Nga tiến chiếm Zaporizhzhia

Nga tiến chiếm Zaporizhzhia (Russian occupation of Zaporizhzhia Oblast) là các diễn biến chính trị-quân sự trong cuộc chiếm đóng diễn ra tại tỉnh Zaporizhzhia (Запорізька область/Zaporizka oblast) bắt đầu sau khi lực lượng Nga phát động chiến dịch miền Nam Ukraina từ Crimea vào ngày 24 tháng 2 năm 2022 mà Nga gọi là Chiến dịch quân sự đặc biệt. Các phần do Nga kiểm soát của tỉnh được quản lý dưới quyền một chính quyền thân Nga cho đến ngày 30 tháng 9 năm 2022, khi được sáp nhập để trở thành một chủ thể liên bang của Nga. Ngay từ những ngày đầu của cuộc xung đột vào cuối tháng 2 và đầu tháng 3 năm 2022, lực lượng Nga đã nhanh chóng tiến quân từ bán đảo Crimea lên phía Bắc để chiếm giữ các thành phố chiến lược quan trọng tại miền Nam tỉnh Zaporizhzhia như Melitopol và Berdyansk mà không gặp nhiều sự kháng cự mạnh như ở các mặt trận khác. Nga đã kiểm soát Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia tại thành phố Enerhodar vào đầu tháng 3 năm 2022 và sau đó đã tuyên bố sáp nhập toàn bộ tỉnh này vào lãnh thổ Liên bang Nga sau các cuộc trưng cầu dân ý vào tháng 9 năm 2022, mặc dù Nga chưa kiểm soát được thủ phủ của cả tỉnh là thành phố Zaporizhzhia. Vào tháng 5 năm 2022, chính phủ Nga bắt đầu cấp hộ chiếu Nga cho cư dân trong vùng.

Vào tháng 7 năm 2022, Nga ban hành một sắc lệnh mở rộng luật kiểm duyệt thời chiến áp dụng cho tỉnh này, và bao gồm việc trục xuất sang Nga như một hình phạt. Vào tháng 9 năm 2022, lực lượng chiếm đóng đã tổ chức cuộc trưng cầu dân ý sáp nhập năm 2022 tại Ukraina do Nga chiếm đóng tại các khu vực bị chiếm đóng của Zaporizhzhia và tỉnh Kherson để gia nhập Liên bang Nga. Vào ngày 27 tháng 9 năm 2022, các quan chức Nga tuyên bố rằng cuộc trưng cầu dân ý tại tỉnh Zaporizhzhia đã được thông qua với 93,11% cử tri ủng hộ gia nhập Liên bang Nga. Nga đã ký hiệp ước gia nhập với chính quyền Nga tại khu vực vào ngày 30 tháng 9 năm 2022. Nga sáp nhập tỉnh Zaporizhzhia vào ngày 30 tháng 9 năm 2022, bao gồm cả những phần của tỉnh mà họ không kiểm soát vào thời điểm đó. Phương Tây và Đại hội đồng Liên Hợp Quốc yêu cầu Nga rút quân "ngay lập tức, hoàn toàn và vô điều kiện" và thông qua Nghị quyết ES-11/4 của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc kêu gọi các quốc gia không công nhận cái mà họ mô tả là "nỗ lực sáp nhập bất hợp pháp". Melitopol đóng vai trò là trụ sở hành chính của Nga vì Nga không kiểm soát Zaporizhzhia. Vào tháng 3 năm 2023, Melitopol trở thành thủ phủ chính thức của tỉnh Zaporizhzhia do Nga chiếm đóng sau khi quyền tỉnh trưởng Yevgeny Balitsky ký sắc lệnh chuyển thủ phủ pháp lý về Melitopol cho đến khi chiếm được Zaporizhzhia.

