Sarufi

SARUFI

NOMINO

Nomino ni maneno yanayotumiwa kutajia mtu, kitu, hali au mahali maalum.
Inafahamika kuwa kuna aina sita za nomino mathalan;

AINA ZA NOMINO

(a) Nomino za pekee

Hizi ni nomino ambazo huanza kwa herufi kubwa. Hasa hutaja vitu mahsusi
kama vile, milima, nchi, watu, mito, maziwa n.k.

Mifano ya katika sentensi

i) MtoNzoiahufurika wakati wamasika.

ii) Fatuma ameenda sokoni sasa hivi.

iii) Nairobi ndio mji mkuu wa Kenya.

iv) Ziwa Bogoria hupatikana katika eneo la Bonde la Ufa

(b) Nomino za kawaida

Hizi ni nomino ambazo hazianzi kwa herufi kubwa ila tu zinapotumika
mwanzoni mwa sentensi k.m.

i) Wanafunzi walishirikishwa kupanda miti mwaka huu.

ii) Wanaiunzi watazuru ikulu ya raisi hiyo kesho.

iii) Wananchi hupaswa kutii sheria za nchi kila mara.

(c) Nomini za dhania

Hizi ni nomino ambazo zinahusu vitu au mambo ya kufikirika tu pasi mguso
wowote lakini matokeo yake ndio

huonekanak.m

i) Ukosefiiwachakulaulisababishamaala mengi nchini.

ii) UovualioutendaulMfanyalmfikishwakotini.

iii) Uhuni wake ulimfanyakuogopewa sana katika karia.

iv) Uvivu husababishawa na wanafunzi kufeli katika mitihani.

(d) Nomino za makundi/Jamii

Nomino hizi hasa huhusisha nomino zinazopatikana katika makundi

Mifano katika sentenzi

i) Kikosichamajeshi kilipelekwa mlima Elgon kulcabiliana na waasi.

ii) Zizi lang'ombe litajengwaupyabaadayakuharibiwanamafiariko.

iii) Moto uliwaka kwa kasi katika kichaka cha miti.

iv) Kambi ya wanajeshi ilivunj wa mlima Elgon baada ya kuwana waasi
wote.

(e) Nomino za wingi

Hizi huwa ni nomino ambazo hupatikana tu katika wingi^na huwa haziwezi
kuhesabika

Waziri aliwahakikishia wanafiinzi kuwa wakifanya vizuri katika mtihani
ya kitaifa atawapa maziwa mengi

i) Nyumba ilipoanza kuvuja maji yalijaa chumbani.

(f) Nomino za kitenzi Una

Hizi ni nomino ambazo huundwa kutokana na vitenzi. Huundwa kwa
kuambishwa. Kiambishi 'ku' kwenye mzizi kitenzi

Mifano katika sentensi

i) Kusoma kwake kuliwafurahisKa wasikilizaji.

ii) Mwanafunzi aliyependa kucheza darasani amefukunza ndakini.

iii) Wanafunziwalikasirishwanakuchekakwabawabu.

iii) KulimakwaBw.Bidii,kuliwafurahisha watalii

VITENZI

  Vitenzi ni maneno yanayoeleza mambo yanayofanywa pia hujulikana kama
  kiarifa. k.m.

  i) Mwanafunzi anacheza uwanjani.

ii) Baba anaandika vizuri

iii) Jumaa liadhibiwa sana na mwalimu.

AINA YA VITENZI

a) Vitenzi Halisi

Hivi ni vielezi ambavyo huelezea kuhusu mambo yanayotendwa. Hasa huwa na
viambishi awali na tampmati. Viambishi vihi aghalabu huwakilisha nafsi,
wakati, kitendwa lyambwa, mzizi na kimalizio, kwa mfano Anakimbia

A - nafsi

na - wakati

kimbi-mzizi

a - kimalizio

b) Vitenzi vikuu

Hivi ndivyo vitenzi ambavyo hubeba maana kuu ya kitendo pasi kuchukua
viambishi awali natemati kama ilivyo"

katika vitenzi halisi.

Aghalabu vitenzi hivi hufungamanishwa na kiambishi ^(c)ku'kwa mfano

Cheza Lima Ondoka

kula soma safiri

lia amka lala

piga

Mifano katika sentensi

i) Wanafunzi waliamua kusoma kwa bidii.

ii) Baba amehitimisha safari yake.

iii) Mtoto alitaka kula samaki jana jioni.

iv) Jua kali anapenda kuimba nyimbo za mapenzi.

c) Vitenzi visaidizi

Vitenzi hivi hujiri tu kwa kutumika painoja na vitenzi vikuu katika
sentensi kwa vile vitenzi hivi haviwezi

kujisimamia huwa vinachukua viambishi awali na pia hutokea kabla ya
vitenzi vikuu au vitenzi halisi. Kwa mfano;

i) Juma atakuwa akisoma kila asubuhi kabla ya kuelekea shuleni.

ii) Babu amekwenda kucheza bao.

iii) Wanafunzi wa shule yet hawajawahi kuzuru mbuga la wanvama pori.

Wanajeshi watu wanataka kununua vifaru vya kulinda usalama. ,

(d) Vitenzi Vishirikishi

Vitenzi hivi hasa huwa ni vya ainambili.
Hasahutumiwakuashiriaishitighalaainati. Mathalanimaziagira, hulka,

Hali n.k.

Kwa mfano;

Vitenzi vishirikishi huwa ni vya ainambili;

a) WenzivishirikisMvikamMifo .

b) vitenzi vishirikishi vipungufii

a) Vitenzi vishirikishi vikamilifu

Katika aina hii ya vitenzi vishirikishi. Vitenzi hivi hasa huchukua
viambishi vya wakati; uliopita-Li

timlifu - me

ujao - ta

na nafsi, Ni - Tu, U - M, a - wa

Matumizi katika sentensi

i) Nyanya hakumaliza kula mkate alionunuliwa na mjuukuu wake.

if) Hamisi hakwenda kwa mwalimu mkuu.

iii) Yohana hakufanya kazi ya mwalimu.

iv) Babaalikuwaanalima.

Zoezi

Tambua vitenzi vishirikishi vikamilifu katika sentensi zifuatazo

i) Amekwisha sema hayo mara nyingi.

ii) Baba amekwenda kuletwa.

iii) Atakuja kesho asubuhi.

iv) juma hakuweza kusafiri ulaya.

v) Yeye anataka kuimba leo.

b) Vitenzi vishirikishi vipungufu

Vitenzi hivi hujisimamiapasi kuchukua viambishi vyangeli nafsi au
wakati, Kwa mfano; Ngali ii si tu

ndi . ngali japo

i) Katibu cha mwalimu kombo ndicho kizuri cha kudurusu

ii) Juma ndiye mtangazaji bora mwaka huu.

iii) Mwalimu wetu angali hajatuzwa zawadi.

iv) Nuru ya fasihi ni kitabu kizuri cha kudurusu.

v) Ogala si kocha mzuri kama Kimanzi.

e) Vitenzi Sambamba

Hivi ni vitenzi ambavyo hutumiwa viwili au zaidi kwa pamoj a iii kutoa
maana moja kwa ukamftifb. Yamkini vitenzi visaidizi. Vitenzi hivi vyote
vinapotumika huwa vimechukua viarnbishi vya wakati kwa mfano;

i) Wanafunzi waliweza kuona wanyamapori wengi.

ii) Hatujaenda kumwona mgonj wa hospitalini.

iii) Yusufu aliweza kuftindisha kabla ya kustaafu.

iv) Mama hai aenda kumtembelea tanRu atoke marekani.

v) Atapaswa kusoma makala hayo aliyoyandika. .

AINA ZA MANENO

Sentensi huwa zimeundwa kwa aina mbalimbali ya maneno. Maneno haya yote
huwa yametengewa herufi maalum ill yaweze kutofautishwa. Maneno haya ni;
, ^

Nomino - N

Kitenzi - T

Kiwakilishi- W

Kivumishi - V

Kielezi - E

Kiunganishi- U

Kihusishi - H

Kihisihi - I

Nomino –

Huwa ni jina litumiwalo kumtajamtu, kitu, jambo fulani, mahali fulani,
vitu tofauti tofauti n.k. Kwa mfano; Juma, Nairobi, Mto Nzoia, Ijumaa,
Krismasi, Agosti n.k.

Kitenzi - Ni neno linalotoa taarifa kuhusu kitendo kilichofanyika, Kwa
mfano;

i)  Timu va Harambee ililakiwa kwa shangwe.

ii) Sisi tunacheza mpira.

iii) Kijakazi alipika wali asubuhi

Kivumishi –

Huwa ni neno linalotoa habari zaidi kuhusu nomino. Neno hili hujiri
baada ya nomino k.m.

  i) Kijana yule ni mtundu sana.

  ii) Wanaiunziwerevuwatafiizwakesho.

  iii) Mwalimu mwenvewe ndive alivemfukuza.

  iv) Wananchi wengi walimpigia kura.

Kiwakilishi (W)

Ni maneno au ni viambishi vibadala vya nomino ambavyo huchukua mahala pa
nomino, kwa mfano;

i)  Nytnvi mtafukuzwa nyumbani leo.

ii) Atawindawanyamamwituleo.

iii) Nani amecheka?

Kiunganishi (u)

Huunganisha hasa fungu la maneno au neno iii kuleta gezo mbalimbali
katika sentensi. Kwa mfano; au, na, lakini, ilhali, fauka ya, licha ya,
sembuze, ijapo, ijapokuwa n.k.

Kielezi (e)

Haya ni maneno ambayo hufafanua zaidi kuhusu vivumishi, vitenzi au
vielezi virjgine, kwa mfano;

i) Baba alilima sanajana. –

ii) Rashidalituzwazawadinzuri.

iii) Magaidi walilipuliwavibaya.

Kihisishi/kishangao/kiingizi (I)

Haya ni maneno ambayo huonyesha mshutuko, kuduwaza au kustaajabu kuhusu
ufldhuli au wema wa mja. Kwa mfano;

i) Lo! Sikujua kuwa jirani ni mwizi

ii) Masalaale! Nani yule?

iii) Ah! Wacha niondoke sasa hivi

Kihusishi (H)

Haya ni maneno yanayoonyesha uhusiano baina ya vitu mbali mbali.

Kwamfano:

i) Baba alitembea kando ya barabrara.

ii) Mama aliweka maziwa ndani ya kabati.

iii) Monika aliweka mzigo wake chini ya meza.

MATUMIZI YA LUGHA

Kiimbo

Jinsi sauti inavyopanda na kushuka mtu anapoongea.

Huibua maana halisi ya maneno yanayosemwa kama ifuatavyo:

Sentensi za taarifa

Mtoto anaandika barua.

Sentensi za maswali

Mtoto anaandika barua?

Sentensi za mshangao

Mtoto anaandika barua!

Sentensi za amri

Kachezeeni nje!

Sentensi za rai/ombi

Nisaidie/eni.

Zoezi

Eleza maana ya kiimbo kwa kutoa mifano.

Tambua sentensi zifuatazo ni za aina gani kutokana na kiimbo.

Watu wanakula nyoka?

Watu wanakula nyoka.

Watu wanakula nyoka.

Tafadhali nisaidie.

Silabi

Tamko moja katika neno/herufi moja au zaidi ambazo hutamkwa pamoja.

Miundo Miwili ya Silabi za Kiswahili

Silabi wazi

Huishia kwa irabu k.m. o-a, (I) i-ga (KI), mbu-zi (KKI) na u-ngwa (KKKI)

Silabi funge

Huishia kwa konsonanti k.m. m-tu (K)

Zoezi

Ukitoa mifano, fafanua miundo miwili ya silabi za Kiswahili.

Tenganisha silabi katika maneno yafuatayo:

inkisari

baiskeli.

Shadda/Mkazo

Mkazo unaowekwa kwenye silabi fulani ya neno ikiwa imetamkwa kwa
msisitizo.

Alama ya ritifaa hutumiwa kutambulisha shadda.

Huwekwa kwenye silabi ya pili kutoka ya mwisho, kwenye vitenzi
vishirikishi vya silabi moja au kubadilisha maana ya neno.

ka’lamu, I’mba, thu’mni, ‘leta, n.k.

Kitabu ‘ki mezani.

Bara’bara (njia), ba’rabara (sawasawa), wala’kini (lakini), wa’lakini
(kasoro/dosari/ila)

Zoezi

Weka shada katika maneno haya:

imba

baba

Onyesha kwa kupiga mstari iliko shada katika maneno yafuatayo:

malaika

nge

Sauti za Kiswahili

Kuna makundi mawili ya sauti za kiswahili:

Irabu

Sauti ambazo hutamkwa kwa ulaini bila hewa kuzuiliwa katika ala za
sauti.

Konsonanti

Sauti ambazo wakati wa kutamkwa hewa huzuiliwa katika ala za sauti.

Aina za Ala za Sauti

Ala tuli

Ambazo hazisogei mtu akitamka k.m. meno, ufizi, kaa kaa gumu, kaa kaa
laini na koo/koromeo.

Ala sogezi

Ambazo husogea mtu akitamka k.m. midomo na ulimi.

[]Matamshi/Uainishaji wa Irabu

a ni ya katikati na chini kinywani na midomo ikiwa imeviringa.

e ni ya mbele na kati kinywani na midomo ikiwa imetandazwa.

i ni ya mbele na juu kinywani na midomo ikiwa imetandazwa.

o ni ya nyuma na kati kinywani na midomo ikiwa imeviringa.

u ni ya nyuma na juu kinywani na midomo ikiwa imeviringa.

Zoezi

Taja makundi mawili ya sauti za Kiswahili.

Yatofautishe makundi ya sauti za Kiswahili uliyotaja katika (a)

Toa mifano miwili miwili ya irabu ambazo hutamkwa:

midomo ikiwa imeviringa

midomo ikiwa imetandazwa

Eleza jinsi irabu /e/ inavyotamkwa.

Taja aina mbili za ala za kutamkia na utoe mfano mfano mmoja mmoja.

Matamshi/Uainishaji wa Konsonanti

+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+
| MAHALI          | MIDOMO | MDOMO | MENO | UFIZI | KAAKAA | KAAKAA | KOROMEO |
|                 |        |       |      |       |        |        |         |
| AINA            |        | MENO  |      |       | GUMU   | LAINI  |         |
+=================+========+=======+======+=======+========+========+=========+
| VIPASUO (H)     | p      |       |      | t     |        | k      |         |
|                 |        |       |      |       |        |        |         |
| (GH)            | b      |       |      | d     |        | g      |         |
+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+
| VIPASUO (GH)    |        |       |      |       | ch     |        |         |
|                 |        |       |      |       |        |        |         |
| KWAMIZO (H)     |        |       |      |       | j      |        |         |
+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+
| NAZALI (GH)     | m      |       |      | n     | ny     | ng'    |         |
|                 |        |       |      |       |        |        |         |
| (VING’ONG’O)    |        |       |      |       |        |        |         |
+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+
| VIKWAMIZO (H)   |        | f     | th   | s     | sh     | gh     | h       |
|                 |        |       |      |       |        |        |         |
| (VIKWARUZO)(GH) |        | v     | dh   | z     |        |        |         |
+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+
| KITAMBAZA       |        |       |      | l     |        |        |         |
+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+
| KIMADENDE       |        |       |      | r     |        |        |         |
+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+
| NUSU IRABU      | w      |       |      |       | y      |        |         |
|                 |        |       |      |       |        |        |         |
| VIYEYUSHO       |        |       |      |       |        |        |         |
+-----------------+--------+-------+------+-------+--------+--------+---------+

Huainishwa kulingana na inapotamkiwa, kuwepo au kutokuwepo kwa mtetemeko
katika nyuzi za sauti na jinsi hewa inavyozuiliwa katika ala k.m. /p/ ni
ya midomo, kipasuo na sighuna.

Vipasuo

Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa, huzuiliwa kabisa na
kuachiliwa kwa ghafla na mpasuko mdogo kutokea.

Vikwamizo/Vikwaruzo

Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa
kukwamizwa.

Vipasuo kwamizo/kwaruzo

Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa nje kwa nguvu,
huzuiliwa kabisa halafu mwanya mdogo huachwa hewa ipite kwa kukwamizwa.

Nazali/Ving’ong’o

Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa kuna kiasi cha hewa huachiliwa na
kupitia puani

Kitambaza

Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa kwa nguvu, kuzuiliwa
na kuachiliwa ipite kando ya ulimi

Kimadende

Konsonanti ambayo wakati wa kutamkwa hewa husukumwa, kuzuiliwa na
kuachiliwa na kusababisha ncha ya ulimi kupigapiga ufizi mfululizo.

Nusu irabu/Viyeyusho

Konsonanti ambazo wakati wa kutamkwa hewa hupitishwa katikati ya ala kwa
ulaini kama katika utamkaji wa irabu.

Zoezi

Tambua kikwamizo cha kaakaa laini na kiyeyusho cha midomo.

Tambua konsonanti ambazo si za orodha hii na ueleze kwa nini: /m/, /n/,
/ny/,/ng’/, /f/, /b/

Tofautisha konsonanti /p/ na /dh/.

Taja konsonanti mbilimbili ambazo hujulikana kama:

viyeyusho

vikwaruzo

Aina za Maneno

Nomino (N)

Neno linalotaja kiumbe, kitu, hali, mahali, tendo, dhana, n.k.

Aina

Nomino za Pekee

Ambazo hutaja kitu kwa kutumia jina lake/ambazo hutambulisha upekee wa
kitu hicho.

Mwanzoni huandikwa kwa herufi kubwa.

majina ya watu k.m. Kamau

mahali k.m. Mombasa

siku k.m. Alhamisi

miezi k.m. Disemba

miaka k.m. 1930

milima k.m. Kilimanjaro

Mito k.m. Tana

maziwa k.m. Victoria

bahari k.m. Hindi

Mabara k.m. Africa

Nomono za Kawaida/Jumla

Majina ya jumla ya viumbe/vitu vinavyoonyesha umbile la jinsi moja k.m.
mtu, gari, kalamu, n.k.

Nomino za Jamii

Majina ya makundi ya viumbe au vitu k.m. bunge, jamii, halaiki, bunda
n.k.

Nomino za Wingi

Majina ya vitu vitokeavyo kwa wingi japo kimsingi hazina umoja au wingi
k.m. maji, mate, maziwa, mahubiri, marashi, mchanga, ngeu, poda, unga,
n.k.

Nomino za Dhahania

Majina ya viumbe au mambo ya kudhani/yasiyoweza kugusika k.m. k.m
ujinga, werevu, malaika, shetani, amani, imani, roho, wazo, dhana, n.k.

Nomino za Vitenzi Jina

Vitenzi vyenye kiambishi awali ku ambavyo huweza pia kutumika kama
nomino k.m. Kucheza kwake kunaudhi.

Zoezi

Sahihisha jedwali lifuatalo

+--------+---------------+
| nomino | aina          |
+========+===============+
| Juma   | wingi         |
|        |               |
| kisu   | dhahania      |
|        |               |
| maziwa | pekee         |
|        |               |
| bunda  | kitenzi jina  |
|        |               |
| amani  | kawaida/jumla |
|        |               |
| kuomba | wingi         |
+--------+---------------+

Bainisha nomino katika sentensi ifuatayo

Kuendesha baiskeli kwa kasi kulimfanya Hasani aangushe bunda la noti
alilokuwa anaenda kununulia mchanga.

Sentensi ya Kiswahili

Sentensi ni fungu la maneno linalojitosheleza kimaana linalotumiwa
katika mawasiliano.

Sifa

Huwa na ujumbe uliokamilika.

Huwa na mpangilio maalum wa maneno.

Huwa na muundo wa kiima na kiarifu.

