Văn hiến thông khảo

Văn hiến thông khảo (), là bộ chính thư của Mã Đoan Lâm thời Nguyên. Theo ghi chép trong Nhạc Bình huyện chí thì Văn hiến thông khảo được ông biên soạn vào khoảng năm Chí Nguyên thứ 20 (1283) và hoàn thành vào năm Đại Đức thứ 11 (1307) gồm 24 môn với 348 quyển. Mãi đến 20 năm sau, bộ sách này mới được triều đình nhà Nguyên khắc in toàn bộ. Bộ sách đã mở rộng tám mục của Thông điển thành hai mươi bốn mục, ghi chép các điển chương chế độ qua các triều đại, từ thời thượng cổ cho đến cuối năm Gia Định đời Tống Ninh Tông. Sau này, Văn hiến thông khảo cùng với Thông điển của Đỗ Hựu và Thông chí của Trịnh Tiều được hợp xưng là "Tam Thông".

Nội dung
Nội dung sách này ghi chép từ thời thượng cổ cho tới những năm Gia Định thời Nam Tống. Nhìn một cách tổng thể từ thể lệ cho đến nội dung sách, Văn hiến thông khảo là sự mở rộng và tiếp tục phát triển của Thông điển của Đỗ Hựu, đây chính là đặc điểm thứ nhất của cuốn sách này. Phần sử liệu mà tác giả nghiên cứu sử dụng từ thời trung Đường trở về trước lấy Thông điển làm cơ sở. Sử liệu từ thời trung Đường trở về sau do chính bản thân Mã Đoan Lâm thu thập, xử lý, đặc biệt là sử liệu giai đoạn nhà Tống. Thời điểm này Tống sử còn chưa ra đời, tuy nhiên nguồn sử liệu về thời kỳ nhà Tống mà ông có được lại cực kỳ phong phú, thậm chí bản thân Tống sử chưa chắc đã toàn diện và đa dạng bằng Văn hiến thông khảo, đây chính là đặc điểm thứ hai của Văn hiến thông khảo. Ngoài ra Thông điển xếp Thực hóa lên đầu tiên, thể hiện sự trọng thị của tác giả Đỗ Hựu đối với nền kinh tế của đất nước. Thông chí của Trịnh Tiều thì lại chuyển nó xuống phía sau Tuyển cử và Hình pháp, còn Mã Đoan Lâm cũng xếp nó đầu tiên.

Trong Văn hiến thông khảo, phần Thực hóa có 20 quyển, chia làm 8 môn: Điền phú, Tiền tệ, Hộ khẩu, Chức dịch, Trưng xác, Thị địch, Thổ cống, Quốc dụng. Những nội dung có liên quan đến quốc kế dân sinh bắt đầu từ nhu cầu sinh tồn cơ bản nhất - vấn đề ăn mặc và nội dung hoạt động kinh tế cơ bản nhất của một xã hội nông nghiệp - thuế ruộng đất dần tiếp đến tiền tệ, hộ khẩu, chức dịch, rồi đến sự thu chi của một quốc gia, tạo thành một bức tranh cơ bản về lịch sử phát triển kinh tế xã hội cho đến thời Tống. Mã Đoan Lâm phê bình cách làm của Thông điển đưa phần sưu thuế ra ngoài phần Điền chế. Trong phần Điền phú khảo ông đã hợp nhất hai phần chế độ sưu thuế và diễn biến của chế độ đất đai với nhau, chứng tỏ ông nắm tương đối vững then chốt trong vấn đề ruộng đất trong xã hội phong kiến. Điều đó cho thấy sự coi trọng kinh tế trong nước của Mã Đoan Lâm còn vượt qua cả hai nhà sử học Đỗ Hựu, Trịnh Tiều. Phần Chức dịch khảo, Mã Đoan Lâm chủ yếu là phản ánh sự thật về những tệ nạn trong chế độ dịch pháp thời Tống đã thực sự trở thành vấn đề nghiêm trọng. Phần Trưng xác khảo hiển nhiên có liên quan đến bối cảnh kinh tế hàng hóa phát triển cao độ ở thời Tống. Trong phần Tiền tệ khảo, Mã Đoan Lâm tổng kết những những vấn đề có liên quan đến tiền tệ từ thời Đường đến thời Tống. Mặc dù những tổng kết nhận định của ông còn mang tính mơ hồ, nhưng cũng đã phản ánh được độ nhạy cảm của ông đối với sự phát triển nền kinh tế thương phẩm từ thời Đường Tống trở lại đó. 

