Đảnh lễ

Đảnh lễ (頂禮) trong Phật giáo là một hình thức cử chỉ thân thể mang tính nghi lễ, trong đó người thực hành cúi đầu, quỳ hoặc phủ phục để bày tỏ lòng tôn kính đối với Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng) và các đối tượng tôn giáo khác như tượng Phật, tháp, kinh điển, thầy tổ hoặc cha mẹ. Trong các ngôn ngữ Phật giáo cổ điển, hành vi này thường được gọi bằng những thuật ngữ như  (Pali, "kính lễ"),  hay  (Sanskrit, "chắp tay cúi lạy"), còn trong truyền thống Hán tạng còn có là lễ bái (禮拜) và các cụm như ngũ thể đầu địa (五體投地, năm phần thân thể chạm đất).

Trên bình diện xã hội – tôn giáo, đảnh lễ là một thực hành phổ biến trong hầu hết các truyền thống Nam truyền, Bắc truyền và Kim cang thừa, với những biến thể về tư thế, số lần lạy và lời xướng kệ; một số nhà nghiên cứu tôn giáo học xem đây là một dạng "truyền thông bằng thân thể" thể hiện lòng sùng tín, kỷ luật đạo đức và trật tự quan hệ trong cộng đồng Phật giáo.

Thuật ngữ và định nghĩa 
Trong Phật học Hán – Việt, "đảnh lễ" (頂禮) nghĩa đen là kính lễ bằng đỉnh đầu, chỉ hành vi lấy phần cao nhất của thân mình chạm xuống ngang chân của đối tượng được tôn kính. Từ điển Phật học tiếng Hán và bản dịch tiếng Việt thường gắn "đảnh lễ" với các cụm như "đầu diện lễ túc" (頭面禮足, cúi đầu chạm chân) hay "ngũ thể đầu địa" (五體投地, năm vóc gieo xuống đất), nhấn mạnh mức độ tôn kính cao nhất dành cho Phật, Bồ Tát hoặc bậc tôn túc.

"Ngũ thể đầu địa" trong văn cảnh Á Đông mô tả tư thế hai gối, hai cẳng tay và trán cùng chạm đất, hai tay thường nâng phía trước như đón nhận bàn chân của đối tượng được lễ bái. Trong Tiếng Việt, động tác quỳ lạy nói chung được gọi ngắn gọn là "lạy" (ví dụ "lạy Phật"), còn từ "lễ bái" thường dùng trong bối cảnh trang trọng hoặc để chỉ cả nghi thức gồm tụng niệm, đảnh lễ, dâng hương.

Một số bài giảng tại Việt Nam phân biệt "lạy úp hai bàn tay" (khi lễ Phật, biểu trưng cho việc nâng bàn chân Phật) và "lạy ngửa hai bàn tay" (khi lễ chư tăng hay thầy tổ, biểu thị thái độ cầu pháp), qua đó gắn động tác thân thể với những ý nghĩa giáo lý khác nhau. Trong nghiên cứu nghi lễ, những diễn giải này thường được xem là cách lý giải nội bộ (emic) của cộng đồng tôn giáo, khác với các khung phân tích mô tả của khoa học xã hội về biểu tượng thân thể trong nghi lễ.

Đảnh lễ trong kinh điển Phật giáo

Trong các văn bản sơ kỳ 
Các bộ kinh thuộc hệ Pali Nikaya và A Hàm nhiều lần mô tả cảnh đệ tử hoặc vua chúa "đảnh lễ dưới chân Phật" rồi ngồi sang một bên nghe pháp, cho thấy đảnh lễ là cử chỉ chuẩn mực biểu thị sự quy phục và tôn kính trong cộng đồng Phật giáo sơ kỳ. Trong văn hệ Pali, các thuật ngữ  (kính lễ),  và  (chắp tay) xuất hiện nhiều trong các bài kệ tán dương Tam bảo, thường đi kèm hành vi quỳ lạy ba lần trước Phật, Pháp, Tăng.

