Sân bay vũ trụ Plesetsk

Sân bay vũ trụ Plesetsk () là một sân bay vũ trụ (cosmodrome) của Nga, nằm tại thị trấn Mirny, tỉnh Arkhangelsk, gần thị trấn Plesetsk, nơi nó lấy tên. Cho đến năm 2025, trước khi căn cứ Andøya ở Na Uy đi vào hoạt động, đây là sân bay vũ trụ quỹ đạo duy nhất ở châu Âu và cũng là sân bay vũ trụ nằm xa về phía bắc nhất trên thế giới. Ban đầu, Plesetsk được xây dựng như một căn cứ triển khai tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) cho tên lửa R-7 Semyorka; vị trí chiến lược của nó, cách Moskva khoảng  về phía bắc, là yếu tố then chốt dẫn đến việc lựa chọn địa điểm này.

Do nằm ở vĩ độ cao, Plesetsk đặc biệt thích hợp cho một số loại quỹ đạo vệ tinh nhất định, chẳng hạn như các quỹ đạo Molniya, và trong lịch sử từng đóng vai trò là bãi phóng thứ cấp. Phần lớn các vụ phóng quỹ đạo của Liên Xô trước đây được thực hiện từ Sân bay vũ trụ Baikonur ở Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Kazakhstan. Tuy nhiên, sau khi Liên Xô tan rã, Baikonur trở thành lãnh thổ của Kazakhstan, và nước này bắt đầu thu phí Nga để cho thuê khu vực bãi phóng. Kết quả là từ những năm 2000, hoạt động phóng tại Plesetsk tăng lên đáng kể, đặc biệt cho các vụ phóng vệ tinh quân sự.

Tổng quan 

Plesetsk () được sử dụng chủ yếu để phóng các vệ tinh quân sự lên những quỹ đạo nghiêng lớn và quỹ đạo cực, vì vùng rơi tầng tên lửa về phía bắc là khu vực hầu như không có người ở, vùng Bắc Cực và địa hình cận cực. Nó nằm trong khu vực rừng taiga, địa hình tương đối bằng phẳng với các cánh rừng thông phương bắc.

Các tên lửa Soyuz, Cosmos-3M, Rokot, Tsyklon và Angara đều được phóng từ Sân bay vũ trụ Plesetsk. Các tên lửa hạng nặng Proton và Zenit chỉ có thể phóng từ bệ trên đất liền ở Baikonur (Zenit cũng có thể được phóng từ biển). Tính đến ngày 26 tháng 12 năm 2017, mọi vụ phóng Zenit đã bị dừng lại và mọi hoạt động liên quan đều bị đình chỉ.

Lịch sử hình thành 

Sân bay vũ trụ Plesetsk ban đầu được Liên Xô xây dựng như một bãi phóng tên lửa đạn đạo xuyên lục địa dưới sự lãnh đạo và giám sát của trung tướng Galaktion Alpaidze. Ngày 11 tháng 1 năm 1957, chính phủ Liên Xô thông qua nghị quyết về việc thành lập một công trình quân sự đặc biệt mang mật danh "Angara". Công trình bí mật này phải được đặt tại huyện Plesetsk, tỉnh Arkhangelsk. Nó được đặt theo tên thị trấn Plesetsk. Lữ đoàn chiến đấu tên lửa đạn đạo xuyên lục địa R-7 đầu tiên của Liên Xô, do tổng công trình sư Sergei Korolev thiết kế, được dự kiến triển khai tại đây, giữa vùng rừng taiga phương bắc, phía nam Arkhangelsk. "Ngày sinh" chính thức của bãi thử là 15 tháng 7 năm 1957, ngày trung tá Gregorjev nhận chức chỉ huy đơn vị tên lửa. Đến ngày 15 tháng 7 năm 1961, bốn tổ hợp phóng tên lửa R-7 đã đạt trạng thái trực chiến.

Tháng 1 năm 1963, một quyết định chung của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô và Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô đã thành lập "Bãi thử nghiên cứu vũ khí tên lửa và không gian của Bộ Quốc phòng Liên Xô" gần ga đường sắt Ilez, huyện Velsky, tỉnh Arkhangelsk. Mùa hè năm 1963, giới lãnh đạo nhà nước quyết định sử dụng các bãi phóng tại Plesetsk để phóng tàu vũ trụ. Tháng 9 năm 1963, theo quyết định của Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô, đơn vị 3 ALM và NIIP được chuyển đổi thành "Bãi thử nghiên cứu số 53". Tại đây có ba cơ quan thử nghiệm, lực lượng trực chiến, tổ chức thử nghiệm các tổ hợp tên lửa – không gian, thu thập và xử lý dữ liệu đo quỹ đạo.

