Golden Elite Eduational Publishers - Maswali ya mada zote za sarufi na matumizi ya lugha

GOLDEN ELITE EDUCATIONAL PUBLISHERS
Kenya Certificate of Secondary Education (K.C.S.E.) 
Maswali ya mada zote za sarufi na matumizi ya lugha Katika kudurusu Sehemu hii, vipengele vifuatavyo vimetahiniwa a) Sauti  
b) Silabi  
c) Shadda na kiimbo  
d) Mofimu na mofu  
e) Viambishi ( kimuundo na kidhamira)  
f) Virai  
g) Vishazi  
h) Uchanganuzi wa sentensi  
i) Kiima, Kiarifa, Shamirisho, Chagizo na Kijalizo  
j) Vitenzi  
k) Udogo na ukubwa  
l) Ukanusho  
m)Kinyume  
n) Sentensi tata ( sentensi zenye maana Zaidi ya moja)  
o) Semi na methali  
p) Nomino za makundi  
q) Kupambanua aina za maneno katika sentensi.  
r) Usemi halisi na usemi taarifa  
s) Mnyambuliko wa vitenzi  
t) Mnyambuliko wa vitenzi vya silabi moja  
u) Matumizi ya viambishi na maneno tofauti kama vile: ni, na,  kwa, ku na kadhalika  
 

Sauti za kiswahili 
1. Taja aina mbili kuu za sauti za kiswahili (alama 2) 
2. Fafanua vigezo vinavyotumiwa kuanishisha konsonanti katika kiswahili(alama 3) 3. Taja sauti zinazotamkiwa katika viungo vifuatavyo 
(i) Menoni  
(ii) Midomoni 
(iii)Mdomo meno  
(iv)Ufizi 
(v) Kaakaa laini 
(vi) Kaakaa gumu  
(vii) Koromeo  
4. Kwa kuzingatia Jinsi hewa inavyozuiliwa taja aina mbalimbali za konsonanti 5. Kwa kuzingatia Hali ya mtetemeko katika nyuzi za sauti taja sauti  
a. Ghuna 
b. Sighuna  
6. Eleza Aina za Ala za Sauti 
7. Fafanua Sifa kuu za irabu/vokali. 
8. kwa kuzingatia Mkao wa mdomo fafanua sifa za irabu ikiwa midomo: 
(i) imetandazwa  
(ii) imevirigwa. 
9. Kwa kuzingatia mwinuko wa ulimi taja sifa mbalimbali za irabu  
10. taja vipashio vinne vya lugha 
11. Eleza maana ya sauti za likwidi. 
12. Eleza jinsi kitamkwa /u/ kinavyozuliwa  
13. Andika tofauti moja kati ya sauti hizi.  
/t/ na /d/ 
   Viambishi na mofimu na mofu 
1) Kiambishi nini? 
2) Eleza maana ya Mzizi  
3) Taja na ueleze aina mbili kuu za viambishi 
4) Huku ukitolea mifano eleza maana ya viambishi vifuatavyo 
Viambishi Viwakilishi vya Ngeli 
Viambishi Viwakilishi vya Nafsi 
Viambishi Viwakilishi vya Nafsi ya Mtendewa/Mtendwa 
Viambishi Viwakilishi vya Wakati/ Hali 
Viambishi Viwakilishi vya Kukanusha Wakati 
Viambishi Virejeshi vya Ngeli 
Viambishi vya mahali 
viishio 
Viambishi Viwakilishi vya Kauli ya Kitenzi 
Viambishi vya mahali 
Viambishi Virejeshi vya Ngeli(tamati) 
Viambishi vya kuonyesha rai/himizo
5) Fafanua maana ya Mofimu 
6) Taja Sifa nne za mofimu 
7) Eleza aina mbili kuu za mofimu huku ukitolea mifano 
8) Taja dhana ambazo Mofimu huwakilisha alama 6 
9) Mofu ni nini 
10) Taja Sifa nne za mofu .  
 11) Kwa kutumia mfano mmoja mmoja, tofautisha kati ya mofu na mofimu.    Kiimbo na shadda  
1) Eleza maana Kiimbo 
2) Taja Umuhimu wa kiimbo 
3) Fafanua maana Shadda katika kiswahili 
   Silabi 
1) Silabi ni nini  
2) Taja miundo kadhaa ya silabi za kiswahili 
3) Tofautisha kati ya mzizi na shina  
4) Taja aina mbili za mizizi.  
5) Taja aina nane za maneno katika Kiswahili 
 6) Tunga sentensi kuonyesha matumizi ya vielezi viwili vya silabi moja. (al. 2)   Aina za maneno  
1) Fafanua maana nomino  
2) Huku ukitolea mifano taja aina za nomino 
3) vivumishi ni nini 
4) Taja aina kumi za vivumishi huku ukitolea mifano 
5) Taja na ueleze vivumishi vya pekee 
6) Eleza maana ya kiwakilishi  
7) Fafanua aina mbili za viwakilishi vya nafsi huku ukitolea mifano 
8) Kando na viwakilishi vya nafsi taja aina za viwakilishi vingine. 
9) Taja na ueleza aina za vitenzi 
10) Fafanua miundo mitatu ya vitenzi vya kiswahili  
11) Eleza maana vielezi na uvitaje aina mbalimbali za vielezi 
12) Kiunganishi ni nin? 
13) Taja aina saba za viunganishi 
14) Fafanua maana viunganishi huru huku ukitolea mifano katika sentensi 
15) Huku ukitolea mifano fafanua maana ya viunganishi tegemezi  
16) Taja mifano ya viunganishi vya kibantu na utumie katika sentensi 
17) Fafanua maana ya viunganishi vifuatavyo na uvitumie katika sentensi 
18) Fafanua maana ya vihusishi  
19) Taja aina mbalimbali za vihusishi na uvitumie katika sentensi 
20) Fafanua maana vihisishi huku ukitaja aina za vihisishi  
 