Các nghi thức tụng niệm Pali dành cho Phật tử tại gia, như các bản Vandana phổ thông, thường ghi rõ câu tán thán  ("Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác") kèm ba lần cúi lạy. Trong truyền thống Thượng tọa bộ, các tác giả như Khantipalo mô tả chi tiết hình thức "lễ bái năm chi" (): người hành lễ quỳ, chắp tay (), rồi hạ tay và đầu xuống để trán, hai cẳng tay và hai gối cùng chạm đất, thực hiện ba lần lạy tương ứng với ba ngôi Tam bảo. Theo ông, việc "bẻ cong" thân mình khi cúi lạy đi đôi với thái độ nội tâm nhận rõ sự hạn chế của ngã chấp, qua đó nuôi dưỡng lòng khiêm cung và biết ơn.

Trong kinh điển Đại thừa 
Trong Phật giáo Đại thừa, đảnh lễ được đặt vào bối cảnh rộng hơn của đường tu Bồ Tát. Phẩm "Phổ Hiền Hạnh Nguyện" trong Kinh Hoa Nghiêm () nêu "lễ kính chư Phật" (禮敬諸佛) như hạnh nguyện thứ nhất trong Mười đại nguyện vương, được giải thích như nền tảng của tín tâm và là phương tiện nuôi dưỡng tâm khiêm cung, phá trừ ngã chấp. Một số kinh điển Đại thừa và các khoa sám hối về sau quy định những chuỗi lễ bái với số lượng lạy lớn (như 108 lạy trong Hồng Danh bảo sám), trong đó đảnh lễ vừa là cử chỉ sùng tín vừa là pháp môn sám hối thân tâm.

Trong các truyền thống Bắc tông tại Đông Á (Trung Quốc, Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản), lễ lạy thường được thực hiện trong các thời công phu sáng tối và trong những dịp lễ lớn như lễ Phật đản, Vu lan; số lạy cơ bản vẫn là ba lạy trước Tam bảo, nhưng tư tưởng Đại thừa mở rộng đối tượng lễ bái đến vô số chư Phật và Bồ Tát mười phương. Các nghi thức sám hối như Hồng Danh bảo sám, Lương Hoàng sám hay Thủy sám kết hợp tụng danh hiệu Phật, Bồ Tát với hàng trăm lạy, được hiểu là phương tiện sám trừ nghiệp chướng và nuôi dưỡng niềm tin.

Trong Kim cang thừa (Mật tông) 
Trong Kim cang thừa Tây Tạng, đảnh lễ gắn chặt với pháp tu sơ khởi ngöndro, vốn yêu cầu hành giả thực hiện 100.000 lần lễ lạy bên cạnh các số lần trì chú, cúng dường mandala và quán tưởng khác để tích lũy "tư lương" công đức trước khi bước vào các pháp tu cao hơn. Khi lễ lạy, các bản hướng dẫn thực hành Kim cang thừa thường mô tả động tác chắp tay theo ấn "liên hoa hợp chưởng", lần lượt đưa tay lên đỉnh đầu, cổ họng và ngực – tượng trưng cúng dường thân, khẩu, ý của đức Phật hay vị Bổn tôn đang quán tưởng – rồi từ từ phủ phục toàn thân xuống đất, duỗi thẳng hai tay phía trước trước khi đứng dậy trở lại tư thế ban đầu.

Ngoài lễ lạy trong chùa, văn hóa Tây Tạng còn nổi bật với hình thức hành hương "tam bộ nhất bái" (tam bộ ngũ thể nhập địa): cứ ba bước chân lại phủ phục toàn thân xuống đường, được hiểu như phương tiện tích lũy công đức và tịnh hóa nghiệp chướng. Một số công trình nhân học nhấn mạnh rằng các chuỗi đảnh lễ kéo dài này không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo mà còn liên hệ đến bản sắc dân tộc, kinh tế hành hương và chính trị biên giới ở vùng Himalaya.

