elewa mambo yote muhimu kuhusu kichwa cha insha yako.
2.  	Panga mambo yako kama vidokezi.
3.  	Vidokezi hivyo vigeuzwe katika aya mbalimbali huku ukionyesha muwala na ushikamano.
4.  	Boresha insha yako ipasavyo kwa kutumia lugha inayoeleweka kwa wasomaji wa kazi yako. Hakikisha kuwa insha yako inasisimua.
5.  	Hakikisha umeandika kichwa cha insha yako.
 
Tanbihi: Usithubutu kuandika insha ya maelezo kuhusu kitu usichojua. Aidha, insha ya aina hii huonekana kama mwavuli unaofunika aina nyingi za insha kama resipe, mjadala, ripoti, n.k. kwa sababu unaelezea vile kitu au jambo fulani linavyoonekana.
Mfano,
                                                  SOKO LETU
Soko letu ndilo kubwa zaidi katika mtaa wetu wa Sokomoko. Soko lenyewe lina ukubwa wa kilomita mbili mraba. Aghalabu shughuli zake huanzia mwendo wa saa nane usiku hadi saa kumi na mbili keshoye.
Ukiingia ndani utapata vingi vikiwa vimepangwa vizuri huku wauzaji wakizipongeza. Aidha, wanunuzi huwa wengi mpaka hakuna hata nafasi ya kuangushia sindano. Amini usiamini soko hili limeteuliwa kwa maandamano ya Kongamano la Masoko. Uteuzi huo ulifanywa na chama cha Wenyeviti wa Masoko.
3.4 MASIMULIZI
Ni insha inayoshughulikia utoaji wa habari kuhusu mtu, jambo au tukio fulani. Neno masimulizi hutokana na neno simulia linalomaanisha kuhadithia kuhusu kisa fulani ambacho ulisoma, ulisimuliwa, kukisikia au hata kukiona wewe mwenyewe. Vilevile insha ya masimulizi inaweza kuwa ya kubuni tu kisa fulani.
Yanayozingatiwa katika insha ya masimulizi;
1.  	Andika kichwa cha masimulizi ikiwezekana.
2.  	Fuatisha matukio madogo katika kisa kikuu kwa mtiririko mzuri.
3.  	Lugha inayotumiwa shuruti iwe ya kuvutia msomaji na kueleweka vyema.
 Mfano ,
 KURWA YA DOTO
Katika zama za zama kwenye visiwa vya Azania, vilivyokuwa kwenye bahari ya Ajeani karibu na bara ya Dhulumati, paliishi mtu na mumewe.  Vijana hao walikuwa watu wastani, yaani hawakuwa wachochole wala hawakuwa matajiri. Hali yao ilikuwa kama hali ya watu wengine.
Vijana hawa waliishi kwa raha na amani kwa muda wa siku nyingi. Baada ya miaka kupita, yule bibi akashika mimba.  Haya yaliwafurahisha sana kwani hawajapata kuroja kuzaa. Mimba ikalelewa kwa kila tunu na tamasha. Bwana akimletea mkewe kila kitu kilichotamaniwa na kisichotamaniwa. Mimba ilikuwa na kuengwaengwa mpaka siku ikatimia. Siku hizo bibi huyu alikuwa hapitiwi na mtu aliyechukua moto, asije akakatwa uzazi. Miiko hiyo inaondoka sasa.
Tumbo lilionyesha kuwa kubwa, watu wengi walimhofia yule mwanamke asije akazaa pacha. Majirani na masahibu walipokuwa wakija kumtazama wakimwonea huruma na kumwombea dua nzuri, kwa kumwambia maneno kama haya, Inshallah Mwenyezi Mungu atakuvua hili na jingine tena. Utazaa kilicho hai, mwana tulee, mji tuzike. Na yeye huitikia Amina.
