Kilezi cha tungo

kundi  Fulani  la  watu, mafanikio  Fulani  pamoja  na  mapendekezo  kuhusu  tatizo  husika, n.k.
(vi) Sehemu  ya  mwisho  huwa  ni  shukrani, heri, matumaini, n.k. Ni  katika  sehemu  hii  ambapo  hitimisho  hutolewa  kuhusiana  na  kiini  cha  habari  zinazopitishwa.

Mfano
Risala  ya  Rais  kwa  Taifa  Kufuatia  Kifo  cha  Mheshimiwa  Songale  Soo
Nimetambua  kwa  masikitiko  makubwa  kwamba  ndugu  yetu  Songale  Soo  ameaga  dunia. Kifo  hiki  ambacho  kilitokea  jana  usiku  katika  Hospitali  Kuu  ya  Tabibu  ni  jamb  ambalo  hatukulitarajia. Ninachukua  fursa  hii  kuitumia  familia, jamaa  na  marafiki  wa  marehemu  Soo  rambirambi  zangu  binafsi, za  baraza  la  mawaziri  wangu  tumeungana  na  wananchi   wengine  katika  kumwomboleza  ndugu  Soo.
     Hapana  shaka  kwamba  pengo  aliloacha  marehemu  Soo  ni  kubwa  na  itakuwa  vigumu  kulijaza. Tutazidi  kumkumbuka  Soo  kwa  kwa  ukakamavu  wake  wakati  wa  harakati  za  ukombozi  amabo, pamoja  na  wazalendo  wengine, hatimaye   ulituletea  uhuru  wetu.
     Ni  vigumu  kuusahau  mchango  wa  arehemu  Soo  katika  sekta  ya  elimu. Mbali  na  kuuweka  msingi  imara  wa  mfumo  wa  elimu, pia  alishiriki  mara  kwa  mara  katika  kuupiga  msasa  mfumo  huu  kuambatana  na  mahitaji  ya  nchi  yetu. Bidii  yake  katika  kuijenga  nchi  yetu  kamwe  haitasahaulika.
     Wakati  wa  kipindi  kigumu  cha  maombolezi  ninawaomba  wananchi  kuwa  watulivu  kama  njia  ya  kuonyesha  heshima  zao  za  mwisho  kwa  ndugu  Soo. 
     Mungu  ailaze  roho  yake  mahali  pema  peponi.

Maagizo/Maelekezo
Maagizo  au  maelekezo  ni  mwongozo  ambao  mtu  hupewa  ili  kumwongoza  katika  kulifanya  jambo  au  kuitekeleza  shughuli  fulani. Maagizo  hurahisisha  mambo; humsaidia  mtu  kulifanya  jambo  kwa  njia  iliyo  sahihi  au  bila  kupotoka  au  kuingia  matatani.
     Maelekezo  huweza  kuwa  ya  namna  nyingi. Mtu  huweza  kupewa  maelekezo/maagizo  kuhusu  jinsi  ya  kufanya  mtihani, yaani  namna  ya  kuukabili  mtihani. Anaweza  kwa  mfano  kupewa  maagizo  kuhusu  muda  atakaochukua  kufanya  mtihani, idadi  ya  maswali  atakayojibu, idadi  ya  maswali  ya  kujibu  kutoka  kila  sehemu, n.k. Kwa  upande  mwingine  mtu  huweza  kupewa  maelekezo  kuhusu  namna  ya  kufika  mahali  asipopajua.
     Maagizo  huweza  kufuatia  mtindo  wowote  wa  insha; unaweza  kusimuliwa, kujadiliwa, kufafanuliwa, n.k. Mtindo  utakaotumiwa  hutegemea  mwandishi  mwenyewe  au  hata  jambo  linalotolewa  maagizo.
     Je, ni  mambo  gani  muhimu  yanayofaa  kukuongoza  katika  kuandaa  maagizo/maelekezo?
Utaona  kuwa  hata  baadhi  ya  tungo  huwa  ni  maelekezo  kuhusu  namna  ya  kulifanya  jambo  Fulani. Kwa  mfano  resipe huwa  inahusu  kumwelekeza  mtu  kuhusu  namna  ya  kukipika  chakula  akitakacho  na  jinsi  anavyokatika  kuwa. Mambo  yafuatayo  ni  muhimu  kuzingatiwa  tunapoandaa  maagizo.
i.	Hakikisha  maagizo/maelekezo   unayotoa, kama  ilivyo  katika  aina  nyingine  za  tungo, yana  anwani  ambayo  inaonyesha  waziwazi  jambo  unalolishughulikia.
ii.	Kiwango  cha  lugha  inayotumiwa  kisizidi  cha  walengwa  wako. Kumbuka  kuwa  maagizo  yanafaa  kutolewa  kwa  manufaa  ya  unalemlenga. Hivyo  basi  kutumia  kiwango  cha  juu  cha  lugha  huenda  kukakwaza  mawasiliano  baina  yako  na  mengwa  wako. Maagizo  basi  yatakuwa  hayakutekeleza  lengo  lake.
iii.	Maelekezo  hayahitaji  maelezo  marefu. Hihitaji  maelezo  yanayogonga  ndipo  na  hivyo  kuwa  rahisi  kwa  mlengwa  kupata  ujumbe  kwa  urahisi.
iv.	Hakikisha  kuwa  maelekezo/maagizo  yako  hayana  utata. Utata  huenda  ukaufanya  ujumbe  wako  kufasiriwa  kwa  namna  mbalimbali  na  hivyo  matokea  yake  hayatafanana. Wakati  mwingine  ikiwa  ni  jambo  la  hatari  linalohusika, huenda  utata  huo  ukasababisha  hasara  au  vifo.
v.	Ikiwa  jambo  unalolitolea  maagizo  ni  refu  au  pana, basi  unahitaji  kuyagawa  maagizo/maelekezo  yako  katika  visehemu  mbalimbali. Migao  hii  itamsaidia  mlengwa  wako  siyo  tu  kuzikumbuka  hatua  mbalimbali  zinazohusika, bali  itamsaidia  kuzifuatiliza  na  kuzielewa  kwa  urahisi  hatua  hizo.
vi.	Hatua  mbalimbali  za  maagizo  zinafaa  kufuatana  kwa  njia  ya  kimantiki. Mfuatano  huu  humwezesha  msomaji/mlengwa  kuyapata  maagizo  kwa  njia  nzuri  isiyomhangaisha.
vii.	Unapoandika  maagizo/maelekezo  usitumie  lugha  ya  kitamathali. Kumbuka  kuwa  lengo  la  maagizo  ni  kupitisha  ujumbe  kwa  usahihi  na  kwa  njia  ya  moja  kwa  moja. Suala  muhimu  ni  kueleweka  kwa  ujumbe. 
viii.	Maagizo  hayafai  kuwa  na  mbadala. Mbadala  huweza  kuleta  utata  kwa  mlengwa  wako. Kwa  mfano, iwapo  zipo  namna  nyingi  tofauti  za  kufanya  jambo, haziwezi  kutolewa  zote  katika  maagizo. Njia  hizo  mbili  zinaweza  kumkanganya  mtu.
ix.	Hakikisha  hatua  zote  muhimu  zitakazomwezesha  msomaji  wako  kulitelekeza  jambo  unalolitolea  maagizo  zimejumuishwa. Kukosekana  kwa  hatua  mojawapo  kutamkwaza  msomaji  kuyapata  matokeo  unayodhamiria  ayapate.
Mfano
Maelekezo  kuhusu  Uandishi  wa  Barua  ya  Kiafisi
1.	Andika  anwani  yako  juu  kulia  na  kuifuatiliza  na  tarehe  ya  kuandikwa  barua.
2.	Ruka  mstari  mmoja  kisha  uandike  anwani  ya  unayemwandikia  kushoto. Andika  wadhifa/cheo  cha  unayemwandikia. Iwapo  unafahamu  ni  nani, unaweza  kuandika  jina  lake.
3.	Fuatilia  maamkizi  ya  kirasimi  k.v. Ndungu  Mkurugenzi, Bwana  Mwenyekiti, n.k.
4.	Andika  kichwa  kinachoonyesha  mada  yako  kwa  herufi  kubwa  na  ukipigilie  mstari. Kwa  mfano YAH: BURUDANI  SHULENI.
5.	Andika  moja  kwa  moja  kuhusu  jambo  utakalo  kulizungumzia  kwa  njia  ya  moja  kwa  moja. Usitumie  maelezo  marefu.
6.	Hitimisha  barua  yako  kwa  kauli  ya  kuhitimisha  Wako  mwaminifu, na  kuifuatiliza  na  koma.
7.	Ruka  mstari  mmoja  kisha  utie  sahihi  na  chini  yake  uandike  jina  lako.
8.	Usitumie  lugha  ya  mapambo  katika  barua  yako.
9.	Ipitie  barua  yako  ili  kurekebisha  makossa  ya  kitahajia  na  kisarufi  kabla  ya  kuituma.

Ujumbe  Mfupi/Ujumbe  wa  Rununu
Ujumbe  wa  rununu  ni  ujumbe  ambao  hutumiwa  kutoka  kwa  mtu  mmoja  hadi  mwingine  kupitia  kwa  simu  tamba/rununu. Ujumbe  huo  huwa  ni  wa  idadi  ndogo  ya  maneno  kwa  kuwa  simu  haiwezi  kumudu  maneno  mengi. Hii  ndiyo  sababu  inayoufanya  kuitwa  ujumbe  mfupi (umfu). Huduma  yenyewe  hujulikana  kama  Huduma  ya  Ujumbe  Mfupi. Huduma  hii  hutolewa  na  mashirika  ya  simu  tamba.
     Huduma  hii  ya  ujumbe  mfupi  ni  mzuri  kwa  kuwa  humwezesha  mtu  kumpokeza  mwenzake  ujumbe  kwa  gharama  ya  chini  sana, huokoa  muda  wa  anayetua  na  anayetumiwa  kwa  sababu  ya  ufupi  wa  ujumbe, mawasiliano  huwa  ya  kimya  kimya  na  hivyo  hayawaathiri  watu  wengine, n.k. Hata  hivyo  huduma  hii  haimruhusu  mmtu  kujieleza  kikamilifu  hasa  kama  ujumbe  anaotaka  kuupitisha  ni  mrefu.
 
Ujumbe  wa  rununu  una  sifa  zifuatazo:
i.	Ujumbe  wenyewe  ni  mfupi. Hivyo  basi  mtu  anapoandika  huandika  ujumbe  wake  kwa  ufupi.
ii.	Wakati  mwingine  ujumbe  wa  aina  hii  haufuatilii  kanuni  za  lugha. Tahajia  na  sarufi  huweza  kupuuzwa  kwa  sababu  ya  uhaba  wa  nafasi  katika  simu  ya  kujieleza  kikamilifu. Maneno  huweza  kufupishwa  kwa  kudondosha  baadhi  ya  sauti  ilmradi  mawasiliano  yamedumishwa.
iii.	Baadhi  ya  jumbe  huwa  zinadokeza  mambo. Watu  huwa  wanawasiliana  kwa  kudokezana  mambo. Kimsingi  nia  ni  kupashana  habari  au  mkondo  wa  mambo  ambayo  huenda  tayari  wanaohusika  wanayajua.
iv.	Huwa  na  jina  la  anayeutuma  ujumbe  ikiwa  anayeutuma  ujumbe  haifahamu  nambari  ya  anayetuma  au  ikiwa  anayetuma  ametuma  laini  nyingine  asiyoifahamu  mwenzake.
 Mfano
Salaam  aleikum! Nimechelewa  kidogo. Niko  njiani  naja. Samahani.

Hotuba
Hotuba  ni  maelezo  ambayo  hutolewa  na  mtu  mmoja  mbele  ya  watu  wengine.
     Hotuba  hutolewa  pale  watu  wanapojumuika  pamoja. Inaweza  kuwa  ni  katika  harusi, matanga, mkutano  wa  kibiashara, shuleni, n.k. Jambo  utakaloliona  katika  hotuba  ni kuwa  mtu  mmoja  hupewa  nafasi  kujieleza  mbele  ya  watu  wengine.
     Kuna  hotuba  ambazo  watu  hutoa  papo  kwa  papo  bila  kuandikwa. Kwa  mfano  katika  shughli  nyingi  ambazo  huwajumuisha  watu, huwa  hotuba  zinazotolewa  hazikuandikwa. Wakati  mwingine  tunapotoa  hotuba  za  aina  hii  tunaweza  kusema  yale  ambayo  hayakuhitaji  kusemwa, tunaweza  kukanganyika  wakati  wa  kuitoa  hotuba, tunaweza  kusahau  baadhi  ya  hoja, tunaweza  kushindwa  kuteua  maneno  mwafaka  ya  kulieleza  kikamilifu  jambo  tunalolinuia  au  hata  kupotosha. Hii  haimaanishi  kuwa  hakuna  watu  wanaomudu  utoaji  hotuba  bila  kuiandika.
     Kwa  upande  wa  pili  zipo  hotuba  ambazo  huandikwa. Mtu  huweza  kuiandika  hotuba  yake  mwenyewe  na  kwenda  kuisoma  katika  hadhara  au  akaandikiwa  na  kisha  akaenda  kuisoma. Viongozi  wengi  huandikiwa  na  watu  ambao  wameajiriwa  mahususi  kwa  shughuli  hii. Watu  hawa  basi  lazima  wafahamu  mtazamo, falsafa  na  imani  ya  anayeandaliwa  hotuba  ili  waweza  kuiandika  kwa  namna  ambayo  itaonyesha  mtazamo  wake  kuhusu  mambo  au  kusudi  lake. Hata  hivyo, wanaoandikiwa  hotuba  hupewa  hotuba  hizo  mapema  ili  kuzipitia  na  kuzihariri  au  kupendekeza  namna  ya  kuzihariri. Hotuba  zilizoandikwa  wakati   mwingine  husomwa  mbele  ya  watu  ambao  wanawawakilisha  wenye  hotuba  katika  jumuiko. Hotuba  iliyoandikwa  huweza  kutumiwa  kama  kumbukumbu  ya  yaliyosemwa  katika  mkutano  au  sherehe.  
b)	Hotuba  huanzwa  kwa  kuwatambua  wanaohudhuria. Watu  mashuhuri  zaidi  hutajwa  kutumia  vyeo  vyao  kuanzia  aliye  mashuhuri  zaidi  hadi  mwisho  ambapo  hutajwa  watu  wengineo  kwa  ujumla. Mfano: 

Mheshimiwa  rais, mawaziri, makatibu  wa  wizara  mbalimbai, wakuu  wa  mikoa, wakuu  wa  wilaya, machifu, manaibu  wa  machifu, mabibi  na  mabwana.

c)	Baada  ya  sehemu  hii  ya  salamu (Kongowezi) kwa  waliohudhuria, hufuata  aya  ambayo  hutoa  muhtasari  wa  kile  kinacholengwa  katika  hotuba. Katika  aya  hii  hapa  chini  utaona  kuwa  unaonyesha  kuwa  hotuba  inayotolewa  inahusu  wanafunzi  wanaoiga  shule  yao  baada  ya  kufika  mwisho  wa  masomo  yao.
Siku  ya  leo  nimesimama  hapa  mbele  yenu  nikiwa  na  furaha  kuu  ambayo  vilevile  imechanganyika  na  huzuni  kbwa. Nina  furaha  kwa  kuwa  sote  tumefika  mwisho  wa  safari  yetu  ndefu  ya  miaka  minne  ambayo  haikukosa  milima  na  mabonde. Haikuwa  rahisi  kufika  hapa. Nina  huzuni  kwa  kuwa  tunalazimishwa  na  wimbi  la  wakati  kuiaga  shule  hii  ambayo  imetuletea  na  kushuhudia  tukikua  kufikia  makamo  haya. Inahuzunisha  kuyaaga  mandhari  yake  safi, walimu  waliotufaa  kwa  kila  hali  na  urafiki  wa  chanda  na  pete  ulioshamiri  miongoni  mwetu.[Kunga  za  Kiswahili  3  uk. 236]
d)	Sehemu  ya  kati (mwili) lazima  ieleze  yale  mambo  tu  ambayo  yanahusiana  na  kiini   cha  hotuba  kama  ilivyodhihirishwa  katika  kichwa  cha  hotuba  yako. Usipotoke  na  kuzungumzia  mambo  ya  pembeni  au  habari  zisizohusiana  moja  kwa  moja  na  sherehe/mkutano  husika.

e)	Hitimisho  lako  sharti  litokane  na  masuala  uliyoyajadili  katika  hotuba  yako. Yafaa  uonyeshe  msimamo  au  hisia  zako  kuhusiana  na  jambo  unalolitolea  hotuba.

f)	Aya  ya  kufunga  hotuba  yako  huwa  ni  formula  ya  namna  Fulani. Mara  nyingi  hotuba  huisha  kwa Ahsanteni  sana au Asanteni  kwa  kunisikiliza. Fomula  hii  huonyesha  unyenyekevu  wa  anayetoa  hotuba. Wakati  mwingine  kabla  ya  formula  hii  kutmiwa, huweza  kutolewa  salamu  za  heri  kwa  hadhira  husika  k.v Ninakutakieni  mwaka  mpya  mwenye  wenye  baraka  na  mafanikio, au Kila  la  heri  katika  mitihani  yenu. Salamu  hizi  hutegemea  kipindi, msimu  au  hali  iliyopo  au  inayokaribia  ambapo  hotuba  inatolewa.
g)	Hoja  zinazojadiliwa  katika  hotuba  hupangwa  vizuri  katika  aya. Aya  hizo  zinahitaji  kuwa  na  upokezano  mzuri. Wakati  mwingine  hoja  huweza  kujadiliwa  chini  ya  vichwa  vidogo  au  kwa  kuorodheshwa  hususan  ikiwa  hotuba  ni  ndefu  au  iwapo  anayeitoa  hotuba  anataka  hoja  zake  kudhihirika  kwa  uwazi  zaidi.
h)	Baada  ya  kuiandika  hotuba  yako, utahitaji  kuitikia  sahihi  mwishoni  ili  kuthibitisha  kuwa  kweli  ni  yako. Sahihi  ni  muhimu  hasa  kama  hotuba  inahusu  shughli  za  kiafisi k.v  utawala  na  mamlaka  mengineyu. Hotuba  hiyo  itaweza  kutumiwa  kama  rekodi  ya  mambo  au  kama  mwelekeo  kuhusu  jambo  fulani.
Mfano
HOTUBA  YA  MWENYEKITI  WA  TUME  YA  KUPAMBANA  NA  UFISADI  NCHINI  KENYA  KWA  WABUNGE  KATIKA  MAJENGO  YA  BUNGE  TAREHE  3/3/04
Ndugu  spika, makamu  wa  rais  na  mkuu  wa  shughuli  za  serikali  bungeni, wabunge, wanahabari, wageni  waalikwa, mabibi  na  mabwana.
     Ni  furaha  yangu  kupata  fursa  hii  kujumuika  nanyi  ili  kuzungumzia  sula  la  ufisadi  ambalo  ni  tatizo  sugu  katika  nchi  yetu.
     Wananchi  wenzangu, ninajua  kuwa  mna  hamu  kubwa  ya  kutaka  kujua  tume  ilipofikia  au  ilichofanya  kuhakikisha  kuwa  hatua  mwafaka  zinachukuliwa  dhidi  ya  wanaohusika  na  kwa  wakati  unaofaa. Ninachotaka  kuwafahamisha  ni  kuwa ufisadi  si  matope  unayoyaona  na  kuyaondoa  mara  moja  bafuni. Ufisadi  ni  mfano  wa  mwiba  ulioingia  katika  vina  vya  mwili  na  kuvunjika  humo. Uondoaji  wake  wataka  makini, utulivu  na  stahamala  iwapo  shughuli  nzima  itapata  kukamilika  kwa  njia  nzuri  na  ya  kuridhisha.
     Tume  yetu  imekuwa  ikilaumiwa  kuwa  haijalenga  vilivyo  visa  vya  ufisadi  vinavyohusu  hela  nyingi. Kila  jambo  lina  muda  wake  na  punde  kila  anayehusika  tutamtia  maji  na  kumyoa. Hata  hivyo, ningependa  kubainisha  hapa  waziwazi  kuwa  hakuna  ufisadi  mkubwa  au  mdogo. Ufisadi  ni  ufisadi. Kila  anayehusika  tutamtia  maji  na  kumnyoa. Kila  tunachokiona  au  kukichukulia  kuwa  ufisadi  mdogo, katika  ujumla  wake  ni  ufisadi  mkubwa  kuliko  ule  tunaouona  kuwa  mkubwa  kiasi  cha  kutosha. Tukumbuke  kuwa  ufisadi  mkubwa  hutekelezwa  baada  ya  watu  kuinukia  katika  ule  mdogo. Moto  mkuu  huanza  kwa  cheche  za  moto. Cheche  hizi  ni  muhimu  nazo  vilivile  kudhibitiwa  na  kuangamizwa  kabisa. Fikiria  hali  ambapo  kila  mfanyakazi  atachukua  rimu  ya  makaratasi  kutoka  kazini  kwake  kuwapelekea  wanawe  nyumbani. Je, serikali  na  mashirika  yetu  kwa  jumla  yatakuwa  yamepoteza  pesa  kiasi  gani? Na  haya  hutokea  kila  uchao!
     Hapana  shaka  kwamba  ni  lazima  kupambana  na  ufisadi  mkubwa  bila  chembe  ya  usajili, lakini  wakati  huo  ufisadi  mkubwa  bila  chembe  ya  usitaji, lakini  wakati  huo  huo  tufahamu  kuwa  sote  tunashiriki  katika  aina  hii  au  ile  ya  ufisadi  na  ni  lazima  tupambane  nao  bila  kubagua. Sheria  itsaidia  na  ni lazima  tupambane  nao  bila  kubagua. Sheria  itasaidia  sana  kurekebisha  hali  ile  yenyewe  haitoshi. Ni  lazima  kubaini  upya  maadili  yetu  ya  kimsingi. Vijana  wetu  na  Watoto  wetu  lazima  wafundishwe  maadili  yetu  ya  kimsingi  shuleni  na  nyumbani. Aidha  lazima  waonyeshwe  waziwazi  sura  hasi  ya  ufisadi  na  kupewa  mwongozo  bora  na  mwelekeo  wa  kujivunia. Haya  hayawezi  kutekelezwa  na  nguvu  ya  sharia  bali  kwa  hekima  ya  mwono  wetu, utu  kwa  binadamu  wenzetu, uzalenda  kwa  nchi  yetu, heshima  kwa  bidi  na  maarifa  na  kwa  kuwa  na  nyonyo  zisizoisha  tamaa.
     Ndugu  wabunge, ombi  langu  kwenu  ni  kuwa  mnapopitisha  sharia  kuhusu  namna  ya  kupambana  na  ufisadi, tafakari  pia  kuhusu  umuhimu  wa  kupitisha  sheria  ya  kujumuisha  kozi  za  lazima  zinazohusu  maadili  na  ufisadi  katika  viwango  mbalimbali  vya  sekta  yetu  ya  elimu. Sheria  nzuri  na  yenye  kufanikiwa  lazima  ijengwe  katika  misingi  imara  ya  maadii  yetu.
     Mwisho, ningependa  kuchukua  nafasi  hii  kumwarifu  kila  mtu  kuwa  habari  zinazoweza  kutufaa  na  kutuwezesha  kufanikisha  mapambano  yetu  dhidi  ya  ufisadi  zimekaribishwa. Ofisi  zetu  zi  wazi  kwa  kila  mwananchi  katika  vipindi  vya  muda  wa  kufanya  kazi.
     Kwa  niaba  ya  tume  ya  kupambana  na  ufisadi  nchini, ningependa  kuwashukuruni  wabunge  kwa  kunialika  kuja  hapa  kuitoa  hotuba  hii. Ahsanteni  sana.

(sahihi)
Dkt. Dhidi  Fisadi
Mwenyekiti, Tume  ya  kupambana  na  Ufisadi

 
Dayalojia/Mazungumzo
Dayolojia  ni  neon  linalotumiwa  kurejelea  mazungumzo  baina  ya  wahusika  wawili  au  Zaidi. Ni  mazungumzo  ya  wahusika  katika  riwaya, hadithi  fupi, tamthilia, filamu, n.k. Dayolojia  hutumiwa  sana  katika  tamthilia. Mbali  na  tamthilia, tungo  nyingine  kama  vile  riwaya, hadithi  fupi  na  insha  hutumia  dayolojia  hapa  na  pale.
     Dayolojia  ni  kipengele  muhimu  katika  kuandikwa  bunilizi  yoyote  ile. Dayolojia  husaidia  kuleta  picha  kamili  kuhusu  wahusika  na  jambo  wanalolizungumzia  wahusika  hao.
Dayolojia  katika  nathari- Riwaya, Hadithi  fupi  na  Insha
Kila  unapotumia  dayolojia, hakikisho  kuwa  inasikika  kana  kwamba  watu  halisi  wanazungumza (wanasemezana). Hata  hivyo  dayolojia  ya  bunilizi  huwa  ni  tofauti   na  mazungumzo  halisi  wayafanyayo  watu. Kwa  mfano  urudiaji, mambo  ya  kando  yasiyohusiana  moja  kwa  moja  na  muda  husika, na  sehemu  zisizosisimua  ni  muhimu  kuvitupilia  mbali  katika  dayolojia  unayoiandaa  ili  ubaki  na  majibizano  halisi. Unapoandika  dayolojia  lazima  uwe  tayari  kuyatupilia  mbali  maneno  katika  hadithi  yako  ambayo  hayachangii  kukisukuma  mbele  kitendo  au  kusaidia  kuwapambanua  au  kuwasawiri  wahusika  wako.
     Dayolojia  nzuri  huwa  zina  mazungumzo  yenye  kusisimua  na  ambayo  aghalabu  huwa  mafupi. Mazungumzo  hayo  huwa  yana  kukatizana  kauli  miangoni  mwa  wahusika  ambao  huweza  kuhandaana, huweza  wakati  mwingine  kutumia  ligha  inayovunja  kanuni  za  kusarufi, lakini  ambayo  hayatoki  nje  ya  mkondo  wa  jambo  linalozungumziwa. Wahusika  hao  lazima  wapewe  lugha  inayowatambulisha  na  kuwatofautisha  na  vilevile  ibainishe  kwa  uwazi  malengo  na  masimamo  yao.
     Wakati  mwingine  itabidi  kutumia  baadhi  ya  maneno  yenye  kukosa  heshima  pamoja  na  kwamba  hupendi  hali  halisi. Aidha, ingawa  matumizi  ya  lahaja  yatasaidia  kuleta  picha  halisi  ya  mazingira  fulani  au  kuwaweka  wahusika  katika  hali  ambayo  inaamika  Zaidi, ni  vizuri  kuepukana  na  utumiaji  wa  lahaja  iwezekanavyo. Lahaja  humtatiza  msomaji  asiyeielewa. Kwa  kuwa  huandikii  kundi  Fulani  maalumu  la  watu  ni  vizuri  kutumia  lugha  sanifu  kadiri  uwezavyo  ili  kuwapa  wasomaji  wako  wote  fursa  sawa  ya  kuisoma  na  kuifurahia  kazi  yako  pasipo  kujidhiki.
     Kila  unapoandika  maneno  yanayotamkwa  na  wahusika, kumbuka  kila  wakati  kuanza  aya  mpya. Kia  maneno  ya  msemaji  anapoanza  kusema  yawe  yanaanza  katika  aya  mpya  hata  kama  bado  kuna  nafasi  iliyobaki  katika  mstari  unaouandika.
     Maneno  wanayosema  wahusika  lazima  yawekwe  alama  za  nukuu  mwanzoni  na  mwishoni. Alama  hizi  husaidia  kuonyesha  pale  mazungumzo  ya  mhusika  mwingine. Alama  moja  ya  nukuu   iliyo  katika  mazungumzo  ya  mhusika. Hata  hivyo  hali  hizi  huweza  kubadilishana  nafasi  zo  kimatumizi. 
     Unapoandika  mazungumzo  ni  muhimu  kuonyesha  muktadha  wa  dayolojia  unayoiandaa. Kumbuka  daima  kuyaeleza  mazingira  yanayowazunguka  wahusika  wako. Mazingira  hayo  mbali  na  kutuonyesha  mandhari  ya  mahali  au  hali  waliyomo  wahusika, pia  hutumika  kama  usuli  wa  mazungumzo  hayo.
     Utaona  kuwa  kila  baada  ya  maneno  ya  mzungumzaji  kufika  mwisho, utatumia  maelezo  kama  alisema  Donanti. Mtindo  huu  una  umuhimu  wake  ambao  ni  kumsaidia  msomaji  kujua  kwa  urahisi  kauli  inayohusika  ilisemwa  na  nani. Wakati  mwingine  unaweza  kuzifuatiliza  kauli  za  wahusika  bila  kutoa  maelezo  aina  hii. Hata  hivyo, ipo  hatari  ya  kumkanganya  msomaji  ambaye  atapata  taabu  kufuatilia  ni  nani  aliyetamka  nini. Hivyo  basi  usiandike  mazungumzo  marefu  ambayo  huweza  kuleta  utata  kwa  msomaji  wako.
Mfano
Siti  alikuwa  hana  kizuizi  tena. Tokea  hapo  mfereji  mbovu, akianza  kuboboja  haziuliki! Usiseme  na  ule  wasiwasi  alio  nao  sasa, na  juu  yake  nje  ukalimoto, na  hamaki  zitopee, na  kisha  yote  haya  yachanganyike  na  upinzani  wa  shoga  yake  Zaina, aaaa- alikuwa  hana  kizuizi  tena  cha  kusema!
     Akh, haiwi  babu Aliendelea  kuhuruju  na  kuhujumu  Siti.
     Na  kwa  nini  isiwe? Alikazania  Zaina.
     Kwa  kuwa  mimi  mkewe, na  mke  hukimiwa  kwa  sharia, suna  na  faradhi
     He, Siti  ndugu  yangu  we, suna  na  faradhi  gani  zaidi  ya  unazo
     Na  yepi  basi  Zaidi  asiyokukimu  jabu  mumeo? Sisi  sote  hapa  mashahidi.
     Mashahidi, mashahidiwa  jaji  Mwarabu  au  wa  jaji  Mzungu? Siti  alitoa  kipande  kwa  ileile  namna  yake  ya  mkatomkato.
Babu  wewe, jaji  Mwarabu, Mzungu  au  Baniani  hawapo  tena  Unguja, Tumebaki  sisi  mashahidi  ndugu  zako, ndo  tunaokuuliza, kwa  lipi  la  kumhujumu  mwenzako?
(Kutoka  Arusi  ya  Buldoza  uk. 9)

