Kinh Lửa

Kinh Lửa (; ;  hay Kinh Nhiên Thiêu) là một kinh thuộc Tương ưng bộ kinh (Saḷāyatana-saṃyutta), thường được ký hiệu với số hiệu là SN 35.28, và cũng có bản tường thuật trong Luật Tạng (Mahāvagga). Kinh dùng ẩn dụ “mọi thứ đều bốc cháy” để chỉ con đường xa lìa tam độc tham-sân-si qua quán chiếu thập nhị xứ gồm sáu nội xứ và sáu ngoại xứ, có ảnh hưởng lớn trong diễn giải về Niết Bàn thời kỳ đầu.

Tên gọi 
Trong truyền Pali, kinh thường được gọi là Ādittapariyāya Sutta (“Bài giảng về đang cháy”), đồng thời trong các ấn bản Tương ưng bộ cũng thấy nhan đề rút gọn Ādittasutta (“Kinh Đang cháy”). Thành tố āditta nghĩa là “đang cháy, bốc cháy”, còn pariyāya là “phương pháp, lối trình bày; chuyển ngữ ẩn dụ” theo từ điển Pali chuẩn, nên toàn danh đề cập một “lối thuyết giảng qua ẩn dụ đang cháy”. Đối ứng Hán tạng được ghi là SĀ 197 燃燒, cho thấy truyền thống Hán dùng trực dịch “Nhiên thiêu/Đang cháy” cho nhan đề. Về ký hiệu học thuật, kinh thường được định danh SN 35.28 (PTS S iv 19) và có bản tường thuật trong Luật Tạng Mahāvagga I.21 (Vin I 35).

Trong tiếng Việt, các bản in của Thích Minh Châu dùng các nhan đề Kinh Bị Bốc Cháy hay Kinh Lửa Cháy, phản ánh trực tiếp ẩn dụ trung tâm của văn bản. Cần phân biệt SN 35.28 Ādittasutta/Ādittapariyāya với một kinh khác trong cùng Tương ưng bộ kinh là SN 35.235 Ādittapariyāyasutta (“Bài giảng về đang cháy”), và với SN 22.61 Ādittasutta nói về năm uẩn “đang cháy”, vốn dễ gây nhầm lẫn do trùng ẩn dụ và gần tên kinh.

Bối cảnh văn bản 

Theo bản Pali và phần tường thuật trong Mahāvagga (Đại Phẩm trong Tạng Luật), bài kinh được thuyết tại đỉnh đồi Gayā (, thuộc khu vực Brahmayoni () ở Gaya, Ấn Độ; gần khu vực Bồ Đề Đạo Tràng) sau khi Phật Thích-ca Mâu-ni dẫn một nghìn đệ tử mới lên đồi để thuyết pháp. Các vị này trước đó là du sĩ để tóc bện (jaṭila) thuộc ba anh em đạo sĩ họ Kassapa là Uruvelā Kassapa, Nadī Kassapa, và Gayā Kassapa-và vừa quy y xuất gia theo Phật theo trình tự kể trong Mahāvagga.