(Dondoo kutoka Muhammad S. Farray 1960,KLB)
3.5 MAZUNGUMZO
Mazungumzo ni njia ya mawasiliano baina ya watu wawili au zaidi. Katika mazungumzo wanaohusika wanaweza kuwa wanafahamiana au wasiofahamiana. Aghalabu watu wa jamii moja wanapozungumza wanadhihirisha ukawaida fulani ilhali unapozungumza na mgeni au mtu fulani au mtu yeyote ambaye si wa jamii yako basi bila shaka namna ya mazungumzo itakuwa tofauti. Aidha, mazungumzo hutegemea muktadha. Yaani mazingira ambao mazungumzo yanaendelea ndiyo tunayoita muktadha. Utazungumza tofauti ukiwa darasani, kanisani, nyumbani na ukiwa katika uwanja wa kibiashara. Kilicho muhimu katika mazungumzo ni ushikaji zamu. Kushika zamu ni hali ya kumpa mwezako nafasi ya kuzungumza na anapomaliza unachukua nafasi.
Yanayozingatiwa katika mazungumzo ni:
1.      Fikiria na uchague muktadha wa mazungumzo.
2.      Andika kichwa cha mazungumzo.
3.      Bainisha wahusika unaotaka kushirikisha katika mazungumzo.
4.      Hakikisha umegawa mazungumzo katika sehemu mbalimbali kama za tamthilia. Kwa mfano, upande wa kushoto kuna msemaji anayefuatishwa na koloni(:) na upande wa kulia andika aliyoyasema.
5.      Una uhuru wa kuandika matendo ya kila msemaji katika mabano.
6.      Hakikisha kuwa wanaozungumza wanashikana zamu.
7.      Mazungumzo lazima yawe na mwanzo, mwili na pia mwisho au tamati. Mwanzo aghalabu huwa salamu na tamati huwa na maagano.
Mfano :
MAZUNGUMZO KATI YA BAKARI NA MUUZAJI
 
Bakari:               	Habari gani ndugu yangu?
Muuzaji:            	Njema, labda yako?
Bakari:               	Nipo salama. Tafadhali ningependa kuuliza bei ya  hizi bidhaa zako.
Muuzaji:            	Una uhuru ndugu yangu. Wataka bidhaa zipi?
Bakari:               	Nyanya, kabeji, sukari kilo mbili, vitunguu na maziwa painti moja. (anaashiria bidhaa hizo)
Muuzaji:            	(Akizichuja bidhaa hizo). Sawa rafiki, ndizo hizi hapa. Nitakudai tu shilingi mia mbili.
Bakari:               	Ai! Bwana namna gani? Kwani siku hizi bei zimeongezeka maradufu?
Muuzaji:            	Uchumi wa nchi umeharibika ndugu yangu. Nasi pia tunauziwa kwa bei ya juu. Lazima nasi tupate pia faida hata kidogo.
Bakari:               	Sawa. Ndizo hizi fedha zako. (Anampa na kupokea bidhaa zake). Sawa tukutane tena siku nyingine. Kwaheri.
Muuzaji:            	Kwaheri ya kuonana. Karibu.
 
                 	
3.6. Methali
Methali ni misemo ya hekima iliyosukwa katika lugha ya kupendeza na huwa na midundo ya kishairi. Insha ya methali ni ngumu wakati mwingine kuandika kama huielewi methali husika. Aghalabu wakati wa mtihani utapewa methali ambayo unafaa uzungumzie juu yake. Kabla kuanza kuandika kwa mtiririko wa Insha ya methali lazima ung`amue yafuatayo;
1.      Andika kichwa cha insha yako. Ila shaka kichwa kitakuwa kile methali ulichopewa.
2.      Eleza maana ya juu au wazi ya methali husika.
3.      Eleza maana ya ndani au maana batini ya methali.
4.      Eleza matumizi yake.
5.      Toa kisa kinachooana na methali hiyo.
6.      Funga insha yako kwa kutoa funzo tunalopata kutoka kwa methali hiyo.
7.      Hakikisha umeandika insha nzuri yenye utaratibu ufaao. Utaratibu pia uzingatie nambari ya awali iwapo ni wakati wa mtihani.