Lịch sử hình thành và phát triển

Ấn Độ cổ đại 
Đảnh lễ trong Phật giáo sơ kỳ hình thành trên nền tảng rộng hơn của văn hóa tôn giáo Ấn Độ, nơi các cử chỉ phủ phục và chạm chân thầy, cha mẹ hay bậc thần linh vốn đã phổ biến trước khi Phật giáo xuất hiện. Trong bối cảnh đó, Phật giáo giữ lại cấu trúc cơ bản của hành vi cúi lạy nhưng tái diễn giải ý nghĩa: thay vì cầu xin phúc lộc, đảnh lễ được nhấn mạnh như biểu hiện của niềm tin nơi Tam bảo và sự tri ân đối với giáo pháp giải thoát.

Các nguồn sử học và luật tạng ghi nhận rằng ngay từ thời kỳ đầu, đảnh lễ đã là một phần của quy định uy nghi tăng đoàn: Tỳ kheo mới thọ giới phải lễ bái các vị trưởng lão, cư sĩ đến gặp Phật thường đảnh lễ trước khi thưa hỏi hoặc cúng dường. Việc đặt đảnh lễ vào khuôn khổ giới luật cho thấy đây không chỉ là hành vi kính ngưỡng mà còn là phương tiện định hình trật tự và tôn ti trong cộng đồng tăng đoàn Phật giáo sơ kỳ.

Truyền bá sang Đông Á và Đông Nam Á 
Khi Phật giáo truyền sang Trung Quốc và qua đó đến Triều Tiên, Nhật Bản và Việt Nam, thuật ngữ và hình thức đảnh lễ được chuyển dịch vào khung văn hóa Nho – Lão, nơi lễ nghi cung đình và gia tộc vốn rất phát triển. Các văn bản Phật giáo Hán dịch sử dụng từ lễ bái (禮拜) và đảnh lễ (頂禮) để diễn tả hành vi cúi lạy, đồng thời tiếp nhận các cử chỉ vốn có trong văn hóa Nho giáo như "bái lạy cha mẹ, tổ tiên", tạo nên sự giao thoa giữa đạo lý hiếu kính và nghi lễ Phật giáo.

Nghiên cứu về libai (禮拜) trong văn bản Trung Hoa trung đại cho thấy hành vi cúi lạy trước Phật và tăng đã được Đạo giáo vay mượn vào các nghi thức kính bái thần linh, như lễ bái trước đàn tràng hay trước tượng thần, phản ánh sự linh hoạt liên tôn giáo của cử chỉ đảnh lễ. Tại Việt Nam, dưới ảnh hưởng đồng thời của Phật giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian, các hình thức "trường quy lễ", "ngũ thể đầu địa lễ" được sử dụng trong sách đạo Phật thường thức và trong thực hành tại chùa, gắn với những cách giải thích khác nhau về ý nghĩa sám hối, hiếu kính và tri ân.

Tây Tạng, Himalaya và hành hương bằng đảnh lễ 
Ở vùng Tây Tạng và Đông Himalaya, ngoài lễ bái trong nội điện tự viện, việc cúi lạy còn diễn ra rộng rãi trong không gian công cộng: người dân đảnh lễ trước các tháp (stūpa), cờ cầu nguyện, đá khắc chú và trên các tuyến đường hành hương quanh tu viện, thánh địa. Các hình thức đi nhiễu (kora) kết hợp đảnh lễ liên tục được xem là phương tiện tích lũy công đức và tịnh hóa nghiệp chướng, đặc biệt được phụ nữ, người cao tuổi và các nhóm xã hội yếu thế sử dụng để khẳng định sự gắn bó của mình với cộng đồng Phật giáo.

