Fasihi

FASIHI

Fasihi ni utanzu wa sanaa ambao hutumia lugha ya mazungumzo au maandishi
ili kufikisha au kuiwasilisha ujumbe kwa hadhira husika. Ni ufundi wa
kuiwasilisha ujumbe au fikra zilizoko kwa akili za binadamu. Fasihi Ina
vipengele vyake kama vile fani na maudhui. Fasihi ni kongwe sana na
ilianza enzi zike za mababu zetu. Enzi hizo fasihi iliyotumika ilikuwa
ni fasihi sinulizi kwa kuwa Babu zetu enzi hizo hawakujua kuandika wala
kusoma. Baada ya vipindi mbalimbali kupita na basi usomi kuwafikia watu
masomo yalikuja na watu wakapata kisomo. Hapa ndipo basi watu wakaamua
kuviweka fasihi katika maandishi. Lengo lao kuu likikuwa ni kueneza
fasihi zaidi na iweze kusomwa na watu wengi zaidi na kwa haraka na pia
ilikuwa njia moja ya kuihifadhi fasihi .

Fani.Katika kazi yoyote ya fasihi ni lazima pawepo na ustadi wenye
kuleta mvuto fulani kwa hadhira (wasikilizaji au wasomaji) husika.
Ustadi (ufundi) huo unaovutia hadhira huitwa fani, ambayo hujumuisha
mambo kama vile: Muundo ambao ni mtitiriko/msuko/mpangilio wa matukio /
visa. Mtindo ni mbinu inayotumiwa na fanani ili atofautiane na fanani
mwingine Wahusika ni watu au vitu vyenye uhai au la ambavyo hutumiwa na
fanani katika kazi yake. Mandhari nayo ni eneo ambalo fanani hulitumia
kujenga matukio na au mtiriko katika kuumba kazi yake au maeneo
anayoyatumia fanani kuakisi jamii anayoilenga. Mwisho, Matumizi ya lugha
ni lugha anayotumia fanani katika kujenga wasifu wa wahusika kihaiba
kazi yake. Kwa jumla fani huketa mvuto fulani kwa msomaji n amvuto huu
hutimizwa kwa kutumia vipengele ambavyo ni vya fani ambavyo
tumeviangazia hapo juu.

Maudhui.Pamoja na fani, kazi yoyote ya fasihi huwa na ujumbe na malengo
mbalimbali ambayo hukusudiwa yaifikie jamii husika. Yale yote ambayo
msanii wa kazi ya fasihi anakusudia yaifikie jamii husika huitwa
maudhui. Maudhui ya kazi ya fasihi hujumuisha: Dhamira, dhamira ni
azimio la mwandishi au msimulizi analokusudia liafikiane katika jamii
fulani baada ya yeye kuiwasilisha kazi hiyo kwa jamii hiyo. Kwa Mfano
mwandishi au msimulizi akisimulia au kuandika hadithi kuhusu madhara ya
ukeketaji wasichana basi ujumbe utawafikia wanaajamii hao na dhamira
yake itakuwa ni wanajamii hao watuoilie mbali ukeketaji wasichana baina
yao. Ujumbe/Mafunzo, baada ya mwasilishaji kuiwasilisha ujumbe wake
ujumbe huu utakuwa na mambo maalum atakayoyapitiza kwa wanajamii husika.
Mambo haya huwa ni mageni kwa wanajamii au huwa wakati mwingine
wameyazoea ila hawajayaelewa vyema. Basi msimulizi anapowaeleweaha mambo
haya ndipo tunaweza kusema kuwa ujumbe umepitishwa au funzo limewafikia
wale wanajamii au hadhira husika.Mgogoro, katika kazi zote za fasihi
lazima kuwe na mgogoro ambao mwasilishaji anajaribu kuutatua. Kwa Mfano
katika fasihi simulizi riwaya ya Kidagaa kimemwozea mgogoro mkuu huwa ni
uongozi mbaya na basi mbinu mbalimbali zinatumiwa kuutatua mgogoro huo.
Fasihi hujengeka kwa mgogoro fulani.Falsafa/msimamo jinsi mwasilishaji
anawasilisha kazi yake tunaweza kuona msimamo wake ni upi. Kwa mara
nyingi msimamo anaoamua mwasilishaji huwa ndio dhamira yake ambayo
anataka watu wafuate na watimize.Mtazamo, ni manma mwandishi anavyoona
mambo na vile angetaka yawe kwa kutegemea marwkebisho angetaka yafanywe
kwa jambo fulani.

