Tác động của thiền định đến não bộ

Tác động của thiền định đến não bộ (Brain activity and meditation) là một lĩnh vực nghiên cứu khoa học tập trung vào việc thiền định làm thay đổi cấu trúc và chức năng của não bộ như thế nào đã trở thành trọng tâm của nghiên cứu hợp tác trong khoa học thần kinh, tâm lý học và sinh học thần kinh trong nửa cuối thế kỷ XX. Nghiên cứu về thiền định tìm cách định nghĩa và mô tả các phương pháp thực hành khác nhau. Các phương pháp như fMRI, SPECT và EEG đã được sử dụng để nghiên cứu những thay đổi này cả trong lúc thiền và sau khi thiền như một đặc điểm lâu dài của não bộ. Jon Kabat-Zinn mô tả thiền chánh niệm là sự chú ý hoàn toàn, không thiên vị vào khoảnh khắc hiện tại. Tác dụng của thiền định lên não bộ có thể được chia thành hai loại gồm thay đổi trạng thái và thay đổi đặc điểm, tương ứng là những thay đổi trong hoạt động não bộ trong quá trình thiền định và những thay đổi là kết quả của việc thực hành lâu dài. Thiền chánh niệm, một phương pháp thiền Phật giáo được tìm thấy trong Thiền tông và Vipassana, thường được nghiên cứu. Các nghiên cứu này sử dụng những công nghệ chẩn đoán hình ảnh hiện đại để quan sát những biến đổi trong hoạt động sóng não, mật độ chất xám và chất trắng của những người thực hành thiền. Kết quả cho thấy thiền định có thể thúc đẩy tính khả biến thần kinh (Neuroplasticity), cải thiện khả năng điều hòa cảm xúc, tăng cường sự tập trung và làm chậm quá trình lão hóa của não bộ. Các nhà khoa học sử dụng nhiều phương pháp khoa học thần kinh nhận thức để nghiên cứu tác động của thiền, phổ biến nhất là điện não đồ (EEG), chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) và chụp cộng hưởng từ (MRI). Tuy nhiên, một số nhà nghiên cứu lưu ý rằng hình ảnh từ MRI và các phương pháp khác có thể chưa mô tả đầy đủ các yếu tố phức tạp liên quan, và các phương pháp đo lường khách quan vẫn đang tiếp tục được xem xét và hoàn thiện.

Thay đổi cấu trúc
Có nghiên cứu cho thấy những người thiền định lâu năm có sự gia tăng mật độ chất xám ở một số vùng não. Một nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học California thuộc Los Angeles (UCLA) đã quét não của 22 người luyện tập các môn thiền khác nhau (Zazen, Samatha, Vipassana) và so sánh với 22 người không thiền. Kết quả cho thấy ở nhóm thiền định, các vùng Hồi hải mã (Hippocampus), một số vùng thuộc vỏ thùy não trán, đồi thị (thalamus) và các nếp cuộn vùng thái dương—những phần chịu trách nhiệm điều chỉnh cảm xúc—đều lớn hơn so với nhóm đối chứng. Tương tự, một nghiên cứu năm 2012 của Trường Đại học Harvard trên 27 người cho thấy sau 8 tuần thực hành thiền định mỗi ngày, độ dày vỏ não ở vùng hải mã đã tăng lên. Đây là vùng não kiểm soát học tập, trí nhớ và điều tiết cảm xúc. Sự gia tăng thể tích ở vùng hải mã giúp cải thiện khả năng điều tiết cảm xúc, trong khi sự suy giảm của vùng này có liên quan đến các rối loạn sức khỏe tâm thần như trầm cảm và rối loạn căng thẳng sau sang chấn. Nghiên cứu của Đại học Harvard cũng chỉ ra rằng việc thiền định làm giảm khối lượng của hạch hạnh nhân (Amygdala). Đây là phần não trung tâm liên quan đến việc xử lý các cảm xúc tiêu cực như sợ hãi, căng thẳng và lo lắng. Sự thay đổi cấu trúc này tương ứng với việc người thực hành cảm thấy bình tĩnh hơn và giảm phản ứng với các tác nhân gây căng thẳng. Thiền định được cho là có khả năng làm chậm quá trình lão hóa tự nhiên của não bộ. Năm 2011, các nhà nghiên cứu thuộc Trường Y khoa Đại học California (UCLA) đã chỉ ra rằng 54 người tham gia thiền định dài hạn ít bị teo chất trắng trong não hơn do tuổi tác. Một nghiên cứu khác của Đại học California và Đại học Quốc gia Australia đã so sánh não của 50 người thiền định thường xuyên trong 20 năm với 50 người không thiền. Kết quả cho thấy mặc dù cả hai nhóm đều mất dần chất xám khi già đi, nhưng nhóm thiền định có tỷ lệ suy giảm chất xám ít hơn đáng kể.