Aina

Sentensi Sahili

Sentensi rahisi au nyepesi.

Sifa

Huwa fupi.

Huwa na kitenzi kimoja pekee.

Huwasilisha dhana moja.

Yaweza kuwa ya neno moja au zaidi.

Yaweza kuwa na kiima kilichododoshwa.

Wataenda.

Watoto wawili wanaelekea uwanjani.

Gachiku ni msichana mtiifu.

Sentensi Ambatano

Inayoundwa kwa kuunganisha sentensi sahili mbili.

Sifa

Huwa na vishazi huru viwili.

Huwa na kiunganishi.

Huwa na vitenzi viwili au zaidi.

Hutoa zaidi ya wazo moja.

Yaweza kuwa na viima vilivyododoshwa.

Mwanafunzi alipita mtihani ingawa hakuwa anasoma kwa bidii.

Maria aliendelea kupika kwa utaratibu huku akiimba wimbo.

Sentensi Changamano

Ambayo huwa na kishazi tegemezi kilichochopekwa ndani.

Sifa

Huwa na kishazi tegemezi chenye kitenzi kinachovumisha nomino kwa
kuirejelea.

Huwa na kishazi huru kimoja au zaidi.

Huwa na virejeshi (amba na O) au –enye.

Tunda alilonunua jana limeoza.

Mwizi aliiba pesa zilizokuwa kabatini.

Kundi Nomino (KN) na Kundi Tenzi (KT)

Kundi Nomino ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu nomino na
hutokea mwanzoni mwa sentensi.

Kundi tenzi ni sehemu katika sentensi inayoarifu kuhusu kitenzi na
hutokea mwishoni mwa sentensi.

Virai

Vikundi vya maneno vitumiwavyo na binadamu visivyo na maana kamili.

Tungo zinayoundwa kwa maneno aghalabu mawili au zaidi yanayoashiria kitu
kimoja na inayojengwa juu ya neno kuu.

Aina

Kirai Nomino (Kn)

  []

Kirai Kitenzi

T

T+E

T+N

T+N+T

TS+T

t+N

t+V+E

Kirai Kivumishi(Kv)

V+E

V+U+V+E

V+V+U+V+E

V+N+V+E

Kirai kielezi (Ke)/Chagizo

E

E+E

E+E+E…

Kirai Kihusishi (Kh)

H+N

H+N+V

H+N+V+E

Zoezi

Bainisha virai katika sentensi ifuatayo

Mzazi na watoto wawili werevu sana waliwasili shuleni leo asubuhi kabla
ya mwalimu.

Vishazi

Kundi la maneno lenye kiima na kiarifu likiwa ndani ya sentensi kuu.

Aina

Vishazi Huru

Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo hutoa maana kamili.

Vishazi Tegemezi

Vifungu vya maneno katika sentensi ambavyo havitoi maana kamili.

Aina

Vishazi tegemezi vya viunganishi k.m. Alimwadhibu ingawa hakuwa na
makosa.

Vishazi tegemezi vya virejeshi k.m. Polisi walimpata mtoto aliyekuwa
amepotea.

Vishazi Viambatani

Vinavyoundwa kwa vishazi huru viwili vikiwa vimeunganishwa k.m. Baba
analala na mama anapika.

Zoezi

Bainisha Vishazi Katika Sentensi Zifuatazo

Mwalimu amewasili.

Amina ambaye ni daktari atakuja.

Ametajirika japo hakupata elimu.

Mwalimu anafundisha na wanafunzi wanaandika.

Tumeanzisha shirika ili tunyanyue hali zetu.

Unaweza kuamua kunyamaza au kujitetea.

Shamirisho/Yambwa

Aina

Shamirisho Kipozi/Yambwa Tendwa

Nomino inayoathiriwa na kitenzi.

Shamirisho Kitondo/Yambwa Tendewa

Nomino inayotendewa kitendo.

Shamirisho Ala/Yambwa Kitumizi

Chombo kinatumiwa kufanyia kitendo fulani.

Mifano

Mama alimpikia baba chakula kwa sufuria.

Baba alipikiwa chakula na mama kwa sufuria.

Sufuria ilitumiwa na mama kumpikia baba chakula.

Chakula (Shamirisho Kipozi/Yambwa Tendwa)

Baba (Shamirisho Kitondo/Yambwa atendewa)

Sufuria (Shamirisho Ala/Yambwa Kitumizi)

Ngeli za Nomino

Makundi ya nomino katika lugha ya Kiswahili yenye sifa zinazofanana
kisarufi.

A-WA

Huwa na majina ya watu, vilema, viumbe, vyeo na viumbe vya kiroho, n.k.

Huchukua miundo kama vile M-WA, M-MI, KI-VI, n.k.

mtu-watu,

mkulima-wakulima

mtume-mitume

mkizi-mikizi

kiwete-viwete

kibyongo-vibyongo

nabii-manabii

kuku-kuku

Waziri-Mawaziri

U-I

Huwa na majina ya mimea, sehemu za mwili, vifaa, matendo, maumbile, n.k.

Huchukua muundo wa M-MI.

Mchungwa-michungwa

Mkoko-mikoko

mkono-mikono

mfupa-mifupa

msumari-misumari

mgomo-migomo

mwendo-myendo

msukosuko-misukosuko

mlima-milima

mwamba-myamba

U-YA

Huwa na majina ya hali, matendo, n.k.

Huchukua muundo wa U-MA.

Ugonjwa-magonjwa

upana-mapana

uasi-maasi

uchungu-machungu

ulezi-malezi

uovu-maovu

uhusiano-mahusiano

YA-YA

Huchukua muundo wa MA-MA.

Huwa na nomino zipatikanazo kwa wingi.

Hazibadiliki katika umoja na wingi.

manukato

mauti

maziwa

marashi

mahubiri

majira

maradhi

maafa

mazingira

KI-VI

Ni majina ya vifaa, sehemu za mwili, vitu, udogo, lugha, n.k.

Huchukua miundo KI-VI na CH-VY.

kisu-visu

kitabu-vitabu

chakula-vyakula

chanda-vyanda

kijitu-vijitu

kigombe-vigombe

kiguu-viguu

kidovu-vidovu

LI-YA

Huwa na majina ya sehemu za mwili, dhana, vifaa, ukubwa, n.k.

Huchukua muundo wa JI-MA, JI-ME, JA-MA, JE-MA n.k.

jicho-macho

jina-majina

jitu-majitu

goma-magoma

jambo-mambo

janga-majanga

jembe-majembe

jeneza-majeneza

wazo-mawazo

tunda-matunda

jua-majua

ziwa-maziwa

ua-maua

I-I

Huwa na nomino dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika.

Hazibadiliki katika umoja na wingi.

sukari

amani

chai

mvua

Imani

chumvi

subira

imani

amani

furaha

I-ZI

Huhusisha nomino dhahania na vitu.

Hazibadiliki katika umoja na wingi.

nyumba

baiskeli

karatasi

redio

meza

dini

dawa

ndizi

jozi

U-ZI

Huchukua miundo W-NY, U-NY, U-F, n.k.

wayo-nyayo

wakati-nyakati

uso-nyuso

ufa-nyufa

ufunguo-funguo

ufagio-fagio

wembe-nyembe

uwanja-nyanja

ujumbe-jumbe

ukoo-koo

waraka-nyaraka

waya-nyaya

U-U

Huwa na nomino za dhahania na vitu visivyoweza kuhesabika.

Hazibadiliki kimaumbo.

Huchukua U au W.

Ujinga

Ulafi

Ulaji

Werevu

Unga

Uji

Ugali

udongo

KU

Nomino zinazoundwa kutokana na vitenzi k.m. kuomba kwake kumemsaidia.

PAKUMU

Ngeli ya mahali.

Huwa na nomino moja ‘mahali’.

PA (mahali karibu au panapodhihirika) k.m. Kitabu kipo pale.

KU (mahali mbali au kusikodhihirika) k.m. Mahali kule kunafaa.

MU (ndani ya) k.m. Mahali mle mna siafu.

Zoezi

Tunga sentensi ukitumia nomino kutoka katika ngeli ya U-ZI.

Andika kwa wingi. Makaribisho aliyopewa yalimfurahisha.

Andika katika ukubwa wingi: Paka mweupe amenaswa mguuni.

Andika katika wingi wa hali ya udogo: Mtu aliumwa na mbwa.

Huku ukitoa mifano, fafanua miundo mitatu ya majina katika ngeli ya
LI-YA.

Tambua ngeli/viwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo:

chakula

shairi

mtwana

Uundaji wa maneno

Nomino kutokana na mzizi wa kitenzi

danganya-kudanganya, mdanganyifu,udanganyifu

soma-kusoma, masomo,msomi,usomaji

unda-kuunda, muundaji,uundaji,muundo

funika-kufunika, kifuniko, mfunikaji, ufunikaji

Kitenzi kutokana na mzizi wa nomino

mlo-kula

mlevi-kulewa, kulevuka

mwimbaji-kuimba

fikra-kufikiri

malezi-kulea

fumbo-kufumba, kufumbua

Nomino kutokana na mzizi wa nomino

mwimbaji-kuimba, wimbo, uimbaji, kiimbo

mchezo-kucheza, uchezaji, mchezaji

ulaghai-kulaghai, mlaghai

hesabu-kuhesabu,uhesabu

mdhalimu- kudhulumu, dhuluma, udhalimu

Nomino kutokana na mzizi wa kivumishi

-refu-mrefu, urefu, urefushaji

-baya-mbaya, ubaya

-zuri-mzuri, uzuri

-kali-mkali, ukali

-eupe-mweupe,weupe

Kivumishi kutokana na mzizi wa nomino

ujinga -jinga

werevu -erevu

mzuri -zuri

mpumbavu -pumbavu

mpyoro -pyoro

Kitenzi kutokana na mzizi wa kivumishi

haramu-kuharamisha, kuharamika

halali-kuhalalisha, kuhalalika

-fupi-kufupisha, kufupika

bora-kuboresha, kuboreka

-refu-kurefusha, kurefuka

sahihi-kusahihisha, kusahihika

-sikivu-kusikia

-danganyifu-kudanganya

Kivumishi kutokana na mzizi wa kitenzi

dunisha - duni

Haramisha - haramu

fupisha -fupi

sahilisha -sahili

tukuka -tukufu

fahamu -fahamivu

teua -teule

nyamaza -nyamavu

ongoka -ongofu

sahihisha -sahihi

danganya -danganyifu

Kitenzi kutokana na kielezi

haraka-harakisha

zaidi-zidisha

bidii-bidiisha

hima-himiza

Zoezi

Unda neno ulilopewa katika mabano kutokana na maneno yafuatayo:

zingatia (kivumishi)

sahili (kitenzi)

taliki (nomino)

Unda nomino kutokana na mizizi ya maneno yafuatayo kisha utunge
sentensi.

-kali

lia

Vitenzi

Kitenzi ni neno linaloeleza kuhusu jambo linalofanywa.

Aina za Vitenzi

Kitenzi halisi

Kinachofahamisha tendo halisi.

Hutokea peke yake k.m. Boke anacheza mpira.

Kitenzi kikuu (T)

Kinachoeleza tendo kuu katika sentensi.

Hutokea pamoja na kitenzi kisaidizi k.m. Baba anataka kulala.

Kitenzi Kisaidizi (Ts)

Kinachosaidia kitenzi kikuu

Maneno yanayoweza kutumiwa kama vitenzi visaidizi

ngali

kuwa

taka

pasa

bidi

huenda

kuja

weza

kwisha

stahili

wahi

maliza

Vitenzi Sambamba

Vinavyofuatana moja kwa moja/vinavyotokea kwa mfululizo.

Hutumika kutoa maelezo kuhusu tendo moja maalum kwa uwazi zaidi.

Wachezaji huenda wanaweza kushinda mchezo wa leo.

Vitenzi Vishirikishi (t)

Vinavyoshirikisha vitu kihali, kitabia au kimazingira.

Aina

Vitenzi Vishirikishi Vikamilifu

Ambavyo huchukua viambishi.

Mama alikuwa mgonjwa/jikoni/muuguzi.

Aisha angali kitandani/mkaidi/ mwanafunzi.

Vitenzi Vishirikishi Vipunguvu

Ambavyo havichukui viambishi

+-------------+-------------+
| kuyakinisha | kukanusha   |
+=============+=============+
| ni/niko     | si/siko     |
|             |             |
| ndiko       | siko        |
|             |             |
| yuko        | hayuko      |
|             |             |
| li/liko     | hali/haliko |
+-------------+-------------+

Viwakilishi (W) na Vivumishi (V)

Viwakilishi ni viambishi au maneno yanayotumiwa badala ya nomino.

Vivumishi ni maneno yanayotoa habari zaidi kuhusu nomino.

+----------------------------------+----------------------------------+
| VIVUMISHI                        | VIWAKILISHI                      |
+==================================+==================================+
| Viulizi                          | Viulizi                          |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Maneno ya kuulizia.              | Kipi kimepotea? (W. Kiulizi)     |
|                                  |                                  |
| Mizizi ni –pi, -ngapi na gani.   | Amenunuliwa mangapi?             |
|                                  |                                  |
| Amechukua kitabu kipi?(V.        | Gani imefungwa?                  |
| kiulizi)                         |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| a-unganifu                       | a-unganifu                       |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Maneno yanayoundwa kwa           | Wa Juma analia. (W. a-unganifu)  |
| viwakilishi ngeli na kiishio a.  |                                  |
|                                  | Cha mlevi huliwa na mgema.       |
| Hutoa maana ya umilikaji         |                                  |
|                                  |                                  |
| Mtoto wa shangazi amelala. (V.   |                                  |
| a-unganifu)                      |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Vimilikishi                      | Vimilikishi                      |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Hutoa maana ya umilikaji.        | Usichukue chake. (W.             |
|                                  | kimilikishi)                     |
| Mizizi                           |                                  |
|                                  |                                  |
| +--                              |                                  |
| -----+-------------+-----------+ |                                  |
| | n                              |                                  |
| afsi | kuyakinisha | kukanusha | |                                  |
| +==                              |                                  |
| =====+=============+===========+ |                                  |
| | 1                              |                                  |
|      | -angu       | -etu      | |                                  |
| |                                |                                  |
|      |             |           | |                                  |
| | 2                              |                                  |
|      | -ako        | -enu      | |                                  |
| |                                |                                  |
|      |             |           | |                                  |
| | 3                              |                                  |
|      | -ake        | -ao       | |                                  |
| +--                              |                                  |
| -----+-------------+-----------+ |                                  |
|                                  |                                  |
| Kiatu changu kimepotea. (V.      |                                  |
| kimilikishi).                    |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Sifa                             | Sifa                             |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Maneno ya kusifu au kueleza      | Alichukua cheupe. (W. Sifa)      |
| jinsi nomino ilivyo k.m. -fupi,  |                                  |
| -baya, -kali, -dogo, n.k.        |                                  |
|                                  |                                  |
| Mti mrefu umeanguka. (V. sifa)   |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Vionyeshi/viashiria              | Vionyeshi/viashiria              |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Maneno ya kuonyesha nomino       | Hii ni ya nani? (W.              |
| ilipo.                           | kionyeshi/kiashiria)             |
|                                  |                                  |
| Huwa za karibu, wastani na mbali |                                  |
| k.m. hili, hilo, lile.           |                                  |
|                                  |                                  |
| Kiatu hiki kimechafuka. (V.      |                                  |
| kionyeshi/kiashiria)             |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Viashiria visisitizi             | Viashiria visisitizi             |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Maneno ya kutilia mkazo nomino   | Kuku huku ndiko kulinyesha. (W.  |
| yakizingatia ilipo.              | kisisitizi)                      |
|                                  |                                  |
| Huwa ya karibu, wastani na       |                                  |
| mbali.                           |                                  |
|                                  |                                  |
| Huundwa kwa kutumia kiwakilishi  |                                  |
| ngeli katika kionyeshi cha       |                                  |
| kwanza k.m. kiki hiki-vivi-hivi, |                                  |
| lili hili-yaya haya, n.k.        |                                  |
|                                  |                                  |
| Chumvi ii hii ilimwagika. (V.    |                                  |
| kisisitizi)                      |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Virejeshi                        | Virejeshi                        |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Hurejelea nomino au kukumbusha   | Ambaye aliniibia ninamjua.       |
| kuihusu.                         |                                  |
|                                  | Aliyeniibia ninamjua.            |
| Huwa amba- na -o- rejeshi.       |                                  |
|                                  | Ambaye hula nyasi ni ng’ombe.    |
| Mtoto ambaye analala ni wake.    |                                  |
|                                  | Alaye nyasi ni ng’ombe.          |
| Watoto wanaolala ni wao. (V.     |                                  |
| kirejeshi)                       |                                  |
|                                  |                                  |
| Mnyama ambaye huwindwa ni        |                                  |
| nguruwe.                         |                                  |
|                                  |                                  |
| Mnyama awindwaye ni nguruwe.     |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Idadi                            | idadi                            |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Hutaja idadi ya nomino           | Nipe kumi na kimoja. (V. idadi   |
|                                  | halisi).                         |
| Aina                             |                                  |
|                                  | Amechukua machache tu. (V. idadi |
| Idadi halisi (iliyo dhahiri)     | ya jumla)                        |
| k.m. -moja, sita, n.k.           |                                  |
|                                  |                                  |
| Idadi ya jumla (isiyo dhahiri)   |                                  |
| k.m. -chache, -kadha –ingi, n.k. |                                  |
|                                  |                                  |
| Mwalimu mmoja na wanafunzi sita  |                                  |
| wameenda. (V-idadi halisi)       |                                  |
|                                  |                                  |
| Vitabu vichache vimechukuliwa na |                                  |
| watoto kadha. (V. idadi ya       |                                  |
| jumla)                           |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Pekee                            | Pekee                            |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Hutoa taarifa zaidi kuhusu       | Mwenye macho haambiwi tazama.    |
| nomino kwa njia ya pekee.        | (W.pekee)                        |
|                                  |                                  |
| –enye (umilikaji)                | Yenyewe yaliiva jana.            |
|                                  |                                  |
| Msichana mwenye maringo ni yule. | Kiliharibika chote.              |
| (V. Pekee)                       |                                  |
|                                  | Popote paliposafishwa            |
| –enyewe (halisi au kusisitiza)   | pamechafuka.                     |
|                                  |                                  |
| Barua yenyewe niliipeleka posta. | Ametorokea kwingine.             |
|                                  |                                  |
| –ote (bila kubakisha)            | Nyingineyo niliweka katika       |
|                                  | chakula.                         |
| Chakula chote kimeliwa.          |                                  |
|                                  |                                  |
| -o-ote (bila kubagua)            |                                  |
|                                  |                                  |
|   Mtu yeyote anaweza kuugua.     |                                  |
|                                  |                                  |
| -ingine (sehemu ya baadhi ya     |                                  |
| vitu)                            |                                  |
|                                  |                                  |
| Mikufu mingine imeibwa.          |                                  |
|                                  |                                  |
| -ingine-o (mbali na/zaidi ya)    |                                  |
|                                  |                                  |
| Nyuzi nyinginezo zilikatika.     |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Nomino/majina                    | W                                |
+----------------------------------+----------------------------------+
| Nomino/majina ambayo hutumika    |                                  |
| kama vivumishi                   |                                  |
|                                  |                                  |
| Mtu mzee hutembea kwa mkongojo.  |                                  |
| (V. jina/nomino)                 |                                  |
+----------------------------------+----------------------------------+
| W                                | Ngeli                            |
+----------------------------------+----------------------------------+
|                                  | Viwakilishi ngeli ambavyo        |
|                                  | huwakilisha nomino k.m. Liliiva  |
|                                  | jana-Yaliiva jana.               |
+----------------------------------+----------------------------------+
| W                                | Nafsi                            |
+----------------------------------+----------------------------------+
|                                  | Maneno au viambishi vinavyotajia |
|                                  | nafsi.                           |
|                                  |                                  |
|                                  | Aina                             |
|                                  |                                  |
|                                  | Nafsi huru                       |
|                                  |                                  |
|                                  | Maneno ya kutajia nafsi.         |
|                                  |                                  |
|                                  | +-------+-------+--------+       |
|                                  | | nafsi | umoja | wingi  |       |
|                                  | +=======+=======+========+       |
|                                  | | 1     | Mimi  | Sisi   |       |
|                                  | |       |       |        |       |
|                                  | | 2     | Wewe  | Nyinyi |       |
|                                  | |       |       |        |       |
|                                  | | 3     | yeye  | wao    |       |
|                                  | +-------+-------+--------+       |
|                                  |                                  |
|                                  | Yeye ni mtiifu. (W. nafsi huru)  |
|                                  |                                  |
|                                  | Nafsi tegemezi/viambata          |
|                                  |                                  |
|                                  | Viambishi ambavyo hutaja nafsi.  |
|                                  |                                  |
|                                  | +-------+-------+-------+        |
|                                  | | nafsi | umoja | wingi |        |
|                                  | +=======+=======+=======+        |
|                                  | | 1     | ni    | tu    |        |
|                                  | |       |       |       |        |
|                                  | | 2     | u     | m     |        |
|                                  | |       |       |       |        |
|                                  | | 3     | a     | wa    |        |
|                                  | +-------+-------+-------+        |
|                                  |                                  |
|                                  | Walisahau kumwambia. (W. nafsi   |
|                                  | tegemezi)                        |
+----------------------------------+----------------------------------+

Vielezi (E)

Viambishi au maneno yanayoeleza zaidi kuhusu kivumishi, kitenzi au
kielezi kingine.

