Vụ bê bối Trần Xuân Hợi

Vụ bê bối Trần Xuân Hợi là một chuỗi các sự kiện xảy ra trong năm 1987 và 1988 liên quan đến cáo buộc Trần Xuân Hợi – Tổng giám đốc Liên hiệp Xí nghiệp rượu bia và nước giải khát I (nay là Tổng công ty Cổ phần Bia – Rượu – Nước giải khát Hà Nội) – đã tham nhũng, trù dập đồng nghiệp, độc đoán, chuyên quyền và yếu kém trong năng lực dẫn đến thất thoát hàng trăm triệu đồng.

Ban đầu, Trần Xuân Hợi được xác định như một tên tham quan biến chất, bị đoàn thanh tra Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm (BNNCNTP) khép vào 7 tội danh trong Bộ luật Hình sự và chịu sự chỉ trích nặng nề từ công luận lẫn báo chí Việt Nam, nhân phong trào chống tiêu cực Những việc cần làm ngay của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đang nở rộ. Tuy nhiên sau khi Trần Xuân Hợi tự sát vào tháng 4 năm 1988, hàng loạt sai phạm trong quá trình điều tra và xử lý vụ việc đã bị phanh phui, theo đó các phó tổng giám đốc, thư ký công đoàn xí nghiệp cùng với quan chức BNNCNTP, cán bộ đoàn thanh tra và công nhân nhà máy đã âm mưu làm giả nhiều bằng chứng tố cáo Trần Xuân Hợi nhằm lật đổ ông.

Trước sức ép từ công chúng, Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm phải thành lập đoàn phúc tra kiểm điểm lại sự việc, cũng như tổ chức hai buổi họp báo để trấn an dư luận. Bản kết luận sau cùng của Bộ khẳng định Trần Xuân Hợi "có sai phạm chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự". Dù vậy, nhiều nhà báo đã cáo buộc BNNCNTP cố tình bao che cho các sai phạm nghiêm trọng từ phía đoàn thanh tra và ban lãnh đạo liên hiệp xí nghiệp dẫn đến cái chết oan của Trần Xuân Hợi, cố tình nhấn mạnh những khuyết điểm nhỏ trong công tác quản lý của ông Hợi lên thành tội lớn. Cho đến nay, vụ bê bối vẫn được biết tới là trường hợp điển hình cho hành vi "Lợi dụng Đổi Mới để chống Đổi Mới" diễn ra vào giai đoạn đầu của chương trình cải cách do Nguyễn Văn Linh khởi xướng.

Bối cảnh 
Cuối năm 1986, Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI được tổ chức, chính thức thông qua chương trình Đổi Mới toàn diện đất nước về kinh tế – xã hội. Chương trình này ngay lập tức nhận về phản hồi tích cực từ dân chúng cùng sự hưởng ứng nhiệt tình của báo chí Việt Nam. Ngày 25 tháng 5 năm 1987, nhật báo Nhân Dân phát hành chuyên mục Những việc cần làm ngay theo đề nghị từ Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh. Các bài viết đăng trên chuyên mục của ông dưới tên N.V.L hoặc "Nói và Làm", yêu cầu phải thực hiện ba chương trình mục tiêu (lương thực, hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu) và tiến hành công tác chống tiêu cực trên mọi mặt trận. Phong trào chống tiêu cực qua đó đã lan rộng sang những tờ báo khác và làm bùng nổ làn sóng các nhà báo, tác phẩm chống tham nhũng và tệ nạn.

Một số thành tựu nổi bật trong thời gian diễn ra phong trào có thể kể đến loạt bài điều tra về những sai phạm của giám đốc công ty Ong Hải Hưng, do nhà báo Lê Chúc thực hiện; loạt bài "Sự thật về nhà ở của đồng chí Tô Duy" do Trần Đình Bá chấp bút, gây chấn động công luận vì lên tiếng tố cáo hành vi lấn chiếm diện tích nhà ở của một lãnh đạo cơ quan Trọng tài kinh tế Nhà nước; các tác phẩm ký sự, bút ký Cái đêm hôm ấy... đêm gì của Phùng Gia Lộc và Người đàn bà quỳ của Lê Văn Ba, tố cáo thực trạng "cường hào mới" ở những cán bộ nông thôn và sự quẫn bách của nông dân trước chính sách thuế khoán nặng nề tại địa phương; loạt bài điều tra "Đường Sơn Quán" của báo Tuổi Trẻ vạch trần chốn ăn chơi sa đọa của các quan chức trong bộ máy chính quyền. Những bài báo này đã góp phần mở đường cho dư luận về những tệ nạn, bức xúc trong xã hội theo hướng xây dựng, góp ý dân chủ. Dù vậy, trong thời gian diễn ra cuộc đấu tranh nói trên, một số hành vi "lợi dụng" dân chủ, Đổi Mới để tiến hành trù dập cá nhân, tổ chức đã nhen nhóm xuất hiện và gây nên những luồng quan điểm trái chiều.

