The Kassu jet examination - KCSE Kiswahili

UFAHAMU (Alama15) 
Soma makala yafuatao kisha ujibu maswali yanayofuata. 
Miaka 15 iliyopita, Umoja wa Mataifa uliitangaza August 12 kila mwaka, kuwa Siku ya Vijana  Duniani ambapo kauli mbiu ya mwaka huu inasema Vijana na Afya ya Akili. 
 Kwa mujibu wa andiko kutoka Umoja wa Mataifa, asilimia 20 ya vijana duniani kote hupata  tatizo linalohusiana na afya ya akili kila mwaka. Hatari zaidi hutokea katika kipindi cha kuhama  kutoka utoto kuingia utu uzima. 
 Kutengwa pamoja na aibu mara nyingi huongeza zaidi tatizo kwa kuwa vijana wengine  hushindwa kutafuta msaada wanaouhitaji. Hivyo mwaka huu, Umoja wa Mataifa umeazimia  kuitumia siku hii kukuza uelewa kuhusu afya ya akili kwa vijana. 
Wakati tunaadhimisha Siku ya Vijana Duniani 2014, tuwawezeshe vijana wenye matatizo ya  afya ya akili kubaini umuhimu wao, na tuoneshe kuwa afya ya akili inatuhusu sote, amesema  Katibu Mkuu wa Umoja wa Maitafa, Ban Ki Moon kwenye maelezo yake. 
 Miongoni mwa sababu kubwa zinazochangia tatizo la afya ya akili ni umaskini unaochangiwa  kwa kiasi kikubwa na ukosefu wa ajira. Asimilia kubwa ya vijana walio chini ya miaka 25 au  wale wanaohitimu masomo yao nchini hawana ajira. 
Wanachuo wengi wameendelea kuzunguka huku na kule kuomba kazi bila mafanikio. Wengi  wamekaa zaidi ya miaka mitatu nyumbani tangu wamalize masomo yao bila kuwa na ajira  inayowaingizia kipato. 
 Na pia wachache wanaopata kazi, wamekuwa wakilipwa ujira mdogo na hivyo kuendelea kuishi  maisha magumu. Ukosefu wa ajira na kukosa fedha za kujikimu, umewafanya vijana wengi  kuwa na msongo wa mawazo, tatizo kubwa linalohusiana na afya ya akili. 
Tatizo ni kubwa zaidi pale ambapo takwimu zinaonesha kuwa kwa wastani soko la ajira nchini  lina uwezo wa kuzalisha ajira zipatazo 300,000 kwa mwaka katika sekta rasmi ukilinganisha na  wastani wa wahitimu 600,000 hadi 800,000 wanaoingia katika soko la ajira nchini. 
 Kwa kijana ambaye hana mahali pa kuishi, hajui atakula nini kesho, hana fedha za kununua  nguo, kukata tamaa na kuamua kufanya lolote si kitu anachoweza kukifikiria mara mbili. 
 Kwa vijana wa kiume wapo wanaoamua kuwa wezi au matapeli huku wengine wakijikuta  wakiwa walevi wa kutupwa au kuvuta unga kama njia ya kupunguza msongo wa mawazo  unaotokana na maisha magumu.Utumiaji wa vilevi hivyo, umechangia kwa kiasi kikubwa  kuongeza tatizo la afya ya akili kwa vijana wengine. 
 Kwa wasichana, ukosefu wa ajira, huwaingiza wengi katika wimbi la kutumia miili yao kujipatia  kipato kutoka kwa wanaume. Wengine hujikuta wakiolewa mapema na hivyo kupoteza ndoto za  kujiendeleza kielimu ili kujitegemea.
 
