Khu cộng đồng sắc tộc

Khu cộng đồng sắc tộc (Ethnic enclave) là một thuật ngữ trong xã hội học và địa lý đô thị, dùng để chỉ một khu vực địa bàn, thường là một khu phố hoặc một vùng lân cận trong một đô thị với mật độ tập trung quần tụ, định cư của một nhóm dân tộc thiểu số (sắc tộc/sắc dân) có mức độ cao và gắn với bản sắc văn hóa đặc trưng và hoạt động kinh tế nội nhóm. Thuật ngữ này thường được sử dụng để chỉ khu dân cư hoặc không gian làm việc có nhiều công ty của người dân tộc thiểu số. Khu vực này tồn tại song song và được bao quanh bởi một xã hội đa số lớn hơn, nhưng vẫn duy trì được một bản sắc văn hóa, xã hội và thường là cả kinh tế một cách rõ rệt, đó là một khu vực ("khu") nơi một nhóm sắc tộc ("dân tộc") sống tập trung, quần tụ lại với nhau ("tụ cư"). Những điển hình và phổ biến nhất trên thế giới là các khu phố Tàu (Chinatown) hay còn gọi là khu người Hoa, Tiểu Ý (Little Italy), phố Hàn (Koreatown) hay khu người Hàn, phố Nhật hay khu người Nhật ở nhiều thành phố lớn, trong đó có thể kể đến là khu vực Chợ Lớn (gồm một phần Quận 5, Quận 6 và Quận 11 cũ) và khu cây Da Sà (thuộc quận Bình Tân và Tân Phú cũ) tại Thành phố Hồ Chí Minh, nơi cộng đồng người Hoa (người Việt gốc Hoa) tập trung sinh sống, kinh doanh và duy trì bản sắc văn hóa tự trị, tự tôn, tổ chức hội nhóm, bổn bang.

Đại cương

Douglas Massey mô tả cách các mạng lưới di cư cung cấp cho những người nhập cư mới vốn xã hội có thể được chuyển sang các hình thức hữu hình khác. Do người nhập cư có xu hướng tụ tập, quần tụ trong các không gian địa lý gần nhau, họ phát triển các mạng lưới di cư, hệ thống quan hệ giữa các cá nhân, qua đó những người tham gia có thể trao đổi các nguồn lực và kiến thức, kinh nghiệm quý báu. Người nhập cư có thể tận dụng các tương tác xã hội bằng cách chuyển đổi thông tin thành các nguồn lực hữu hình, và do đó giảm chi phí di cư. Thông tin được trao đổi có thể bao gồm thông tin, kiến thức về cơ hội việc làm, nhà ở giá rẻ, các chương trình hỗ trợ của chính phủ và các tổ chức phi chính phủ đài thọ. Bằng cách kích thích các kết nối xã hội, các khu cộng đồng sắc dân này có thể tạo ra các nguồn lực vô hình giúp thúc đẩy sự phát triển kinh tế và xã hội của các thành viên.

Bằng cách tạo không gian cho những người cùng bản sắc dân tộc tạo dựng các mối quan hệ có lợi, các cộng đồng dân tộc thiểu số sống khép kín có thể hỗ trợ các thành viên trong nhóm đạt được di động kinh tế. Bằng cách giảm thiểu sự tiếp xúc với rào cản ngôn ngữ và văn hóa, nền kinh tế khép kín có thể cải thiện sự hòa nhập của các cộng đồng dân tộc khác vào nền kinh tế. Các cộng đồng khép kín có thể giúp giải thích sự thành công của một số nhóm nhập cư. Ngoài ra, mặc dù lý thuyết khu cộng đồng dân tộc thiểu số được phát triển để giải thích sự hòa nhập của người nhập cư vào xã hội tiếp nhận, nó cũng được liên kết với các quá trình di cư nói chung vì việc hòa nhập thành công của người nhập cư có khả năng giảm chi phí di cư cho những người nhập cư trong tương lai, một ví dụ về di cư chuỗi. Mặc dù có những lợi ích trước mắt, nhưng những tác động lâu dài của việc tham gia vào một khu cộng đồng dân tộc thiểu số vẫn là một chủ đề gây tranh cãi. Nền kinh tế ở những khu cộng đồng dân tộc thiểu số có liên quan đến trần vô hình hạn chế sự phát triển và khả năng thăng tiến của người nhập cư.