Từ năm 1964, trên cơ sở đơn vị tên lửa này, công tác xây dựng bãi thử nghiên cứu vũ khí tên lửa và không gian chính thức bắt đầu. Việc chuyển đổi này được thuận lợi nhờ vị trí địa lý ưu việt và số lượng lớn các hệ thống đã được triển khai: đến cuối năm 1964, tại đây đã có bốn bệ phóng R-7A, bảy bệ phóng P-16U và ba bệ phóng R-9A trực chiến. Kể từ đó, "bãi thử" phát triển song song theo hai hướng: tên lửa và không gian.

Ngày 17 tháng 3 năm 1966 được coi là "ngày sinh không gian" của Plesetsk: đó là ngày thực hiện vụ phóng đầu tiên tên lửa đẩy Vostok mang theo tàu vũ trụ Kosmos 112. Từ thời điểm đó, căn cứ tên lửa "Angara" chính thức trở thành Sân bay vũ trụ Plesetsk. Việc xây dựng bắt đầu từ năm 1957 và đến tháng 12 năm 1959, nó được tuyên bố đủ điều kiện khai thác cho các tên lửa R-7. Thị trấn loại đô thị Plesetsk ở tỉnh Arkhangelsk có sẵn một nhà ga đường sắt, yếu tố thiết yếu để vận chuyển các thành phần tên lửa. Một thị trấn mới được xây dựng để phục vụ cơ sở này, mang tên Mirny (tiếng Nga nghĩa là "hòa bình"). Đến năm 1997, đã có hơn 1.500 vụ phóng vào không gian từ đây – nhiều hơn bất kỳ bãi phóng nào khác, dù tần suất sử dụng giảm mạnh sau khi Liên Xô tan rã.

Vì Plesetsk chủ yếu được dùng cho các vụ phóng quân sự, đặc biệt là các vệ tinh trinh sát quang học loại Zenit (được phóng với số lượng lớn trong thập niên 1970–1980), Liên Xô đã không thừa nhận sự tồn tại của cơ sở này. Tuy nhiên, nó đã bị phát hiện bởi Giáo viên vật lý người Anh Geoffrey Perry và các học sinh của ông tại Trường Kettering Grammar, những người đã phân tích quỹ đạo vệ tinh Kosmos 112 năm 1966 và kết luận rằng nó không thể được phóng từ Baikonur. Vụ phóng vệ tinh Meteor 1-2 từ Plesetsk ngày 6 tháng 10 năm 1969 là một trong những vụ phóng đầu tiên được quan sát và chụp ảnh từ Phần Lan. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, người ta mới biết rằng CIA đã bắt đầu nghi ngờ sự tồn tại của một bãi phóng ICBM tại Plesetsk ngay từ cuối những năm 1950. Liên Xô chỉ chính thức thừa nhận sự tồn tại của Plesetsk vào năm 1983.

Việc sử dụng sân bay vũ trụ này nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng trong tương lai, do các mối lo ngại về an ninh khi vận hành Sân bay vũ trụ Baikonur trên lãnh thổ Kazakhstan, hiện là một quốc gia độc lập và yêu cầu Nga trả phí thuê để tiếp tục sử dụng. Plesetsk không thực sự lý tưởng cho các vụ phóng lên quỹ đạo nghiêng thấp hoặc quỹ đạo địa tĩnh vì nằm ở vĩ độ rất cao, 62° bắc (so với Trung tâm vũ trụ Guyane ở 5° bắc hoặc Trung tâm Vũ trụ Kennedy ở 28°31′ bắc). Ngoài ra, vĩ độ cao cũng khiến tải trọng phóng được từ Plesetsk thấp hơn đôi chút so với từ Baikonur. Đến thập niên 2000, Nga đã gần như chấm dứt các vụ phóng quân sự từ Baikonur, với một số ngoại lệ, chẳng hạn khi cần sử dụng tên lửa đẩy hạng nặng Proton-M.

Tên lửa Angara mới do Nga tự phát triển hoàn toàn, được thiết kế để phóng chủ yếu từ Plesetsk (và về sau là từ cả Sân bay vũ trụ Vostochny).