Mbaya zaidi katika maeneo ya vijijini kwakuwa wasichana wadogo huzalishwa katika umri  mdogo na wengine kukumbana na unyanyasaji wa nyumbani kutoka kwa waume zao.Katika  maeneo ya vijijini ambako shughuli kubwa ya kiuchumi ni kilimo, ufugaji au uvuvi, baadhi ya  wasichana waliolewa, hujikuta wakiachiwa familia zao kwa muda mrefu na waume zao  wanaoenda kutafuta maisha. Baadhi ya wanaume hao huondoka kimoja na kuwaachia wake  mzigo wa ulezi wa familia. 
 Hivyo, tatizo kubwa la ajira kwa vijana lipo kwa wale ambao hawana elimu ya kutosha kustahili  kuajiriwa katika ajira rasmi. Kwa mujibu wa survey iliyofanywa na Restless Development,  Tanzania ina takriban watu milioni 25 walio chini ya miaka 25 nchini. Hiyo ina maana kuwa  karibu nusu ya watu wote nchini ni vijana. 
 Dunia nzima, vijana wamekuwa wakitambulika kwa kuwa na mchango mkubwa kuanzia katika  upatikanaji wa uhuru enzi za ukoloni hadi katika kuvumbua teknolojia mpya na kugundua njia  mpya za sanaa na muziki. Vijana ndio wanaolisukuma zaidi gurudumu la maendeleo kwa  uchapakazi wao kutokana na miili na akili zao kuwa na uchangamfu zaidi. 
Hata hivyo Tanzania ni nchi iliyo na matabaka yanayotokana na umri na jinsia huku vijana  wakioneana kutopewa fursa katika mchakato wa maamuzi katika hatua za kijamii na hata katika  serikali. 
 Ili kuwapa nafasi zaidi vijana katika nafasi za juu za maamuzi, vijana wanapaswa kutambua  kuwa huu ndio wakati wao na sio kesho. Vijana wanatakiwa kwanza kujiamini wao wenyewe  kuwa hakuna nafasi ya baadaye kwakuwa huu ndio wakati unaowaruhusu kuwa wabunifu zaidi  kushawishi maendeleo. 
Mawazo yao mapya na njia zao tofauti za kukabiliana na mambo, yataleta utofauti mkubwa wa  sera, maamuzi na muelekeo wa serikali au taasisi mbalimbali. 
 Uongozi wa kizazi kipya upo tayari kushika hatamu za uongozi na kuijenga Tanzania mpya,  kwa fikra mpya na maarifa mapya. Mabadiliko, kokote yalikotokea, yalidaiwa na kuongozwa na  vijana. Vijana wa Tanzania washike usukani wa kuleta mabadiliko wanayoyataka. Ukiona kijana  anamwambia kijana mwenzake hana uzoefu, basi kazi ya kuleta mabadiliko ni kubwa zaidi.  Kutokuwa na uzoefu ni sifa ya kijana. Tusi kubwa kwa Obama mwaka 2008 lilikuwa ni kukosa  uzoefu, kukosa rekodi. Tusi hilo lilikuwa muziki kwa wapiga kura wa Marekani. Tanzania mpya  inahitaji viongozi wapya, mazoea mapya, fikra mpya na maarifa mapya. Inahitaji kuthubutu  mambo makubwa sio kulinda uzoefu wa nyuma. Tunaweza, aliandika January Makamba  kwenye mtandao wa Facebook. 
Ni kweli muda wa vijana ni sasa na sio kesho tena.

Maswali 
(a) Ipe makala hii anwani mwafaka. (alama 1) 
(b) Ni wakati gani ambapo vijana huwa hatarini sana kukumbwa na tatizo la afya ya akilini.  (alama 1) 
 
c) Ni nini lengo la Umoja wa Mataifa mwaka huu kuhusu vijana? (alama 1)  d) Taja changamoto zinazowakumba vijana wenye matatizo ya afya ya akili. (alama 2)     e) Eleza mambo ambayo huchangia matatizo ya afya ya akili miongoni mwa vijana. (alama 4) 
     f) Taja mambo ambayo huchangia kutamauka kwa vijana. (alama 3) 
     g) Ukosefu wa ajira umechangia uozo upi miongoni mwa vijana? (alama 3) 
    

