Uhakiki wa vitabu teule vya kiswahili

MUI HUWA MWEMA
Kwa kurejelea maisha ya Kotini katika riwaya ya Mui Huwa Mwema, fafanua methali ya Mwenda tezi na Omo marejeo ngamani. 

Maana ya methali
Mtu kwa sababu ya tabia zake mbaya huweza kwenda kuzurura nchi nyingine lakini mwisho, hubadilika na kurudi kwao. Kotini ajitokeza kama mtu mwenye tabia mbaya. Amdanganya Mashaka kuwa anampenda. Amwibia Mashaka kisanduku cha dhahabu kamari tuatugawe kwa uvivu wake. Ashikwa na kachero Senge na kupelekwa gerezani. Gerezani anafanyishwa kazi ngumu ya lazima inayoondoa uvivu wake. Gerezani pia, anafundishwa dini inayomfanya atubu dhambi zake. Anabadilika kuwa mwema na mwenye bidii. Anarudi kwao ambako anajulikana kwa kazi yake. Anamwoa Mashaka na anageuka kuwa mtu anayeheshimiwa. 
Vitendo vibaya vya wizi, unyang'anyi, uchezaji kamari anavyovitenda kotini vyamaanisha kule kwenda tezi na omo. Anapopelekwa gerezani kuanza kurekebisha tabia na anaporudi kwao, kunyonyesha kurudi ngamani.
2. (a) Jaribu kudondoa sifa muhimu za kachero Senge ambazo zinamstahili kila 
askari kuwa nazo.
(b) Ni udhaifu gani ambao kachero Senge alikuwa nao kama askari?
(a) SIFA MUHIMU 
Polisi atakiwa awe na sifa zifuatazo ili kuwahudumia wananachi vilivyo. Mfano wa sifa za kachero Senge ni kama ifuatavyo;  Alikuwa na subira na uvumilivu. 
Alikuwa mtu mwenye heshima na nithamu kama anapoishi na Mashaka, anapoongea na Bw. Maarufu n.k. Ni mwerevu na hodari kwa upelelezi kama anapoondoa uhalifu Sirini, anapomshika kotini n.k. Ni mkarimu na ana moyo wa wokovu kama anapoyanusuru maisha ya Mashaka, anapoishi na Mashaka na kumsaidia kwa mahitaji yake n.k. Ni rafiki kwa wote. Ana moyo wa kujituma kwani anafanya kazi mwenyewe kwa hiari yake bali sio kwa lazima. Ana uwezo wa kumkanya mtu kutenda jambo la uhalifu. 

(b) UDHAIFU AMBAO KACHERO SENGE ALIKUWA NAO KAMA ASKARI. 
Anapoamua kuishi na Mashaka, hachukui hatua yoyote kuwajulisha wazaziwe kuwa yeye ndiye aliye na Mashaka. Anapomrudisha Mashaka kwao, akataa kuingia ndani ya nyumba ili kueleza kilichompeleka huko. Anamrudisha Mashaka kwao usiku. Hatuelewi kamwe kinachomfanya kumpeleka Mashaka usiku bali siyo mchana. Anafanya upelelezi peke yake. Hatuoni sababu zinazomfanya afanye upelelezi peke yake ilhali kuna makachero wengine wanaoweza kumsaidia. Kachero Senge anapoamua kuishi na Mashaka, hajijulishi kuwa yeye ni askari. Anapoenda kumshika Kotini, hajijulishi kuwa yeye ni askari.
KILIO CHA HAKI 
3. Eleza huku ukitolea mifano, mbinu za kikoloni ambazo zinadhoofisha juhudi za wafanyakazi kutaka kujikomboa katika tamthilia ya KILIO CHA HAKI. 
(a) Ubeberu na ubepari.
Unaendelezwa na Bw. Delamon. Kuna wafanyakazi kwa shamba la Delamon wasionufaika kwa njia yoyote. Wafanyakazi hawa wanalipwa mshahara duni ilhali kazi wanayofanya ni nyingi. 
(b) Sheria 
Haikuwaruhusu wafanyakazi kutoa maoni yao. Ili wafanye wafanyakazi kutiwa nguvuni iwapo walifanya makosa. 
(c) Wasaliti 
Hawa walikuwa watu kama Zari, Shindo, Pelekha, Matovu na Tefeki. Walijazwa ubinafsi na kuwafanya wasifikirie maslahi ya nchi yao. Waliwazuia wafanyakazi kujikomboa kwani walimwambia Delamon yote waliyotenda. 