Các phần khác trong sách cũng có nhiều chỗ cải tiến. Từ Kinh chí đến Vật dị, 5 môn là chưa có trong Thông điển, 19 môn còn lại đều có trong Thông điển. Phần Lễ điển trong Thông điển là 100 quyển. Còn phần Xã giao khảo trong Văn hiến thông khảo thì 3 môn mới chỉ có 60 quyển. Phần Binh khảo trong Văn hiến thông khảo tổng cộng có 13 quyển, đã liệt kê một cách tường tận binh chế từ cổ chí kim, theo thứ tự, ngoài ra còn bổ sung thêm các phần: Xa chiến, Chu sư, Mã chính, Quân khí v.v... và các phần: phương pháp tác chiến, chế độ trưng binh, bổ cấp cho quân đội v.v... sửa chữa được sự thiên lệch trong phần Binh điển vốn từ trước chỉ nói về phương pháp dụng binh, và trở thành phần sử về chế độ quân sự hoàn hảo nhất từ trước đến lúc đó. Tất cả những điều đó đều là ưu điểm của Văn hiến thông khảo. Phần Kinh tịch khảo trong Văn hiến thông khảo tuy được biên soạn chủ yếu dựa vào hai cuốn trước tác mục lục là Quận Trai độc thư yếu và Trực Trai thư lục giải đề, nhưng đọc kỹ tác phẩm của Mã Đoan Lâm thì thấy ở phần tác giả thêm vào phương pháp xử lý của ông có những đặc điểm riêng. Khi gặp phải những mục do sự phân loại không được rõ ràng nên xuất hiện hiện tượng một tên sách được đưa vào hai phần khác nhau. Mã Đoan Lâm không đơn giản chỉ là chọn lấy một trong hai mà ông chú thích một cách rất đầy đủ tường tận để xếp loại, ngoài ra còn có thêm phần phụ chú để giải thích. Trong phần Kinh tịch khảo, thông qua bình luận, Mã Đoan Lâm thể hiện được một số cách nhìn nhận của bản thân ông đối với một số vấn đề truyền thống.

