Đồng nhất văn hóa

Đồng nhất văn hóa (Cultural homogenization) chỉ quá trình trong đó các nền văn hóa truyền thống địa phương sẽ dần bị mai một, phai nhạt sự đặc sắc, phong phú, đa dạng, dẫn đến biến dạng, bị hấp thụ, hòa lẫn, tan biến, lai tạp, lai căng vào một thứ văn hóa ngoại lai trội từ bên ngoài. Đây là một khía cạnh của toàn cầu hóa văn hóa vốn là một trong những đặc điểm chính của nó. Kết quả của quá trình này là sự gia tăng tương đồng và làm giảm tính đa dạng văn hóa trên toàn cầu, khiến các giá trị, phong tục, biểu tượng và tư tưởng ở nhiều nơi trên thế giới trở nên ngày càng giống nhau. Sự đồng nhất văn hóa có thể tác động đến bản sắc và văn hóa quốc gia, vốn sẽ bị "xói mòn bởi tác động của các ngành công nghiệp văn hóa toàn cầu và phương tiện truyền thông đa quốc gia". Thuật ngữ này thường được sử dụng trong bối cảnh văn hóa phương Tây lan truyền, lấn át, thống trị, chiếm dụng và hủy hoại các nền văn hóa khác. David E. O'Connor định nghĩa nó là "quá trình mà các nền văn hóa địa phương bị chuyển đổi hoặc hấp thụ bởi một nền văn hóa bên ngoài chiếm ưu thế".

Đại cương

Hiện tượng đồng nhất văn hóa là một trong những khía cạnh được thảo luận nhiều nhất của toàn cầu hóa văn hóa. Nó thường được nhìn nhận một cách tiêu cực, vì quá trình này có xu hướng bị chi phối bởi văn hóa phương Tây (đặc biệt là văn hóa Mỹ, lối sống Mỹ). Các thuật ngữ mang tính phê phán như Tây phương hóa (Westernization), Mỹ hóa (Americanization), hay "McDonaldization" (McDonalds hóa) thường được sử dụng để mô tả khía cạnh này, nhiều người còn coi đó là một hình thức của chủ nghĩa đế quốc văn hóa (Cultural imperialism) thời hiện đại. Ví dụ điển hình là sự lan tỏa của các chuỗi thức ăn nhanh, phim ảnh Hollywood, âm nhạc pop phương Tây và các thương hiệu thời trang toàn cầu, tạo ra một lối sống và thị hiếu tiêu dùng tương tự nhau ở nhiều quốc gia khác biệt. Ở Việt Nam, nguy cơ mai một bản sắc văn hóa dân tộc, nguy cơ "hòa tan" trong "hòa nhập" trở thành chủ đề khi đất nước thực hiện chính sách Đổi Mới và hội nhập sâu rộng kéo theo làn sống lan truyền văn hóa phương Tây. Các hành vi lan truyền văn hóa ngoại lai, chiếm dụng văn hóa, và đồng nhất văn hóa dẫn đến sự vùi lấp văn hóa bản địa và biến dạng văn hóa truyền thống, làm méo mó bản sắc dân tộc, chúng được xem là các hình thức của hủy hoại văn hóa.

Nhận thức về nguy cơ "hủy hoại văn hóa" (dưới hình thức văn hóa ngoại lai áp đặt) đã được các nhà lãnh đạo cách mạng nhận diện từ rất sớm. Bản "Đề cương về Văn hóa Việt Nam" do Tổng Bí thư Trường Chinh khởi thảo và đã được Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương thông qua tại Hội nghị vào tháng 2 năm 1943 đã xác định rõ mối nguy hiểm của thứ "văn hóa nô dịch, phát xít" của thực dân Pháp và phát xít Nhật và đặt ra nhiệm vụ xây dựng một nền văn hóa mới theo ba nguyên tắc "Dân tộc, Khoa học, Đại chúng". Sau này phương châm "Hòa nhập chứ không hòa tan" trong văn kiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII (Nghị quyết Trung ương 5 Khóa VIII) "Về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc" được ban hành vào ngày 16 tháng 7 năm 1998 là nguyên tắc chỉ đạo được Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra trong bối cảnh đất nước thực hiện công cuộc Đổi Mới và hội nhập quốc tế sâu rộng. Đây không chỉ là một khẩu hiệu mà là một định hướng chiến lược, thể hiện tầm nhìn biện chứng về mối quan hệ giữa yếu tố bên trong (bản sắc dân tộc) và yếu tố bên ngoài (tinh hoa văn hóa thế giới), nó đặt nền móng lý luận cho công tác phát triển văn hóa Việt Nam trong thời kỳ mới, vừa mở cửa giao lưu quốc tế (hòa nhập), vừa phải giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc (không hòa tan).

Xem thêm
 Đồng hóa văn hóa
 Tiếp biến văn hóa
 Xóa bỏ văn hóa
 Chiếm dụng văn hóa
 Lan truyền văn hóa
 Giữ gìn văn hóa

Chú thích

Toàn cầu hóa văn hóa
Địa lý văn hóa
Chính trị văn hóa