Diễn biến

Các cáo buộc ban đầu 
Từ giữa năm 1987, đã xuất hiện nhiều đơn thư tố cáo Trần Xuân Hợi, Tổng Giám đốc Liên hiệp Xí nghiệp rượu bia và nước giải khát I (LHXNRBNGK I), cho rằng ông "gia trưởng, độc đoán, chuyên quyền, cửa quyền lợi dụng chức quyền, trù dập người không ăn cánh, loại bỏ những cán bộ có kỹ thuật giỏi, dùng người không có tài để dễ sai khiến, báo cáo sai sự thật, tranh thành tích", buông lỏng quản lý làm thất thoát hàng trăm triệu đồng, phẩm chất đạo đức yếu kém, giả dối không trung thực cùng vô số những tội khác. Theo báo chí đưa tin, ông là một công nhân điện lành nghề bậc 7/7 và đã tốt nghiệp hai bằng Đại học kỹ thuật, trong đó có bằng tại Trường Đại học Bách Khoa. Trần Xuân Hợi lớn lên trong gia đình liệt sĩ và người có công với cách mạng, từng làm kỹ sư điện và kỹ sư chế tạo máy tại nhà máy bia thuộc LHXN trước khi được bổ nhiệm lên làm tổng giám đốc (TGĐ). Ngày 7 tháng 9 năm 1987, Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm (BNNCNTP) – cơ quan chủ quản của LHXN – đã ra văn bản quyết định thành lập đoàn thanh tra về những đơn thư cáo buộc Trần Xuân Hợi. Đoàn thanh tra do Hoàng Thanh Kiên làm trưởng đoàn.

Các cáo buộc nặng nề nhắm vào Trần Xuân Hợi đến từ những vị trí khác nhau trong nhà máy. Một trong số những cáo buộc chủ yếu và nặng nề nhất là việc ông đã "độc đoán" xây dựng Xí nghiệp vật tư thiết bị LHXNRBNGK I, đặt tại Lĩnh Nam, huyện Thanh Trì, Hà Nội để biến nó thành "nơi đày đoạ" cho những ai dũng cảm đấu tranh với những sai trái của TGĐ, đồng thời gây nên thiệt hại lớn về kinh tế. Trần Ngọc Chi, trưởng Phòng trung tâm nghiên cứu Rượu – Bia LHXN, tố cáo Trần Xuân Hợi đã "trù dập" mình bằng cách ra lệnh giải tán phòng nghiên cứu để ngăn cản đề tài "Malt thóc tẻ sản xuất bia thay cho nguyên liệu nhập từ nước ngoài" của Chi, sau đó điều động anh đi công tác tại các tỉnh Quảng Nam – Đà Nẵng, Hà Nam Ninh, Quảng Ninh,... để tranh công công trình trên. Không những cắt lương mà còn cho lệnh phá chuồng lợn của gia đình Chi đặt trong nhà máy bia để gia đình anh lâm vào cảnh khó khăn mà phải khuất phục. Ngoài ra, Trần Xuân Hợi bị tố cáo đã tham ô, nhận hối lộ khi nhận quà biếu từ đồng nghiệp là một bộ cốc pha lê Tiệp Khắc gồm 6 chiếc cốc to và 6 chiếc cốc nhỏ.

Trong một văn bản của LHXN gửi tới Tổng Công đoàn Việt Nam, đã nêu rõ "Đây là một cuộc đấu tranh nhằm thực hiện Nghị quyết của Đảng, hưởng ứng Những việc cần làm ngay của đồng chí N.V.L. [...] Bản chất cuộc đấu tranh ở LHXN Rượu bia I là một phong trào quần chúng. Cuộc đấu tranh thực sự của giai cấp công nhân nhằm bảo vệ quyền lợi làm chủ tập thể", đi kèm là một danh sách 110 chữ ký được đánh số thứ tự từ phía các công nhân nhà máy. Phía Công đoàn Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm do Thư ký Nguyễn Trí Nghị dẫn đầu cũng hai lần nêu kiến nghị với bộ trưởng về việc đình chỉ công tác ông Hợi và cử một người trong ban lãnh đạo xí nghiệp lên thay thế.