8.      Isome insha yako tena ili kufanyia uhariri ipasavyo. Kwa kufanya hivyo utarekebisha makosa ipasavyo.
Mfano wa insha ya methali;
    MPANDA NGAZI HUSHUKA
Methali hii ina maana iliyo wazi na iliyofichika. Maana ya wazi ni kwamba, anayepanda vidato vya ngazi akienda juu, baada ya muda shuruti ashuke. Aghalabu atashuka baada ya kumaliza shughuli zake. Maana iliyofichika ni kuwa mtu wa hali ya chini akifanikiwa kupanda juu kimaisha asijivunie na kuwasahau waliokuwa katika hali ya chini kama yeye. Siku moja atarudi chini na kuona haya. Methali hii inaweza tumika kuwaasa watu wanaoelekea kupotoka ili wajirekebishe. Pia huweza kutumiwa kuwaonya watu wasifanye mambo yasiyopendeza ili wasipoteze cheo au hadhi.
Hapo zamani za kale paliondoka Omari aliyekuwa mchochole kutoka kijiji cha Chapamaji. Omari hakuona mazuri tangu azaliwe hadi alipotimia umri wa miaka thelathini na tano. Hii ilitokana na hali ya kijiji chao chenye ukame wakati wa kiangazi na mafuriko wakati wa masika. Aidha, wazazi wake walikuwa maskini hohehahe ambao hawakuwa na chochote cha kujivunia. Wazazi wake nao hawakurithi chochote kutoka kwa wazazi wao.
Umaskini kulimfanya Omari kujitafutia riziki yake huku akiwa anaamka asubuhi mapema kwenda kujifanyia kibarua kule mjini. Baada ya kuhangaika miaka nenda miaka rudi, siku moja akapata mchezo wa bahati nasibu. Siku hio aliamkia mkono asioulalia wala kuamkia. Moyo wake ulidunda ndu!  ndu! ndu!  Alikuwa amejawa na furaha kwa kushinda milioni moja.
Umaskini wake wa leo je ulimfanya asijue mambo mengi katika maisha. Hakupeleka fedha hizo benkini bali alizieka nyumbani. Kila siku akizitoa na kuzipeleka rahani kunywa pombe. Alikuwa akinywa pombe na watu mashuhuri waliokuwa na uwekezaji mzuri wa mali. Yeye hakuwa na la kujivunia. Pesa ni kama ujana ambao ni moshi ukienda haurudi. Baada ya mwaka moja tu Omari alikuwa amefuja fedha zake.
Kwa kweli alipanda ngazi ambayo ilimshinda kipimo. Basi kutoka huko hakuwa na msaidizi ili aangukapo asiumie. Kila wakati alikwa akijilaza kitandani huku akiwaza na kuwazua. Ndiposa akagundua kuwa akili ni nywele. Kama angekuwa na akili hangeurudia umaskini amabao alikuwa ameshaupa kisogo.
Kisa hiki kinatufunza kuwa unapopanda ngazi lazima ung`amue kuwa siku moja utashuka kwa sababu kila ngazi ina mwisho wake na lazima ushuke baadaye. Chukulia maisha kama kawaida kwa vile hujui yatakayojiri baadaye huku wewe ulikuwa umejizoesha ukuu.
 
3.7.Mjadala
Neno mjadala linatokana na neno jadili linalomaanisha kushindana katika mazungumzo kuhusu jambo fulani.  Aghalabu mjadala unataka ushirikiano kati ya wahusika.  Unapoambiwa uandike ya mjadala shuruti uzungumzie juu ya pande zote mbili bila mapendeleo halafu baadaye toa maoni yako.
Uanapoandika insha ya mjadala heri uanzie kutoa haja za kuunga mkono. Baadaye toa hoja na kupinga mada utakayopewa.  Katika kuunga na kupinga jambo fulani unatarajiwa kutoa uzuri na ubaya wa jambo fulani.  Unapotenga kazi namna hiyo inasaidia katika kuzuia kujirudiarudia.  Hata hivyo, mwishowe unapaswa kutoa msimamo wako thabiti.
Yanayozingatiwa katika insha mjadala ni;
1.      Andika kichwa cha mjadala na ujaribu kukielewa ipasavyo.
2.      Hakikisha kuwa unajua muundo wa mjadala wa kutoa haja za kuunga na kufuata na hoja za kupinga halafu mwisho kuna sehemu kutoa  msimamo wako.