Yeye ni mweupe sana/ajabu/kwelikweli/kupindukia/pepepe.

Alikula pole pole sana.

Aina

Vielezi vya Namna/Jinsi

Ambavyo hueleza vile jambo lilifanyika.

Aina

Vielezi namna mfanano

Vinavyoeleza vile jambo lilifanyika kwa kufananisha na nomino au
vivumishi.

Huchukua viambishi KI na VI.

Anakula kifisi.

Tulifanya kazi vizuri.

Vielezi namna viigizi

Maneno ambayo kiasili ni vielezi k.m. sana, haraka, ghafla, mno, kabisa,
pole, barabara n.k.

Mwenda pole hajikwai.

Vielezi namna hali

Hueleza hali ya tendo.

Alilelewa kwa shida.

Alilewa chakari

Vielezi namna vikariri

Huelezea vile jambo lilifanyika kwa kurudiwarudiwa

Alinijibu kimzahamzaha.

Tembea polepole.

Yeye hufanya kazi yake hivi hivi/ovyo ovyo

Mbwa alibweka bwe! Bwe! Bwe!

Vielezi namna ala

Walimpiga Stephano mawe/kwa mawe.

Vielezi Namna Viigizi

Hueleza vile kitendo kilitendeka kwa kutumia tanakali.

Mbuni alianguka majini chubwi!

Vielezi vya Idadi/Kiasi

Maneno ambayo hutaja kitendo kimetendeka mara ngapi.

Aina

Vielezi vya idadi halisi

Tulivamiwa mara moja.

Vielezi vya idadi ya jumla

Alitoroka mara kadha/nyingi/chache.

Vielezi vya mahali

Hutaja mahali kitendo kilitendekea.

Aina

Vielezi vya mahali vya maneno kamili

Ndege ilipofika Nairobi, ilitua chini.

Vielezi vya mahali vya aina ya viambishi

Ni viambishi po, ko, mo na ni.

Alipolala palikuwa na siafu.

Wanacheza uwanjani.

Vielezi vya wakati

Hutaja kitendo kililifanyika wakati gani.

Aina

Vielezi vya wakati vya maneno kamili

Rais atawasili kesho/mwaka ujao.

Kielezi cha wakati cha kiambishi (po ya wakati)

Nililala nilipofika nyumbani

Viunganishi (U)

Neno au fungu la maneno la kuunganishia.

Aina

Vya kujumuisha pamoja

na

aidha (pia)

isitoshe

kadhalika (pia))

tena

mbali na

fauka ya (zaidi ya)

Vya kukatiza ili kupambanua

walakini (lakini)

bali (lakini)

ijapokuwa (hata kama)

ingawa (hata kama)

Vya kuonyesha kinyume cha mambo

ilhali

licha ya

Kuonyesha masharti

budi (lazima)

lazima

sharti

ikiwa (kama)

bidi

Vya sababu

kwa

kwa sababu

maadamu (kwa kuwa)

madhali (kwa kuwa)

kwa vile/maana

kwa ajili/minajili ya

mintaarafu (kutokana na)

Vya kuonyesha Chaguo

au

ama

wala

Viunganishi vingine na maana zake

ila (isipokuwa)

laiti (kama)

lau (kama)

mradi (bora)

angalau (bora zaidi)

bighairi (bila ya kujali) k.m.Minghairi vitu vilivyo kwenye kabati
vinginevyo unaweza kuvichukua.

seuze/sembuse (kulinganisha ili kuonyesha tofauti)

labda (pengine)

Vihusishi (H)

Maneno yanayoonyesha uhusiano.

Aina

Mahali

juu ya, miongoni mwa, katika, mpaka, hadi

Wakati

kabla ya, baada ya, tangu, hadi, mpaka

Sababu

kwa, kwani, kwa sababu, mintaarafu ya

Ala

Alimkata kwa kisu.

A-unganifu

Simu ya rununu inalia.

Jumba la mikutano limeandaliwa.

Kiatu cha ngozi hudumu.

Kikome cha plastiki ni duni.

Ulinganisho

Zaidi ya, kuliko, kuzidi, kushinda.

Kiwango

Zaidi ya, kati ya, takriban, karibu

Vya hali

Mithili ya, kwa niaba ya

Vihisishi (I)

Maneno yanayotoa hisia za moyoni.

furaha

Hoyee! Haleluya! Alhamdulilahi!

hasira

Kefle! Ah! He!

majuto

Kumbe! Jamani! Ole wangu! Laiti

huzuni/huruma

Pole! Ole! Maskini!

kuitikia

Bee! Labela! Naam! Ehee! Ahaa!

mshangao/mshtuko

Eti! Salaale! Ajabu! Msalia mtume! Lahaula!

kubeza

Mawe! Ngo! Mmm! Mwangalie!

kusisitiza

Hata

kutakia heri

inshallah

Mwingiliano wa Maneno

Hali ya maneno kuwa na matumizi tofauti mifano:

W kuwa V

Huyu analia.

Mtoto huyu analia.

V kuwa W

Vikombe vizuri vitavunjika.

Vizuri vitaliwa.

V kuwa N

Mti mrefu haupandiki.

Mrefu alikufa jana jioni.

V kuwa E

Viatu vibaya vitachomwa.

Uliifanya kazi vibaya.

Mtu mjinga ni huyu.

Anaongea kijinga.

N kuwa V

Tajiri alimdharau Razaro.

Mtu tajiri huheshimiwa.

N kuwa E

Nairobi ni mji mkuu.

Amewasili Nairobi.

Kitoto kinalia.

Unaongea kitoto.

Haraka haina baraka.

Fanya haraka tuondoke hapa.

Sindano ya babu imepotea

Alidungwa sindano/kwa sindano na daktari.

E kuwa N

Niliwasili jana.

Jana yangu haikuwa nzuri.

T kuwa N

Nataka kulala sasa.

Kulala kwake kunaudhi.

N kuwa U

Ila yake imemwathiri sana.

Watu wote ila yeye walikwenda.

Kichwa changu kina walakini.

Nimekula walakini sijashiba.

E kuwa I

Mwenda pole hajikwai.

Pole! Usijali utapona.

Amepaka rangi sawasawa.

Sawasawa! Siku moja tutakutana.

H kuwa E

Paka amepanda juu ya mti.

Ameingia katika choo.

T kuwa E

Mtoto akilia atatapika.

Aliingia akilia.

N kuwa I

Gege anacheza ala yake ya muziki.

Ala! Waniwekea uchafu katika chakula?

Mofimu

Kipashio kidogo zaidi katika lugha kisichoweza kuvunjwavunjwa zaidi bila
kupoteza maana yake.

Aina

Mofimu huru

Neno lisiloweza kugawanywa katika vipande mbalimbali na linalojisimamia
na kuwa na maana kamili.

Kuku, baba, mama, sana, labda, jana n.k.

Mofimu tegemezi

Isiyoweza kujisimamia na kujitosheleza kisarufi, mifano:

Mzizi (Sehemu ya neno inayobeba maana kuu na isiyoweza kubadilishwa)

m-tu, samahe-k-a, n.k.

Nafsi

Tumesahau

Ngeli

Lilianguka.

Yalianguka.

Kikanushi

Sikumpiga

Halijaoza.

Huli.

Njeo/wakati

Liliiva.

Analia.

Tutaimba.

Alipoenda.

Hali

Me, nge, ngali, hu, ki, ka, n.k.

Mahali

Alipoingia.

Alikoingia.

Alimoingia.

Virejeshi

Lililonunuliwa.

Alijikata.

Mtendwa/watendwa/kitendwa/vitendwa/shamirisho

Alichikichukua.

Kilichowaua.

Mnyambuliko/kauli

Alimpigia.

Alimlilia

Alinikosea.

Alimtolea.

Kiishio

a, e, i, u

Viambishi

Viungo vyenye maana vinavyofungamanishwa na mziziwa neno ili kulipa
maana mbalimbali.

Aina

Viambishi Awali

Ambavyo hutokea kabla ya mzizi.

A-li-ye-ku-kata-a

Viambishi Tamati

Ambavyo hutokea baada ya mzizi k.m. ki-pig-ishw-a-cho

Mnyambuliko wa Vitenzi

Kunyambua kitenzi ni kukiongeza viambishi tamati ili kukipa maana
tofauti.

Aina za minyambuliko/kauli za vitenzi

Kutenda

Hali ya kawaida ya kitenzi.

Kutendatenda

Hali ya kitenzi kurudiwa.

Kutendea

Kwa niaba ya

Badala ya

Sababu

Kuonyesha kitumizi

Mwendo wa kitu kuelekea kingine

Kutendwa

Huonyesha nomino iliyoathiriwa na kitenzi.

Kutendewa

Humaanisha kitendo kimetendwa na mtu badala au kwa niaba ya mtu
mwingine.

Kutendana

Unamtenda mtu jambo naye anakutenda jambo lilo hilo.

Kutendeana

Unamtendea mtu jambo naye anakutendea jambo lilo hilo.

Kutendeka

Uwezekano wa kitendo kufanyika

Kutendesha

Mtu au kitu kusababisha kufanyika kwa kitendo.

Kutendeshea

Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mwingine.

Kutendeshwa

Kusababishwa kufanya jambo.

Kutendeshewa

Mtu kusababishwa kitendo kitendeke kwa niaba yake.

Kutendeshana

Kusababisha kitendo kitendeke kwa mtu naye anasababisha kitendo kicho
hicho kitendeke kwako.

Kutendesheana

Kusababisha kitendo kitendeke kwa niaba ya mtu naye anasababisha kitendo
kicho hicho kitendeke kwa niaba yako.

Kutendesheka

Kitendo fulani kinaweza kusaababishwa.

Kutendama

Kuwa katika hali fulani bila ya mabadiliko.

lala-lalama

ficha-fichama

shika-shikama

ganda-gandama

chuta-chutama

funga-fungama

kwaa-kwama

unga-ungama

andaa-andama

saki-sakama

Kutendata

Hali ya mgusano au kushikanisha vitu viwili.

paka-pakata

fumba-fumbata

kokoa-kokota

okoa-okota

kama-kamata

Kutendua

Hali ya kiyume

choma-chomoa

funga-fungua

Kutenduka

Kuweza kufanyika kwa hali ya kinyume.

chomoka

funguka

Vinyume vya vitenzi

komea-komoa

bariki-laani

patana-kosana

angika-angua

mwaga-zoa

ziba-zibua

tatiza-tatua

funika-funua

tega-tegua

tawanya-kusanya

ugua-pona

nasa-nasua

kwamiza-kwamua

kosa-kosoa

pakia-pakua

twika-tua

paa-tua

cheka-lia

anika-anua

simama-keti

fukia-fukua

inama-inuka

funga-fungua

furahi-huzunika

kumbuka-sahau

oa-taliki

choka-pumzika

uliza- jibu

jenga-bomoa

ishi-kufa/hama

kufa-kufufuka/ishi

lewa-levuka

anza-maliza/isha

saza/bakiza-maliza

meza-tapika/tema

ingia-toka

dharau-heshimu

kweya-teremka

panda-shuka

sifu-kashifu

chimba-fukia

chafua-safisha

cheka-lia

panda-shuka

babaika-tulia

pokea-aga

zama-elea

vaa-vua

[TABLE]

Matumizi ya Maneno na Viambishi Maalum

Maneno Maalum

ila

isipokuwa

Watu wote ila yeye wameenda.

kasoro

Hakuna kizuri kisicho na ila.

labda (pengine/shaka)

Haonekani siku hizi labda amepata uhamisho.

ikiwa

(kama/shaka)

Tutamkuta nyumbani ikiwa amepewa likizo.

masharti

Mgonjwa atapona ikiwa atakunywa dawa ipasavyo.

walakini

dosari

Ghorofa limebomolewa kwa sababu lilikuwa na walakini.

lakini/bali

Nimekula walakini sijashiba.

ingawa/ingawaje (hata kama)

Nilijilaza kitandani ingawa sikuwa na usingizi.

ijapokuwa/japo (hata kama)

Usicheze na nyoka ijapokuwa ni mdogo.

jinsi

njia/utaratibu wa kufanyia jambo

Sijui jinsi ugali unavyopikwa.

aina/namna/sampuli

Siwezi kula chakula jinsi hii.

kulingana na/kama

Alikuja jinsi alivyoniahidi.

kwa

mahali

Ameenda kwa Juma.

jinsi

Alisoma kwa bidii.

sehemu ya kitu kisima/akisami

Amepata alama moja kwa tano katika mtihani.

pamoja na

Harusi ilihudhuliwa na wazee kwa vijana na tulikula wali kwa nyama.

kuonyesha kitu kilitumiwa kama kifaa

Alikata mkate kwa kisu.

sababu

Aliugua kwa kunywa maji machafu.

kuunganisha vipashio viwili

Leo ndiwe utapika kwa hivyo tayarisha viazi.

muda/kipindi

Alilia kwa nusu sana.

kufanya jambo bila kupoteza wakati

Baada ya kula, tulienda moja kwa moja kulala.

kivumishi cha a-unganifu cha ngeli ya KU

Kucheka kwa Maria kunaudhi.

umiliki wa mahali

Twende nyumbani kwangu.

na

kiunganishi

Mama na baba wanalima.

umilikaji

Kamau ana kitabu kizuri.

wakati uliopo

Anaandika barua.

kauli/mnyambuliko

Kamau na Juma wanapigana.

kuonyesha tofauti

Kiatu hiki ni tofauti na kile.

mtenzi

Alipigwa na mwalimu.

kuonyesha ufupisho wa nafsi

Alisaidiwa nao.

Zoezi

Eleza matumizi ya na katika sentensi zifuatazo:

Baba na mama wanapigana kwani ana tabia ya kulewa.

Mtoto aliteswa na mama yake kwa kuwa tofauti na wengine nami kikamkanya.

wala (kukanusha)

Sikumtusi wala kumpiga.

Viambishi Maalum

me/ja (hali timilifu/kitendo kutendeka na si muda mrefu uliopia)

Mama amewasili.

Mama hajawasili.

hu

mazoea/jambo hutokea kila wakati

Yeye hulala mapema.

kikanushi

Hukutibiwa vizuri.

li

wakati uliopita

Alitupatia zawadi.

ngeli

Tunda limeiva.

kitenzi kishirikishi kipungufu

Jembe li ghalani.

ni

nafsi ya kwanza umoja

Niliwasili jana.

mahali

Twende kanisani.

kitenzi kishirikishi kipungufu

Yeye ni daktari.

wingi

Tokeni nje.

ndi- (kitenzi kishirikishi kipungufu)

Yeye ndiye aliniibia pesa.

ji

udogo

Kijitu kimeanguka.

ukubwa

Jibwa limebweka.

kirejeshi

Alijipalia makaa.

nafsi ya pili

Jichukulie upendacho.

kiambishi tamati cha kuunda nomino.

Mwimbaji alituzwa.

Ki

kitendo ki katika hali ya kuendelea

Tulikuwa tukila alipoingia.

masharti/kitendo kinategemea kingine

Utapita mtihani ukijitahidi.

udogo

Kitoto kinalia.

ngeli

Kitabu kimechukuliwa.

kitenzi kishirikishi kipungufu

chakula ki mezani.

kielezi namna mfanano.

Yeye hula kifisi.

kitendo hakifanyiki kamwe

Chai hii hainyweki.

ku

kikanushi cha wakati uliopita

Hakumpiga kwa jiwe.

nafsi ya pili umoja.

Alikupigia simu jana.

mahali

Huku kumesafishwa.

ngeli

Kuugua kumemnyenyekesha.

mwanzo wa kitenzi

Ameenda kusafisha nyumba.

ka

mfuatano wa matukio

Tulikula chakula, tukanywa chai kisha tukalala.

vichwa vya habari

Mwizi kapigwa mawe

kutoa amri

Kachezeeni nje!

kitendo fulani ni tokeo la kingine

Tulisoma kwa bidii tukapita mtihani.

kutoa nasaha/shauri

Kamwombe babako msamaha.

a

Hali isiyodhihirika ya wakati uliopo

Watoto wacheza uwanjani.

vichwa vya habari

Waziri aaibishwa na wananchi.

kitendo kinaendelea

Twaenda sokoni.

nafsi ya tatu umoja

Yeye aliudhika sana.

ngeli

Mbuzi yule atachinjwa kesho.

kiishio

Mtoto amekula vizuri.

nge/ngali (masharti yanayowezekana au yasiyowezekana)

Ningekuwa na pesa, ningenunua kiatu.

Laiti ningalijua nisingaliingia katika hilo basi.

po

wakati

maalum

Yeye anapolala hukoroma.

Wowote/mazoea

Mwalimu aingiapo wanafunzi husimama.

mahali

Paliposafishwa pamechafuka.

masharti

Mtoto aamkapo, mpe uji.

kikanushi cha ki ya masharti

Akila.-asipokula.

Viakifishi

Alama za usemi(“”)

Usemi halisi

“Njoo kesho,” mama akamwambia.

Lugha ngeni

“Ninunulie jarida la ‘Parents’”, babake akamwambia.

Vipindi, filamu, makala

“Vioja Mahakamani”

Semi

“kumwaga zigo”

Dukuduku (…)

maneno yameachwa ya kutangulia, kati au ya mwisho. Yaweza kuachwa kwa
kuwa makali

Nyani haoni…

kukatizwa usemi/kauli

  AMINA: Mama ni…

  MAMA: Kwanza watoka wapi usiku huu?

maneno yanaendelea

Alimwambia ajihadhari anapovuka barabara…

Koma/mkato/kipumuo( , )

pumziko fupi katika senyensi

Tulipofika sokoni, tulinunua mboga.

kuorodhesha

Alinunua mboga, samaki, nyanya na viazi.

kuonyesha mwanzo au mwisho wa usemi halisi

“Njoo kesho,”mama akamwambia.

kuandika anwani

Shule ya upili Gatwe, S.L.P 160, Kerugoya.

baada ya kutaja jina la mtu anayepewa habari

Daktari, ningependa kukuona.

kutenganisha sentensi zenye masharti

Usipofanya kazi, usile.

kuandika tarehe

Alizaliwa mwezi wa Julai, tarehe 18, 1999.

kuandika tarakimu zinazozidi elfu

1,000, 13,000, n.k.