2. UFUPISHO 
 Soma taarifa ifuatayo kisha jibu maswali yanayofuata kulingana na maagizo. Utoaji wa Huduma ya Kwanza. 
 Inaaminika kuwa majeruhi wengi katika mikasa ya ajali huaga au huathirika vibaya zaidi  kutokana na hali mbaya ya uokoaji. Watu wengi ambao hujitolea kuokoa majeruhi baada ya ajali  kama za barabarani, maporomoko ya ardhi au nyumba huwa hawangamui hata chembe jinsi ya  kukabiliana na uokoaji. Hatima ya juhudi zao ambazo hulenga kutenda mema ni kuathirika zaidi  kwa majeruhi. 
 Hali ya ukoaji inaweza kurekebishwa kwa kutoa elimu ya huduma ya kwanza kwa umma. Elimu  hii yahitajika na kila Mkenya kwani mikasa ya ajali za barabarani na nyinginezo inaendelea  kutokea kila siku.Ajali zinapotokea, si ajabu kuona makundi ya waokoaji yakibeba majeruhi  hobelahobela bila kuzingatia madhara yanayoweza kuwaongezea kutokana na ubebaji wao.  Kutojua namna ya kumbeba majeruhi kunaweza kumhatarisha na hata kusababisha kifo.  
 Kuna mambo mbalimbali ambayo makundi ya waokoaji yanatakiwa kuzingatia wakati yanatoa  huduma ya kuokoa. Kwanza, ni muhimu kuchunguza kama kuna hatari yoyote inayoweza  ikatokea na kuwatia majeruhi na waokoaji hatarini zaidi. Makundi ya waokoaji yameweza  kuhatarisha majeruhi kwa kuliingilia eneo la ajali mbumbumbu kama mzungu wa reli. 
Hatua ya pili ni kutafuta idadi ya majeruhi. Pana uwezekano wa majeruhi kutupwa mbali na eneo  la ajali. Vivyo hivyo, kuna majeruhi ambao huweweseka baada ya ajali na kuanza kutembea  wasijue wanakoelekea. Wengi wao huanguka karibu na eneo la ajali au wakaenda mbali. 
 Hatua ya tatu ni kuchunguza kama majeruhi amezimia, moyo unapiga na jinsi anavyopumua. Ili  kuhakikisha kuwa majeruhi anapumua, mwokoaji atazame kama kifua kinapanda na kushuka.  Halikadhalika, mwokoaji anaweza kusikiliza au kuguza kifua na kuona kama kuna ishara za  kupumua. Iwapo majeruhi anapumua, mwokoaji amweke katika hali ambayo itaimarisha  kupumua kwake. Anaweza akamlaza chali au kumgeuza kwa pamoja na kichwa chake ili  kufungua mkondo wa hewa. Pia, mwokoaji ahakikishe hamna chochote kinywani kinachoweza  kumsakama. Ikiwa hapumui, mwokoaji anaweza kujaribu kumfanya apumue kwa kupuliza hewa  mdomoni mwake. Fauka ya hayo, upulizaji wa hewa utahakikisha kuwa damu inazunguka  mwilini vizuri. 
 Hatua nyingine ni kuchunguza vile amejeruhiwa. Chunguza kama majeraha ni vidonda tu au  kuna kuvunjika kwa mifupa na kubainisha ni mfupa upi. Haya yatamwezesha mwokoaji kujua  jinsi ya kumbeba majeruhi. Pakiwa na kuvunjika kwa mfupa, ni muhimu kutotumia kiungo  kilichovunjika anapobebwa. 
 Pia, kuchunguza vile majeruhi amejeruhiwa, humwezesha mwokoaji kujua huduma ya dharura  atakayotumia. Majeruhi akiwa anavuja damu sana, ni muhimu kuzuia uvujaji huu. Iwapo ni  kidonda kidogo, kinahitaji kufungwa ili kuzuia uambukizaji. Mwokoaji anaweza kutumia kifaa  chochote kilicho karibu kutolea huduma hizi. Kwa mfano, anaweza kupasua nguo ya majeruhi ili  apate kitambaa cha kusaidia kuzuia kuvuja kwa damu au kumfunga kidonda.
Kwa majibu pigu simu kwa nambari 0724351706 
 Hatua inayofuata ni kumhamisha majeruhi kutoka eneo Ia ajali hadi hospitalini. Mwokoaji  anaweza kuwatumia watu wengine kutafuta msaada. Wanaweza kupiga simu wakitumia nambari  za simu za dharura kama zile za polisi, wazimamoto au makundi ya wataalamu wa shughuli za  uokoaji. Nambari hii ya simu huwa 999 popote na huwa haina malipo. Wanaopiga simu ni  vyema kutoa maelezo ya mahali ambapo ajali imetokea, aina ya ajali na huduma za dharura  zinazohitajika pamoja na idadi ya majeruhi. Iwapo makundi haya ya uokoaji yameahidi kufika,  ni bora kuyasubiri. 
 Ikiwa makundi ya wataalamu wa uokoaji hayakupatikana, ni jukumu Ia mwokoaji kuhakikisha  majeruhi wamehamishwa na kupelekwa hospitalini. Majeruhi wakiwa wengi. ni bora kuanza na  wale waliozimia au wenye matatizo ya kupumua kisha kuwaendea wanaovuja damu sana.  Baadaye, mwokoaji awasaidie waliovunjika mifupa huku akimalizia na wenye majeraha  yasiyohatarisha maisha. Ni muhimu kuwabeba majeruhi kwa kutumia machela. Hii hupunguza  kuathirika zaidi kwa majeruhi. Iwapo hamna machela karibu, mwokoaji anaweza kuunda moja  kwa kutumia vipande viwili vya mbao, blanketi. shuka au makoti. Ujuzi wa huduma ya kwanza  ni mojawapo ya mambo muhimu ambavo kila mtu anapaswa kuwa nayo. 
Maswali : 
 (a) Fupisha aya mbili za kwanza kwa maneno 55  65. (alama 6, 1 utiririko) Nakala chafu 
        Nakala safi 
       