Dayolojia  katika  Tamthilia
Ingawa  sehemu  hii  inahusu  dayolojia  katika  tamthilia  au  ukipenda  mchezo  wa  kuigiza, mambo  mengi  tuliyoyazungumzia  katika  sehemu  hiyo  Hapo  juu  kuhusu  dayolojia  katika  nathari  vilevile  yatafaa  kuzingatiwa  katika  sehemu  hii. Mambo  yafuatayo  nitakayoyajadili  ni   muhimu  katika  dayolojia  ya  tamthilia.
     Hadithi  husimuliwa  kuitia  kwa  wahusika  wote  wanaohusishwa  katika  dayolojia  za  tamthilia. Hapana  msimulizi  mahususi  kama  ilivyo  katika  tungo  nyingine  hususan  tulizozitaja  hapo  juu.
     Kama  nilivyosema  hapo  juu, dayolojia  ya  wahusika  lazima  iwekwe  msingi  kwa  kuelezwa  inapotokea. Yaani  mandhari  ya  mazungumzo  lazima  yaonyeshwe. Njia  kuu  ya  kuonyesha  mandhari  hayo  ni  kupitia  kwa  maelezo  ya  mlazo  ambayo  hutokea  mwanzoni  mwa  onyesho. Kabla  ya  mlazo  ambayo  hutokea  mwanzoni  mwa  onyesho. Kabla  ya  kuanza  kuandikwa  mazungumzo  baina  ya  wahusika (dayalojia), unahitaji  kueleza  mahali  ambapo  tukio  linafanyika  au  walipo  wahusika. Maelezo  haya  humsaidia  msomaji  kujenga  picha  akilini  mwake  kuhusu  mazingira  yawazungukukayo  wahusika.
     Dayolojia  katika  tamthilia, tofauti  na  ile  katika  riwaya, haitumii  alama  za  nukuu. Maneno  wayasemavyo  wahusika  huwa  hayatiwi  katika  nukuu  ia  tu  wawe  wananukuu  jambo  Fulani  katika  mazungumzo  yao. Katika  tamthilia, mazungumzo  ya  wahusika  huja  baada  ya  majina  ya  wahusika  hao. Majina  ya  wahusika  huja  mwanzoni  kushotoni  mwa  ukurasa. Majina  hayo  hufuatwa  na  nukta  mbili  kisha  maneno  wayasemayo.
     Dayolojia  hii  nayo  sharti  kuonyesha  matumizi  ya  lugha  katika  hali  halisi  lakini  kama  nilivyosema  katika  sehemu  kuhusu  dayolojia  katika  nathari, mazungumzo  yasikithiri  katika  utumiaji  wake  wa  lugha  isiyo  rasmi  wala  yasiwe  ni  mazungumzo  yanayotoka  nje  ya  kiini  cha  mazungumzo. Lazima  yawe  ni  mazungumzo  yanayokisukuma  mbele  kitendo.
     Mazungumzo  katika  tamthilia  sharti  yaonyeshe  mgogoro  au  mvutano  uliop  baina  ya  wahusika. Mgogoro  baina  ya  wahusika  ni  kipengele  muhimu  sana  katika  muundo  wa  tamthilia. Wahusika  wasipokuwa  na  jambo  linaloowafanya  kuvuta  basi  dayolojia  yako  itakosa  msisimko  na  hivyo  kuwa  mazungumzo  ya  kawaida  tu.
     Lugha  wanayotumia  wahusika  wako  lazima  pia  iwapambanue  wahusika  hao  na  kumwezesha  msomaji  kuwatambua  kwa  urahisi. Kwa  mfano  ikiwa  mhusika  ni  kijana, aonyeshwe  kutumia  lugha  inayoweza  kuhusishwa  na  vijana  na  ikiwa  ni  mzee  pia  itokee  vivyo  hivyo. Aidha, iwapo  ni  mazungumzo  baina  mwajiri  na  mfanyakazi, lugha  yao  idhihirishe  uhusiano  baina  yao  kupitia  kwa  dayolojia  yao. Kama  ni  mazungumzo  baina  ya  mwalimu  na  mwanafunzi  uhusiano  baina  yao  udhihirishwe  katika  mazungumzo  yao  ambapo  mwanafunzi  ataonyesha  heshima  kwa  mwalimu  wake, n.k.
     Lugha  katika  dayolojia  lazima  itumie  msamiati  unaooana  na  mazingira  husika. Kwa  mfano  ikiwa  ni  mazingira  ya  hospitali, msamiati  kama  vile  matibabu, daktarin, nesi, kupiwa, udodosi, lazwa, nafuu, ugua, umwa, n.k. sharti  utumiwe  ili  kuleta  picha  na  hisia  za  mazingira  ya  hospitali. Jambo  muhimu  ni  kuhakikisha  kuwa  unazingatia  sajili  inayofaa  ya  lugha.
     Wahusika  wa  tamthilia  hawawi  wengi. Tamthilia  huwa  imedhamiriwa  kuigizwa. Utumiaji  wa  wahusika  wengi  huweza  kuwakanganya  watazamaji  wa  mchezo  wa  kuigiza. Katika  kuandikwa  dayolojia  katika  tamthilia  jitahidi  iwezekanavyo  kutumia  idadi  ndogo  ya  wahusika  iwezakanavyo. Katika  mazingira  ya  mitihani  ya  shule  kwa  jumla  jitahidi  kutumia  wahusika  wawili  au  watatu. Muhimu  ni  kuwa  na  idadi  ndogo  ya  wahusika  watakaokuwezesha  kuyaandaa  mazungumzo  ya  kidrama. Kumbuka  pia  kwamba  wahusika  wakiwa  wengi  watakutatiza  katika  kuwagawia  zamu  ya  kuzungumza. Wakiwa  wengi  huenda  ikawa  vigumu  kuwapa  wote  muda  na  nafasi  wasa  kuzungumza. Namna  nzuri  ya  kuiepuka  tatizo  hili  ni  kutumia  idadi  ndogo  ya  wahusika  katika  kazi  yako  unayoiandika.
     Watu  wanapozungumza  katika  hali  ya  kawaida, huwa  wanazungumza  kwa  kukatana  kauli  hapa  na  pae  katika  mazungumzo  yao. Katika  tamthilia, mtindo  huu  pia  hutumiwa  ili  kuyapa  mazungumzo  mfanano  na  mazungumzo  ya  kawaida. Alama  za  duku  duku  hutumiwa  kuonyesha  kuwa  mhusika  mmoja  amemkata  kauli  mhusika  mwenzake. Hii  ni  sifa  muhimu  katika  lugha  ya  mazungumzo.
     Mbali  na  hoja  nilizozizungumzia  hapo  juu, tamthilia  pia  huwa  na  maelezo  au  maelekezo  katika  sehemu  mbalimbali  za  mchezo  ambayo  huandikwa  kwa  maandishi  ya  mlazo  na  kutiwa  katika  mabano. Maandishi  haya  yenye  kuelekeza  ni  muhimu  hasa  kwa  kuwa  mchezo  wa  kuigizwa  hudhaamiriwa  kuigizwa  jukwaani. Maelezo  haya  husaidia  kutoa  mwangozo  kwa  msomaji  au  mwigizaji  wa  tamdhilia  ili  apate  picha  au  mwelekeo  wa  alichokidhamiria  mwandishi. Maelezo  haya  pia  hutoa  habari  muhimu  kuhusu  hisia  za  mhusika, tendo  la  mhusika  kuhusiana  na  hali  mpya  inayotokea, n.k. Mbali  na  hali  hii  kumsaidia  msomaji  kuolewa  mamb  ambayo  huenda  yasidhihirike  kupitia  kwa  mazungumzo  ya  wahusika, vilevile  hutoa  mwongozo  kwa  watakaouigiza  mchezo  huo. Hivy  basi  wakati  wa  kuandikwa  mchezo  wa  kuigiza  ni  muhimu  kutoa  maelekezo  hapa  na  pale  katika  dayolojia  unayoiandika.
     Kwa  jumla, unapoandika  dayolojia  kumbuka  kuwa  unaandika  kazi  ambayo  inahitaji  kuigizwa  jukwaani. Hivyo  basi  jaribu  kuwaumba  wahusika  wako  katika  akili  yako  na  kuyaona  matendo  yao  kusudi  uweze  kuwaumba  wanavyokudhihirikia  katika  dayolojia  yako.
Mfano
Baba        : Ni  hilo  tu  ulikuwa  unafikiria, au  liko  linguine?
Kitaru      : Juma.
Baba        : Kafanya  nini?
Kitaru      : Hakufanya  kitu.
Baba        : Sasa?
Kitaru      : Basi  tu. 
Baba        : Mmegombana? 
Kitaru      : Hatu kungombana  lakini  kuna sielewi. Kuna  kitu  baina  yetu  ambacho  hata 
                   Siwezi  kueleza kama  kuna  shet                                                                                               
Baba        : Kuna  nini?
Kitaru      : Hapana.
                    (Mama  na  Baba  wanatazamana. Kimya. Mcheko  unaongezeka.)
Mama      : (anaita) Mfaume!
Mfaume   : (anakuja  mbio) Yes  Memsahib.
Mama      : Namna  gani  chakula?
Mfaume  : Sasa  hivi  tayari.
Mama      : Fanya  haraka  basi  baba.
Mfaume   : Yes  Memsahib. (Kitaru  anamtazama  Mfaume  kama  ndiyo  mara  ya  kwanza  
                    anamuona. Mfaume  anaondika.)
Mama      : (anaitta) Mfaume.
Mfaume   : (anakuja) Yes  Memsahib.
Mama      : Weka  chakula  mezani. Usingoje  mpaka  chai  iwe  tayari
                    Inawezekana  ikuje  baadaye, eh  baba.
Mfaume   : Yes  Memsahib.
                    (Kitaru  anajishika  kichwa. Mfaume  anaondoka,)
Baba         : Je, unaumwa  nini?
Kitaru      : Hapana, kichwa  kidogo  tu.
(Kutoka  Mashetani  uk. 25-26)

Barua
Barua  zinaweza  kuainishwa  katika  makundi  mbalimbali  kulingana  na  uhusiano  wa  wanaowasiliana, lengo  la  barua  na  hata  nyenzo  ya  kuitua  barua. Kabla  ya  kuzizungumzia  aina  za  barua, nitaeleza  namna  ya  kuandikwa  barua  nzuri  na  sifa  za  barua  nzuri.
Jinsi ya  kuandikwa  Barua  Nzuri
Uandishi  wa  barua  hautokei  wenyewe  au  kubahati  tu. Ikiwa  unataka  kumudu  kuandikwa  barua  nzuri  ni  lazima  ufanye  mazoezi  ya  uandishi  wake. Unapoandika  unahitaji  mazingira  yasiyo  na  kelele  na  vilevie  muda  wa  kutosha (kiwa  na  utulivu) ili  uweze  jambo  unalotaka  kuliandika  kwa  ukamilifu  wake. Andaa  hoja  zako  kwa  kuziandika  pamoja  na  pangilio  wake. Andaa  hoja  zako  kwa  kuziandika  pamoja  na  mpangilio  wake. Unapokuwa  ukiandika, tua  mara  kwa  maraili  Kuona  mkondo  wa  barua  na  jinsi  utakavyoikabili  sehemu  unayofuata.
     Kama  inawezekana, andaa  nakala  ya  kwanza (hili  haliwezekani  katika  mazingira  ya  mtihani) ambayo  utahariri  na  kuiboresha  kabla  ya  kuandikwa  nakala  ya  pili  ambayo  itakuwa  kamilifu.
     Kmwe  usitumie  nen  ambalo  huna hakika  kama  lina  maana  ile  hasa  unayoidhamiria  au  kama  unaliendeleza  vizuri (tahajia). Litazame  neon  ulilo  na  shaka  katika  kamusi.
     Vilevile  zingatia  mpangilio  wa  barua  yako, mwandiko  wako  au  uchapaji (iwapo  unatumia  tarakilishi  au  taipuraita) pamoja  na  mangilio  wa  aya  zako. Haya  huchangia  pakubwa  picha  ambayo  msomaji  wako  ataipata  kukuhusu  wewe  mwandishi.

Sifa  za  Barua  Nzuri
Barua  nzuri  huhitaji  usahihi, ufupi  na  uwazi.
a)	Usahihi/Kugonga  ndipo
Usahihi  humhitaji  mwandishi  kuzitoa  habari  anazoziandika  kwa  usahihi  pamoja  na  uelezaji  wake  na  mawazo. Ili  kuwa  na  usahihi  lazima  uzingatie  kila  kipengele  cha  jambo  unaloliandika  kwa  makini. Kabla  ya  kuiandika  barua, hakikisho  umepata  usahihi  wa  habari  zote.
     Mwanzo  wako  unahitaji  kueleza  kwa  uwazi  unachokiandika  ili  msomaji  wako  aweze  kupata  picha  ya  kijumla  ya  barua  yako

b)	Ufupi/Ubunifu
Toa  habari  ambazo  msomaji  wako  atazihitaji  tu. Kuchuja  mambo  unayoandika  katika  barua  yako  huweza  kuchukua  muda  wako  mwingi  lakini  itakusaidia  kupata  majibu  kwa  wakati. Iwapo  hoja  unazotaka  kuzitoa  ni  nyingi  na  zenye  uzito  Zaidi. Hasa  katika  barua  rasmi  usitoe  maelezo  mengi. Hata  hivyo, usibane  mambo  kiasi  cha  kuzuia  mawasiliano  kamilifu.
     Katika  barua  za  kirafiki  unaweza  kupuuza  ubunifu  kwa  kuwa  watu  wengi  hupendelea  kusoma  barua  iliyo  fupi- huenda  isikate  kiu  yao. Hata  hivyo  katika  barua  za  kirafiki, ziangazie  habari  ambazo  zitamvutia  msomaji  wako.

c)	Uwazi/Uangavu/Uelewekaji
Hili  huwezi  kupatikana  kwa  kuzipanga  hoja  zako  kabla  ya  kuanza  kuiandika  barua  na  kwa  kuhakikisha  kuwa  barua  zako  si  ndefu.
     Unapoandika  barua  mfikirie  msomaji  wako. Jaribu  kupima  ikiwa  unachokiandika  unakielewa  kwa  urahisi  au  kama  hata  wewe  mwenyewe  unapata  taabi  kukielewa.
     Barua  yako  inaweza  kueleweka  kwa  urahisi  kwa  kuieleza  kila  hoja  katika  mstari  wake  au  aya  yake. Unaweza  kuorodhesha  hoja  zako  iwapo  utahitaji  kuzirejelea  moja  katika  hatua  za  baadaye  za  barua  yako.

d)	Kutokawiza  majibu
Uandishi  mzuri  wa  barua  huhitaji  barua  kujibiwa  bila  kukawia  kadiri  barua  inabaki  mikononi  mwako  bila  kuijibu  ndivyo  ugumu  wa  kuijibu  unavyoongezeka. Haimaanishi  uijibu  barua  palepale  unapomaliza  kuisomo. Unahitaji  Angalau  siku  tatu  zaidi  ili  uwe  umewazia  njia  sahihi  na  bora  zaidi  ili  uwe  umewazia  njia  sahihi  na  bora  zaidi  ya  kujibia. Ucheleweshaji  wa  majibu  huweza  kufasiriwa  kuwa  ni  kiburi  au  kutomudu  kwako  kazi. 
     Baada  ya  kuzungumzia  kuhusu  jinsi  ya  kuandikwa  barua  nzuri  na  sifa  za  barua  nzuri, hebu  sasa  tuzungumzie  aina  za  barua.

Barua  za  kirafiki/Kidugu
Hizi  ni  barua  ambazo  huandikiana  watu  wanaofahamiana. Watu  hao  huweza  kuwa  ndugu, jamaa  au  marafiki. Maudhui  ya  barua  hizi  huwa  ni  masuala  mepesi  ya  kijamii  ambayo  hupatikana  katika  Maisha  ya  kila  siku  kama  vile  mialiko  ya  harusi, kujuliana  hali, karifiwa  kuhusu  jambo  au  tukio  Fulani, n.k. Utenzi  wa  ugha  ya  kuziandikia  barua  hizi  pamoja  na  toni  yake  hutegemea  uhusiano  baina  ya  wanaoandikiana. 
     Barua  hizi  huwa  nyepesi, zenye  kudumisha  heshima  na  vilevile  kufuatia  kanuni  zote  za  kisarufi. Kanuni  zote  za  uakifishi  hufuatwa.

Mapangilio/Muundo  wa  Barua  za  Kidugu
Kuna  mpangilio  maalumu  unaofuatwa  katika  uandishi  wa  barua  za  kidugu. Mpangilio  huu  ndio  huzipa  barua  za  aina  hii  muundo  wake. Tutajitahidi  vipengele  mbalimbali  vya  kimuundo  pamoja  na  yanayohitajika  kuzingatiwa  wakati  wa  kuandikwa  barua  katika  kila  mojawapo  wa  vipengele  hivi.
1.	Anwani  ya  mwandishi
Barua  ya  kidugu  huwa  na  anwani  moja  tu; ya  mwandishi. Anwani  hii  huandikwa  juu  upande  wa  kulia  wa  karatasi. Jina  la  mwandishi  haliandikwi  kabla  ya  anwani  yenyewe  kama  ilivyo  katika  barua  rasmi  na  hasa  kama  barua  hiyo  imeandikwa  kwa  mkono. Jina  huja  mwishoni  hususan  kama  unayemwandikia  haufahamu  mwandiko  wako  na  hivyo  huweza  kutambua  mwandishi  wake.
     Katika  barua  za  kidugu  mtindo  wa  kuandikwa  anwani  uliozoeleka  ni  ule  wa  mlalo/mlazo. Hapa  kila  mstari  unaofuata  huandikwa  kwa  kuacha  nafasi  moja  au  mbili  mwanzoni  ili  kutojenga  usawa  na  mstari  ulio  juu:

Ramzan  Hirsi,
Barabara  ya  Mkunazini,
S.L.P 30462  003800,
Kaloleni.

Hata  hivyo  siku  hizi  si  lazima  kutia  koma  mwishoni  mwa  mistari  ya  anwani.

Ikiwa  unaandika  barua  ukiwa  mbali  na  nyumbani  na  ni  mahali  ambapo  utakaa  kwa  kipindi  kifupi, kwa  mfano  huenda  uko  likizoni  mbugani  Masai  Mara, huhitaji  kuandikwa  anwani  maana  iwapo  itajibiwa  majibu  hayatakupata  pale. La  muhimu  ni  kuonyesha  tu  mahali  ulipo.

    
 Kisii, Januari 20, 2006
Au
 Kitale  Mjini
 Februari 1, 2005

Iwapo  unatumia  anwani  ya  mtu  wa  kupokea  barua  zako, onyesha  kuwa  unapitia  kwa  mtu  huyo  kwa  kutumia  k/k (kupitia  kwako)  kiaha  jina  la  mtu  huyo. Kwa  mfano:
    	K/k Rolex  Agasa
                          Mtaa  wa  Saba,
	  S.L.P 323,
     Kilifi.

2.	Tarehe  ya  kuandika  barua
Tarehe  ya  kuandikwa  barua  ni  muhimu  kuonyeshwa  katika  barua. Tarehe  hii  huandikwa  chini  ya  anwani  ya  mwandishi. Tarehe  hii  humsaidia  anayeandikiwa  kubaini  wakati  barua  ilipoandikwa. Ni  bora  Zaidi  kuandikwa  tarehe  kwa  kuuandika  mwezi  kwa  maneno  badala  ya  nambari. Hii  ni  kwa  sababu  wapo  watu  ambao  huandika  tarehe  kwa  kuanza  na  siku  kisha  mwezi  kisha  siku  kama  vile  Marekani. Utumiaji  wa  maneno  kuandikwa  miezi  katika  barua  utasaidia  kuondoa  utata  huu  unaoweza  kujitokeza. Zingatia  uakifishaji  mzuri. Kumbuka  kutumia  koma  mwishoni  mwa  kila  mstari  wa  anwani  na  nukta  mwishoni  mwa  anwani  yako.

3.	Kiongowezi/Salamu
Haya  ni  maneno  yanayoonyesha  kuanza  kwa  maelezo  utakayotoa  katika  barua. Kauli  hizi  humtaja  unayemwandikia  barua  na  hivyo  kumwandaa  kuisoma  barua  yako. Mwanzo  huweza  kuwa  kauli  kama  vile  Mama  mpendwa, Ndugu  Shisia, n.k. Katika  barua  za  kirafiki  unaweza  kuanza  kwa  namna  mbalimbali  kutegemea  uhusiano  wako  na  unayemwandikia  pamoja  na  hali  uliyomo  unapoandika. Baadhi  ya  kauli  ni  kama  vile: Vipi? , Mwandani  wangu, Naam, upo? n.k. Salaam  hizi  huandikwa  upande  wa  kushoto  karibu  na  mstari  wima. Koma  hitiwa  mwishoni  mwa  kongowezi. Unapoandika  haya, unaruka  mstari  mmoja  baada  ya  ule  ulio  na  tarehe.

4.	Utangulizi
Hii  ni  aya  ya  kwanza  katika  barua  unayoandika. Katika  sehemu  hii  ndipo  kuna  salamu  kwa  anayeandikwa.


5.	Mwili.
Hii  ni  sehemu  inayokuja  baada  ya  ile  ya  utangulizi. Hapa  inaweza  kuwa  ni  aya  moja  tu  au  aya  kadha  kutegemea  mambo  anayotakikana  kuyaeleza  mwandishi  wa  barua  au  upana  wa  mambo  hayo  anayoyaelezea.

6.	Kimalizio
Sehemu  nyingine  katika  barua  ya  kirafiki  ni  ile  ya  kuhitiisha  barua. Kuna  vimalizio  vingi  kama  vile: Nduguyo, Wako  mpendwa, Ndimi  wako  Wako  wa  milele, n.k Hii  huwa  ni  kauli  fupi  ya  kumalizia. Jinsi  utakavyoimalizia  barua  yako  hutegemea  sana  uhusiano  wako  na  unayemwandikia  pamoja  na  hali  uliyomo  unapoiandika. Kauli  nyinginezo  zinaweza  kutumiwa  ni  pamoja  na: Kila  la  heri, Wasaalam  wakatabahu, Nasubiri  majibu  yako, Zidi  kuuwasha  mwenge, Kwaheri  ya  kuonana  Kwaheri  kutoka  Kisumu. Wakati  mwingine  huweza  kuwa  sentensi  nzima  n.k, kama  vile: Hadi  wakati  huo  tutakapoonana, baki  salama. Baada  ya  kauli  hiyo  huwa  kuna  koma. Kwa  kawaida  kimalizio  huandikwa  kulia  mwishoni  mwa  barua. Baina  ya  aya  ya  mwisho  na  kimalizio  unaruka  mstari  mmoja.

7.	Jina  la  mwandishi
Baada  ya  kimalizio, jina  la  mwandishi  hufuata  chini  yake. Jina  hili  huwa  lile  ambalo  unayemwandikia  analifahamu  vizuri. Si  lazima  uandike  majina  yako  yote. Hii  ni  kwa  sababu  watu  wanaoandikiana  barua  za  kidugu  ni  watu  wanaofahamiana.

Mfano
Shule  ya  Upili  ya  Vanga, 
	S.L.P. 90,
	Vanga.
	Januari 2, 2006


	Mama  mpendwa,
	  Nakutumia  salamu  zangu  kutoka  hapa  shuleni  Vanga. Safari  yangu  kurejea        
	shuleni  hapa  haikuwa  na  taabu. Unaendeleaje  hapo  nyumbani?
	     Natumaini  Yeremi  na  Bukiba  ni  wazima. Wape  salamu  zangu. Je, 
	shughuli  za  upanzi  zimepungua  hapo  kijijini?
	Maisha  ya  hapo  shuleni  si  mbaya. Matokeo  ya  mitihani  tuiyofanya  
                        tulipofungua  shule  sasa   yametka. Mimi  nilifanya  vizuri  kwa  kuwa  wa  tano 
                        darasani. Ingawa  nilitazamia  kufanya  vizuri  Zaidi  ya  hivi, matokeo  haya  hata  
                         hivyo  hayakunivunja  moyo  sana. Ninazidi  kujitahidi  darasani  kwa  
                         kushirikiana  na  wenzangu  katika  masomo  mbalimbali 
                              Mwalimu  mkuu  ametuarifu  kuwa  kutakuwa  na  sherehe  ya  kuwatuza
                         wanafunzi  waliomudu  kufanya  vyema  tangu  kidato  cha  kwanza. Sherehe
                          imepangiwa  kufanywa  mwishoni  mwa  mwezi  wa  tatu. Kwa  kuwa  mimi  
                          ni  miongoni  wanafunzi  watakaotuzwa, tafadhali  usikose  kufika  pamoja na
                          wadogo  zangu  Yeremi  na  Bukiba. Ikiwa  baba  atakuwa  amerejea  kutoka 
                          ngambo  asikose  kuja  kuniona.
                                 Kwa  mbali  naskia  kengele  ya  kwenda  kupata  chajio  imepigwa  nami
                          Ningependa  kuwahi  mapema  ili  nisichelewe  darasani. Usisahau  kunisalimia
                          Yeremi  na  Bukiba.
Binti  yako, 
Salma
Barua  ya  kirahiki  huweza  kushughulikia  mada  mbalimbali  kama  vile, mwaliko  kwa  sherehe, kuomba  msamaha, mapenzi, kuhongera, n.k. Mada  hutegemea  matakwa  ya  mwandishi.
     Unapoandika  barua  ya  kirafiki  ni  muhimu  kutambua  kwanza  unachotaka  kukieleza. Fikiria  kwa  makini  na  tuo  kuhusu  Rafiki  yako  huyo  au  yeyote  yule  unayemwandikia  barua  hiyo. Iwapo  una  barua  aliyokwandikia  isome  tena. Kisha  panga  utakachomwandikia. Daima  kumbuka  kuwa  barua  nzuri  ya  kirafiki  si  uteuzi  tu  wa  maneno  mazuri  na  kauli  za  kusisimua. Bora  nzuri  ya  kirafiki  ni  ile  inayoonyesha  hisia  zako  za  kweli  ambazo  unazieleza  kiamilifu.
     Kama  nilivyoeleza  hapo  juu  suala  la  kuandikia  katika  barua  aina  hii  lolote  lile. Lakini  ukweli  ni  kwamba  lazima  patakuwa  na  sababu  maalumu  ya  kukufanya  uandike. Kwa  mfano  umaweza  kuwa  unamshukuru  mtu  kuwa  vigumu  kupata  namna  ya  kujieleza  lakini   jambo  ambalo  ungemwambia  mtu  huyo  iwap  ungekuwa  naye  mnakabiliana  uso  kwa  uso. Au  kwa  upande  mwingine  unaweza  kujiweka  mahali  pa  unayemwandikia  na  kuyaona  yale  ambayo  ungetarajia  kutoka  kwa  watu  wengine  ili  kumwandikia  Rafiki  yako.
     Watu  wengi  hudhani  kuwa  barua  ya  kirafiki  inaporomoshwa  tu  bila  kuipangia. Fikiria  unalotaka  kulieleza  kabla  ya  kuanza  kuiandika  barua  yako  ili   uweze  kulipanga  au  kuyapanga (kama  ni  mengi) katika  utaratibu  mzuri. Kisha  iandike  barua  yako, na  ikiwezekana  mara  ile  moja  na  katika  kikao  kimoja. Hivi  utakuwa  umezitoa  hisisa  zako  zilivyo  Moyoni  mwako.
     Unapoandika  barua  ya  kirafiki  usiandike  mengi  mno  kukuhusu  wewe  mwandishi. Ikiwa  barua  yako  inahusu  habari  kukuhusu  wewe, mrejelee  mwandikiwa  mara  kwa  mara  kwa  kutumia  kauli  kama: Unakumbuka  alivyofanya  siku  ile, Nimaloweza  kukushauri  ni  kuwa, Unakubaiana  na  haya? Ungeprndelea  kuonana  naye  tena? Jaribu  kadiri  uwezavyo  kutotumia  sentensi  zinazofuatana  zenye  kuanza  na  Mimi  au  kiwakilishi  nafsi  ni. Huweza  kukufanya  kuonekana  kama  unayejijali  tu.
     Aidha  barua  yako  inafaa  kuanza  na  kuisha  kwa  yule  unayemwandikia. Hata  kama  kiasi  kikubwa  cha  barua  kitakuwa  ni  habari  kukuhusu  wewe, itafaa  kuanza  kwa  viwakilishi  vinavyomtaja  mwandikiwa  yaani  wewe  au  u_.
     Ikiwa  unaandika  kujibu  barua  ulivyoipokea, hakikisho  kuwa  unazingatia  ilichosema  barua  hiyo. Uzingatiaji  huo  utamfanya  unayemwandikia  aone  kuwa  unamthamini. Ulizia  hoja  zilizojadiliwa  katika  hiyo  barua  na  vilivile  ujibu  maswali  yote  yaliyoulizwa.
     Ni  ukweli  kwamba  barua  ya  aina  hii  huacha  athari  ya  kudumu  katika  jambo  hata  kama  ni  dogo  vipi. Wakati  mwingine  unaweza  kushawishiwa  kueleza  ya  Moyoni  kabisa. Hata  hivyo, jaribu  kuepuka  kuandikwa  barua  ambayo  huenda  ikakuzulia  aibu  ikiwa  itatokea  kusomwa  na  kundi  la  watu. Ikiwa  unahisi  kuwa  umezitoa  hisia  zako  kwa  hemko, usiitume  barua  hiy. Ipe  muda  wa  kuidadisi  na  ikiwa  utaona  bado  inafaa  itume, ikiwa  utaona  vinginevyo  basi  ichane  na  kuandikwa  nyingine.
a)	Barua  za  kuhongera  na  heri  njema
Barua  za  aina  hii  huwa  ujumbe  wa  kuwapongeza  wengine  kwa  mafanikio  waliyopata  katika  jambo  fulani. Sote  hufurahia  fanaka  za  wenzetu. Aidha  ni  furaha  kuu  kupokea  jumbe  za  kutuhongera. Huweza  kuwa  kwa  njia  ya  barua  au  kadi. Hata  kama  ni  barua  au  kadi, jumbe  hizi  si  lazima  ziwe  ndefu  lakini  uonyeshe  kuwa  unayoeleza  si  ya  kumpumbaza  unayemwandikia.
   Barua  hizi  zinahitaji  kuandikwa  punde  uzipatapo  habari  hizo  nzuri. Jambo  muhimu  katika  barua  aina  hii  ni  kuonyesha  dhati  ya  kutambua  fanaka  ya  mtu  k.v  kupanda  cheo, kupita  mtihani, kuzaliwa  kwa  mtoto, kushinda  katika  shindano, n.k.
     Baadhi  ya  barua  za  kuhongera  huwa  fupi  mno  kama  vile  zile  za  kuzaliwa  kwa  mtoto. Barua  ya  aina  hii  hutumiwa  pamoja  na  zawadi  ndogo  kama  vile  maua  au  vazi  la  mtoto.
     Ucheshi  kiasi  katika  barua  za  aina  hii  hufaa. Hata  hivyo  usiuzidishe  maana  huenda  ukafasiriwa  vibaya.
 