Mahāvagga ghi nhận rằng ngay trong thời điểm thuyết kinh, đại chúng nghe kinh chứng đắc A-la-hán, nhấn mạnh vai trò khai mở của bài giảng trong chuỗi sự kiện cải đạo nhóm Kassapa. Chú giải Pali Sāratthappakāsinī (Spk.) giải thích rằng Phật dùng ẩn dụ “mọi thứ đang cháy” vì thính chúng vốn gắn bó với nghi lễ của đạo thờ lửa, nên ẩn dụ này hợp căn cơ và đưa đến giải thoát ngay tại chỗ theo cách hiểu của truyền thống Theravāda. Trong diễn giải học thuật hiện đại, Gombrich xem đây là ví dụ tiêu biểu về việc Phật đối thoại với ngôn ngữ và biểu tượng của truyền thống Bà-la-môn đương thời để làm rõ ý nghĩa “tắt lửa” của Niết Bàn. Anālayo khi đối chiếu các bản song hành cũng đặt kinh này trong nhóm văn bản liên hệ tới “phép lạ lửa” và ngữ cảnh tôn giáo về lửa ở Ấn Độ cổ đại, qua đó củng cố cách đọc ẩn dụ chứ không duy thực các mô tả về lửa trong kinh điển sớm. Trong phần giới thiệu dịch thuật hiện đại, kinh còn thường được gọi là “bài thuyết thứ ba” sau Kinh Chuyển Pháp Luân và Kinh Vô ngã tướng, một quy ước tường thuật dựa trên khung truyện Vinaya hơn là một tuyên bố niên biểu trong chính Tương ưng bộ. Đối chiếu song hành cho thấy SN 35.28 (Pali) và SĀ 197 (Hán) bảo tồn cùng một giáo lý “tất cả đang cháy” theo cấu trúc thập nhị xứ, trong khi phần khung truyện cải đạo nhóm Kassapa được thuật rõ ở Mahāvagga và chỉ được nhắc vắn tắt trong phần dẫn nhập của các bản dịch hiện đại SN 35.28. Về cấu trúc văn bản, việc xếp kinh trong Saḷāyatanasaṃyutta nhấn mạnh tuyến giáo lý “Tất cả” (sabba) dựa trên sáu nội xứ và sáu ngoại xứ, với ẩn dụ “cháy” làm dụng cụ sư phạm dẫn tới yếm ly (nibbidā) và ly tham (virāga) theo cách thức quen thuộc của Tương ưng bộ thời kỳ đầu.

Nội dung và chủ đề 

Bài kinh triển khai tuyên ngôn “tất cả” (sabba) theo khung thập nhị xứ (), lần lượt nêu sáu nội xứ (, gồm mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) và sáu ngoại xứ (, gồm sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp), kèm theo thức, xúc và cảm thọ tương ưng của từng căn, rồi khẳng định “đều đang cháy”. Cụ thể, Pali văn dùng công thức lặp “đang cháy bởi lửa tham, sân, si; đang cháy bởi sinh, già, chết; sầu, bi, khổ, ưu, não”, nhấn mạnh tính chất bốc cháy của toàn bộ trường nhận thức khi còn bị tam độc () và khổ uẩn () thiêu đốt. Ở mỗi đoạn, phần “cảm thọ” được xác định là sinh do duyên xúc và có ba tướng lạc/khổ/bất khổ bất lạc, cho thấy mối nối giáo lý giữa xúc → thọ → ái được trình hiện ngay trong phạm vi thập nhị xứ. Thấy như vậy, “vị Thánh đệ tử sau khi nghe Pháp” khởi yếm ly () đối với từng căn, tiến đến ly tham () và giải thoát (), rồi tri kiến giải thoát khởi lên với công thức hoàn tất đoạn trừ, là đoạn kết chuẩn trong dòng Tương ưng bộ kinh.

Theo các trình bày học thuật, ẩn dụ “cháy” gắn trực tiếp với cách hiểu sớm về Niết Bàn như sự tắt lửa của tham-sân-si, nên con đường ở đây là thấy biết đúng như thật để lửa tắt qua yếm ly và ly tham, thay vì phủ định đối tượng giác quan trên bình diện đạo đức học thông thường. Về vị trí trong Saḷāyatanasaṃyutta, kinh này triển khai tiền đề “Tất cả” (sabba) bằng phép liệt kê hệ thống các căn-trần-thức-xúc-thọ và áp dụng ẩn dụ duy nhất “đang cháy” như đồ hình sư phạm dẫn đến chán, tịnh và đoạn, phù hợp mô hình giáo thuyết của nhóm kinh này. Về văn mạch so sánh, SN 22.61 “Ādittasutta” dùng ẩn dụ “đang cháy” cho năm uẩn, còn SN 35.235 “Ādittapariyāyasutta” lấy nghiêm dụ “cọc nung đỏ” để răn về trói buộc bởi lạc thọ (), cho thấy cùng một lộ trình giải thoát được minh hoạ bằng các phép ẩn dụ khác nhau quanh căn và uẩn.