(a) Chama cha wafanyakazi 
Kaliundwa na Bw. Delamon. Yeye ndiye alichagua viongozi na walikuwa kama vyombo vyake. Chama hiki hakikusikiliza mahitaji ya waafrika na hakikuwaridhisha wafanyakazi. 
(e) Taasubi ya kiume; 
Wanaume wanajiona bora kuliko wanawake hivyo basi kuwakandamiza na kuwachukuwa kama viumbe duni. Wanawake wanateswa na kunyonywa kama wanaume. 
(f) Polisi 
Walitumiwa na Bw. Delamon kuwashurutisia waafrika. Waliwanyanyasa wafanyakazi bila kusikiliza shida zao. Jambo hili liliwafanya waafrika waogope. 
(8) Jela; 
Watu wote waliokosa walipelekwa hapa wingi wa watu waliopelekwa ni waafrika na huko waliteswa kama Lanina. 
4. Toa na kueleza aina mbalimbali ya vilio jinsi vinavyojidokeza katika tamthilia ya KILIO CHA HAKI.
(a) Vilio vya wafanyakazi 
Wanapigania haki yao. Wanalia warudishiwe damu yao, jasho lao n.k. Wanateswa kwa kupewa kazi nyingi kunyang'anywa mashamba yao. Bei ya vyakula inaongezwa ilhali mishahara ni duni. 
(b) VILIO VYA WANAWAKE 
Kinaendelezwa na ile hali ya taasubi ya kiume. Ni kilio cha mke ana yeteswa na mume. Wanawake wanateswa kwa sababu ya maumbile yao ya kike. 
Wanawake wanalilia haki yao.
(c) KILIO DHIDI YA SHERIA 
Hiki ni kilio juu ya mbinu za kikoloni. Sheria hii inawakandamiza na kuwafunga Waafrika. 
Sheria hii imetungwa kuwalinda watu wa tabaka la juu bali siyo wazalendo.
(a) KILIO DHIDI YA WASALITI 
Waafrika wanalilia wenzao wanaowasaliti. Wasaliti kama Tereki na viongozi wengine wanatumiwa na Delamon ili kumnufaisha na kuwafanya wauze nchi yao.

(e) KILIO CHA DELAMON 
Anaamini kuwa unyonyaji lazima uwepo. Ana wasiwasi kuu wafanyakazi wanapogoma kazini kwani aona kuwa hawatafanya kazi ili aweze kupata mtaji wake. 
KINJEKETILE 
Jali kama yeye atanifuata au atafuata amri yangu,yeye na kikundi chake. 
Ndogo wa moyo. Sa kwa ufupi muktadha wa maneno haya katika tamthilia ya Kinjeketile. Yaliyotakiwa yazingatiwe;
(i) Aliyesema maneno hayo
(ii) Wakati alipoyasema
(iii) Madhumuni ya kuyasema 
(iv) Aliyeambiwa.

JIBU 
Yalisemwa na Kitunda. Alikuwa akimwambia Mjumbe wa Wazaramo madhumuni ya Kitunda kusema maneno haya ni kuwa watu walikuwa hawataki kuyasikiliza maneno waliyoambiwa na Kitunda. Waliambiwa kuwa walikuwa hawajajitayarisha kupigana na Mjerumani. Walikataa wakisema kuwa maji yatawakinga. Kitunda pia alisema maneno haya kumweleza Mjumbe wa Wazaramo kuwa hajali kama Ngulumbalyo na kikundi chake watamfuata au kufuata amri zake. Kwani ; Ngulumbalyo hakutaka kuyafuata mashauri ya kitunda kwa kuwa alikosa nidhamu 
kwa kiongozi wao. 
6. Toa tabia za Ngulumbalyo jinsi zinavyodhihirishwa katika tamthilia ya 
Kinjeketile.
(a) NI MBISHI 
Anapenda kupingana kama Kitunda anaposema watu wamekufa ingawa walikunywa maji, anakataa.
(b) ANA HASIRA
Alikuwa tayari kupigana na Kitunda wanapobishana juu ya vifo vya watu. Ni mtu asiyeweza kushirikiana na wengine. Anaelewa sababu za kupigana na udongo mwekundu. 
(c) HANA HESHIMA NA NIDHAMU 
Anajitakia uongozi, hafuati maagizo anayopewa na kiongozi wao. Anamtusi Kitunda na hamheshimu.