Tháng 5 năm 2007, một loại ICBM mới mang tên RS-24 đã được thử nghiệm và phóng tại đây; nó được xem là ứng viên thay thế trong tương lai cho các tổ hợp tên lửa đã lạc hậu như RS-18/UR-100N (SS-19 Stiletto) và RS-20/R-36M (SS-18 Satan), vốn là xương sống của lực lượng tên lửa chiến lược Nga.

Tháng 9 năm 2011, người phát ngôn Lực lượng Vũ trụ Nga, đại tá Alexei Zolotukhin, tuyên bố Nga sẽ chi hơn 5 tỉ rúp (khoảng 170 triệu USD) trong năm 2011 cho việc phát triển và mở rộng sân bay vũ trụ này. Kế hoạch bao gồm nâng cấp một tuyến quốc lộ địa phương và hiện đại hóa hệ thống cung cấp năng lượng. Các công trình mới sẽ được xây dựng, trong đó có ký túc xá và bệnh viện.

Các hệ thống tên lửa phòng thủ chống đạn đạo PL-19 Nudol được bố trí tại sân bay vũ trụ, trên vị trí bệ phóng cũ của tên lửa Tsyklon-2.

Bãi phóng

Site 16 (Ngừng hoạt đông) 
Site 16, còn gọi là SK-2, à một tổ hợp phóng tại sân bay vũ trụ. Nó gồm một bệ phóng duy nhất, 16/2, và đã được sử dụng cho các tên lửa thuộc họ R-7 từ năm 1960. Trong suốt thời gian hoạt động, nơi đây đã thực hiện tổng cộng 136 vụ phóng.

Site 16 ban đầu được xây dựng để phục vụ tên lửa R-7A Semyorka, tuy nhiên không có vụ phóng nào được tiến hành từ tổ hợp này khi nó còn trong biên chế chiến đấu. Sau khi được rút khỏi trực chiến năm 1966, bệ phóng bị "xẻ thịt" để lấy linh kiện cần thiết sửa chữa bệ Site 31/6 tại Sân bay vũ trụ Baikonur sau vụ nổ của một tên lửa Soyuz-U.

Công tác khôi phục tổ hợp bắt đầu năm 1979 và hoàn thành năm 1981. Vụ phóng đầu tiên từ Site 16 được thực hiện bởi một tên lửa Molniya-M mang vệ tinh cảnh báo sớm Oko ngày 19 tháng 2 năm 1981.

Site 16 được sử dụng cho các vụ phóng Soyuz-U và Molniya-M. Nó tiếp tục hoạt động cho tới 17 tháng 5 năm 2012, khi thực hiện vụ phóng cuối cùng là Kosmos 2480, một vệ tinh trinh sát, bằng tên lửa Soyuz-U.

Site 32 (Ngừng hoạt động) 
Site 32 tại sân bay vũ trụ là một tổ hợp phón từng được sử dụng cho các tên lửa đẩy Tsyklon-3. Nó gồm hai bệ phóng, 32/1 và 32/2, được sử dụng trong giai đoạn 1977–2009. Tổ hợp này có mã GRAU 11P868.

Năm 1970, việc xây dựng một tổ hợp phóng tự động hóa cao cho tên lửa đẩy Tsyklon-3 bắt đầu tại Site 32; thiết kế do Cục thiết kế Omsk Transmash thực hiện, dưới sự lãnh đạo của Tổng công trình sư Vladimir Nikolayevich Chelomey. Vụ phóng đầu tiên từ Site 32 diễn ra tại bệ 32/2 ngày 24 tháng 6 năm 1977, còn vụ phóng đầu tiên từ 32/1 là ngày 23 tháng 1 năm 1980. Vụ phóng cuối cùng từ 32/1 diễn ra ngày 28 tháng 12 năm 2001. Bệ 32/2 được cho nghỉ hoạt động ngày 30 tháng 1 năm 2009, cùng với việc rút Tsyklon-3 khỏi biên chế.

Toàn bộ 122 vụ phóng Tsyklon-3 đều được thực hiện từ Site 32: 57 vụ từ bệ 1 và 65 vụ từ bệ 2.

Site 35 (Đang hoạt động – Angara) 
Site 35 tại Sân bay vũ trụ Plesetsk là một tổ hợp phóng được sử dụng cho tên lửa Angaracủa Nga. Tổ hợp này có một bệ phóng duy nhất, 35/1, lần đầu được sử dụng cho chuyến bay khai trương của Angara vào tháng 7 năm 2014.