Đối chiếu và dị bản 
Bản tóm tắt đối ứng chính giữa Nikāya và A-hàm như sau:
Đối ứng trực tiếp của SN 35.28 trong A-hàm là SĀ 197 (T 99, q.7, T ii 50b14), đều triển khai luận điểm “tất cả đang cháy” trên nền mười hai xứ với cùng trật tự lặp từ mắt đến ý và các yếu tố thức-xúc-thọ đi kèm. Bản Pali dùng công thức “cháy bởi lửa tham-sân-si và bởi sinh-già-chết; sầu-bi-khổ-ưu-não”, trong khi bản Hán dịch đối chiếu diễn đạt các hạng mục khổ tương đương (ưu/bi/khổ/Não) và nêu rõ từng căn, cảnh, thức, xúc và thọ “đều đang cháy”, cho thấy tính tương hợp ý nghĩa giữa hai truyền thống. Về khung truyện, phần địa điểm Gayāsīsa và số lượng thính chúng được kể rõ trong Pali, còn câu chuyện cải đạo nhóm Kassapa và kết quả chứng đắc tức thời lại nằm trong Mahāvagga của Luật Tạng, không thấy trong chính văn SĀ 197, cho thấy sự phân tách giữa thuyết pháp và truyện sự kiện trong hai truyền thống văn bản.

Khi đối chiếu cấu trúc, cả hai văn bản đều kết thúc bằng chuỗi yếm ly → ly tham → giải thoát (và tri kiến giải thoát theo phong cách Nikāya), phản ánh mẫu công thức thường quy của khối kinh Tạp A-hàm. Học giới còn lưu ý sự hiện diện của các văn bản “đồng ẩn dụ” trong Pali như SN 22.61 “Ādittasutta” (năm uẩn “đang cháy”) và SN 35.235 “Ādittapariyāyasutta” (răn đe về dính mắc lạc thọ), cần phân biệt với SN 35.28 khi tra cứu dị bản và dẫn liệu. Bhikkhu Anālayo, khi so sánh các bản song hành và văn mạch “phép lạ lửa”, cũng cho thấy tính nhất quán chủ đề giữa Nikāya-A-hàm về ẩn dụ lửa như một phương tiện thuyết giáo hơn là mô tả duy thực, giúp đọc đúng ngữ dụng của bài kinh trong bối cảnh tôn giáo Ấn Độ cổ đại.

Chú giải và nghiên cứu hiện đại 

Trong hệ chú giải Pali, Sāratthappakāsinī (Spk.) giải thích ẩn dụ “đang cháy” như bị thiêu đốt bởi tam độc tham-sân-si và ghi nhận bối cảnh thính chúng vốn gắn với nghi lễ thờ lửa của nhóm du sĩ họ Kassapa, nên Phật dùng chính ngôn ngữ của lửa làm phương tiện tuỳ cơ để khởi yếm ly → ly tham → giải thoát ngay trên nền mười hai xứ. Từ bình diện ngữ nghĩa, nhiều học giả nhấn mạnh nibbāna/nibbuta như sự “tắt lửa” của phiền não, do đó ẩn dụ “mọi thứ đang cháy” không nhằm phủ định giác quan, mà nhằm biến kinh nghiệm giác quan thành đối tượng quán chiếu dẫn tới đoạn diệt tham ái theo tiến trình chuẩn của Tương ưng bộ kinh.

Ở bình diện lịch sử-tư tưởng, Richard Gombrich đọc bài kinh như một ví dụ điển hình về đối thoại liên tôn: Đức Phật mượn hệ biểu tượng Bà-la-môn giáo (lửa-tế tự) để tái định nghĩa “lửa” thành tham-sân-si, qua đó làm rõ nghĩa “làm mát” của Niết Bàn trong bối cảnh Ấn Độ cổ đại. Cách hiểu này phù hợp với ghi chú của Spk. và văn mạch Luật Tạng (Mahāvagga I.15-I.21) về quá trình cải đạo nhóm Kassapa của Phật, trong đó Kinh Lửa đóng vai trò điểm nhấn giáo hoá giữa chuỗi sự kiện.

Về tu từ học và cấu trúc luận chứng, các bản dịch-chú giải hiện đại chỉ ra cách bài kinh liệt kê hệ thống mười hai xứ: sáu nội xứ và sáu ngoại xứ cùng thức-xúc-thọ tương ưng, rồi ghép với công thức lặp “đang cháy bởi tham-sân-si; và bởi sinh-già-chết; sầu-bi-khổ-ưu-não”, trước khi kết bằng chuỗi công thức “yếm ly → ly tham → giải thoát → tri kiến giải thoát”, vốn là mẫu cú pháp thường gặp trong Saḷāyatanasaṃyutta. Thuật ngữ pariyāya trong nhan đề được các từ điển Pali cắt nghĩa là “phương pháp, lối trình bày, cách diễn giải”, gợi ý đây là một kiểu thuyết pháp theo ẩn dụ hơn là một tuyên bố bản thể luận về vũ trụ “bốc cháy” theo nghĩa đen.