(d) ANA UPEO MFUPI 
Hakuona maneno kwa mapana na marefu. 
Hakubali ukweli. 
(e) HANA SUBIRA 
Ana wasiwasi wa kuanza vita na kutowangojea Kiba sila na kikundi chake. Anapoambiwa na Kitunda kuwa wajiandae kwanza, yeye asema kuwa wako tayari. 
(f) NI SHUJAA 
Anapoitisha upanga ili apigane na Kitunda. 
7. Fafanua kwa tafsili jinsi ambavyo Kitunda anajitokeza kama mhusika bora katika tamthilia ya Kinjeketile. 
(a) KIONGOZI WA JESHI 
Anajua kupanga vita na kuwafunza mbinu za upiganaji. 
b) Kiunganishi kati ya watu na Kinjeketile.
c) Alidumisha imani ya watu kwa Kinjeketile.
d) Kitunda pia, ndiye anayewakutanisha kwa mkutano.
e) Anadumisha nidhamu kati ya watu.
f) Kitunda pia ni bora kwani kupitia kwake, tunaona taabu walizopata Wama tumbi. 
g) Alikuwa tayari kuyakiri makosa yake 
h) Alikuwa mtu jasiri asiyaogopa vita. 

KILIO CHA HAKI
8. Kwa kutoa mifano maridhawa kutokana na tamthilia ya Kilio cha haki, eleza 
vile wanawake wanavyodharauliwa na kuonewa katika jumuiya hii.
Wanawake wanachukuliwa kama vyombo vya kutekeleza haya za wanaume kama matamshi ya kachero wa kwanza na vitendo anavyomfanyia hanina uk. 25. matamshi ya askari uk. 73 Kwenye cha mzee Ingeli, matamshi ya mtu wa 3 Kazi ya wanawake ilikuwa kupika na kulea watoto kama Mwengo anapolalamika kuwa Lanina alimwachia kazi za nyumba na kuchunga watoto uk. 32. Wanawake walikuwa wakipigia na kutukanwa pasipo na sababu kama Seromanga amtukana Lanina, Mwengo ampiga Lanina anapomkuta na wanaume, Tereki, Pelekha na Shindo. Wanawake pia walichukuliwa kama watu wanyonge kama Delamon hakuamini kuwa mzozo uliokuwa kwenye shamba lake ulisababishwa na mwanamke uk.8 
9. Delamon ni fisi lililovalia ngozi ya kondoo'' Eleza sifa na vitendo 
vya Delamon vinavyodhihirisha ukweli wa kauli hii. 
(a) UJANJA
Ujanja wa Delamon unajitokeza anapowaita Lanina na Tereki ofisini mwake, anawaita marafiki zake na kuwakaribisha chai ilhali nia yake ni kupoteza wakati ili washikwe na polisi. Anaongeza bei ya vyakula, anaondoa 'over time' na kuwapa wafanyakazi kazi nyingi kwa muda mfupi. (b) (b)UBEBERU NA UBIPARI 
Alikuja kujinufaisha. 
Anawafanyisha wafanyakazi kazi nyingi.
Anaongeza bei ya vyakula.
Anaaanzisha chama cha wafanyakazi.
(c) UBINAFSI 
Hayajali maslahi ya watu wengine bali anayajali manufaa yake mwenyewe. 
(a) MBAGUZI WA RANGI 
Anawadharau Shindo, Zari na Kimbo ambao wameahidi kumsaidia shambani mwake. Ataka Tereki arudi kazini ili kuwasaliti watu wengine haswa Waafrika. Ni mkuu wa sheria. 
KUSADIKIKA
10. Jadili kwa undani sababu ambazo alizitoa karama kama mshatiwa ili kujitetea katika maombezi yake. 
Madaraka na maendeleo katika nchi ya kusadikika ilikuwa chini kabisa. Majengo ya ushi yalikuwa chini kabisa. Wasadikika walikuwa wameamini kupindukia kuwa nchi yao ilikuwa imestahimilika kuliko nchi zingine duniani Kulikuwa na uadhirifu na uporaji wa mali ya hali ya juu katika nchi ya Kusadikika. Lila na fila hawatangamani Hukumu chache zilikuwa za haki bali nyingi zilikuwa za kubagua.idhw Kulikuwa na ukosefu na ushirikiano kati ya wananchi wa kusadikika. Imani ya kishenzi au kijinga ilizorotesha imani ya elimu. Walikuwa wana tafuta fimbo baada ya kuumwa na nyoka (Wasadikika) Maraia wa nchi ya Kusadikika hawana usalama. au msaada wanaoweza kupata juu ya msaada wao. Majivuno anapodai ya kwamba karama ni mnaji wa vyeo katika nchi ya kusadikika. 