Mục lục
Mục lục Văn hiến thông khảo gồm hai mươi bốn mục khảo cứu như sau:
Điền phú khảo (Khảo cứu về ruộng đất và thuế): 7 quyển (từ quyển 1 đến 7)
Tiền tệ khảo (Khảo cứu về tiền tệ): 2 quyển (từ quyển 8 đến 9)
Hộ khẩu khảo (Khảo cứu về hộ khẩu): 2 quyển (từ quyển 10 đến 11)
Chức dịch khảo (Khảo cứu về các loại lao dịch và chức vụ): 2 quyển (từ quyển 12 đến 13)
Chinh hoạch khảo (Khảo cứu về thuế muối, sắt và các loại thuế khóa khác): 6 quyển (từ quyển 14 đến 19)
Thị địch khảo (Khảo cứu về thị trường và giá cả): 2 quyển (từ quyển 20 đến 21)
Thổ cống khảo (Khảo cứu về cống vật địa phương): 1 quyển (quyển 22)
Quốc dụng khảo (Khảo cứu về chi tiêu của quốc gia): 5 quyển (từ quyển 23 đến 27)
Tuyển cử khảo (Khảo cứu về chế độ tuyển chọn nhân tài): 12 quyển (từ quyển 28 đến 39)
Học hiệu khảo (Khảo cứu về chế độ học hành và trường học): 7 quyển (từ quyển 40 đến 46)
Chức quan khảo (Khảo cứu về chế độ chức quan): 21 quyển (từ quyển 47 đến 67)
Giao xã khảo (Khảo cứu về nghi lễ tế Giao và tế Xã Tắc): 22 quyển (từ quyển 68 đến 89)
Tông miếu khảo (Khảo cứu về Tông Miếu và nghi lễ thờ cúng tổ tiên): 15 quyển (từ quyển 90 đến 105)
Vương lễ khảo (Khảo cứu về nghi lễ của Vương triều): 22 quyển (từ quyển 106 đến 127)
Nhạc khảo (Khảo cứu về chế độ âm nhạc): 20 quyển (từ quyển 128 đến 148)
Binh khảo (Khảo cứu về chế độ quân sự): 13 quyển (từ quyển 149 đến 161)
Hình khảo (Khảo cứu về chế độ hình phạt): 12 quyển (từ quyển 162 đến 173)
Kinh tịch khảo (Khảo cứu về thư tịch và kinh điển): 76 quyển (từ quyển 174 đến 249)
Đế hệ khảo (Khảo cứu về dòng dõi và thế thứ của các hoàng đế): 10 quyển (từ quyển 250 đến 259)
Phong kiến khảo (Khảo cứu về chế độ phong tước, ban đất): 18 quyển (từ quyển 260 đến 277)
Tượng vĩ khảo (Khảo cứu về thiên văn, hiện tượng khí tượng): 17 quyển (từ quyển 278 đến 294)
Vật dị khảo (Khảo cứu về các vật lạ, hiện tượng khác thường): 20 quyển (từ quyển 295 đến 314)
Dư địa khảo (Khảo cứu về địa lý, lãnh thổ): 9 quyển (từ quyển 315 đến 323)
Tứ di khảo (Khảo cứu về các tộc người xung quanh, man di bốn phương): 25 quyển (từ quyển 324 đến 348)

Ấn bản
Văn hiến thông khảo, bản khắc của Thư viện Tây Hồ, được in vào năm Thái Định nguyên niên đời Nguyên (1324), sau được Dư Khiêm tu chỉnh vào năm Chí Nguyên thứ 5 (1339).
Văn hiến thông khảo, bản do Phùng Thiên Ngự ở Kỳ Dương hiệu đính và khắc in, đời nhà Minh (sau 1368).
Văn hiến thông khảo, bản khắc của Lưu thị Thận Độc Trai ở Kiến Dương, năm Chính Đức thứ 14 đời Minh (1519).
Văn hiến thông khảo, bản khắc của Ty Lễ giám, năm Gia Tĩnh thứ 3 đời Minh (1524).
Văn hiến thông khảo, bản khắc của phủ Tùng Giang, năm Vạn Lịch thứ 31 đời Minh (1603).
Văn hiến thông khảo, bản khắc trong Tứ khố toàn thư, năm Càn Long thứ 41 đời Thanh (1776).
Văn hiến thông khảo, bản khắc của Hàng Châu Chiết Giang thư cục, năm Quang Tự thứ 8 đời Thanh (1882).
Văn hiến thông khảo, bản in đá của Thượng Hải Hồng Bảo thư cục, năm Quang Tự thứ 28 đời Thanh (1902).
Văn hiến thông khảo, bản xếp chữ in của Kiên Bào Am, năm Quang Tự thứ 31 đời Thanh (1905).
Thập thông loại thứ bảy, Văn hiến thông khảo, bản khắc của Thượng Hải Thương vụ ấn quán, năm Dân Quốc thứ 24 (1935).
Văn hiến thông khảo, bản khắc của Đài Bắc Tân Hưng thư cục, năm Dân Quốc thứ 47 (1958).

