Shule ya kitaifa ya Maseno mtihani wa mwigo Kiswahili

MASENO SCHOOL 
Jina.Nambari ya Mtahiniwa. Sahihi ya MtahiniwaTarehe 
SHULE YA KITAIFA YA MASENO MTIHANI WA MWIGO KISWAHILI 
102/2 
Karatasi ya 2 LUGHA 
Muda: Saa 21/2 Maagizo 
 102/3-Fasihi- P3 Jumatano 17/07/2019 Muda: 8:00-10:30 asubuhi
 a) Andika jina lako na nambari yako ya mtihani katika nafasi ulizoachiwa hapo juu. b) Tia sahihi yako kisha uandike tarehe ya mtihani katika nafasi ulizoachiwa hapo juu. c) Jibu maswali yote. 
d) Majibu yote yaandikwe katika nafasi ulizoachiwa katika kijitabu hiki cha maswali. e) Majibu yote lazima yaandikwe kwa lugha ya Kiswahili. 
f) Usitoe ukurasa wowote kutoka kwenye kijitabu hiki. 
g) Karatasi hii ina 11 zilizoopigwa chapa. 
h) Watahiniwa ni lazima wahakikishe kwamba kurasa zote za karatasi hii zimepigwa chapa  sawasawa na kuwa maswali yote yamo. 
Kwa Matumizi ya Mtahini pekee 
Swali 	Upeo 	Alama
1 	15	
2 	15	
3 	40	
4 	10	
	80	


Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 1 
1. UFAHAMU(ALAMA 15) 
Soma kifungu kifuatacho kisha ujibu maswali. 
 Pindi jamii inapoendelea kupiga hatua kimaendeleo ndivyo mabadiliko yanavyotokea katika nyanja  za maisha. Baadhi ya mabadiliko haya ni chanya ilhali mengine ni hasi. Kati ya mabadiliko hasi  katika sekta ya afya ni kukithiri kwa idadi ya watu wenye unene wa kupindukiua. 
Unene wa kupindukia unaweza ukasababishwa na mambo mengi. Mojawapo ni watoto kurithi jeni  za hali hii kutoka kwa wazazi. Kuna familia ambazo zinatumbulikana kuwa na hali hii ya unene  ambayo watoto huweza kurithi. 
 Hata hivyo mchango mkubwa wa hali hii ni tabia ya kupapia lishe yenye wanga mwingi au chakula  kinachoupa mwili joto, na chakula kisicho na virutubishi vyenye thamani, hasa asusa  zilizotayarishwa na kupakiwa. 
 Matumizi ya vyakula na vinywaji vyenye sukari nyingi pia huchangia unene huu. Hulka za anasa  kama vile ubugiaji pombe kupindukia na ulaji nyama, hasa zenye mafuta mengi, huchangia kuleta  unene wa kupindukia. Ukosefu wa mazoezi ya kunyosha viungo na utegemezi wa magari na  mashine katika utendaji kazi nao huchangia kuongeza unene wa kupindukia. 
 Aghalabu wanawake hupata unene wa kupindukia wawapo wajawazito na wanponyonyesha. Jamii  huwahimiza wajawazito kula sana, hasa vyakula vya kuongoeza uzito mwilini. Mama huonekana  kuwa anahitaji kula maradufu kwani anahitaji chakula chake na cha kiumbe aliye tumboni. Vivyo  hivyo, huhimizwa kula sana anapojifungua ndipo apate maziwa ya mtoto anayemnyonyesha.  Matokeo ya haya ni unene wa kupindukia. 
 Unene wa kupindukia hauna mipaka. Hutokea kwa watoto, vijana na wazee. Lakini unafahamika  kujikita zaidi katika jamii ambazo zimeinukia kiuchumi. Hii ni kwa kuwa kundi hili ndilo hushikilia  hulka za maisha ya kisasa ambazo huchangia kueleta unene wa kupindukia. Watu wengi siku hizi  huwa na shughuli nyingi ambazo zinawazuia kupata muda wa kunyosha viungo. Wengine hulaza  damu na hawajui thamani ya kunyosha viungo kiafya. Wengine nao hushugulikia mambo yasiyo na  manufaa kama kushinda ama kukesha katika baa. 
Watu wengi siku hizi wanategemea magari hata kwa masafa mafupi ambapo mtu angeenda kwa  miguu. Kwenda kwa miguu kunasaidia kupunguza uwezekano wa kupata unene wa kupindukia.  Hata kuosha vyombo siku hizi kunafanywa na mashine ambazo zimewapunguzia watu utendaji wa  kazi za sulubu. 
 Unene wa kupindukia huhusishwa na matatizo mengi ya kiafya. Unene huambatana unyounyo na  mpumuko au shinikizo lsa damu, maradhi ya moyo na ugonjwa wa kisukari. Aliye na shinikizo la  damu anaweza kupata kiharusi kwa urahisi. Huu ni ugonjwa unaosababisha kupooza kwa mwili.  Kuna kupooza kunakoweza kutibika, kwingine kunamlemaza mtu na kuna kule kunakoweza kuleta  kifo cha ghafla. 
 Aghalabu, mwenye unene wa kupindukia hushindwa kutembea na hata kufanya kazi. Akitembea  kwa masafa mafupi, atahema na utadhani amevunja rekodi ya masafa marefu ya mbio za nyikani.  Kulala kwao nako huwa ni kwa shida kwani wengi hushindwa kupumua vizuri. Zaidi ya haya, 
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 2 
miguu wakati mwingi hulemewa na uzito mkubwa. Watu kama hawa hupata ajali za kuvunjika  mifupa kwa urahisi. Hata ufanyaji kazi wao hutatizwa. Wengi huhisi uchovu kila wakati. 
 Matabibu huwashauri watu walio na unene wa kupindukia kupunguza uzito huo iwapo watataka  kujinusuru na hatari zote zinazoletwa na unene huu. Hata hivyo, kupunguza unene si jambo rahisi  na huhitaji kujitolea na uangalifu mwingi ili kudumisha kiasi ambacho si hatari kiafya. 
 Njia moja na kupunguza unene ni kupitia kwa lishe. Wataalamu wa lishe bora huweza kushauri  kuhusu aina za vyakula na kiasi ambacho kitamwezesha mtu kupunguza unene. Mara nyingi, mtu  hupendekezewa kutokula chakula chenye wanga kwa wingi. Hukatazwa pia kula vyakula  vilivyosindikwa na nyama zenye mafuta mengi. Pamoja na haya, ni kupunguza matumizi ya  vyakula na vinywaji vyenye sukari. wanaoshoriki ulevi hushauriwa kupunguza matumizi ya vyakula  na vinywaji hivi kwani huzidisha uzani. 
 Hali kadhalika, wataalamu hushauri mtu kufanya mazoezi ya kunyosha viungo. Mazoezi haya yana  mchango mkubwa katika kupunguza unene. Hata hivyo, wengi huona ugumu kwa kuwa hawajazoea  haya. Ushauri hutolewa pia dhidi ya watu kukaa kwa wakati mrefu katika tarakilishi, telvesheni na  utegemeaji wa magari sana. 
Wataalamu hushauri kuwa kupunguza unene si jambo la mtu kujiadhibu kwa kujihini chakula wala  kuzingatia baadhi ya vyakula visivyo na ladha. Husema kuwa kula kiasi kidogo cha lishe bora na  kufanya mazoezi kunatosha. 
a) Asilimia kubwa ya vyanzo vya unene wa kupindukia hutokana na mienendoo ya binadamu.  Tetea kauli hii kwa mujibu wa kifungu. (alama 3) 
    Unene wa kupindukia unafahamika kujikita zaidi katika jamii ambazo zimeinukia  
kiuchumi. Thibitisha kauli hii kwa kurejelea hoja tano kutoka kwa kifungu.
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 3 
(alama 5) 
      Eleza madhara ya unene wa kupindukia.  
(alama 2) 
     
b) Bainisha sababu tatu zinazoonyesha kuwa kupunguza unene si jambo rahisi na huhitaji kujitolea na uangalifu mwingi. (alama 3)  
  