Kwa  Bwana  na  Bibi  Serem,
     Hongere  sana  kwa   kujaliwa  kupata  huyo  malaika  mdogo. Ni  tunu  ya  mwaka  mpya  isiyo  mfano. Nitafurahi  sana  kuja  kumwona  punde  nipatapo  nafasi.
     Kwa  sasa, tafadhali  pokea  hii  zawadi  ya  nguo  kwa  ajili  yake. Natumai  kuwa  itamtosha  na  kwamba  itamfaa.
     Nakutakieni  kila  la  heri.
Batista

b)	Barua  za  Shukrani
Ni  jambo  zuri  kuwashukuru  watu  wema  na  hisani  walizotufanyia  badala  ya  kunyamaza  tu.
     Barua  hizi  nazo  si  lazima ziwe  ndefu. Toni  ya  kiaminifu  ndiyo  muhimu  na  ndiyo  hifidia  ufupi  wa  barua  hizi. 
     Watu  wengi  huandika  barua  z  shukrani  kufuatia  zawadi  walizopewa  au  fadhila  walizofanyiwa. Mara  nyingi  hatukumbuki  kuwashukuru  watu  waliotufaa  siku  baada  ya  siku  au  kwa  vipindi  virefu  kama  vile  walimu  tuliopitia  mikononi  mwao, marafiki  wa  karibu, viongozi  wetu  wa  dini, n.k. Ni  vizuri  kutoa  shukrani  zetu  kwa  watu  hawa  maana  ni  jambo  litakalowagusa  mioyo.
     Mianzo  ya  barua  za  kutoa  shukrani  huwa  na  mianzo  kama  vile:
Tunaomba  kutoa  shukrani  zetu  za  dhati  kwa
Ni  furaha  yangu
Nashukuru  ghaya  kwa

Huenda  pasiwe  na  habari  zaidi  za  kutoa  baada  ya  sentensi  ya  kwanza. Hata  hivyo  unaweza  kutoa  habari  zako  bonafsi (chache  tu)  kwa  unayemwandikia.
     Barua  za  shukrani  zinazoandikwa  watu  unaofahamiana  nao  kijamii (si  kikazi) zinafaa  kuandikwa  kwa  mkono. Uandikaji  huu  wa  mkono  huzifanya  kuonekana  za  kibinafsi (kidugu) zaidi.

Maulidi,
Salaam! Nimekosa  maneno  mwafaka  ya  kuelezea  furaha  yangu  ya  Moyoni  kufuatia  ya  kuelezea  furaha  yangu  ya  Moyoni  kufuatia  kufika  kwako  katika  sherehe  yangu  ya  harusi. Kwa  kweli  sikutarajia  kuwa  ungefika  mapema  vile  na  kukaa  nasi  hadi  kumalizika  kwa  sherehe  yenyewe  licha  ya  shughuli  nyingi  zinazokuzonga. Kufika  kwako  kuliniongezea  msisimko  mkubwa. Sitasahau  zawadi  yako  nzuri  uliyoniletea  siku  hiyo  nami  nashukuru  ghaya
     Mimi  na  mke  wangu  tunaendelea  vizuri  na  tunajitahidi  kuyazoea  Maisha  haya  mapya. Pindi  tupatapo  Kutulia  tutakuomba  uje  ututembelee  kusudi  tupate  kukushukuru  kwa  njia  ya  kipekee.
     Kwa  mara  nyingine, ninasema  ahsante  sana.
Mwahima

Barua  za  shukrani  kwa  zawadi  uliyopewa  yafaa  ziandikwe  siku  chache  baada  ya  kuipokea  zawadi  hiyo.
Kama  nilivyoeleza  hapo  juu, isiwe  barua  ndefu. Mambo  inayostahili  kuzungumzia  ni  shukrani  zako, kuitaja  zawadi  yenyewe  na  ufafanuzi  kuhusu  unavyoithamini (hata  kama  haikukuridhisha  sana) na  labda  habari  chache  za  matukio  mapya.
     Ingawa  baadhi  ya  shughuli  huweza  kuwa  kubwa (kama  vie  harusi) na  kuchelewesha  baruayako  ya  shukrani, ni vizuri  kuandikwa  barua  mara  baada  ya  kupokea  zawadi  na  hasa  baada  ya  fungate. Licha  ya  ukubwa  na  sherehe  au/na  wingi  wa  zawadi, shukrani  zafaa  kutolewa  katika  kipindi  cha  miezi  miwili.

c)	Barua  za  kuomba  msamaha
Kila  mtu  hukosa  kwa  namna  moja  au  nyingine  maishani. Kuomba  msamaha  ni  jambo  muhimu  sana. Msamaha  unaweza  kuhakikisha  kuendelea  kuweko  uhusiano  mwema  baina  ya  watu  na  hata  kumwepusha  mtu  na  hatua  kali  ambazo  zingechukuliwa. Pia  huonyesha  kuwa  wewe  ni  mtu  unayejali  na  kuguswa  na  jambo  baya  uliofanya.
     Unapoomba  msamaha  onyesha  kuwa  unafanya  hivyo  kikweli. Usipofanya  hivi, unayemwandikia  huenda  akaona  kuwa  unamfanyia  mzaha  baada  ya  kumkosea. Hata  hivyo, usinyenyekee  kupita  kiasi. Jambo  muhimu  ni  kueleza  kujitolea  kwako  kurekebisha  uharibifu  uliofanya  au  hisia  mbaya  ulizoibua.
     Barua  hizi  vilevile  zinafaa  kuwa  fupi  na  ujumbe  wake  uwe  unagonga  ndipo. Hizi  pia  sawa  na  zile  za  shukrani, zinafaa  kuandikwa  kwa  mkono. Katika  barua  aina  hii, mwandishi  anafaa  kueleza  moja  kwa  moja  uombaji  wake  msamaha, aeleze  namna  ya  kusuluhisha  na  kisha  kuonyesha  kujitolea  kwako  kudumisha  uhusiano  mwema. Hata  hivyo  kukubali  baadhi  ya  mambo  huweza  kuwa  njia  rahisi  kwa  unayemwandikia  kukupeleka  kortini  na  kukuchukulia  hatua  kali. Ni  vizuri  basi kuonyesha  kusikitika  kwako  kuhusu  lililofanyika  bila  kukubali  lawama  hadi  upate  ushauri  unaofaa.

Anastasia,
Nimeangusha  kwa  bahati mbaya  sahani  yako  na  
Ikavunjika. Nimepanga  na  Bi  Nambuswa  upate 
Kununuliwa  sahani  nyingine  kesho. Huenda
isiwe  nzuri  kama  iliyovunjika  lakini  naomba  
ukubali  kuitumia. Natumai  tukio  hili  halitaathiri 
 uhusiano  wetu  mzuri.
                           Ndimi  wako,  
                           Christabela
 
d)	Barua  za  kuonyesha  udhiko
Wakati  mwingine  maishani  unaweza  kuudhishwa  na  jambo  alilofanya  mtu  iwe  ni  nyumbani, kazini  au  popote  pae. Kwa  kawaida  panapokuwa  na  maudhi  kutoka  kwa  mtu, njia  bora  ya  kukabili  hali  hii  ni  kupitia  kwa  mazungumzo  ya  ana  kwa  ana. Hata  hivyo, mtu  huweza  kufanya  maudhui  yanayomfanya  mwenzake  hata  asitake  kusemezana  naye. Hapa  ndipo  barua  za  kueleza  kuudhika  kwako  huazimu  ziandikwe. Barua  za  aina  hii  huonyesha  kuwa  uamuzi  uliofika  ni  wa  mkataa.
     Hata  barua  za  aina  hii  huweza  kuleta  athari  za  kudumu. Hivyo  basi  ni  lazima  utathmini  hali  kwa  kina  kabla  ya  kuandikwa. Unapoamua  kuwa  ni  lazima  uiandike, hakikisho  umeamua  athari  unayotaka  itokee. Uamuzi  huo  utakusaidia  kuleta  athari  hiyo  pamoja  na  toni  utakayoitumia. Barua  ya  aina  hii  huhitaji  kupitiwa  baada  ya  muda  kupita  ili  kuamua  kama  utaituma  ilivyo  au  utaifanyia  marekebisho. Huenda  kwa  mfano  ukawa  umepoa  moto  na  ukahitaji  kuipunguza  makali.
     Hata  pale  ambapo  unalenga  mtu  kwa  alilokufanyia, unahitaji  bado  kutumia  hekima  kubwa. Dunia  ni  duara  wasemavyo  wahenga. Si  lazima  unayemwandikia  barua  hii  uwe  unaunda  ukuta  wa  milele  wa  uhasama  naye. Kwa  hivyo, unapomksoa  bana  ukali  kwa  kutumia  kauli  zenye  kuonyesha  heshima  kwa  unayemwandikia. Kwa  kufanya  hvi, aliyekufanyia  ubaya  hataona  aibu  kukuomba  msamaha. Baadhi  ya  kauli  unazoweza  kutumia  ni  pamoja  na:

Baada  ya  uhusiano  wetu  wa  kidugu, nashindwa  kuamini  kuwa  kweli  uli Siku  zote  nimetambua  na  kuthamini  uwezo  kazini, lakini  mara  hii  naona  muhali Sina  shaka  umekuwa  mfano  mwema  kwangu, kwanza  kama  mwalimu  wangu  na  sasa  kama  mhadhiri  mwenzangu, ila  tukio  hili  la  majuzi

Barua  hizi  zinahitaji  uepuke  lawama, ufidhuli  na  upujufu. Mambo  haya  hayawezi  kuleta  suluhu. Huweza  tu  kuzorotesha  mahusiano  zaidi. Barua  hizi  zinataka  uonyeshe  utulivu  na  hekima.

Ndugu  Kheri, 
     Nakuandikia  waraka  huu  mfupi  kuhusiana  na  ile  nyundo  uliyozima.
Nimekuwa  nikikukumbusha  kuhusu  haja  yangu  kuitumia  kurekebishia  au
wangu  na  licha  ya  kuahidi  kila  mara  kuileta  punde, nasikitika  bado  sijaiona.
     Tafadhali  Fanya  hima  uitume  maana  nahofu  mifugo  wangu  huenda  
wakavuka  upande  ule  mwingine  na  kuwa  joto  baina  yangu  na jirani  yangu.
Natumaini  kuwa  jambo  hili  dogo  halitaathiri  kwa  vyovyote  vile uhusiano
wetu  wa  tangu  utotoni.  
Kampuni ya Ulinzi
SLP 590
Kisii
10 Aprili 2000
Afisa Mkuu wa Ulinzi
SLP 590
Kisii
Ndugu Kausha,
OMBI LA MSAMAHA KWA KUTOFIKA KAZINI
Naomba msamaha kwa kukosa kufika kazini hiyo jana kulingana na mpangilio wa zamu ya kazi. Nafahamu vyema kanuni zote za kazi hii na hatari iliyomo katika kutozingatia hatua kwa hatua matakwa ya kazi hii. Nasikitika kwamba sikuweza kukadiria vizuri uwepo wa magari ya usafiri kutoka nyumbani kwetu katika kipindi cha pasaka. Samahani kwa kukutatiza. Nitajitahidi kuhakikisha kuwa hili halitokei tena.
                                                            	Wako mwaminifu,
                                                            	(sahihi)
                                                            	Macho Matata
Barua za Majibu
Baadhi ya barua wanazopokea watu huhitaji kujibiwa. Kwa mfano mkubwa kazini anaweza kumtaka mdogo wake kutoa maelezo au ufafanuzi wa jambo fulani. Barua za majibu huhitaji kujibiwa moja kwa moja bila kuyakawiza majibu. Hakikisha habari unazotoa ni sahihi na kwamba unaeleza kwa upole/unyenyekevu. Ni muhimu kutokawiza habari ambazo watu wengine wanazihitaji.
Barua za majibu ni rahisi kuandika. Jambo muhimu ni kuhakikisha kuwa unayajibu maswali yote yaliyoulizwa katika barua uliyoaandikiwa moja baada ya jingine. Ikiwezekana kila jibu liandikwe katika mstari wake. Hata unaweza kuyarodhesha majibu yako kwa kutumia nambari. Barua hizi zinaweza kuwa za: kuthibitisha kupokea barua, kuthibisha habari zilizo katika barua, kukubali jambo, kukataa jambo, n.k.
 
 
 
Kampuni ya Fanaka
SLP 7731
Mwatate
Oktoba 3, 1998
Mwalimu Mkuu
Shule ya Upili ya Maweni
SLP 3
Manda
Bw. Ali,
KUH: MWALIKO SHULENI
Ahsante kwa baruayako ya mwaliko iliyonitaka kuja hapo shuleni kama mgeni wa heshima katika sherehe ya kuwatuza wanafunzi bora katika mtihani wa mwaka jana.
Mimi kama mwanafunzi wa zamani wa shule hiyo ningefurahi sana kujumuika nanyi katika shughuli hii muhimu. Hata hivyo, ninasikitika kuwa sitaweza kujumuika pamoja nanyi kwa sababu nitakuwa nimesafiri kwenda ngambo kwa shughuli za kikazi.
Ni matumaini yangu kuwa sherehe ya kuwa zawadi vijana wetu waliotia fora itaendelea vizuri na kwamba siku zijazo nitapata nafasi ya kujumuika nanyi.
Wako mwaminifu,
(sahihi)
Nasir Juma
(c) Barua za Ulalamishi
Kuna nyakati maishani ambapo mtu hujikuta katika hali ambayo hairidhishi. Inaweza kuwa ni bidhaa uliyonunua ambayo ina mushkili, mtu aliyekosa kutimiza maagano, hali isiyoridhisha kazini, n.k Unaweza kuandika barua kulalamikia hali hizi.
Haimaanishi kuwa kulalamikia jambo kuna athari mbaya tu! Kulalamika huweza kumsaidia anayehusika au wanaohusika kurekebisha kasoro zilizo katika huduma zao au jinsi wanavyoyafanya mambo.
Katika kulalamika, usionyeshe hisia za hasira. Kumbuka kuwa kila mwanadamu au shirika hufanya kosa wakati mmoja au mwingine. Onyesha kutoridhika kwako lakini wakati huo huo usionyeshe hasira yako.
Ikiwa malalamiko yako yatashughulikiwa, ni vizuri kuandika barua nyingine fupi ya kutoa shukrani zako kwa huduma uliyopata.
S.L.P 623
Rongai
2 Juni, 2002
Meneja Mkurugenzi
Kampuni ya Umeme
SLP 41 00300
Nairobi
Ndugu Mkurugenzi,
YAH: KUKAWIA KWA HUDUMA ZA UMEME
(AKAUNTI: EGX 23456152)
Naomba kukufahamisha kuwa sijapata huduma ya umeme licha ya kulipa ada zote zinazohitajika miezi sita iliyopita.
Kazi zangu zinazotegemea nguvu za umeme zimekwama na nachelea zitakuja kuwa rundo kubwa. Aidha, eneo hili ninapoishi lina giza jingi usiku hali inayotutia wasiwasi. Mwangaza wa umeme nyakati za usiku utatupunguzia wasiwasi wa uvamizi.
Ninakuomba ufanye hima ili nipate huduma hii adhimu.
Wako mwaminifu,
(sahihi)
Selemani Mwapuo
Barua kwa Vyombo vya Habari
Hizi ni barua ambazo watu huandika kwa vyombo vya habari ili kueleza hisia zao kuhusu jambo wanaloliandikia. Vyombo hivyo vya habari vinaweza kuwa redio, televisheni au gazeti.
Unapoandika barua inayolenga uwanja wa redio au televisheni, kumbuka kuwa mtu anayelengwa ni mtayarishi wa kipindi au mwandalizi wake tofauti  na gazeti ambapo anayeandikiwa ni mhariri. Kongowezi yako yafaa kuwa bwana, ndugu au bibi mhariri, na nk tu. Hata hivyo wakati mwingine unaweza kuonyeasha bayana  zaidi unayemwandikia, kwa mfano, Mhariri wa Mashairi, Mhariri wa Matangazo, Mhariri wa Michezo, n.k.
Barua kwa vyombo vya habari huhitaji mwandishi wake kuchagua kwa makini gazeti, radio au televisheni anayoiandikia.
Barua hizi huwaza kuhusu mada yoyote ambayo imekuathiri kwa namna moja au nyingine. Mada hoyo inaweza kua iliyotokea katika vyombo vya habari au likawa jambo ambalo halikutokea katika vyombo hivyo lakini ambalo unaona linakuathiri wewe au hata kundi la watu.
Ikiwa unaandika kuhusu jambo lililo tokea katika chombo cha habari, basi hakikisha kua unakuwa unakiiandikia chombo kilichozitoa habari hizo; iwe ni habari, hadithi, tangazo, n.k Hata hivyo, wakati mwingine hutokea hali ambapo habari zilizotokea katika gazeti moja, kwa mfano, zikaandikiwa makala katika gazeti jingine.
Barua kwa vyombo vya habari huwa nyingi. Ni wajibu wako kama mwandishi kuhakikisha kuwa barua yako inaupekee ambao utamvutia mhariri kuichapisha au mtayarishi wa kipindi cha televisheni kuirursu kusomwa. Ni vizuri kuzingatia mambo yafuatayo:
Usiandikie masuala ambayo yanachukuliwa kuwa mwiko. Masuala haya ni mengi na hutofautiana kutoka shirika moja hadi jingine. Pamoja na tofauti hizi, masuala ya ukereketwa wa kidini, mhemko wa mapinduzi au uchochezi, yanayokwenda kinyume na sheria , n.k. ni muhaki kuchapishwa au kusomwa. Vilevile  barua zenye kuwashambulia watu, hasa mambo ya kibinafsi, haziwezi kuchapishwa.
Aidha, usitoe kauli za kijumla zenye upana wa mawazo. Upana huo wa mawazo utakunyima fursa ya kujieleza kikamilifu hasa kuwa barua hizi huchukua nafasi ndogo katika gazeti au muda mfupi katika redio au televisheni. Liandikie suala moja tu la mada.
Ikiwa unalalamika mapendeleo au mwelemeo wa makala fulani, usiliaumu gazeti kwa jumla  kwa mfano kudai kuwa linaupendelea utawala. Eleza tu kuwa makala illionyesha mapendeleo au mwelemeo unaoandika kuuhusu katika barua yako.
Unahitaji kuchagua gazeti au kituo cha utangazazji ambacho kinapendelea matazamo wa hoja ulionao.
Andika barua yako mara baada ya makala unayoinadikia kutoka. Ikiwa ni makala ya kila wiki, basi iwasilishe barua yako walau siku tatu kabla ya kuchapishwa kwa toleo jingine au kutokea kwa kipindi kingine. Ikiwa gazeti la kila siku basi andika na kutuma barua yako mara ile kwa kutumia barua pepe(barue) au faksi.
Barua yako sharti iwe na mpangilio mzuri.  Andika anwani yako pamoja na jina lako. Wahariri hupata ugumu kuchapisha barua yako iwapo haina jina na anwani hata kama itakuwa inaziwasilisha na kuzijadili hoja kwa njia nzuri ajabu. Jinan a anwani ni ishara ya uaminifu wako.
Kwa mwanafunzi utaratibu wa kuandika barua kwa mhariri ni sawa na ule wa kuandika barua rasmi. Hii ni kwa ajili ya mitihani. Hata hivyo, anwani ya mwandishi wa barua na jina kama ilivyo katika baadhi ya barua za kirafiki huweza kuja baada ya sahihi ya mwandishi.
Barua hizi hazihitaji mianzo ya salamu. Inamjuzu mwandishi kueleza moja kwa moja kiini cha kuandika kwake. Maelezo haya hutolewa moja kwa moja katika mstari wa kwanza wa aya ya kwanza.
Jambo lingine la kuzingatia kuhusu barua hizi ni kwamba hoja unazozijadili sharti ziungwe mkono kwa ithibati/ushahidi wa kutosjha na ulio sahihi.
Pia, unahitaji kueleza kwa ufupi hoja zako. Bainisha waziwazi malalamiko yako, kupinga kwako, kuunga au hisia zozote zile kwa ufupi lakini kwa njia wazi yenye kueleweka. Hakikisha unazijadili hola muhimu zaidi tu iwapo mada unayoinadikia ina hija nyingi.
Ingawa barua za aina hii hushughulika maswala nyeti, jitihadi kuifanya kuwa yenye kuvutia na kuoendeza ili iweze kusomeka bila kujidhiki. Si lazima ushambulie linalokuudhi kwa matusi au lugha chafu au yenya kuonyesha hasira. Unaweza kushambulia kwa kuvutia  matumizi ya tashititi hufaa sana. Mbinu hii huweza kushawishi watu kukubaliana nawe kuliko ile ya kushambulia kwa kuonyesha hasira. Barua yako inafaa kuonyesha utu wako badala ya unyama. Hivyo hakikisha inaonyesha utulivi,heshima, isiyopendelea na yenye kustahimili mawazo ya wengine.
Kabla ya kuituma barua yako, ipitie taratibu huku ukiifanyia masahihisho mbalimbali. Fafanua hoja zisizoeleweka vizuri, zipe mvuto hoja au maelezo ambayo hayana huo mvuto, ondoa maelezo ambayo unaona kuwa hayana uzito, n.k.
Usisahau kuwa barua aina hii hazichapishwi au kusomwa namna zilivyoandikwa moja kwa moja. Mhariri au mtayarishi ana uhuru wa kubadilisha maneno, kudondosha baadhi ya sehemu, kuunda sentesi upya , n.k. mradi asibadili maana iliyomo katika barua yako. Iwapo barua yako itatokea na mawazo ambayo hukukubaliana nayo, basi una haki ya kuwalalamikia wanaohusika.
Nakuru Mjini
SLP 2631
Nakuru
Juni 24, 2006
 Mhariri
Gazeti la Mkombozi
SLP 422
Manyani.
MISHAHARA YA WABUNGE YAFAA KUPUNGUZWA
Ningependa kuchangia maoni yangu kuhusu mishahara mikubwa wanayolipwa wabunge wetu.
Wabunge wetu ni miongoni mwa wale wanaopata mishahara mikubwa zaidi ulimwenguni. Mishahara mizuri ni jambo la kujivunia na kufurahia lakini si katika mazingira ambamo wanainchi wengi wamezongwa na umaskini. Licha ya hayo mshahara mkubwa sharti uoane na matokeo ya mwenye kulipwa.
Mtayirishi wa Kipindi,
Hongera wa kuanzisha kipindi kabambe, Tuambizane. Hapana shaka kwamba sasa tumepata sababu za kuwahi nyumbani mapema kila Jumatano.
Mwasilishi wa kipindi hiki anamudu vizuri vina vya mada anazoongoza kuzijadili. Hashawishwi na upande wowote wa mjadala. Hata wageni waalikwa, ambao ni wataalamu wa maneno yanayoangaziwa, wana ufahamu ,mzuri wa mambo na kila ninapowasikiliza sikosi kufunguliwa macho na kuyaona mambo kwa jicho pevu.
Ombi langu ni kwamba kama itawezekana tafadhili ongeza muda wa kipindi ili tupate kufaidi zaidi.
Ni matumaini yangu mtazidi kudumisha viwango vya juu vya makala zijazo za kipindi hiki.
Wako mwanifu,
(sahihi)
Klementina Abwao
Nyahururu Mjini
SLP 200
Nyahururu
Barua za mialiko
Barua za mialiko ni zile ambazo huandikiwa mtu kwa kusudila kumwomba mtu huyo kufika mahali na kuhudhuria mkutano, sherehe, n.k. Watu mbalimbali huona kuwa ipo haja ya kusherekea jambo fulani kwa njia rasmi kama vile ndoa (harusi kufanywa), siku ya kulazwa, ukumbusho, ushindi katika jambo,shughli  ya mchango, n.k.
Kimsingi barua za mialiko huwa fupi hasa kwa kuwa huwa zinaeleza moja kwa moja ujumbe ambao mtu anafaa kupashwa. Wakati wa kuandika barua hizi, lugha ya kawaida ndiyo inafaa. Lugha yenye mvuto au yenye kuonyesha hisia nzito haitumwi. Mwaliko hutaka tu lugha sahili isiyopambwa.
Katika kuandika tungo za mialiko kuna taratibu ambazo hufuatwa. Ni muhimu kuzifahamu taratibu hizo. Vilevile ni muhimu kufahamu kuwa kuna mialiko ya aina mbili; mialiko rasmi na isiyo rasmi.
Unapowaalika watu ni muhimu kutuma mwaliko wa mapema ili unaowaalika wapate ujumbe mapema kusudi wapange kuhudhuria au wapate kukujuza kwa wakati unaofaa kuwa hawatafika. Wewe vilevile kama mwalikaji itakufaa kupata majibu ya waalikwa ili upate kujua ni watu wangapi watakaoweza kufika  ili upate kujua ni watu wangapi watakaoweza kufika ili upate kuwaandalia.
Kwa upande mwingine iwapo umepata mwaliko ni muhimu kuwafahamisha waliokualika iwapo utafika au hautawezekana kufika. Unahitaji kuzijibu barua haraka iwezekanavyo; yapata siku mbili au tatu baada ya kupokea mwaliko.
Mialiko Rasmi
Mialiko ya aina hii huwa inahusu shughuli rasi mathalan harusi, mchango, mapokezi, ushindi katika jambo n.k.
Njia inayopendelewa zaidi ni ya kutumia kadi iliyopigwa chapa. Mialiko rasmi sharti ihusishe mambo yafuatayo:
        I.            Jina la mwalikaji
  	II.            Jina la mwalikwa
	III.            Aina ya shughuli
	IV.            Tarehe ya shughuli husika kufanyika
  	V.            Wakati wa kukutana
	VI.            Mahali pa kufanyika sherehe
  VII.            Anwani (au pamoja na simu) ya atakayepokea majibu ya mwaliko.
Jina la mwalikwa katika mialiko rasmi huambatanishwa na cheo cha mwalikwa kama Profesa, Daktari, Mchungaji, n.k.
Mialiko hii huhitaji kuandikwa katika nafsi ya tatu kama iliyo katika mwaliko unaoufuata, hapa nchini. Usitumie nafsi ya kwanza. Kumbuka kuwa mialiko rasmi huandiliwa na kundi la watu (kwa mfano  kamati andalizi) na hivyo huandaa mialiko kwa niaba ya watu au kampuni husika.
Aidha, hakikisha kuwa habari zote unazotoa katika mwaliko zinaandikwa kwa kirefu- usiyafupishe maneno katika ujumbe unaonadika.
Maandishi yote yanafaa kulainishwa na kuwa katikati mwa kadi. Sehemu ambazo si lazima kulainishwa katikati mwa karatasi ni jina la mwalikwa ambalo huweza kuandikwa kwa mkono juu kushoto, anawani ya kutuma majibu pamoja na maelekezo yanayohusu majibu, kama vile Majibu kwa Maelekezo haya huja mwishoni kabisa wa mwaliko na huweza kuandikwa kushotoni au kuliani mwa kadi.
Usitumie viakifishi mwishoni mwa mistari. Tumia viakifishi pale ambapo unahitaji kuyatenga maneno au palipo na vifupi kama vile S.L.P.
Bw. Na Bi. Papi Dindi
Wanaomba kukualika
Bi. Salome Mapenzi
Katika shughuli ya mchango wa masomo ya watoto
Wao, Ali Katana na Eda Kasiva, siku ya Ijumaa tarehe
23 Aprili 2004, saa nane adhururi katika Ukumbi wa
Kariakor, mjini Nairobi.
Majibu kwa
Toni Babu
S.L.P 3001 00200
Nairobi
 