Diễn biến tiến chiếm

Tháng 3 năm 2022
Ngay sau khi lực lượng Nga chiếm được Melitopol, theo truyền thông phương Tây thì cư dân thành phố đã tổ chức một cuộc biểu tình đường phố chống lại sự chiếm đóng, những người biểu tình đã tuần hành và dùng thân mình để chặn một đoàn xe quân sự của Nga. Vào ngày 4 tháng 3 năm 2022, cựu lãnh đạo của phong trào Anti-Maidan tại Zaporizhzhia là ông Vladimir Rogov, người tự xưng là "thành viên Hội đồng Chính của chính quyền Quân-Dân sự tỉnh Zaporozhye" đã công bố chương trình về "các biện pháp tài chính và kinh tế toàn diện cho sự phát triển kinh tế của các khu vực Ukraina do Liên bang Nga kiểm soát" trên kênh Telegram. Theo BBC, chương trình được viết theo phong cách quan liêu phức tạp giống như các tài liệu tương tự khác của chính quyền Nga. Vào ngày 10 tháng 3 năm 2022, giám đốc Bảo tàng Lịch sử Địa phương Melitopol là Leila Ibragimova đã bị lực lượng Nga bắt giữ tại nhà riêng và bị giam giữ tại một địa điểm không xác định. Ngày hôm sau, thị trưởng Melitopol là ông Ivan Fedorov đã bị quân đội Nga bắt cóc vì từ chối hợp tác và vẫn treo cờ Ukraina trong văn phòng. Chính quyền Nga không bình luận về sự biến mất của Fedorov, nhưng văn phòng công tố của Cộng hòa Nhân dân Luhansk (một nhà nước ly khai tự xưng do Nga hậu thuẫn bên trong Ukraina) cáo buộc ông mày có "hoạt động khủng bố". Thị trưởng Dniprorudne là Yevhen Matvieyev cũng bị lính Nga bắt giữ vào ngày 13 tháng 3 năm 2022. Matvieyev đã tham gia một cuộc biểu tình vào ngày 27 tháng 2 năm 2022 nhằm ngăn cản xe tăng Nga tiến vào thị trấn.

Vấn đề hạt nhân

Vào ngày 4 tháng 3 năm 2022, thành phố Enerhodar và Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia (ZNPP) rơi vào tay Nga, kể từ đó, Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia đã trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng an toàn hạt nhân đang diễn ra. Nga bị phương Tây cáo buộc đã sử dụng nhà máy làm căn cứ để chứa thiết bị quân sự và binh lính, làm tăng nguy cơ hư hại cho nhà máy và rò rỉ nhiên liệu. Vào ngày 6 tháng 3 năm 2022, IAEA đưa ra tuyên bố nói rằng lực lượng Nga đang can thiệp vào hoạt động của nhà máy điện, và "mọi hành động của ban quản lý nhà máy—bao gồm các biện pháp liên quan đến vận hành kỹ thuật của sáu tổ máy phản ứng—đều cần sự chấp thuận trước của chỉ huy Nga", đồng thời nêu rõ rằng "lực lượng Nga tại hiện trường đã tắt một số mạng di động và internet để thông tin đáng tin cậy từ hiện trường không thể thu được qua các kênh liên lạc thông thường". Vào ngày 9 tháng 3 năm 2022, Bộ trưởng Năng lượng Ukraina Herman Galushchenko tuyên bố rằng lực lượng Nga đang giữ các công nhân tại nhà máy điện làm con tin và ép buộc một số người làm video tuyên truyền.

Giai đoạn tháng 6/2022

Nga tuyên bố Halyna Danylchenko là quyền thị trưởng Melitopol vào ngày 12 tháng 3 năm 2022 nhưng các nguồn tin Ukraina cho biết Yevgeny Balitsky đã trở thành người đứng đầu không chính thức trên thực tế của thành phố. Trong khi đó, BBC cho biết có hàng trăm người đã tham gia biểu tình bên ngoài tòa thị chính Melitopol để yêu cầu thả Fedorov. Olga Gaysumova là người đứng đầu tổ chức phi chính phủ (NGO) mang tên "Hội Tận tâm Melitopol" và là người tổ chức các cuộc biểu tình địa phương chống lại lực lượng Nga, đã bị bắt giữ Vào ngày 13 tháng 3 năm 2022, Hội đồng thành phố Melitopol tuyên bố rằng "quân đội chiếm đóng của Liên bang Nga đang cố gắng thành lập bất hợp pháp một chính quyền chiếm đóng tại thành phố Melitopol". Họ kêu gọi Tổng công tố viên Ukraina Iryna Venediktova mở cuộc điều tra đối với Danylchenko và đảng Khối Đối lập của bà về tội phản quốc. Ukrayinska Pravda đưa tin rằng quân đội Nga đã bắt cóc Chủ tịch Hội đồng Quận Melitopol Serhiy Priyma và cố gắng bắt cóc Thư ký Hội đồng Thành phố Roman Romanov.