Ritifaa/kibainishi( ’ )

herufi imeachwa

wal’otutuma

shadda/mkazo

`iba, ka`lamu

katika sauti ya king’ong’o

Ng`ombe amekufa.

Kufupisha

Tu’shasafisha nguo.

katika kuandika miaka yenye namba izilizoachwa

`73-`99.

Mshazari/mkwaju(/)

Tarehe

Alizaliwa tarehe 5/6/1998.

kuonyesha kumbukumbu

KUMB 1/2009

kuonyesha visawe

Nenda katika shule/skuli.

Kuonyesha au

Wanawake/wanaume wataajiriwa.

Kistari kifupi( - )

kuandika tarehe

5/6/2006

kuonyesha silabi, viambishi au mofimu

sa-la-mu na imb-a.

kuonyesha neno linaendelea katika mstari unaofuata.

Usitenganishe sauti za silabi.

Kuonyesha mzizi wa neno

-ma,-bwa

kuonyesha kudumishwa kwa sauti

Lo-o-o-o!

Hadi/ kipindi cha tukio fulani

1999-2008.

Kutenganisha usemi na msemaji

Huo ni upumbavu-Kibaki

Kistari kirefu( )

kutenganisha usemi na msemaji

kuonyesha mabadiliko ya ghafla

Wanafaunzi ni wajinga-samahani, simaanishi wote.

kutangulia maelezo ya ziada

Walisaidia nchi za Afrika Mashariki- Kenya, Uganda na Tanzania kwa
msaada

Mstari( )

kusisitiza

Jibu maswali mawili pekee.

kuonyesha aina za maneno

Mtoto wangu analala (V. kimilikishi).

kuonyesha vitabu, majarida na magazeti

Chemchemi za Kiswahili, “True Love”, n.k.

kuandika anwani/kichwa

Mwanafunzi Adhibiwa/Kaadhibiwa Vikali

Kikomo/kitone/nukta (.)

mwishoni mwa sentensi.

kuandika tarehe

2.3.2013

kuonyesha ufupisho wa maneno

Dkt.,Bw.,Bi.,C.C.M

kuonyesha takwimu

4.5, 86.27, n.k.

kutenga shilingi na senti

6.50-shilingi sita na senti hamsini

juu ya herufi j na I

Nusu/semi koloni/nukta na kituo (:)

kugawa sentensi mbili zinazoweza kujisimamia bila ya viunganishi

Wasichana walifuata maagizo waliyopewa; wafulana waliyagomea.

kama kipumziko katika sentensi ndefu

Alipochunguza ile hati aliyokabidhiwa na wale wafanya biashara aliona
kuwa si nzuri; akaamua kujitenga nayo.

Vifungo/mabano/paradesi( )

kuzingira nambari au herufi katika orodha

(i),(a)

kuonyesha maelezo ya vitendo vya msemaji katika mazungumzo, mahojiano au
tamthilia

MAMA :( Akiinama.) Hebu njoo haraka.

kutoa maelezo zaidi

Ema (kifungua mimba changu) chaja leo kutoka marekani.

kuonyesha visawe

Mamba (ngwena) huliwa.

Herufi kubwa(H)

mwanzoni mwa sentensi.

kuandika anwani

S.L.P 1000, Bura.

mwanzoni mwa usemi halisi

“Twendeni zetu,” akatwambia.

baada ya kiulizi (?) na hisi (!)

Lo! Ulienda? Hebu niambie yaliyojiri.

mwanzoni mwa nomino za pekee

Musa

ufupisho wa maneno

C.C.M (Chama cha Mapinduzi)

mwanzoni mwa majina ya vitabu, majarida, magazeti, vipindi, filamu, n.k.

kuandika sifa inayotokana na jina la pekee

Kiganda, Kikristu.

Koloni/ Nukta mbili ( : )

kuorodhesha

Ukitaka kuandaa samosa, unahitaji vitu hivi: unga, nyama, chumvi, mafuta
na kitunguu

kutangulia usemi halisi

Alimwangalia kisha akamtupia: “mshenzi.”

kuandika mazungumo, mahojiano au tamthilia

MAMA :( Akiinuka.) Umechelewa wapi?

kutenganisha dakika na sekunde

9.25:05

kutangulia maelezo fulani

Alipofungua mlango alishtuka: mizoga ya punda ilikuwa imetapakaa nje.

Hisi/mshangao (!)

kuamrisha

Kachezeeni nje!

Kamau! Unafanya nini?

baada ya vihisishi

Masalaale! Pesa zangu zote zimeibwa.

baada ya sentensi iliyo mshangao

Gari langu limeibwa!

kusisitiza

Kesho msichelewe kuwasili shuleni!

kudharau/kubeza

Mwangalie! Kichwa kama jiwe.

baada ya tanakali

Mate yalimdondoka ndo! Ndo! Ndo!

Kiulizo (?)

mwishoni mwa sentensi iliyo swali

mwishoni mwa methali zenye muudo wa swali

Pilipili usiyoila yakuwashiani?

kuonyesha shaka

Kenyatta alizaliwa mwaka wa 1945(?)

kuonyesha mwaka wa kuchapishwa kwa kitabu haujulikani

Mlacha J (?) Tujijue Ipasavyo

Herufi nzito (h)

kusisitiza

Jibu maswali manne pekee.

kuonyesha wakati/njeo au hali

Nilicheza,Nimelima

kuonyesha umoja na wingi

mtoto-watoto

kuonyesha aina ya neno katika sentensi

Mtoto wake amelala (kivumishi)

Herufi za mlazo/italiki(h)

kuonyesha aina ya kiambishi au mofimu

Ki-li-cho-ib-w-a (kirejeshi).

kusisitiza

Jibu maswali mawili.

kuonyesha jina la kitabu

Nyota ya Rehema

kuonyesha maneno ya kigeni

Napenda mukimo.

kuonyesha maelezo ya vitendo vya mhusika katika mazungumzo, mahojiano na
tamthilia

AMINA: (Akiinuka) Mama ameenda kwa Farashuu.

Kinyota(*)

kuonyesha neno limeendelezwa vibaya

*kitaabu

kuonyesha sentensi haina mpangilio sahihi wa maneno

*Kisu cha hiki ni nani?

kuonyesha tanbihi (maelezo ya neno yanapatikana chini mwa ukurasa)

idhibati*

kuonyesha sentensi ina makosa kisarufi

*Kuku hii ni ya nani?

Usemi Halisi

Maneno halisi kama yanavyotamkwa na msemaji.

Huandikwa bila kugeuza chochote.

Huanzia kwa herufi kubwa.

Hunukuliwa kwa alama za usemi ambazo huandikwa zikiwa mbili mbili na
moja moja katika dondoo ndogo k.m. “Mwambie ‘ugua pole’ ukimuona,” baba
aliniambia.

Koma hutumiwa mwanzoni au mwishoni mwake.

Msemaji mpya anapoanza kusema, unapaswa kufungua aya mpya k.m.

Alimuuliza, “Huendi kwa nini?”

“Sikupewa ruhusa,” alijibu Zahara.

Baada ya (?) na (!) na (.) maneno huanzia kwa herufi kubwa k.m. Lo!
Unatoka wapi saa hii? Aliniuliza.

Usemi wa Taarifa

Ripoti kuhusu mambo yaliyosemwa na mtu mwingine.

Si lazima maneno yatokee yalivyosemwa. Yanaweza kubadilishwa mradi
ujumbe ubakie ule ule.

Alama za mtajo, kiulizi na hisi hazitumiki.

Maneno “kwamba’ na ‘kuwa’ hutumiwa.

Baadhi ya maneno na viambishi hubadilika k.m.

+--------------+--------------------+
| usemi halisi | usemi wa taarifa   |
+==============+====================+
| -angu        | -ake               |
|              |                    |
| -etu         | -ao                |
|              |                    |
| -enu         | -ao                |
|              |                    |
| -ako         | -ake               |
|              |                    |
| wiki ijayo   | wiki iliyofuata    |
|              |                    |
| kesho        | siku iliyofuata    |
|              |                    |
| leo          | siku hiyo          |
|              |                    |
| sasa         | wakati huo         |
|              |                    |
| huyu         | huyo               |
|              |                    |
| hii          | hiyo               |
|              |                    |
| ta/ki        | nge                |
|              |                    |
| ni           | a                  |
|              |                    |
| na           | li                 |
|              |                    |
| jana         | siku iliyotangulia |
|              |                    |
| Lo!          | alishangaa         |
|              |                    |
| ?            | alitaka kujua      |
+--------------+--------------------+

VITATE T/D

Tata

hali ya kutoeleweka

sentensi hii ni tata.

fundo katika uzi

uzi umeingia tata/umetata.

Dada

ndugu wa kike

Tua

shuka kutoka angani

ndege ilitua uwanjani.

weka chini k.v. mzigo

Dua

maombi kwa Mungu

omba dua

piga dua –apiza/laani

Toa

ondoa kitu ndani ya kinginea

kinyume cha jumlisha

Doa

alama yenye rangi tofauti na mwili wa kitu

dosari/ila/walakini

Ndoa

arusi/makubaliano rasmi ya mwanamke na mwanamume kuishi pamoja kama mke
na mume/chuo

Tundu

uwazi mdogo wa mviringo kwenye kitu k.v. sindano

kitu maalum cha kuwekea ndege kilichotengenezwa kwa mabati, matete n.k.

Dundu

mdudu anayebeba uchafu

rundo la vitu /mtumba

Tuma

peleka kitu k.v. barua kwa njia ya posta

agiza mtu kufanya jambo

Duma

mnyama mkubwa mwenye umbo kama la paka

kamata, hasa katika vita

K/G

Kuku

aina ya ndege anayefugwa nyumbani

Gugu

mmea unaoota mahali usipotakiwa

mmea wa mwituni mfano wa unyasi

Kuni

vipande vya mti vya kukokea moto

Guni

shairi la arudhi lililokosa kutosheleza kanuni moja au zaidi ya uandishi

Kuna

kwaruza kwa kucha /kitu chenye menomeno

Guna

toa sauti ya kuonyesha kukataa, kutoridhika, au kuchukia jambo.

Kenge

mnyama kama mjusi mdogo

Genge

kundi la watu

pango/shimo

Kesi

daawa/mashtaka yanayosikilizwa mahakamani

Gesi

hewa inayotumiwa kupikia au kutiwa katika vinywaji

hewa ambayo haigeuki na kuwa majimaji katika joto la kawaida

CH/J

Changa

toa kitu ili kukusanya kwa kusudi fulani

siokomaa

chanja/pasua vipande vipande vidogo vidogo k.v. kuni

Janga

hatari/balaa

Chema

kizuri

Jema

zuri

Chini

kwenye ardhi/sakafu

Jini

shetani/ mtu muovu

Choka

pungukiwa na nguvu baada ya kufanya kazi

Joka

nyoka mkubwa sana

Chungu

chombo kinachofinyangwa cha kupikia

kinyume cha tamu

idadi kubwa (chungu nzima)

mdudu mdogo wa jamii ya siafu

Chambo

kinachowekwa kwenye mtego kunasia wanyama,samaki n.k.

Jambo

habari,tukio shughuli

Kucha

elekea asubuhi

ogopa

Kuja

hali ya kusogea karibu

Chuma

pata mali

madini magumu yanayotumiwa kujengea na kuundia vitu

tungua matunda au maua kutoka mtini

Juma

wiki

jina la mtu

Chenga

hepa kwa hila

mchele uliovunjikavunjika(mchele wa chenga)

Jenga

aka nyumba

fanya madhubuti/imarisha

Mchi

mti wa kupondea kwenye kinu

Mji

makazi ya watu wengi kulikojengwa nyumba nyingi

mahali kaburini anapowekwa mauti

sehemu ya kati ya chupa ya mwanamke mja mzito inayounganisha mtoto na
mwili wa mama

Kichana

kitu cha kuchania nywele

Kijana

mtu wa makamo mwenye nguvu/mtoto wa kiume kabla ya kubaleghe

F/V

Faa

kusaidia

kuwa vizuri

Vaa

eneza kitu katika mwili ili kufunika sehemu fulani

Fua

safisha nguo

tengeneza kitu kutokana na madini

toa maji katika chombo

fua maji

Hakufua dafu. (hakufaulu)

Vua

pata samaki kwa kutumia wavu, mshipi, ndoana n.k.

ondoa nguo mwilini

nusuru, okoa, ponya

vua macho (tazama)

Fika

wasili mahali

bila shaka/kabisa

Vika

valisha

Fuka

toa moshi bila kuwaka

uji wowote mwepesi (uji fuka)

Vuka

enda upande wa pili

Fuma

piga kwa mkuki

ona kwa ghafla bila kutazamia mtu anayetenda jambo ovu

tengeneza kitu kwa kusokota nyuzi,ukindu n.k

Vuma

julikana kwa watu wengi k.v. habari, mtu n.k.

toa sauti nzito k.v. simba,.upepo mkali,.ngoma n.k.

Afya

hali nzuri ya mwili/siha

Avya

toa mamba

tumia ovyoovyo mali, pesa, n.k.

Fito

vipande vya miti au chuma vya kujengea nyumba

Vito

mawe ya thamani

Fuja

tumia vibaya

haribu mali, nguo ,chakula n.k.

Vuja

pita kwa kitu mahali penye upenyo

Gunia hili linavuja.

Vunja

fanya kitu kigumu kuwa vipande vipande

badilisha pesa ziwe ndogondogo

enda kinyume na kanuni

Futa

pangusa

chomoa kisu

toa maji nje ya chombo/fua maji

Vuta

fanya kufuata/burura

ingiza hewa au moshi mapafuni

Wafu

waliokufa

Wavu

utando wa nyuzi wa kufulia samaki,kutegea wanyama,kuweka golini/kimiani
n.k

CH/SH

Chaka

mahali penye miti iliyosongamana

msimu wa kaskasi/joto na ukavu wa ardhi

Shaka

wasiwasi

tuhumuma

Chali

lala mgongo juu kichwa chini

mtu anayechekesha watu kwa kuwatolea mkasa

Shali

kitambaa cha begani cha shehe

Shari

balaa (pata shari)

Chati

mchoro unaotoa maelezo Fulani

Shati

vazi la juu la mwili lenye mikono

Sharti

lazima

Choka

pungukiwa na nguvu baada ya kufanya jambo kwa muda mrefu

Shoka

kifaa cha kukatia na kupasulia miti

Chombo

ala ya kufanyia kazi

Shombo

harufu mbaya ya samaki

Chokoa

tia kitu chenye ncha kwenye tundu au shimo ili kutoa kitu k.m chokoa
meno

Shokoa

kazi ya kulazimishwa (fanyishwa shokoa)

shamba lililolimwa na kuachwa kumea nyasi

TH /DH

Thamini

tia maanani, heshimu

Dhamini

toa pesa maakamani ili mshtakiwa asitiwe korokoroni

Thamani

kima

Dhamana

malipo ya kortini

Thibiti

kuwa ya kweli/kuaminika

Habari imethibiti.

Dhibiti

tia mkononi

Nikidhibiti pesa zangu kutoka kwake nitanunua baiskeli.

weka chini ya mamlaka

Ridhi

kubali

pendezwa na jambo

Rithi

miliki kitu kutoka kwa mtu aliyekufa ama uliye na uhusiano naye

pata jambo au ujuzi kutoka kwa mtu mwingine

A/H

Apa

tamka jina aghalabu la Mungu kuthibitisha jambo Fulani

Hapa

mahali karibu

Ama

au

Hama

toka mahali fulani ili kwenda mahali pengine kuishi (gura)

Adimu

-a shida kupatikana,nadra

Hadimu

-mtumishi (mahadimu)

Ajali

jambo la madhara au hatari

Hajali

kinyume cha jali

Auni

saidia

Launi

rangi

L/R

Lahani

tuni

Rahani

chumba maalum katika nyumba au chombo cha kuwekea vitu

Lea

tunza mtoto

Rea

ghadhibika

Lemba

nyanganya kwa hila,punja

Remba

pamba, rembesha

Fahali

ng`ombe dume

Fahari

-a kujivuniwa kwa watu

Mahali

sehemu ambapo mtu au kitu huweza kukaa

Mahari

mali au fedha inayotolewa na mwanamme kupewa wazazi wa mwanamke
anayetaka kumuoa

S /SH

Saba

namba inayoonyesha idadi

Shaba

madini yenye rangi ya manjano

Saka

tafuta,winda

Shaka

wasiwasi

tuhuma

kutokuwa na hakika

Suka

tikisa kitu

pitisha kitu kama nywele baina ya zenyewe kupata mfumo fulani

Shuka

enda chini kutoka juu ya kitu

kitambaa cha kujifunga kiunoni

Soga

mazungumzo ya kupitisha wakati

Shoga

jina waitanalo wanawake marafiki

msenge

Sababu

kinachofanya jambo kutokea,chanzo

Shababu

kijana

J/NJ

Jaa

tosha

tapakaa kila mahali

mahali pa kutupia taka

Njaa

hali ya tumbo kutaka kupata chakula

ukosefu mkubwa wa chakula

Chema

kizuri

Jema

zuri

Njema

nzuri

Jia

sogelea karibu

Njia

barabara

namna au jinsi ya kufanya jambo

Jozi

vitu viwili vinavyofanana vilivyo pamoja

Njozi

maono yatokeayo usingizini;ruia

Jana

siku kabla ya leo,mwaka kabla ya huu

buu la nyuki-kama kiluwiwi cha nzi

Njana-samaki mwenye rangi nyekundu

D/ND

Dege

eropleni kubwa

ndege mkubwa

ugonjwa wa watoto unaosababishwa na homa kali

Ndege

mnyama aghalabu anayeruka kwa mabawa

eropleni inayosafiri angani

ndege mbaya/mzuri (bahati nzuri/mbaya)

Duni

kitu chenye thamani ya chini

Nduni

ajabu/lisilo la kawaida

B/MB

Basi

gari la abiria

kisha

Mbasi

rafiki

Buni

gundua

unda

tunga

Mbuni

ndege asiyeweza kuruka lakini huenda mbio sana

mkahawa au mti uzaao kahawa

Bali

lakini

sijali wala sibali (kusisitiza kutojali)

Mbali

si karibu

tofauti

Mbari

ukoo

Bega

sehemu ya mwili juu ya mkono na chini ya shingo

Mbega

nyani

manyoya ya ndege wanayojifunga wachezaji ngoma (jifunga mbega)

Iba

chukua kitu cha mtu mwingine bila ruhusa

Imba

tamka maneno kwa sauti ya mziki

G/NG

Gawa

tenga katika sehemu mbalimbali

aina ya ndege wa usiku;kirukanjia

Ngawa

mnyama afananaye na paka

Guu

mguu mkubwa sana

Nguu

kilele cha mlima

nguru_aina ya samaki

Goma

kataa kufanya jambo mpaka masharti fulani yatimizwe

ngoma kubwa sana

duwi (aina ya samaki)

Ngoma

ala ya mziki inayotengenezwa kwa kuwambwa ngozi kwenye mzinga (piga
ngoma)

mchezo wa kufuata mdundo wa ngoma (cheza ngoma)

Koma

alama ya kituo

acha kufanya jambo

P/B

Pata

kuwa na jambo, hali au kitu

kuwa kali

Kinolewacho hupata.