3.      Hakikisha unatumia lugha inayovutia wasomaji wako. Tumia istilahi muhimu inayo husika na mada.
4.      Vidokezi vya hoja vinafaa vifuatane kimantiki. Anzia hoja nzito kuelekea zile hoja hafifu.
5.      Hakikisha kuwa mwandiko wako ni mzuri.
Mfano wa  mjadala;
 
KUJADILI KUHUSU UAVYAJI WA MIMBA
Wataalamu  mbalimbali wameshatoa hoja kadha zinazowafanya wakubalie uavyaji wa mimba huku wengine wakipinga kitendo hicho kwelikweli.  Ningpenda kusema kuwa uavyaji mimba ni kitendo cha kumtoa mtoto tumboni mwa mamake kabla wakati wake wa kuzaliwa haujafika.
Uavyaji wa mimba una manufaa zake. Kwanza, iwapo maisha ya mama mjamzito yamo hatarini basi hatuna budi ila kumtolea miba ili apate nafuu. Pili, inaweza kutokea kuwa mama mjamzito amenajisiwa na mtu asiyempenda.   Kwa hivyo, ikitendeka heri mimba hiyo itolewe ili mtu huyo awe na uhuru na furaha maishani mwake.
Mbali na uavyaji wa mimba kuwa na umuhimu, kwa upande mwingine una madhara chungu nzima.  Kwa mfano, kule kutoa mimba ni tendo la mauaji. Anayetoa mimba bila shaka ni muuaji mkubwa. Aidha, mama mjamzito anapotoa mimba anaweza kufariki wakati huo. Sababu nyingine ni kuwa ugonjwa usiopona unaweza kumshika anayetoa mimba kwa hivyo ataendelea kusumbuka maishani.  Basi bila shaka atakuwa na afya mbaya milele na milele.  Wengi wa wanawake wanaotoa mimba wanaweza kukonda sana na huchukua muda mwingi kupata afueni. hivyo basi, mwili hudhoofika. Fauka ya hayo, huenda mwanamke aliyetoa mimba asipate mtoto atakaopokuwa akitafuta hapo baadaye.
Kwa jumla uavyaji wa mimba ni jambo ambalo lina madhara mengi kushinda natija zake. Tendo hilo linafaa kupigwa marufuku.
3.8. Insha ya Mawazo
Wakati mwingine insha ya aina hii hudhukuriwa kama insha kavu au ya fikira.  Aghalabu inahitaji ukweli mtupu kuhusu jambo.  Mifano ya insha hii ni kama kilimo, dawa za kulevya na namna za kuziangamiza, masomo ya wanawake nchini n.k.
Unapoaandika insha ya mawazo basi elewa kuwa mapambo ya lugha hayahitajiki.
Insha hii inakupasa utoe maoni yako kuhusu mada fulani kwa kufikiria tu.
Mfano;
    KILIMO
Kilimo ni sekta muhimu inayotegemewa na watu wengi sana nchini. Kuna aina tatu za kilimo ambazo zina shughulikiwa hapa Kenya, nazo ni ukuzaji, ufugaji na ukulima mseto.
Mimea hukuzwa kwa ajili ya kutupa chakula na kuuzwa. Baadhi ya mimea inayokuzwa kwa ajili ya chakula na kuuzwa vilevile ni kama: mahindi, ngano, mpunga, maharagwe, viazi na mengineyo. Mazao mengine yaliyozalishwa kwa kuuzwa tu ni kama :kahawa, chai, miwa pareto, mkonge, shayiri, pamba na mengineyo.  Hali kadhalika, kuna mimea ya kilimo cha bustani, nayo ni matunda, mboga na maua ya aina nyingi. Ufugaji ni wa aina nyingi kama vile wanyama, ndege, samaki na nyuki.
 
3.9. Tamrini
1.      Andika kwa rafiki yako barua ukimweleza jinsi unavyoendelea kimaisha katika shule ya upili.
2.      Umemaliza kidato cha nne na matokeo ya mtihani yametolewa. Andika barua kwa meneja mkuu wa kampuni ya Maliwazo ukiomba kazi.