Các xe quân sự Nga được nhìn thấy đang thông báo qua loa phóng thanh rằng các cuộc mít tinh và biểu tình đã bị cấm và lệnh giới nghiêm được áp dụng từ 6 giờ chiều đến 6 giờ sáng. Vào ngày 14 tháng 3 năm 2022, Ukrayinska Pravda đưa tin rằng lực lượng Nga đã ngăn chặn các cuộc biểu tình mới bằng cách phong tỏa quảng trường trung tâm của Melitopol. Bài báo cũng cho biết "hai nhà hoạt động đã bị bắt cóc và đưa đi theo một hướng không xác định". Vào ngày 16 tháng 3 năm 2022, Fedorov được trả tự do. Một số quan chức Ukraina cho biết ông đã được giải cứu trong một "chiến dịch đặc biệt". Tuy nhiên, trợ lý báo chí của Zelenskyy là Daria Zarivna sau đó cho biết ông đã được trao đổi lấy chín lính nghĩa vụ Nga bị lực lượng Ukraina bắt giữ. Vào ngày 22 tháng 4 năm 2022, Fedorov cho biết hơn 100 lính Nga đã bị người dân địa phương giết chết trong thời gian chiếm đóng Melitopol. Vào ngày 24 tháng 8 năm 2022, người đứng đầu Mykhailivka do Nga bổ nhiệm là Ivan Sushko đã bị ám sát trong một vụ đánh bom xe.

Vào ngày 18 tháng 5 năm 2022, Phó Thủ tướng Liên bang Nga Marat Khusnullin nói trong chuyến thăm khu vực rằng "triển vọng của khu vực là làm việc trong gia đình Nga thân thiện của chúng tôi", và thông báo về việc sắp thực hiện các kế hoạch triển khai lưu thông tối đa đồng rúp Nga. Theo ông, lương hưu và tiền lương sẽ được trả cho cư dân tỉnh Zaporizhzhia bằng tiền Nga trong vòng một tháng dương lịch. Vào ngày 23 tháng 3 năm 2022, Thị trưởng Fedorov báo cáo rằng Melitopol đang gặp vấn đề về nguồn cung thực phẩm, thuốc men và nhiên liệu, trong khi quân đội Nga chiếm đoạt các doanh nghiệp, đe dọa người dân địa phương và câu lưu một số nhà báo. Vào ngày 25 tháng 5 năm 2025, ông Vladimir Rogov tuyên bố rằng sau khi chiếm hoàn toàn khu vực thì sẽ được sáp nhập vào Nga. Ông cũng nói rằng một khu vực lưỡng tệ đã được giới thiệu trong vùng lãnh thổ bị chiếm đóng và huy hiệu của Aleksandrovsk từ thời Đế quốc Nga đã được lắp đặt, cùng với đó họ bắt đầu cấp biển số xe mới với chữ ký "TVR" (ám chỉ đến tỉnh Taurida, các số cũ được sử dụng nhưng có nhãn dán "TVR" đè lên cờ Ukraina). Sau đó, một báo cáo tiết lộ rằng Balitsky đôi khi vẫn sử dụng huy hiệu Ukraina của tỉnh Zaporizhzhia trên các tài liệu. Cùng ngày, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã ban hành sắc lệnh đơn giản hóa việc cấp hộ chiếu Nga cho cư dân tỉnh Zaporizhzhia theo quy trình tương tự như đối với người dân các tỉnh Donetsk và Luhansk.