Bata

ndege mwenye vidole vilivyotandwa aghalabu akaaye majini

Papa

samaki mkubwa

Baba

mzazi wa kiume

Pana

kinyume cha –embamba

Bana

finya

Bango

uwazi ulio ardhini,mtini au jabalini

Bango

kipande cha karatasi ngumu kama kadi

bati linalozuia matope juu ya gurudumu la gari au baiskeli

Pacha

watoto wanaozaliwa kutokana na mamba moja

Bacha

tundu kwenye ukuta; shubaka(closet)

Paja

sehemu ya mguu kati ya goti na nyonga

Pania

kazana ili kufanya jambo lililokusudiwa

Bania

zuia kitu bila ya kutaka kukitumia (bania pesa)

Pima

tafuta urefu, uzito n.k.

Bima

mkataba na shirika wa kulipa pesa ili kupata fidia mtu anapofikwa na
hasara

Punda

mnyama

Bunda

fungu la karatasi,noti,ngozi n.k

Panda

enda juu

kifaa cha kurushia vijiwe; manati

baragumu

tia mbegu ardhini ili zimee

Banda

jengo kubwa la kuwekea vitu au wanyama

Pasi

fuzu/faulu

hati inayomruhusu mtu kusafiri nje ya nchi/pasipoti

chombo cha kunyooshea nguo

Basi

gari kubwa la abiria

Mbasi

rafiki

T/D

Tamu

enye ladha ya kuridhisha mdomo

Damu

maji mekundu yanayozunguka mwilini

ukoo

Taka

kuwa na haja ya jambo fulani

uchafu

Daka

pokea kwa mikono kilichorushwa

tunda bichi (nazi daka/danga)

Tokeza

fanya kuonekana

Dokeza

toa habari za siri kwa uchache

Tai

ndege mkubwa mwenye makucha marefu alaye mizoga (vulture)

kitambaa kinachovaliwa kwenye ukosi wa shati

Dai

taka kupewa kilicho chako

habari inayosemwa na haijathibitishwa

K/G

Kamba

uzi mnene

samaki mdogo

mnyama wa baharini mwenye miguu mingi ambaye huliwa

kata kamba (kimbia)

Gamba

ngozi kama pembe ya kasa, samaki ,kasa au kobe(scales)

Konga

kuwa mzee

kusanya vitu au watu mahali pamoja (kongamano)

meza maji kidogo ili kupunguza kiu (konga roho)

Gonga

kutanisha kitu kimoja na kingine kwa kuvipiganisha

Koti

vazi zito livaliwalo juu ya nguo

Korti

mahakama

Goti

kiungo cha mguu kinachounganisha paja na muundi

Mfugo

mnyama anayefugwa nyumbani kwa ajili ya kuliwa au biashara

Mfuko

kitu cha kitambaa cha kutilia vitu

Tegua

fanya mtego usifanye kazi

ondoa chombo kama chungu mekoni

fanya kiungo cha mwili kifyatuke

Tekua

angusha kwa kusukuma

ng`oa kwa nguvu k.v. mmea

Mkuu

kiongozi

wenye hadhi kubwa

Mguu

kiungo cha binadamu au mnyama cha kusimamia au kutembelea

Oka

tia ndani ya tanuu kitu ili kiive au kikauke k.v unga uliokandwa au
matofali

Oga

safisha mwili

enye hofu

Pika

weka kitu k.v. chakula sufuriani juu ya moto ili kiive

Piga

kutanisha vitu kwa nguvu

piga chafya, maji, hodi n.k.

Ukali

hali ya kutokuwa mpole

hali ya uchungu (ladha)

Ugali

chakula kinachopikwa kwa unga wa mahindi na kusongwa na maji moto hadi
yakauke

MASWALI YA SARUFI

C1

(a) Akifisha kifungu kifuatacho

"Baba Wafua, ona barua iliyotoka kwa mwanao. Hata hati haisomeki" "Lo"
baba watoto akamaka. Hii barua kweli imetoka kwa mwanangu Wafua.
"Waniuliza mimi?" mama akamjibu "Tazama maandishi na anwani basi. Shule
ya Msingi ya Burungani S.L.P 128 Vuga" (alama 5)

(b) (i) Andika sentensi ifutayo kwa wingi

Uwanja mwingineo umechimbuliwa kuongezea ule wazamani (alama 1)

(ii) Unda jina kutokana na kivumishi hiki

Refu (alama 1)

(iii) Tunga sentensi moj a ukitumia-ki-yamsahrti (alama 1)

(c) (i) Tunga sentensi tano kuonyesha matumizi matano tofautiyaneno ,

KWA (alama5)

  (ii) Tumiaviunganishivifuatavyokatika sentensi

  I) Mighairi ya

  II Maadam (alama 2)

(d) Sentensi ifuatavyo ina maanambilitofauti. Zieleze

Huyu amekuja kutuliza (alama 2)

(e) Tofautisha maana

(i) Ningekuwa na uwezo ningesafiri kwenda ng'ambo

(ii) Ningalikuwanauwezoningalisarikikwendang'ambo (alama2)

(f) Ainisha sehemu zote sarufi katika sentensi ifuatayo

Ninaondoka

(g) Unda jina moja kutokana na majina yoyote mawiliyaKiswahilisanifti
(alamal)

C2

(a) SahiWshamakosayaliyomokatika sentensi hizi mbili zifuatazo

(i) Bei za vitu zimepanda juu sana siku hizi

(ii) Weka mizigo kwa gari (alama2)

(b) Elezamaanaya sentensi hizi

(i) mikono yao imeshikana

(ii) mikono yao imeshikamana (alama2)

(c) Andika sentensi zifuatazo ukitumia kinyume cha neon lililoandikwa
kwa herufi za mlazo;

  (i) Usijaribu kupaaza sauti unapoimba (alamal)

  (ii) Huyu ni mtu mwenye busara (alamal)

  (iii) Binadamu hawezi kumuumbua mwenzake (alama 1 )

(d) Akifisha kifungu kifioatacho:

Bwana mwenyekiti mgeni wetu wa leo wazazi waalimu wote hata wanafunzi
leo ni siku muhimu je mngependa niwafahamishe msaada tuliopokea kutoka
kwa wizara ya elimu

  (alama 4)

(e) Tunasema: Mtoto huyu mzuri anapendeza

Ukitumia majina yafuatayo kamilisha sentensi ukifuata mfano ulio hapo
juu

(i) Ngome (alamal)

(ii) Mitume (alamal)

(iii) Heshima

(iv) Ng'ombe (alamal)

(v) Vilema (alamal)

(h) Kutokana na vitenzi tunaweza kuunda maj ina, na pia kutokana na maj
ina tunaweza kuunda vitenzi. Mfano:

Jina Kiteado

Mwuzaji uza

Muzo uza

Wimbo imba

Sasa kamilisha:

Jina Kitendo

(i) Mnada _________ (n) Kikomo _________

(iii) ___________ ruhusu

(iv) ____________ ashiki

(v) ___________ husudu (alama5)

(i) Andika katika msemo halisi

Mvulana, alimwambia baba yake kuwa alitaka kwenda sokoni (alama 2)

(n) Andika katika msemo wataarifa

Nitakuwa nikija hapa kila siku kukuona",Kamau alimwambia shangazi yake '

Eleza matumizi ya' Po' katika sentensi hii Nilipofika nilirnwona pale
alipokuwa amesimama

(alama 2)

(k) Mtu akicheza mchezo mahali fulani tunaweza kusema alicheza hapo
ukifuata mfano huu, tumia vitenzi vilivyoko l^tika mabano lojkamilisha:

(i) Ali hapo (la)

(ii) Ali hapo (fa)

(iii) Ali hapo (oa)

C3

Jibu maswali yafutayo kulingana na maagizo

(a) Andika katika msemo wa taarifa

Mzazi 'lieshonatokaufikenyumba Mtoto:

"Nitajaribu, lakini mwalimu alisema tutafanya mtihani jioni (alama4)

(b) Badiisha katika udogo kisha uukanushe udogo huo

(i) Guu lake limepona baada ya kuumwa na jibwa la jijini (alama2)

(ii) Nyumba yenyewe ilijengwa bondeni karibu na mto (alama2)

(c) Andika katika kauli ya kutendesha

(i) Nataka upike chakula hiki vizuri (alamal)

(ii) Toa ushuru forodhani (alamal)

(d) Sahihisha bila kubadilisha maana ;

(i) Usikuje hapa kwetu kwani sitakuwamo (alamal)

(ii) Basi la shule limeharibika moshi nyingi inatokea dirishani na maji
inatiririka ovyo

  (alamal)

(e) Eila kubadilisha maana andika sentensi zifuatazo ukitumia kirejeleo
cha ngeli kifaacho

(i) Nyumba alishinda farasi kukimbia (alamal)

(ii) Milango yote yajifunga ovyo nenda ukafunge (alamal)

(iii) Hamisiamekatanyasivizuri (alamal)

(iv) Jiwe lile liliangukia matunda (alamal)

(f) Eleza matumizi manne tofautiya - na - (alama 4)

(g) Eleza maana mbili mbili zinazotakana na sentensi zifuatazo

(i) Mtoto alitimua mbio, kuona nyoka (alama 2)

(ii) Juma alifagia chakula (alamal)

(iii) sisikii vizuri (alama2)

(h) Tunga sentensi ya neno moja ambayo ina visehemu vifuatavyo vya
sarufi

  -kiima,

  -Wakati

  -kirejeleo

  - Kiwakilishi kitendwa

  -Kitenzi (alama 5)

(i) Bila kunyambua andika maneno mawili ambayo yanatokana na shina moja
na neno:

Imani

C4

1. (a) Akifisha kifungu hiki:

  nilipomwendea aliniangalia kisha akaniambia siamini kuwa ni wewe
  uliyeandika barua (alama3)

(b) Onyesha viunganishi vingine badala ya vile vilivyotumiwa katika
sentensi hizi:

Watu wanne walipeperushwajuu kwajuu na upepo mkali (alama 4)

(c) Tumia viunganishi vingine badataya vile vilivyotumiwa katika
sentensi hizi:

  (i) Anayetafuta hachoki hata akichoka keshapata (alama 1)

  (ii) Ngojeeni hadi washiriki wote wafike (alama 1)

(d) Tumia kiulizio –pi-kukamilisha:

(i) Nimitume........... ........... aliowataja? (alama 1)

(ii) Ni kiziwi ..................... aliyemwona akipita? (alama 1)

(e) Tunatumia viashiria vya kuthibitisha kwa mfano:-

Kitabu kiki hiki

Sasa kamilisha:

Ni mbwa ................. aliyekula chakula cha mtoto (alama 1)

(f) Andika upya sentensi ifutayo ukitumia kirejeshi (kihusiano cha ngeli
cha mwisho

  Mwanafunzi anayefanikiwa maishani ni yule anayesoma kwa bidii na pia
  anayetii wakuu wake. (alama 2)

(g) Jaza viambishi vifaavyo katika sentensi zifuatazo:

  (i) Ukuta..........enyewe uria hyiifa nyingi lakini fundi....ote
  anaweza kuukarabati (alama2)

  (ii) Maji yalizoa changarawe....ote na vitu....ingine....o ufuoni mwa
  bahari

C5

A. (a) Jaza kiambishi kifaacho:

Ume_______ona kalamu nyekundu zili____potea? (alama 2)

(b) Andika kwa umoja:

Tumewaondoleeni matatizo yenu yafaa mtushukuru (alama 2)

(c) Nyambua vitenzi vifiiavyo ili kupata majina (nomino) mawili tofauti:

  (i) Kumbuka.........................................................

  (ii)
  Shona...............................................................

  (m) Cheka.............................................................

(d) Ondoa - amba-bila kubadilisha maana:

  (i) Kuimba ambako kulisifika siku nyingi sasa kunatia shaka (alama 1)

  (ii) Mibuni ambayo hupandwa wakati wa mvua hustawi (alama 1)

(e) Sahihisha:

Siku hizi mahitaji imezidi na pesa haitoshi (alama 1)

(f) Akifisha:

Sijaona kitabu kizuri kama hiki utaniazima siku ngapi Bashiri alimwuliza
Sijaona

  (alama4)

(g) Eleza maana mbili za sentenzi:

Jua nisemalo ni muhimu kwetu (alama2)

(h) Kiambishi-U-hutambulisha majinayangeliyaU (umoja), Hatahivyobaadhiya

  majina haya huchukua viambishi tofauti katika wingi. Orodhesha maj ina
  matano kama hayo, kisha . uonyeshe viambishi hivyo tofauti vya ngeli
  (katika umoja na wingi) (alama 5)

  C6

A. (a) Eleza tofauti iliyopo katika jozi hii ya sentensi

  Alimpatia soda na chupa

  Alimpatia soda kwa chupa (alama2)

  (b) Kamiliska jedwali ukifuatia mfano uliopewa

  Wimbo Mwimbaji Uimbaji

  Jengo ........................ ..............

  Pendo ........................ …..........

(c) Taja vielezi vinavyopatikana katika sentensi hizi; kiska eleza nl
vielei4 vya aika gain (alama4)

  (i) Aliamka alfajiri

(ii) Mtu huyu ni hodari sana

(d) Andika kwa usemi kalisi

  Yohana alisema kwamba nj iani kulikuwa kumenyesha sana ndio sababu
  tulichikwa. (alama2)

(e) Tunga sentensi moja mojaukkttmia alama zifuatazo za udkifishaji

  (alam 4)

(i) ritifaa

(ii) parandesi

(iii) ckikuduku

(iv) mshangao

(f) Tunga sentensi ukionyesha niatumizi ya vitenzi vya silabi moja
katika jinsi ya kutendesha ukitumia silabi hizi ... (alam 3)

  (i) -la

  (ii) nywa

  (iii) fa

(g) Taja na ubainishe aina za viwakilishi katika sentensi zifuatazo
(alama 4)

  (i) He minazi yangu niliyopalilia inakua vizuri

  (ii) Mimi niriataka kumwona mwanariadha aliyepata nishani ya dhahabu

(h) Andika kwa wingi:

  (i) Uta wake nimrefunamkubwa sana

  (ii) Merikebu itakayofika kesho itang'oa nanga keshokutwa

  (i) Andika upya sentenzi zifiiatazo ukitumia neno amba (alama 2)

  (i) Kijiti kilichovinjika kiliimwumiza Anmina mguuni

  (ii) Barua zitakazoandikwa na baba kesho zitatumwa mwaka uj ao

(j) Sahihisha sentensi hizi: (alama 2)

  (i) Bahasha ilionunuliwa jana ni kubwa na mzuri

  (ii) Mananasi hizi zinauzwa ghali kwa sababu zimeiva vizuri sana

C7

(a) Kwa kutumia kirejeshi kifaacho₉ rekebisha sentensi ifuatayo kwa njia
mbili tofauti

  Yulendiyeinkwasiambayealiyeniisurika (alama 2)

(b) Andika umoja wa sentensi hizi:

  (i) Kwato za wanyama hutufaidi

  (ii) Mnabdca vyeti vya kuwasaidia?

(c) Andika ukubwa wa

Mwizi aliiba kikapu na ng'ombe

(d) Tunga sentensi sahihi ukidhihinsha wingi wa majina yafuatayo

  (i) Ukanda

  (ii) Uzee

(e) Sahihisha sentensizifuatazo bila kugeuza maana

  (i) Kikombechenyekimevunjikantkipya

  (ii) Nimepeanakilabukwamwalimumkuu (alamal)

(f) Tunaweza kusema katika chumba au

(i) …………………………………………………………..

(ii) …………………………………………………………..

(g) Andika sentensi zifuatazo katika halt ya kutendewa

  (i) Yuleng'ombealizaandamanikubwajana

  (ii) Mavu hawa wamemsumbua Nyatogo kwa muda mrefu

  (h) Kwa kurejelea ngeli za mahali, andika sentensi tatu ukionyesha
  matumiziya kila moja (alama 3)

(i) Andika sentenm za mseto kutokana na mbilifupi uizopewa

  (i) Mwanafunzi amesoma kwa bidii. Mwanafunzi anataka kupita mtihani

  (alamal)

  (ii) Leonimerucknyumbani. Sipendelei kuishi hapa - (alama 2)

(j) Geuza sentensi hizi kutoka msemo wa taarifa hadi msemo halisi

(i) Mamaalisemanichukuenafakayetunikauzesokoni (alama2)

(ii) Mwalimualiombaaletewevitabuvyake kutoka darasani (alama 2)

(k) Eleza maana mbili tofauti za sentensi hii.

Wenzake wamelipwa pesa zao, yeye bado amelala (alama 2)

C8

(a) Eleza matumizi matatuyaKIna utunge sentensi moja kwa kila mojawapo.

  (alama 6)

(b) Tambulisha viwakilishi nafsi katika sentensi zifuatazo, halafu
u/igeuze sentensi

hizokwawingi .

(i) Nilisomakitabuchake

(ii) Umekuwa mwadilifu kupindukia

(iii) Alishinda nishani ya dhahabu (alama 6)

(c) Akifisha sentensi hit -

Watu wengi warnezoea kusema ajali bwana basi yakaishia hapo lakini
kufanya

hivyo ni sawa. (alama 3)

(d) Andika sentensi hizi kwa umola (alama 2)

  (i) Mafuta haya yanachuruzika sana

  (ii) Miinuko ile ndiyo mwanzo wa milima ya Chungu

(e) Sahihisha sentensi zifuatazo: (alama 2)

  (i) Kile kitabu kilipasuka ni changu

  (ii) Mtotomwenyeameangukaninduguyangu

(f) Kanusha:

(i) Matawi ya mti ambayo yalikauka yalikatwa (alama 2)

(ii) Matofali haya yanatumiwa kwa ujenzi wa nyumba

(g) Andika sentensi hizi upya ukitumia -o-te-

(i) Chakula kikibaki hutupiliwa mbali (alama 2)

(ii) Kila nyumba unayoingia unapata watoto wawili

h) Yapange majina yafuatayo katika ngeli zake

  (i) Neno.............................................

  (ii) Kiongozi..........................................

  (iii) Mate............................................. (alama 3)

j) Ukizingatia neno lililo katika mabano, andika sentensi hizi katika
haliya kutendeka (alama 2)

(i) Daraja hili(vuka)tu wa kati wakiangazi

(ii) Kitabu hicho (soma) ijapokuwa sura zingine hazimo

(j) Tunga sentensi ukionyesha matumiziya:

(i) -enye (alama 2)

(ii) -enyewe

C9

(a) Tumia viashiria vya kutilia mkazo katika sentensi zifutazo

  (i) Kibogoyo................ Ndiye anayehitaj i meno ya dhahabu

  (ii) Vyakula.................. mvipikavyo nyinyi, nasi twavipika

(b) Geuza sentensi zifuatazo ziwe katika haliya umoja

  (i) Huku kuimba kwenu kuzuri kutawapendeza wageni

  (ii) Hii miche ni mizuri sana, itatufaa (alama 2)

(c) Unganisha sentensi zifuatazo kwa kutumiaviunganisliivifaavyo

(i) Chakula hiki hakina mchuzi. Hakina chumvi (alama 1)

  (ii) Romeo aliamka. Alitazama saa yake Akaia kiamsha kinywa mbio mbio

  (alama 2)

(d) Ziandike upya sentensi zifuatazo kwa kufaata maagizo uliyopewa

  (i) Nimemleta paka ili aue panya wote wanaotusumbua hapa kwetu
  nyumbani

  (anza: Panya......) (alama2)

  (ii) Mbwa ambaye aliripotiwa kuwa ameibwa amepatikana katika bwawa la
  maji (anza Katika bwawa.....) (alama 2)

(e) Andikakwamsemohalisi sentensi. Tajiri alishangaa kuwa niliweza
kuubeba mzigo huo peke yangu (alama 2)

(f) Piga mstari vivumishi katika sentensi hizi

  (i) Sina nguo yoyote niwezayo kuvaa (alama 1)

  (ii) Mtoto mwenyewe ataileta kalamu (alama 1)

(g) Andika vitenzi vinavyotokana na majina haya;

(i) mfuasi

(ii) kifaa

(iii) mharibu (alama 3)

(h) Kanusha

(i) Ungemwuliza vizuri angekujibu bila wasiwasi (alama 1)

  (ii) Andika kinyume

  Mjomba alichomeka upanga kwenye ala - (alama 2)

(i) Eleza maana nne tofauti za sentensi hii

  Alinunuliwa samaki na mtoto wake (alama 4)

(j) Eleza tofauti bainaya sentensi hizi

(i) Ningekuwa na pesa ningenunua shamba

(a) Ningalikuwa na pesa ningalinunua shamba (alama 2)

B.