(b) Eleza kwa kutumia maneno 90-100, hatua zinazotakiwa kufuatwa wakati wa uokoaji.  (alama 8, utiririko 1) 
Nakala chafu 
            Nakala safi 
             

SARUFI  
(a) Eleza maana ya neno changamano huku ukitolea mfano. (alama 2)   
 ........................................ 
(b) Andika sentensi ifuatayo katika kauli iliyo mabanoni. (alama 2) Paka analamba mchuzi (kutendwa)  
 ............................ 
(c) Akifika sentensi ifuatayo kwa kutumia alama ya kibainishi kisha eleza matumizi yake.  (alama 2)  
Ntakwenda Unguja mwezi wa Disemba  
 .......................... 
(d) Bainisha aina ya neno lililopigiwa mstari katika sentensi ifuatayo. (alama 1) Kuimba kwa Yusufu kunaudhi 
 .......................... 
(e) Andika sentensi ifuatayo katika umoja. (alama 2)  Manukato haya yananukia vizuri 
 ............................ 
(f) Eleza matumizi ya ku katika jozi zifuatazo za sentensi. (alama 3)  (i) Kuchora kwao kulikuwa kwa uangalifu mkubwa  
(ii) Nilikuita lakini hukuitika  
     (g) Maneno yafuatayo yako katika ngeli gani. (alama 2)  
Kero.. 
Nywele .
Kwa majibu pigu simu kwa nambari 0724351706 
(h) Tambua viambishi awali na tamati katika neno ajaye (alama 3)  
  