Sáp nhập vào Nga

Vào ngày 28 tháng 7 năm 2022, Meduza đưa tin rằng các phòng ban tạm thời của Bộ Nội vụ Liên bang Nga đã được thiết lập tại các tỉnh Kherson và Zaporizhzhia. Vào ngày 8 tháng 8 năm 2022, Balitsky thông báo về một cuộc trưng cầu dân ý về việc "tái thống nhất" với Nga trong khu vực, và ký lệnh của Ủy ban Bầu cử Trung ương. Ủy ban này theo tuyên bố đã bắt đầu hình thành từ ngày 23 tháng 7 năm 2022. Vào ngày 8 tháng 9 năm 2022, thông báo được đưa ra rằng các cuộc trưng cầu dân ý sẽ được tổ chức tại tất cả các vùng lãnh thổ bị chiếm đóng của Ukraina từ ngày 23 đến 27 tháng 9 năm 2022, với mục đích là sáp nhập các vùng lãnh thổ này. Theo chính quyền quân-dân sự, 93,11% cử tri trong cuộc trưng cầu dân ý đã bỏ phiếu để khu vực trở thành một phần của Nga Ông Balitsky nói rằng "tỉnh Zaporizhzhia đã tách khỏi Ukraine trên thực tế".

Vào ngày 28 tháng 9 năm 2022, chính quyền quân-dân sự Zaporizhzhia tuyên bố khu vực này ly khai khỏi Ukraina. Nga không kiểm soát toàn bộ tỉnh vào thời điểm trưng cầu dân ý, và sự kiện này bị các quan sát viên phương Tây lên tiếng bác bỏ như một cuộc trưng cầu dân ý giả mạo và bị Liên Hợp Quốc lên án là bất hợp pháp theo luật pháp quốc tế. Vào ngày 29 tháng 9 năm 2022, Vladimir Putin công nhận các khu vực Kherson và Zaporizhzhia là các quốc gia độc lập, vài giờ trước khi ký sắc lệnh sáp nhập cả bốn khu vực vào Nga. Vào tháng 9 năm 2022, chính quyền đã thành lập Tiểu đoàn Pavel Sudoplatov, một lực lượng dân quân tình nguyện thân Nga. Trong bài phát biểu của Putin, ông tuyên bố việc Donetsk, Luhansk, Zaporizhzhia, và Kherson gia nhập Nga vào ngày 30 tháng 9 rằng Nga đã sáp nhập bốn nền cộng hòa bị chiếm đóng trong cuộc xung đột.

Phần lớn bài phát biểu, thời lượng chỉ dưới 37 phút, là một bài công kích chống lại "phương Tây" (và cụ thể là Hoa Kỳ), đề cập đến lịch sử từ thời Trung cổ để lý luận rằng tham vọng chủ nghĩa thực dân của phương Tây vẫn tiếp tục cho đến ngày nay, rằng: "Ở một số quốc gia nhất định, giới tinh hoa cầm quyền tự nguyện đồng ý ['dâng nộp chủ quyền của họ cho Hoa Kỳ'], tự nguyện đồng ý trở thành chư hầu; những nước khác bị mua chuộc hoặc đe dọa". Ông chỉ trích việc bảo vệ "một trật tự dựa trên luật lệ" mà "phương Tây vẫn đang khăng khăng [thực thi]" trong phần trích dẫn sau đây, từ bản dịch tiếng Việt chính thức của Đại sứ quán Nga tại Việt Nam: "Những luật lệ đó lấy từ đâu vậy? Ai đã từng nhìn thấy những luật lệ đó? Ai đã đồng ý với những luật lệ đó? Những luật lệ đó chỉ là một kiểu lừa dối toàn tập, tiêu chuẩn kép hoặc tiêu chuẩn ba! Nó chỉ được thiết lập ra cho những kẻ ngu ngốc mà thôi. Nga là một cường quốc ngàn năm văn minh vĩ đại, một đất nước-nền văn minh, sẽ không bao giờ chấp nhận sống theo những quy tắc sai lầm và gian lận như vậy". Trước tuyên bố này, người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov đã nói rằng một cuộc tấn công nhằm vào lãnh thổ mới sáp nhập sẽ bị coi là một cuộc tấn công nhằm vào Nga.