Mji ulichukuliwa kama ishara ye kima katika wahi ya kusadikika.
KINJETILE 
11. Kuna migogoro au migongano ambayo inajitokeza katika tamthilia ya kinjeketile. Eleza migongano hii na jinsi ambavyo ilio thiri matokeo ya vita, 
(a) USALITI NA UBARAKALA 
Usaliti umesababishwa na njaa, uwoga, ukabila, wivu, ubinafsi na ujinga ulifanya vita visifaulu kwani wasaliti walikuwa wakipeleleza mambo na kuwapelekea Wajerumani.
(b) IMANI NA ITIKADI 
Tama tumbi wanamwamini Hongo na Wazaramo wanamwamini Kolelo. Wasema wataungana ikiwa hawa ni wamoja. Idadi ya watu inarudishwa chini.
(c) ULIPAJI WA KODI 
Wazalendo watozwa kodi. Wazalendo wachukuliwa kufanya kazi kwenye shamba la Bw. Kinon. 
Wafanya kazi nyingi ili kuweza kulipa kodi wanayotozwa.
(d) Kunyanyaswa kwa wazalendo.
(e) Ukosefu wa silaha. 
12. Eleza kwa tafsili jinsi ambavyo maji yalikuwa ni nguzo muhimu ya kutegemewa na pia kisababishi cha maafa katika tamthilia ya Kinjeketile. Kinjeketile ndiye mhusika mkuu.
Maji yaliyoletwa yatakuwa kama kinga kwa kila Mtanganyika.
KUTEGEMEWA 
Maji yaliondoa tofauti ya kidini. Umoja uliletwa na maji hivyo basi, kuondoa ukabila. Ari ya kupigana vitani. Kutambua dhiki zao. Maji yaliwapa mwangaza wa kuona kuwa wote walikuwa sawa. Maji yalimfanya Mjerumani kujua kuwa waafrika wamezinduka. 
MAAFA
Maji yaliwapa imani ya kijinga. Yalileta kutovumilia kwa hali ya kudhulumiwa. Chuki ilikuweko baina ya makabila mbalimbali. Vitu vingi viliharibiwa. Vifo vya watu wengi vilisababishwa vitani kwa kukosa vifaa vfa vita. Kushikwa kwa kinjeketile Kuzidisha kwa njaa Mjerumani kujua kuwa Wazalendo wamezinduka. 
13. (a) Katika tamthilia ya Kinjeketile, eleza mambo muhimu ambayo yanatokea kwa sababu ya maji.
-Umoja 
Maji yanaangamiza ukabila. Maji yaliwazindua watu. Yaliwafanya watu wawe na ari ya kupigana. Maji yalidumisha imani ya watu kwa kiongozi wao Kinjeketile. Maji yaliondoa tofauti za kidini. Maji yaliondoa uwoga. 
Toa sababu zilizowafanya Watanganyika kutofanikiwa vitani. 
-Hawakuwa na silaha bora. Hawakujitayarisha vya kutosha. Ukabila Njaa Kukosekana nidhamu. Kutofuata miiko ya vita. Usaliti, kulikuwa na ubarakala kukosekana kwa umoja. Uchache wa wapiganaji viongozi. 
KILIO CHA HAKI
14.(a) Eleza sababu zilizowafanya watu kusaliti nchi yao katika tamthilia ya Kilio cha haki. Ubinafsi kama Terekhi. Uwoga kama Terekhi na wasalaiti wengine. Kukosa msimamo thabiti Ubarakala, kujaziwa kasumba ya ukoloni kama Shindo, Kimbo, Zari n.k Mbinu za 
mkoloni Delanon
(b) Eleza sifa za Delamon zilizodhoofisha juhudi za wafanyakazi za kujikomboa. 
-Mbinafsi 
Taasubi ya kiume Mahalimu "Mnafiki na mwingi wa hila kwani amebuni siasa mpya ili kuwadanganya watu wengine kuisaliti nchi. Hapendi ukweli na anawadanganya wafanyakazi, amekuja kuwasaidia. Mwingi wa maonevu na kisasi. Lanina na wasaidizi wake.