Fasihi huwa na sifa mbalimbali. Sifa huiwezesha kuipa sura na
kuitofautisha kutoka kwa kazi zingine kwa kuwa sifa huwa tofauti
kulingana na sifa. Fasihi ilipata sifa kutokana na mambo inayoongelelea
na dhamira yake pamoja na Mtindo wa kuiwasilisha bila kusahau msuko wa
kazi na Muundo wake .sifa hizi ni kama zifuatazo: fasihi ni sanaa, kuna
aina tatu za sanaa, sanaa za ghibu, sanaa za maonyesho na sanaa za
vitendo. Sanaa za ghibu ni sanaa inayowasilishwa kwa njia ya maandishi.
Mfano ni kama riwaya mbalimbali, tamthilia , vitabu vya mashairi na hata
hadithi fupi zenye maudhui mbalimbali kuhusu jamii husika na hadhira
husika. Sanaa za maonyesho ni fasihi simulizi inayowasilishwa kupitia
maonyesho mbalimbali kama vile picha au vifaa vya kifasihi kama ngoma na
kadhalika. Sanaa ya vitendo ni kama tu maonyesho kwa kuwa vyote viwili
huendana na kimoja hakiwezi kufanyika bila ya kingine. Vitendo lazima
vionyeshwe. Sifa nyingine ya fasihi ni; Kazi ya fasihi ni kujaribu
kusawiri vipengele vya maisha, mahusiano, na hisia za watu katika jamii
husika. Kwa Mfano , riwaya ya Kidagaa Kimemwozea yake Ken Walibora
inaongelea kuhusu uongozi mbaya na unyanyasaji wa wasio na sauti kwenye
jamii na walio na sauti ambayo ni kioo kamili Cha kila jambo
linalofanyoka katika jamii zetu na bara la Afrika kwa ujumla.

Sifa nyingine ya Fasihi ni,Fasihi ni maelezo ya fani na maudhui. Fasihi
huelezea fani na maudhui kwa undani zaidi. Maundhui ambayo ni mambo
makuu yanayozungimziwa katika kazi basi hupewa mvuto maalum ambayo no
fani ili kuweza kusomwa na watu wengi na kueleweka kwa urahisi. Mwisho
sifa ya Fasihi simulizi ni kuwa Fasihi ni ufundi unaotumia lugha ili
kulete mguso au hisia fulani za watu katika muktadha fulani. Kwa Mfano
riwaya ya Kidagaa Kimemwozea inaleta hisia za huruma na pia hisia za
chuki kwa wale wanaosoma. Hisia hizi husaidia mtu kuelewa ni kipi
kilicho chema Cha kufanya na ni kipi kilicho kibaya na kisichofaa
kufanywa.

Kando na sifa za fasihi fasihi huwa na majukumu katika jamii. Majukumu
haya huwa ya umuhimu katika jamii. Majukumu haya ni kama ifuatavyo:
Kuelimisha jamii - Fasihi hutumika kama nyenzo ya kuelimisha jamii,
kupitia fasihi wanajamii wanaweza kuelimishwa juu ya mambo mbalimbali,
kama vile juu ya umuhimu wa kuishi kwa amani, umuhimu wa kijikomboa
kifikra, umuhimu wa kujikomboa kiuchumi, ubaya wa ufisadi na kadhalika.
Kwa Mfano riwaya ya Kidagaa Kimemwozea na tamthilia ya kigogo tunaelezwa
kuwa ni vyema watu kujiamini na kuoigania haki zao na umuhimu wa utu na
vilevile tukatae ubabedume kwa jamii zetu kwa kuwa hata wanawake
wanaweza wakakomboa Jamii. Mambo haya yote huwa ni Elimu kwa hadhira
fulani au kwa jamii kijumla.