Vào mùa xuân và mùa hè năm 2023, lực lượng Nga đã củng cố nghiêm ngặt các khu vực gần các thành phố lớn ở tỉnh Zaporizhzhia để đề phòng cuộc phản công của Ukraine năm 2023. "Phòng tuyến Surovikin" bao gồm hệ thống hào và răng rồng kiên cố mà Nga xây dựng tại Zaporizhzhia đã ngăn chặn thành công các cuộc phản công của Ukraina. Vào ngày 8–10 tháng 9 năm 2023, các cuộc bầu cử Nga năm 2023 đã diễn ra tại các vùng lãnh thổ Ukraina bị chiếm đóng sự kiện mà thị trưởng Melitopol Ivan Fedorov mô tả là "các cuộc bầu cử giả hiệu địa ngục". Trong giai đoạn này, vào ngày 9 tháng 9 năm 2023, Fedorov báo cáo rằng trụ sở của Nước Nga Thống nhất–đảng cầm quyền Nga–tại thành phố nhỏ Polohy đã bị nổ bom. Fedorov ám chỉ đến thương vong trong chính quyền chiếm đóng, tuyên bố trên Telegram rằng "một số người đã vào bệnh viện, và một số đã đi thẳng đến nhà xác". Trong một cuộc phỏng vấn năm 2024, người đứng đầu chính quyền chiếm đóng Yevgeny Balitsky nói rằng chính quyền chiếm đóng Nga đã "trục xuất một số lượng lớn gia đình... những người không ủng hộ chiến dịch quân sự đặc biệt". Ông tuyên bố rằng việc trục xuất các gia đình là tốt cho họ, bởi vì nếu không chính quyền chiếm đóng sẽ phải "xử lý" họ theo cách "hà khắc, nghiệt ngã hơn" trong tương lai. Balitsky nói rằng chính quyền đã phải đưa ra "những quyết định cực kỳ khắc nghiệt mà ông sẽ không nói đến", mà theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) của Mỹ có thể ám chỉ việc lực lượng chiếm đóng Nga xử tử tại chỗ thường dân Ukraina.

Bước tiến năm 2025

Năm 2025 đánh dấu sự thay đổi chiến thuật của Nga tại mặt trận Zaporizhzhia, chuyển từ thế phòng thủ trước cuộc phản công của Ukraina năm 2023 sang thế chủ động tấn công cục bộ nhằm tái chiếm các vùng đất đã mất và mở rộng vùng đệm an toàn. Một trong những diễn biến quân sự đáng chú ý nhất trong nửa đầu năm 2025 là việc quân đội Nga đã tái chiếm hoàn toàn làng Robotyne. Đây là địa điểm mang tính biểu tượng mà Ukraina đã giành lại được với cái giá rất đắt trong cuộc phản công mùa hè năm 2023. Việc Nga kiểm soát lại Robotyne đã xóa bỏ "chỗ lồi" nguy hiểm mà Ukraina từng tạo ra trong tuyến phòng thủ của Nga. Trong suốt năm 2025, Nga đã tập trung hỏa lực pháo binh và không quân (đặc biệt là bom lượn dẫn đường) vào các trung tâm hậu cần của Ukraina tại Orikhiv và Hulyaipole với việc phát động cuộc tấn công Hulapole năm 2025. Các mũi tiến công của Nga đã từ từ gặm nhấm các công sự phòng thủ của Ukraina, tuy vậy, Ukraina vẫn giữ vững quyền kiểm soát thành phố thủ phủ Zaporizhzhia nơi tập trung phần lớn dân số của tỉnh và phần phía Bắc của tỉnh. Mặt trận đã dịch chuyển nhẹ về phía Bắc khi Nga đang gây sức ép lớn lên phòng tuyến Orikhiv nhưng chưa thực hiện được cuộc đột phá chiến lược nào để tiến thẳng về thành phố Zaporizhzhia. Thành phố thủ phủ này vẫn nằm trong tầm bắn của tên lửa và bom lượn Nga nhưng chưa bị bộ binh Nga tiếp cận trực tiếp. Ngoài lập vòng vây và bào mòn đối phương bằng hỏa lực, Nga còn ứng dụng chiến thuật mới nhằm tăng tốc đột phá phòng tuyến Ukraina tại tỉnh Zaporizhzhia. Vào nửa cuối tháng 12 năm 2025, quân đội Nga đã vượt sông Haichur và tiến vào trung tâm Huliaipole. Quân Nga đã chiếm được trụ sở của Lữ đoàn Phòng thủ Lãnh thổ 106 (Ukraina). Ngày 28 tháng 12 năm 2025, Lực lượng Phòng vệ Ukraina tuyên bố đã ngăn chặn 31 nỗ lực tiến công của Nga tại các khu vực Varvarivka, Solodke và Huliaipole. Tại khu vực Oleksandrivka, Nga đã thực hiện 21 cuộc tấn công gần các khu định cư Zelenyi Hai, Yalta, Tovste, Sichneve, Verbove, Vyshneve, Vorone và Rybne.