Nyakati na hali  
Fafanua nyakati na hali zifuatazo 
a) Wakati uliopita  
b) Wakati timilifu  
c) Wakati uliopo  
d) Wakati ujao  
e) wakati wa mazoea  
f) Wakati usiodhihirika a 
g) Wakati timilifu usiodhihirika ka 
h) Hali ya (ki) 
i) Hali ya- nge, -ngeli, na ngali 
   Kukanusha Nyakati Mbalimbali 
Kanusha sentensi zifuatazo  
1) Kajuta alimpigia kura.  
2) Nilikupa nafasi yako.  
3) Maziwa ya nyanya yamemwagika 
4) Viwete wametembea  
5) Unasoma sentensi ya kwanza.  
6) Zinafanana na nyota.  
7) Jua litawaka sana.  
8) Watakaribishwa kwenye malango ya lulu.  
9) Polisi wa jiji kuu huchukua hongo.  
10) Bendera hufuata upepo.  
11) Anita ampenda Kaunda.  
12) Chema chajiuza, kibaya chajitembeza.  
13) Ukimwadhibu mtoto, atapata adabu njema.  
14) Bei yake ikishuka, nitainunua.  
15) Uamkapo asubuhi ndugu yangu mshukuru Mungu.  
16) Mtoto aliapo mnyonyeshe.  
17) Ningekuwa nakupenda ningekwambia mapema.. 
18) Zingekuwa nyingi, wangeziiba.  
19) Khadija angalisoma kwa bidii angalikuwa na cheo kikubwa.  
20) Yangalikuwa mabivu yangalianguka yenyewe. 
21) Peleka kikapu hiki kwa nyanya.  
22) Chakula kiliwe.  
23) Mpende adui yako.  
24) Waambieni watu wa mataifa yote.  
25) Bafi alikuzaba kofi na kukupiga teke.  
26) Mama amepika chakula tukala pamoja. 

Ngeli  
Fafanua miunda mbalimbali za ngeli zifuatazo 
a. A-wa 
b. U-i 
c. Ki-vi 
d. Li-ya 
e. U-zi 
   Mnyambuliko wa vitenzi  
1) Kwa kutoa mfano, eleza maana ya mnyambuliko. 
2) jaza jedwali lifuatalo.  
Kitenzi  
Ota  
Ita  
Tunga  
Panga  
Baki 
kamata	Kutendesha 	Kutendeshewa


3. Tumia maneno yafuatayo katika sentensi katika kauli ya kutendeshewa 
a) Rejesha 
b) Panda 
c) Kula 
d) Soma 
e) Baki 
f) Chapa 
g) lima 