Thể lệ
Trong phần Đề tựa của cuốn sách, Mã Đoan Lâm đã giải thích tên gọi của Văn hiến thông khảo rằng: "văn là sách vở, hiến là người hiền"; đó cũng chính là đặc điểm chủ yếu của thể biên soạn trong toàn bộ tác phẩm. Truy tìm nguồn gốc và nghiên cứu sự kiện lịch sử của hàng ngàn năm trước, sở dĩ có thể có căn cứ để khảo chứng, đầu tiên là phải dựa vào những ghi chép trong sách vở kinh điển. Thế nhưng, nếu chỉ dựa vào các ghi chép đó thì không đủ độ tin cậy, vì vậy cho nên phải kết hợp giữa những điều ghi chép trong lịch sử các đời, truyện ký bách gia, tấu cảo của quan lại, những bản sớ nổi tiếng, những ghi chép trên các bia có giá trị sử liệu sau đó phân loại tổng hợp rồi gia công khảo đính. Nguyên tắc soạn thuật là "chỉ ghi chép những điều có chứng cứ đáng tin cậy, những chuyện quái dị còn nghi ngờ thì không ghi chép". 

Đặc điểm thể lệ biên soạn của Văn hiến thông khảo còn thể hiện ở chỗ tài liệu được rút ra từ các mục trong chính sử, căn cứ vào quan điểm của bản thân tác giả mà tổ hợp lại, để thể hiện quan điểm mới, ví dụ như căn cứ vào Ngũ hành chí trong chính sử để biên soạn ra Vật dị khảo. Sự cải cách trong thể lệ biên soạn đó đã phản ánh tư tưởng sử học của Mã Đoan Lâm: nhấn mạnh sự việc, con người; không tin thiên mệnh, thực sự cầu thị. 

Về mặt tính sử liệu mà nói, Văn hiến thông khảo có những đặc điểm dưới đây:
Thứ nhất: Phân loại được chế độ điển chương qua các thời kỳ lịch sử, căn cứ vào nguyên tắc "chỉ ghi chép những điều có chứng cứ đáng tin cậy, những chuyện quái dị còn nghi ngờ thì không ghi chép", thông qua việc khảo đính một cách kỹ lưỡng, có được kết quả. Vì vậy, những sử liệu của Mã Đoan Lâm có độ tin cậy lớn, thậm chí là còn đáng tin cậy hơn cả chính sử, và cũng rất hệ thống.
Thứ hai: Mã Đoan Lâm trực tiếp dẫn những bản tấu sớ của các quan lại, những lời bình luận của các học giả, trong đó có không ít lời bình luận của các học giả nổi tiếng mà đến nay đã thất tán, vì vậy Văn hiến thông khảo đã trở thành nguồn tư liệu quan trọng về các vấn đề thời Tống và trước đó. 
Thứ ba: Những chế độ thời Tống được ghi chép một cách rất tường tận trong Văn hiến thông khảo, những nguồn tư liệu đó được lấy từ trong quốc sử và các tác phẩm của các nhà sử học mà đến nay những tư liệu đó đều đã thất truyền đến quá nửa. Vì vậy Văn hiến thông khảo đã trở thành cuốn sách tham khảo quan trọng để nghiên cứu và chính lý các sách vở thời Tống.

Thiên văn
Văn hiến thông khảo là một phần của khối tư liệu phong phú xuất phát từ Trung Quốc được nhiều nhà sử học hiện đại sử dụng để tìm hiểu về về các sự kiện lịch sử hoặc các khía cạnh khác nhau của nền văn minh Trung Hoa thời kỳ đó . Ví dụ, các nhà thiên văn học hiện đại đã tìm thấy trong đó nhiều ghi chép về các sự kiện thiên văn không có sự tương đương ở phương Tây do khoảng thời gian mà sách đề cập (thời Trung Cổ), khi mà chỉ có rất ít người ở châu Âu quan tâm đến các vấn đề này. Chính trong Văn hiến thông khảo mà người ta lần đầu tiên cố gắng tìm lại các ghi chép về các sự kiện thiên văn mà giới thiên văn hiện đại quan tâm. Người đầu tiên thực hiện công việc này là hai cha con Jean-Baptiste Biot và Édouard Biot vào năm 1843, khi họ đang tìm kiếm các ghi chép về sự xuất hiện của sao chổi. Mà không hề hay biết, đồng thời họ cũng đã tìm thấy các ghi chép về tân tinh và siêu tân tinh, trong đó nổi tiếng nhất không nghi ngờ gì chính là SN 1054.

