Danh sách lễ hội Phật giáo tại Việt Nam

Danh sách lễ hội Phật giáo tại Việt Nam là danh sách chọn lọc một số ngày lễ và lễ hội gắn với sinh hoạt của Phật giáo ở Việt Nam. Các sự kiện thường được xác định theo Âm lịch và Phật lịch, gồm những ngày lễ chung của Phật giáo (như Phật đản (Vesak) và Lễ Vu Lan) cũng như các lễ hội hành hương tại một số chùa và quần thể di tích có ý nghĩa tôn giáo–văn hóa.

Danh sách này không nhằm bao quát toàn bộ lễ hội Phật giáo diễn ra tại Việt Nam. Các mục được chọn ưu tiên những lễ hội được ghi nhận trong nguồn học thuật hoặc nguồn chính thống, và/hoặc gắn với các di sản, di tích đã được cơ quan nhà nước xếp hạng, ghi danh (ví dụ di sản văn hóa phi vật thể).

Khái quát 
Trong ngữ cảnh Phật giáo, "ngày lễ" thường chỉ các ngày kỷ niệm theo Phật lịch (như Phật đản, Vu Lan), còn "lễ hội" thường chỉ chuỗi nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng diễn ra tại một không gian thờ tự cụ thể (chùa, quần thể danh thắng) và kéo dài nhiều ngày. Trong nhiều mô tả chính thống, cấu trúc lễ hội thường được trình bày gồm phần lễ (nghi lễ Phật giáo và nghi lễ truyền thống địa phương) và phần hội (sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trò diễn, hoạt động giao lưu).

Một số lễ hội phản ánh tính dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa thông qua hệ thống đối tượng thờ phụng và thực hành lễ nghi. Cổng thông tin du lịch quốc gia khi giới thiệu lễ hội chùa Hương nêu các đối tượng thờ phụng gồm Sakyamuni Buddha, Avalokitesvara Bodhisattva và "Holy Mothers".

Trong nghiên cứu về di sản và du lịch, các lễ hội hành hương lớn thường được xem là giai đoạn tập trung dòng khách và hoạt động dịch vụ, có thể tạo sức ép lên môi trường tự nhiên và di tích nếu quản lý không phù hợp. Một nghiên cứu về quần thể Hương Sơn ghi nhận số người cung ứng dịch vụ địa phương tăng từ 4.667 (2007) lên 5.334 (2010) và hơn 6.000 (2017), đồng thời đề cập các tác động tiêu cực có thể xảy ra đối với di sản tự nhiên và văn hóa tại khu vực trong mùa lễ hội nếu thiếu kiểm soát.

Các ngày lễ chung theo Phật lịch

Đại lễ Phật đản (Vesak) 
Phật đản (Vesak) là ngày lễ kỷ niệm gắn với cuộc đời Đức Phật Thích-ca Mâu-ni; trong sinh hoạt Phật giáo Việt Nam, lễ chính thường được tổ chức vào rằm tháng Tư âm lịch. Nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc về "International recognition of the Day of Vesak" (A/RES/54/115) là cơ sở thường được dẫn khi nói về sự ghi nhận Vesak ở cấp độ quốc tế.

Bên cạnh hoạt động nghi lễ tại chùa (như lễ tắm Phật, thuyết giảng và sinh hoạt cộng đồng), một số địa phương duy trì các hình thức trình diễn và hành lễ ngoài trời như rước xe hoa và thả hoa đăng.

Việt Nam từng đăng cai một số kỳ Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc. Văn phòng Chính phủ ghi nhận việc tổ chức Vesak 2019 thuộc nhóm hoạt động cần phối hợp giữa các cơ quan trung ương và địa phương trong quá trình chuẩn bị. Một số bài viết tiếng Anh của cơ quan báo chí thuộc Thông tấn xã Việt Nam cũng xem Vesak như dịp giới thiệu giá trị văn hóa Phật giáo Việt Nam trong bối cảnh sự kiện quốc tế.

Lễ Vu Lan 
Vu Lan là ngày lễ quan trọng của Phật giáo Đại thừa, thường diễn ra vào rằm tháng Bảy âm lịch; trong văn hóa Việt Nam, lễ này phổ biến với ý nghĩa báo hiếu và tưởng niệm người đã khuất.