(a) kamilisha tashbihi zifuatazo

(i) Baidika kama

(ii) Mzima kama

(b) Tumia tanakali za sauti zifuatazo kukamilisha sentensi hizi;

  (i) Sauti ya waimbaji haikusikika tena, ilikuwa imedidima...... wageni
  walipoflka katika jukwaa

  (ii) Simba ni mnyama hodari sana, akimkamata swara humrarua (alama 2)

(c) Tunga sentensi mbili tofauti zinazo bainisha maana tofauti kati ya:
(i) Nduni (ii) Duni (alama 4),

(d) (i) Mdudu anayetengeneza utandu huitwa (alama 1)

  (ii) Mdudu mwenye mkia uliopinda nchani ambao una sumu ni

  (alama 1)

(e) Andika inethali mojainayotokananamaelezoyafuatayo Asiye na uwezo
ataendelea kuwa bila uwezo hata akifanya bidii namna gain (alama 2)

C1O

(a) Andika udogo na ukubwa wa jina ngoma

(i) ____________

(ii) ………………

(b) (i) Eleza namna mbili za matumizi ya alama ifutayo ya uakifishi (;)

(ii) Tunga sentensi mbili tofauti zinazoonyesha matumizi hayo.

(c) Tofautishamaanaza sentensi zifuatazo:

(i) Kazi yote ni muhimu

  (ii) Kazi yoyote nimuhimu

(d) Tunga sentensi mbilimbili kuonyesha matumizi mawili tofauti ya:

Ka (i) ………………………..

  (ii) ………………………

Ndivyo (i) …………………………

(ii) …………………………

(e) Tunga sentensi kuonyesha matumizi sahihiyaviunganishihivi

  (i) ingawaje ______________________

  (ii) ilhali _________________________

(f) Tambulisha kielelezi, kivumishi na mnyambuliko wa kitenzi katika
sentensi ifuatayo: Msichana mrembo alikuja upesi akimkimbilia dadake.

(g) Andika kifungu hiki kutoka usemi wa taarifa hadi usemi halisi (alama
2)

  Watoto waliambiwa na mama yao watakaporudi nyumbani waoge, wale, hala
  III waanze kusoma moja kwa moja badala ya kuharibu wakati wao kwa
  kutazama vipindi vya runinga. Aliwakumbusha kuwa wanaofanya maonyesho
  kwenye runinga tayari wamefuzu shuleni na wameaj iriwa kazi.

(h) (i) Taja vihusishi vitatu vinavyorejelea mahali, wakati na kiwango
(alama3)

  (ii) Tunga sentensi kuonyesha matumizi ya kila kihusishi

(i) Andika sentensi zifuatazo upya kwa kufuata maagizo

  (i) Alicheza kwa bidii akawafurahisha wengi waliohudhuria tamasha hizo
  Anza kwa: Kucheza

  (ii) Karamu hiyo ilifana sana, kila mtu alikula chakula akatosheka
  Anza kwa: Chakula

(j) Tunga sentensi mbili tofauti ukitumia vitenzi hivi vya silabi moja

(i) Pa ________________

(ii) La

(k) Unda vitenzi kutokana na maj ina haya:

(i) Mtukufu ______________

(ii) Mchumba

C11

(a) Bainisha aina ya vivumishi katika sentensi hii

Nyiimba yangu rd maridadi

(b) Kamilishajedwali

Kufanya kufanyia kufanywa

Kula _____

Kuunga ______ ______

(c) Eleza matumizi ya kwa katika sentensi hii

Aliimba kwa sauti tamu

(d) Andika kwa wingi

Pahala hapa ni pake

(e) Eleza mtumizi ya na katika sentensi:

Halima na Asha wanasaidiana

(f) Huku ukitoa mifano, fafanua miundo mitatu ya majina katika ngeli ya
LI-YA

(g) Onyesha (i) Kielezi (ii) Kitenzi katika sentensi: Mvua
ilinyeshamfululizo

(h) Kanusha sentensi hii:

Tumechukua nguo chache kuuza

(i) Tumia-ndi-pamojanaviashiria vyangelikujazamapengo cw-

  (i) Wewe _____ninayekutafiita

  (ii) Nyinyi______mnaoongoza

(j) Andika sentensi hiiupya kwa kufuatamaagizo

(i) Nilikuwa nimejitayarisha vizuri kwa hivyo sikuona ugumu wowote
katika

  safari yangu

  Anza: Safari............. (alama2)

(k) Geuza vitenzi hivi viwe majina

  (i) Shukuru

  (ii) Enda

(1) Eleza maana mbili tofauti za sentensi hii.

Mamake Juma na Mariamu walitutembelea

C12

a) Tunga sentensi inayodhihirisha matumizi ya ngeli ya I -1

b) Changanua sentensi ifiiatayoukitumiamchoro wa matawi: Mkulima mzembe
amepata hasara

c) Onyesha viambishi awali na tamati katika kitenzi: Alimchezea

d) Taja sauti mbili zinazo tamki wa midomoni

e) Kanusha sentensi ifiiatayo: Ningaiikuwa napesa ningalinunua nyumba.

f) Kitenzi Fumbata kiko katika hali( kauli) ya Tendata, Fanyata.

g) Tunga sentensi ukitumiakielelezi cha:

i) Wakati

ii) Mahali

h) Andika sentensi zifuatazo kulingana na maagizo uliyopewa.

  i) Mhunzi mrefu alisliinda tuzo (anza kwa: Tuzo.....)

  ii) Mwanaftinzi huyu anasoma Idf aransa (Anza kwa Idashiria
  kisisitizi)

i) Sentensi hizi ni za aina gani?

i) Lonare anatembea kwa kasi.

ii) HalimaanaandikahaliEkomwa anasoma.

j) Tunga sentensi moja ukitumia neneo ^(u)seuze"

k) Bmnisha kirai nomino na Kirai Tenzi katika sentensi:

Jirani mwema alinipa chakula)

l) Unda Nimino kutqkana na vitenzi

i) Chelewa

ii) Andika

m) Onyesha hali katika sentensi zifuatazo:

  i) Huenda mvua ikanyesha leo.

  ii) Miti hukatwa kila siku duniani

n) Unganisha sentensi zifuatazo ukitumianeno "japo"

i) Selinaalijitahidi sana

ii) Selinahakushindambiohizo.

o) Andikakinyumecha: - Mwise alikunja nguo aliokua ameanika.

p) Sahihisha sentensi:

q) Andlka katika msemo wa taarifa. "Sitathubutu kumpa pesa zaagu" Mkolwe
alisema.

r) Tunga sentensi kuonyesha tofauti kati ya vitate vifuatavyo:

Suka na Zuka

s) Eleza matumizi ya ritifaa katika: N'shamchukua

t) Andika udogo na ukubwa wa neno'kiti'

u) Eleza matumizi ya "na" Katika sentensi:

Sofia naRaeliwanaandaliwachainampishi
C13

a) Tunga sentensi moja ukitumia nomino dhahania.

b) Eleza maana mbili za sentensi ifoatayo:

Hawa ni watoto wa amarehemu Bwana Nzovu na Bi Makamo. (alama 2)

c) Unda nomino moja kutokana na kitensi "ghafilika". (alama 1)

d) Andika kwa wingi:Nyundo hii imevunjika mpini wake. (alama 1)

e) Ainisha sentensi ifuatayo ukitumiajedwali. (alama 3)

Mvulana mrefu anavuka barabara

f) Tambua na ueleze aina za vivumishi katika sentensi ziftiatazo:

i) Mtoto mwenyewe alienda shambani. (alama 1)

ii) Kazi yetu haihitajiki shuleni. (alama 1)

g) Koloni/nuktambili(:)hutumiwa katika kuorodhesha. Onyesha matumizi
mengine

matatuyakoloni(:) (alama 3)

h) Tunga sentensi itakayoonyesha matumizi ya kihusishi cha a-unganifu.
(alama 2)

i) Bainisha kishazi huru na kishazi tegemezi katika seiatensi ifuatayo
'Mkulima aliyepanda wakati ufaao amepata mavuno mazuri (alama 2)

j) Ainisha viambishi katika neno: kujidhiki. (alama 2)

k) Tambua na ueleze aina za vitenzi katika sentensi ifuatayo

'Kalamu aliyokuwa nayo Mwalimu ni ya mwanafunzi. (alama 2)

l) Andika viwakilishi ngeli vya nomino zifuatazo:

i)
Chakula.....................................................................................................

  (alama 1)

ii) Kwetu...................:..............
........................................................ (alama 1)

m) Badilisha sentensi ifuatayo ili iwe katika hali ya kuamuru. Baba
ingia ndani.

  (alama 2)

n) Elezamaanaya sentensi

'Ningalikuwa na pesa ningalinunua nyurnba na ningalistarehe'. (alama 2)

o) Fafanua aina za hali zinazotumika katika sentensi hizi.

i) Mwimbaji aliimba, akacheza na akachanganisha sana. (alama 1)

ii) Shangazihujakilamara. (alama 1)

p) Andika. Katika mnsemo wa taarifa ‘nitakuarifu nimkimwona’, Elma
alisema.

  (alama 3)

q) Nyambua kitenzi "ota" kama kinavyotokea katika kirai "ota ndoto" ili
tofauti tatu

zilitoke (alama 3)

C14

a) Tambuamzizi katika neno. (alama 1)

“msahaulifu”..................................................

b) Tunga sentensi ukitumiakivumishichanomino. (alama 1)

c) Andikakinyumecha:

Wasichanawatatuwanaingiadarasanikwaharaka (alama 2)

d) (i) Fafanua maana ya “mofimu huru^(”) (alama 1)

(ii) Toa mfano mmoja wa mofimu huru.

e) Tambua kiambushi awali na tamati katika neno alaye. (alama 2)

Tumia kirejeshi-amba-kuunganisha sentensi ziluatazo:

  (i) Mwanafunziwlenimrefli.

  (ii) Mwanafiinziyuleamepitaintihani. (alama 2)

g) Sahihisha sentensi hii:

  Waya yangu imepotea

  ............................................................................................
  (alama 1)

h) Taja aina ya yambwa iliyopigiwa mstari katika sentensi ifuatayo:
Mpishi

amempikia mgeni wall vizuri. (alama 1)

i) Ibadilishe chagizo ya mbahali kwa vile ile ya wakati katika sentensi
ifuatayo: Mchezaji aliucheza mpira mjini Malindi.

j) Elezamaanambiliza sentensi:

Yohana alimpigia Husha mpira,

Yohana alipiga mpira badalayaHusha

k) ' Kanusha:

Sisi tumemaliza kujenga nyumba ambayo ingaikuwa yake angalifurahi

.........................................................................................................
(alama 1)

l) Undano minokutokanana

i)
Zingua.......................................................................
(alama 1)

ii)
Tosa.........................................................................
(alama 1)

m) Ichoree vielezo matawi sentensi:

Paka mdogo amepanda mchungwani. (alama 2)

n) Tumia kihusishi badalia kutunga upya sentensi hii:

Mgeni yuko katika nyumba (alama 2)

o) Undakitenzikutokanananen “sahili”

............................................................... (alama
1)

p) Eleza tofauti kati ya sauti (z) na (d) (alama 2)

q) Tambua aina ya kitenzi kilichopigiwa mstari katika sentensi. Mzee
huenda anacheza kamari. (alama 1)

r) Badilisha kiwakilishi kimildlishi kwa kiwakilishi kionyeshi katika
sentensi:

Cha keki lipatikanao chini (alama 1)

s) Tumia mfano mmoja mmoja kutofautisha baina ya sahili na ambatano.
(alama 4)

(t) Tunga Sentensi itakayodhihirisha matumizi ya kielezi cha nomino

  (alama 1)

(u) Andika kwa wingi:

Mvu imebomoa nyumba ya jirani

v) Akifisha kifungu kifuatacho:

huenda serikali iwezie kuidhibiti bei ya petroli hatuwezi kuyaruhusu
makampuni ya petroli kuuyanyasa umma alisema waziri wa kawi bei ya
petroli imeongezwa maranne katika kipindi cha mwezi mmoja.

MAJIBU

MATUMIZI YA LUGH A - SARUFI

Cl

a) "Baba Wafua, ona barua iliyotoka kwa mwanao. Hata hati haisomeki."
Lo! Baba

  watoto akamaka. Hii kweli imetoka kwa mwanangu Wafua?" Waniuliza
  mimi?" Mama watoto akamjibu. "Tazama maandishi na anwani basi. Shule
  ya Msingi ya Burungani, S.L.P. 128 Vuga"

Kituol

  Herufi ndogo 1

  Alama ya kuuiiza 2

  Kikomo 1

  Alama ya mshangao 1

  Alama za kufiinga na kufungua (jumla alama 5)

b) i) Nyanja nyinginezo zimechimbuliwa kuongeza zile za zamani

ii) Urefii

iii) Ukifika utamkuta nyumbani

c) i) Amenunua kwa shilingi tatu (bei)

ii) Ameenda moja kwa moja (kufululiza)

iii) Juma amekwenda kwa Hamisi (mahali)

iv) Walipata nyongeza ya mshahara ya ishirini kwa mia (sehemu ya kitu)

v) Walikuja mkutanoni wake kwa waume (pamoja)

vi) Alitembea kwa maringo (namna)

vii) Kwa mnajili / kwa mintarafu (ya kurejelea)

ii) - Minghairi ya kwenda nyumbani kij ana alikwenda sinema

- Maadam nina bidii nitapita mtihani huu

d) i) -Kutufanya tulie

ii) -Kupoza

e) i) -Kuna uwezekano

ii) - Hakuna uwezekano

f) i) Ni - na - ondok - a

ii) Nafsi - wakati - shina - kiishio

g) Mwanahewa

Mwanamwali

  Bata mzinga

  Mwana Serere

  Mwanamaji

  Mkaza mwana n.k.

C2

1. Sarufi

a) i) Bei ya vitu imepanda sana siku hizi (anaweza kuacha juu)

  ii) Weka mizigo katika gari / ndani ya ngari / garini /juu ya.gari /
  kwenye

  gari (alama2)

b) i) Mikono yao imcgusana au kukutana lakini inaweza kutengana kwa
urahisi

  ushirika wa kawaida / kusalimiana.

  ii) Mikono yao imekwamananivigumu kutengana /imeganda (alama 2)

c) i) Usijaribu kupunguza / kushusha / kufifisha / kuteremsha /
kudidimiza

  sauti unaoimba.

i) Huyu ni mtu mpumbavu/mjinga (alamal)

ii) Binadamu hawezi kumuumba mwenzake.

d) Kuakifisha

  "Bwana Mwenyeketi, mgeni wetu wa leo, wazazi, walimu -wote na hata
  wanaftuizi.

Leo ni siku muhimu. Je,rrmgependaniwafahariaishpmsaadatuliopokeaku^

yaElimu?"

e) i) Ngome hii nzuri inapendeza au

  Ngome hizi ni nzuri zinapendeza

ii) Mitume hawa wazuri wanapendeza

iii) Heshima hii nzuri inapendeza.

iv) Ng'ombe huyu mzuri anapendeza

  Ng'ombe hawa wazuri wanapendeza

v) Vilema hawa wazuri wanapendeza

  Vilema hivi vizuri vinapendeza

  (alama5)

f) Jina Kitenzi (alama5)

  Mnada Nadi

  Kikomo Koma

  Ruhusa ruhusu

  Ashiki / shauku ashiki

  Hasidi / husuda husudu

g) i) Mseifto halisi

  "Ninanataka kwenda sokoni" mvulana alimwamiba baba yake. Au Mvulana

  alimwambia baba yake, ""Ninataka kwenda sokoni"

  "Babaninataka kwenda sokoni," (alama2)

ii) Msemo wa taarifa

  Kamau alimwambia shangazi yake kuwa angekuwa akienda pale / hapo kila
  siku kumwona (alama 2)

h) Po ya kwanza inaonyesha wakati

Po ya pili inaonyesha mahali (alama 2)

i) i) Alilia hapo

ii) Alifia hapo

iii) Aliolea hapo

  Akiongeza 'ku' mkosoe kisafuri (alama 3) Jumla =40

C3

1. SARUFI

a) Mzazialitakamtotoafikenyumbanimapemasilm

  alikuwa ameyasikia hayo aliyoambiwa. Mtoto akajibu kuwa angejaribu
  kufanya hivyo lakini mwalimu alikuwa amesema wao wangefanya mtihani
  jioni ya siku hiyo (alama 4)

b) i) Kiguu chake hakijapona baada ya kuumwa na kijibwa cha kijijini

  ii) Kijumba chenyewe hakikujengwa kibondeni karibu na kijito

  (alama2)

c) i) Nataka upikishe chakula hiki vizuri

ii) Tolesha ushuru wa forodhani

d) i) - Usijehapapetukwanisitakuwapo

  - Usij e huku kwetu kwani sitakuwako

  - Usijehumumwetu kwani sitakuwamo (alama 2)

  ii) Basi la shule limeharibika, moshi mwingi unatokea dirishani na
  maji yanatiririka ovyo.

e) i) - Nyumbua alimshinda farasi kukimbia

  - Milango yote yajifunga ovyo, nenda ukaifunge

  - Hamisiamezikatanyasi vizuri.

  - Jiwelileliliyaangukiamatunda

f) i) kauli ya kufanyiana/kufanyana mf. Kupigana

  ii) wakatiuliopo-anakuja

  iii) 'na' yakiunganishi-mama na watoto

  iv) Kiambatanishi naye.

  v) na ya kutendwa mf. Amepigwa na jiwe

g) i) -alikimbia kwenda kuona nyoka

  - alikimbia alipoona nyoka

ii) - alikifagiakwaufagio

  - alikula chakula chote

iii) - masikio yangu si mazuri ama sielewi unavyosema

  - mimi ni mgonj wa

h) i) - yaliyowafika

  - aliyemfahamisha

  - litakalompata

j) - Amini

- Amana

C4

a) Nilipomwendea, aliniangalia kisha akaniambia, "Siamini kuwa ni wewe

uliyeandika barua hii." (V₂x6 = 3)

b) Watu Wanne Walipeperushwa

Jina Kivumishi Kitenzi

Juukwajuu na upepo mkali

Kielezi kiunganishi jina kivumishi

Chukua kimojawapo cha majina hayo mawili na vivumishi hivyo viwili.