Năm 2026
Hãng thông tấn AFP ngày 16 tháng 2 năm 2026 công bố phân tích cục diện chiến sự Ukraina dựa trên dữ liệu của Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) của Mỹ cho biết lực lượng Ukraina đã có bước tiến quân nhanh chưa từng thấy khi đã giành lại được 201 km2 lãnh thổ trong ngày 11 tháng 2 năm 2026 đến ngày 15 tháng 2 năm 2026, chủ yếu tập trung ở vị trí cách thành phố Zaporizhzhia khoảng 80 km về phía đông gần bằng bước tiến của Nga trong toàn bộ tháng 12 năm 2025. Đây là phần lãnh thổ lớn nhất mà Ukraina tái kiểm soát trong khoảng thời gian ngắn như vậy kể từ chiến dịch phản công hồi tháng 6 năm 2023, vốn là khu vực mà Nga đã giành được những bước tiến lớn kể từ mùa hè năm 2025. Quân đội Ukraina có khả năng đang tận dụng việc lực lượng Nga gần đây bị chặn truy cập Starlink khi tiến hành phản công.g  Giới quan sát quân sự nhận định các bệ thu phát Starlink mà lực lượng Nga sử dụng trên tiền tuyến đã bị ngắt kết nối, sau khi tỷ phú Elon Musk thông báo áp dụng những biện pháp nhằm ngăn Moskva sử dụng công nghệ trên.

Đơn vị hành chính
 
Vào tháng 8 năm 2022, Chính quyền Quân-Dân sự Zaporizhzhia chia tỉnh thành năm quận. Vào ngày 3 tháng 3 năm 2023, chính quyền khu vực đã phê chuẩn luật về phân chia hành chính, chia nhỏ các khu vực được kiểm soát trên thực tế thành 3 thành phố trực thuộc tỉnh và 13 huyện. Các thành phố là Melitopol, Berdiansk, và Energodar. Các huyện là Akymovka, Berdiansk, Vasylievka, Veseloye, Kamenka-Dneprovskaya, Kuibyshevo, Melitopol, Mykhailovka, Pology,  Pryazovskoye, Prymorsk, Tokmak và Chernigovka.

Tội ác chiến tranh 
Một báo cáo của Liên Hợp quốc vào tháng 10 năm 2025 xác nhận lực lượng Nga đã trục xuất thường dân khỏi tỉnh Zaporizhzhia bị chiếm đóng sang lãnh thổ vẫn nằm dưới sự kiểm soát của chính phủ Ukraina. Người Ukraina tại các vùng lãnh thổ do Nga chiếm đóng đã bị bắt giữ, giam cầm, tra tấn, tịch thu giấy tờ, dưới cáo buộc phá hoại, thân Ukraina hoặc từ chối nhận hộ chiếu Nga. Họ bị bắt buộc phải đi bộ từ 10–15 km từ vùng lãnh thổ bị chiếm đóng qua một khu vực nguy hiểm có mìn và hào, trong khi nghe thấy tiếng súng và pháo kích. Một số người bị trục xuất xa tới tận Georgia, và bị cấm quay trở lại Nga và lãnh thổ do Nga chiếm đóng trong vòng 20 đến 40 năm. Báo cáo của Liên Hợp quốc do đó kết luận Nga phạm tội trục xuất, di dời cưỡng bức, tra tấn và đối xử vô nhân đạo.

Chú thích

Nga xâm lược Ukraina 2022