4. Jaza jedwali lifuatalo 
a. 
Kitenzi  
Lima  
Rusha  
Visha  
Kata  
Pima  
Piga  
Chapisha  
Pokea  
Weka  
Ondoa  
Oza	kutendeshea 	Kutendesheana

b. 
Kutenda  
Tua  
Shika  
Kunja  
Unga  
Kwaa  
Tanda  
Funga	Kutendama 


c. 
Kutenda  
Okoa  
Kama  
Sokoa  
Paka  
Fumba  
Suka  
Kumba	Kutendata 


   d. 
Kitenzi  
Sambaza  
Lisha  
Zama  
Pokea  
Hama  
Koma  
Shuka	Kauli ya kutendesheka 


f. 
Kutenda  
Twika  
Ficha  
Pinda  
Fuka  
Kosa  
Umba  
Kunja	Kutendua 


g.
Kutenda  
Inama  
Tega  
Ziba  
Koma 	Kutenduka 
Ficha 
Funga  
Fuma  
Pinda	


   5. Eleza Maana ya vitenzi vya silabi moja vifuatavyo  
a) Ja  
b) Nywa  
c) Nya  
d) Pa  
e) Fa  
f) La:  
g) Cha  
h) Pwa  
i) Chwa  
j) Wa:  
6. Jaza jedwali lifuatalo 
a. 
Kitenzi  
wa  
pa 
chwa  
wa 
ja 
pwa 
la 
fa 
chwa	Mzizi 


b.
Kutenda  
Dhulumu  
Starehe  
Athiri  
Mithili  
Sahau  
Dadisi  
Haribu  
Ajiri  
Tuhumu  
Salimu  
Dhamini  
Batili 
Hutubu 	Kutendea 	Kutendeka 	Kutendewa 	Kutendesha 	Kutendeana 

c. 
Kitenzi  
Umesamehewa  
Alisifiwa  
Tumedhaminiwa  
Hesabu  
Udhisha  
Hujumiwa  
Hojiwa  
Mmeshutumiwa  
Amesahaulika  
Umeadhibiwa	Mzizi/shina 


7. Andika sentensi zifuatazo katika hali ya kuamrisha 
Hali ya kawaida  
Jaribu kuandika insha hiyo.  
Mwambie aendeshe gari vizuri. 
Isome hadithi uliyopewa.  
Bebeni lile gunia. 
Amka uende shuleni. 
Simama hapo.	Hali ya kuamrisha 


 Kiima na kiarifu  
1) Kiima ni nini?  
2) onesha kiima katika sentensi zifuatazo 
a) Mama analima vizuri.  
b) Wewe na mimi tutaenda shuleni.  
c) Huyu alitusaidia kuvuka mto.  
d) Utukutu haufai shuleni.  
e) Ulipigwa.  
f) Viliuzwa.  
g) Yamemwagika.  
3) Taja vitambulishi vya kiima katika sentensi 
4) Taja na ueleze aina za kiima katika sentensi zifuatazo:  
a) Huyu anaimba 
b) Mama ameenda shuleni 
c) Hiki kinavutia sana 
d) Hawa wanaimba  
e) Yale yamemwagika.  
f) Wanafunzi wametuzwa.  
5) Bainisha kiima katika sentensi zifuatazo huku ukitaja ni ya aina gani:  
a) Mama na baba wanasoma Kurani  
b) Mtoto mrefu mweusi sana amepotea  
c) Huyu mrefu atatuzwa kesho 
d) Liandikwalo halifutiki 
e) Dadangu mwenyejuhudi anasoma riwaya 
f) Baba anapalilia mimea 
g) Leo asubuhi tulipika chai  
h) Jana jioni nilimwona Wairimu 
i) Juzi kulinyesha mvua kubwa  
j) Mwaka uj ao kutakuwa na amani  
k) Kuimba kwake kuzuri kuliwavutia wengi  
l) Ni hatari kuvuruga amani nchini  
6) Kwa kutumia mfano mwafaka, eleza maana ya kiarifu  
7) Bainisha kiarifa katika sentensi zifuatazo 
a) Shule yetu iliongoza katika riadha  
b) Amenipiga. Kiarifu  
c) Prof.K.W. Wamitila ni mwandishi mwenye tajriba  
d) Shamba lililolimwa jana limetoa mazao bora.  
e) Kilipotea.  
f) Machungwa yamo kikapuni  
8) Taja na ueleze Sifa mbili kuu za kiarifu  
Kirai na kishazi  
1) Kwa kutumia mfano, eleza maana ya kirai  
2) Huku ukielezea maana taja miundo ya virai vifutavyo 
(i) Kirai nomino-KN/RN  
(ii) Kirai kitenzi - KT/RT  
(iii)Kirai kielezi - KE/RE  
(iv)Kirai kivumishi - KV/RV  
(v) Kirai kihusishi-KH/RH.  
3) Kwa kutoa mfano, eleza maana ya kishazi  
4) Tofautisha kati ya kishazi huru na kishazi tegemezi  
(k) Eleza miundo mitatu ya vishazi tegemezi na kuitolea mifano mwafaka katika sentensi. (alama 3)  1. Vinavyohusisha O rejeshi  
Kilichopotea ni kile. 
2. Vinavyohusishwa kirejeshi amba 
Mwanafunzi ambaye alisajiliwa amewasili. 
3. Vinavyohusisha ki ya masharti 
Ukinitembelea nitakutuza. 
4. Vinavyotokana na hali ya nge, ngali/ ngeli 
Ungesoma kwa bidii ungepita mtihani. 
5. Vinavyotokana na sentensi zinazoanza kwa viunganishi. 
Ingawa tulimpenda sana, Mola alimpenda zaidi. 
6. Vinavyohusisha hali ya Po 
Nivuapo au Ninapovua samaki wengi hutuzwa. 
(41=4) Ataje muundo na kueleza 
5) Ainisha vishazi katika sentensi zifutazo
a) Mama anapika chai ambayo tutakunywa asubuhi 
b) Shamba lililouzwa juzi lina rutuba nyingi  
c) Mgeni alipowasili, mama alimpikia sima.  
d) Jiji ambalo lina wahuni wengi huogopwa sana.  
e) Akinitusi nitamzaba makofi.  
f) Ikiwa utamtusi, atakushtaki kwa utawala.  
g) Aliponitembelea nilimwonyesha wazazi wangu.  
h) Mwalimu alituambia tununue vitabu alivyokuwa ameviandika.  
i) Akija mwambie ninataka kumwona..  
j) Msichana aliyesukwa nywele jana ameolewa..  
k) Rais alianzisha mradi wa kazi kwa vijana ambao ulikumbwa na utata mwingi.  l) Nitaenda kwake atakaporudi kutoka ziarani.  
m) Kama unataka kumwona tabibu njoo mapema.  
 