Đánh giá
Nguyễn Nguyên cuối thời Thanh cho rằng, đọc Tư trị thông giám là đã thông hiểu chính sự các triều đại; đọc Văn hiến thông khảo là đã thông hiểu điển chương chính trị các triều đại, nên hai bộ sách này được gọi là "Nhị Thông". La Hương Lâm trong Trung Quốc thông sử viết: "Văn hiến thông khảo của Mã Đoan Lâm đã song hành cùng với Thông chí của Trịnh Tiều, mặc dù việc tập hợp các tinh hoa không thể bằng Nhị thập lược của họ Trịnh, nhưng ở những chỗ chi tiết và toàn diện thì cũng có nhiều điều đáng học hỏi. Năm Diên Hựu thứ 6 đời Nguyên Nhân Tông (1319), đạo quan Vương Thọ Diễn tìm được sách này và dâng lên triều đình. Nhờ đó, sách được lưu truyền. Kể từ khi được khắc in, sách luôn nhận được lời khen ngợi. Người đời Nguyên đánh giá Mã Đoan Lâm rằng: "Hành vi thanh cao thuần khiết, văn chương tao nhã đẹp đẽ, gia đình truyền lại gia phong của bậc tể tướng, khi còn trẻ đã được đào tạo trong thư viện, hiểu rõ điển chương chế độ đời trước, nắm vững thể yếu của thời đại." "Hễ những gì liên quan đến đạo trị nước thì đều được phân loại, tổng hợp rõ ràng, mạch lạc, có trật tự, đối với việc trị quốc an dân thì chỉ cần đưa ra và thực hành mà thôi. Đây có thể gọi là bậc Nho sĩ cứu đời, học vấn hữu dụng."

Tứ khố toàn thư tổng mục đề yếu mặc dù có nhiều lời chỉ trích đối với Văn hiến thông khảo, nhưng vẫn khẳng định: "Tuy nhiên, cách ông ấy phân chia và phân tích chi tiết, giúp người khảo cứu có thể tra cứu theo loại; hơn nữa, những gì ông ghi chép về chế độ nhà Tống là tường tận nhất, nhiều chi tiết mà các chí trong Tống sử chưa hề đề cập; lời án ngữ cũng thường xuyên xuyên suốt được cổ kim, đạt đến sự cân nhắc thỏa đáng. Dù có phần kém hơn sự súc tích và nghiêm cẩn của Thông điển, nhưng về độ chi tiết và đầy đủ thì thực sự vượt trội, không phải là thứ mà Thông chí của Trịnh Tiều có thể sánh được." Ngoài ra, hành động giữ mình trong sạch của Mã Đoan Lâm sau khi Nam Tống diệt vong cũng bị người đời sau phê bình. Đặc biệt là việc ông cắt đoạn Văn hiến thông khảo tại năm Gia Định thứ năm (1212) để tránh đụng chạm đến cuộc chiến giữa Nguyên và Tống, khiến cho hệ thống điển chương chế độ đời Tống không thể trở thành một thể thống nhất hoàn chỉnh.