  (Kila kisehemu = Alama 1x4 = 4)

c) i) Na

ii) Mpaka au hata

d) Kiulizo-Pi

i) Wapi/Wepi

ii) Yupi

e) YUYU HUYU

f) Mwanafunzi afanikiwaye maishani ni yule asomaye kwa bidii na pia
atiiye / awatiiye wakuuwake (alama 2)

  Sehemu 3 = Alama 2

  2 - Alama 1V₂

  1 = V₂ alama

g) i) Wenyewe / yeyote

ii) Yoyote/vinginevyo

C5

a) Umezionakalamunyekunduzilizopotea ' (alama 2)

b) Nimekuondolea tatizo lako yafaa miishukuru (alama 2)

c) i) Makumbushano, makumbuslio, kumbusho (ma), kumbukizi,

  ukumbukaji, ........................... ku.................

ii) Mshono, ushonaji, washonaji, mishono, mshono, ushoni, shono, ushono,
    mashoni, mashono, mashoneleaji, ushonoleaji, washonaji, shoni.

iii) Mcheko, mcheshi, ucheshi, uchekaj i, kicheko, kichekesho

iv) Vicheko, macheko, mchekesaji........... kucheka.............. (1x6
    = 6)

d) i) Kulikosifika (1x1=1)

ii) Ipandwayo / inayopandwa (1x1 = 1)

e) Yamezidi

Hazitoshi (V₂x2 = l)

f) "Sijaona kitabu kizuri kama hiki, utaniazima siku pgapi?" Bashiri
alimwuliza

Sijaona (V₂x8 = 4)

au

  "Sijaona, Sijaona kitabu kizuri karna hild, utaniazima siku ngapi?"
  Bashiri alimwuliza Sijaoa.

  (1/₂x6 = 3)

au

  Bashiri alimwuliza Sijaona, "Sijaona kitabu kizuri kama hiki,
  utaniazima siku ngapi?"

  (1/₂x6 = 3)

g) Faliamu, elewa, tambua, maizi

  Gimba / Nyota itoayo mwanga / rnwangaza mkubwa

  au /.

  Kwetu (nafsi) i

Mahali (Umilikaji) \

h)

u my mf uzi-nyuzi uta-nyuta

u k mf ukuta - kuu ukope – kope

u m mf ugonjwa -mgonjwa

u f mf ufagio - fagio uteo - teo

u mb mf ubao - mbao

u nd mf uluni-ndimi

umoja mf waraka - nyaraka / wayo - nyayo

  (1x5 = 5)

C6

a) i) Alipatiwa vi vvili, soda na chupa kando kando.

ii) Alipatiwa vitu viwili pamoja, soda ikiwa ndani ya chupa.

b) i) Jengo-mj6ngaji/mjenzi-ujengaji/ujenzi

  Pendo - mpendaj i / mpenzi - upendo / upendaji

c) i) Alfaj iri - kielezi cha wakati

ii) Sana - kielezi cha namna / jinsi / kiasi / kiwa ngo

Msemo halisi

  Yohana alisema “Njiani kulikuwa kumenyesha sana ridio sababu
  tumechelewa.”

e) i) Ritifaa - kuonyeshamaneno /majinaya ving'ong'o mf. ng'ombe

  Kuflipisha maneno mf. takwenda (tutakwenda)

ii) Parandesi

  - Kutoa maelezo zaidi / kufafanua

  - Kuonyesha maneno yaliyo ya lazima.

  - Kuonyesha maneno yaliyo na maneno va waigizaji

  - Kufungulia nambari za kuorodhesha.

iii) Dukuduku kukatiza userni, kutumaliza, kigugumizi

iv) Mshangao - Kuonyesha hisia za moyorii, huzuni, hasira, furaha n.k.

f) Silabi Vitendo Matumizi

-la lisha Alimlisha mtoto

-nywa kunywa Alimnywesha maziwa

-fa ficha Alijificha kichakani

g) i) ile - ngeli / j ina / kionyesha / kiwakilishi / kiasliiria

  yangu - kiwakilislii

  niliyo - kiwakilishi / wakati / nafasi / “O^(”) rejeshi

  ina - ngeli / wakati / j ina / kiwakilishi

  ii) mimi-nafsi

  nina - nafsi / wakati

  kumwona - kitenzi

  aliyepatfL - nafsi / o'rejeshi

h) i) Nyutazao/zakenindefunakubwasana.

  ii) Merikebu zitakazofika kesho zitang'oa nanga kesho kutwa

i) i) Kijiti ambacho kiliviuijika kilimuumiza Amina mguu.

ii) Bama ambazo zitaandikwa ria baba kesho zitatumwa mwaka ujao.

j) i) Bahashailiyonunuliwaj cilia ni kubwananzuri.

ii) Mananasi haya yanauzwa ghali kwa sababu yameiva vizuri sana.

C7

a) i) Yule ridiye mkwasi aliyenusurika

ii) Yule ndiye mkwasi ambaye alinusurika

b) i) Ukwatowan'inyarnahunifaidi

ii) Unatakachetichakukusaidia/kumsaidia

c) i) Jizililiibakapunagombe

d) i) Ukanda

uzi au mshipi/eneo ama sehemu fulani/wingi wake ni kanda

ii) Uzee

Hauna wingi ni uzee tu

e) i) a) Kikombe kilichovunjikani kipya/kikombe chenye kuvunjikani

  kipya/

  kikombe kipya kimevimjika/kikombe kipya ndicho kilichovunjika

  ii) a) Nimempa mwalimu mkuu Idtabu/Nimempatia mwalimu

  mkuu kitabu

f) i) Chumbani

ii) Ndani ya chumba

g) Andika sentensi zifuatazo kat i ka hali ya kutendewa

i) a) Ndamamkubwaalizali\va!:ang*ombeyulejana.

ii) a) Nyatogo amesumbuliwa na mavu hawa kwa muda mrefu

h) - Hapo ndipo alipozaliawa (PA)

  - Huko ndiko alikozalwa (KU)

  - Humo ndimo alimozailiwa (MU)

i) a) Mwanafunzi anasoma kwa bidii ili apite mtihani. Pia kusudi/kwa
kuwa

  anataka kwa vile anataka/ndiposa/ndipo/rnaadam/madhali nk.

  ii) a) Leo nimerudi nyumbani ingawa sipendelei kuishi hapa. Pia ijapo/

  isipokuwa/hata kama/ingawaje/ijapokuwa//lakini n.k.

j) i) a) Mama alisema "chukini nafaka yetu ukauze sokoni"

  b) "Chukua nafaka yetu ukauze sokoni" Mamaakasema

  ii) a) "Nileteeni vitabu vyangu kutoka darasani Mwalimu aliniita.
  "Tafadhali niletee vitabu vyangu kutokn darasani" mwalimu aliomba.

k) 1. Pesazao wenyewepamojanazake.

  2. Pesazaowenyewebilazake.

  3. Pesa zao na wengine na waliohusika hawana/angali usingizini/hana
  habari (Aegemee upande wapesa an upande wa kulala.)

C8

  a) Kianzishi cha ngeli ya KI-VI k .m. ki su kimevunj ika - visu
  vimevunj ika.

  Kuonyesha hali yaudogo. k.m. mtu-kijitu. Kijitu kirnepotea. Kitendo
  kutendeka hulcu kingine kikiendelea Ki r kuonyesha masharti -
  Ukistaajabu ya Musa utaona ya Firauni.

  Ki - kuonyesha nyakati zote • Nilipofika alikuwa akiandika.

b) i) Nilisoma kitabu chako

  Tulisoma vitabu vyao

ii) Umekuwa mwadilifu kupindukia

  MmekuN va waadilifu kupindukia

iii) Alishinda nishani ya dhahabu.

  walishinda nishani za dhahabu.

c) Watu wengi wamezoea kusen la, "Ajali bwana!" Basi yakaishia hapo.
Lakini

kufanya hivyo ni sawa?

d) i) Mafuta haya yanachuiuzika sana.

ii) Mwinuko ule ndio rm vanzo wa mlima wa Chungu.

e) i) Kitabu kilichopasi±aiiichangu/Kjtabukileldlichopasukam

  kilichopasuka ni changu.

  ii) Mtoto aliyeanguka ni iidugu yangu/Mtoto ambaye ameanguka ni ndugu
  yangu.

f) i) Matawi ya mti ambay o hayakukauka hay akukatwa.

ii) Matofali haya hayatiu uiwi kwa ujenzi wa nyumba.

g) i) Chakulachochotekikibakihutupiliwambali.

ii) Nyumba yoyote uingiayo/unayoingia unapata watoto wawili

h) i) Neno - Li-ya (umoj a)

ii) Kiongozi - a-wa (umoj a)

iii) Mate - ya-ya(wingi)

i) i) Daraja hili huvukika/li tiavukika/litavuldka/lilivua wakati wa
kiangazi.

  ii) Kitabu hicho Idnasomeka/chasomeka/hiusomeka/ldlisomeka/kitasomeka
  ijapokuwa sura zingine hazimo.

j) i) Sanduku lenyefedhalimeibiwa.

ii) Sanduku lenyewe limepatikana.

C9

(a) (i) Yuyu huyu/huyu huyu (alama 1)

(ii) vivi hivi/vivyohivyo/vilevile (alama 1)

(b) (i) Huku kuimba kwako kuzuri kutampendeza mgeni (alama 1)

(ii) Huu mchue ni mzuri sana utanifaa (alama 1)

(c) (i) Chakula hiki hakina mchuzi wala chumvi (alam a 1)

(ii) Romeo aliamka, akatazama saa yake kasha/halafu akala kiamsha kinywa

  (alama 2)

(d) (i) panya wote wanaotusumbua hapa nyumbani, wameletewa paka ili
awaue

  wote (alama 2)

  (ii) katika bwawa la maji pamepatikana mbwa ambaye aliripotiwa kuwa

  ameibwa.

(e) "Umeweza kuubeba mzigo huu peke yako!" Tajiri akashangaa au "Lo!
Umeweza kuubeba mzigo huu peke yako?" Tajiri akashangaa

(f) (i) sina nguo yoyote niwezayo kuvaa

(ii) mtoto mwenyewe ataileta kalamu

(g) Mfuasi - fiiata

Kifaa-faa

Mharibifu - haribu / haribiwa

(h) (i) usingemuuliza vizuri asingekujbu bia wasiwasi

(ii) shangazi alichomoa upanga kwenye ala

(i) - Mtoto alinunua samaki kwa niaba ya mzazi.

- Mtoto alinunua kwa ajili ya mzazi (ili amletee mzazi).

- mtu na mtoto wake wote walin unuli wa samaki.

- mtu Fulani alinunuliwa samaki na mtoto wa mtu mwingine.

(j) (i) Bado kuna uwezekano/hususan wakati uliopo.

(ii) hakuna uwezekano /wakati uliopita.

B. (a) (i) ardhi na mbingu/mbingu na ardhi

  (ii) Kigogo

(b) didi di

  raru ram

  (c) Nduni - ibura/sifa maalumu ya kitu/jambo lisilo la
  kawaida/miujiza/ajabu/kioja/shani Duni -
  bovu/isiyopendeza/isiyodhamani/ovyo.

(d) (i) bui bui/bui

  (ii) nge/kisuse/sisuza

  (e) mtaka hendi mkele na angeenda mkele apakie jahazi mtele tele
  huvuma na upele Dau la mnyonge haliendi joshi

  Kuku wa mkata hatagi na akitaga haangui na aki angua halei na akilea
  huchukuliwa na mwewe (alama 2)

C10.

a) i) Kigoma/kijigoma

ii) Goma/jigoma

b) i) - Kutenganishasehemukuuyasentensi.

  - Kuelezazaidi/kjfafanuzi

  - Kupumzika kwa muda mrefu

  - Kjimganishi/badalayakiungcUiishi

ii) - Kutenganishasehemukuuyasentensi.

  - Mapenzi ni lazima; kila mtu lazima apitie njia liiyo.

  - Kwa sentensi iliyo na vituo vingi k.m.

  - Tulipofikamjini, mahali lulipopangakufikatanguj tungejua.

c) Yote: Nzinia/jmiila/ujumla/bila kubakia ila kupingua Yoyote: Bila
kuchagua/bilakujali

d) Ka i) Lengo/nia - Nipe pesa nikanunue kitabu.

  ii) Kitendo cha pili matokeo ya kitendo cha kwanza alianguka akaumia.

Ndivyo i) Jinsi namna-Hivi ndivyo unavyovalia.

  ii) Kukubali-Hivyo ndivyo

  iii) NgeliKI-VI(wingi)-Viatu hivi ndivyo

e) Hatakama,hataikiwa,ijapo,ingawa, ijapokuwa. mf. Nilipata pesa
ingawaje haikutosha. Wakati, ambapo mf. Ulimwacha peke yake ilhali
ulijua ni mgonjwa.

  (ziiigatia kutoa dhana mbili).

f) Kivumishi Kielezi Mnyambuliko (kufanyia)

Mrembo upesi akimkimbilia

g) "Mtakaporudi nyumbani muoge, mle, halafu muanze kusoma moja kwa moja
badala ya kuharibu wakati wenu kwa kutazama vipindi vya runinga," Mama
aliwaambia wanawe. "Wariaofanya

  maonyesho kwenye runinga." Aliendeleakuwakumbusha, "Wanaofanya
  maonyesho kwenye runinga tayari wamefuzu shuleni na wameajiriwa kazi."

h) i) Mahali-Ndaniya, kandoya, mkabalamwa_(?)hali,mpaka

  Wakati - tokea, kutoka, tangu

  Kiwango - kuliko, kushinda

  Tanhibi: Majibuyatofautiane

  ii) Mahali-walisafiri hadi Mombasa ili wamtafute

  Wakati - Tangu akiwa mdogo, hajawahi kumkosea babake.

  Kiwango-Yeye ni mwerevu kuliko nduguye.

i) i) Kucheza kwake kwa bidii kuliwafurahisha wengi waliohudhuria

  ii) Chakula kililiwa hadi kila mtu akatosheka katika karamu hiyo
  iliyofana saria ya kufana sana.

j) i) Pa Alimpamwalimukitabuchake.

ii) La-Alipokuwaakila, wengine walimchungulia.

  Unga-Kula/liana/lisha/la/ika kwa mnyambuliko wowote.

j) i) Mtukufu - tukuka, tukuza, tukuzwa,tukua hukuza

  ii) Mchimiba-chimibia^Wmbiana/chumbiwa.

  (Zingatia kunyambua kitenzi.)

C11

a) yangu - kivuishi kimilikishi maridadi - kivumishi cha sifa

b) Kula Kulia Kuliwa

Kuunga Kuungja Kuungwa

c) Kuonyesha namna kitendo fulani kilivyofanywa.

d) Pahala hapa ni pao

e) pamojana

wakati uliopo

katika kiisliia cha kauli ya kufanyiana (-iana)

f) i) Majinamenginehuanzanaii katika. 1 Umoja na ma katika wingi k.m.

  Jiko - majiko, Jina - Majina, jibu - majibu, jicho - macho

ii) Majina mengine huanza najikatika

  Umojanamekatikawingi. k.m

  Jino-meno.

  iii) Majina mengine hayaanzi kwa ji katika umoja lakini wingi wake
  huanza na ma k.m. shati- mashati, blanketi- mablanketi, andazi –
  maandazi

g) ilinyesha-Kitenzi

Mfululizo - kielezi

h) Hatujachukua nguo chache kuuza.

  i) Wewe ndiwe ninavekutafuta.

  ii) Nyinyi ndinyi mnaoongoza.

j) i) Safari yangu haikuwa na ugumu wowote kwani nilikuwa
nimejitayarisha

  vizuri.

k) i) Shukuru – Shukrani

ii) Enda-mwendo/uendeshaji/mwendeshaji/mwenda

1) - MamawaJumapamojanamariyamuwatutembelea.

Mamake Juma na mamake Mariyamu walitutembelea.

C12.

a) Chai, Chumvi_(?)Sukari,Asali,Mvua,Barafu, Huzuni, Teknolojia.

b)

S

  Nomino Kielezi/ kitenzi kitenzi

  Nomino nomino

Mkulima mvivu amepata hasara

c)

A - li - m - chez - e - a

  Tamati

  A / li / m / e / a

  Vitenzi tamati

  b p w

  b / p / m/ w

  b / p / m w

e) Nisingalikuwa na pesa nisingalinunua nyumba

f) Tendata. Fanyata

g) Tunga sentensi ukitumia kielelezi cha:

i) lini

ii) wapi?

h) i) Tuzo ilishindwa na mhunzi mrefu

  Tuzo (Z) ilishindwa na (Wa) mhunzi mrefu:

ii) Yuyu huyu ndiye mwanafunzi anayesoma

  Huyu huyu ndiye mwanafunzi anayesoma kifaransa

i) i) Sahili / sentensi ya wazo moja / kitenzi kimoja.

ii) Ahibatapa/ vitenzi viwili zaidi /mawazo ma\yili /zaidi (kiunganishi)

  (alama 1)

j) Nilinunuagariseuzebaiskeli

k) Jirani mwema alinipa chakula

K/nomino k/kitenzi

l) i) Uchelewaji, mchelewaji, chelezo, machelezo, wachelewa,
mcheleweshaji,

  wakilelewaji, mchelewa, ucheleweshaji.

ii) Andiko, mwandiko, uandishi, uandikaji, mwandikiwa, mwandiki

m) i) Uwezekano / hali ya kutenda.

ii) Mazoea / hali ya kutendwa.

n) Japo Selina alijitahidi saha hakushinda mbio hizo

Selina alijitahidi sana japo hakushinda mbio hizo

Japo alijitahidi sana, Selina hakushinda mbio hizo.

Japo hakushinda mbio hizo, Selina alij itahidi sana

o) Mwise alikunjua nguo alizokuwa ameanua.

p) Mtoto ambaye nilimsomesha ameasi jamii

Mtoto niliyemsomesha ameasi jamii.

q) Mkolwe alisema ya kwamba hangethubutu kumpa pesa zake.

Mkolwe alisema ya kwamba / kuwa asingethubutu ksmpa pesa zake.

r) Alisuka maziwa ya ng'ombe -kutikisa

Alisuka nywele vizuri - nywele

Ugonjwa hatari ungezuka. –kuibuka

s) Kufupisha neno-kukata/sulubi/dondosha/ondoa

t) i) kijiti

ii) Jiti

u) Kiunganishi -pamojana 3-2 alama

Wakati uliopo 2-1 ¹A alama

Kihusishi-mtenda 1-1 alama

C13.

  a) - Vitu visivyowezi kugusika, kuonjeka au kuorekana k.m. uwongo,
  ulafi, wema, usingizi, ubaya, imani, roho, wazo, uzembe, kiu, ushetani
  n.k.

  k.m. Uwongo wake ulimtia mashakani

  - Si lazima iwe mwanzoni mwa sentensi.

b) i) Baadhi ya watoto ni wa Bw. Nzovu na wengine ni wa Bi. Makambo.

ii) Watoto wote ni wa B w. Nzovu na Bi. Makambo (familia)

iii) Wote waweza kuwa marehemu (Bw. Nzovu naBi. Makambo)

iv) Bw.-Nzovu ndiye marehemu na Bi. Makambo yu hai.

v) Hawa ni watoto wa B w. Nzovu na Bi Makamo (pamoja)

vi) Kuwa wazazi wao wanaofahamishwa ndio waliaga duania.

  vii) Bwana Nzovu na Bi. Makambo wanafahamishwa watoto ariibao mzazi /
  wazazi walioagadunia. (2x1)

c) Kughafilika, ghafiliko, kighafilikishi, mghafUikishi mghafilika,
ughafilikaji, mghafilikishwa, mghafilikiwa, ughafili, mghafili, mghafala
(hatakatika wingi)

d) Nyundohizi zimevunjika mipini yao.

e)

  --------- ------- --------- ----------
  S                           
  KN        KT                
  N         V       T         N
  Mvulana   mrefu   anavuka   barabara
  --------- ------- --------- ----------

au

  --------- --------- --------- ----------
  S                             
  KN (FN)   KT (FT)             
  N         V         T         KN
                                N2
  Mvulana   mrefu     anavuka   barabara
  --------- --------- --------- ----------

f) i) Mwenyewe - kivumishi cha pekee

ii) Yetii-kivumishi kimilikishi

g) i) Kuonyesha saa: km. 2 : 04

ii) KutajamafunguyaBibiliaauKurani.

iii) Kurejelea wahusika katika Tamthilia

iv) Hutumika katika kimukuu kabla yakifungu fulani

v)  Kuandika tarehe

vi) Kuandika madaaubaruarasmi.

vii) Katika hesabukuonyeshauwiano (ratio)

viii) Katika ufafanuzi.

ix) Katika barua'rasmi au pepe.

i)  Kutanguliza wahusika

ii) Kutangulisha usemi halisi

iii) Kutenganisha dakika na sekunde katika kuandika wakati k.m.10.53:10

zozote 3 x 1 = 3

h) Sentensi iwe na 'a' unganifu k.v. ya, cha, la n.k.