Nghiên cứu đăng trên TNU Journal of Science and Technology cho biết các giải thích về Vu Lan ở Việt Nam thường liên hệ đến điển tích Mục Kiền Liên cứu mẹ trong kinh điển Phật giáo; đồng thời đề cập quá trình tiếp biến với truyền thống đạo hiếu và tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên trong đời sống xã hội Việt Nam. Trong cách trình bày của bài báo này, Vu Lan cũng được đặt trong mạch thực hành tri ân "tứ trọng ân" trong đời sống Phật giáo đương đại tại Việt Nam.

Các lễ hội hành hương và lễ hội chùa tiêu biểu

Lễ hội chùa Hương (Hà Nội) 
Lễ hội chùa Hương là lễ hội hành hương diễn ra tại quần thể danh thắng Chùa Hương (xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội). Cổng thông tin du lịch quốc gia mô tả thời gian lễ hội thường từ mùng 6 tháng Giêng âm lịch đến rằm tháng Ba âm lịch; các ngày chính hội kéo dài từ rằm tháng Hai đến khoảng 20 tháng Hai âm lịch.

Nguồn này cũng nêu không gian Hương Sơn có nhiều chùa được xây dựng từ thời Hậu Lê; đến đầu thế kỷ 20, khu vực được ghi nhận có "hơn 100" chùa, gắn với hoạt động hành hương trong mùa lễ hội.

Về khía cạnh bảo tồn, nghiên cứu về quần thể Hương Sơn coi mùa lễ hội là thời điểm tập trung hoạt động du lịch tâm linh và dịch vụ (như vận chuyển thuyền, khuân vác, ăn uống), từ đó đặt ra các vấn đề quản trị tác động lên cảnh quan và hệ sinh thái, cũng như nguy cơ xâm hại di tích nếu thiếu kiểm soát.

Lễ hội Yên Tử (Quảng Ninh) 
Lễ hội Yên Tử là lễ hội hành hương gắn với khu vực núi Yên Tử (thành phố Uông Bí, Quảng Ninh) và truyền thống Thiền phái Trúc Lâm liên hệ với Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Ở góc nhìn nghiên cứu, một công trình của DORISEA sử dụng trường hợp Yên Tử để phân tích cách các lớp nghĩa "thiêng" và các thiết chế văn hóa–du lịch cùng kiến tạo không gian hành hương hiện đại; trong cách tiếp cận này, Yên Tử được xem như một cảnh quan tôn giáo vừa phục hưng thực hành tín ngưỡng vừa được "di sản hóa" phục vụ du lịch và định vị bản sắc văn hóa.

Lễ hội Quán Thế Âm (Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng) 
Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn (còn gọi là "Lễ hội Quán Âm 19/2") được tổ chức tại chùa Quán Thế Âm và các địa điểm liên quan trong khu vực danh thắng Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết lễ hội thường diễn ra trong ba ngày 17–19 tháng Hai âm lịch, trong đó ngày 19 tháng Hai âm lịch là ngày lễ chính; lễ hội gồm phần lễ và phần hội.

Tư liệu của Cục Di sản văn hóa cho biết lễ hội gắn với việc phát hiện một pho tượng Quán Thế Âm "thiên tạo" trong hang động ở núi Kim Sơn bởi Hòa thượng Thích Pháp Nhãn (người khai sơn chùa Quán Thế Âm); hoạt động lễ hội được tổ chức quy mô từ năm 1991. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa lễ hội này vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 601/QĐ-BVHTTDL ngày 3 tháng 2 năm 2021.

Lễ hội chùa Bái Đính (Ninh Bình) 
Lễ hội chùa Bái Đính được tổ chức tại chùa Bái Đính (tỉnh Ninh Bình). Sở Du lịch Ninh Bình mô tả lễ hội khai mạc vào mùng 6 tháng Giêng và kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch, nằm trong chuỗi lễ hội đầu xuân của địa phương.