Sentensi za Kiswahili  
1) Eleza maana ya sentensi 
2) Taja sifa tatu za sentensi 
3) Taja Aina tatu za sentensi huku ukifafanua sifa za sentensi hizo 
4) Changanua sentensi zifuatazo ukitumia 
A. Mistari/mishale 
a) Rinda na mamake walimchukua mtoto 
b) Nyumba yao mpya itafunguliwa kesho jioni 
c) Swali hili lilikuwa rahisi sana 
d) wale wazuri sama watatuzwa zawadi nyingi 
e) kuku na mbuzi ni mifugo 
f)Wale walevi wenu watawasili leo jioni  
g) Kandanda ni mchezo maarufu duniani 
B. Kielelezo tungo/matawi 
(i) Mtoto huyu alikunywa maziwa mengi 
(ii) Kandanda ni mchezo maarufu duniani 
(iii)Vile vingali vikitengenezwa 
(iv)Yeye si mbaya sana kazini 
(v) Wale walevi wenu watawasili leo jioni 
C. Visanduku/jedwali 
(i) Mwanasiasa mwingine amepoteza kiti chake cha ubunge 
(ii) Sifa nzuri ni zake 
(iii)Gofu hushabikiwa na watu wachache sana 
(iv)Wanafunzi wale wote walitumwa nyumbani juzi na mwalimu mkuu 
(v) Omondi na kibet ni wanafunzi watiifu sana darasani  
(vi)Mwanafunzi huyu mwerevu atapita mtihani vyema 
5. Changanua sentensi zifuatazo ukitumia 
a. Mistari/mishale 
? Amekataa wali ingawa ulipikwa vizuri
? Rais alihutubu lakini walipuuza 
? Msichana mrembo ajabu amefaulu na kuajiriwa ulaya 
  ? Watoto wakorofi wanacheza vizuri ilhali wazazi wanawabeza vibaya sana a. Kieleelzo tungo/matawi 
(i) Mtoto huyu ameanguka vibaya lakini Yule mrefu ni makinifu 
(ii) Msichana mrembo ajabu amefaulu na kuajiriwa ulaya 
(iii)Amekataa wali ingawa ulipikwa vizuri 
(iv)Wao watarudi mapema lakini Mimi nitabaki 
b. Visanduku/jedwali 
(i) Omondi anaazimia kuwa mhasibu lakini hatii bidii masomoni 
(ii) Ouma alianguka mtihani ila kamau alifuzu vizuri 
(iii)Walimu shupavu walifunza vizuri lakini wanafunzi hawakupita mtihan 
Changanua sentensi zifuatazo ukitumia 
A. mistari 
h. Mwembe ule uliokatwa jana utakauka haraka 
i. Mzigo ubebwao una uzani mkubwa  
j. Dhahabu ni madini yanayodhaminiwa na wengi 
k. Mtoto mmoja aliyekuwa mgonjwa sana alitibiwa jana 
B. Jedwali 
1) Wote waliokuwa wagonjwa wametibiwa 
2) Mtoto wa juma aliyepotea jana asubuhi amepatikana leo 
3) Mtoto aliyekamatwa jana ni mwizi 
4) Rosamaria alipata kitabu chake kipya kilichopotea 
5) Waliochelewa waliadhibiwa vikali na mwalimu wao 
6) Mkongojo mrefu Sana ulioletewa babu utauzwa na fundi mcheshi 
7) Wachezaji vikapu wakifanikiwa katika mechi hiyo watatuzwa medali 
8) Nilimwona mamba majini nilipopiga mbizi 
9) Wazazi wengi Sana waliofika shuleni mapema walileta vyakula vyakula vingi mno 10) Sisi tulipokuwa shuleni tulisoma kwa bidii 
   11) Wanafunzi wengi waliosoma kwa bidii hawakuathirika na udanganyifu wa mtihani C. Kielelzo tungo/matawi 
(i) Mlango umevunjwa na fundi aliyeujenga 
(ii) Kiti kilichonunuliwa na mama jana kimekaliwa bwenini 
(iii)Ibada ya wafu uliyofanyika Jana usiku ilisababisha kilio kingi 
(iv)Wanafunzi waliochelewa waliadhibiwa vikali na mwalimu wao 
(v) Sisi tulipokuwa shuleni tulisoma kwa bidi 
 Shamirisho (yambwa), chagizo na kijalizo 
1) Kwa kutumia mfano, eleza maana ya shamirisho 
2) Tambua shamirisho katika sentensi zifuatazo  
a) Mwalimu amewapa wanafunzi tamrini.  
b) Nyanya amewategea wan awe vitendawili. 
c) Hundi imetumiwa kulipia karo na mama.  