Kukuza utamaduni - Kupitia fasihi simulizi, tamaduni na mila za jamii
husika huhifadhiwa. Kwa mfano kupitia methali, misemo, nahau na
vitendawili unaweza kujua mila na tamaduni za jamii husika.. methali
mbali mbali hutumiwa mahali kulingana na jamii husika bike vile hata
misemo yenyewe. Kwa Mfano methali ya mwenda tenzi na Omo marehei ni
ngamani inatumiwa kurejelea watu ambao ni pwani au mahali oalipo na
bahati na hivyo methali inatumia vyombo vya bahati ili kuleta uelewa
zaidi. Methali kama vile mwacha Mila ni mtumwa pia hutumiwa kutuonyesha
na kutukimbusha kuwa bi vyema kulinda Mila zetu na kuzikuza. Mila ni
sehemu ya utamaduni.

Kustawisha lugha- Fasihi hutumia lugha kufikisha ujumbe wake katika
jamii, lugha ya fasihi huwa ni ya kisanaa zaidi na hivyo kuifanya iwe
yenye mvuto kwa wasikilizaji au wasomaji. Mtu anaposoma au kusikiliza
kazi ya fasihi anapata ujuzi wa lugha. Lakini pia fasihi yenyewe inaweza
kutumika kama chombo cha kukuza lugha. Wasimulizi na waandishi wa fasihi
huhitaji kuwa na utajiri mkubwa wa lugha. Matumizi ya methali, misemo ,
na tashbihi na pia istiari huendekeza kukuza lugha kwa kuwa watu
hujifunza namna ya kutumia mbinu hizo za lugha na maana yake. Kupitia
harakati hizi zote basi lugha hutajirika na kupanuka zaidi.

Kuburudisha jamii - Pamoja na mambo mengine fasihi inalenga kuburudisha
jamii. Kupitia takribani vipera vyake vyote, fasihi huwa na kusudi la
kufurahisha, kutumbuiza na kusisimua hadhira, kwa mfano kupitia nyimbo,
hadithi, mashairi na kadhalika. Nyimbo kama zile za bembea hutumiwa
kuwaburudisha watoto ili waje wakanyamaza, nyimbo za mapenzi vilevile
huburudisha kwa kuwa zinaamsha na kumrejesha hisia za mapenzi.
Vitendawili hutumiwa kuburidisha kwa kuwa kila mmoja hujaribu kufikiria
na basic ni njia mojawapo ya burudani. Hadithi kama zile za mababu zetu
hutumiwa kuburidisha na kuondoa uchovu akilini

Kukomboa jamii. Kupitia kwa hadithi mbalimbali kama vile tamthilia ya
Kigogo ambayo imeandikwa na PUline Kea tunapata uelewa kuwa ni jukumu
letu kukomboa jamii kama vile akina Tunu wanakombia jamii yao. Vile vile
kwenye Kidagaa Kimemwozea chake Ken Walibora tunaelezwa kuwa Imani na
Amani wanakombia jamii kutoka kwa uongozi mbaya ambao pia upo kwa jamii
zetu na basic tubahimizwa tujitume na tukomboe jamii zetu

Kuonya jamii - Fasihi ina jukumu la kuhakikisha wanajamii wanakaa katika
mstari wa maadili ya jamii husika. Kupitia fasihi wanajamii wanapewa
mwongozo wa jinsi ya kufuata mwelekeo unaokubalika katika jamii. Kwa
Mfano katika riwaya ya Kidagaa Kimemwozea na Tamthilia ya Kigogo
tunaelezwa kuwa ukatiki ni mbaya na tunapewa sababu qazi kwa nini
hatufai kujihusisha na ujatiki na basic Hilo linasaidia katika kuongoza
watu na kujenga jamii ya maadili mema.