Trong suốt tám tháng đoàn thanh tra làm việc, ban giám đốc LHXN đã mời nhiều nhà báo từ các cơ quan báo chí đến trụ sở để thông báo về vụ việc. Từng đơn tố cáo được đánh máy cẩn thận, sao in thành nhiều bản phát cho các nhà báo; các bản ghi âm, ghi hình đồng thời được phóng viên ghi lại đầy đủ trong những lần gặp mặt với nhân chứng tố cáo ông Hợi. Khoảng cuối năm 1987, trong khi công tác thu thập tài liệu của đoàn thanh tra vẫn đang tiến hành, Bộ trưởng BNNCNTP Nguyễn Công Tạn đã ra quyết định đình chỉ công tác của TGĐ Trần Xuân Hợi, cho rằng đây là "việc làm cần thiết" vì ông Hợi đã "giảm sút tín nhiệm", "không giữ vững được kỷ cương".

Ngày có tin bộ trưởng quyết định Trần Xuân Hợi thôi giữ chức vụ TGĐ LHXN, cả ba xí nghiệp nằm trong liên hiệp đã đồng loạt nổ pháo ăn mừng, với lý do là để "mừng công hoàn thành việc dọn đường cho bánh xe lịch sử quay nhanh hơn". Tuy nhiên theo báo Tiền phong, khi có quyết định một giám đốc khác lên thay thế ông Hợi không nằm trong ban lãnh đạo cũ của xí nghiệp, đã tiếp tục diễn ra những đơn tố cáo mới nhắm vào người này. Trong khi đó, Trần Xuân Hợi viết hàng trăm đơn thư kèm theo hàng nghìn bản sao gửi đến các cơ quan chức năng để lên tiếng kêu oan. Gia đình Trần Xuân Hợi phải bán một chiếc xe đạp Mifa thuộc loại đắt đỏ hồi bấy giờ để lấy tiền cho ông đi khiếu nại khắp nơi nhưng không một lời hồi đáp.

Ngày 8 tháng 4 năm 1988, đoàn thanh tra hoàn thành báo cáo về kết quả của cuộc thanh tra, dài 80 trang, in rô-ne-ô, được Hoàng Thanh Kiên ký duyệt. Bản báo cáo đã khép Trần Xuân Hợi vào vi phạm bảy tội danh trong Bộ luật Hình sự 1985 (BLHS), trong đó có "Xâm phạm quyền khiếu nại, tố cáo của công dân"; "Buộc người lao động thôi việc trái pháp luật"; "Làm hàng giả, buôn bán hàng giả"; "Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản"; "Tham ô, nhận hối lộ";... Theo báo cáo về kết quả của cuộc thanh tra hoàn thành sau tám tháng, đoàn cho biết đã nhận được 103 đơn tố cáo Trần Xuân Hợi. Trong đó, 24 đơn gửi trùng lặp, còn lại 79 đơn gồm của 49 cá nhân, 16 lá đơn tập thể, 14 đơn nặc danh. Ngoài ra, đoàn đã làm việc trực tiếp với 133 công nhân nhà máy đến tố cáo Trần Xuân Hợi. Theo sau bản báo cáo là hàng loạt bài báo cùng những buổi phát thanh được biên soạn để loan tin về sai phạm nghiêm trọng của Trần Xuân Hợi, xuất hiện với tần suất dày đặc. Tuy nhiên ý kiến trong giới báo chí cũng có sự phân hóa và mâu thuẫn sâu sắc. Ba tờ báo công khai ủng hộ ý kiến của đoàn thanh tra, góp phần lớn vào dư luận đấu tố nói trên. Một tờ báo vẫn kiên trì ủng hộ Trần Xuân Hợi đến cùng, cho rằng ông là con người năng động, dám quyết dám làm giúp cứu cả ngành bia rượu miền Bắc khỏi bờ vực sụp đổ. Tờ Nhân Dân quyết định không tham gia vào cuộc đấu tranh này vì sự chia rẽ trong quan điểm nội bộ.

Trong hai ngày 13 và 14 tháng 4, đoàn thanh tra cùng ba phó TGĐ Vũ Lai Giáp, Lê Văn Lãng, Lê Xuân Quỳnh và Thư ký Công đoàn (TKCĐ) xí nghiệp Trần Hùng đã có buổi làm việc cuối cùng với Trần Xuân Hợi xoay quanh các cáo buộc trong căng thẳng. Trần Xuân Hợi nhất mực phủ nhận những tố cáo nhắm vào mình bằng việc viết văn bản dài sáu trang gửi tới bộ trưởng, thứ trưởng và trưởng Ban thanh tra BNNCNTP, và viết một văn bản gửi trưởng đoàn thanh tra một ngày sau đó, "hoàn toàn không công nhận một điều gì trong bản kết luận của đoàn". Ông cũng viết đơn yêu cầu được gặp mặt trực tiếp với bộ trưởng để giải trình về vụ việc.