Mặc dù việc tham gia vào nền kinh tế khu cộng đồng dân tộc thiểu số có thể hỗ trợ đạt được khả năng thăng tiến thông qua việc gia tăng cơ hội việc làm trên thị trường lao động của vùng dân tộc thiểu số, nhưng nó cũng có thể cản trở việc tiếp thu các kỹ năng của quốc gia sở tại, vốn có lợi cho người nhập cư về lâu dài. Những sự chậm trễ như vậy hạn chế người nhập cư hoạt động trong khu vực biệt lập và tách biệt họ khỏi nền kinh tế lớn hơn. Do đó, những cơ hội dành cho xã hội chính thống có thể nằm ngoài tầm với của những người nhập cư chưa biết đến chúng. Từ đó, con đường nhanh chóng hướng tới sự linh hoạt kinh tế, vốn thu hút người nhập cư mới vào nền kinh tế biệt lập, có thể cản trở thành công của họ. Ví dụ, một nghiên cứu năm 2024 cho thấy việc di dời khỏi một khu vực biệt lập của các nhóm dân tộc thiểu số đã mang lại kết quả kinh tế tốt hơn cho những người được tái định cư. Sự hòa nhập vào một khu cộng đồng dân tộc thiểu số có thể trì hoãn và thậm chí ngăn chặn sự đồng hóa văn hóa, ngăn cản những người nhập cư được hưởng lợi từ các tổ chức chính thống. Khu cộng đồng dân tộc thiểu số đã trở nên phổ biến trong thời hiện đại, cùng với sự gia tăng tính di động địa lý của loài người. Tuy nhiên, chúng cũng đã xuất hiện trong lịch sử, vì nhiều lý do khác nhau. Làng Schandorf, nay thuộc Áo, trong nhiều thế kỷ là một vùng đất biệt lập của người Croatia, được bao quanh bởi các khu vực của người Áo và người Hungary. Vùng đất biệt lập này hình thành vào khoảng năm 1543 khi ông trùm Hungary Batthyany tìm cách tái định cư những vùng đất đã bị bỏ hoang sau các cuộc tấn công tàn khốc của Thổ Nhĩ Kỳ; ông đã mời gọi những người định cư Croatia Thị trấn Alghero ở Sardinia vẫn còn lưu giữ một phần nhỏ khu tụ cư dân tộc người Catalan, khu vực này có từ cuộc chinh phạt quân sự của người Catalan vào thị trấn vào thế kỷ XIV.

Tại Hoa Kỳ

Việc nhập cư vào Hoa Kỳ đã diễn ra theo từng làn sóng và minh chứng cho sự chiếm ưu thế của một số nhóm dân tộc thiểu số nhất định. Vì người nhập cư có xu hướng tụ tập tại các thành phố và từng tiểu bang nhất định, các làn sóng riêng biệt này đã hình thành nên các khu cộng đồng biệt lập. Những khu cộng đồng các tộc người nổi tiếng nhất tại các thành phố của Mỹ bắt đầu xuất hiện cùng với sự cập bến của số lượng lớn người nhập cư người Ireland trong một phần ba đầu của thế kỷ XIX và tiếp tục hình thành trong suốt thế kỷ đó cũng như thế kỷ XX khi các làn sóng nhập cư liên tiếp đổ xô về Hoa Kỳ. Vào đầu thế kỷ XX, người nhập cư chọn sinh sống trong các khu phố biệt lập do rào cản ngôn ngữ và những lợi ích về chi phí sinh hoạt. Các nhà xã hội học Robert Park và Edward Burgess đã tích hợp một mô hình nghiên cứu các khuôn mẫu này vào những năm 1920. Mô hình này chỉ ra cách những người nhập cư đến Mỹ vào đầu thế kỷ XX bị cuốn vào các khu phố biệt lập ở đô thị, khi nơi đây mở ra những cơ hội về kết nối xã hội và việc làm.

Vào năm 1998, gần ba phần tư tổng số người nhập cư tại Hoa Kỳ sinh sống ở California, New York, Texas, Florida, New Jersey hoặc Illinois. Tại Hoa Kỳ, nạn phân biệt đối xử về nhà ở vẫn là một yếu tố duy trì sự tồn tại của các khu vực biệt lập sắc tộc tại các thành phố của Mỹ. Tuy nhiên, các mô hình di cư gần đây hơn, chẳng hạn như di cư chuỗi, đang thách thức các phương thức thiết lập khu cộng đồng truyền thống. Một nghiên cứu năm 2023 cho thấy 43% dân số sinh ra ở nước ngoài tại Hoa Kỳ sống trong các khu phố sắc tộc vào năm 1970. Đến năm 2010, con số này đã tăng lên 67%. Các khu phố sắc tộc có xu hướng có thu nhập bình quân và giá trị nhà ở thấp hơn, cũng như tỷ lệ nhà ở cho thuê cao hơn và nhiều cư dân đi làm mà không sử dụng ô tô hơn. Hầu hết các khu phố sắc tộc ở Hoa Kỳ biến mất trong vòng một hoặc hai thập kỷ, khi người nhập cư đạt được khả năng ngôn ngữ, kỹ năng văn hóa và nguồn lực, và sau đó chuyển đi nơi khác.

Ở Việt Nam
Ở Việt Nam, các khu cộng đồng dân tộc tương đồng với sự hình thành của các khu vực người Hoa như Chợ Lớn hay các khu phố Tây, phố Hàn, phố Nhật ngày nay. Trong lịch sử, vào năm 1679 (năm Kỷ Mùi), chúa Nguyễn Phúc Tần đã cho phép nhóm người Hoa khoảng 3.000 người do các tướng Dương Ngạn Địch và Trần Thắng Tài dẫn đầu vào định cư tại vùng Đông Phố (Cù lao Phố, Biên Hòa) và Mỹ Tho mà sau này sự ra đời của các cộng đồng người Hoa tập trung, tự quản và biệt lập về văn hóa, kinh tế đầu tiên và gọi là làng Minh Hương của người Hoa (vì không thần phục nhà Thanh, họ đã rời bỏ Trung Quốc sang định cư ở đàng Trong gọi là người Minh Hương), tiền thân của Chợ Lớn sau này, vùng đất ấy trở nên đông đúc kể từ khi người Hoa ở cù lao Phố (tức Biên Hòa ngày nay) chạy tới đây lánh nạn sau khi nơi ở của họ bị nhà Tây Sơn tàn phá năm 1776.

Xem thêm
 Khu dân cư
 Sắc tộc
 Cộng đồng
 Dân tộc
 Thiểu số tiêu biểu

Chú thích

Xã hội học
Nhân khẩu học
Vùng bao bọc sắc tộc
Sắc tộc