Site 35 ban đầu được dự kiến dùng để hỗ trợ tên lửa Zenit vốn được Liên Xô coi là ứng viên thay thế cho dòng R-7. Việc xây dựng tổ hợp phóng Zenit tại Plesetsk được phê chuẩn năm 1976; tuy nhiên, công tác này không bắt đầu cho đến khi hoàn thành Site 45 tại Sân bay vũ trụ Baikonur, cũng được xây dựng cho Zenit. Công trình tại Site 35 bắt đầu xây dựng từ giữa thập niên 1980, nhưng chương trình bị hủy bỏ sau khi Liên Xô tan rã.

Sau khi các kế hoạch phóng Zenit từ Plesetsk bị hủy, Nga ban đầu dự định sử dụng các cấu kiện đã chế tạo cho Site 35 để sửa chữa một trong các bệ phóng Zenit tại Baikonur, bệ đã bị hư hại nặng khi một quả tên lửa mất lực đẩy và rơi trở lại vào rãnh lửa chỉ vài giây sau khi phóng. Tuy nhiên, về sau các cấu kiện này được sử dụng cho bệ phóng Odyssey của Sea Launch.

Khi Nga bắt đầu phát triển tên lửa Angara, các bệ phóng tại cả Plesetsk và Baikonur đều được lên kế hoạch. Một số bệ hiện có tại Plesetsk được xem xét, bao gồm Site 41/1, Site 16/2 và Site 32; cuối cùng Site 35/1 được đánh giá là phù hợp nhất. Công trường xây dựng khởi công năm 2004 nhưng mãi đến tháng 4 năm 2014 mới hoàn thành.

Angara thực hiện chuyến bay đầu tiên – với cấu hình thử nghiệm Angara-1.2pp – từ bệ 35/1 vào ngày 9 tháng 7 năm 2014, hoàn thành một nhiệm vụ bay thử dưới quỹ đạo thành công. Vụ phóng quỹ đạo đầu tiên từ bệ này là chuyến bay khai trương của Angara A5 ngày 23 tháng 12 năm 2014, mang theo một mô phỏng tải trọng. Chuyến bay thử quỹ đạo thứ hai của Angara A5 diễn ra gần sáu năm sau, vào ngày 14 tháng 12 năm 2020.

Site 41 (Đã tháo dỡ) 
Site 41,còn được biết đến với tên Lesobaza và SK-1, là một tổ hợp phóng tại Sân bay vũ trụ Plesetsk ở Nga. Nó gồm một bệ phóng duy nhất, 41/1, và được sử dụng cho các tên lửa thuộc họ R-7 trong giai đoạn từ 1959 đến 1989.

Site 41 ban đầu được xây dựng để phục vụ tên lửa đạn đạo xuyên lục địa R-7A Semyorka. Trong thời kỳ Khủng hoảng tên lửa Cuba, một quả tên lửa đã được triển khai ở trạng thái vũ trang trên Site 41. Nếu có lệnh phóng, thời gian phản ứng ước tính nằm trong khoảng 8–12 giờ. Không có vụ phóng nào được tiến hành từ Site 41 trong thời gian nó còn hoạt động như một căn cứ tên lửa chiến lược.

Năm 1963, tổ hợp được chuyển đổi để sử dụng cho tên lửa đẩy mang tải. Vụ phóng đầu tiên từ tổ hợp là một cuộc thử nghiệm bay dưới quỹ đạo của tên lửa R-7A Semyorka ngày 14 tháng 12 năm 1965. Vụ phóng quỹ đạo đầu tiên từ đây diễn ra ngày 17 tháng 3 năm 1966, khi một tên lửa Vostok-2 phóng vệ tinh Kosmos 112. Tổng cộng, đã có 308 vụ phóng quỹ đạo và 2 vụ phóng dưới quỹ đạo được thực hiện từ tổ hợp, sử dụng các loại tên lửa R-7A, Vostok-2, Vostok-2M, Voskhod và Soyuz-U. Vụ phóng cuối cùng sử dụng tổ hợp này là một tên lửa Soyuz-U mang theo Bion 9 ngày 15 tháng 9 năm 1989. Sau vụ phóng này, bệ phóng đã được tháo dỡ.

Site 43 (Đang hoạt động – Soyuz) 

Site 43, còn được gọi là SK-3 và SK-4, là một tổ hợp phóng tại Sân bay vũ trụ Plesetsk ở Nga. Nó gồm hai bệ phóng, 43/3 và 43/4, và đã được sử dụng cho các tên lửa thuộc họ R-7 từ đầu thập niên 1960.