Tái điều tra 

Ngày 18 tháng 4 năm 1988, Trần Xuân Hợi quyết định tự sát bằng cách cuốn dây điện vào người và cắm điện. Ông được đưa đến Bệnh viện Thanh Nhàn để cấp cứu nhưng không qua khỏi. Trong lá thư gửi những người thân thiết vào hai ngày trước khi tự tử, ông bày tỏ sự uất ức vì cho rằng bản thân đã bị "vu oan". Bức thư kêu oan của Trần Xuân Hợi gửi tới Ban Bí thư và Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh trước đó, ông giải thích lựa chọn tự tử của mình "chẳng qua cũng là một sự hy sinh trong xây dựng kinh tế". Cái chết của ông chỉ được đưa tin một cách vắn tắt trên báo Nhân Dân vào ngày 20 tháng 4 cùng năm nhưng đã gây chấn động trong dư luận. Có hai luồng ý kiến đối nghịch xoay quanh vụ tự sát. Một bên cho rằng Trần Xuân Hợi đi đến cái chết là để "tránh bị truy tố những tội tày đình đã phạm trong thời gian đương chức đương quyền". Số khác nhận định đây là một "vụ bức tử" từ phía nhà cầm quyền dẫn đến "cái chết oan ức".

Nhiều nhân vật từ cấp lãnh đạo đến công nhân thâm niên tại nhà máy đã lên tiếng bênh vực cho Trần Xuân Hợi. Trong đó, Bí thư Quận ủy Hai Bà Trưng Hoàng Văn Dương, nơi đặt trụ sở LHXN, nhận xét: "Đồng chí Trần Xuân Hợi là một đảng viên tốt, một cán bộ có năng lực, giàu nhiệt tình với bè bạn, với địa phương. Thứ trưởng BNNCNTP Nguyễn Thiện Luân khẳng định "Đồng chí Trần Xuân Hợi có nhiều cống hiến cho sự nghiệp phát triển của LHXNRBNGK I". Viết trong sổ tang của Trần Xuân Hợi, nguyên Bộ trưởng Bộ Lương thực và Thực phẩm Ngô Minh Loan, nguyên Thứ trưởng BNNCNTP Lưu Thị Phương Mai cũng ghi nhận những cống hiến của ông đã "làm thay đổi bộ mặt của hai nhà máy bia, rượu Hà Nội". Bộ trưởng Bộ Công nghiệp nhẹ Vũ Tuân đứng ra bảo vệ Trần Xuân Hợi, khẳng định ông là một cán bộ tốt và đã ý kiến với Bộ Chính trị, Ban Bí thư, đồng thời đề nghị Bộ trưởng BNNCNTP Nguyễn Công Tạn xem xét kỹ.

Sau khi báo chí đi sâu vào điều tra những ẩn khuất đằng sau sự việc, nhiều sai phạm trong quá trình thanh tra lẫn việc ngụy tạo bằng chứng của đoàn thanh tra và lãnh đạo LHXN đối với Trần Xuân Hợi đã bị phanh phui. Theo đó, các bài điều tra từ báo Lao Động, Tiền phong đã phủ nhận những cáo buộc về việc ông Hợi xây nơi "đày đọa" các công nhân xí nghiệp tại Lĩnh Nam và đơn thư khiếu nại của Trần Ngọc Chi về việc bị "trù dập", với những tài liệu được thu thập độc lập. Nhiều cáo buộc nhắm vào Trần Xuân Hợi đã bị chỉ ra những điểm ngụy biện, như việc công trình nghiên cứu nguyên liệu sản xuất bia trong nước mà Chi nhận là của mình trên thực tế là công trình của tập thể xí nghiệp kéo dài từ năm 1972; hay cáo buộc sản xuất và buôn bán bia giả, kém chất lượng (dưới tên Sông Hồng) trong khi sản phẩm bia đó thực chất đang trong quá trình sản xuất thử ra thị trường, chưa đăng ký tiêu chuẩn, quy trình sản xuất; Xí nghiệp vật tư thiết bị được đầu tư nhiều tiền vào xây dựng máy móc đã đạt năng suất cao và được ban lãnh đạo LHXN gồm các phó TGĐ cùng thư ký công đoàn trao tặng bằng khen;... Tuy chỉ ra một số khuyết điểm trong công tác kiểm soát chất lượng bia và thái độ quản lý còn nóng nảy, cứng nhắc, song các báo cho rằng ông Hợi không hề tham ô và cũng không vi phạm vào những tội danh nghiêm trọng được nêu trong bản kết luận thanh tra của Bộ.