Kukuza uwezo wa kufikiri-Vipera vingi vya fasihi huwachochea hadhira
kufikiri sana ili kupata suluhisho. Kwa mfano, vitendawili, ngano za
mtanziko na kadhalika. Kutambua majibu mbalimbali ya vitendawili
huhitaji mtu atumie akili na afikirie kwa undani zaidi. Isitoshe maana
ya methali ya ndani pia huhusisha kufikiria kwa undani. Baadhi ya Riwaya
na Tamthilia hutumia jazanda. Jazanda ni mbinu waandishi watumiayo
kuficha maana halisi na kupitisha maana hiyo kwa njia fiche ili mtu
angamue maana ya jazanda lazima awe mtu wa kufikiria kwa undani zaidi.

Kuhifadhi historia ya jamii. Historia ya jamii hukuzwa na kuhifadhiwa na
jamii. Kwa Mfano kuna methali ambazo huonyesha kuwa zinaashiria jamii
fulani na kile ambacho jamii hiyo unapenda kufanya kwa Mfano. Mwenda
tenzi na Omo marehei ni ngamani ni methali inayoashiria uswahikini
oalipo na bahari na watu hao hupenda kutumia meli .

Fasihi ndiyo aina pekee ya sanaa inayotumia lugha kujitambulisha au
kujitofautisha na aina nyingine za sanaa. Kuna aina kuu mbili za fasihi
nazo ni:

Fasihi simulizi ambayo huwasilishwa kwa lugha ya mazungumzo/masumilizi
na Fasihi andishi ambayo huwasilishwa kwa lugha ya maandishi. Fasihi
hizi zina dhima sawa katika jamii ingawa ni tofauti. Utofauti kati ya
fasihi simulizi na fasihi andishi hujitokeza katika uwasilishwa wake
katika jamii husika. Fasihi simulizi huwasilishwa kwa njia ya lugha ya
mazungumzo au masimulizi ya mdomo. Fasihi andishi huwasilishwa kwa njia
ya lugha ya maandishi

Fasihi simulizi ni aina ya fasihi ambayo hutumia mazungumzo ya mdomo ili
kufikisha ujumbe kwa hadhira. Aina hii ya fasihi ndiyo iliyokuwapo tangu
zamani kabisa mwanadamu alipoanza kuishi yaani ilianza pale mwanadamu
alipochangamana na wenzake katika kufanya mambo mbalimbali
mfano,shughuli za biashara,kilimo,na nyinginezo.

Utanzu huu wa fasihi simulizi una vipera au aina kuu nne, nazo ni:
Hadithi. Hadithi ni simulizi mbalimbali kuhusu jambo lolote na mtu
yeyote ili kupitisha ujumbe fulani. Mfano wa hadithi ni kama zile za
Babu zetu baada ya kazi.

Ushairi. Ushairi simulizi ni usimulizi wa shairi mbele ya watu kwa njia
ya mdomo. Semi, ni namna ya kusema mambo fulani kuashiria jambo ila kwa
njia fiche . Maigizo, ni uwasilishaji wa fsihi kupitia kwa kuigiza na
vitendo.

Sifa za fasihi simulizi ni kama zifuatazo. Sifa hizi huwa tofauti na
zike za fasihi andishi kama ifuatavyo.Hutolewa kwa njia ya mdomo. Fasihi
simulizi kama neno lenye we huwa inatokewa kwa njia ya mdomo yaani
husimuliwa na mtu huhifadhi kwa akili na kisha akisimulia kwingine pia.
Huwa inapitishwa kwa njia ya mdomo na sio maandishi.

Haitumii gharama. Haitumii gharama yeyote kama vile gharama ya
uchapishaji au uhariri. Kwa kuwa yao huhifadhiwa kwa akili ya mtu na
basic ni jukumu la mtu binafsi kukumbuka na kusimulia vyema kwa hadhira
maalum ya watu na pia kuchunga asije akapotisha maana ya hadithi au
shairi analosimulia mbele ya hadhira.