Trong nghiên cứu đối chiếu văn bản, Bhikkhu Anālayo đặt Ādittapariyāya vào cụm văn bản về “lửa” trong Nikāya-A-hàm và trong mạch “phép lạ lửa”, cho thấy tính nhất quán chủ đề giữa SN 35.28 (Pali) và SĀ 197 (Hán), đồng thời nhấn mạnh việc đọc ẩn dụ (thay vì duy thực) để hiểu đúng chức năng giáo hoá của kinh. Về phả hệ chủ đề, học giới lưu ý nên phân biệt SN 35.28 “Ādittasutta/Ādittapariyāya” với SN 22.61 “Ādittasutta” (năm uẩn “đang cháy”) và SN 35.235 “Ādittapariyāyasutta” (nghiêm dụ “cọc nung đỏ”), vì tuy cùng ẩn dụ lửa nhưng điểm tựa giáo lý lần lượt là xứ (), uẩn () và lạc thọ ().

Về vị trí điển phạm trong tường thuật lịch sử Phật giáo, nhiều ấn phẩm phổ thông và học thuật xếp Kinh Lửa là “bài thuyết thứ ba” sau Kinh Chuyển Pháp Luân và Kinh Vô ngã tướng, song đây chủ yếu là quy ước dựa trên khung truyện Vinaya hơn là một tuyên bố niên biểu của chính Tương ưng bộ; vì vậy, khi dẫn dụng, các học giả thường nêu rõ nguồn quy ước (BPS Wheel 17; Mahāvagga) để tránh các xác quyết tuyên bố vượt quá phạm vi văn bản.

Vai trò trong Phật giáo 
Ở cấp độ giáo lý sớm, Kinh Lửa thường được dùng để minh hoạ cách hiểu Niết Bàn như sự “tắt lửa” của tham, sân, si, đồng thời nối chủ đề “Tất cả” (sabba) với khung thập nhị xứ nhằm dẫn tới yếm ly → ly tham → giải thoát.

Về truyền bản, ngoài Tương ưng bộ kinh (Pali) với định danh SN 35.28, văn bản song hành SĀ 197 trong hệ A-hàm (Hán) cho thấy giáo lý “đều đang cháy” hiện diện xuyên truyền thống Phật giáo sớm, giúp đối chiếu thuật ngữ và cấu trúc giữa hai dòng kinh tạng.

Về hành hương và di sản, địa điểm Gayāsīsa, nay là đồi Brahmayoni ở Gaya) được nhận diện là nơi thuyết kinh. Năm 2023, tại đây đã cung hiến một tháp “Fire Sermon” như điểm đến Phật giáo mới; khu đồi Brahmayoni trước đó đã được Cục Khảo cổ Ấn Độ xếp hạng bảo tồn.

Về mỹ thuật, chủ đề “lửa” gắn với câu chuyện cải đạo nhóm Kassapa và bối cảnh Gayāsīsa xuất hiện sớm trong điêu khắc Gandhāra. Tư liệu bảo tàng ghi nhận phân mảnh đế tháp (stupa drum) mô tả “phép lạ ở đền lửa của Uruvilvā Kasyapa”; sau sự kiện này, Đức Phật thuyết Kinh Lửa cho họ, cho thấy tầm vị trí của bài kinh trong nghiếp ảnh nghệ thuật Phật giáo cổ.

Trong tu học cận đại của truyền thống Phật giáo Nguyên thủy, bài kinh được in kèm với Kinh Chuyển Pháp Luân (SN 56.11, Dhammacakkappavattana) và Kinh Vô ngã tướng (SN 22.59, Anattalakkhaṇa), tạo Ba bài kinh trọng yếu của Đức Phật (Three Cardinal Discourses of the Buddha, BPS Wheel 17), dùng làm tài liệu nhập môn về các bài Phật thuyết cốt lõi.