c) i) Andika maana ya vyakula vilivyosindikwa (alama 1) .. ii) Andika kisawe cha kujinusu 
  (alama 1) ..
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 4 
2. UFUPISHO(ALAMA 15) 
Soma kifungo kifuatacho kisha ujibu maswali. 
 Marundiko ya taka pamoja na utaratibu usiofaa wa uzoaji wake ni tishio kubwa kwa siha ya umma  pamoja na mazingira. Hi ni kwa kuwa taka huwa ni makaazi ya wadudu na wanyama waharibifu  kama nzi, mbu, kombamwiko na panya ambao hueneza magonjwa na kuharibu vitu vyenye thamani.  Maji taka nayo, pamoja na mifuko ya sandarusi, huwa mastakimu ya wadudu na virusi vinavyoleta  magonjwa mbalimbali. 
 Mifuko ya sandarusi ina madhara zaidi kwa kuwa huziba mitaro ya maji na kuzuia upitaji wa maji.  Madhara hutokeza wakati wa mvua za gharika. Maji hukosa njia yake ya kawaida ambayo huwa  imezibwa na mifuko hii. Maji haya husababisha mafuriko ambayo huleta hasara ya mali na wakati  mwingine ya uhai. Fauka ya haya, mifuko hii huwasakama tumboni wanyama sio wa nyumbani tu,  bali wa porini na majini. 
 Kwa sababu ya hatari zitokanazo na taka, pana haja kutafuta njia na teknolojia ya kuweza  kukabiliana na tatizo hili ili kuyatunza mazingira na siha ya umma. Njia mojawapo ya kufanya hivi  ni kuelimisha na kuhimiza umma kuwa na uangalifu katika matumizi ya bidhaa na rasilimali ili  kupunguza uzalishaji wa taka. Matumizi ya bidhaa kwa njia ya ubadhirifu huwa chanzo cha  uzalishaji wa taka kwa wingi. Kwa mfano, maji ni rasilmali ambayo imeendelea kutumiwa kwa  ubadhirifu na hiyo huzalisha maji taka kwa wingi. Rasilmali hii inaweza ikatumiwa kwa njia  endelevu. Kwa mfano, badala ya kutumia bafu ya manyunyu kuogea, mtu anaweza kutumia maji ya  karai. 
Watu wengi huchukulia taka kuwa kitu kisicho na manufaa yoyote. Hawajui kuwa kwa kutumia  teknolojia endelezi, taka nyingi zinaweza zikageuzwa na kuwa na manufaa mengi. Vijana wadogo  sehemu za mashambani wanahitaji pongezi kwa kuwa na utambuzi huu. Wengi, kwa kukosa hela za  kununulia mipira ya viwandani, hutumia makaratasi na mifuko ya sandarusi kutengenezea mipira  wanayoitumia kuchezea. Hii ni teknolojia enedelezi ambapo taka hugeuzwa na kuwa na manufaa. 
Baadhi ya wananchi wenye ubunifu nao wameanzisha miradi ya kuzoa takataka kutoka majumbani  mwa watu kwa ada. Kisha huzipeleka taka hizi kule zitakobadilishwa ili ziwe na manufaa. Mifuko  na mabaki ya sandarusi hupelekwa katika viwanda vinayotengeneza bidhaa za platiki kama matangi,  mitungi, sapatu na champali. Taka hizi huwa malighafi ya kutengenezea bidhaa nyingine. 
Taka za chupa na chuma nazo huuzwa katika viwanda vinavyozigeuza kuwa na manufaa tena. Taka  za karatasi hutumiwa kutengenezea bidhaa kama vitabu, kotoni shashi za choooni na magazeti. 
 Taka zinaweza pia kugeuzwa kuwa zenye faida kwa kuzitumia kufanyia mboji. Ni muhimu  kutambua kuwa si kila aina ya taka inaweza kutumiwa hapa. Taka zinazoweza kufanyiwa mboji ni  zile ambazo huoza kwa haraka, kama vile mabaki ya vyakula, mboga na matunda. Kwa sadfa, hizi  ndizo taka zinazolishwa zaidi siku hizi na hasa sehemu za mijini katika maeneo ya biashara kama  mikahawa na hospitali. 
Mtu akiwa na nafasi anaweza kuchimba shimo ambalo atafukia taka hizi ili kutengeneza mbolea.  Hii ni njia isiyodhuru mazingira na yenye manufaa kemkemu. Kwanza, hugeuza taka ambayo 
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 5 
 inaweza kuwa hatari na kuifanya iwe yenye manufaa. Kwa hivyo, hutatua matatizo ya kiafya  yanayoweza kutokana na mirundiko ya taka. Mchanga nao hufaidika kupata virutubishi. Mbolea  kama hii inaweza ikatumika kukuzia mboga au maua katika bustani. 
 Maji taka, hasa yanayotumika kuoshea vyombo, nayo yanaweza kutumika kunyunyizia mashamba  madogo ya mboga au bustani za maua. Maji taka haya yanahitaji kutayarishiwa njia mahususi ya  kuyaelekeza katika mashamba haya baada ya kutumiwa.. 
Aghalabu watu wengi wana mazoea ya kuchoma taka. Ni kawaida kupata matanuri ya kuchomea  taka katika baadhi ya mitaa, shule na hospitali. Badala ya kupoteza moto huu bure bilashi,  inawezekana pakawekwa birika kubwa au tangi la chuma ambalo litatumia moto huo kuchemshia  maji. Maji haya yanaweza yakatumiwa katika shughuli za nyumbani. 
Hata hivyo, ni muhimu kukumbuka kuwa kuna baadhi ya taka ambazo ni hatari na huenda  zisigeuzwe ili kutumika kwa njia yenye faida. Taka hizi ni kama vile mikebe au vifaa vingine  vyenye kubeba sumu au dawa hatari. Ni bora kuvitupa vifaa hivi katika mashimo marefu au vyoo  vya mashimo. 
 Kwa vyovyote vile, si jambo muhali kwa watu popote wanapoishi kulinda siha yao pamoja na  kutunza mazingira. Ulinzi na utunzaji huu huhitaji uangalifu mkubwa katika utupaji taka. 
a) Fupisha ujumbe wa aya tatu za kwanza kwa maneno 70. (alama 9, 1 ya mtiririko) 
Matayarisho 
    . 
    