Mialiko isiyo Rasmi
Kwa shughuli ambazo si rasmi sana, hakuna haja ya kutuma mialiko rasmi. Mialiko isiyo au ambayo si rasmi sana huwa inahusu ualikaji wa jamaa na/au marafiki wa karibu kwa sherehe kama vile chanjio, sherehe ya kuzaliwa kwa motto, n.k. Kimsingi huwa ni jambo ambalo linawaleta pamoja watu ambao wanahusiana kwa karibu na hivyo pengo la urasimi ama halipo au ni dogo sana baina yao.
Katika mialiko ya aina hii basi, hania haja kutumia kadi.Mwaliko kupita kibarua kidogo unatosha. Hta unaweza kutoa mwaliko kupitia kwa simu. Kwa kuwa hapa tunazungumzia tungo, tutaangaza zaidi mwaliko kwa njia ya kibarua kidogo.
Katika mwaliko  huu usio rasmi, tumia nafsi ya kwanza unapojirejelea nay a tatu unapomrejelea mwalikwa. Usitumie nafsi ya tatu kama ilivyo katika mialiko rasmi.
Mbali na kutumia vibarua hivi vya mialiko , pia unaweza kutumia vikadi vidogo [labda ambavyo vina chapa ya jina lako, anwani, pamoja na siku yako juu kabisa]. Vikadi hivi, tofauti na kadi za mialiko, havina maelekezo: Majibu kwa pale mwishoni. Vilevile kazi hizi hutiwa kwenye bahasha kabla ya kutumwa.
Mialiko isiyo rasmi haichapwi bali huandikwa kwa wino na mwanlishi/mpambe. Kumbuka kuwa wanaoalikwa katika sherehe ya aina hii ni watu wanaohusiana kwa karibu na mwandiko wa mtu binafsi huchangia kuleta ukuruba huo.
Juni 26, 2006
Kabobi.
Tunakualika katika karamu ya kuadhimisha mwaka mmoja tangu tufunge ndoa katika mkahawa wa Ureda tarehe moja mwezi ujao kuanzia saa moja unusu jioni. Tafadhali tufahamishe iwapo utaweza kufika kwa njia ya simu au barua meme.
Ni matumaini yetu kuwa utaweza kufika.
Sisi wako,
Sali na Shaka
Utumiaji wa Barua na Jumbe Nyinginezo
Zipo njia nyingi za kutuma jumbe. Baada ya kuandika barua, kwa mafano, inabidi kuituma  kwa njia ya posta baada ya kuitia katika bahasha. Hii ndiyo njia ya zamani zaidi ya kutuma ujumbe katika ulimwengu wa kiteknolojia. Njia hii hata hivyo haipitishi ujumbe kwa njia ya haraka kama zilivyo njia nyingine za kupitisha ujumbe. Teknolojia ya kisasa imewezesha watu kupokezana tungo zilizoandikwa kwa wepesi wa ajabu kupitia huduma kama vile nukulishi, mdahilishi, ujumbe mfupi n.k.
[a] Posta au Bahasha?
Posta na bahasha ni vitu tofauti lakini kuna uhusiano baina yao tunapozungumzia utumaji wa barua. Barua nyingi hutumwa kwa njia ya posta na vilevile barua nyingi huitiwa katika bahasha.
Karatasi uliyotumia kuiandika barua inafaa kutiwa katika bahasha inayochukuana nayo. Iwapo umetumia karatasi ya A4 kuituma. Kwa kuwa kadi huwa zina bahasha zao tayari, tumia bahasha hizo hizo maana huwa zinachukuana.
Jambo muhimu ni kuchagua bahasha inayoooanan na barua yako. Haionekani vizuri kutia kartasi ndogo ya barua katika bahasha kubwa wala haipendezi unapotia furushi la kartasi katika barua ndogo au kuikunja kartasi ndefu na kuilazimisha katika bahasha  zao tayari, tumia bahasha hizo hizo maana huwa zinachukuana.
Jambo muhimu ni kuchagua bahasha inayooana na barua yako. Haionekani vizuri kutia kartasi ndogo ya barua katika bahasha  kubwa wala haipendezi unapotia furushi la kartasi katika barua ndogo au kuikunja kartasi ndefu na kuilazimisha katika bahasha. Barua kubwa ya kurasa kadhaa unayituma inastahili kutumwa kama kifurushi. Isajili barua yako iwapo umetia chochote cha thamani ndani au kama utataka ushahidi kuwa uliituma.
Hakikisha kuwa unaandika anwani ya unayemwandikia kwa makini ili barua yako iweze kumfikia Yule unayemdhamiria bila tatizo, kurejeshwa kwako tena au kupotea. Aidha, andika jina na anwani kwa mwandiko unaosomeka. Unaweza kutumia herufi kubwa tu.
Baadhi ya anwani zinapokuwa ndefu  mno kiasi cha kutotoshea kwenya bahasha , unganisha baadhi ya vipengee kwenye msatri mmoja kuna kama vile cheo cha unayemwandikia na idara yake, na kuviunganisha kwa koma.
Unapotuma barua kwa anwani ambayo mtu unayemwandikia haitumii tena(labda amepata uhamisho) wala hujui anwani yake mpya, unaweza kuandika maneno  Tafadhali mpokeze kabla ya anwani.
Jambo lingine muhimu kufanya kuhusiana na bahasha ni kuandika anwani yako ili iwapo barua haitamfikia unayemkusidia, itarejea kwako na utajua kuwa haikufika na iwapo kuna chochote cha thamani kitarudi kwako. Anwani hii ya urejeshi unaweza kuiandika mbele ya bahasha  juu kushoto au nyuma kwenye kifunikio cha bahasha. Lakini hakikisha kuwa haitachukuliwa kuwa ndipo inapostahili kutumwa. Kuna namna mbili za kulikwepa hili. Kwanza , ni kutia neno Kutoka: na kulifuatanisha na nukta mbili kabla ya anwani rejeshi kufuata. Anwani hii unaweza kuandika pia kwa maandishi madogo tofauti  na yaliyotumwa kwa anwani ya mpokezi. Pili, ni kuandika anwani hiyo kwa mfouatano kama vile:
Shule ya Mkomani:
Kemoni Mayenga; S.L.P. 3, Keroka.
Kwa barua rasmi, hakikisha kuwa anwani iliyo kwenye nahasha ndiyo ile ile iliyi katika barua uliyoandika.
Unapotuma barua rasmi  kwamba stempu ni muhimu. Si tempu yoyote bali stempu ambayo ni ya thamani sawa na barua unayotuma. Ni jambo la aibu kumtumia mtu barua kasha mtu huyi atozwe ada ya kuituma barua hiyo.
[b] Nukulishi/Faksi/Pepesi
 Nukulishi ni njia ya mawasiliano  ambayo nayo ni ya zamani lakii si sana kama njia ya posta. Hapa ujumbe hutumwa kwa kutumia kifaa maalum ambacho hutuma ujumbe na ujumbe huo kupokelewa upande wa pili kama ilivyo katika nakala asilia. Mashine hii maalumu huweza kutuma maandishi, michoro au hata grafu kama ilivyo. Hata hivyo wakati mwingine huenda nakala inayotokea ikakosa kusomesha vizuri.
Hii ni njia ya haraka kutuma ujumbe, uwe katika mtindo wa barua, vyeti, kitawasifu n.k. Hata hivyo njia hii ni ghali na ni huduma inayoweza kupatikana tu palipo na huduma ya simu na umeme. Ujumbe unatumwa kwa kubofya nambari za faksi pokezi.
[c] Barua/Barua Meme
Hii ni njia ya mawasiliano ambapo ujumbe hutumwa kupitia kompyuta zilizounganishwa na mtandao wa mawasiliano. Barua ni ufupisho wa barua wa barua elektroni.
Ujumbe unaotumwa- uwe ni katika mtindo wa barua (maandishi), picha, grafu, au kinginecho huchapwa au kuambatanishwa na kasha kutumwa. Tarakilishi hiyo huwa imeunganishwa na mtandao wa mawasiliano.
Hii ndiyo njia rahisi nayo haraka kutuma barua ila huduma hii huwepo palipo na huduma za umeme na simu.
[d] Barua ya Simu/Telegramu
Barua ya simu ni namna mojawapo ya kutuma habari kwa maandishi. Maandishi haya hutumwa kwa njia ya simu. Hii ni njia ya haraka ya kutuma ujumbe.
Gharama za kutuma ujumbe wa maandishi kwa njia ya simu hutegemea idadi ya maneno. Maneno yakiwa mengi katika telegram, gharama nayo huwa juu na yawapo machache, gharama huwa chini. Kw kuwa gharama ya kutuma ujumbe kwa njia hii hupanda ikiwa maneno ni mingi, inabidi kupunguza idadi ya maneno. Hivyo ujumbe huandikwa kwa muhtasari , hivi kwamba sarufi ya lugha haizingatiwi mradi ujumbe uwe unaeleweka. Hata viakifishi navyo havitumiwi kwa kuwa alama za uakifishaji huhesabiwa kama maneno.
Huduma hii hupatikana kituo cha posta ingawa siku hizi haitumiwi sana hasa kwa kuwa kuna huduma nyingine za haraka za kutuma ujumbe na ambazo gharama yake si kubwa.
Unapoandika telegram zingatia mambo yafuatayo:
Eleza unachodhamiria kwa muhtasari kwa kuwa hili litaokoa fedha. Ikiwa kwa mfano utaandika barua na kutaka kuituma kama telegramu, utashindwa kumuda kuutuma ujumbe wako. Hata kama utamudu, nafasi ya kuandika maneno katika karatasi ya telegramu itakuwa ni ndogo isiyoweza kuchukua maneno mengi . Tatu, huduma ya Telegramu usisahau kuwa ina dhima ya kutuma ujumbe kwa njia ya mkato.
Unahitaji kutumia herufi kubwa unapoandika ujumbe wako wa telegram. Utakuwa umezuia utata unaoweza kutokea kutokana na maandishi.
Kwa kuwa idadi ya maneno huamua kiasi cha gharama na nafasi ya telegram ni ndogo, si lazima uzingatie sarufi. Unaweza kudondosha baadhi ya maneno  mradi ujumbe unaeleweka. Kwa sababu hii hii, haina haja kutumia viakifishi ile iwe  kiakifishi kitakuwa kinachangia kuondoa utata katika ujumbe.
Haina haja kutoa salamu zako au kuaga  katika telegram,Suala muhimu katika telegram ni ule ujumbe wa kimsingi tu.
Katika hali amabapo unayemtumia ujumbe anakufahamu vuzuri, huhitaji kutumia majina yako yote; moja ltatosha. Wingi wa majina una maana kuongezeka kwa gharama.
BADI FAKII
SLP 200
ISIOLO
MAMA MGONJWA SANA
NJOO MARA MOJA
DUBA
MODOGASHI
[e]Huduma ya Ujumbe Mfupi (Humfu)
Huduma hii humwezesha mtu kutuma ujumbe kwa kutumia simu tamba hadi kwa mwenzake ambaye vilevile ana simu tamba. Ujumbe wenyewe huwa ni mfupi na ndiyo sababu huduma hii hujulikana  kama huduma ya ujumbe mfupi (humfu) na ujumbe wenyewe kujulikana kam ujumbe mfupi (umfu).
Uzuri wa humfu ni kuwa huokoa muda wa kuwasiliana pamoja na gharama zake. Gharama za kutuma ujumbe mfupi(humfu) ni nafuu sana kwa kuwa ujumbe wenyewe ni mfupi . anayeutuma na na anayeupokea ujumbe hawatumii muda wao mwingi katika kuandika au kuusoma.
Uzuri mwingine wa humfu ni kuwa wanaowasiliana hufanya hivyo kimya kimya bile kuwabughudhi walio karibu. Ni mawasiliano ya kimya.
Aidha, ujumbe huu unaweza kuhifadhiwa kwenye simu na kurejelewa  ikiwa unahitajika baadaye.
Pamoja na uzuri wa huduma hii, mojawapo ya udhaifu wake ni kuwa mtu hapati nafasi ya kujieleza kikamilifu atakavyo hasa kwa kuwa nafasi ya kuandika ujumbe ni ndogo. Hata hivyo, tayari tunajua kuwa yenyewe ni huduma ya ujumbe mfupi.
Jambo jingine ni kuwa huduma hii inawalazimu wanaotuma ujumbe kupuuza kanuni za lugha na kujieleza kwa mkato kwa sababu, kama nilivyoeleza hapo juu, huwa pana uhaba wa nafasi ya kujieleza kikamilifu. Mbali na kiasi kikubwa cha kutozingatia kanuni za kisarufi, kuna ufupishaji mwingi wa maneno na udokezaji wa ujumbe kama nnjia ya kubabiliana na uhaba wa nafasi ya kuandika ujumbe.
Mdahilishi
Mdahilishi ni muungano wa maneno mawili; mdahalo na tarakilishi. Huu ni mdahalo ambao huendeshwa kupitia kwa tarakilishi.
Katika mawasiliano haya, watu huwasiliana kupitia kwa mtandao ambapo mawasiliano kutoka upande mmoja had mwingine yanawezekena kwa kutumia tarakilishi/kompyuta.Hii ni njia  rahisi na nyepesi ya mawasiliano madamu mtu ameunganishwa kwa mtandao. Habari zinazotumwa hupokewa wakati huo huo na huweza kujibiwa papo hapo. Gharama ya huduma hii huwa chini. Siku hizi hata maagano ya kibiashara hufanywa kupitia kwa mdahilishi. Watu hunua na kuuza bidhaa bila mteja na muuzaji kukutana wala kujuana.
Huduma hii ni muhimu katika ulimwengu wa sasa. Habari zinazohusu nyanja mbalimbali huweza kupatikana hapa kwa urahisi. Kwa mfano watu huweza kusoma magazeti ya kitaifa na kimataifa iwapo habari zao zimetiwa kwenye mdahilishi. Mdahilishi huweza kufaa sana mtu anayefanya utafiti. Hta hivyo, habari nyingine huwa zisizofaa na huweza kuleta athari mbaya hususan kwa vijana iwapo watazipokea tu kikasuku.
Kumbukumbu
Mtungo wa kumbukumbu hutumiwa kurejelea yale maandishi yanayoandikiwa ili kuhifadhi rekodi za mkutano fulani. Kumbukumbu huweza kuandikwa kukiwa na mkutano wa k.v. kidini, kisiasa, kiakademia n.k. Kumbukumbu ni rekodi rasmi za mkutano. Nakala za kumbukumbu husambazwa miongoni mwa wanachama(wahusika) wote na wakuu wanaohusika kama njia ya kuyafuatilia maendeleo ya kampuni, chama, shirika, shule, n.k.
Kumbukumbu huhifadhiwa kama sehemu au namna moja wapo ya rekos=di rasmi. Kwa hivyo zinahitaji kuwa sahihi, zenye kueleweka, zenye kutoa habari tosha na zisizo kauli za kibinafsi za mwenye kuziandika. Kauli hizi ni kama vile Kama kawaida, Bwana Petro alibisha, au kutumia vivumishi kama vile mzuri, mbaya, asiyefaa, n.k. Kumbukumbu lazima iwe rekodo kamili ya mkutano. Katika hali ya mwanafunzi utakuwa mkutano wa kubuni.  
Hakikisha kuwa unatoa muhtasari wa kila suala lanalojadiliwa kuhusu kila ajenda. Hakikisha kuwa unaandika kwa ufupi. Andika tu yale mambo muhimu kuhusu ajenda fulani. Wakati mwingine inakuwa muhimu kutaja majina ya waliochangia hoja au wanaopewa majukumu ya kwaenda kuyashughulikia. Iwapo kuna upigaji kura ili kuamua suala au hoja fulani, ni vizuri kurekodi kura zilivyopigWA.
Kumbukumbu kama barua rtasmi haihitaji matumizi ya tamathali. Matumizi ya tamathali yanaweza kuleta usafiri mwingi wa maana na kutatiza mawasiliano. Lugha ya kumbukumbu huandikwa kwa lugha sahihi ambayo inaeleweka kwa urahisi.
Mambo ya Kufanywa na Waandalizi wa Mkutano
Kabla ya kufikia hatua kuandaa kumbukumbu kuna mambo ambayo huhitaji kufanywa na waandalizi wa mkutano.
(a)Kutoa Notisi(Arifa) Ya Mkutano
Notisi ya mkutano hutolewa walau wiki mbili kabla ya mkutano ili wanachama waweze kuwa na musa wa kutosha kuuandalia mkutano. Notisi ya mkutano inahitaji kutoa habari zifuatazo:
I.Jina la kundi linalokutana
II.Aina ya mkutano(k.v. wa Chama cha Kiswahili)
III.Tarehe na wakati wa kufanywa mkutano
IV.Mahali ambapo mkutano utafanyika
V.Jina la mwanachama anayeitisha mkutano
Notisi ya mkutano huhitaji kutumiwa wanachama mapema kwa kuambatanisha ajenda za mkutano. Ajenda zinaweza kuandikwa katika notisi au zikawa katika kartasi yao iliyo kando. Hata hivyo iwapo ajenda haziko tayari, zinaweza kutumwa baadaye. Notisi inaweza kuandikwa kwa kufuata muundo wa barua, memo, au ikawa ni tangazo tu.
Mfano
CHUO CHA UFUNDI ANUWAI CHA NAIROBI
S.L.P 22110 00100
NAIROBI-KENYA
Kwa : Kitengo cha Redio
Toka : Meneja wa Redio
Mada: Mkutano wa Kitengo
Tarehe ; 16 Machi, 2006
Kutakuwepo mkutani wa Idara tarehe 30 Machi, 2006 katika ukumbi wa mikutano wa idara.
Ajenda
1.Kupitiwa kwa kumbukumbu za mkutano uliotangulia
2.Yaliyoibuka
3.Barua za wasikilizaji
4.Uboreshaji wa vipindi
5.Ripoti kuhusu mafunza ya tarakilishi
6.Masuala mengineyo
(sahihi)
Ayako Oyugi
Mfano 2
CHUO CHA UFUNDI ANUWAI CHA MOMBASA
S.L.P. 22110
MOMBASA-KENYA
14 Decemba 2006
BiMaria Moshe
S.L.P 110
Kilifi
Bi. Mushi,
    Mkutano wa kila mwaka wa Halmashauri ya Chuo cha Ufundi Anuwai cha Mombasa utafanyika katika chumba cha Rugambwa tarehe 10 Januari 2007 saa 5 asubuhi, ili kuandalia mkutano mkuu wa mwaka.
Nakala ya ajenda zitakazojadiliwa imeambatishwa.
Ndimi,
Sheila Abwao
Katibu
Mfano 3

CHAMA CHA MWEZEKAJI
S.L.P 1101 00200
NAIROBI-KENYA
ARIFA
MKUTANO MKUU WA MWAKA
Kupitia kwa arifa hii unafahamishwamkuwa Mkutano Mkuu wa Sita wa wahisa wa Jumbala Mwekezaji utafanyika katika ukumbi wa Kalimeni tarehe 10 Desemba, 2006 saa nne asubuhi ili kupokezwa Ripoti ya Wakurugenzi na Wahasibu ya kipindi cha mwaka uliokamilika tarehe 30 Juni 2006.
Mwanachama yeyote asiyeweza kuhudhuria anaweza, kuambatana na kanuni za chama, kutuma mwakilishi ambaye atapiga kura kwa niaba yake.
    Nakala ya ajenda za mkutano huo zimeambatishwa
    Kwa amri ya Halmashauri.
    Leo hii tarehe 9 Septemba, 2006.
Shali Shuke
Katibu
(b) Ajenda
Ajenda ni orodha ya mambo yanayopangiwa kujadiliwa katika mkutano. Ajenda hizi ndizo huandikiwa kumbukumbu baada ya kujadiliwa kwa njia ya kawaida. Ajenda muhimu sana kila mkutano. Ajenda ndizo huwapa wanachama mwongozo wa wanakoelekea.Ni muhimu ajenda kuwafikia wanachama mapema kabla ya mkutano kufanyika.
Ajenda ndizo hutoa mwongozo wa mkondo ambao mkutano utafuata.
Ajenda
1.Kupitiwa kwa kumbukumbu za mkutano uliotangulia
2.Yaliyoibuka
3.Barua za wasikilizaji
4.Uboreshaji wa vipindi
5.Ripoti kuhusu mafunzo ya tarakilishi
6.Masuala mengineyo

Kimsingi kuna sehemu tatu kuu katika ajenda. Hizi ni: masuala awali kama vile kusomwa kwa kumbukumbu za mkutano uliotangulia; masuala maalumu ambapo masuala muhimu yaliyofanya mkutano kuandiliwa yanajadiliwa kwa mapana; na mwisho ni sehemu ya masuala mengineyo ambapo masuala yasiyo katika ajenda huweza kushughulikiwa kwa haraka.
Ajenda zinaandaliwa kwa ushirikiano wa mwenyekiti na katibu wake. Masuala yote yanayohitaji kujadiliwa huorodheshwa. Katika kuziorodhesha ajenda maafisa wengine wa chama hushauriwa. Vilevile kumbukumbu za mkutano uliopita huweza kupitiwa kubaini iwapo lipo jambo halikujadiliwa kikamilifu au lililohitaji kufuatiliwamili lijumuishwe. Kama zipo barua au kitu kingine kile ambacho washiriki watahitaji kusoma ao kushughulikia, kiandae mapema.
Ni muhimu pia kuamua upana na kina cha mambo yatakayoshughulikiwa katika mkutano. Aidha, amua muda ambao  mkutano utachukua. Ni bora zaidi mkutano uwe mfupi kusudi usiwachushe ama kuwachosha washiriki. Kma ajenda ni nyinyi na pana, zinaweza kugawanywa na kushughulikiwa katika mikutano mbalimbali.
Mpangilio wa hoja za kujadiliwa (ajenda), ni muhimu sana. Hoja muhimu za zenye utata au ugumu huja mwanzoni mwa sehemu ya masuala maalami ili zijadiliwe kabla ya washiriki kuchoka. Sharti kuwe na mpangilio mzuri wa kimantiki wa hoja zinazojadiliwa. Vilevile maelezo ya kila ajenda sharti yawe wazi badala ya kauli ya kijumla. Uwazi utasaidia washiriki kuelewa kila hoja vizuri pasi kuzisafiri visivyo. Aidha, utawasidia kujiandaa vuzuri kabla ya mkutano ili watoe mchango bora zaidi.
(c)Unakili wa Kumbukumbu
1. Kumbukumbu hunakiliwa kwa sababu nyingi. Miongoni mwa sababu hizo ni:
2.Kuwa thibitisho kuwa wanachama wa kikundi fulani walikutana, wakajadili masuala fulani, na kufikia maafikinano fulani. Mambo haya uweza kusahaulika iwapo hayatatiwa katika kumbukumbu
3.Huwa ni rekodi ya ya kurejelewa ma yeyote yule ambaye hakupa furs ya kuhudhuria mkutano. Anaweza kupata muhtasari ya yale yaliyoajidiliwa na kuafikia mkutanoni.
4.Huwa namna ya kuwashinikiza washiriki kutimiza ahadi zao na kuhakikisha kuwa wanatekeleza ahadi zao na kuhakikisha kuwa wanatekeleza walioyahadi.
Kumbukumbu hunakiliwa na katibu. Mwenye kiti hafai kuzinakili kwa kuwa ana jukumu la kukiongoza kikao. Iwapo kikao hakinakatibu mahususi, basi mwenyekite anaweza kuwaomba mshiriki mmojawapo kuzinakili. Hata hivyo, ni bora zaidi anayekatili ajitolee mwenyewe badala ya kumchagua mmoja wa washariki. Katibu anahitaji kuzinakili kwa ufupi habari zote muhimu katika mkutano na baadaye kuziandika vizuri.
Mpangilio wa kumbukumbu
Kumbukumbu huandikwa kwa kufuata muundo maalumu. Vipengele hivyo vya kimuundo ni:
(a)Kichwa/Anwani
Kichwa cha kumbukumbu ni muhimu sana kuandikwa kabla ya kuanza kuzinakili kumbukumbu. Kichwa hili huonyesha kundi lililokutana, mahali ambapo mkutano ulifanyika, tarehe ya kufanyika kwa mkutano huo, na wakati ambapo mkutano ulifanyika.
(b)Mahudhura
Baada ya anwani, orodha ya majina ya waliohudhuria mkutano huandikwa na chini yake hufuata yale ya wanachama ambao hawakuhudhuria. Vyeo au nyadhifa za washiriki huandikwa baada ya jina.
(c)Ajenda
Ajenda za mkutano ndizo hufuata sehemu ya mahudhura.
(d)Kumbukumbu zenyewe
Matukio ya mkutano huandikwa kwa utaratibu wa nambari. Kila hoja inayojadiliwa huorodheshwa kama kipengele kinachitigemea.
Vipo vikundi ambavyo huanza kuorodheshwa kumbukumbu upya, yaani huanza kwa nambari 1 kuendelea,katika kila mkutano. Hata hivyo, vikundi vingi huendeleza nambari kutoka nambari waliyoifikia katika mkutano uliopita.Uorodheshaji huo huendelea hadi mwishoni mwa mwaka. Wakati mwingine makundi hufuatisha nambari na mkwaju na kisha mwaka husika. Vingine huanza kwa kifupi Kumb na kisha nambari ya kumbukumbu yenyewe na mwishoni kabisa kufuata mwaka. Hapa chini  inafuata mifano hiyo mitatu ya kuandika vipengele vya kumbukumbu.
I.39. Kumbukumbu za mkutano Uliopita
II.39/2006: Kumbukumbu za mkutano uliopita
III.Kumb. 39/2006 Kumbukumbu za mkuano uliopita
Mitindo hii mitatu yote inakubalika ila mwandishi sharti adumishe mtindo ule ule mmoja alioamua kuanza nao. Ikiwa unaandika kumbukumbu za kampuni, shirika au chama, zingatia mtindo ambao umekuwa ukifuatwa.
(e) Masuala mengineyo kuhusiana na kumbukumbu
(i) Mkutano Ujao
Sehemu nyingine muhimu kwa uandishi wa kumbukumbu ni kuonyesha ikiwa kutakuwa na mkutano mwingine au la. Jinsi utakavyoandika kumbukumbu kwa kiasi kikubwa hutegemea aina ya mkutano. Mkutano unaweza kuwa mrefu na kinahitaji kumbukumbu igawike katika sehemu tofauti tofauti.
(ii) Kutamatishwa kwa mkutano
Katika kumbukumbu huwa kuna sehemu ya kutamatisha mkutano. Kabda kiongozi anaweza akasema kuwa mkutano unaisha na kwamba watu wafumukane.
(iii) Sahihi
Huwa na sehemu ya sahihi kwa Mwenyekiti wa mkutano pamoja na aliyeziandika kumbukumbu. Wakati mwingine huwa na sehemu mbili. Sehemu ya kwanza ya kutia sahihi Mwenyekiti kwa minajili ya usambazaji. Na ya pili sehemu ya kutia sahihi mwenyeketi na katibu(aliyeziandika), wanachama wa mkutano huo wakikubali kuwa ni rekodi sawa(sahihi) ya yale waliyoyapitisha.
Usambazaji wa Kumbukumbu
Baada ya kuandika na kupiga msasa kumbukumbu, zinapitishwa kwake mwenyekiti ili kuzihidhinisha na nakala zaidi kutoleshwa. Nakala ya kumbukumbu hizi husambazwa kwa:
I.Wanachama wote walihudhuria mkutano
II.Wanachama waliofaa kuhudhiria mkutano lakini hawakufika
III.Yeyote ambaye unaona kuwa unafaa kujua yaliyojirre mkutanono.
Kisha Usisahau kuweka nakala moja ya kumbukumbu katika jadala la kumbukumbu
SAUTI YA KENYA
KUMBUKUMBU ZA MKUTANO WA WAFANYAKAZI WA KITENGO CHA REDIO CHA SAUTI  YA KENYA ULIOFANYIKA TAREHE 20 FEBRUARI, 2000 SAA 3 ASUBUHI KATIKA MKAHAWA WA LENANA.
Waliohudhuria
Bwa Samueli Karaba (Mwenyekiti)
Bw Salim Mwamfika
Bw Paula Mwadi,e
Bw Taso Chimalizeni
Bw Dola Sihuze
Bi Sisi Tumbembe
Bw Karama Yoshua
Bi Mapenzi Kibao
Bi Dina Kola
Walioomba Uduru
Bi Ruth Sosi
Bw Shimone Diba
Ajenda
1.Kupitwa kwa kumbukumbu za mkutano uliotangulis
2.Yalioibuka
3.Barua za wasikilizaji
4.Uboreshaji wa vipindi
5.Ripoti kuhusu mafunzo ya tarikilishi
6.Masuala mengineyo
Mkutano ulianza saa 3 kamili baada ya maombi yaliyofanywa na Bi SisiTumbembe
12/2000: Kumbukumbu za Mkutano Uliopita
Ilikubaliwa kuwa kumbukumbu zote za mkutano wa 20 Januari 2006 zilikuwa rekodi sahihi ya yaliyojadiliwa na zilipitishwa kwa ajili ya kutiwa sahihi.
13/2000: Yaliyoibuka
(a)Kumbukumbu 7
Bi Mwadime aliufahamisha mkutano kuwa tatizo la ratiba ya kazi kwa watangazaji sasa limeshughulikiwa
(b)Kumbukumbu 9
Mwenyekiti alieleza kuwa watu wengine watatu wameajiriwa ili kuimarisha kitengo cha habari ambacho kumekuwa na uhaba wa wafasiri.
14/2000: Barua za Wasikilizaji
Bwana Chimalizeni alisoma barua za wasikilizaji waliotoka mpango wa kuvirusha hewani vipindi huku mashabiki wakichangia uanzishwe.
Ilikubaliwa kwa kauli moja kuwa mabadiliko hayo ni muhimu na yanahitaji kuanza kuandiliwa mara moja. Ilikubaliwa pia kuwa watangazaji na waandalizi wa vipindi waandaliwe warsha za kuwanoa ili kuhudumu katika hali hii mpya.
15/2000: Uboreshaji wa Vipindi
Wanachama wote walikubaliana kuwa licha ya ubora wa vipindi. Shirika linahitaji kuboresha zaidi vipindi. Mwenyeketi aliwahimiza washiriki kuhakikisha kuwa utafiti kuhusiana na vipindi mbalimbali unafanywa kabla ya vipindi hivyo kwenda hewani.
16/2000: Ripoti kuhusu Mafunzo ya Tarakishi
Mkutano ulifahamishwa kwamba wafanyakazi wengi wa kitengo cha redio tayari wapata wafunzo ya tarakilishi. Maarifa haya yatasaidia kurahihisha kazi na kuboresha huduma wanazotoa.
17/2000: Masuala Mengineyo
Bi Kibao aliufahamisha mkutano kwaqmba kitengo cha ufasiri kimepokea wanafunzi wa uandishi habari kutoka Chuo cha Mafunzo ya Uandishi habari ambao watapata mafunzo ya kuchapa kazi katika shirika. Wanafunzi hawa watapokea mafunzo hayo kwa muda wa miezi mitatu.
Mkutano ulikamilika saa nne kamili.
(sahihi)                                                                                                                  (sahihi)
S. Karaba                                                                                                          Taso Chimalizeni
Mwenyekiti                                                                                                            Katibu
                                                                                                                            20 Februari 2000  

