n_a

Hata hivyo, Mandela alipokuwa na umri wa miaka ishirini aligura kwao. Barobaro huyo alihamia kwenye mji mkuu wa Johannesburg. Amini usiamini, alitoroka kulazimishwa kuoa msichana ambaye wazazi wake walikuwa wamemchagulia bila kumhusisha. Maadamu ilikuwa mwiko kupinga uamuzi wa wazazi wake, aidha hapangekuwa na njia nyingine ya kujitolea, alikata shauri kutoroka. Ingawa wazazi wangepandwa na mori, huo ulikuwa uamuz ambao Mandela asingebadilisha liwe liwalo, lije lijalo.
   Kule jijini alikutana na Walter Sisulu na Oliver Tambo. Wawili hao, Sisulu na Tambo walikuwa wakikiongoza chama cha kisiasa kwa jina A.N.C. Mandela alikuwa ni mahiri wa masomo. Aidha alikuwa kijana mlimbwende na mnenaji mzuri sana hadharani. Mintaarafu ya hayo Mandela alikuwa ni kivutio kikubwa sana hasa kwa vijana Alichaguliwa kuwa kiongozi wa vijana wa chama hicho.
   Wakati huo nchini Afrika Kusini kulikuwa na tatizo kubwa sana. Tatizo lenyewe lilikuwa ni lile la ubaguzi wa rangi Waafrika weusi walikuwa wakidhulumiwa na hawakuruhusiwa kutangamana na wazungu popote pale. Kulikuwa na barabara za wazungu na hata mitaa ya wazungu pekee na hakuna mwafrika aliyeruhusiwa kupatikana kwenye maenco hayo la sivyo angeona cha mtema kuni. Hospitali bora, shule nzuri pia zilikuwa ni za wazingu, Mandela alichukizwa sana na udhalimu huo uliokuwa ukiendelezwa katika nchi yake licha ya kuwa waafrika wa ngozi nyeus ndio waliokuwa wengi. Mandela aliamua kuwa ama kwa kuti au mauti, angepigania haki na usawa kwa watu wote walioishi katika Afrika Kusini.
   Pamoja na mashujaa wenzake, waliongoza migomo mikali na maandamano ya kutetea haki na usa kwa wati wote. Walishikilia msimamo kuwa, kabila na rangi ni za utambuzi wala si za ubaguzi. Kutokana na ush: wishi wako mkubwa Mandela aliungwa mkono na wananchi wengi na hata viongozi wengine
   Mandela alifahamu fika masaibu ambayo yangemkuba kwa kuchokoza serikali lakini hili halikumtia wasiwasi. Alikuwa tayari hata kukabiliana na kifo mradi haki ipatikane. Msemo wa wahenga kuwa kwa shujaa huenda kilio na kwa mwoga huenda kicheko haukumbabaisha. Alisema ni heri kilio na si kilio tu bali kilio cha haki.. Mandela alitiwa mbaroni na kufungwa gerezani.
   Wakati akiwa gerezani serikali ilimrai aachane na harakati zake za kuwatetea wanyonge. Aliahidiwa zawadi z thamani iwapo angetupilia mbali harakati hizo. "Liwe liwalo, siwezi katu, kuwasaliti waafrika wenzangu. Niko radhi kufa nikitetea usawa na ukombozi wa Waafrika," Mandela aliwahakikishia kuwa alikuwa hatishiki wala habanduki.
   Kutokana na ukaidi wake huo, mandela alihukumiwa kifungo cha maisha katika kisiwa cha Roben. Kisiwa ch: Roben kiko mbali sana, katika bahari ya Atlantiki. Licha ya kufungwa na kufanyizwa kazi za sulubu na mateso yote iliyopitia humo gerezani, Mandela hakughairi.