Công tác điều tra và kết luận của đoàn thanh tra Bộ liên quan đến vụ việc đã trở thành trọng tâm mổ xẻ của dư luận. Các nhà báo tố đoàn thanh tra đã vi phạm "rõ rệt" những nguyên tắc cơ bản trong quá trình thanh tra, như không cho Trần Xuân Hợi được đọc trước văn bản kết luận dài 80 trang và có cơ hội trình bày đầy đủ. Phần phát biểu của ông Hợi luôn bị cắt ngang và ông đã ký vào biên bản buổi họp đoàn thanh tra với nội dung "Tôi đã phát biểu theo nội dung trên và không được phép phát biểu nữa và chưa được nói hết". Bên cạnh đó, văn bản kết luận này trưởng đoàn thanh tra đã tự ý sao in thành nhiều bản gửi các cơ quan báo chí mà không có sự thông qua từ lãnh đạo Bộ. Những cán bộ thanh tra bị cáo buộc đã tự ý quy kết tội danh thiếu căn cứ và vượt quá thẩm quyền nhắm vào ông Hợi. Các tài liệu và lập luận trong văn bản cũng bị nhìn nhận là thiếu công tâm và nặng tính suy diễn cá nhân với mục đích công kích chủ thể. Đáng chú ý, đơn từ kháng nghị của Trần Xuân Hợi cùng yêu cầu được giải trình trực tiếp với Bộ trưởng Nguyễn Công Tạn đã bị chính bộ trưởng khước từ, được cho là dẫn tới cái chết của Trần Xuân Hợi vì quá uất ức.

Lời kết tội trong văn bản của đoàn thanh tra bị cáo buộc chủ yếu đến từ ba phó TGĐ LHXN là Vũ Lai Giáp, Lê Văn Lãng, Vũ Xuân Quỳnh cùng sự tham gia của TKCĐ Bộ Nguyễn Trí Nghị và TKCĐ LHXN Trần Hùng. Ba phó TGĐ đã tổ chức vận động công nhân viết đơn phản ánh và gặp trực tiếp Bộ trưởng Nguyễn Công Tạn để yêu cầu thành lập đoàn thanh tra. Cũng như tranh thủ các cơ quan ngôn luận, Đảng ủy, Công đoàn, và tiếng nói công nhân trong nhà máy để gây sức ép với bộ trưởng nhằm cách chức Trần Xuân Hợi. Các phó TGĐ bị cho là đã đổ hết tội lỗi lên TGĐ Trần Xuân Hợi nhằm lật đổ ông bằng những biện pháp tinh vi như bôi đen sự thật, phóng đại các sai phạm và đặc biệt là tạo ra "những thiệt hại kinh tế tưởng tượng".

Tập thể công nhân phòng Hành chính phân xưởng chiết bia LHXN đã viết bức thư gửi báo Nhân Dân, tố cáo một số nhân vật trong ban lãnh đạo xí nghiệp và Thư ký Công đoàn âm mưu chỉ đạo một số công nhân "đánh" ông Trần Xuân Hợi có chủ đích và kêu gọi sự chú ý từ phía bộ trưởng tới hành vi "lợi dụng việc hưởng ứng 'Những việc cần làm ngay'" này. Bức thư từ một công nhân khác gửi đến Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh phản ánh một nhóm người lãnh đạo trong xí nghiệp đã tổ chức đi sâu vào phân xưởng để vận động công nhân lấy chữ ký phản đối ông Trần Xuân Hợi càng nhiều càng tốt. Một lá thư của nữ công nhận gửi chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng cũng xác nhận điều này, cho biết đã bị gây sức ép ký tên vào biên bản đề nghị đình chỉ ông Hợi từ phía Công đoàn xí nghiệp và không dám phản kháng trực tiếp vì lo sợ bị "trù úm".

Sau cái chết của cha mình, Trần Mạnh Hùng – Phó quản đốc LHXNRBNGK I – đã được Bộ thuyên chuyển về làm công tác tại Xí nghiệp kẹo Hải Hà để tránh khỏi chấn thương tâm lý từ vụ việc. Anh là người đã liên lạc với báo Lao Động để tham gia điều tra những uẩn khúc đằng sau sự việc, với bài báo "Xôn xao về một cái chết" đăng ngày 31 tháng 5 năm 1988 tiếp tục gây được sự chú ý nhất định từ công luận.