Bản dịch và ấn hành 
Văn bản Pali của kinh nằm trong Saḷāyatanasaṃyutta, theo ấn bản Pali Text Society được định vị PTS S iv 19 trong tập Saṃyutta-nikāya, Part IV: Salāyatanavagga do Léon Feer hiệu khảo, là cơ sở dẫn chiếu chuẩn trong nghiên cứu và dịch thuật hiện đại. Bản dịch Anh cổ điển thuộc hệ PTS là The Book of the Kindred Sayings, Part IV: The Saḷāyatana Book do C. A. F. Rhys Davids dịch, F. L. Woodward hỗ trợ, tái bản điện tử hiện có, giúp đối chiếu thuật ngữ và cấu trúc đoạn kệ trong nhóm kinh về sáu xứ. Phần tường thuật song hành trong Luật Tạng được dịch trong bộ Vinaya Texts (SBE 13), Mahāvagga I.21, ghi rõ đoạn kết “Here ends the sermon on ‘The Burning’”, là nguồn cổ điển thường được trích khi dựng khung truyện cải đạo nhóm Kassapa.

Trong dịch thuật hiện đại, bản toàn dịch Saṃyutta Nikāya của Bhikkhu Bodhi (The Connected Discourses of the Buddha, Wisdom Publications) là ấn phẩm chuẩn, có chú giải và đối chiếu mã PTS, được dùng rộng rãi trong giới học thuật và tu học. Bản dịch SN 35.28 hiện có trên SuttaCentral (Bhikkhu Sujato) với siêu dữ liệu song song, tiện cho tra cứu và so sánh Pali-Hán. Ngoài ra có các bản Anh ngữ phổ biến: Thanissaro Bhikkhu (Dhammatalks.org) và bản của Ñāṇamoli Thera in trong BPS Wheel 17 “Three Cardinal Discourses of the Buddha” (kèm PDF truy cập mở).

Với đối ứng Hán tạng, văn bản SĀ 197 燃燒 (T 99, quyển 7, T ii 50b14) có bản dịch Anh và chú thích của Bhikkhu Anālayo trên SuttaCentral, đồng thời cung cấp liên kết tới bản Taishō cho tra cứu văn bản học.

Bản Việt ngữ do Thích Minh Châu dịch in trong Tương Ưng Bộ Kinh (Viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, 1993), đồng thời lưu hành trực tuyến dưới nhan đề “Kinh Bị Bốc Cháy hay Kinh Lửa Cháy” (song ngữ Pali-Việt). Các cổng học liệu như SuttaCentral cung cấp canh bản song song (aligned) giữa Pali và Hán, hữu ích để kiểm tra dị bản và chú giải liên văn bản.

Ảnh hưởng trong văn hóa đại chúng 

Tiêu đề “The Fire Sermon” của phần III trong trường thi The Waste Land (1922) của T. S. Eliot trực tiếp gợi từ Kinh Lửa, được các tổng thuật học thuật ghi nhận như một trong những mối liên văn hoá chủ chốt của bài thơ hiện đại chủ nghĩa này. Bản văn và chú thích của Eliot cho biết chú giải dòng 308-309 nêu “Buddha’s Fire Sermon” (đối sánh với “Sermon on the Mount”) và so sánh với Augustinô thành Hippo, qua đó minh định dụng ý đặt song song hai truyền thống khổ hạnh Đông-Tây trong đoạn kết của phần “The Fire Sermon”. Phần thơ này cũng lặp cụm “burning burning burning burning”, dấu hiệu liên văn bản rõ rệt với ẩn dụ “đang cháy” trong Kinh Lửa, có thể tham chiếu trực tiếp ở các bản văn công bố bởi các thư viện/thi đàn thơ đương đại.

Xem thêm 
 Kinh Đại Tế (Kinh Lửa 2)
 Tương ưng bộ kinh
 Tạp A-hàm
 Vi Diệu Pháp

Chú thích

Tài liệu tham khảo chọn lọc

Liên kết ngoài 
 Kinh Lửa Cháy (bản dịch của hòa thượng Thích Minh Châu) trên Cổng thông tin Phật giáo thuộc giáo hội Phật giáo Việt Nam.

Triết lý Phật giáo
Tương ưng bộ kinh