Kando ya / ndani ya / juu ya / miongonimwa / mbali na / kwa n.k.

i) Mkulima aliyepanda wakati ufaao-kishazi tegemezi ^(r) .

(Mkulima) Amepata mavuno mazuri - kishazi hum. _(:) .

j) Ku-ji-dhik-i

  Ku-kiambishichangeli/ kitenzi jina

  ji-kirejeshichanafsi/mtenda/yambwa/mtendaji

  dhik-mziz

i - irabu ya mwisho / kiishio

k) Aliyokuwa- Kitenzi kishirikishi kikamdifu

ni - kitenzi kishirikishi kikamilifu

l) i) ki/ki-vi

ii) Ku/ku-ku

m) Baba ingia ndani! (akiacha baba alama 1)

Baba ingia!/Ingia ndani/ingia! .

n) - Mtu huyu hakuwa na pesa,hakununua nyumba na hakustarehe

- Hakuna uwezekano/haiwezekani

- Amepoteza matumaini

- wakati uliopita

o) i) Kitendokilitendekanakufuatwanakingine.

  Mfululizo wa vitenzi

  Mfiiatanowavitenzi

  ii) Mazoea / hali ya kurudiarudia / kiia wakati (mara kwa mara)

p) Elma alisema(kuwa) angelimwarfu kama angemwona

q) Otesha ndoto / oteshwa ndoto / oteshana ndoto / otea ndoto / otewa
ndoto / i

Oteana ndoto

C.14

a) sahau

b) baba mlezi/mama mzazi/askari kanzu Mwalimu mzee

c) Wasichana watatu wanaondoka/wanatoka darasani pole pqle/kwa
utaratibu/asteaste/ alaala/halahala/henezi

d) (i) Ni ile inayojisimamia kimaana/isiyokubali viambishi Ni kipasho

  kisichoweza kuambishwa.

(ii) Nairobi, Baba, Mama, sahani/ngombe n.k.

e) a- awali ye - tamati akiunganisha aye (o)

f) 1. Mwanfunzi yule ambaye ni mrefu amepita mtihani.

  2. Mwanafunzi yule ambaye amepita mtihani ni mrefu.

  3. Mwanafunzi ambaye amepita mtihani ni yule mrefu.

  4. Yule mwanafunzi ambaye ni mrefu amepta mtihani.

  5. Mtihani umepitwa na yule mwanafunzi ambaye ni mrefu.

6. Mwanafunzi mrefu ndiye ambaye amepita mtihani.

g) Wayawanguumepotea

h) Yambwatendwa/kipozi / shamrisho kipozi

i) Mchezaji aliucheza mpira mjini Malindi.
Mchezajialiuchezaropirajanajioni/mwakajana.

j) 1. Yohana alipiga mpira badalaya Husha

2. Yohana alipiga mpira umwendee Husha

3. Yohana alimpiga Husha k.sya mpira

4. Yohana alimpiga Husha kwa kutumia mpira

5. Yohana aliupiga mpira kwa kumpendeza/kumfurahisha/kumfaa Husha

k) Sisi hatujamaliza kujenga nyumba ambayo isingalikuwa yake
asingalifurahi.

I) i) Zingua - Mzinguo, rnzinguliwa, kuzingua, uzinguzi, mzingua.

ii) Tosa-utosaji,kutosa,mtosaji,mtoswa,mtosa,kitoso,mtosi

[]m)

n) Mgeniyuko/yumo/yundaniya nyumba

o) sahilisha, :;ahilishana, sahilishwa, sahilika, sahilia.

p) z-sautiyakikwamizo

d- sauti ya kipasuo kizuli wa

q) Ni kitenzi kisaidizi(Ts)

Hiki/Hicho/kile kilipatikana nchini

(s) Sahili huwa na kitenzi kimoja.

  K.m. Mwalimu anacheza.

Ambatano huwa na vitenzi viwili.

( Baba anasoma gazeti huku mama anapika.

t) Baba ameenda Nairobi/Ulaya/Shule

(u) Mvua imezibomoa nyumba za majirani.

Mvuaimebornoanyumba zamajirani.

(v) "Huenda serikali iwazie kuidhibiti bei ya petroli. Hatuwezi
kuyaruhusu makampuni ya petroli kunyanyasa umma," alisema waziri wa
kawi. "Bei ya petroli imeongezwa mara nne katika kipindi cha mwezi
mmoja(.)(!)"

MSAMIATI

C1

(a) I Zifuatazo ni sehemu gani za mwili

(i) Kisugudi

  (ii) Nguyu

II Andika maneno mengine yenye maana sawa na

i) Damu ,

(ii) Jura

(b) Tumia kitenzi KAA inavyofaa kujaza nafasvzilizoachwa

Onyango alipofika nyumbani alikosa mahali pa...............

Watu walikuwa wamejaa na hapakuwa na kitihata kimpja cha. (alama 2)

(c) Fafanna maana ya methali

I Wasohayawariamjiwao

II Tunasema kifurushi cha kalamu

…………………………… ya ndizi

(d) Ni mbinu gani za lugha zinzotumiwa katika sentensi hizi?

I Juma si simba wetu hapa kijijini

II Jymanishujaakama samba

(e) Andika sentensi tatu kuonyesha maana tatu tofauti za neno KINA
(alama 3)

(f) Eleza tofauti ya semi mbili zilizopigwa mstari

i) Kevogo hana muhali; ikiwa hawezi kukufanyia iambo atakwambia

ii) Kevogo hana muhali; hivi sasa amekuambia hawezi kukufanvia janabo
hil

g) Yaandike maneno yajuatayo katika ufupi wake

(i) Shangazizako

(ii) Mama zako

C2

(a) Fafanna maana za misemo ifuatayo kwa kuitungia sentensi

(i) Kula uvundo

(ii) kulauhondo (alama2)

(iii) kula mori

(b) Eleza kazi ifanywayo na:

(i) Mhariri

(ii) Jasusi

C3

(a) i) Eleza maana ya misemo ifuatayo kwa kuitungia sentensi moja moja

  Kuramba kisogo (alama2)

  Kuzunguka mbuyu (alama2)

ii) Andika methali nyingine ambayo maanayake ni kinyume cha

  Riziki kama ajali huitambui ijapo

(b) Mahali palipo hamwa panaitwa (alamal)

C4

  (a) Taja madini mawili ambayo yametukuzwa zaidi, moja kwa tharnani
  yake ya kifedha na nyingine kwa kutengeneza vyuma vigumu kuliko madini
  mengine

  (alama 2)

(b) Watu wafuatao wanafanya kazi gani (alama 2)

(i)
Mhasibu............................................................................................

  (ii)
  Mhazili............................................................................................

(c) Eleza tofauti mbili muhimu za kimaumbile kat ya wanyama

(i) Kifaru

(ii) Nyati (alama 4)

(d) Tumia semi hizi katika sentensi kuonyesha maana:

  (i) Kuchokoachokoa maneno (alama 2)

  (ii) kumeza shubiri (alama2)

(e) Tunga sentensi mbili zinazobainisha tofauti kati ya

  (i) Goma

  (ii) Koma (alama2)

C5.

(a) (i) Andika metbali nyinging yenye maana na:

  Mweriye kelele hana neon (alama 1)

(ii) Eleza maana yamisemo

  I.
  Hanamwiko...................................................................................

  II.
  Ameliambugimiguuni......................................................................

  (alama 2)

(b) Tunga sentensi mbili kuonyesha tofauti kati ya

  (i) Tega

  (ii) Tenga (alama 2)

(c) Eleza maana mbili mbili tofauti za maneno:

(i) Rudi

(ii) Funza

d) jumba la kuhifadhi vitu vya kale ili watu wavitazarm huitwa

(e) Andika kwa tarakimu:

Nusu kuonueza sudusi ni sawabn na thuluthi mbili

(f) Jaza kiungo cha niwili ki faacho:

(i) _ _ ya jicho hurekebisha kiasi cha mwanga uingiao kwenye jicho

  (alama 1)

(ii) Saa hukmgiwa kwenye ____ cha mkono (alama 1}

(g) (i) Mjukuu ni wo habu; mpwa ni wa (aiama 1)

(ii) Tunachunga unga. tunapeta (alama 1}

C6

(a) Tunawaitaje watu hawa (alama 2)

i) Mtu anayebeba mzigo kwa ujira

(ii) Mtu anayeshugliulikia elimu ya nyota

(b) Taja methali inayoafikiana na maelezo haya:

  (i) Wengine wanapozozanana kugombana, kunao wanaoiiirahia kabisa hali

  hiya

  (ii) Afadhali kuhudhuria huo mkutano hata kama umechelewa

(c) Tunga sentensi tatu zikionyesha maana tatu za neno chungu (alama 1)

(d) Kamilisha

(i) Bumba la,

(ii) Genge la

(e) (i) Juhudi zake hizo si chochote bali kutapatapa kwa mfamaji

(ii) Leo kapasua yote, hata mtama kwarnwagia kuku

C7.

(a) Eleza katika sentensi maana ya misemo ifuatayo

(i) Uso wa chuma (alama 1)

(ii) Kuramba kisogo (alama 1)

(b) Andika visawe (manenozyenye maana sawa) vya maneno haya;

  (i) Sarafu ................................ (alama 1)

  (ii) Kejeli................................. (alama 1)

(iii) Daktari................................ (alama 1)

(c) Kwa kila}ozi la maneno uliyopewa, tunga sentensi kutofautisha maana

(i) Ini

  Hini (alama 2)

(ii) tairi

  tahiri (alama 2)

(d) Andika kinyume cha

  (i) Shari .................................. (alama 1)

  (ii) Oa..................................... (alama 1)

(e) (i) Anayefundisha mwari mambo ya unyumba huitwa (alama 1)

(ii) Samaki anayejirusha kutoka majini huitwa (alama 1)

C8

(a) Tunga sentensi zitakazobainisha maana yajozi za maneno zifuatazo
(alama 4)

  (i) Mbari Mbali

  (ii) Kaakaa Gaagaa

(b) Tumia misemo ifuatayo katika sentensi (alama2)

(i) Enda nguu

(ii) Chemsha roho

(c) Eleza maana mbilitofautiza

Rudi (alama 2)

(d) eleza maana ya methali:

Ukistaajabu ya Musa utaona ya Firauni

  (alama 2)

(a) Tofautisha maana za sentensi zifuatazo:

i) Kazi yote ni muhimu.

ii) Kazi yoyote ni muhimu

(b) Eleza maana ya methali ifuatayo kwa kifupi: uji uki wa moto hupozwi
kwa ulimi

(c) Eleza maana ya misemo ifuatayo

(i) kukunjua jamvi____________________________

(ii) kulamate ___ _____________________________

(d) Maana moja ya 'andika' ni kuchora maandishi ubaoni, kitabuni n.k

Toa maana nyingine ya neno hilo (alamal)

C10.

(a) Eleza maana ya

(i) Sina pa kuuweka uso wangu

(ii) Ana mkono wa buli _____

(b) Jaza jedwali

Kiume Kike

Mjakazi

Jogoo

Fahali

(c) (i) Kati ya madini haya taj a yale yanayopatikana baharini

  Zinduna Zebaki

  Lulu Ambari

  Yakuti Marumaru

  (alama 3)

  (ii) Haya ni rnagonjwa gani?

  I Matutywitubwi

  II Tetewanga

  (iii) Mbuni huzaa matunda gani?

Cll.

a)

Tunga sentensi moja moja kuonyesha tofauti kati ya vitate vifuatavyo.

(i)
Karama....................................................................

(ii)
Gharama...........................................................................

b)

Tunga sentensi MOJA itakayoonyesha maana mbili tofauti za neno pembe.

  (alama 2)

C12.

Neno "Chuo" lina maana ya "Shule inayotoa mafunzo maalum ya kazi
fulani". Tunga sentensi mbili kubainisha matumizi mengine mawili ya neno
hili. (alama 2)

MAJ1BU

MSAMIATI

C1

I i) Kisugudinikifundochamkono-kiachamkono

ii) Nguyunikifundochamguu (alama2)

II i) Ngeu

ii) Jiaha / nipuinbavu / mjkiga / zuzu / mbumbumbu/bwege/mjahili (alama
2)

b) Kukaa (alama 1)

Kukalia (alama 1)

c) i) Watu wenye mazoea mabaya kusikizana wao kwa wao hata ikiwa

  waunguana hushangazwa nao (alama 1)

  ii) Chaneyandizi (alama 1)

d) i) -Istiara/jazanda (alama 1)

ii) -Tashbihi (alama 1)

e) - Shimo hili lina kina kirefu

- Shairi lako halina kina cha mwisho

- Kitabu changu kina picha nzuri

- Amekwenda kwa akina Amma

  zozote 3 (alama 1x3 = 3)

f) - Hana shida / ngumu (alama 1)

- Hana muda / wakati (alama 1)

g) i) Shangazizo

ii) Mamazo (alama 2)

C2

a) i) Kula uvundo - kotofaidika, kupata hasara, kupata shida, kula
mwata.

ii) Kula uhondo - kupata starehe / neema / raha / ufanisi / manufaa /
faida /

  utamu (alama 2)

iii) Kula mori - kukasirika / kughadhabika

b) Maana

  Mhariri - Anayesoma au kusahihisha au kurekebisha maandishi tayari kwa
  uchapishaji/

kusanifisha / kukosoa)

Jasusi - Anayepeleleza habari fulani (alama 4)

C3

a) i) -Kumwendea mtu kinyume

  - Kupewa hongo

  kutunga sentensi alama 1 kueleza alama 1

ii) -Ukitakachamvungiinishartiuiname

  - Ukiona vyaelea vimeundwa

b) i) - ago

- mahame, ganjo

C4

a) Pekee: Dhahabu Almasi

b) i) Mhasibu: Uwekaj i hesabu ya pesa / anaye hesabu na kuweka hesabu
hiyo.

ii) Mhazili: Mpiga taipu, anayeshughulikia maandishi. ofisini /
sekretari /

  karani.

c) - Kifaruhanamanyoyaiihalinyatianayo.

- Kifaru ana masikio madogo kuliko ya nyati.

ii) Kiko / Kiwiko

g) i) - Mjomba

ii) - Nafaka - mawele, mchele, mahindi

C6

a) i) hamali/mchukuzi/mpagazi

ii) Mnajimu/majusi

b) i) Vita vya panzi neema ya kunguru

ii) Kawia ufike

c) - Chakula kimemwagika chungu nzima (mf.)

  - iungu la vitu / idadi . - mdudu rhdogo mweusi

  - kali - kinyume cha tamu

  -pele-uviqibemwilini/chunusi

d) i) bumbala-nguo/nyuki/karatasi/noti

ii) genge la - wezi / vibarua / wakora

e) i) hatafaulu / hatafaniki wa / hatafba dafu / kula inwande

ii) kutoboa siri / fichua siri / fiikua siri

C7

a) Eleza katika sentensi maana ya misemo ifiiatayo:

i) Uso wa chuma

  - Sentensi ionyeshe uso usioonyesha hisia zozote

  ii) Kurambakisogo

  - Kusengenya kwa kutumia ishara

b) Andika visawe (maneno yenye maana sawa) vya maneno haya:

i) SarafU, ghawazi / fulusi / darahima / hela / pesa / dirhamu / njenje
–

ii) Kejeli. Dhihaki / stihizai / dharau / bezo / kebehi / dunisha

iii) Daktari. Tabibu/mganga

c) Kwa kila jozi ya maneno uliyopewa timga sentensi mbili kutofautisha
maana:

i) Ini - kiungo cha mwilini

  Hini - nyanyasa, haini, kunyima, onean.k.

ii) Tairi-mpira wa nje wa gurudumu k.v. lagari.

  Tahiri.- tia tohara, chuna jogoo

d) Andika kinyume cha

  i) Shari - shwari / heri / sudi / utulivu / wema / neema / baraka

  ii) Oa-Taliki/acha/tenga . _(;)

e) i) Anayefimdishamwarimamboyaunyumbahuita

  - Kungwi au somo

ii) Samakianayejirushakutokamajinihuitwa

  -Mkizi

C8

a) i) Mbari - Ukoo/mlango

  Watu wa kitovu kimojajamii, ukoo, nasabaji.k, Kamauniwambari

  Mbali- kisichokuwakaribu/masafamarefubainayamahalinamahali/siosawa

  sawa, tofauti. k.m. Shati hili lina rangi mbili na lile.

ii) Kaakaa - ishi mahali kwamda/kinywaniseh

  kaakaayake.

  Gaagaa- geukageuka katika haliyakujilaza,tuatua,piagaragara k.m. vile
  aligaagaa Idtandani kwa mauvivu.

b) i) Enda nguu-(katatamaa)kukata tama kabisa

  Alienda nguuhatakablayakujaribu

ii) Chemsharoho-kasirisha

  - Kuwa mkali, kasirika. Baada ya kuusiwa alichemka roho wakapigana.

c) i) Rejea

  ii) ToaAdhabu,kanya

  iii) Toa malipo ya pesa kwa aj ili ya kila alichopokea.

  iv) Kufupikakwanguo.

d) Ukistaajabu mambo madogo utafanyanini ukipata makubwa.

  - Si vizuri kustaj abishwa na j ambo kwani kuna uwezekano wa kupatwa
  na makubwa.

  - Usishangazwe na madogo.

C9

a) i) Yote:Nzima/JunJa/ujumla

ii) YoyoterBilakuchagua/bilakujali

b) Mtu hawezi kuj iingiza matatani/kule mambo yalikochacha; atadhurika.
Mambo

ya kiwa hatari yatalutiwa mbinu mufti ya kuyatatua.

c) i) Kuanzashughuli

ii) Kukosachakula/kukosariziki

d) Kupanga/kuandaa meza kwa ajili ya kuweka chakula

C10

a) i) Ninaona haya

ii) Nimchoyoahili

b) Kitwana/mtwana

Tembe/koo Mbuguma

c) i) Maramaru, lulu, ambari

  ii) ugonjwa wakuvimba sehemuyashingonamashavu/machapwi ugonjwa
  unaofanana na ndui ndogo/tete kuwanga.

iii) buni

C11.

a) i) Karama-Kipawa au uwezo kutoka kwa Mungu

ii) Gharama-Matumiziyapesa/beiyakituchenyethamani.

b) i) Karama - Kipawa au uwezo kutoka kwa Mungu.

ii) Gharama-Matumiziyapesa/beiyakituchenyethamani.

C.12

l.Ndoa

2. Mahali watoto hujifunza kurani/madrasa

3. kitabu cha dini ya kiislamu^⁷ kiarabu

4. kifaa cha kuchokolea nazi. _(:)