Thành lập đoàn phúc tra 
Trước sức ép từ báo chí và dư luận, ngày 10 tháng 5 năm 1988, BNNCNTP đã tổ chức một buổi họp với các lãnh đạo chủ chốt ở đơn vị trực thuộc Bộ về vụ việc tại Liên hiệp Xí nghiệp rượu bia và nước giải khát I, chủ yếu liên quan đến dư luận quanh TGĐ Trần Xuân Hợi. Đông đảo phóng viên và đại diện các cơ quan truyền thông gồm báo Tuần Tin tức (Thông tấn xã Việt Nam), Lao Động, Đại Đoàn Kết, Tiền phong, Quân đội nhân dân,... đã tới buổi họp để đưa tin và đặt câu hỏi về trách nhiệm của Bộ lẫn đoàn thanh tra liên quan tới vụ việc. Tuy nhiên, Bộ trưởng Nguyễn Công Tạn đã đề nghị Nguyễn Khánh, Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng cho dừng việc đưa tin buổi họp báo tới công chúng, và các bài báo chỉ được công bố vào một tuần sau đó. Trong buổi họp báo này, BNNCNTP quyết định ngừng công tác của đoàn thanh tra và thành lập đoàn phúc tra chịu trách nhiệm giúp Bộ đưa ra kết luận mới về sự việc. Bộ trưởng Nguyễn Công Tạn đứng ra thừa nhận khuyết điểm của Bộ đã "chỉ đạo công tác thanh tra chưa được tích cực và khẩn trưởng", nhấn mạnh: "Cho đến bây giờ Bộ chưa biết đúng sai thế nào!". Ông cũng đề nghị công luận đóng góp tích cực vào vụ việc để làm sáng tỏ sự thật.

Chiều và tối ngày 2 tháng 6 năm 1988, BNNCNTP đã tổ chức cuộc họp giữa các lãnh đạo Bộ để nghe đoàn thanh tra và phúc tra báo cáo về sự việc tại LHXN. Đoàn thanh tra vẫn giữ nguyên cáo buộc bảy tội hình sự đối với Trần Xuân Hợi trong thời gian ông đương chức TGĐ. Trong khi đó, đoàn phúc tra sau một tháng điều tra độc lập đã bác bỏ toàn bộ các cáo buộc của đoàn thanh tra với lý do "không có căn cứ". Phó Vụ trưởng Vụ tổ chức Đậu Thị Nhàn dẫn ra các văn bản khẳng định quyết định xây dựng nhà máy tại Lĩnh Nam là theo chỉ đạo của Bộ, đã có sự bàn bạc với các nhân sự trong LHXN. Những người tố cáo bị đuổi đều dính vi phạm kỷ luật, vẫn còn trong độ tuổi đi học nên không vi phạm luật cấm đuổi người trái phép trong BLHS. Các cáo buộc "cửa quyền, mưu lợi cho cá nhân" và "trù dập" đều không đủ để cấu thành tội lợi dụng chức quyền, xâm phạm quyền khiếu nại của công dân,... Phó Bí thư Đảng ủy Bộ cũng cho rằng những căn cứ buộc tội Trần Xuân Hợi làm thất thoát tài sản chưa được giải quyết triệt để; sản xuất và tiêu thụ hàng giả không có chứng lí; và không tán thành với cách xem xét của đoàn thanh tra vì thiếu khách quan.

Đáp trả những phát biểu trên, TKCĐ Nguyễn Trí Nghị đã lập luận xoay vòng, yêu cầu chứng lí đơn thư cáo buộc Trần Xuân Hợi để yêu cầu xem xét sự việc trên khía cạnh "tình người", bảo vệ kết luận của đoàn thanh tra. Ông cũng đứng lên xin lỗi báo chí về các phát biểu "hàm hồ xúc phạm công luận" nhắm vào TGĐ Hợi. Lời nói sau cùng của phó Ban thanh tra Bộ nghiêng về kết luận của đoàn phúc tra, chứng minh đoàn thanh tra phạm nhiều sai lầm trong phương pháp thanh tra như chỉ dựa vào những đơn thư tố cáo mà không kiểm chứng thực tế, hay không xem xét sự việc trong hoàn cảnh cụ thể mà chỉ dựa vào số liệu trên giấy để đưa ra kết luận. Các ý kiến khác cũng khẳng định ông Trần Xuân Hợi là cán bộ tích cực hoàn thành nhiệm vụ, có trách nhiệm với công việc; cố gắng rèn luyện nâng cao trình độ, quyết đoán trong công việc; không có biểu hiện tư túi, tham ô,... song vẫn phê bình tác phong lãnh đạo mệnh lệnh, chủ quan, cứng nhắc, có những sai lầm trong quản lý kinh tế của Trần Xuân Hợi.