Mã Đoan Lâm là một trong những sử gia tiến bộ đã có công mở rộng thể loại tân sử do Đỗ Hựu sáng lập, phát triển việc lấy sự kiện lịch sử để ghi chép lịch sử theo thể loại điển chí, đồng thời phát triển thêm một bước phương pháp tổng hợp và phân loại tư liệu của Trịnh Tiều. So với tác phẩm Thông điển của Đỗ Hựu, từ nội dung và hình thức của Văn hiến thông khảo đều có sự mở rộng và nâng cao. So với Thông chí của Trịnh Tiều, thì Thông chí chỉ là sự tổng hòa sơ lược của sách sử cũ; Văn hiến thông khảo thì lại tổ chức lại, thể hiện một số tư tưởng mới, cách nhìn nhận mới. Có thể tìm thấy những tư tưởng mới, cách nhìn nhận mới đối với vấn đề, đặc biệt là vấn đề kinh tế của Mã Đoan Lâm thông qua Văn hiến thông khảo, ví dụ như biến pháp của Thương Ưởng và lưỡng thuế pháp của Dương Viêm đều có tác dụng to lớn đối với sự phát triển của xã hội phong kiến Trung Quốc thời cổ đại. Ông đặc biệt quan tâm và trình bày cặn kẽ các chính sách kinh tế lớn của người đi trước. Có thể ông không đồng tình, thậm chí là phủ nhận quan điểm chính trị của người này nhưng lại hoàn toàn tôn trọng các chính sách kinh tế của họ, một khi nó thực sự có lợi cho giang sơn, xã tắc. Viết về nhân vật lãnh đạo cuộc khởi nghĩa nông dân Trương Toàn Nghĩa cuối thời Đường, mặc dù ý thức hệ Hán nho phong kiến còn tồn tại nặng nề nhưng không vì thế Mã Đoan Lâm hạ thấp vai trò của chính sách kinh tế khôi phục và phát triển sản xuất vùng Lạc Dương mà Trương Toàn Nghĩa đề xuất.  

Văn hiến thông khảo của Mã Đoan Lâm đã được hưởng những thành quả tốt đẹp do sự phát triển văn hóa thời Lưỡng Tống đem đến. Thứ nhất, bắt đầu từ thời Bắc Tống trở đi, việc in ấn sách vở ở Trung Quốc tương đối phổ biến, cho nên việc truyền bá và lưu thông sách vở đạt tới số lượng chưa từng có trước đó. Căn cứ vào số lượng sách vở tham khảo phong phú được ghi chép trong Văn hiến thông khảo, có thể thấy được rằng, tất cả các tác phẩm nổi tiếng của các tác giả như Lý Đảo, Hồng Mại, Trịnh Tiều, Diệp Mộng Đắc, Vương Minh Thanh v.v... không có tác phẩm nào là không được liệt kê ở trong đó. Thứ hai, chế độ tu sử rất phát triển ở thời Lưỡng Tống, những sách được dẫn bao gồm quốc sử, quốc chí, hội yếu, thực lục... vì vậy cho nên trong khi biên soạn phần nội dung từ Hậu Đường đến Lưỡng Tống, Mã Đoan Lâm vốn là một học giả rất uyên bác, lại được thừa hưởng một nền học thức sâu rộng của gia đình (phụ thân ông đã từng nhậm chức Biên tu quan ở Quốc sử viện, Kiểm thảo quan ở Thực lục viện, lại từng đảm nhiệm chức Hữu Thừa tướng chuyên xử lý các công việc quan trọng của nhà nước) điều đó đã giúp ông rất nhiều trong việc biên soạn một bộ sách sử lớn với nội dung phong phú và tỉ mỉ đến như vậy. Tuy quy mô công trình nghiên cứu lớn như vậy song nó vẫn tồn tại một số hạn chế, đặc biệt là về tư tưởng. Mã Đoan Lâm tuy có chỗ đồng tình với người dân lao động, nhưng chủ yếu là nói trên lập trường của giai cấp thống trị. Do quy mô bộ sách quá lớn, vì vậy vẫn còn một số phần nội dung còn sơ lược, ví dụ như các phần Chức quan khảo, kinh tịch khảo, Dư địa khảo, v.v...

Đọc thêm
 Enlin Dong et al. (2002). Historial Literature and Cultural Studies, Hubei Dictionary Press, Wuhan.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Các ấn bản khác nhau của Văn hiến thông khảo – Chinese Text Project
Văn hiến thông khảo "Nghiên cứu Tổng hợp về Điển chương" – Chinaknowledge

Chính thư
Thập Thông
Sử bộ chính thư loại
Sách lịch sử thế kỷ 14
Điển tịch nhà Nguyên
Văn bản cổ điển Trung Quốc