d) Mtoto wa Gukali amepigwa kinyama.  
e) Amepigwa vibaya. 
f) Yule aliuziwa nguo.  
3) Fafanua sifa mbalimbali za shamirisho 
4) Ainisha shamirisho kipozi katika sentensi zifuatazo.  a) Redio imeuzwa leo na baba.  
b) Habwe ameandika hadithi nzuri.  
c) Machungwa yameliwanang'ombe.  
d) Kakangu amepika ndizi.  
e) Nilimwona yule sokonijana.  
f) Umemchapa.  
g) Waraba amemtusi Nyongesa  
h) Wote wameadhibiwa vibaya.  
5) Tambua shamirisho kitondo katika sentensi zifuatazo a) Hamali alimlimia Kipkurui shamba  
b) Maria alimpiga mtoto wa Pamel  
c) Rapando amemwazimiaAuma kitabu  
d) Wafubwa aliuziwa pipi na Misanya.  
e) Tumewapigia kura. Shamirisho kitondo:  
f) Moraa amenunua viatu vya Kibiru  
g) Kapkai aliuziwa boga na Cherogony.  
h) Masoud aliwapikia wageni uji mtamu.  
i) Daktari ameng'oajino la Ruth.  
j) Wanjuu alijenga nyumbayababake.  
6) Ainisha shamirisho ala katika sentensi zifuatazo a) Upanga umekata nyasi  
b) Mrija hutumiwa kuwalisha wagonjwa mahututi.  c) Barua hii imeandikwa kwa wino mwekundu..  d) Gari lake lilimbeba Onyango.  
 e) Kitabu hiki kilinunuliwa juzi na Ngari kwa hawala.  f) Walimu watapokea mialiko kwa mtandao.  
7) Fafanua maana ya chagizo 
8) Bainisha chagizo katika sentensi zifuatazo  
a) Chebii alikipenda kwa dhati  
b) Nilifika kabla ya wageni. 
c) Nyutu alienda kwao jana.  
9) Taja sifa sita za chagizo  
10) Fafanua Majukumu ya chagizo katika sentensi  11) Kwa kutumia mfano, eleza maana ya kijalizo 12) Onyesha kijalizo katika sentensi zifuatazo  
a) Wanafunzi wangali uwanjani. 
b) Ng'ombehuyu ana nundu kubwa. 
c) Panya yumo shimoni. 
d) Kibaki alikuwa rais kwa miaka kumi. 
e) Kithenge amekuwa mwalimu hodari. 
13) Taja aina za vijalizo  
14) Fafanua Sifa za kijalizo 
Kinyume  
a) Kwa kutumia mfano, eleza maana ya kinyume  
b) Andika vinyume vya maneno yafuatayo 
1) mjuzi  
2) kavu  
3) pata  
4) Enda  
5) Cheka  
6) Ingia  
7) dhahiri  
8) tiifu  
9) aga  
10)sifu  
11) choshwa  
12) tabasamu  
13) meza  
14) asi  
15) nenepa  
16) hota  
17) unga  
18) fanana  
19) polepole  
20) wengi  
c. Huku ukitolea mifano fafanua Miundo ya vinyume  
d. Andika vinyume vya sentensi zifuatazo 
1. Mwalimu alimkashifu mwanafunzi mienendo mibaya.  
2. Topasi alikusanya taka zote.  
3. Mama alisahau kitambaa chake garini.  
4. Wizi umekuwajambo la kawaida  
5. Polisi walikutilia shaka kutabasarnu kwake 
6. Huyu ni mtoto mwadilifu  
7. Nyumba hii ni thabiti.  
8. Meli itatia nanga kesho.  
9. Nimeishona nguo yake.  
10. Waandamanaji wamepiga kambi uwanjani..  
11. Ogaro alipaaza sauti alipokuwa akiimba ukumbini.  
12. Patel amepiga kilemba sasa.  
Uundaji wa nomino  
a) Jaza jedwali lifuatalo kuhusu uundaji wa nomino
Kitenzi  
1. Abudu  
2. Hesabu  
3. Hukumu  
4. Arifu 	Nomino 
5. Shtaki  
6. Samehe 
7. Shiriki  
8. Subiri  
9. Sali  
10. Abiri  
11. Badili 
12. Sheheni 
13. Kadiri  
14. Udhi  
15. Safiri  
16. Tahini  
17. Kinai 
18. Sujudu  
19. Nasihi  
20. Stahimili  
21. Hiliki 
22. Haribu  
23. Tubu  
24. Tafakari  
25. Taliki  
26. Thamini 
27. Tahadhari  
28. Kodi  
29. Dai  
30. Rekodi  
31. Hasi 
32. Fahamu  
33. Hesabu  
34. Aili  
35. Saini  
36. Saini  
37. Staftahi	