Huonyesha uhalisia wa hisia za mzungumzaji. Mtu analosimulia hadithi au
shairi ikiwa shairi ni la huruma yeye husimulia kwa roho ya huruma hata
kama anatumia lugha nyingine basi ataweza kueleweka kutokana na hisia
anayoieka kwa mwili na usi wake. Ikiwa ni Hadithi ya furaha au shairi la
furaha basi pia mtu anaweza akafahamu kile jinachozungumziqa kupitia kwa
hisia za msimulizi.

Ni mali ya jamii. Hakuna mtu anayeimiliki. Fasihi simulizi haina mtu
binafsi ambaye anaimiliki au anaweza kusema hadithi fulani ni yake.
Hadithi simulizi huwa ni Mali ya jamii husika kwa Mfano hadithi ya
kinyonga kusababisha kifo ilikuwa hadithi ya jamii ya wakamba na sio ya
mtu binafsi n ahakuna mtu anaweza kusema yeye ndiye mmlikiki wa hadithi
hiyo.

Dhima za fasihi simulizi huwa ka ifuatavyo katika jamii na watu binafsi.
Kuburudisha, usimulizi wa hadithi au mashairi huketa furaha. Vile vile
utegahi na uteguaji wa vitendawili huburudisha pale ambapo watu
wanajaribu kutafuta manibu ya kitendawili fulani.

kuelimisha jamii. Kupitia kwa hadithi mbalimbali zenye maudhui kadhaa
watu huoata ujumbe mbalimbali na ujumbe huo huwa na mafunzo maalum.
Vilevile methali mbalimbali husaidia kuleta mafunzo kwa watu kijumla
kama vile harakahataka haileti baraka . Methali hii huhimiza watu kuhusu
kuwa na utaratibu katika kufanya baadhi ya mambo yao.

kunasihi. Fasihi simulizi huwa kama njia ya kupitisha Nasaha kwa watu
wanaoiskiza. Mashairi hutia Nasaha kuhusu Changamoto mbakimbalikama vile
magonjwa sugu na pia dawa za kulevya na matatizo yao. Na basi Nasaha
mbalimbali hupitizwa. Hata methali pia hupitisha Nasaha kwa watu kwa
Mfano . Usipoziba ufa utajenga ukuta. Hii ni methali inayonasihi kuwa ni
vyema kurekebisha tabia mbaya mapema kabla ya mambo kuharibika.

kukuza lugha. Lugha hukuzwa kupitia kwa kujaribu kuelewa maana
mbalimbali ya jamii na vile vile naana yake na pia kujaribu kufanya na
kuelewa semi na pia matumizi Yake na kwa njia hii lugha hukuzwa .

kuunganisha watu. Watu wanapokuja pamoja kusikiza simulizi za hadithi
mbalimbali kama za majagina ya wanajamii fulani watu huu gana kwa umoja.
Vilevile usimulizi wa mashairi huwaleta watu pamoja na kuzufisha
utangamano baina yao. Isitoshe vitendawili pia.

Kimsingi fasihi ni moja ingawa imegawanyika katika sehemu kuu mbili,
yaani, fasihi simulizi na fasihi andishi. Mbali na mgawanyiko huo kuna
mambo ambayo yanafanana katika fasihi zote mbili. Mambo hayo ni pamoja
na:

Zote hutumia ufundi wa lugha ili kuwasilisha ujumbe kwa hadhira husika.
Kwa Mfano katika uwasilishaji wa hadithi msimulizi lazima awe na ufundi
mkubwa iki hadhira yake iwe makini na iweze kuelewa hadithi yake kwa
undani zaidi.

Zote zina dhima inayofanana katika jamii, yaani, kuelimisha na
kuburudisha jamii. Zote hukusudia kuleta upendo na umoja na vile vile
raha kwenye jamii. Hakuna fasihi yenye dhima ya kuleta chuki au huzuni
katika jamii au hadhira . Zote hukusudia kusanbaza mafunzo maalum.