(i) Ikarabati sentensi hii: (alama 2) Mpira yangu amepotea 
 .............. 
(j) Tambua aina ya chagizo katika sentensi ifuatayo. (alama 2)  Walimu wataenda Mombasa Ijumaa ijayo. 
 .............. 
(k) Tambua na ueleze aina za vivumishi katika sentensi zifuatazo. (alama 2)  (i) Viatu vyangu vimepotea  
  .............. (ii) Viatu vyenyewe vinapendeza 
 .............. 
(l) Badilisha sentensi iwe katika hali ya kuamuru. (alama 1) Rutto fagia chumba. 
. .................................... 
(m)Andika sentensi ifuatayo kulingana na maagizo. (alama 1)  Mwanasiasa huyu alishinda kura. (Tumia kiashiria kisistizi)  
 .......................... 
(n) Onyesha hali katika sentensi zifuatazo. (alama 2)  (i) Huenda mvua isinyeshe msimu huu. 
  (ii) Waislamu huenda msikitini kuomba kila Ijumaa.  

Kwa majibu pigu simu kwa nambari 0724351706 
(o) Changanua sentensi ifuatayo kwa njia ya matawi. (alama 4)  Aliyetujengea nyumba ni Omari  
 ..............  ..............   
(p) Andika kwa usemi wa taarifa. (alama 2) Nitakuja kwenu kesho, Mwalimu alisema. 
 .......................... 
(q) Tambua na ueleze virai katika sentensi hii. (alama 2)  Kisichana kile kimejirembesha kwa manukato mazuri ajabu 
 .......................... 
(r) Eleza tofuati baina ya sentensi hizi; (alama 2)  (i) Ningekuwa na pesa ningesafiri kwenda Pwani.  
  .... (ii) Ningalikuwa na pesa ningalisafiri kwenda Pwani.  
   .............. (s) Tunga sentensi moja iliyo na shamirisho kitondo, kipozi na ala. (alama 3)  
 ..........................
ISIMU JAMII 
a) ya leo ni kuwapa pole wanaofuata na kuenzi makala ya Burudani,toleo la kila  Ijumaa.Mwanamziki huyu aliteka nyoyo za wapenzi wa mtindo huu wa mziki.Kwa kweli ya  Muumba hufumbwa tu!Mnapoyasoma wakumbukeni jamaa na wapenzi wa nyimbo zake. 
i. Tambua sajili hii na utoe Ushahidi. (alama 2)    
ii. Fafanua sifa zozote za sajili hii. (alama 4)        
b) Taja mambo yoyote manne yanayofanywa na Serikali yetu kuimarisha lugha ya Kiswahili. (alama 4) 
      
(a) SEHEMU A. USHAIRI 
Soma mashairi yafuatayo kasha ujibu maswali. 
SIKUJUA! 
1. Kama ningefuga ngombe, mafahali na vindama, Zisingenidhuru pembe, ngeu kuniandama, 
Samli ni lembelembe, na minofu ya minyama. 
2. Kama ningefuga mbuzi, na kondoo kundi zima, Ningewajengea zizi, na maziwa nikakama, Ningewachuna na ngozi, kutengenezea ngoma. 
3. Kama ningefuga bata, nao kuku kwa ujima, Chakula siyo matata, ni machicha na mtama, Mayai ningeyapata, na kitoweo kizima. 
4. Kumbe nimefuga punda, mashuzi ndio heshima, Ni ukaidi na inda, mateke kurusha nyuma, 
Nyama limekuwa nunda, mfugaji humuuma. 
Kiitikio 
    Sikujua wa kufuga, mnyama mwenye faida SHAIRI B 
Afrika na Watu Wake 
Mimi ninaona mgonjwa 
Bado amelala kitandani. 
Kama hatutamtoa miiba iliyobaki 
Mgonjwa hataweka miguu yake chini 
Ili kutembea bila ya kujiegemeza. 
Miiba iliyomo ndani mwetu lazima 
Pia iondolewe upesi kabla haijaingia 
Kati ya mfupa na kufa pamoja nasi. 
Baada ya kuitoa tuvae viatu vya chuma 
Halafu tucheze nao mchezo wa siasa na uchumi. 
Lakini kuitoa miiba hii 
Tunahitaji macho makali 
Mikono isiyotetemeka 
Moyo usio na huruma 
Na kuona miiba ilipoingilia.