  Mwingiliano wa maneno 
1) Kwa kutumia mfano, eleza maana ya mwingiliano wa maneno  
2) Tungia sentensi mbili mbili ili kufafanua aina zifuatazo za mwingiliano wa maneno katika kiswahili a) Kivumishi (V) kuwa nomino (N)  
b) Kielezi (E) kuwa nomino (N)  
c) Kielezi kuwa kivumishi  
d) Kitenzi kuwa nomino  
e) Nomino kuwa kivumishi  
f) Kielezi guwa kihisishi  
g) Kitenzi kuwa kielezi  
h) Kihisishi kuwa nomino  
i) Kivumishi kuwa kiwakilishi 

Utata katika sentensi  
Andika maana tatu tatu zinazojitokeza katika sentensi zifuatazo 
(a) Niliona mbuzi.  
(b) Aliona kaa mtoni.  
(c) Uliona mbuni?  
(d) Walinda msitu walibeba mbega.  
(e) Kipsang anapenda kusoma kuliko Maria. 
(f) Maara, babake Ishumaeli na Maulidi wameenda Mombasa. (g) Tulikutana na Tobiko na watoto wake.  
(h) Ahmed alimpigia Asha mpira.  
(i) Sonko alimpigia Waititu simu.  
(j) Mama atawapikia chakula.  
(k) Alisema atawatembelea.  
(l) Shangazi atawatuma sokoni.  
(m)Baba amenunua ng'ombe mwingine.  
(n) Wengine hawakuitwa.  
(o) Wamalwa ameenda kwao.  
(p) Otieno atajenga nyumba yake.  
Matumizi ya maneno maalum  
Fafanua matumizi ya maneno yafuatayo 
a) Kwa 
b) Na 
c) Jinsi/Namna. 
d) Ila. 
e) Ikiwa.  
f) Japo/Ijapokuwa/Ingawa/Ingawaje. 
g) Wala. 
h) Walakini. 
i) Labda/pengine/huenda ikawa. 
Matumizi ya viambishi 
Fafanua matumizi ya viambishi vifuatavyo 
(i) -ni- 
(ii) -ku- 
(iii) -ki- 
(iv) -ka- 
(v) -a- 
(vi) -po- 
(vii) -ji- 
(viii) ndi- 
(ix) -ja- 

