Văn sử thông nghĩa

Văn sử thông nghĩa (), là trước tác nổi tiếng của sử gia thời Thanh Chương Học Thành. Sách được xuất bản vào năm Đạo Quang thứ 12 (1832), tổng cộng 8 quyển chia thành hai phần là Nội thiên 5 quyển và Ngoại thiên 3 quyển, Tứ khố toàn thư xếp nó vào loại sử bình thuộc sử bộ. Toàn sách có nội dung phong phú bao gồm dị giáo, thư giáo, thi giáo, kinh giải, ngôn công, sử đức, phương chí v.v... “Lục Kinh giai sử” (Sáu bộ Kinh đều là lịch sử) là một mệnh đề quan trọng xuyên suốt toàn bộ tác phẩm này.

Nguồn gốc
Chương Học Thành viết tác phẩm Văn sử thông nghĩa là do ông đã khảo đính cuốn Hán thư – Nghệ văn chí, với mục đích là để "phân biệt rõ ràng các học thuật, xem xét nguồn gốc". Ông cho rằng Lục Kinh là các ghi chép về sự phát triển thực tế của chính trị và xã hội thời cổ đại, chứ không phải là “sách để truyền tải đạo lý”. Quan điểm này đã cơ bản lật đổ quan điểm truyền thống “giữ Lục Kinh để nói về đạo lý”, đồng thời cung cấp cơ sở lý luận cho phong trào chỉnh lý học thuật dân tộc (Quốc cố) và trào lưu hoài nghi lịch sử cổ đại (Nghi cổ) diễn ra chín mươi năm sau.

Lý do ông chấp bút viết nên sách này là vì không nhất trí hoàn toàn với những thành tựu học thuật trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử mà các sử gia đời trước như Lưu Tri Kỷ, Trịnh Tiêu, Tăng Củng đã đạt được, ông chỉ tiếp thu những tinh hoa trong các thành tựu đó làm phong phú thêm quan điểm của mình. Chương Học Thành từng cho rằng, Trịnh Tiêu có kho tri thức lịch sử phong phú nhưng lại thiếu kiến thức sử học. Tăng Củng hiểu sử học nhưng không có phương pháp làm sử. Lưu Tri Kỷ biết phương pháp làm sử nhưng lại không nắm được cái ý, cái thần của sự kiện lịch sử, chính vì vậy ông mới quyết định viết bộ Văn sử thông nghĩa. Theo quan điểm của Chương Học Thành thì Trịnh Tiêu, Tăng Củng hay Lưu Tri Kỷ đều có những ưu điểm của riêng mình trong sử học, nhưng họ đều không toàn diện nên ông mới viết tác phẩm này, một mặt tiếp thu những tinh hoa của tiền nhân, mặt khác bổ sung những hạn chế thiếu sót mà người đi trước bỏ lại. Như vậy có thể thấy rằng, quan điểm làm sử của Chương Học Thành là hệ thống sử học cuối thời phong kiến tương đối hoàn chỉnh trên cơ sở bảo lưu và phát triển những thành tựu tư tưởng sử học của các sử gia như Lưu Tri Kỷ.

Nội dung
Luận điểm “Lục Kinh giai sử” (六經皆史) đồng thời còn chỉ ra rằng việc biên soạn và khảo chứng đơn thuần không được coi là sử học, mà sử học cần phải có quan điểm cá nhân mới được. Vì thế, trong lĩnh vực sử học, ông đã đề xuất việc biên soạn Thông sử. Ông cho rằng Thông sử có những đặc điểm “sáu tiện lợi” (miễn lặp lại, đồng đều về thể loại, tiện sắp xếp, bình xét đúng sai, loại bỏ mâu thuẫn, làm rõ sự việc lân cận) và “hai ưu điểm” (tức là có sự cắt đặt, sắp xếp, và giữ vững gia pháp/phương pháp riêng của nhà sử học).

Tiếp theo, trong sách, Chương Học Thành còn đề xuất chủ trương chỉnh lý "Phương chí", tức là biên soạn lịch sử diễn biến của một vùng đất. Chương Học Thành chủ trương "Phương chí" cần phải lập ba loại sách (三書): "Thông chí" (通志) ghi chép sự kiện lớn và nhân vật; "Chưởng cố" (掌故) ghi chép về điển chương chế độ; và "Văn trưng" (文徵) ghi chép văn kiện, thơ ca. Để tiện việc sưu tầm tài liệu văn hiến, Chương Học Thành còn đề xuất chủ trương thiết lập Chí khoa (科志) tức là cơ quan biên soạn chí tại các châu huyện.

Thực ra, quan điểm “Lục Kinh giai sử” không phải là sáng tạo độc nhất của Chương Học Thành, mà có thể truy ngược sớm nhất từ các thiên Thiên đạo, Thiên vận trong Trang Tử thời Tiên Tần. Tuy nhiên, điểm quý giá của Chương Học Thành là ông đã đưa ra một hệ thống triết học hoàn chỉnh, đó chính là lý luận “tức khí minh đạo” (即器明道 - thông qua sự vật cụ thể để làm sáng tỏ đạo lý). “Đạo” (đạo lý) và “Khí” (vật chất/sự vật) đã liên kết Lục Kinh với sử học. Chương thị cho rằng “học thuật thời Tam Đại (Hạ, Thương, Chu) chỉ biết có sử mà không biết có kinh, vì nó gắn liền với công việc của con người”, ông lặp đi lặp lại việc nhấn mạnh rằng Lục Kinh đều là điển lễ chính trị của tiên vương (先王之政典), "Lục Kinh đều là dấu vết của tiên vương khi có ngôi vị để thi hành đạo lý, điều hành thế giới, chứ không phải là lời nói suông". Chương thị một lần nữa khẳng định: "Lục Kinh chẳng qua chỉ là việc Thánh nhân lấy sáu loại sử này để ban hành lời dạy mà thôi".