Ripoti
Ripoti ni maelezo ambayo yanasimuliwa au kuandikwa kuhusu jambo ambalo mtu alilishuhudia, alilofanya, alilochunguza, n.k. Kwa ufupi ripoti ni muhtasari wa habari fulani na muhtsari huo huweza kuwa umechapwa au kutangazwa. Katika maisha yetu ya kila siku tumezungukwa na ripoti nyingi mbali mbali; magazeti hutoa ripoti kuhusu maisha ya watu, ufisadi, njaa, ukabila, utamaduni, michezo n.k. Katika vitabu vya somo la historia, kuna ripoti kuhusu vita vya ukombozi, kunyakuliwa kwa mashamba ya Waafrika na wakoloni. Katika televisheni maripota husimulia na kuonyesha vita kama vile vya Ghuba, n.k. Wanachama wa shirika hupewa ripoti ya mwaka kuhusu shrilika lao. Kuna rekodi za kesi mahakamani na ripoti za wafanyikazi. Mwalimu wa zamu huandaa ripoti kuhusu matukio ya kila siku shuleni. Mwanafunzi hupata ripoti yake mwishoni mwa muhula. Hizi zote ni ripoti. Kwa kweli maisha yetu yamezungukwa na wingi wa ripoti.
Urefu wa ripoti hutofautiana. Kuna ripoti fupi sana au ndefu sana. Kama nilivyosema ripoti zinaweza kuhusu jambololote lile. Aidha, zinaweza kusomwa kwa wanachama au wanaohusika, ama zikachapwa na kuchapishwa.
Vyovyote vile, unandishi wa ripoti unahitaji kutambuliwa kwa masuala ya kimsingi ya jambo linaloandikiwa ripoti. Kisha masuala hayo(au suala hilo) yanaelezwa kwa mpangilio mzuri, kwa njia sahili na ya moja kwa moja , na kwa usahihi.
Mambo ya Kuzingatia Unapoandika Ripoti
Ripoti yoyote hutaka ifanywe maandalizi. Kwanza ni muhimu kubaini hadhira yako. Je, inataka nini kuhusiana na ripoti unayoiandaa. Kama ni ripoti amali(kama vile shirika, serikali, chuo, taasisi, kampuni, n.k.) lazima ubaini vyema wanachotaka waliokupa jukumu la kufanya utafiti. Ikiwa ripoti ya kawaida basi unahitaji kufahamu hadhira itakayosoma, kutazama au kusikiliza ripoti yako. Hivyo ni lazima ufahamu unachohitaji kukiandikia unakiandikia kina agm=ni.
Jambo lingine muhimu kuhusu uandishi wa ripoti ni kutafuta habari sahihi na za kutosha kuhusu jambo unalolichunguza. Kumbuka kuwa ripoti hutaka habari sahihi, si uvumi wala makisio tu. Ripoti isiyozingatia ukweli wa mambo inaweza kukuletea matatizo. Kutegemea aina ya ripoti, unaweza kuwahoji watu, unaweza kutumia hojaji, n.k. Habari ulizokusanya zipange na kuziandika kwa utaratibu unaofaa-unawaoeleweka na kufuatika kwa urahisi. Kisha ipige msasa ripoti uliyoandika. Hakikisha kuna muumano baina ya hatua mbalimbali za ripoti.
Usiandike hadithi ndefu. Eleza habari ulizopata kwa ufupi bila kupuuza hoja kuu au mawazo makuu.
Aidha, usionyeshe upendeleo wowote. Zingatia haki na ukweli. Kumbuka kuwa ripoti nyingine  kama vile za asasi, hutegemewa katika kufanya maamuzi kuhusu kampuni,serikali n.k. Ripoti isipozingatia  ukweli, utapoteza mwelekeo wa manufaa kwa asasi.
Katika ripoti za asai jitahidi sana kutoa maelezo chanya na wala si hasi. Tilia mkazo hatua zilizopigwa badala ya udhaifu uliopo. Ripoti za magazeti na vyombo vingine vya habari wakati mwingine hutilia mkazo yaliyo hasi badala ya yale chanya.
Tumia lugha isiyoonyesha mihemko yako ambayo inaeleweka kwa urahisi. Usitumie lugha ya kitamathali au lugha yenye mapambo. Lugha hii ya ripoti huleta mvuto katika ripoti na kuifanya kuwa na ushawishi mkubwa.
Mitindo Ya Uandishi wa Ripoti.
Kama mitindo mbalimbali inayoweza kutumiwa kuandika ripoti. Hii hapa baadhi ya mitindo.
(a) Usimulizi
Zipo ripoti zinadai usimulizi kama vile mwandishi anayeeleza historia ya mwanasiasa fulani. Kwa sababu laziam mwandishi ato mfuatano wa kiwakati.
(b) Maelezo
Mfano ni kutoa ripoti ya ajali iliyotokea ambayo ulishuhudia au hali wa wagonjwa hospitalini.
 Ulinganishi
Hii ni kulinganisha jambo moja na lingine kama vile makala televisheni kulinganisha maisha ya kundi la simba na yale ya kundi duma. Pia ripoti kuhusu shule mbili zinazolinganishwa.
(d)
Mfano ni kuripoti kuhusu uzuri na ubaya wa shule bweni. Hatimaye utafanya tathmini kuonyesha iwapo shule za bweni zinafaa au la.
Aina za Ripoti
(a)Ripoti ya Uchunguzi
Hii ni ripoti ya matokeo ya uchunguzi fulani.
(b)Ripoti za Mapendekezo
Hii ni mapendekezo ya hatua unaofaa kuchukuliwa baada ya uchunguzi  fulani
      (c)Ripoti ya Maendele
            Mwandishi huchunguza hali ya mambo katika kipindi fulani cha wakati. Kama vile ripoti      za wanafunzi shuleni au shirika fulani.
Muundi/Mpangilio wa Ripoti
Vipengele vya kuzingatiwa ni:
1.Sehemu za mwanzoni
?Anwani
?Malengo
?Orodha ya mambo
?Orodha ya chati
?Dibaji
?Shukrani
?Iksiri
2.Ripoti yenyewe
?Utangulizi
?Uchunguzi wa matokeo yake
?Hitimisho na mapendekezo
3.Viambatisho
?Tanbihi
?Marejeleo
Viungo vya Ripoti Amali
Vipengele muhimu vya kujumuisha katika ripoti fupi ni:
1.Anwani
Anwani isizidi maneno kumi na mawili. Hata hivyo inaweza kuzidi idadi hii iliyopendekezwa iwapo unaona kuwa hayo maneno mengine yanasaidai kuuweka wazi ujumbe ulio katika anwani. Maneno hayo unayotumia katika anwani unafaa uwe umeyateua kwa makini hivi kwamba yatakuwa yanamulika mara moja na kwa usahihi kilichomo katika ripoti yako.
Anwani ya ripoti yako inafaa kuonyesha kile ambacho ripoti inahusu, aliyetua(kama iliteuliwa), walionandaa na tarehe.
Iwapo ripoti inahusu mkutano fulani, andika majina ya waliohudhuria chini ya anwani yako. Mahudhura huwa hupangwa katika makundi mawili;
1.Waliohudhuria
2.Walioshirikishwa
2. Utangulizi
Huwa mfupi na hubainisha suala linaloandikiwa ripoti.Sentensi moja au mbili huweza kutosha.
Ripoti fupi ambayo inaenda kwa kundi la watu au kamati  huweza kuanza na anwani ya kundi husika, tarehe , kongwezi.
3.Kiini/Kusidi
Hueleza malengo ya utafiti na jukumu la kamati la uchunguzi. Kwa mfano
KUSUDI LA UCHANGUZI
Kamati hii ilibuniwa kufuatia agizo la Rais la kuchunguza sababu za ongezeko la uhalifu nchini.
4.Utaratibu uliotumia (Mbinu za utafiti)
Maelezo ya utaratibu uliofuatwa kupata habari. Kwa mfano mahojiano.
5.Mwili
Habari za uchunguzi wenyewe. Ufafanuzi wa jambo husika hufanywa hapa.
6. Hitimisho ya mapendekezo
Kuna mambo mawili ya kuzingatia.Kwanza ni kueleza kwa ufupi matokeo ya uchunguzi. Pili ni kueleza kinachofasiriwa kutokana na uchunguzi wako-tukio la uchunguzi wako
Huja karibu mwishoni mwa ripoti. Huwa ya yanainua kuboresha zaidi kilichopo.
7.Tarehe na sahihi.
Ripoti ambazo huandaliwa na mtu mmoja lazima kutiwa sahihi na mwandalizi pamoja na tarehe.Iwapo ripoti imeandaliwa na kundi, basi mwenyekiti ndiye hutia sahihi.
8.Uorodheshaji
Kila sehemu ya ripoti lazima iwe na nambari au herufi inayoitambulisha. Unaweza kutumia nambari ya kiarabu au hata herufi.
Mfano

RIPOT KUHUSU UPOKEZI MBAYA WA KIWAHILI MIONGONI MWA WANAFUNZI CHUONI MZALENDO.
Utangulizi
Ifuatayo ni ripoti kuhusu kwa nini wanafunzi jkatila chuo chetu cha Mzalendo hawapendi kukisomea Kiswahili. Katika kipindi cha miaka saba chuo hiki kimeshuhudia  kupungua sana idadi ya anafunzo wanaosomea Kiswahili licha ya lugha hii kuwa lugha ya taifa na kwamba ni lugha ambayo asili yake ni hapa kwetu.
Kusudi
Kamati hii ilibuniwa na Mkuu wa Chuo, Prof. Sogora Msomi, ili kubaini sabau zinazowafanya wanafunzi wengi kutoka kuchukua somo la Kiswahili chuoni. Kamati hii ilipewa jukumu la vilevile kupendekeza jinsi ya kuirekebisha hali hii.
Utaratibu Uliotumiwa
Habari zilizofanikisha kukamilika kwa ripoti hii zilikusanywa kutoka kwa wanafunzi wetu walioalikwa kutoa maoni yao pamoja na wahadhiri katika nyanja mbalimbali za kiusomi.
Uchunguzi
Katika uchunguzi tuliofanya masuala yafuatayo yaliibuka.
(a)Ajira
Wanafunzi walieleza kuwa ajira kwa mtu aliyesomea Kisahili ni haba ikilinganishwa na aliyesomea Kingereza au Sosholojia. Walieleze kuwa kazi iliyoko kwa aliye msomi wa Kisahili ni kuwa mwalimu wa kiswahili.
(b)Uzito wa kozi
Waanfunzi walieleza kuwa mzigo wa kusomwa na kufundisha na kusomea Kiswahili ni mzito sana. Mwanafunzi wa Kiswahilianahitaji kusomea somo lingine ambapo manafunzi wa Kingereza anasomea lugha ya fasihi yake tu
 Uhisiano kati ya Kozi za Kiswahili na Ajira
	Ilibainika kozi la somo la Kisahili ni za kinadharia mno.Hivyo haziendi sambamba na mahitaji ya sasa hivi ya ajira.Wanafunzi hupata mafunzo kuhusu isimu na fasihi tu. Matokeo ni ukosefu wa ajira kwa wasomi wa Kiswahili.
(d) Uhaba wa Vitabu vya Kiswahili
Ilibainika wanafunzi na walimu husoma matini iliyoandikwa kwa lugha ya Kingereza na kisha kuyatafsiri maarifa haya kwa Kiswahili. Wanafunzi wengi huhiari kuchukua masomo mengi ambayo wanaona kuwa hayana uzito mkubwa.
(e) Mitazamo Hasi
Wanafunzi wengi hawana mitazamo hasi kuihusu Kiswahili. Mitazamo hiyo ni:
I.Ugumu wa Kiswahili
II.Ufahamu usiotosha wa Kiswahili
(f)Hitimisho
Somo la Kiswahili linakabidhiwa na changamoto nyingi ikuwepo ajira ya wanafunzi baada ya kuhitimu.
(g)Mapendekezo
I.Kamati inapendekeza yafuatayo:
II.Wanafunzi wafahamishwe kuhusu asasi nyingine ambazo hujishghulisha na Kiswahili mbak=li na shule.
III.Chuo kitenge pesa ya utafiti na uchapishaji wa vitabu vya Kiswahili
IV.Kozi zinazofundisha chuoni ziweze kuchunguza upya ili kuandaa programu zenye kutosheleza na mahitaji ya soko.
V.Wanafunzi wotw kusomea somo la Kiswahili katika mwaka wao wa kwanza chuoni ili kuondoa mitazamo ya duni kuihusu Kiswahili.
(sahihi)
Prof. Nema Bazuka
Tarehe
Mwenyekiti.
Ripoti za Kawaida
Hizi ripoti hutoa habari tu. Hzi fuati utaratitbu wa ripoti amali. Kundi hili kuna ripoti ya makala ya gazeti,redio,televisheni,ripoti za utafiti wa maktabani n.k. Ni lazima ubaini lengo lako la kuandika ripoti yako moja na haddira uliyolenga. 
Ripoti za kawaida huweza kuhusu maoni ya watu waloyohojiwa ama wattalamu wa mambo uliyoandika. Unahitaji kujua hadhira yako kuhusiana na mada yako, kipya wanachohitaji kufahamu na ni habari gani zitawavutia.Iwapo habari yako ni mpya  ripoti yako itawavutia watu zaidi. 
Jambo lingine ni kutambua matini zinaofaa ambazo utazitumia kupata habari kama vile vitabu,magazeti makala ya televisheni n.k.
Viuongo vya Ripoti za Kawaida
Sehemu tatu ziliopo ni:
(i) Utangulizi
Hueleza jambo ambalo ripoti inahusu. Inahitaji kuwa mvuto mzuri kwa msomaji. Ili kuvutia msomaji, unaweza anza  na swali, hoja ya kushangaza, kauli yenye mvuto , n.k.
(ii) Mwili
Huleta mawazo makuu na ufafanuzi kuhusu mada. Hujengwa kwa aya nyingi na kila aya huwa na wazo yake la kujadili.
(iii) Hitimisho
Hii ni aya ya mwisho. Hitimisho hufaa kujumuisha hoja ziliojadili- simaanishi zirudiwe. Lzma lionyeshe ripoti yako imefika mwisho.
(iv) Orodha ya Vitabu vya Rejea
Orodha ya vitabu na vyanzo vingine vya habari ulizojadili sharti kuandikwa. Orodha hii huja mwishini kabisa mwa ripoti na huandikwa katika ukrasa wake pele yake. Endapo waomaji wako watataka habari zaidi kuhusu ulichoandika, wataweza kurejelea vyanzo hivyo.

Ripoti/Makala za Magazeti
Hizi ripoti hutokea magazetini. Huhusu masuala kama michezo, siasa, jamii,mahakama, biashara, elimu n.k.
Ripoti za magazeti zina sifa zifuatazo:
?Huwa na anwani yenye mvuto.
?Utangulizi wake huwa ni aya fupi ambayo inatoa maelezo kamilifi kuhusu suala linaloshughulikiwa.
?Sehemu ya kati hufafanua jambo husika.
?Baadhi huwa na hitimisho.
?Ripoti hizi zina urejezi mwingi ambayo husaidia  kutoa mwanga zaidi kuhusu swala husika.
?Aya zake kwa kiasi kikubwa huwa fupi.
?Ripoti za magazeti huwa zinatoa maelezo muhimu tu.
Ripoti/ Makala za Televisheni
?Ripoti hizi hutoka katika runinga na huweza kuhusu masuala mbalimbali. Sifa zake ni:
?Utangulizi wake huwa aya fupi ambayo hutoa wazo kuu la habari husika.
?Jambo linaloelezwa halifanyiwi ufafanuzi mkubwa kwa sababu huwa kuna vipande vya habari zilizorekodiwa anbavyo hupenyezwa kudhihirisha yaliyoelezwa.
?Huwa na urejezi hapa na pale
?Huchuja habari na kutoa zile muhimu tu
?Matumizi ya lugha hutegemea mada husika. Hata hivyo mada lugha lazima iwe sahihi
?Ripoti hizi hueleza wapi,wakati,vipi na anayehusika katika tukio fulani.
Ripoti/Makala za Redio
?Ripoti hizi huwa na aya ya utangulizi ambayo hueleza kwa ufupi kiini cha habari husika.
?Huwa marefu na mapana
?Hutoa habari kwa ufupi na zile muhimu tu
?Lugha yake huwa sahili ili isimtatanishe msikilizaji.
?Huwa na urejeze wa wahusika hapa na pale katika habari.
?Ripoti hizi nazo hueleza anayehusika katika tukio, mahali, wakati na kwanini tukio hiyo likatokea
Ushi/Kitawasifu
Ushi ni maandishi ya muhtasari yanayotolewa kwa usahili na usahihi kuhusu hitimu za mtu kuhusu kazi.
Ushi humpa mtu nafasi mzuri ya kutoa picha nzuri kujihusu kwa mwajiri. Ushi hueleza vipengele ifuatavyo:
Jina, anwani,nambari ya simu, kisomo, tajriba, maarifa na vipawa, machapisho, tuzo, uanachama katika vyama vya kitaaluma, na majina ya mashaha wako.
Suala ya kimsingi unalohitajika kufanya ni kutoa habari kuhusu maarifa uliyonayo , tajriba na kiwango chako cha elimu.
Kuna mipangilio mbalimbali ya kuandika ushi. Unaweza kuweka mambo muhimu kutangulia zaidi na kumaliza zile ambazo si muhimu. Kwa upande mwingine unaweza  kupanga habari zako kufuatana kiwakati.Ufuatanao wa kiwakati huwa mzuri katika kuonyesha maendeleo ya mtu katika kufanya kazi katika eneo fulani.
Ushi hukupa nafasi ya kumsawishi unayeomba kazi kwa kweli unafaa ili akupe fursa katika kuhojiwa. Hivyo ushi haistahili kubana sana au kueleza kupita kiasi habari anazohitaji mwajiri kuhusu wewe.
Hakikisha inapangiliwa vizuri na kwa namna rahisi ya kusomeka bila mabakabaka  au alama nyinginezo. Nakala iwe safi iwezekanavyo.Kumbuka kuwa itakavyoonekana ndivyo anayetaka kuajiri atakuchukulia kuwa.
Ushi upanga kwa namna nyingi. Karibu zote zina mambo yafuatayo.
Habari za Kibinafsi
Huja mwanzoni mwa ushi. Wengine pia huandika mwishoni. Sehemu hii hutoa habari kama vile jina,anwani, hali ya kifamilia ya mtu, umri wake, lugha unazofahamu na wakati mwingine dini yako.
Tajriba Yako
Hapa unaeleza kazi ulizofanya  ambazo zinahusiana na kazi unayoiomba. Onyesha kila kazi na mwaka ulioifanya. Anza na kazi ya karibuni zaidi na kumaliza na uliyoifanya mwanzo.
Hakikisha unaeleza kwa ufupi shughuli zilizohusu kazi ulizozifanya au majukumu uliyotekeleza
Habari za Masomo
Katika sehemu hii unahitaji kutoa ujumbe kuhusu shule na vyuo ulivyosomea pamoja na kozi ulizosomea. Hizi nazo hupangwa kuanzia chuo ulichopitia karibuni zaidi kurudi nyuma hadi cha kwanza kabisa. Usisahau kuonyesha miaka ulipokuwa katika asasi hizo za masomo.
Mengineyo
Sehemu hii huweza kuwepo au isiwepo kutegemea na kama una habari za ziada za kutoa au hakuna.
Kumbuka
Kuwa iwapo unataka kuonyesha mshahara wako katika ushi, utie ujumbe huo baina ya maelezo kuhusu kazi ulizofanya na sababu za kuiacha kazi hiyo. Iwapo uliwahi kuongezwa mshahara kazini onyesha hili. Nyongeza hizo zionyeshe kwa kutumia alilimia. Ni ishara kuwa kazi yako ilikuwa nzuri.
Taja sababu ya kuiacha kazi uliokuwa nayo na sababu ya kuitaka kazi unayoiomba.Kuna namna mzuri ya kuwasilisha ujumbe wa sampuli hii.
Kama kuna vipindi mrefu ulikaa bila kazi au ulisafiri eleza
Iwapo ndio umetoka chuoni na huna tajriba ya kazi,eleza nyadhifa ulizoshikilia shuleni kama vile kuwa karanja.
Mshahara wako unaweza kuwatia mwishoni pamoja na vyeo zao na anwani zao. Hwa aghalabu huwa watatu.
USHI
HABARI ZA KIBINAFSI
Jina                               : Romano Bukerebe
Hali ya Ndoa                 : Nimeoa
Umri                               : 27
Dini                                 : Mkristo
Uananchi                        : Mkenya
AJIRA
Kampuni ya Magazeti ya Mchapishaji     2004-Waleo
Kampuni ya Redio ya Neno                     2002-2004

TAJRIBA
         Kuandaa makala za redio na magazeti
         Uhariri wa makala za redio na magazeti
         Kukusanya habari nyanjani
         Kuwahoji washiriki katika vipindi vya redio
         Usomaji wa habari
 
MASOMO
         Shahada ya uzamili, Chuo kikuu cha Uyoma 2000-2001
         Shahada ya kwanza, Chuo Kikuu cha Makerere 1996-1999
         Masomo ya Sekondari, Shule ya Dambiza 1992-1999
 
 
MENGINEYO
         Stashahada ya ushauri wa wahasiriwa wa mikasa
         Cheti cha uendeshaji magari
URAIBU
         Kucheza voliboli; kusoma vitabu na kutalii
 
MASHAHA
Dkt. Domino Doli
Mkuu wa Idara ya Uandishi Habari
S.L.P 4111
Uyoma
 
Bw. Shauri Mambo
Mhariri mkuu
Kampuni ya Mchapishaji
S.L.P 2914
Kisumu
 
Bi Salma Ramzan
Meneja Mkurugenzi
Kampuni ya Neno
SLP 3564
Sondu
 
Memo
Kirefu cha memo ni memoranda. Memi ni maandishi (utungo) rasmi kutoka mtu mmoja hadi kwa mwinine katika shirika wanalofanya kazi. Memo ndiyo njia kuu ya mawasiliano kimaandishi katika shirika lolote lile. Tofauti na mazungumzo, memo hujenga mkondo wa kudumu ambapo maagizo, maulizo, maelekezo, maombi, mapendekezo, n.k. huweza kutumiwa kwa marejeleo ya baadaye.
Memoranda hutumiwa kwa ajili ya mawasiliano katika shirika. Memoranda nyingi aghalabu huwa fupi na kwa kawaida husughulikia swala moja tu. Urefu wake huweza kuwa ukurasa mmoja tu wa kumkumbusha mtu au watu kuhusu mkutano au miadi au ikawa ni maelezo marefu (ya kurasa kadha) ya swala fulani linalohitajika kushughulikiwa.
 
Majukumu ya Memo
Memo huweza kutekeleza majukumu yafuatayo.
        I.            Huweza kutaka hatua fulani kuchukuliwa.
  	II.            Huweza kuwa rekodi ya matukio fulani.
	III.            Huweza kutekeleza jukumu la ripoti (huweza kutoa ripoti).
 
Wakati wa kuandika memo ni lazima kubaini ni nani wa kuzipata habari hizo kwa kuongozwa na aina ya hadhira unayoidhamiria na vilevile kwa kutambua malengo ya hiyo memo.
Katika sehemu ya Kwa, orodhesha majina ya mtu au watu unaotaka kuushughulikia au kushughulishwa na ujumbe wako. Unaweza vilevile kuwa na sehemu ya nakala kwa (nk) mwishoni kabisa iwapo wapo watu wengine unaotaka kupata kuhusu jambo uliloliandika.
Sehemu ya Mada hutumiwa kueleza na kubana ujumbe wa memo. Aidha, sehemu hii inafaa kuonyesha toni ya ujumbe ili msomaji wako apate kuona mtazamo wako kuhusu jambo unaloliandikia . mada ya memo si tofauti na mada ya insha.
Katika sehemu ya habari zenyewe, anza kwa habari muhimu zaidi. Habari zote zipangwe kufuatana na uzito wao.
Endapo utahitaji hatua fulani kuchukuliwa kufuatia memo yako, basi ni muhimu kuhitimisha memo yako kwa kueleza waziwazi matarajio yako kuhusu hatua hiyo pamoja na wakati ambapo unafaa hatua hiyo kuwa imechukuliwa.
Memo huwa na anwani ambayo hutaja jina la shirika na kuonyesha anayetuma, anayetumiwa, mada inayohusika (ambayo aghalabu huandikwa kwa herufi kubwa na kupigiwa mstari ili kusisitiza) na tarehe.
Memo haiwi na aya ya utangulizi kwani huwa ina anwani. Memo ndefu huwa na anwani pamoja na anwani ndogo (visehemu vidogo) ili kumvutia msomaji na kumteka makini yake kuhusiana na kinachozungumziwa. Hili hufanya usomaji wake kuwa rahisi.
Aya ya utangulizi katika memo huwa inamjuza msomaji wake mara moja kuhusu lengo na maudhui ya memo hiyo.
Hata hivyo, iwapo katika memo huwa inamjuza msomaji wake mara moja kuhusu lengo na maudhui ya memo hiyo.
Hata hivyo, iwapo itakuwa ndefu kupita ukurasa mmoja, katika ukurasa zinazofuata unahitaji kunakili ukurasa mmoja, katika kurasa zinazofuata unahitaji kunakili jina la mwandikiwa, tarehe na nambari ya ukurasa k.v. Kesha, 5/1/05, uk. 2. Habari hizi hihitaji kutiwa mwanzoni mwa kurasa hizo.
Mwisho wa memo huja mara baada ya hoja ya mwisho. Muhtasari au kauli ya kuhitimisha si muhimu. Hazihitaji hitimisho zenye shukrani.
Wakati wa kusambaza memoranda, toa maelezo ya usambazaji mwishoni kwa kuorodhesha wanaozipokea nakala hizo (nk: G. Bwonda, L. Kamithi, R. Tirimba).
Memoranda huweza kushughulikia sula lolote lile lenye umuhimu katika shughuli za kampuni, shirika au hata shule.
 