Ukubwa, Wastani Na Udogo 
1) Andika kwa udogo -wingi. (alama 2 ) 
Rafiki yake mwanaume atawna nyoka.. 
2) Andika kulingana na maagizo. 
Mbuzi alikimbizwa na mbwa mkali. (Andika kwa udogo) 
3) Andika katika hali ya udogo: 
Mvulana yule alibeba kiti kikubwa. (alama 2) 
4) Weka sentensi hii katika udogo hali ya wingi. (alama 2) 
Guu lake lilipona baada ya kuumwa na jibwa. 
5) Andika katika hali ya udogo. (alama 2 ) 
Nyoka yule alimuuma mtoto mkono. 
6) Andika kwa ukubwa. (alama 2) 
Kiti kilichokuwa kimekaliwa na mwanamke kilivunjika. 
7) Andika sentensi hii katika udogo hali ya wingi (al. 2) 
Mbwa alimbwekea mtoto. 
8) Andika katika ukubwa wingi (alama 2) 
Kitoto kijeuri kikiletwa kitarejeshwa kwao 
   9) 
10) Andika katika udogo na wingi. (alama 2) 
Mjusi aliyekuwa na jicho moja alianguka mtoni. 
11) Andika kwa udogo. (alama 3) 
Mtu yule haachi kuandamana na mbwa wake aliyedhoofika kiafya. 
12) Andika kwa udogo (ala.2) 
Ndege huyu alimla kifaranga 
13) Geuza sentensi ifuatayo liwe kwa udogo 
Shule hiyo ina msichana anayeshiriki katika riadha. (al.2) 
14) Ikanushe sentensi ifuatayo kwa udogo. (ala 2) 
Nyumba yenyewe ilijengwa bondeni karibu na mto. 
15) Andika sentensi ifuatayo katika ukubwa kisha wingi. (alama 2) 
Kitoto hiki hakitosheki na maziwa, kinapenda kulia. 
16) Badilisha iwe katika hali ya udogo.(alama 2) 
Jipaka lilirarua jiguo lake. 
17) Andika katika ukubwa wingi (Alama 2) 
Kitoto kijeuri kikiletwa kitarejeshwa kwao. 
18) Andika katika ukubwa. (Alama 1) 
Sungura ambaye alikatwa mkia aliingia nyumbani. 
19) Dogesha sentensi ifuatayo katika wingi. (alama 1) 
Njia ya kichochoroni hutumiwa sana na mtu afanyaye biashara ya magendo. 
20) Andika sentensi zifuatazo kwa udogo (alama 2) 
(i) Chungu changu kimevunjika 
(ii) Ngombe wangu ana ndama mkubwa
21) Andika sentensi ifuatayo katika wingi hali ya udogo ( ala.2) Kitabu kilichonunuliwa hakimfai mwanafunzi huyu 
22) Andika udogo wa sentensi ifuatayo katika wingi. (alama 2) Sahani hiyo imechafuliwa na mkono wake. 
23) Andika katika ukubwa wingi. (alm3) 
Mwanamume huyu ana ngmbe mmoja na mbwa. 
24) Badilisha sentensi hii iwe katika hali ya ukubwa. (alama 2) Kipaka kile kilikirarua kiguo chake. 
25) Andika kwa udogo wingi. (alama 3) 
Mbwa-wa jirani amekatwa mguu kwa kisu. 
26) Andika kwa udogo 
Wahisani wamewajengea milango ya kupitia. (al.2) 
27) Andika kwa udogo. 
(i) Ngozi ya mbuzi huyu inapendeza. (alama1) 
(ii) Nyundo hizi ni za wazee wale (alama1) 
28) Badilisha katika udogo kisha uukanushe udogo huo. (alama4) (i) Guu lake limepona baada ya kuumwa na jibwa la jijini. (ii) Nyumba yenyewe ilijengwa bondeni karibu na mto. 
29) Kanusha kwa udogo:Mwizi aliiba kikapu na ngombe. (alama 2) 30) Andika kwa udogo: Ndege huyu alimla kifaranga. (alama. 2) 
31) Andika udogo wa sentensi ifuatayo katika wingi. (alama 2) Sahani hiyo imechafuliwa na mkono wake. 
32) Andika kwa udogo: nge yuleameingia ndani ya shimo . 33) Andika katika udogo, kisha katika ukubwa. 
Alishikwa akiwa karibu na nyumba kuu mjini. (al 2) 
34) Andika katika hali ya udogo: 
Mvulana yule alibeba kiti kikubwa. (alama 2) 
35) Andika ukubwa wa sentensi hii. (al. 2) 
Mwizi aliiba kikapu na ngombe. 
36) Andika sentensi ifuatayo katika ukubwa kisha wingi. (al.2) Kitoto hiki hakitosheki na maziwa, kinapenda kulia. 
37) Andika senstensi ifuatayo katika ukubwa hali ya umoja. (ala 2) Nyundo zilizopotea zimepatikana chini ya kiti kile. 
38) Andika kwa udogo  wingi. (Alama 2) 
Nyoka aliyekuwa na mkia mrefu aliingia nyumbani 
39) Andika udogo wa: (ala.1) 
Nyoka ameuawa. 
40) Andika udogo wa: 
Magari yote yaliyobakia yatauzwa na mzee yule mwembamba (al. 2) 
41) Andika ukubwa na udogo wa 
Mji huu ni wetu
42) Andika sentensi ifuatayo katika ukubwa na udogo 
Mbuzi yuyu huyu alikula mimea ya mwanamke yule (alama 2) 
43) Geuza katika udogo hali ya umoja- (alama 2) 
Ngombe wale weusi walifichwa katika vichaka. 
44) Geuza sentensi hii hadi udogo (alama 2) 
Nyoka yule mrefu alifukuzwa na watu wengi. 
45) Andika sentensi ifuatayo katika udogo ( alama 2 ) 
  Alishikwa na jipu ambalo lilivimbisha dole lake la mguu mithili ya pesa 46) Andika udogo na ukubwa wa neno kiti (alama 2) 
47) Andika udogo na ukubwa wa jina ngoma ( alama 2) 
Usemi halisi na usemi wa taarifa 
1) Fafanua dhana usemi halisi na usemi wa taarifa 
2) Eleza mambo yanayozingatitwa katika usemi halisi 
3) Yataje mambo ya kuzingatiwa katika usemi wa taarifa 
4) Jaza jedwali lifuatalo kuonesha Mabadiliko ya maneno katika usemi wa taarifa 
Usemi halisi 	Usemi wa taarifa
Viulizi
1) -ngapi?	
2) -ipi	
3) -gani	
4) Je ,?	
5) ..je?	
6) Lini?	
7) Mbona?	
8) Kwa nini?	
9) Vipi?	
Wakati/hali
1) -me 	
2) -ta 	
3) Mwaka ujao	
4) sasa	
5) kesho	
6) Jana	
Nafsi
1) -ni 	
2) -ku 	