Kết luận của Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm 
Ngày 24 tháng 8 năm 1988, BNNCNTP đã chính thức công bố kết luận về vụ việc bằng văn bản số 1515. Một ngày sau, Bộ ra tiếp văn bản số 1524, giải trình sự việc chi tiết hơn gửi đến Ban Bí thư Trung ương Đảng cùng Thường vụ Hội đồng Bộ trưởng, các cơ quan nhà nước và báo chí. Văn bản của Bộ kết luận "Nguyên TGĐ Trần Xuân Hợi có sai phạm chưa đến mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự". Những sai phạm được chỉ ra bao gồm:

 Không chỉ đạo chặt chẽ việc sản xuất và tiêu thụ bia Sông Hồng.
 Trong quỹ đời sống có một số nguồn thu trái với qui định của Bộ Tài chính
 Báo cáo sai sản lượng bia để được công nhận hoàn thành kế hoạch rồi năm sau sản xuất bù. Việc này một phần do BNNCNTP không cung cấp đủ nguyên liệu, vật tư, một phần được khách hàng chấp thuận và Bộ biết nhưng vẫn thông qua.
 Không chỉ đạo kiểm kê định kỳ theo đúng qui định.
 Tác phong lãnh đạo một số công việc còn biểu hiện tính gia trưởng, thiếu tính dân chủ, thiếu tính thuyết phục, nặng về mệnh lệnh. Thiếu gương mẫu, đã dựa vào quan hệ thân quen mua xe máy, giường, tủ... với giá rẻ dùng trong gia đình và nhận quà biếu là một bộ cốc pha lê Tiệp Khắc (6 cốc to, 6 cốc nhỏ).

Liên quan đến những sai phạm trên, Bộ cũng yêu cầu ba phó TGĐ phải liên đới chịu trách nhiệm về những sự việc xảy ra tại LHXN. Các sai phạm của đoàn thanh tra được nêu cụ thể như sau:

 Không chịu sự lãnh đạo của Ban thanh tra là cơ quan giúp Bộ quản lý thanh tra. Sau khi Ban xem xét kết luận ngày 15-3-1988 đã thống nhất ý kiến là bản kết luận của đoàn thanh tra thiếu cơ sở và thiếu chứng lý vững chắc nên yêu cầu trưởng đoàn phải xem xét, thẩm tra lại và sửa chữa kết luận. Nhưng trưởng đoàn Hoàng Thanh Kiên đã tự ý đề nguyên kết luận cũ cho đánh máy, in, ký ngày 8-4-1989, (không có ý kiến của đương sự) và trao đổi với cán bộ ngoài đoàn.
 Chưa khách quan trong việc thu thập và xử lý các nguồn tin, có một số kết luận thiếu căn cứ và thiếu chính xác. 
 Trình độ nghiệp vụ thanh tra, nghiệp vụ pháp lý quá yếu và thiếu thận trọng nên đã vội quy một số lỗi thành tội là không đúng.
Phản ứng với kết luận này, nhà báo Nguyễn An Định từ báo Lao Động đã chỉ trích BNNCNTP có thái độ thờ ơ, thiếu trách nhiệm để xảy ra bê bối. Đến lúc sự việc trở nên lùm xùm lại đứng ra bao che cho những hoạt động mờ ám, khuất tất của đoàn thanh tra do Hoàng Thanh Kiên làm trưởng đoàn, cũng như cố tình giảm nhẹ những khuyết điểm nghiêm trọng của cán bộ lãnh đạo LHXN đã tham gia tố cáo Trần Xuân Hợi trong vụ việc. Trong khi đó, ông và các ý kiến khác chỉ ra có nhiều chỗ trong phần kết luận về Trần Xuân Hợi "chưa thỏa đáng", vẫn cố tình nêu bật những khuyết điểm nhỏ lẻ của ông Hợi như việc nhận quà biếu là bộ cốc Tiệp Khắc từ đồng nghiệp lên thành sai phạm lớn.