Mfano
 
CHUO KIKUU CHA NAIROBI
 
MEMO
Tarehe 	: 25.04.05
Toka     	: Makamu Mkuu wa Chuo
Kwa      	: Wafanyikazi wote wa chuo.
Mada   	: Kukithiri kwa Visa vya Wizi
 
usimamizi wa Chuo ungependa kuwafahamisha wafanyikazi wake wote kuwa visa vya wizi vimeongezeka sana chuoni humu katika kipindi cha miezi miwili iliyopita. Afisi kadha za wahadhiri zimevunjwa na vifaa vya watu binafsi kama vile kompyuta na vitabu kuporwa. Uchunguzi kabambe unafanywa kwa kushirikiana na polisi.
Katika mkutano uliofanywa na wasimamizi wa Chuo tarehe 22.4.04 iliamuliwa kuwa hatua kadha zichukuliwe ili kuidhibiti hali hii.
1.       Shughuli za uchuuzi
kuanzia sasa ni marufuku shughuli za uchuuzi kuendeshwa humu chuoni. Imebainika kwamba pamekuwa na watu wengi wanaotoka nje ya chuo ambao wamekuwa wakiendesha biashara humu ndani. Kila mfanyakzi wa chuo anaombwa kuoiga ripoti kwa walinzi wetu pindi aonapo shughuli ya uchuuzi ikitekelezwa humu.
 
2.       Kuingia na kutoka kazini
   Kuanzia sasa milango ya kuingilia majengo mbalimbali chuoni itakuwa ikifunguliwa saa moja unusu asubuhi na kufungwa saa kumi na mbili jioni. Kila mmoja anaombwa kutekeleza shughuli zote katika kipindi kilichobainishwa. Mbali na muda huu, wakati mwingine wote milango hiyo itakuwa imefungwa.
 
Chuo kinatambua kuwa huenda hatua hizi zikawakwaza baadhi yetu katika kutekeleza shughuli zao. Hata hivyo, hatuna budi kuchukua hatua hizi ili kukabiliana na hali hii inayotukabili
 
(sahihi)
Bi. Mwanaisha Tendakazi
MAKAMU MKUU WA CHUO
  nk   Naibu Makamu Mkuu wa Chuo
      	Wakuu wa Vitivo
      	Wakuu wa Idara
       	Afisa Mkuu wa Usalama
 
Shajara
Shajara ni kitabu ambacho kina nafasi kwa kila siku ya mwaka ambamo unaweza kurekodi mambo mbalimbali. Mambo haya ni pamoja na matukio ya kila siku, miadi pamoja na mambo uliyoyashuhudia au tajria mbalimbali.
Kuna shajara ndogondogo na nyingine kubwa kubwa. Licha ya tofauti za ukubwa wao, zote hutekeleza majukumu yale yale- kuweka rekodi ya mambo.
Shajara huandikwa kwa muhtasari. Mambo yanayoakiliwa huandikwa kwa muhtasari na si lazima kuandika kwa sentensi kamilifu wala kwa kuzingatia kanuni za kisarufi.
Shajara humsaidia mtu kupanga mambo yake iwapo inahusu kurekodi mambo yatakayotokea. Haya ni pamoja na mikutano, miadi mingineyo, n.k.
Aidha, shajara huweza kutumiwa kama kumbukumbu. Matukio na mambo mengineyo huweza kuhifadhiwa katika shajara kwa ajili ya kurejelea baadaye.
Shajara ni kitabu muhimu hasa kwa mtu ambaye ana shughuli nyingi ambazo humwia vigumu kuzikumbuka. Hivyo hutegemea shajara kama kifaa cha kumbukumbu ya yale anayostahili kuyafanya.
Shajara nyingine mbali na kuwa huonyesha siku na tarehe, huwa na nafasi za wakati ambapo kuna nafasi ya kurekodi matiukio ya kila saa ya siku husika.
Kuna aina kuu mbili za shajara. Hizi ni:
a)      Shajara za miadi
Hizi ni shajara ambamo tunanakili matukio na miadi tunayoyapanga au kupangiwa kabla ya kutokea kwake. Nia hasa huwa ni kutusaidia kukumbuka yale tunayostahili kuyafanya au kuyashiriki. Watu wenye shughuli nyingi au wenye kusahau kwa urahisi, hutumia shajara hii kuwasaidia kukumbuka. Pia mtu anapokuwa na miadi iliyopangiwa muda mrefu ujao, kama vile baada ya wiki kadha au miezi kadha, shajara huwa rekodi ya kutegemea katika siku za halafu.
Mfano
 
  Alhamisi, Oktoba 19, 2006
         Mkutano wa Idara saa 3
         Benki kutafuta pesa saa 7
         Kununua bidhaa saa 10
 
Ijumaa, Oktoba 20, 2006
         Kuhudhuria sherehe za Kenyatta dei
         Kwenda kumtembelea nyanya saa 9
Jumamosi, Oktoba 21, 2006
         Kuchukua suti kwa dobi saa 6
 
Jumapili, Oktoba 22, 2006
         Kwenda kuogelea saa 8
 
Jumatatu, Oktoba 23, 2006
         Kupigia Selemani simu saa 4
 
Jumanne, Oktoba 24, 2006
         Kujumuika na Hemedi kwa sherehe za Idd saa 5
 
b)  	Shajara za kibinafsi
Hizi ni shajara amabmo tunaandika mawazo na mitazamo yetu kuhusu watu, tajriba zetu mbalimbali, mahali, n.k. kwa kusudi la kumbukumbu za baadaye. Mara nyingi hivi ni vitu ambavyo hutugusa kwa namna moja au nyingine; kwa namna hasi au chanya.
Shajara hizi huweza kuwa na habari rasmi au zisiwe rasmi lakini zitakuwa na mtazamo au hisia za kibinafsi za anayeziandika. Hii ndiyo sababu zinaitwa shajara za kibinafsi. Rekodi ya mambo katika shajara hizi hudhamiriwa kuwa siri kwa watu wengineo isipokuwa mwenye kuandika.
 
Alhamisi, Oktoba 19, 2006
 
         Nilihudhuria mkutano wa Idara saa 3 asubuhi. Ulikuwa mrefu na wenye mivutano mingi. Mwenyekiti hakupendezwa na waliochelewa kuwahi mkutanoni.
         Baada ya kutoka benki nilinunua bidhaa kutoka marikiti. Kulikuwa na uhaba wa mboga za majani na matunda.
 
Ijumaa, Oktoba 20, 2006
Nilihudhuria sherehe za Kenyatta Dei uwanjani Nyayo. Ilikuwa sherehe ya kufana ingawa jua lilitukaanga ajabu. Nilikutana na Stella, rafiki yangu wa utotoni baada ya sherehe.
 
Jumamosi, Oktoba 21, 2006
Nilichukua suti yangu kwa dobi na baadaye kwenda kuogelea na kupunga upepo ufukweni.
 
Jumapili, Oktoba 22, 2006
Niliamka kuchelewa sana. Nilishinda nyumbani nikiburudika kwa muziki wa taarabu na vipindi vya televisheni.
 
Mahojiano
Mahojiano ni hali ya mtu au watu kuulizwa maswali na mtu au kundi la watu na majibu wanayotoa.
Yana sifa maalum:
        I.            Huwa na lengo maalumu.
  	II.            Hufuata utaratibu maalumu.
	III.            Wakati, mahali, urefu wake, washiriki wake na mada/jambo la kuzungumziwa huwa vimebainishwa kabla ya shughuli yenyewe.
	IV.            Kundi moja la washiriki huwa linadhibiti mazungumzo na hasa huwa linauliza maswali tu ilhali lile lingine kwa kiasi kikubwa hutoa majibu tu. Washiriki wa makundi haya huwa hawana usawa wa kimahusiano.
Katika mahojiano huwa kuna yule anayehoji na anayehojiwa vilevile. Mtu anayehoji huweza kuuliza maswali au kutoa kauli ambazo humchochea mhojiwa kutoa maelezo au ufafanuzi kuhusu mada husika.
Mahojiano huweza kuwa mafupi na ya papo kwa hapo au yakawa marefu na yaliyopangiwa awali. Mfano wa mahojiano ya papo kwa hapo ni pale ambapo unakumbana na mwanahabari- labda unatoka mkutanoni au umo matembezini-na kukuuliza maswali pale pale. Mahojiano yaliyopangiwa nayo ni yale ambayo mtu hufanyiwa baada ya kuarifiwa mapema na huwa anajiandaa kwa kusudi la kuhojiwa. Aina hii ya mahojiano hulishughulikia suala katika vina vyake.
Dhima ya mahojiano
Kuna aina nyingi za mahojiano kila mmoja huwa na dhima moja mahususi au shima kadhaa.
a.       Kueleza na kupasha habari
Yapo mahojiano ambayo lengo lake ni kuwapasha watu habari na kueleza jambo.
 
b.      Kutetea msimamo fulani
Yapo mahojiano ambapo watu wa pande mbili zilizo na mitazamotofauti kuhusu suala fulani huweza kuhojiwa na hapa kila mmoja hupata fursa kutetea mtazamo anaoupendelea.
 
c.       Kudadisi jambo au mtu
Mahojiano yanaweza kulenga kulidadisi jambo au mtu kwa kina. Kwa mfano, maisha ya mtu au matendo yake n.k. huweza kufanyiwa uduhushi. Aidha,jambo huweza kudadisiwa kwa mapana kama vile kwa nini vitendo vya kigaidi hutekelezwa.
 
d.      Kuburudisha
Baadhi ya mahojiano huwa yanalenga tu kuburudisha. Kwa mfano msanii fulani anaweza kualikwa kwa mahojiano kwa nia ya kuiburudisha hadhira.
 
Dhima hizi mbalimbali huweza kujitokeza katika mahojiano ingawa mahojiano mengi hujumuisha dhima kadha katika utekelezaji wake.
 
Mahojiano ya Vyombo vya Habari
kuna mambo yanayoweza kumsaidia anayehoji na anayehojiwa kufanikisha mahojiano. Tutayajadili mambo hayo.
Mhoji anavyoweza kufanikisha mahojiano
jambo mojawapo muhimu kwa mwanahabari ni kujiandaa kwa kulitafitia jambo analolenga kumhoji mtu kulihusu. Hili litamwezesha kupata maarifa zaidi kuhusu mada anayoilenga na hivyo pia kumsaidia kuandaa maswali yanayofaa ambayo atamuuliza mhojiwa na pia kutoa mwelekeo wa mazungumzo wakati wa mahojiano.
Aidha, uteuzi mzuri wa maneno wakati wa mahojiano ni muhimu. Lugha sahili na isiyo na kauli zenye  utata inafaa.
Unahitaji kuandaa maswali utakayouliza lakini usiyategemee katika mahojiano. Si lazima kuyafuata. Unahitaji pia kuuliza maswali yanayochipuza akilini mwako wakati wa mahojiano. Sikiliza majibu unayopewa kwa makini na kuziratili hoja ili kubaini hoja mpya zinazoibuka.
Mahojiano ya vyombo vya habari huhitaji maswali yanayoulizwa kuwa yenye kudadisi na labda kumdara anayehojiwa pamoja na yaliyo sahili na ambayo atafurahikia. Mahojiano yako yatakuwa yana usawazisho kwa kufanya hivi.
Unapoanza mahojiano gonga ndipo moja kwa moja. Mhojiwa anahitaji kupewa fursa ya kuzungumza bila kukawia. Jibu sahili na fupi linahitaji kuwa la mwanzo kabisa. Kwa mfano, wewe ni mzaliwa wa wapi? Kisha fuatiliza na swali unalolipendelea zaisi au unaloliona kuwa lenye uzito zaidi. Huenda pasiwepo muda wa kuyajibu maswali hata muhimu baadaye.
Jaribu kuwa mtulivu na mvumilivu wakati wote wa mahojiano. Huenda unayemhoji atakwepa swali uliloliuliza mara kadha lakini utahitajika kudumisha utulivu wako na kuliuliza tena.
Daima kuwa mkarimu kabla na wakati wa mahojiano. Unaweza kudumisha tabasamu na pia kuhakikisha kuwa unaonekana kuwa unaifahamu na kuimudu mada inayojadiliwa.
Onyesha kuwa unavutiwa na jambo unalolidadisi. Ni muhimu kuonyesha kuwa kwa kweli unazihitaji habari unazozitafuta.
Hakikisha kuwa sauti yako inasikika vizuri kwamba inapendeza. Pamoja na hili, ikiwa ni televisheni, mavazi nadhifu yafaa.
Anayehoji sharti awe mwenye fikra safi, mwenye kuelewa mambo haraka na pia awe na ufahamu mpana wa ujumla wa mambo.
 
Mahojiano ya Redio
Mbali na mambo yaliyojadiliwa hapo juu, kumbuka kuwa mahojiano ya redio yanategemea sauti sana. Hivyo ishara za mwili hazikusaidii katika shughuli yako ya kuhoji. Lugha yako yafaa kuwa yenye mvuto na yenye kushawishi. Teua maneno unayotumia kwa makini- usitumie msamiati wa kitaaluma wala wenye utata. Sauti nayo sharti iwe ya kupendeza.
Mahojiano ya televisheni
Katika mahojiano haya anayehojiwa, sawa na anayehoji, husikika na vilevile kuonekana katika mulishi ya runinga. Ni muhimu basi kuvaa kinadhifu, kwa namna ambayo inakuridhisha wewe mshiriki.
Suala mojawapo amablo ni muhimu kuulizia kabla ya kwenda studio linahusu rangi ya mavazi ambayoitafaa studioni. Hata hivyo ni vizuri kutovaa nguo zenye maua naua au mistari mistari.
Mahojiano ya televisheni si kama redio. Katika studio kutakuwemo watu kadha kama vile wanasa picha na sauti. Tahadhari dhidi ya kuingiwa na wasiwasi. Kumbuka kuwa wako kazini na wanasaidia kufanikisha kipindi.
Mahojiano ya magazeti
Mahojiano yanafanywa kwa ajili ya kuchapishwa magazetini, hayana shinikizo kubwa. Ni wewe na anayekuhoji; huonekani wala kusikika na hadhira. Mazingatio yako huwa kwenye lile jambo unalolieleza tu. Hata hivyo, tatizo la mahojiano ya aina hii ni kuwa huenda ukanukuliwa vibaya au kwa namna ambayo hukutaka. Una nafasi hata hivyo ya kurekebisha ripoti hiyo kwa kumwandikia mhariri barua ya kurekebisha kilichochapishwa. Lakini kumbuka kuwa si kila mtu aliyekwisha zisoma habari hizo atapata kusoma makala yako kwa mhariri.
Hivyo basi katika mahojiano haya usiseme chochote amabcho hutaki kichapishwe hata kama ni katika gumzo kabla na baada ya mahojiano. Aidha, chochote ambacho ungependa kijumuishwe, hakikisha umekisema.
Kwa jumla ni muhimu kujua aina ya gazeti linalozitaka habari, kile hasa kinacolenwa katika mahojiano , idadi ya maneno itakayotumiwa katika makala, na vilevile omba kujua iwapo upo uwezekano wa kuisoma makala hiyo kabla ya kuchapishwa na iwapo upo uwezekano wa kurekebisha mambo utakayopendekeza. Ufahamu wa gazeti litakalochapisha habari zako utawezesha kukisia aina ya makala itakayotoka. Ufahamu wa kile wanachotaka kukuhoji kukihusu utakusaidia kujiandaa vyema. Idadi ya maneno katika makala itakuwezesha kujua vina vya habari unavyohitaji kutoa.
Baada ya kuzipata habari hizi zote unaweza kuamua iwapo utahojiwa. Kama unakubali kuhojiwa andaa majibu yako katika mpangilio wa hoja ili zikupe mwongozo wakati wa mahojiano.
Mahojiano kortini
Hii ndiyo aina ya mahojiano iliyo ngumu sana hasa kwa mhojiwa. Wakati mwinine mwanasheria anayehoji huweza kuwa mkali sana kwa lengo la kukufanya uchanganyikiwe na kukanganyika katika utoaji wako wa ushahidi.
Licha ya ugumu wake, mahojiano haya vilevile yatakuhitaji kuwa mtulivu. Ni vizuri kufika kortini mapema. Omba kumwona aliyeagiza ufike kortini. Iwapo muda mrefu umepita, omba kuipitia ripoti uliyoandikisha ili ujikimbushe upya ruhusu tukio zima.
Baada ya kuingia kizimbani, utakula kiapo na kisha kuulizwa maswali; kwanza na mwanasheria wa waliokutaka kufika kortini na kisha wa upande unaopingana nao. Suala muhimu zaidi ni kuzingatia na kuyajibu kwa makini maswali unayoulizwa.
Mahojiano ya Ajira
Mahojiano ya ajira hufanywa na wakubwa au mameneja wa ajira. Mahojiano hayo huweza kuwa ya kuajiri wafanyikazi, kuwapandisha vyeo, kutathmini maendeleo ya mwajiriwa au kutatua tatizo fulani kama vile kuadhibu.
Mahojiano huweza kuwa na mtu mmoja tu mwenye kuhoji. Wakati mwingine huweza kuwa ni kundi la watu wawili wanahoji. Hili huwa jopo dogo. Aidha, huweza kuwa na jopo la watu wengi (kama vile sita hadi kumi au zaidi).
Nasaha kwa Mhoji
Mhoji ana jukumu kubwa la kusikiliza hoja anazotoa mhojiwa. Mbali na kuupata na vilevile kuuchanganua ujumbe unaotolewa, unahitaji kutathmini iwapo habari hizo zinaoana na hisia pamoja na fikra za anayehojiwa. Aidha, kuwa makini kuchungua toni ya mhojiwa, matumizi ya ishara za mwili; macho na ishara nyingine kama vile za uso.
Vilevile rumia maarifa haya unapoendesha mahojiano. Tumia ishara kuonyesha kuwa unafuatilia maelezo ya mhojiwa kwa makini na pia zitumie kumhimiza kuendelea na maelezo yake. Ongea kwa uwazi na kwa namna isiyo rasmi. Hili litamtuliza mhojiwa. Mtazame mhojiwa lakini usimdadisi sana.
Keti kwa namna yenye kuonyesha kuwa umetulia vizuri. Usiiname upande wowote unapokuwa umeketi. Hili litamtia mhojiwa wasiwasi. Jitahidi kuonyesha kuwa una umakini kuhusiana na mazungumzo. Unaweza kutingiza kichwa, kutumia kauli kama, Naam, Ndiyo, ila shaka, n.k. utakuwa umempa moyo mhojiwa kuendelea kuungumza na hivyo kuwa huru zaidi kuzungumza.
Iwapo mhojiwa atasita kujibu au kueleza, usidakie kutaka kuziba mwanya huo wa kipindi cha kimya. Mpe muda kufikiri na kujiandaa kujibu. Kimya kinapokuwa kirefu, basi unaweza kuliuliza swali upya au kuliuliza kwa namna sahili zaidi ili kumwezesha mhojiwa kuendelea na mazungumzo.
Usiwe unachukua nafasi kubwa ya mazungumzo. Anayehojiwa ndiye huzungumza zaidi. Mazungumzo yako huhitaji kuwa yapata khumsi au sudusi tu ya jumla ya mazungumzo yenu.
Iwapo utakuwa unanakili, tahadhari dhidi ya shughuli hiyo kukuteka na kuondoa makini yako kutoka kwenye maelezoya mhojiwa. Unaweza kuandika unayonakili kwa maelezo ya mhojiwa. Unaweza kuandika unayonakili kwa kifupi/muhtasari na baadaye kuyatia nyama au ukamwomba mhojiwa kutua kwa muda kusudi upate kunakili hoja zako.
Usikubali kuongozwa na mavazi ya mtu, sauti yake au matamshi yake. Sote huathiriwa na haya ambayo hutufanya kuwa na mtazamo fulani kuhusu mtu fulani. Lakini jitahidi yasikuongoze katika kujenga mtazamo fulani akilini mwako badala ya kuyategemea mahojiano.
Iwapo mhojiwa anaonekana kuwa na wasiwasi, usimchukulie kuwa atabaki kuwa hivyo baada ya kumwajiri.
Huenda akavutiwa na jamaa ambaye labda alipitia chuo ulichopitia, anatoka eneo la kwenu au hata ana mtazamo (uwe wa maadili, utendakazi, n.k.) kama wako, n.k. Hata hivyo hii haina maana kuwa mtu huyo ndiye anayefaa zaidi kwa kazi inayohusika kwa kuwa mnapatana kwa hili au lile.
 Mahojiano yenyewe
Kabla ya kuanza shughuli ya kuhoji, mwamkie mhojiwa kwa njia rasmi lakini yenye kuonyesha udugu. Kumbuka kuwa wewe ni mwenyeji na mhojiwa ni mgeni wako. Hivyo basi anza mahojiano yenu kwa mazungumzo mafupiyasiyohusiana na mahojiano ili kujenga mahusiano baina yenu. Ili kumsaidia mhojiwa kupunguza wasiwasi, mjulishe kuwa habari zote zitatunzwa katika siri. Pia toa kwake orodha ya mada utakazoziangazia na kumweleza muda ambao mahojiano yatachukua. Vilevile mfahamishe kuwa mwishoni mwa mahojiano atapewa fursa kuuliza maswali.
Kumbuka kuwa ni jukumu la mhoji kuongoza mwelekeo wa mahojiano. Ni vizuri kuandaa mada utakazoulizia maswali mapema na pia kuwa na orodha ya maswali mahususi ambayo utauliza kuhusiana na mada hizo. Hata hivyo maswali hayo ni ya kukuongoza tu. Utauliza kulingana na yanavyokwenda mahojiano. Usiyafuate tu. Maswali yako yanafaa kuwa wazi na vilevile funge ili yakusaidie kudhibiti mahojiano.
Epuka masuala yafuatayo wakati wa mahojiano:
         Usiulize maswali mawili katika swali moja k.v. Ulisomea wapi na lini?
         Usiulize maswali yasiyolenga ndipo. Maswali ya kijumla huweza kumfanya mhojiwa kutoa habari chache au nyingi kupita kiasi. Kwa mfano; Hebu nieleze kuhusu maisha yako.;
         Usiulize maswali yenye kuelekeza. Kwa mfano Kampuni unayofanyia kazi hivi sasa imeanza kuzorota. Au vipi? Maswali kama haya yanayoonyesha kuwa una mtazamo fulani kuhusu jambo na hivyo huwa vigumu kwa mhojiwa kuyajibu.
         Usiharakishe kuuliza swali linalofuata. Ikiwa unaona kuwa swali halikujibiwa inavyostahili, mpe mhojiwa nafasi nyingine kwa kuuliza swali hio kwa namna tofauti.
         Usimsaidie mhojiwa kujibu swali. Lako ni kuongoza mahojiano tu.
 
Ya kuzingatia ni:
         iwapo mhojiwa anasema sana, ongoza mahojiano kwa kumkata usemi. Kwa mfano unaweza , Hebu sasa tuangazie
         iwapo mhojiwa anatawaliwa na wasiwasi yapanue mazungumzo ya makaribisho. Sema naye kidogo kwa kuzungumzia masuala yanayowavutia nyote wawili- tumia fomu ya maombi ya kazi kupata kupata masuala hayo.
         Iwapo mhojiwa hasemi sana, punguza kasi ya mazungumzo. Mtazame na kumhimiza kueleza zaidi. Unaweza hata kumuuliza maswali wazi.
         Usimpe mhojiwa matumaini yasiyojuwepo/ya uongo.
 
Kuhitimisha mahojiano
Baada ya kuuliza maswali uliyodhamiria, muulize mhojiwa iwapo ana maswali ambayo angependa kuuliza. Maswali yanayoulizwa huweza kukupa picha zaidi kuhusu anayeuliza.
Mweleze mhojiwa hatua itakayofuata baada ya mahojiano kama vile lini uamuzi utafanywa na matokeo ya mahojiano yatatoka lini. Mshukuru mhojiwa kwa kufika. Usimfanye yeyote kuhisi kuwa mahojiano aliyofanyiwa ni mjango. Hatimaye msindikize mhojiwa hadi mlangoni.
Jipe yapata dakika 10 hadi 15 kunakili habari kuhusu mhojiwa na kutulia kabla ya kumwita ndani mhojiwa anayefuata. Fanya uamuzi kuhusu mhojiwa mara baada ya mahojiano kabla ya athari uliyopata kuanza kupungua.
Nasaha kwa mhojiwa
Kabla ya mahojiano yenyewe, jiandae vizuri kwa kufanya utafiti kuhusu kampuni husika ili uje aina ya wafanyakazi wanaohitajika, chunguza aina za bidhaa au mambo wanayoyashughulikia na kusoma matoleo mbalimbali yanayoigusia kampuni hiyo. Tafiti kuhusu matatizo na mafanikio yao. Mbali na hitimu na tajriba zako, mambo haya yatakusaidia kukujenga wakati wa mahojiano.
Jitathmini mwenyewe na kuelewa udhaifu wako na uwezo wako. Uwezo wako huenda ukakusaidia kutoa baadhi ya maelezo kwa manufaa yako. Jiandae kuitoa majibu kuhusu udhaifu wako endapo utaulizwa. Ipitie ushi yako na kubaini sehemu zinazoweza kuwa kikwazo katika mahojiano yako na kuziandalia majibu yenye kuridhisha.
Hakikisha unajiandaa mapema na kufika mahali pa mahojiano mapema ili upate kutulia.
Mavazi yako yatahitaji kuoana na cheo au shirika linalokuhoji. Hakikisha unafahamu mavazi ambayo shirika linapendelea. Fanya  uchunguzi kuhusu hili kwa ama kumuulizia mhazili wa kampuni husika au kuchunguza mwenyewe wafanyakazi wake wanavyovalia. Hakikisha mavazi yako yanachukua vizuri (yasiwe yanakubana, au yasiyokupendeza, au hata yenye kukupwaya).
Unapoingia katika chumba cha mahojiano, usibebe kila kitu. Beba kile ambacho kinasheheni vitu unavyohitaji katika maojiano kama vile shahada, machapisho- kama unayo, n.k. Vitu vingineunaweza kuomba kuwekewa katika sehemu ya mapokezi.
Wakati wa mahojiano ishara za mwili ni muhimu kutumiwa. Si vizuri kuweka mguu juu ya mwingine au kushika tama. Aidha, tahadhari na urudiaji wa miondoko fulani unapozungumza. Hii huonyesha kuwa una wasiwasi. Vilevile usitazame kando. Mtazame anayekuhoji usoni lakini usimkodolee macho.
Jitahidi kuyajibu maswali yote kwa usahihi. Iwapo litaulizwa swali ambalo hujui jibu lake, usitoe jibu la uongo/kubuni. Iwapo hukuielewa swali uliloulizwa, omba lirudiwe tena.
Usieleze mambo ya kibinafsi katika mahojiano wala kutumia istilahi bila kufahamu vizuri maana na matumizi yake. Maelezo yako yasiwe mafupi mno wala marefu sana. Hakikisha unahitimisha majibu yako yote kwa kauli chanya.
Iwapo utaombwa kuuliza swahili mwishoni, unaweza kuuliza lakini swahili lako kisiwe hasi. Mwishoni kabisa mwa mahojioano kumbuka kulishukuru jopo kwa kutenga muda wao kukuhoji kabla ya kuondoka
Mfano
MAHOJIANO KATI YA MWANAHABARI NA AFISA WA UHAMAJI
Mhoji: Bwana Afisa, kwa nini idadi kubwa ya wakimbizi inakimbilia nchini kwetu?
Mhojiwa: Sababu kuu Bwana Mtangazaji ni watu wetu. Wakimbizi wanapokewa vizuri na kutangamana kwa urahisi na wenyeji wa hapa.
Mhoji: Ni Ukweli kwamba wengi wao hawaheshimu ukarimu huo kwa kujiingiza katika uhalifu?
Mhojiwa: Tatizo kubwa nikwamba lila mgeni anachukuliwa kama mkimbizi. Wakimbizi hukaa katika kambi za wakimbizi kama vile Dadaab na Kakuma. Wapo wanaokubaliwa kutoka kambini kwa idhini ya shirika la wakimbizi la Umoja Wa Mataifa. Hawa waajumuika na wananchi bila tabu. Kundi lingine huingia nchini bila idhini ya Umoja wa Mataifa. Hawa si halali lakini haimaanisha hao ndio wahalifu.
Mhoji:Kuna ushahidi kuwa baadhi ya wahamiaji wanaingia humu ndani na silaha ndogondogo ambazo hutumiwa kuvuruga usalama!
Mhojiwa: Ni ukweli. Wapo wanaoingia na silaha ndogondogo za kufanya uhalifu.
Mhoji:Vipi basi watu hawa wanaingia nchini bila nyiynyi kuchukua hatua zozote?
Mhojiwa: Hili ni jukumu la kikosi ya Polisi.
Mhoji:Je, nchi nyingine zinakabiliwa na tatizo na kusongamana kwa wakimbizi?
Mhojiwa:Shughuli ya uhamishaji , inatokea katika nchi zote ulimwenguni. Watu wanapokimbia Sudan kwa mfano, wapo wanaokimbilia huko kutoka nchi zao. Tanzania ina watu waliokimbia kutoka  visiwani na kuhamia pwani Kenya. Tanzania inapokea wakimbizi kutoka Rwanda, Burundi, na Jamhuri ya Kongo. Kwa ufupi ndugu, tatizo la wakimbizi si tatizo la nchi moja tu.