   Akiwa angali gerezani, aliendeleza harakati zake. Alikuwa akiandika nyaraka ambazo angezituma zikachapishw magazetini. Kupitia kwa barua hizo, aliwapa motisha waafrika wasife moyo wala kutamauka katika kupigani uhuru na usawa wa kijamii. Mandela alivunja rekodi kwa kuwa mfungwa wa kisiasa aliyehudumu kwa muda mrefu sana. Hatimaye, aliachiliwa huru mnamo mwaka wa elfu moja mia tisa tisini. Penye nia pana njia. Mandela pamoj na wenzake walikuwa wamefanikiwa kuleta usawa katika nchi yao.
   Mandela alichaguliwa kuwa rais wa kwanza mwafrika wa nchi ya Afrika Kusini. Licha ya madhila na mateso yot aliyokuwa amepitia mikononi mwa wazungu, hakuweka kisasi. Kwa kuamini kuwa kosa halikosoi kosa, Mandel aliwasamehca wazungu. Alichagua makamu wake kuwa mzungu kama njia ya kuleta umoja na mapatano. Kinyum * na viongozi wengine ambao hukatalia uongozini, Mandela alistaafu baada ya kuongoza kwa miaka mitano pekee. Aliendelca na jitihada za kuhubiri amani na usawa kote ulimwenguni.
   
35. Uchimbaji wa madini kwa jumla: 
A. Huwa na manufaa mengi sana na hauna changamoto zozote zile. 
B. Unafaa kuendelezwa katika maeneo ambayo hakuna watu wanaoishi huko. 
C. Licha ya manufaa yake una matatizo mengi ambayo yanafaa kurekebishwa. 
D. Iluwasaidi watu wageni huku wale walio wenyeji wakiendelea kuteseka. 

36. Ipi hapa haijatajwa kuwa athari mbaya inayotokana na uchimbaji wa madini? 
A. Uchafuzi wa mazingira. 
B. Vifo kutokana na wachimba migodi kuchoka sana. 
C. Matatizo ya kiafya.
D. Machimbo yaliyoachwa wazi kuwa hatari kwa maisha 

37. Machimbo hayo huporomoka na kumeza idadi kubwa ya wafu, mi famathali gani iliyotumiwa hapa? 
A. Fumbo 
B. Methali 
C. Sitiari 
D. lasihihi 

38. Baruti zitumiwazo kupasulia miamba ya madini
A. Kuwashtua watu sana na kuwaua wengi wao. 
B. Huathiri watoto na wenye maradhi ya msisimko wa dantu licha ya kuharibu nyumba. 
C. Huharibu viwambo vya masikio ya watu wote na kuwafanya kuwa viziwi.
D. huchangia wachimbamigodi wengi kupoteza uhai wanapoanguka kwenye mashimo ya migodi. 

39. Maoni ya mwandishi katika aya ya tisa ni gani?
A.Uchimbaji wa madini usipofanywa kwa tahadhari unaweza kuitumbukiza nchi  katika hali ya mateso. 
B. Mataifa ya kigeni yanayofadhili waasi kwa silaha huwa na nia nzuri ya kutuliza hali. 
C. Nchi ya kidemokrasia ya Kongo ni mfano wa nchi zilizonufaika pakubwa kutokana na madini. 
D:Nchi ya kidemokrasia ya Kongo ikiacha kuchimba madini itapata amani ya kudumu. 


40. Kauli, "ukiona ndugu wawili wakipigana enda ukawaibic, wakipatana wapiganishe tena inaonyesha wazi kuwa: 
A. Watu wenye nia mbaya hufaidi wakati kuna migogoro na hutamani fujo hizo ziendelee. 
B. Wakati wa ghasia na vurugu anayefaidika pakubwa ni yule aliyejinyamazia na kujitia hamnazo.
C. Watu wanastahili kuachwa wajiamulie mambo yao wenyewe kwa njia yoyote wanayoiona kuwa nzuri. 
D. Wanaopigana wanastahili kuachwa waendelee kupigana hadi watakapopata funzo kutokana na vita wao wenyewe.
   
   
Soma taarifa  ifuatayo kisha ujibu muswali 41 mpaka 50. 
Mtu yeyote akiulizwa ataje mu mmoja maarufu zaidi aliyewahi kuishi Afrika, yamkini hatakosa kutaja hayati Nelson Mandela. Mandela ni mzalendo kindakindaki ambaye sifa zake alipokuwa hai zilitamba katika pembe zote za ulimwengu. Ilata baada ya kifo chake pia angali ameandikwa akilini na nyayoni mwa wengi kwa wino usioweza kulutika. 
Hayati Mandela alizaliwa nchini Afrika Kusini katika kitongoji cha Traskei mnamo mwaka wa elfu moja mia tisa na kumi na nane. Alitoka katika jamaa tajika ya lhembu. Kwa mujibu wa tamaduni za kwao, bila shaka angekuwa chifu wa jamii hiyo. Mandela alisomea kwenye chuo kikuu cha Hare alikohitimu kazi ya uwakili. 
   