Trong góc nhìn nghiên cứu về du lịch tâm linh, một số công trình ở cấp cơ sở đào tạo xem lễ hội và không gian chùa Bái Đính là điểm hành hương quy mô lớn trong vùng đồng bằng Bắc Bộ, đặt trong mối quan hệ với phát triển du lịch và quản lý hoạt động dịch vụ tại điểm đến.

Lễ hội chùa Keo (Thái Bình) 
Lễ hội chùa Keo diễn ra tại chùa Keo (tỉnh Thái Bình), gắn với Thiền sư Không Lộ và truyền thống thờ phụng tại chùa. Cục Di sản văn hóa mô tả hội chính được mở trong ba ngày 13–15 tháng Chín âm lịch và gắn với mốc "tuần bách nhật" (100 ngày) sau ngày viên tịch của Thiền sư Không Lộ.

Về quy chế bảo tồn, Quyết định số 1419/QĐ-TTg ngày 27 tháng 9 năm 2012 về xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (đợt 3) liệt kê chùa Keo (huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình) trong danh mục di tích được xếp hạng.

Lễ hội vùng Dâu (chùa Dâu, Bắc Ninh) 
Lễ hội vùng Dâu (còn gọi là Hội Dâu) là lễ hội gắn với Chùa Dâu ở thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, liên quan đến không gian văn hóa vùng Dâu–Luy Lâu và hệ thống thờ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện).

Nguồn trên cũng nêu chùa Dâu được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2013; bộ tượng Phật Tứ Pháp vùng Dâu được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2017, và mộc bản chùa Dâu được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2024. Bài viết đồng thời đề cập việc phục dựng lễ rước Phật Tứ Pháp như một nghi lễ gắn với không gian lễ hội và cộng đồng thực hành trong vùng Dâu.

Lễ hội trong Phật giáo Nam tông Khmer

Lễ dâng y Kathina 
Kathina là nghi lễ dâng y và vật dụng thiết yếu cho chư tăng trong truyền thống Phật giáo Nam tông. Trong thực hành của cộng đồng Khmer Nam Bộ ở Việt Nam, VietnamPlus mô tả lễ dâng y Kathina được tổ chức tại các chùa sau ba tháng an cư kiết hạ, với việc Phật tử dâng y cà sa và vật dụng thiết yếu đến chư tăng.

Báo ảnh Dân tộc và Miền núi (thuộc Thông tấn xã Việt Nam) mô tả "mùa lễ Kathina" như khoảng thời gian một tháng theo lịch Khmer mà các chùa có thể tổ chức nghi lễ dâng y, đồng thời nhấn mạnh tính quy phạm truyền thống của nghi lễ trong cộng đồng.

Chôl Chnăm Thmây 
Chôl Chnăm Thmây (Tết năm mới của người Khmer) là một trong những lễ hội lớn của cộng đồng Khmer Nam Bộ. Trong các mô tả về lễ hội người Khmer, Chôl Chnăm Thmây thường gắn với hoạt động đến chùa Nam tông Khmer, làm phước và thực hành nghi lễ theo truyền thống Phật giáo Nam tông trong những ngày Tết.

Quản lý và bảo tồn 
Một số lễ hội hành hương lớn đi kèm hoạt động du lịch và dịch vụ theo mùa, đặt ra yêu cầu điều phối giữa bảo tồn di tích, bảo vệ môi trường và quản lý dòng khách. Nghiên cứu về Hương Sơn nêu các rủi ro đối với di tích và hệ sinh thái trong mùa lễ hội, đồng thời xem vấn đề quản trị tác động (từ hoạt động dịch vụ đến hành vi xâm hại) là nội dung cần quan tâm trong bảo tồn di sản tại khu vực.

Với Yên Tử, nghiên cứu của DORISEA nhấn mạnh quá trình định hình cảnh quan hành hương trong mối quan hệ giữa phục hưng tôn giáo, chủ nghĩa văn hóa và du lịch di sản; cách tiếp cận này đặt trọng tâm vào việc phân tích các tác nhân và thiết chế tham gia định nghĩa "không gian thiêng" trong bối cảnh hiện đại.

Xem thêm 
 Phật giáo Việt Nam
 Lễ hội Việt Nam
 Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
 Chùa

Tham khảo