Matangazo
Matangazo ni habari kuhusu watu , vitu, hali n.k. Ambazo huwekwa wazi kusudi watu wote au hamaki ya watu kuzipata. Nia ya tangazo ni kuwapasha habari watu wengi inavyowezekana.
Matangazo hupitishwa kwa njia mbalimbali. Hizi ni pamoja na:
(a)Vyombo vya habari kama vile redio, runinga na magazeti.
(b)Mabango
(c)Arifa/Notisi n.k.

Lengo La Matangazo
(a)Kutoa tahadhari: Kama vile USIKOJOE HAPA
(b)Kufahamisha:kama vile tangazo linalohusu kuahirishwa kwa mkutano
(c)Kuelekeza kamamvile tangazo la chama la kuelekeza wafuasi wake
(d)Kuhimiza: kama vile kuhimiza wafanyikazi waendelee na kazi yao mzuri ingawa ni ngumu.
(e)Kusifu: Kama vile kusifu kiongozi

Tofauti Katika Matangazo Mbalimbali
Kuna matangazo mafupi na kuna mengine marefu. Urefu wa tangazo unategemea mahitaji na lengo ya yule anayetangaza.
Yapo matangazo ambayo yanaandaliwa kwa namna ya kuyafanya kuvutia kama vile  matangazo yenye kunadi bidhaa fulani. Kwa upande mwingine yapo yale ambayo  hayatoi ujumbe kwa mvuto kama matangazo ya ajira. Matangazo haya hutoa ujumbe kwa mtindo kavu ili kudumisha mtazamo wa kirasmi.
Matangazo mengine hutumia picha au michoro ili kuyapamba au kuleta udhahiri zaidi. Picha hizo huweza kuwa za rangi ili kuongeza mvuto. Baadhi  ya maandishi huweza kuwa makubwa yenye wino mzito. Lengo ni kuvutia kiasi kikubwa cha watu.
Matangazo hutumia lugha sahihi.
Matangazo ya Kimsingi katika Matangazo
(a)Mtangazaji
Jina la mtangazaji huonyeshwa ama kwa namna wazi au isiyo wazi. Mtanngazaji aweza kutia sahihi mwishoni.
(b)Mada ya tangazo
Kila tangazo lina mada ambayo hutoa muhtasari wa jambo linaloshghulikiwaKwa mfano unaweza kuona tangazo lenye kichwa: NGOMA! NGOMA! NGOMA! au TANGAZO LA KIFO.
                  (c)  Ufafanuzi wa tangazo
     Baada ya anwani ya tangazo  chini yake hufuata ufafanuzi wa jambo lilnalolengwa. Kwa mfano iwapo ni tangazo la ajira, basi aina ya kazi, hitimu zinazohitajika, tajriba, mshahara n.k. Huweza kutolewa.
(d) Anwani ya wenye kutangaza
Kutolewa kwa anwani kwenye tangazo si lazima. Hili hutegemea aina ya tangazo. Kwa mfano, tangazo la kifo haliwezi kuwa anwani lakini la ajira huweza kuwa nayo. Utaona kuwa tangazo la ngoma huweza kuwa na nambari za simu.
(e)Uvutaji nadhiri
Tangazo linahitaji kuvuta nadhari ha hadhira. Hii huweza kufanywa kwa namna nyingi kama vile utumiaji wa Ishara,notisi, kadi, katalogi, tiketi n.k. Wakati mwingine nadhari huvutwa kwa kitumia nyenzo zenye kuathiri maskio au macho kama vile vipaza sauti, mlio wa kengele , wito n.k.
Aina ya matangazo ni pamoja na:
I.Matangazo ya biashara
II.Matangazo ya vifo
III.Matangazo ya ajira
IV.Matangazo ya redio
V.Matangazo ya televisheni
VI.Matangazo ya gazeti
Mfano
MCHEZO MOTO MOTO
Usijinyime uhondo wa kukata na shoka wikendi
Hii! Fika katika Ukumbi wa Kajipumbaze
Ukajionee mchezo wa mwaka.
Waigizaji wako si wengine bali watoto wa hapa nyumbani wasiokosa  machachari, Vichekesho  vyao vitakuacha mbavu zikiuma.
Usikose burudani hii safi.
Kiingilio ni shilingi 500/= tu!
Hojaji
Hojaji ni karrasi ambayo ni maswali ya uchunguzi. Hutumiwa kusanya habari muhimu kutoka kwa kundi la watu au jamii ya watu. Kila swali lina lengo kukidhi mahitaji fulani.
Lazima iandaliwe vizuri ili isiwache nje habari ambazo ni muhimu  na isichanganye wahojiwa. Hojaji huweza kujazwa na mhojiwa au mtafiti  mwenye akijaza anapofanya mahojiano.Siku hizi hojaji huweza kutumwa kwa njia ya mtandao na majibu yake kuregeshwa vivyo hivo. 
Mambo ya kuzingatia Unapoandaa Hojaji
(i) Fahamu na nakili malengo ya hojaji husika
(ii) Kila dhana lazima iwe ya kubainika waziwazi
(iii) Maswali yawe fupifupi ili yaeleweke kwa urahisi ikilinganishwa na yale marefu
(iv)Tumia maelezo  yaliyo hasi katika hojaji. Epuka utumiaji wa neno hasi
(v) Epuka maswali yanayohitaji zaidi ya jibu moja
(vi) Usutumie maswali yanayoegemea upande au jambo fulani. Usiuluize habari nyeti na ya kibinafsi.
(vii) Tumia lugha nyepesi ambayo inaweleweka kwa urahisi
(viii) Hakikisha kila kipengele kina habari za kutosha hivi kwamba mhojiwa anakielewa vizuri.
Namna ya Kuvipanga Vipengele katika Hojaji
Mambo ya kuzingatia katika mpangilio wa vipengele vya hojaji ni:
I.Anza na maswali ya vipengele ambavyo vitamvutia mhojiwa. Usianze kwa masuala yenye kutisha.
II.Hakikisha kuwa maswali yanayoulizia habari zenye kuhusiana yanafuatana. 
III.Usutie maswali muhimu kwa uchunguzi/utafiti wako mwishoni mwa hojaji.
IV.Unaweza kuyapanga maswali katika makundi kwa kuzingatia masuala mahususi katika kila kundi.
V.Ikiwa hojaji ina masehemu mbalimbali basi hakikisha kila sehemu ina maelezo fupi yanayoleza kuhusu kiini na malengo yake
VI.Ipe kila hojaji nambari yake yenye kuitambulisha
Uandaaji wa Hojaji
I.Inafaa kuandaliwa kwa njia yenye mvuto ili kuwavutia wahojiwa wengi.
II.Yapange maswali vizuri kwa namna ambayo itawawia wahojiwa rahisi kuyajibu
III.Hakikisha kursa zote na vipengele vyote katika hojaji vinaoredheshwa
IV.Tumia maelekezo mafupi lakini yenye kueleweka pale inapohitajika
V.Jitahidi kuona kuwa hijaji yako ni fupi. Hijaji ndefu haiwavutii wahojiwa
Mfano
HOJAJI
(Wizara ya Afya inafanya utafiti kuhusu ugonjwa wa Malaria mkaoni Nyanza. Unaombwa kujaza hojaji hii ili kuiwezesha wizara kupata habari zitakazoisaidia kuukabali ugonjwa huu)
SEHEMU I
1.Jina
2.Jinsia
3.Umri
4.Hali ya ndoa
5.Wilaya
6.Tarafa
SEHEMU II
7.Umepata kuugua malaria?
8.Lini?
9.Kwa Muda gani?
10.Ulipata Matibabu
11.Wapi?(Chagua mojawapo wa majibu yafuatayo)
(a)Hospitali ya serikali
(b) Hospitali ya kibinafsi
 (c) Dawa za kiasili
12.Umewahi kulazwa hospitalini kwa kuugua malaria?
13.Lini?(Itaja mwaka/miaka)
SEHEMU III
14.Mazingira yanayozunguka makao yako ni ya namna gani?(chagua majibu yafuatayo. Unaweza kuchagua zaidi ya jibu moja  kulingana na hali)
a.Safi kabisa
b.Kuna mimea na nyasi chache
c.Kuna mikebe na vifaa vingine
d.Kuna msitu mkubwa
15.Je. umewahi kusukia kuhusu neti za mbu?
16.Utatumia neti za mbu nyumbani kwako?
17.Ikiwa ndiyo, ulipata wapi habari kuhusu neti hizi?

Notisi
Notisi ni ujumbe unaotolewa kwa mtu au kundi la watu kuwajuza kitu fulani. Unaweza kuandikwa au kutangazwa kwa njia ya mdomo.
Ni tangazo linalotoa taarifa fulani. Notisi hudhihirika kwa namna mbalimbali
(a)Matangazo madogomadogo
Kama vile ya kartasi yenye maandishi yanayotoa habari fulani ambayo yametundukiwa mahali ambapo watu wezi wanaweza kukumbana nayo.
Kwa mfano shuleni,kazini, hospitalini n.k. Matangazo huweza kuwa sentensi moja au sentensi chache Huwa na tarehe,mada, maelezo yanahusiana na mada husika na wakati mwingine jina na cheo cha aliyeandaa.
Oktoba 12, 2006.
MKUTANO WA CHAMA CHA KISWAHILI
Wanachama wa Chama cha Kiswahili wanaombwa kuhudhuria mkutano wa kufunga mwaka siku ya Alhamisi tarehe 19 Oktoba 2006 saa kumi adhuhuri katika ukumbi wa Jubilei. Tafadhali tunza wakati.
Bhabha Tunu
Katibu wa Chama
(b)Ilani
Tangazo ambalo humtaka mtu kutofanya jambo fulani au kufahamisha kuhusu kipindi cha wakati ambapo anafaa kuwa amelifanya au kukoma kulifanya jambo fulani. Tofauti na onyo ilani haionyeshi waziwazi habari itakayomkabili anayeandikiwa. Kwa mfano:
USIVUTE 
SIGARA
TAFADHALI 
USIKANYANGE NYASI
Ilani pia huhusu taarifa anazopewa mtu kuhusu jambo fulani. Kwa mfano, mpangaji nyumba anaweza kupewa ilani ya kuhama nyumba aliyokidisha  katika kipindi fulani cha wakati. Ilani aina hii huweza kutoa sababu za kumtaka mpangaji kuhama kama vile ukarabati uliopangwa kufanywa.
BARAZA LA JIJI LA NAIROBI
ILANI YA KUHAMISHA KWA WAKAZI WA MITAA YA MABANDA KANDO YA MTO WA NAIROBI.
Baraza la jiji la Nairobi lingependa kuwafahamisha wakazi wa mitaa ya mabanda iliyo kando ya mto Nairobi kuwa msimu wa mvua ya masika umekaribia. Mvua hii huenda ikawasababisha mafuriko makubwa. Baraza la jiji linawaomba watu wanaokaa kando ya mto Nairon=bi kuhama kufikia tarehe 10 Aprili, 2006 ili kuepuka kusombwa kwa maji. Watakaokaidi ombi hili watachukuliwqa hatua.
Sahihi
Donanti Seki
Meya wa Jiji.

Kumbuka
Ilani si lazima iwe tangazo. Inaweza kuwa hata barua.
(c ) Tahadhari
Tangazlo ambalo hukenga kumpa mtu habari zinazolenga kumfanua kuepukana na jambo au hatari fulani. Huwa yafanya mtu awe mwangalifu au makini katika jambo fulani.
Mfano
TAHADHARI:Tumia tu uliyvyoelekezwa. Usipulize karibu na macho au uso au katika sehemu ya ngozi iliyochubuka au yenye kuwasha. Usipulize wala kuwekelea kwenye kitu kilichopakwa rangi. Weka mbali na watoto. Mkebe huu una msongo. Usiuweke kwenye jua.Usitoboe mkebe wala kuchoma, hata baada ya matumizi.Usitumie mkebe tena  baada ya dawa kuisha.
(d) Onyo
Husitisha hatua fulani lau sivyo achukuliwe hatua ambayo itamletea hasara au madhara. Huonyesha madhara yanayoweza kumkumba mtu asipofuata maagizo aliyopewa. Huu hapa mfgano wa onyo.
ONYO: Dawa hii huvutia moto. Usipulize karibu na miale ya moto wala kuweka mkebe huu katika viwango joto vya nyuzi 50 ama kwenye jua. Usitoboe wala kuuchoma mkebe huu baada ya dawa kuisha. Utupe mkebe uliosha dawa kwa kuweka katika pipa la taka.
Recipe
Haya ni maelezo ambayo humsaidia mtu kufanikisha uoishu wake au hata kupika chakula ambacho hakuwahi kkukipika au kuona kikipikwa.Pia humwezesha mtu kupika chakula kilekile kwa namna mbalimbali.
Mambo ya kuzingatia unapoandaa resipe ni:

I.Lazima iwe anwani  inayotaja aina ya chakula
II.Orodha ya viungo vinavyohitajika kukiandaa chakula husika pamoja na viwango vya viungo hivyo mbalimbali
III.Utaratibu wa kufuata katika upishi wa chakula husika. Uatratibu huu ni muhimu kwani inampa mpishi matokeo yanayotarajiwa 
IV.Resipe hueleza muda utakaoutumiwa kukipika chakula
V.Kiwango cha moto utakachokitumia
VI.Maelezo kuhusu idadi ya watu wanaokadiriwa kukidhiwa na kiasi cha chakula kinachopikwa
Mfano
Kupika Nyama
Viungo
Nyama kilo 2
Nyanya 6
Vitunguu 2
Mafuta ya kupika
Chumvi kijiko 1
Utaratibu
1)Katakata nyama vipande vidogovidogo
2)Osha nyama
3)Osha nyanya na vitunguu kabla ya kuvikatakata \Teleka sufuria kwenye jiko
4)Tia mafuta kiasi katka sufuria na kuyaacha yachemke
5)Ongeza vitunguu na nyanya ulizokatakata na uache mchanganyiko huo kuchemka kidogo
6)Ongeza nyama na kukoroga
7)Uache mchanganyiko huu kutokota mpaka nyama iive
8)Ongeza maji kidogo kidogo iwapo nyama haikuiva nakuiacha iendelee kutokota.
Hiki ni chakula kitakacho watosha watu 10 na kinaweza kuliwa pamoja na ndizi za kuchemsha viazi, wali au sima.
Orodha
Ni mfuatano wa mpangilio wa namba wa majina ya watu,vitu, majedwali, n.k. Baadhi ya majuumu ya orodha ni:
I.Husaidia katika kupanga mambo na kufanya ukadiriaji wa vitu au mambo
II.Humsaidia mtu kujua vitu alivyo navyo, au anavyohitaji ama hata kujua anavyohiki kupunguza
III.Humsaidia mtu kuwa rekodi ya vitu. Rekodi hii huwa ni kumbukumbu muhimu wake
IV.Huweza kuwarejea muhimu kwa watu mbalimbali kama vile katika biashara ambapo orodha ya bidhaa na bei zao huweza kurejelewa na mwenye duka au hata mnunuzi.
V.Orodha hurahisisha shughuli kwasababu ya mpangilio wake.
Mpangilio katika orodha
A.Mpangilio kwa kuzingatia maadhui
B.Mpangalio kwa kuzingatia alfabeti
C.Ubora au umuhimu wa vitu
D.Kutozingatia kegezo chochote
Mfano
ORODHA YA VITABU VYA KISWAHILI KATIKA IDARA YA KISWAHILI.
RIWAYA
Kosa la Bwana Musa- M.S. Abdulla
Mali ya maskini-Z. Burhani
Kusaidika-S.Robert
Wimbo mpya-M.Mbatiah
Haini-S.A Shafi
Msimu wa Vipepeo-K.W Wamitilia
Asali Chungu- S.A Mohammed
TAMTHILIA
Kilio cha Haki-A. Mazrui
Mashetani-E.Hussein
Ngoma ya Ngwanamalundi-E.Mbogo
Mnara Wawaka Moto-R.Chimerah
Nguzo Mama-P Muhando
Natala- K. Mberia
DIWANI ZA MASHAIRI
Malenga wa Vumba-B.Amana
Sauti ya Dhiki-A.Abdalla
Kusanyo ya Mashairi-A.A Jahadhmy
Usanifu wa Ushairi- K.H.H Akilimali
Dafina ya Umalenga- H.M Mbega

Fomu
Fomu ni hati rasmi ambayo ina maswali na mapengo ya kujaza majibu.Hutumiwa kupata habari kwa kujaza mapengo yaliyoachawa. Habari hizo zinazohitajiwa huwa fupi na mahususi.Kila fomu huandaliwa kulingana na habari ambazo waandalizi wake wanazihitaji.
Ujazaji Fomu
Ni muhimu kuchungua fomu unayojaza  kwa makini ili ubaini habari inayohitajika.Usijaze fomu kwa haraka. Hakikisha omu unayoijaza ni ile inayokuhusu. Unapojaza toa habari zinazo hitajika kwa ufupi.Hakikisha habari zote unazojaza ni sahihi. Kama huna habari kamili, sitisha ujazaji wa fomu hiyo hadi pale utakazozipata habari husika.
Zingatia maagizo yanayotolewa katika fomu. Endapo kuna sehemu katika fomu inayohitaji maelezo,basi toa maelezo hayo kwa kuzingatia kanuni za lugha kama vile sarufi.
Mfano
HOSPITALI YA MISHENI YA UGUZA
(Jaza fomu ifuatayo kwa herufi kubwa)
1
A.Jina:
B.Jinsia:
C.Tarehe ya kuzaliwa:
D.Anwani yako
E.Nambari ya simu
F.Barua pepe
G.Wilaya
H.Uraia
2
A.Mwajiri wako
B.Anwani ya mwajiri
C.Simu ya mwajiri
D.Jina la jamaa yako
E.Simu ya jamaa yako
3
A.Umewahi kuhudumiwa katika hospitali hii
B.Lini
C.Nambari yako ya Hospitali
Tahakiki
Huchambua maandishi mengine kwa kuyafafanua mambo mbalmbali katika maandishi hayo. Kazi za fasihi huweza kuhakikiwa na mwanafunzi au mtu mwingine yeyote yule. Matokeo ya uahkiki huo ni tahakiki ambayo imeandikwa. Kuandaa hakki lazima usome  kazi hiyo ya fasihi il uweze kuitolea kauli ambazo ni sahihi na zenye mashiko. Mhakiki mzuri lazima asome d=fasihi husika zaidi ya mara moja ili kuitolea kauli sahihi. Ikiwa itakuwa imepotoka, huenda ukawapotosha wasomaji wako ambao wanaiamini kuwa sahihi.
Mambo Muhimu Kuhusi Tahakiki
I.Huhusisha  vipengele vyote vinavyoijenga kazi ya fasihi au ikahusiha baadhi ya vipengele hivyo. Mhakiki ndiye huviteua vipengee navyotoka kuvihakiki.
II.Tambua umuhimu wa vipengele  unavyoichambua ili uonyeshe umuhimu wake katkia kujenga kazi husika
III.Lugha unayotumia katika tahakiki lazima iwe sanifu na yenye kuzingatia nidhamu
IV.Tamathali za lugha hazitumiwi. Lugha ya mapambo haina mchango katika kuandika tahakiki
V.Msamiati wa eneo linalohusika (istilahi) ni muhimu kutumiwa.
VI.Ithibati au ushahidi ni muhimu katika tahakiki yako
VII.Kuwe na utangulizi ambao unanieleza jambo unalolizingumzia kwa ufupi, sehemu ya kati ambayo huzijadili hoja hizo kwa kuzitolea mifano mwafaka.
VIII.Mhakiki anaweza kuigawa tahakiki yake katika visehemu vidogo vidogo. 
IX.Lazima mhakiki afahamu vioengele vya kimsingi katika utanzu unaohakiki
Tahariri
Ni maelezo ambayo yanatolewa na mhariri wa gazeti na ambayo hubainisha msimamo au mtazamo wa mhariri kuhusiana na habari au tukio lililoangaziwa wakati fulani karika gazeti husika (huweza kuwa katika toleo la siku ya kuchapishwa kwa tahariri au katika toleo la awali).
Tahariri pia huweza kuwa maelezo yanayotolewa kwenye kituo cha redio au televisheni ambayo hueleza msimamo au mtazamo wa kituo husika.
Tahariri nyingi huangazia jambo kwa nia ya kutoa mwelekeo wa kimantiki. Huweza kukashifu, kuunga mkono, kukemea, kusifu, n.k mtu, hatua au hata tukio fulani katika jamii. Aghalabu tahariri hazina mwelemeo wala mapendeleo ya jambo au mtu fulani katika jamii. Nyingine huweza kujadili pande mbili za jambo bila kuchukua msimamo fulani lengo likiwa ni kuonyesha ubora na udhaifu wa jambo au hatua itakayochukuliwa au inayochukuliwa.
Tahariri huwa zina uzito sana katika gazeti au kituo cha redio ama televisheni kwa sababu ya mawazo yake yaliyopea na hivyo yenye kuaminiwa na kustahiwa. Hata hivyo, baadhi ya tahariri huweza kuwa dhaifu na zenye kuendeleza propaganda.
Ratiba
Ratiba ni mpango wa vitu ambavyo vitafanywa au kujumuishwa katika maendeleo ya kitu. Ni mpango wa mambo ambayo hufanyika katika uendeshaji wa shughuli fulani kuambatana na wakati uliopangwa. Mpangilio huu wa namna mambo yanavyofuatana husaidia kufanikisha shughuli zetu mbalimbali. Ratiba huonyesha jambo litakalofanywa na wakufanya na hata wakati. 
Umuhimu wa Ratiba
Umuhimu mojawapo ni kuwa ratiba hutoa mwongozo wa kuendesha shughuli. Hii hutuhakikishia kuwa kuna mwelekeo mzuri wa mambo. Hivyo huepusha urudiaji wa mambo, urukaji n.k Huwezesha utokeaji wa jambo hatua kwa hatua pasi kuleta utata wowote katika shughuli.  Ratiba husaidia kuhakikisha kila jambo muhimu imepewa nafasi. Hakuna uwezekano wa jambo kuachwa au kusahaulika. Hivyo basi kla jambo hupewa pahali pake na kupewa uzito linalostahili.Ratiba husaidia katika utunzaji wa wakati. Kila jambo hufanywa katika wakati wake na husaidia kutunza wakati. Ratiba humsaidia mtu kujua kile kinachosalia katika mkutano na kumwezesha kufuatilia kwa urahisi maendeleo ya shughuli.
Ratiba humsaidia mtu kujua ni nani anayetekeleza jambo fulani na wakati gani. Husaidia anayeshirikishwa katika utekelezaji wa jambo kujua ni lini atatekeleza jambo hilo. Ratiba pia humsaidia mtu kupanga wakati wake kwa kuwa na utaratibu wa mambo.
Aina za Ratiba
(a)Ratiba ya Masomo
Huonyesha kipindi ambacho pragramu fulani ya masomo itaanza na kumalizika. Huonyesha lini masomo yataanza, mitihani kufanywa, shule kitafungwa lini na likizo kuchukuwa muda gani.
(b)Ratiba ya Vipindi
Huonyesha mpangilio wa jinsi vipindi vitafuatana, kuanza na kumalizika kila siku. Pia hujumuisha vipindi vya mapunziko mafupi yaani, breki.
(c)Ratiba ya Mtihani
Ratiba ya mtihani huonyesha mtihani utakaofanywa, siku, tarehe na wakati na katika vyuo vikuu, chumba mtihani huo utafanyika.
(d)Ratiba ya Ziara
Watu wenye ziara nyingi huweza kuandaa ratiba ya kuwaongoza katika ziara zao
(e)Ratiba ya Mpango wa kazi
Ratiba huweza kuandaliwa ili kusaidia kufanya kazi fulani. Mtu anayefanya kazi anaweza kuandaa ratiba ya utafiti wake
(f)Ratiba ya Sherehe, Hafla au Mkutano
Huonyesha mpangilio wa matukio katika sherehe kama vile harusi n.k
(g)Ratiba ya Zamu
Huonyesha ni nani atashika zamu lini. Hurahisisha na kufanikisha utendakazi
Mfano
Ratiba ya Shughuli ya ufunguzi wa jengo la kanisa la Shalomu
Tarehe 9 Disemba 2006
SAA TUKIO
5.00 asubuhi: 		Kuwasili kwa waumini.
6.00 adhuhuri: 	Kuwasili na kulakiwa kwa maaskofu.
6.20 adhuhuri: 	Kuwatembeza wageni kujionea miradi ya kanisa.
7.00 adhuhuri: 	Ibada ya Misa kuanza chini ya uongozi wa Askofu Mkuu.
7.40 adhuhuri: 	Ukataji wa keki
8.00 adhuhuri: 	Kupokea chakula cha mchana kwa wote waliohudhuria.
9.00 alasiri: 		Kutumbuizwa kwa nyimbo za kwaya.
10.00 alasiri: 		Hotuba mbalimbali
-Kasisi wa Kanisa
-Mwenyekiti wa Jumuiya
-Askofu wa Jimbo
-Askofu wa Mkuu
11.00 alasiri: 		Kufunguliwa rasmi kwa jengo.
11.20 alasiri: 		Kufungwa kwa sherehe.