Thay đổi hoạt động
Khi thiền thì hoạt động sóng não có sự thay đổi. Các nghiên cứu sử dụng điện não đồ (EEG) cho thấy hoạt động của sóng beta (vốn liên quan đến sự tỉnh táo và tập trung cao độ) giảm xuống. Thay vào đó, sóng alpha (liên quan đến trạng thái thư giãn, bình tĩnh) và sóng theta (gắn với trạng thái mơ mộng, sáng tạo) tăng lên. Những thay đổi trong mạng lưới chế độ mặc định (DMN), cho thấy sự giảm bớt suy nghĩ lan man. Thiền định giúp điều chỉnh hệ thần kinh tự chủ, vốn chịu trách nhiệm về các chức năng sinh lý không tự chủ như nhịp tim, huyết áp và hơi thở. Khi căng thẳng, cơ thể giải phóng hormone Cortisol và các chất gây viêm gọi là Cytokine, có thể dẫn đến trầm cảm và lo âu. Một đánh giá trên 3.500 người trưởng thành cho thấy thiền chánh niệm giúp cải thiện các triệu chứng trầm cảm bằng cách giảm nồng độ của các Cytokine gây viêm này. Năm 2016, một nghiên cứu của Đại học Carnegie Mellon đã theo dõi 35 người trưởng thành bị căng thẳng. Sau ba ngày, nhóm thực hành thiền có hoạt động ở vùng não liên quan đến trạng thái nghỉ ngơi trở nên tích cực hơn. Bốn tháng sau, nhóm này cũng có nồng độ Interleukin-6 trong máu (một chất liên quan đến viêm và căng thẳng) thấp hơn so với nhóm đối chứng. 

Đối với các võ sĩ thi đấu chuyên nghiệp trong sự nghiệp phải hứng chịu nhiều cú đánh vào vùng đầu, lâu dài sẽ tác động đến não gây ra các di chứng khi về già, việc thực hành thiền định không thể chữa lành vật lý các tổn thương não bộ gây ra từ những cú đấm mạnh vào vùng đầu, nhưng có thể đóng một vai trò hỗ trợ trong việc giúp não bộ phục hồi, tăng cường khả năng chống chịu và giảm nhẹ các di chứng sau chấn thương. Thiền định giúp làm giảm các dấu hiệu viêm trong cơ thể như Cytokine và Interleukin-6, dịu phản ứng viêm toàn thân giúp giảm bớt tình trạng viêm thần kinh kéo dài sau mỗi trận đấu, để cho não bộ tự sửa chữa, từ đó giảm phản ứng viêm sau chấn thương khi trạng viêm mãn tính là một trong những nguyên nhân gây ra bệnh não chấn thương mãn tính (CTE). Nó không phải là một phương thuốc chữa lành các chấn thương não, nhưng là một phương pháp giá trị lâu dài hỗ trợ quá trình phục hồi của não bộ, tăng cường khả năng chống chịu và cải thiện chất lượng cuộc sống với các di chứng về sau. Một số nghiên cứu còn cho thấy thiền định có thể ảnh hưởng đến cấp độ di truyền. Một khóa tu thiền kéo dài một tuần đã cho thấy sự gia tăng hoạt động gấp 17 lần ở các gen liên quan đến quá trình tự điều chỉnh và chữa bệnh. Đồng thời, các gen liên quan đến ung thư, bệnh tim và lão hóa đã giảm hoạt động. Mức độ enzyme telomerase, một yếu tố quan trọng trong quá trình lão hóa tế bào, cũng tăng lên 30%.

Xem thêm 
 Thiền
 Chánh niệm
 Khoa học thần kinh
 Tác dụng của thiền định
 Giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm

Tham khảo 

Thiền
Phật giáo