Zote zina wahusika ambao ni Fanani na Hadhira. Zote huhusisha fanani na
hadhira. Fanani ni anayesimulia hadithi hiyo na hadhira ni wale
wanaosikiliza hadithi au sahiri fulani kwa msimulizi au malenga.

Zote zina vipengele vya Fani na Maudhui. Fasihi aina zote huwa na mambo
makuu maalum zinazotumiwa au kuongelelea na basic mambo haya lazima
yawekwe na kuoangwa kwa njia yenye mvuto mkubwa ili kuifanya isomwe na
watu wengi na basi kusanbaza ujumbe huo au kusikulizwa na watu wengi.

zote zinaweza kukashifiwa na wasanii mbalimbali ikiwa hawajaridhishwa na
mbinu za lugha zilizotumika. Zote hizi aina za fasihi zinaweza
zikahaririwa na badi zikatilewa makosa kama kazi nyingine yeyote na
basic hazina ukamili.

Fasihi simulizi na Fasihi andishi Zina tofauti mbalimbali kama
ifuatavyo: Uwasilishwaji: Fasihi simulizi huwasilishwa kwa njia ya
masimulizi ya mdomo pamoja na vitendo ilihali Fasihi andishi
huwasilishwa kwa njia ya maandishi bila vitendo kwa Mfano: Riwaya ya
Kidagaa Kimemwozea

Umri: Fasihi simulizi ni kongwe kwa kuwa ilianza enzi za kuanza kwa
binadamu kutangamana kuliko fasihi andishi ilihali Fasihi andishi ni
changa kuliko fasihi simulizi kwa kuwa maandishi yalianza baada ya
simulizi kuanza na kuwepo kwa muda mrefu.

Umilikaji: Fasihi simulizi humilikiwa na jamii nzima, ni mali ya jamii
ilihali Fasihi andishi humilikiwa na mwandishi, ni mali ya mwandishi.
Kwa Mfano riwaya ya Kidagaa Kimemwozea ni Mali ya Ken Walibora ilihali
hadithi ya kinyonga kusababisha kifo ni Mali ya jamii ya wakamba.

Hadhira: Hadhira ya fasihi simulizi ni watu wote katika jamii ilihali
Hadhira ya fasihi andishi ni wale tu wanaojua kusoma na
kuandika.Mabadiliko: Fasihi simulizi hubadilika haraka kutegemeana na
mahitaji ya hadhira na wakati ilihali Fasihi andishi haibadiliki haraka
kutegemeana na mahitaji ya hadhira na wakati

Utunzi: Fasihi simulizi hutungwa kwa muda mfupi ilihali Fasihi andishi
hutungwa kwa muda mrefu. Mazingira ya uwasilishaji wa fasihi simulizi
huambatana na tukio maalumu la jamii Kusoma au kusomewa ni ya kufikirika
au mahali popote katika fasihi andishi.

Marekebisho: Mtunzi/msimulizi anaweza kurekebisha kazi yake wakati wa
kuwasilisha au baadaye kidogo katika fasihi andishi ilihali katika
fasihi simulizi Kitabu kikishaandikwa ni vigumu kukifanyia marekebisho
mpaka toleo jipya litakapoandikwa

Uhifadhi: fasihi simulizi Huhifadhiwa kwa njia ya kichwa (kichwani) kwa
sehemu kubwa na sehemu ndogo sana huhifadhiwa kwenye maandishi, vinasa
sauti au kanda mbalimbali za kurekodi ilihali Fasihi andishi Huhifadhiwa
kwa njia ya maandishi (vitabu)

Gharama: Fasihi simulizi ina gharama ndogo ukilinganisha na fasihi
andishi. Fasihi andishi ina gharama kubwa ukilinganisha na fasihi
simulizi.

Wahusika: Fasihi simulizi mara nyingi hutumia wahusika wa kubuni wasio
binadamu ilihali Fasihi andishi hutumia wahusika wa kubuni ambao mara
nyingi ni binadamu

Uhai: Fasihi simulizi ni hai kuliko fasihi andishi. Fasihi andishi si
hai kuliko fasihi simulizi