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 6 
Jibu  
        .. 
b) Eleza jinsi taka zinavyoweza kutumiwa kwa manufaa ya waja. (alama 6, 1 ya mtiririko) Matayarisho 
    .. 
    ..
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 7 
Jibu 
     
     
SWALI LA 3: SARUFI NA MATUMIZI YA LUGHA. (ALAMA 40) 
a) Kwa kutoa mifano, taja aina mbili za vilainisho (alama 2)  
 
b) Sauti /u/ huainishwa kwa msingi gani? (alama 3)  
  
c) Andika neno lenye silabi inayochukua muundo wa konsonanti, konsonanti, nusu irabu, irabu  (alama1)  
  .. d) Onyesha mkazo katika maneno yafuatayo (alama 2) i. tabirika 
ii. nzige 
e) Taja aina tatu za sentensi ambazo huibuliwa na kiimbo huku ukitoa mifano (alama 3)  

Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 8 
   ...................................................................................................... 
f) Huku ukitoa mfano mmoja, eleza maana ya nomino tangamano (alama 2)  
    .................................................................................................................... g) Eleza tofauti kati ya vitenzi elekezi na vitenzi visivyoelekezi (alama 2) 
 ....................................................................   
h) Tambua aina za maneno yaliyopigwa mstari katika sentensi zifuatazo (alama 3) i. Nitakujuza nitakapofika 
ii. Aamkapo hutayarisha staftahi 
i) Tunga sentensi moja kuleta dhana ya zaidi ya (alama 2) 
  
j) Tumia neno Lamu kama: 
i. Nomino alama 1  
 
ii. Kielezi alama 1  
 
k) Andika kwa umoja (alama 2) Maziwa haya yamevamiwa na magugu
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 9 
  
l) Eleza matumizi mawili ya mstari (alama 2)  
   
m) Tunga sentensi kisha uonyeshe kijalizo (alama 2)  
 
n) Onyesha CH katika sentensi ifuatayo (alama 2) Dereva alifika Mombasa asubuhi na mapema 
  . 
o) Eleza hatua nne za kimsingi za kuchanganua sentensi sahili alama 4  
 
p) Tunga sentensi ukitumia kishazi tegemezi kinachoeleza wakati (alama 2)  
 
q) Panga maneno yafuatayo kimantiki kuunda sentensi (alama 2) Simulizi fasihi tofauti andishi na ni tuliamiwa mwalimu na kuwa 
  
r) Andika katika usemi wa taarifa (alama 2) Mwita: Utakuja siku gani? 
Adere: Leo jioni 
 
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 10 
SWALI LA 4: ISIMUJAMII 
a) Linganisha sajili ya kisheria na sajili ya hospitalini alama 5       
b) Eleza njia tano za uundaji wa maneno katika lugha ya Kiswahili 
              
Kamati ya Mtihani wa Mwigo Maseno School 2019 Ukurasa 11