Tổ hợp này ban đầu được xây dựng để phục vụ tên lửa R-7A Semyorka. Vụ phóng đầu tiên sử dụng Site 43 là một cuộc thử nghiệm R-7A ngày 21 tháng 12 năm 1965, từ bệ 43/3. Vụ phóng đầu tiên từ 43/4 diễn ra sau đó vào ngày 25 tháng 7 năm 1967.

Sau khi được rút khỏi biên chế như một căn cứ tên lửa chiến lược, Site 43 được chuyển đổi thành tổ hợp phóng phục vụ tên lửa đẩy vũ trụ. Vụ phóng quỹ đạo đầu tiên là một tên lửa Voskhod mang vệ tinh Kosmos 313 ngày 3 tháng 12 năm 1969.

Cả hai bệ phóng đều bị hư hại bởi các vụ nổ trong thập niên 1980. Lúc 16:01 UTC ngày 18 tháng 3 năm 1980, 48 người đã thiệt mạng khi một tên lửa Vostok-2M phát nổ trong quá trình nạp nhiên liệu tại bệ Pad 4. Thảm họa này làm bị thương hàng chục người khác và phá hủy bệ phóng đến mức nó không được sử dụng lại cho đến năm 1984. Ngày 18 tháng 6 năm 1987, một tên lửa Soyuz-U phát nổ ngay lúc vừa rời bệ tại Pad 3. Cả hai bệ sau đó đã được khôi phục và vẫn còn trong tình trạng hoạt động tính đến năm 2009.

Danh sách các bệ phóng 
 Pad 16/2: R-7, Molniya, Soyuz-U – 
 Pad 32/1 (ngừng hoạt động từ 2001): Tsyklon-3 – 
 Pad 32/2 (ngừng hoạt động từ 2009): Tsyklon-3 – 
Pad 35/1 (2014- ): Angara (trước đó được phát triển cho Zenit) – 
 Pad 41/1 (1965–1989): R-7, Vostok-2, Vostok-2M, Voskhod, Soyuz-U – 
 Pad 43/3: R-7, Vostok-2M, Voskhod, Molniya-M, Soyuz-U – 
 Pad 43/4: R-7, Vostok-2M, Voskhod, Molniya-M, Soyuz-U, Soyuz-M, Soyuz-2, Soyuz-2-1v – 
 Pad 131/1 (1967–1969): Kosmos-3M, R-14 – 
 Pad 132/1: Kosmos-3, Kosmos-3M – 
 Pad 132/2: Kosmos-3, Kosmos-3M – 
 Pad 133/1: Kosmos-2I – 
 Pad 133/3: Kosmos-3M, Rokot – 
 Pad 167: tên lửa đạn đạo liên lục địa di động: Topol/Topol-M/RS-24 – 
 Pad 168: tên lửa đạn đạo liên lục địa di động: Topol –

Danh sách giếng phóng đang hoạt động 
  Site Yubileynaya: ICBM: Topol-M/RS-24 – 
 Site Yuzhnaya: ICBM: Topol-M/RS-24 –

Các tai nạn 

 26 tháng 6 năm 1973: 9 người thiệt mạng do một vụ nổ của tên lửa Kosmos-3M đang trong trạng thái sẵn sàng phóng.
 18 tháng 3 năm 1980: 48 người thiệt mạng do vụ nổ của tên lửa Vostok-2M mang vệ tinh Tselina trong quá trình nạp nhiên liệu.
 15 tháng 10 năm 2002: Một tên lửa Soyuz-U mang theo dự án Foton-M1 của ESA phóng thất bại và phát nổ, khiến 1 người thiệt mạng.
 Ngày 19 hoặc 20 tháng 9 năm 2024: Một vụ thử tên lửa đạn đạo liên lục địa RS-28 Sarmat thất bại, phá hủy một giếng phóng cùng các công trình xung quanh và gây ra đám cháy được hệ thống FIRMS của NASA phát hiện. Ảnh vệ tinh của Maxar cho thấy một hố rộng 62 m (203 ft) tại vị trí giếng phóng.

Xem thêm

 Sân bay vũ trụ Baykonur

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 RussianSpaceWeb.com on Plesetsk
 Plesetsk web site

Sân bay vũ trụ
Công trình xây dựng tại Liên Xô
Căn cứ quân sự Nga