Nhìn nhận trên toàn bộ cục diện, ông Định cho rằng bản chất vụ việc là một "âm mưu lật đổ và bè phái quá rõ ràng", và được thực hiện một cách "bài bản" từ cấp Bộ đến các cơ quan truyền thông báo chí. Nhà báo đã yêu cầu phải xem xét hình sự đối với ba phó TGĐ trong liên hiệp xí nghiệp và TKCĐ Trần Hùng về tội vu khống được nêu trong điều 117 của BLHS; ông trưởng đoàn Hoàng Thanh Kiên về tội "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn" nêu trong điều 221 BLHS dẫn đến cái chết oan của TGĐ Trần Xuân Hợi; và trách nhiệm của TKCĐ Nguyễn Trí Nghị vì đã hùa theo đấu tố ông Hợi một cách quá khích, thậm chí kêu gọi "đào mả Trần Xuân Hợi lên" trong Đại hội Công đoàn Bộ năm 1988. Nguyễn Trí Nghị cũng bị cáo buộc đã áp dụng cách làm tương tự với những cán bộ lãnh đạo khác trong BNNCNTP với mục đích bè phái và triệt hạ đối thủ.

Nhà báo Trần Mai Hạnh cùng Trần Đình Bá, viết cho báo Tuần Tin tức, ngoài điểm lại trách nhiệm của những cái tên nêu trên còn cáo buộc Bộ trưởng BNNCNTP đã đứng sau toàn bộ diễn biến sự vụː bởi ông vừa là người cho phép việc bôi nhọ, tố cáo Trần Xuân Hợi được diễn ra công khai trong nội bộ LHXN và trên các mặt báo, vừa là người lấy lý do đó để đuổi việc ông Hợi và cử một người khác lên làm TGĐ thay thế. Bài báo cũng thông qua trường hợp này yêu cầu các cơ quan công quyền phải tạo cơ chế pháp luật và chính sách để "tháo gỡ" cho người làm quản lý kinh tế, tránh sa vào việc "bới lông tìm vết" nhằm bắt bớ, thanh trừng những cá nhân làm việc có năng lực và tâm huyết với lý lẽ "đấu tranh chống tiêu cực" vào thời kỳ đầu Đổi Mới.

Ảnh hưởng 
Cái chết của Trần Xuân Hợi đã làm dấy lên những phản ứng khác nhau xoay quanh vấn đề phê bình và đấu tranh chống tiêu cực. Nhiều ý kiến đã gọi đây là một vụ "lợi dụng Đổi mới để chống Đổi mới" điển hình, lợi dụng dân chủ và phê bình công khai, sử dụng phương pháp suy diễn, áp đặt dùng áp lực quần chúng để "làm lẫn lộn sai đúng" dẫn đến vu oan người không có tội; làm ảnh hưởng dư luận xã hội và mục tiêu tích cực từ phong trào Những việc cần làm ngay của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh.

Nhà báo Trần Đình Bá, một trong những người tham gia đấu tranh làm sáng tỏ sự việc, cho biết sau vụ bê bối này, những cán bộ lãnh đạo LHXN và BNNCNTP từng tham gia trù dập Trần Xuân Hợi không những không phải chịu kỷ luật mà một số cá nhân còn tiếp tục đảm nhận các chức vụ cao trong bộ máy chính quyền. Trong đó, Bộ trưởng BNNCNTP Nguyễn Công Tạn đã nhậm chức Phó Thủ tướng Chính phủ cho đến khi về hưu.

Cho đến hiện tại, vụ bê bối vẫn nhiều lần được nhắc lại như một sự kiện báo chí nổi bật thời kỳ đầu Đổi Mới, bởi vai trò của truyền thông khi ấy đã khắc họa Trần Xuân Hợi như một tên tham quan biến chất, "đầy rẫy tội lỗi" nhưng sau này lại đưa những thông tin trái ngược về bản chất vụ việc, khiến công chúng suy giảm lòng tin vào báo chí chính quyền. Nhiều bài viết cũng điểm lại vụ việc như là trường hợp tiêu biểu cho cuộc đấu tranh giữa cái trì trệ, lạc hậu và năng động, tiên tiến diễn ra gay gắt và phức tạp ở giai đoạn đầu của chương trình Đổi Mới. Theo Trần Mai Hạnh và Trần Đình Bá (1988), vụ bê bối xoay quanh Trần Xuân Hợi đã cho thấy "những hành vi thô bạo và mưu toan" hơn là "sự non kém và ấu trĩ" từ phía các cơ quan công quyền. Điều này phản ánh dư âm của cơ chế và quy phạm cũ trong xã hội vẫn còn nặng nề, bảo thủ, tạo cản trở cho sự phát triển của công cuộc đổi mới đất nước đương thời.

Ghi chú

Tham khảo

Nguồn 

 
 
 

Đổi mới
Vụ án kinh tế Việt Nam
Bê bối doanh nghiệp nhà nước XHCNVN
Việt Nam năm 1988
Việt Nam năm 1987
Vụ bê bối chính trị ở Việt Nam
Tham nhũng tại Việt Nam