Viashiria
1) Hapa	
2) huku	
3) huyu	
Vihisishi
1) Tafadhali	
2) Salaala!	
3) Nkt!	
4) Uuuuwi!	
5) alhamdullilahi	
6) Mungu wangu eeeh	
7) Arusi tunayo	
8) kwenda	

5. Andika sentensi zifuatazo katika usemi wa taarifa 
1) Mtoto ni mtoto, awe wa kiume au wa kike, akasema mjomba, 
2) Mabasi hayapiti hapa siku hizi, kwa nini? Neshboch aliuliza. 
3) Madereva wakasema ,Tutatii sheria za barabarani. 
4) Leo nitakuonyesha kilichomtoa kanga manyoya, Seki akamwambia Katango. 5) Afida , kwa nini leo umechelewa darasani? Kiranja akauliza. 
6) Serikali ina mkono mrefu, hata ukijificha wapi utapatikana.  Akakumbusha Chausiku . 
6. Andika sentensi zifuatazo katika usemi halisi 
a) Mwanafunzi alisema kuwa angepita katika somo la Kiswahili. 
b) Chifu aliwakumbusha kuwa ukimwi ulikuwa ulikuwa ugonjwa hatari sana. c) Kazimoto alishauriwa na kasisi kuwa aache tabia za ulevi. 
d) Jona aliwatadharisha watu kuwa siku arubaini pekee ndizo zilizobaki kabala ya Nineve  kuangamizwa ikiwa hawangetubu dhambi zao. 
e) Alimuliza mrembo alikuwa anampendea nini. 
f) Dzombo alisema kuwa aliyekuwa akimtesa hakuwa adui yake bali alikuwa rafiki yake waliojuana  siku zilizopita. 
Uakifishaji 
Fafanua matumizi ya alama zifuatazo za uakifishaji 
1) Alama za usemi() 
2) Dukuduku () 
3) Koma/mkato/kipumuo( , ) 
4) Ritifaa/kibainishi(  ) 
5) Mshazari/mkwaju(/) 
6) Kistari kifupi( - ) 
7) Kistari kirefu( ) 
8) Mstari( ) 
9) Kikomo/kitone/nukta (.)  
10) Nusu/semi koloni/nukta na kituo (:) 
11) Vifungo/mabano/paradesi( ) 
12) Herufi kubwa(H) 
13) Koloni/ Nukta mbili ( : ) 
14) Hisi/mshangao (!) 
15) Kiulizo (?)
16) Herufi nzito (h) 
17) Herufi za mlazo/italiki(h) 
18) Kinyota(*) 
Kwa majibu piga simu kwa nambari 07