41. Kwa mujibu wa aya ya kwanza. Si sahihi kusema kuwa 
A.msimulizi ana uhakika kuwa kila mtu anamfahamu hayati Nelson Mandela. 
B. sifa za havati Mandela zilienea sana katika maeneo mengi ya ulimwengu. 
C. kumbukumbu za hayati Mandela bado zingali katika mioyo ya watu wengi. 
D. Hata baada ya kifo chake, watu waliendelea kumkumbuka na kumwenzi hayati Mandela, 

42. Neno, aligura lina maana gani kama lilivyotuiniwa kwenye kifungu? 
A. Alitorokea 
B. Alihamia 
C. Alienda 
D. Alihama 

43. Kulingana na kifungu, Mandela 
A. alifaa kuwa chifu baada yake kuhitimu masomo ya chuo kikuu. 
B. alihamia kwenye mji mkuu wa hannesburg akiwa na lengo la kutafuta elimu ya kiwango cha juu. 
C. alikuwa ameamua kutoroka licha ya kuwa alifahamu kuwa wazazi wake wangekasirishwa sana na uamuzi huo. 
D. alinuia kujihusisha na siasa tangu akiwa inidogo ndiyo maana akatorokea mji mkuu 
wa Johannesburg. 

44. Chagua jibu ambalo ni sahihi kwa mujibu wa aya ya nne, 
A. Licha ya umahiri wake masomoni, ulimbwende wake na usemaji mzuri mbele ya watu vilifanya avutie sana miongoni mwa vijana. 
B. Viongozi Walter Sisulu na Oliver Tambo walichangia kwa kiwango kikubwakuchaguliwa kwa Mandela kama kinara wa vijana. 
C. Mandela aliasi mila za jamii yake kwa kukataa kuchaguliwa mchumba na wazazi wake kulingana na mila. 
D. Kuchaguliwa kwa Mandela kuwa kinara wa chama cha A.N.C. kulichangiwa pakubwa 
na kiwango chake cha masomo pekee. 

45. Kulingana na aya ya tano. 
A. Tatizo la ubaguzi wa rangi lilikuwa linaendelea kulifia katika nchi ya Afrika Kusini. 
B. Mandela alichukizwa sana kwa kushuhudia jinsi wananchi wa asili ya kiafrika walivyokuwa wakidhulumiwa na wazungu.
C. Mandela aliamua kuwa angepigania wazungu wenzake kwa njia zozote zile ambazo angeweza. 
D. Ni waafrika wachache sana walioruhusiwa kupata huduma za matibabu kwenye hospitali za wazungu. 


46. Migomo na maandamano 
A. yaliungwa mkono na mashujaa ingawa shingo upande. 
B. ilikusudiwa kufundisha na kuhamasisha watu kuhusu umuhimu wa ukabila. 
C. yalikuwa na dhamira ya kupigania haki na usawa kwa watu wa asili na matabaka yote. 
D. haikufanikiwa kwa njia yoyote ile kuafikia malengo yake makuu ya kupigania haki. 
 
47.Chagua sifa za mhusika mkuu katika kifungu hiki. 
A. Mwoga, shujaa, msaliti 
B. Dhalimu, mtetezi, mpelelezi 
C. Kigeugeu, mwenye tamaa, katili. 
D. Mkakamavu, mwenye msimamo thabiti, mzalendo. 

48. Neno "hakughairi lina maana gani kulingana na kifungu. 
A. Hakuendelea 
B. Hakusahau 
C. Hakulalamika 
D. Hakubadili nia 
 
49. Chagua jibu sahihi kulingana na kifungu. 
A. Mandela alikamilisha kifungo kizima alichokuwa amehukumiwa. 
B. Mandela alishikilia msimamo wa kutetea raia wanyonge licha ya kupitia madhila mengi. 
C. Kuachiliwa kwa Mandela kulichangiwa na kulegeza kwake msimamo na kusalimu amri. 
D. Nyaraka alizokuwa akiziandikia gerezani zilizuiliwa wala hazikuweza kuwafikia wananchi nje. 

50. Chagua methali inayoweza kutoa muhtasari wa aya ya mwisho. 
A. Ukubwa ni jaa. 
B. Akikalia kigoda mtii. 
C. Kisasi si maungwana. 
D. Mumunye huharibikia ukubwani.