UTUNGAJI WA HADITHI FUPI
Hadithi fupi ni ambayo kipimo chake cha urefu ni kifupi ikilinganishwa na riwaya au novela. Hadithi fupi huandikwa kwa lugha yanathari inayohusu tukio moja katika maisha ya mhusika mkuu, yenye wahusika wachache, mandhari finyu na msuko ulio sahili. Hadithi fupi ndio utanzu wa kinathari wenye kutatiza zaidi. Utanzu huu haumpi mwandishi muda wa kueleza kisa chake hatua kwa hatua. Haya ni miongoni mwa mambo ambayo huufanya utanzu huu kuwa mgumu kwa mwandishi wa kazi za kubuni. Lazima ahifadhi katika hadithi yake na kuwabainisha wahusika wake. Hadithi fupi huweza kushughulikia jambo lolote ilimradi liwe limeshughulikiwa kwa namna yake kwa ambayo si tu ya kifasihi bali pia ya kiubunifu. Kuna mambo kadha ya kuzingatia ukiandika hadithi fupi. Mambo hayo ni pamoja na:
Urefu
Ingawa hakuna idadi kamili ya maneno inayokubalika kujenga hadithi fupi, haifai kuwa ndefu. Hadithi fupi huweza kuwa na maneno kuanzia 500 hadi 2500 na wakati mwingine 5000. Hadithi ambazo huandikwa kwa ajili ya kuchapishwa kwa magazeti huwa na wastani wa maneno 850 hadi 1000. Katika insha ya mtihani urefu huwa maneno 500, ikiwa idadi ya maneno imetolewa ni muhimu kufuata maelekezo yaliyotolewa. 
Uasili
Wazo unaloliandikia hadithi sharti liwe limechipuza kutoka ndani mwako. Wazo hilo huweza kuchipuza ghafla katika akili yako. Huenda jambo unaloandika uliiskia, kusoma au kushuhudia. La muhimu ni jambo hilo liwe linakupa msisimko wa aina fulani. Jambo hilo ndilo litakuwa maudhui yako. Wazo hilo ulipe umbo utakalo na mtazamo uutakao.
Wahusika
Hadithi fupi haiwi na wahusika wengi. Huwa inamzunguka mhusika mkuu ambaye tatizo linalomkabili huangaziwa. Haimanishi huwezi kupata wahusika wawili au zaidi wakuu. Unapoanza kuandika hadithi, hakikisha unamfahamu mhusika wako mkuu. Unaweza kutumia nafsi ya kwanza kujihusisha zaidi na mhusika mkuu atakayekuwa akiisimulia hadithi. Ni rahisi kutumia nafsi hii kwani kama mwandishi utaweza kujihusisha na mhusika anayejirejelea kama mimi na hivyo hisia zitatoka bila kuzilazimisha. Wahusika wanahitaji kuonekana wakijibizana na kuzungumza. Dayolojia itafaa kutupa picha kuhusu wahusika wako. Badala ya kutoa maelezo ya kijumla ni muhimu kutumia usimulizi wa moja kwa moja kwa kuwapa wahusika wako nafasi ya kuzungumza na kujibizana. Mbinu hii husaidia kujenga taswira mahususi tarafu ya tukio linaloelezwa. Ni muhimu kuchanganya maelezo ya msimulizi na mazungumzo ya wahusika ambayo huyaongezea uhai usimulizi wako.
Mandhari
Mandhari ya hadithi fupi haiwi pana. Huwa n finyu. Wahusika wanafaa kuwekwa katika mandhari inayoweza kuaminika yenye kudokezwa mwanzoni mwa hadithi. Mandhari huchangia kuongeza hisia katika hadithi. Mandhari unayotumia inafaa kuwa ile unayoifahamu vizuri ili kuleta picha uitakayo kwa urahisi kwa namna inayoleta mvuto. Aidha, katika kuisawiri mandhari yako ni muhimu kuzingatia sauti, harufu, mionjo, hisia, n.k. Uzingatiaji wa hizi zote katika kujenga mandhari ya kazi yoyote ya fasihi huwa ni muhimu.
Msuko/Ploti
Kwa kiasi misuko ya hadithi fupi huwa ni sahili. Kwa sababu ya kiwango cha urefu wa hadithi fupi ambacho ni kifupi pamoja na kushughulikia tukio moja katika maisha ya mhusika mkuu, mwandishi wa hadithi fupi hana nafasi na muda wa kujenga msuko ulio changamano. Msuko wako lazima kujitokeza waziwazi katika hatua za mwanzo kabisa za hadithi yako. Msuko huweza kutumia mbinu rejeshi, kiangaza mbele, sadfa, tahakiki, miongoni mwa mbinu nyinginezo katika kuujenga. Msuko unahitaji kuwa wa kuteka makini ya msomaji hadi mwisho ambao hupitia kwa matumizi ya taharuki. Unaweza kutumia mtanziko katika kuujenga msuko na zitasaidia kufikisha hadithi yako katika upeo wa juu.
Migogoro
Hadithi fupi nyingi hujengwa kutokana na migogoro inayomkabili mhusika mkuu. Mhusika mkuu huwa anakabiliwa na tatizo fulani tangu mwanzo wa hadithi kama vile tamaa, vita, mhusika mwingine n.k Migogoro yoyote lazima ijitokeze mwanzoni mwa hadithi. Hadithi isiyo na migogoro haiwezi kuleta msisimko ambao ni muhimu katika kudumisha usomaji wa hadithi yako. Hadithi inayoshughulikia hali ya amani na utangamano haina nafasi katika ulimwengu wa bunilizi.
Muundo
Hadithi fupi ina sehemu tatu: mwanzo, kati na mwisho. Mwanzo wa hadithi hutumiwa kuwatambulisha wahusika, huyabainisha mandhari na kudokeza tatizo linalomkumba mhusika pamoja na hisia na hali yake. Sehemu ya kati huonyesha mkondo wa tukio linalomhusu mhusika mkuu. Sehemu ya mwisho hutoa utatuzi wa tatizo. Mwisho mzuri si lazima uwe wa kufurahisha bali wa kuridhisha. Iwe ambayo inatokea bila kutarajiwa na usiiskume hadi kwenye mpomoko, itatoa maelezo yasiyohitajika. Iache hadithi kujieleza yenyewe.
Wakati
Hadithi fupi haichukui kipindi kirefu cha wakati. Epuka maelezo inayoonyesha kuwa kipindi kirefu cha wakati kimepita kama vile wiki, miezi au hata miaka. Tatizo moja na kipindi kimoja kinawezesha kuandika hadithi nzuri ya kuridhisha. Unapoandika hadithi fupi hakikisha  kuwa unatupilia mbali vitushi, maelezo na wahusika ambao havihitajiki. 
Anwani
Hadithi fupi sharti iwe na na anwani fupi yakuvutia na yenye kuhusiana vizuri na kile ambacho hadithi inahusu.
Utungaji wa Riwaya
Maana ya Riwaya
Riwaya ni hadithi ndefu ya kubuni ambayo huandikwa kwa lugha ya nathari. Hadithi hii huwa na wahusika wengi walioendelezwa kwa upana, mandhari pana yenye kubadilikabadilika na vitushi vingi vilivyoungwa pamoja kupitia kwa msuko. Urefu wake huifanya shughuli ya kuiandika kuwa ngumu kwa sababu vipengele vyake huhitaji kushughulikiwa kwa upana na ni kazi ndefu. Kwa maandishi ya riwaya kuna mambo kadhaa ya kuzingatia. Haya ni:
Maudhui na Dhamira
Maudhui ni mambo ya kuandika katika kazi ya fasihi. Ni lazima mwandishi afahamu vyema maswala anayo jadili na dhamira yake. Kwa mfano uadilifu, malezi mema n.k Bila dhamira kazi yako itakuwa na vipande tofauti tofauti na kufanya riwaya yako kukosa muumano.
Wahusika
Ni viumbe wanaotumiwa na mwandishi kutekeleza majukumu kama vile, kuujenga msuko, kupitisha maudhui ya riwaya n.k Hakikisha unafahamu mapema majukumu ya wahusika. Lazima kuwe na mhusika mkuu atakaye tamba riwayani. Wahusika lazima wapewe lugha kuonyesha hali halisi katika mazungumzo. Mhusishe kikamilifu mhusika mkuu katika maswala ya riwaya.
Migogoro
Inaleta mvuto katika riwaya. Huwa tatizo kwa mhusika basi kujenga uziwa wa hadithi ya riwaya. Hadhira yataka kuona jinsi mhusika atakayakabili mambo 
Usimulizi
Husimulia hadithi. Nafsi huweza tumiwa ni ya kwanza na ya tatu. Nafsi ya kwanza unaujumbe mfupi kuliko nafasi ya tatu. Ni rahisi kuangazia matukio wakati moja katika nafasi ya tatu. Usimulizi hautegemei maelezo ya msimulizi tu bali pia wahusika. Mwandishi huonyesha matamshi yao basi ili kusaidia kuona wahusika mbalimbali na wanavyozungumza.
Mandhari
Ni mahali , wakati nahali ambayo tukio linaweza kufanyika. Ni muhimu kueleza wakati mahali a mazingira ya wahusika ili kusaidia msomaji kupata picha ya hali na kumpa msisimuko. Mpangilio mzuri wa mfuatano wa matukio kiwakati humsaidia msomaji kufuatilia hadithi vizuri 
Msuko
Kuna misuko sahili na changamano.  Msuko unahitaji kuonyesha visababishi ya matukio. Hii huonyesha hatua vichocheo vya mhusika kwa kutekeleza jambo fulani. Kichochezi sharti kionyeshwe mbinu za kujenga msuko ni kama vile mbinu rejeshi, ambapo naeleza matukio ya zamani unaposimulia wakati uliopo. Husaidia kuziba mapengo ya kimaelezo.
Mbinu sadfa ni ya kujenga msuko wa hadithi. Matukio mawili hutokea bila kupangwa . Matumizi ya taharuki pia humfanya msomaji kuiendelea kusoma hadithi akitaka kujua kinachotokea na hatimaye hunaswa na hadithi mpaka mwisho wake.

Lugha
Huandiikwa kwa lugha ya kifasihi. Hivyo basi matumizi ya tamathali za usemi kama vile methali ni muhimu. Hii huipa fasihi upekee. Mazungumzo ya wahusika ni muhimu kuakisi hali halisi  wanazoziwakilisha. Matumizi haya huwapambanua wahusika na kuleta uhalisia katika riwaya.
Anwani
Anwani ni lazima iwe fupi.
Utungaji wa Tamthilia
Maana ya Tamthilia
Ni mchezo wa kuigiza. Mtunzi lazima azingatie uigizaji. Mambo mwandishi anayofaa kufahamu ni: 
Maudhui
Lazima ihusu swala au jambo fulani. Jambo unaloandikia ndivyo utalikuza na kuliendeleza hadi mwisho. Jambo utakalo lishughulikia ndilo litawashughulikia wahusika wako. Hili ndilo jambo watakalolizozania au kuzungumzia.
Wahusika 
 Unahitaji kuwabuni wahusika wako. Fahamu majukumu ya wahusika kwa umakini. Itahitaji uwape lugha inayofafanua zaidi swala husika na kwa urahisi. Hii humpa mhusika upekee wake. Kwa mfano wazee wanatarajiwa kutumia lugha ya methali na mafumbo kuliko vijana. Wahusika wakuu wanahitaji kuwa na malengo yao. Majina ya wahusika huandikwa mwanzoni wa mstari na kufuata nukta mbili kabla ya kuandika kauli zao. 
Dayalojia 
Inahitaji kuakisi jinsi watu huzungumza. Mazungumzo hayo yasiwe katika ujumla na basi kubakisha yale muhimu tu.Lazima yaonyeshe upekee wa kila mhusika. Lugha ya kishairi chakavu, tamathali, n.k huweza kutumika. Sharti yaonyeshe mfuatano mzuri wa mawazo.
Lugha 
Inahitaji kuonyesha ubunifu na sharti iweze kuibua vitendo. Hii ni kwasababu tamthiliya inaandikwa kwa makusudi ya uigizaji. Unaweza kutumia lugha a ya nathari au ya kishairi. Matini elekezi hufafanua baadhi ya mamba. Huandikwa kwa herufi mlazo na kutiwa mabano. Hufafanua hisia za wahusika, matendo n.k Mandhari lazima ibainishwe na humsaidia msomaji kupata picha wakati na mahali na tukio.
Muundo
Mwandishi hugawa sehemu mara mbili; matendo na maonyesho. Matendo ni migao mikubwa nayo maonyesho ni migao midogo iliyo chini ya matendo. Msuko wa tamthilia huendeleshwa na migao hii.
Msuko ni mfuatano wa matukio  kwa kuzingatia visababishi vyake.
Anwani
Mwandishi wa tamthilia huteua anwani ya utungo ambayo ni fupi na kuonyesha kile ambacho tamthilia inahusu. Anwani iwe yenye mvuto. Mwandishi huzipa anwani baada ya kumaliza kutunga mchezo wao.
Mfano
Askari na Dereva
(Kando ya barabara kuu. Askari anamwashria dereva kusimamisha gari kando ya barabara. Dereva anatoka nje na kufunga mlango. Wote wawili wanatembea kuelekeana.)
Askari: (Kwa ukali) Wewe! Wewe nakusimamisha unakuja simama mbali?
Dereva: Hapana afande! 
Askari: (akimtazama) Hapana?
Dereva: Ni breki afande.
Askari: Breki inafanya nini? Ehh! Leta driving license yako.(Dereva anampa leseni yake) Unasema breki?
Dereva : Ndio afande, Zina zinafeli kidogo
Askari:(Anatazama kwa ukali Anaelekea lilipo gari na kutaka vibandiko vilivyo kwenye kiio cha mbele Unaendesha gari bila road licence!)
Dereva: Nilikuwa sijui kwa muda wake umekwisha, Samahani afande.
Askari:(kwa ukali) Umevunja sheria lazima uheshimu sheria!Unaskia?
Dereva: Ndio afande lakini
Askari: Hakuna cha lakini. Ingia ndani nikupeleke police station. (Anachukua karatasi na kuanza kuandika)
Dereva:(Akitetemeka) Tafadhalinakusihi nisamehe. Nitafanya lolote utakalo.
Askari:(Akiendelea kuondoka) Si mimi nitakaye. Ni sheria

Utungaji wa Mashairi
Maana ya Shairi
Ni utungo wa kisanaa ambayo huandikwa kwa lugha ya mkato, kuhusu jambo au tukio fulani. Kwa kuwa ushairi hukiuka kanuni tulizozoea za lughani muhimu kwa mtunzi kusoma shairi ya watunzi mbalimbali ili kufahamu mtindo na miundo mbalimbali.
Wazo
Ni rahisi kuliandika jambo linalokera moyo wako maana utalitoa kwa usahihi na kwa njia inayogusa moyo. Ni bora wazo kuanza waza moja na baadaye kushughulikia maswala kadhaa kwa makini.
Mkabala wa kuandikia
Mshairi sharti aamue mkabala atakaowasilisha mawazo yake. Mifano ni kama, wakujadili, kueleza kusimulia, kufafanua n.k Kuchanganya mikabala pia huwezekana.
Lugha 
Huwa ya mkato na ya kubana mambo. Huwa na sifa ya kutozingatia sarufi kwa kiasi fulani. Waweza kufupisha au kurefusha maneno na pia kuyabadili kinyume na utunzi wa kinathari. Ukopaji wa nathari kutoka kwa lugha nyingine au kutumia maneno ya zamani yasiyotumika sasa hivi. Haya yote ni maswala ya uhuru wa mashairi. Urudiaji wa sauti vina neno n.k pia hutumika na hujulikana kama takriri. Husambamba pia ni urudiaji wa muundo sawa na kisintaksia katika sheria. Majukumu yake ni ya kusisitiza, kurahisisha, kuipa shairi muonjo, mdundo na wizani.
Aina ya shairi
Kuna shairi huru na arudhi. Urudhi huzingatia mikondo na kanuni, urari wa vina, ulinganifu wa mizani, idadi sawa ya mistari katika kila ubeti. Shairi huru hafungwi na kanuni za arudhi. Siku hizi wapo washairi huchanganya aina hizi mbili katika shairi moja.
Anwani
Sharti iwe na anwani. Inafaa kuwa fupi na kuangazia ujumbe uliyomo na pia kuvutia.
Ufahamu
Ni zoezi ambalo hutumiwa kupima kiwango cha uelewa wa mtu baada ya kusoma au kusikiliza kifungu cha habari kilichowasilishwa kwake. Uelewa wa mtu wa habari hupimwa kwa maswali atakayoulizwa na kujibiwa. Majibu atakayotoa mtu huonyesha kiwango cha uelewa. 
Unahitaji kuzieleza fikra zako katika kifungu cha habari unachosoma au kusomewa. Kifungu cha ufahamu hujengwa kwa vipande au vipengele mbalimbali kama vile sauti ,maneno, sentensi na aya. Uhusuano wa vipengele hivi ni muhimu kuzingatiwa ili kukabiliana na kifungu cha ufahamu. Kusoma na kukielewa ni muhimu kwani itakusaidia kujibu maswalikwa usahihi. Lazima paia uelewe maswali yalioulizwa kwa makini. Kukosa mojawapo ni sawa na kukosa vyote viwili.
Jibu unalotoa sharti litokane na kifungu ulichosoma. Kamusi hukusaidia kupata maansna za maneno isyojua maana yake ila inachukua muda kwani huwaza kupotosha msomaji iwapo neno haikuhusishwa na muktadha wa kifungu kilichotolewa.
Mbali ya uzingatiaji a matumizi ya kisamiati hutumia tamathali za lugha n.k. Baadhi ya maneno yana maana moja. Bainisha maana hasa iliyolengwa katika muktadha. Tamatali za usemi hutoa jumbe ambao hauhusiani kwa vyovyote vile na maneno ambayo yanatumiwa kuzijenga.
Aya zinazojenga kifungu cha habari huwa na sentensi kuu. Unaposoma ni muhimu kutambua ipi ndiyo sentensi kuu kwani inabeba wazo kuu katika aya. Kichwa cha habari husaidia kupata ujumbe wa kifungu. Kichwa pia ni kidokezo cha habari iliyo katatika kifungu. Basi usipuuze kichwa cha habari.\Baadhi ya maswali huwa na jibu zaidi ya moja . Ni bora kuandika majibu kwa maneno yako mwenyewe. Elewa vyema matakwa ya maswali husika. Jambo muhimu ni kutoa habari inayohitajika kwani huonyesha umeelewa  na unajiamini na ukomavu wako wa kutumia lugha.
Maswali ya kujaza huwa ya aina mingi kama vike kutaja, kufafanua, kueleza n.k. Mawazo yako yanahitaji kupangwa vizuri na kanuni zote za kisarufi za lugha husika na kuzingatia viakifishi.

  Aina za Ufahamu
(a)Ufahamu wa Kusoma
Hutolewa kifungu kilichoandikwa au kuchapwa. Mosomaji anaweza kurejelea kifungu na kuzipiga mistari sehemu anaona kuwa yanabeba majibu. Msomaji ana uhuru wa kukirudia kifungu mara nyingi apendavyo. Msomaji husoma kwa kasi yake mwenyewe na basi kufurahia kifungu. Ufahamu wa kusoma humhitaji mtu kusoma pekee yake kimya kimya. Kusoma huwezesha kutahini ujumbe katika kifungu, lugha, vipengele vya sarufi n.k 
Namna ya kuukabili ufahamu wa kusoma
Viwango vya uelewaji hutofautiana pia namna za kujieleza.
(i) Usomaji wa kwanza ndio hukpa mtu picha kuhusu linaloongelewa kwa kifungu na hutupa nafasi ya kukumbana na wahusika waliotumiwa na mandhari ya tukio.
(ii) Hatua ya pili ni kupitia maswali yaliyoulizwa. Husaidia kujua na kuongoza pa kutoa majibu haya ya maswali nautajua unachohitaji kuyatafuta.
(iii) Hatua ya tatu ni usomaji wa kifungu mara ya pili ukitafuta majibu ya maswali. Unaweza piga mstari sehemu unazoona zina jibu zinazohitajika kurahisisha kurejea sehemu hizo. Usipige mstari kitabu cha shule au mwenzako.
(iv) Hatua ya nne ni kuanza kuyajibu maswali yaliyoko ukizingatia maagizo uliyopewa. Unaweza rejelea sehemu ulizopiga mstari. Muhimu ni kuyapitisha mawazo yanayohitajika na sio neno baada ya neno.
(v) Usomaji wa tatu utamfaa yule bado anahisi kuwa hajaelewa kifungu. Hatari iliyo katika usomaji mara nyingi ni uwezekano wa muda kuyoyoma kabla kuyajibu maswali yote.
(vi) Panga mawazo yako vizuri na uzingatie masuala yote ya kisarufi kv tahajia, ngeli, alama za uakifishi, herufi kubwa n.k kwa njia inayofaa. Aidha andika kwa hati nadhifu iliyopendeza kusoma.
Mfano
Soma kifungu hiki kisha ujibu maswali yanayofuatia.
Wamiliki wa Meli Hawajali Abiria
Kwa watu wanaoishi visiwa hasa maskini, popote duniani, bahari huwa ndio njia yao kuu ya usafirishaji wa bidhaa na kujitafutia maisha. Hivyo ndivyo ilivyo kwa watu wa visiwa vya Zanzibar, Ugunja na Pemba. Wapo wanaofanya safari hizi mchana na usiku. Tanzania imeshuhudia maafa makubwa katika usafiri wa majini. Zipo meli zilizozama kutokana na hali mbaya ya hewa, kubeba shehena kubwa ya abiria na mizigo na kugongana uso kwa uso baharini na watu wengi kupoteza maisha. Hivi sasa havichukukiwi tahadhari zozote na unafanyika uzembe wa hali ya juu wa kubahatisha maisha ya abiria.
HIvi majuzi meli iliyokuwa ikisafiri kutoka Pemba kuelekea Zanzibar, MV  Mudathir  ilizimika katikati ya bahari kuu ya Nungwi, katikati ya kisiwa cha Ugunja cha Pemba baada ya mafuta kuisha. Abiria wapitao 200 wengi wao wanawake na watoto wakiwa wamejaa hofu walilazika kusubiri huku wakiomba mungu kwa Saa sita kabla meli hiyo kuendelea na safari baada ya kupelekewa mapipa ya mafuta kutoka bandari ya Ugunja.
Badala ya safari yao kuwa ya saa nane ilichukua zaidi 15. Kitendo hiki cha meli kuondoka Pemba ikiwa na mafuta haba ni swala mbalo halifai kunyamaziwa. Hapa pamefanyika uzembe wa hali ya juu, dharau na jeuri na wamiliki, nahodha na maafisa wanapaswa kuwajibishwa kisheria kwa uzembe wao huu wa kuhatarisha maisha ya watu.
Ukichunguza utaona wanaosimamia usafiri wa vyombo hivi vinavyosafirisha watu na mizigo wanajali kuhusu fedha tu. Ni kawaida kuona hizi meli na boti zikienda kwa mendo wa kasi na kupakia zaidi ya mwendo wake. Watu hujazwa kwa vyombo hivi na kupangwa kama dagaa. Ni hatari mno.Meli na boti hizi hazijali wakati. Vingine vina joto jingi na havina vifaa vya kupunguza hali mbaya ya hewa.Mara nyingi boti hizi hufanya safari bilakuwa na maji katika vyoo na kusababisha uchafu na meli kutoa harufu mbaya yakuhatarisha afya ya wasifiri.
Mtindo wa kuwakalia kimya wamiliki wanapohatarisha maisha ya watu ni hatari. Kwa mfano, Meli ya MV. Mudathir ingelazimishwa kuwarejeshea abiria fedha zao na nauli kutokona na usumbufu waliopata na maisha yao kuwekwa hatarini. Wahusika katika bandari ya Pemba walioruhusu meli hii kufanya safari ikiwa haina mafuta nao pia wawajibishwe kwa vile walipaswa kuhakikisha kila kitu kipo sawa kabla ya meli kusafiri.
 [ Makala ya Salim Said Salim katika taifa jumapili; Disemba 10, 2006]
Maswali
1.Ipe habari hii kichwa kingine (Kisizidi maneno Sita)
2.Eleza maafa ya wasafiri wa majini yanayozungumziwa katika kifungu hiki.
3.Jadili mambo yanayofanya usafiri wa majini kutopendeza.
4.Nini vyanzo vya matatizo ya usafiri wa majini?
5.Serikali inafaa kufanya nini ili kuhakikisha usalama wa abiria.
6.Eleza maana ya vifungu vifuatavyo:
(a)Wao ndio wenye mali
(b) hakuna nafasi ya mguu
(c)Methali ya bekari za kuchomea mikate
(d) zimepakia zaidi ya uwezo wake
(e) kugongana uso kwa uso 
(b)Ufahamu wa Kusikiliza
Unahusu mtu mmoja kutoa habari mwingine akisikiliza. Habari hizi zinaweza kusomwa au kusimuliwa. Matumizi ya maneno mapya huenda yakatatiza kwa vile msikilizaji hana muda wa kufanya utafiti ila hutegea muktadha wa matumizi ya lugha kupata maana. Msikilizaji anapaswa kuwa makini kwa kuwa huenda anayezitoa habari hayuko karibu na msikilizaji. Jambo likimpita msikilizaji huenda asiweze kuomba kirudiwe.
Ufahamu wa kusikiliza hutegemea matamshi sio maandishi ndiposa msikilizaji anastahili kuwa makini kujua maneno yenye sauti zinazokaribiana ili apate maneno inayolengwa k.v kura na kula. Msikilizaji anahitaji kujua mawazo makuu katika kila aya na kuzingatia vipengele vyenye kurudiwa k.v maneno na mawazo yamwongoze kupata ujumbe wa kifungu.
Ufupisho
Ni muhtasari wa habari unaotokana na kuchuja habari kuu tu kutoka kwa habari pana na zile zingine kuachwa. Ufupisho inatekelezwa kila siku kwa mfano kuhadithia filamu na wanahabari. Bila kufupisha habari hizi huchukua kipindi kirefu na nafasi kubwa kuziandika. Wasikilizaji nao wangechoshwa na wasingemudu kufuatilia hata mwisho. Unahitaji kuwa makini na kuelewa kifungu kisha kubaini habari kuu katika kifungu hicho. Pata maana ya maneno na nahau kutokana na muktadha wa matumizi ya lugha. Hakikisha kuwa unaielewa vizuri swali ili uweze kutoa jibu sahihi.
Manufaa ya Ufupisho
Hurahisisha habari basi waweza kufuatilia ufupi kwa makini. Huokoa wakati wa msomaji na mwandalizi. Huokoa gharama za kutoa habari ya ufupisho kama vile uchapishaji wa magazeti kuwa bei ya chini. Ni njia rahisi ya kuweka rekodi za kiafisi k.v ripoti.
Mambo ya kukuongoza Unapoukabili Ufupisho
I.Kusoma habari ili upate picha ya kijumla kuhusu jambo husika.
II.Yapitie maswali yaliyoulizwa hivyo basi kukuongoza kutafuta majibu.
III.Soma taarifa mara ya pili na kwa makini zaidi. Zipige mistari (mtihani) sehemu zenye majibu yako. Andika hoja hizo pamoja na aya na mistari zinapopatikana (kitabu) ili usichafue kitabu na kukifanya kichakae.
IV.Zidondoe habari muhimu za majibu zinazohitajika 
V.Huwa na sehemu mbili katika karatasi ya mtihani. Ya kwanza ni kuliandaa jibu wa sehemu ya nakala chafu. Maelezo yako yafuatane vizuri na yazingatie kanuni za lugha. Hesabu jumla ya maneno na yasizidi ama kupungua idadi uliyopewa.  Iwapo hukuelekezwa idadi ya maneno hakikisha ufpisho ni theluthi moja ya maneno katika nakala.
VI.Sasa andika jibu lako kwa hati nadhifu katika nakala safi. Andika idadi halisi ya maneno uliyotumia mwishoni mwa jibu lako.
 Mbinu za Kufupisha Habari
(a)Njia moja ya kufupisha habari ni utumiaji wa neno moja ambalo linachukua maelezo marefu au vitu kadha.
Sentensi: Wakazi wote wa Kibera, watoto kwa wazee, wakubwa kwa wadogo, wake kwa waume wote walikwenda kupiga kura.
Ufupisho: wakazi wa Kibera walienda kupiga kura.
(b)Kupunguza idadi ya mifano au kubaki na hoja peke yake 
(c)Kwa kudondoa habari muhimu tu
Mfano
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali
Janga la Ukimwi
Ugonwa wa Ukimwi bado ungali tishio kubwa kwetu. Mataifa mengi ya Kiaafrika yameadhiriwa kwa vile ugonjwa huu umeangamiza kiasi kikubwa cha watu wenye nguvu katika jamii na ni tegemeo la uzalishaji mali ya taifa. Matokeo yake ni watoto yatima na vikongwe ambao wanajisabilia kuyakimu maisha ya wajukuu walioachwa nyuma. 	Bado kuna mwaswala yanayohitaji kunyooshwa illi kushinda janga hili kwa ukamilifu. Licha ya mashirika mbalimbali kutoa mafunzo kuhusu umuhimu wa kujiadhiri na ugonjwa huu, bado kuna ubaguzi kwa wanaougua. Wanafurushwa kazini na kutengwa. Hali hii huua tumaini ya watu kuishi na kuwanyima nafasi ya kujipatia pato ili kuwezesha  kununua dawa ya kupunguza makali ya ugonjwa huu. Vyombo vya habari vimeangazia kuhusu wazazi waliotishia kuondoa watoto wao shule wanaougua ugonjwa huu. Ubaguzi wa aina hii haufai kwa ndugu zetu.
Mashirika mengi yaliyonzishwa kushughulikia maswala ya Ukimwi. Mengi yanalenga katika kuwanufaisha viongozi na wafanyakazi wake badala ya kuwanufaisha wahasiriwa wa Ukimwi. Wakurugenzi wengi walioshughulikia madhara ya ugonjwa huu ni matajiri wakubwa. Wanatumia misaada ya wanayopewa kushughlikia wahasiriwa kujistarehesha na kujinufaisha kimaisha. Haya yanapofanyika waliostahili kupata msaada hii huishi katika uchungu na mateso makubwa. Hili ni tatizo linalofaa kuangaziwa maana huu ni upeo wa kukosa maadili ya kimsingi.
Tatizo jingine ni watoto yatima kuchukua jukumu la wazazi kabla ya muda wao kutimia. Hulazimika kukatiza masomo yao kwa kukosa karo na mavazi. Baadhi wameajiriwa kwa malipo duni viwandani, mashambani na nyumba za watu. Bali na mzigo huu wa kufanya kazi katika umri mchanga, wanajukumu kubwa kutoa mwongozo kwa wadogo wao.Kuna wengine walionza kazi ya ukahaba wakidhani ni suluhisho rahisi na haraka ya kutatua mahitaji yao ya kifedha. Watoto hawa wamo katika hatari ya kuambukiza virusi vya Ukimwi.
Watu na mashirika yastahili kuungana kukabili matatizo haya kwa nia safi. Jukumu la kujenga jamii yetu liko mikononi mwa kila mmoja wetu.
 Maswali
1.Ni ubaguzi gani wanaofanyiwa wahasiriwa wa ugonjwa wa Ukimwi? (maneno 30)
2.Eleza matatizo yanayowakabili watoto walioadhiriwa na ugonjwa wa Ukimwi. (maneno 80)
3.Fupisha kifungo hiki. (tumia theluthi moja ya maneno yaliyotumiwa katika kifungu)