MASWALI 
(a) Onyesha jinsi ujumbe unaopatikana katika ubeti wa nne wa Shairi A na Shairi la B  unavyokatisha tamaa. (Alama 4) 
(b) Eleza maana ya mshororo huu kama unavyojitokeza kwenye ubeti wa pili wa shairi B. (Alama 2) 
Baada ya kuitoa tuvae viatu vya chuma. 
(c) Linganua sifa za kimuundo ukizingatia ubeti wa pili wa Shairi A na Shairi B. (alama 4) 
(d) Ukizingatia Mshororo wa kwanza kwenye ubeti wa pili wa Shairi A, onyesha jinsi  Mshairi alivyotumia kibali chake. (alama 2) 
(e) Onyesha sifa moja ambayo inadhihirika kwenye shairi la B na ambayo hutawala tungo za  aina hii. (alama 2) 
(f) Nafsi neni amedhihirisha toni gani kwenye shairi A? (alama 1) (g) Taja nafsi mbili nenwa kwenye shairi la B. (alama 2) (h) Andika ubeti wa mwisho wa shairi B kwa lugha ya nadhari. (alama 3) 
(b) SEHEMU B. FASIHI SIMULIZI 
(a) Eleza dhima ya lakabu kwa kurejelea hoja tano. (alama5)
(b) Jadili sifa tano za michezo ya watoto. (alama 5)
(c) Fafanua mambo matano yanayomfanya mtu awe mlumbi bora. (alama 10) 
(c) SEHEMU C : RIWAYA 
Assumpta K. Matei : Chozi la heri 
Jibu swali la 2 au la 3 
3. Vipi, binadamu anavyoweza kuyazoa maji yaliyomwagika? 
 a) Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama 4)
 b) Tambua mbinu ya lugha iliyotumika. (alama 2)
 c) Jadili sifa tatu za msemaji. (alama 3)
Kwa majibu pigu simu kwa nambari 0724351706 
d) Hakiki jinsi binadamu alivyomwagikiwa na maji katika riwaya (alama 11) Au  
4. Fafanua changamoto zinazoikabili jinsia ya kike katika riwaya ya Chozi la heri. (alama 20) 
(d) SEHEMU D : TAMTHILIA 
Pauline Kea : Kigogo 
Jibu swali la 4 au la 5 
5. Ukitaka kuwafurusha ndege, kata mti. Hawa wangekuwa sasa wametuliza nafsi zao. a) Eleza muktadha wa kauli hii .(alama 4
 b) Tambua mbinu mbili za uandishi zilizotumika. (alama 4) 
c) Onyesha jinsi wahusika kadhaa walivyofurushwa kama ndege (alama 12) Au 
6. Tamthilia ya Kigogo ni taswira kamili ya matatizo yanayokumba mataifa mengi barani  Afrika. Fafanua ukirejelea tamthilia nzima (alama 20) 
(e) SEHEMU E 
 Alifa Chokocho na Dumu Kayanda: Tumbo Lisiloshiba na Hadithi nyingine Jibu swali la 6 au la 7 
7. Ukirejelea hadithi zifuatazo, eleza jinsi maudhui ya mapenzi na asasi ya ndoa  yanavyojitokeza. 
 (alama 20) 
a) Mapenzi ya kifaurongo 
b) Masharti ya kisasa 
c) Ndoto ya Mashaka 
d) Mtihani wa maisha 
Au 
Shibe inatumaliza : Salma Omar Hamad 
8. Hiyo ni dharau ndugu yangu. Kwa nini kila siku tunakula sisi kwa niaba ya wengine ?
    a) Eleza muktadha wa dondoo hili. (alama 4) 
    b) Eleza sifa za msemaji. (alama 6)
    c) Eleza jinsi viongozi wanavyokuwa wabadhirifu. (alama 10)