Phiên bản
Văn sử thông nghĩa cho đến nay có rất nhiều phiên bản khác nhau nên nội dung không hoàn toàn thống nhất. Năm 1921, Lưu Thừa Cán người Ngô Hưng cho khắc bản Chương thị di thư, phần Văn sử thông nghĩa đã tăng thêm 1 quyển ở phần Nội thiên và 8 thiên Bổ di. Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập năm 1949, Trung Hoa thư cục căn cứ vào bản khắc này cho tái bản phát hành hàng loạt và tăng thêm 5 thiên Bổ di tục. Ngoài ra, phần đầu cuốn Văn sử thông nghĩa bản in cũ còn bổ sung thêm một thiên lời tựa do Hoa Phất, con trai thứ của Chương Học Thành viết. Về thời gian Chương Học Thành viết Văn sử thông nghĩa, ước đoán là bắt đầu vào năm Càn long thứ 38 (1773) và đến năm Gia Khánh thứ 6 (1801) thì hoàn thành, tổng cộng hơn 20 năm trời. Do ngày nay thu thập được nhiều phiên bản khác nhau nên chỉ có thể thông qua tổng hợp nội dung của các bản Văn sử thông nghĩa khác nhau, giới thiếu với người đọc nội dung chủ yếu về lý luận sử học mà tác phẩm đề cập đến.

Khắc in
Năm Gia Khánh thứ 3 (1798), Chương Học Thành đã gửi bản thảo khắc in lần đầu của Văn sử thông nghĩa cho Chu Tích Canh, lúc bấy giờ Chương Học Thành đang bị quấy rầy bởi lời đồn “ăn cắp bán trộm tác phẩm Sử khảo của Tướng công Tất”. Tháng 11 năm Gia Khánh thứ 6 (1801), trước khi qua đời, Chương Học Thành đã giao toàn bộ bản thảo cho Vương Tông Viêm để hiệu đính. Vương Tông Viêm đã biên tập thành ba mươi quyển, nhưng đến năm Đạo Quang thứ 6 (1826) thì Tông Viêm mất khi bản thảo vẫn chưa hoàn chỉnh, và bản thảo lại được chuyển cho Thẩm Tăng Thực. Cuốn sách được xuất bản vào năm Đạo Quang thứ 12 (1832). Lưu Thừa Cán dựa trên bản tàng trữ của họ Thẩm để bổ sung và biên tập lại, thêm vào Hòa Châu chí ba quyển, Vĩnh Thanh huyện chí mười quyển, Ất Mão trát ký, Bính Thần trát ký, Tri Phi trát ký, Duyệt Thư tùy trát và Tín trích mỗi thứ một quyển, đặt riêng thành Ngoại biên mười tám quyển, định tên là Chương thị di thư, và được xuất bản vào năm 1920.

Đánh giá
Là một nhà sử học ở cuối thời kỳ xã hội phong kiến nên Chương Học Thành đã đưa ra được nhiều nhận xét, kiến giải vượt trội hơn hẳn so với các sử gia đi trước, điều này được thể hiện rõ nét qua công trình Văn sử thông nghĩa của ông, nhưng suy cho cùng Chương Học Thành vẫn chưa thể thoát khỏi những ảnh hưởng, ràng buộc về mặt tư tưởng, đó chính là ca ngợi hệ thống lý luận tam cương ngũ thường của Nho giáo. Ví dụ đơn giản để chứng minh điều này mà độc giả có thể nhận thấy chính là việc Chương Học Thành gọi những người phỉ báng hôn quân hay chỉ là oán hận bạo chúa cũng bị ông gán cho cái tên "loạn thần tặc tử" hay "danh giáo tội nhân". Với những bình luận của các sử gia đi trước cũng còn nhiều điểm sai lầm cần phải tiếp tục nghiên cứu, trao đổi và làm rõ, ngay cả trong các tác phẩm, các công trình cũng còn những chỗ mà nội dung chưa thực sự chính xác. Ví dụ như Toàn Tổ Vọng là một người có tư tưởng dân tộc đầu thời Thanh, hầu hết các tác phẩm của ông đều biểu hiện nghĩa khí trung thần của một bề tôi nhà Minh chống lại triều Thanh. Chương Học Thành đọc các tác phẩm của ông, thấy có chỗ nội dung trùng lặp bèn lấy đó làm mục tiêu để phân tích, biến thành luận điểm đáng chú ý nhất trong công trình của mình. Đó là những điều mà mỗi độc giả cần lưu ý khi đọc các tác phẩm, công trình nghiên cứu của Chương Học Thành. Chương Học Thành từng nói: "Một trăm năm sau, nếu có người nào đó có thể đánh giá lời văn của Thông nghĩa ta trầm lắng như thơ ca của Lão Đỗ (Đỗ Phủ), thì người đó chính là Hoàn Đàm của ta sau khi ta qua đời."

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Toàn văn tác phẩm tại Chinese Text Project

Sách thế kỷ 19
Tác phẩm năm 1832
Biên soạn lịch sử
Sử bộ sử bình loại
Thư tịch nhà Thanh
Văn hiến Trung Quốc