3.      Andika barua ya mwaliko kwa rafiki yako shule ukimwomba ahudhurie sherehe yako ya ufunguzi wa kanisa lenu jipya.
4.      Kuna hatari fulani imetokea nyumbani. Andikia ndugu yako barua-simu akiwa huko Nairobi ili kumjulisha yaliyotendeka
5.      Mlienda kuimba Nairobi katika mashindano ya kwaya za shule za upili na mkafaulu kuwa ambari moja.  Andikia kiongozi wenu barua ya risala ya pongezi kuhusiana na juhudi zilizowafanya mpate ushindi.
6.      Mabaa katika mtaa yenu yameongezeka na yanaharibu vijana chipukizi. Andikia mhariri mkuu wa gazeti lolote maarufu ukimwarifu kuhusu yanayotendeka.
7.      Wewe ni mkurugenzi mkuu wa kampuni la Jopokazi. Andikia memo wafanya kazi wa kampuni hio ukiwaarifu kwa nini mshahara wao wa mwezi utachelewa.
8.      Umealikwa kuwa mgeni mashuhuri katika kongamano la chama ya Kiswahili. Andika hotuba ambaye ungetoa siku hio.
9.      Kuna mchezo wa riadha wa tarafa yenu utakaoandaliwa katika shule yenu. Andika ratiba itakayoongoza shughuli zote za siku hyo.
10.  Andika tahadhari fupifupi kuhusiana na mazingira yafuatayo:
a)KANISANI
b)BUNGENI
c)DARASANI
d)SOKONI
11.  Andika notisi kwa wafanyakazi wa kampuni yako ukiwakanya dhidi ya kutorokea nyumbani mapema.
12.  Kwa kuangalia fomu iliyochorwa katika kitabu hiki, jaribu kusoma maagizo yake na ujaze vile inavyotakikana.
13.  Andika ripoti kuhusu sherehe ya maadhimisho ya siku ya ukimwi wilayani.
14.  a) Andika mahojiano kati yako na bondia maarufu kijijini.
      b) Andika dayolojia kati yako na mwanaskauti mwenzako shuleni.
15.  Chora na ujaze shughuli unazotaka kufanya za wiki moja shajarani.
16.  Andika resipe kuhusu
a)Namna ya kutayarisha chai.
b)namna ya kukaanga nyama.
c)namna ya kupika ugali
17.  Andika tawasifu kutokea uzaliwe hadi sasa.
18.  Chama chenu cha waandishi wa habari kilifanya mkutano shule. Andika kumbukumbu za mkutano hio.
19.  Andika insha ya kitaaluma ya makala ya redio inayoweza kuchukua dakika kumi kuhusu ugonjwa wa ukimwi.
20.  Kampuni yenu inapanga kuuza jumba lake kwa njia ya mnada wa hadhara. Alika wanaotaka kulinunua.
21.  Shule yenu imepanga kujenga ofisi ya mwalimu mkuu. Waalike wanakandarasi ili watume maombi yao.
22.  Unaomba kazi katika kampuni fulani. Andika mtaala wako wa kibinafsi ulioambiwa uambatanishwe.
23.  a) Andika insha itakayoishia kwa
 		..................................siku hiyo sitasahau maishani mwangu.
      b) Endeleza mdokezo wa insha ufuatao:
           Tuliamka asubuhi na mapema kuanza safari. Hata hivyo kabla ya kuondoka tukasikia shangwe na nderemo..................................
24.  Andika maelezo kuhusu mazingira ya shule yenu.
25.  a) Simulia kisa chochote ulichosimuliwa na babu yako au cha kubuniwa.
      b) Andika kisa kuhusu mtoto mtundu aitwaye Bakari aliyekataa masomo.
26.  Andika kisa kinachohusiana na methali:
a)Mtoto umleavyo ndivyo akuavyo.
b)Chanda chema huvikwa pete.
c)Udongo uwahi ungali maji.
d)Mvumbika changa hula mbovu
27.  Andika mazungumzo kati ya:
a)Mwalimu na mwanafunzi
b)Mgeni na mwenyeji
c)Mkuu wa polisi na afisa mdogo
d)Muuzaji na mnunuzi
28.  Jadili kuhusu mada hizi:
              a)Ubora wa shule za bweni.
              b) Biashara za magendo na athari zake.