Các phóng sự và phim tài liệu về Tây Tạng mô tả những đoàn người hành hương phủ phục toàn thân, đứng dậy rồi lại quỳ xuống lặp đi lặp lại trên những quãng đường dài, đôi khi kéo dài hàng trăm kilômét đến Lhasa hoặc núi Kailash. Bộ phim Paths of the Soul (2015) của đạo diễn Trương Dương, quay theo chân một nhóm người Tây Tạng hành hương bằng hình thức tam bộ nhất bái, đã góp phần đưa hình ảnh đảnh lễ Tây Tạng đến với khán giả quốc tế như biểu tượng của đức tin và sức bền thân thể.

Phật giáo phương Tây và thời hiện đại 
Khi Phật giáo được truyền bá sang Châu Âu và Bắc Mỹ, nghi thức đảnh lễ thường là một trong những yếu tố gây "khác lạ" đối với người mới đến từ nền văn hóa ít sử dụng cử chỉ phủ phục. Một số thiền viện và trung tâm Phật giáo phương Tây điều chỉnh quy tắc lễ bái: cư sĩ mới có thể chỉ cần chắp tay cúi nhẹ hoặc "gasshō" đứng, trong khi lễ lạy toàn thân được khuyến khích dần dần như một phần của sự thực hành sâu hơn.

Một số tổ chức Phật giáo như Tịnh độ chân tông ở Bắc Mỹ giải thích cử chỉ gasshō (chắp tay) như biểu tượng hiệp nhất giữa bản ngã hạn hẹp và trí tuệ, từ bi của Phật A-di-đà; việc cúi lạy được nhấn mạnh là hướng về "nguyên lý từ bi" hơn là một thần tượng cụ thể. Trong bối cảnh đó, đảnh lễ được diễn giải lại như phương tiện quán chiếu vô ngã và lòng biết ơn, hơn là hành vi "sùng bái hình tượng" theo nghĩa thông thường.

Hình thức và thực hành 

Thông thường, một chuỗi đảnh lễ cơ bản trong các nghi thức Phật giáo gồm các bước: (1) đứng ngay ngắn hoặc quỳ thẳng, chắp tay (hợp chưởng) trước ngực; (2) đưa tay chắp lên ngang trán, đôi khi xướng "Nam mô Phật, Pháp, Tăng" hoặc danh hiệu Phật, Bồ Tát; (3) hạ tay và thân, quỳ xuống và cúi để trán chạm đất; (4) đứng hoặc ngồi dậy, chắp tay lại và lặp lại động tác. Đối với người lớn tuổi hoặc có hạn chế vận động, nhiều nghi thức cho phép thay lễ phủ phục bằng hình thức đứng chắp tay cúi đầu (vái), cho thấy tính linh hoạt của nghi lễ trước điều kiện thân thể cụ thể.

Số lượng lạy trong một thời khóa thường mang ý nghĩa tượng trưng: ba lạy được giải thích là kính lễ Tam bảo; bốn lạy trong một số nghi thức gắn với tứ trọng ân (ân Phật, cha mẹ, quốc gia, chúng sinh); 108 lạy trong truyền thống Hàn Quốc và một số cộng đồng Phật giáo khác được liên hệ với 108 phiền não trong giáo lý Phật giáo. Một số nghi thức Việt Nam như "lạy sám hối Hồng Danh" quy định 108 danh hiệu Phật và Bồ Tát tương ứng 108 lạy, bên cạnh các khóa lễ nhiều trăm lạy trong những dịp cầu an, cầu siêu lớn.

Trong nhiều tự viện Bắc tông, đảnh lễ được thực hiện trong bối cảnh không gian và âm nhạc nghi lễ: Phật tử vừa lạy vừa nghe tiếng chuông, mõ, trống và tiếng tán tụng, khiến cử chỉ quỳ lạy hòa vào một "trường âm thanh" có tác dụng nâng đỡ và định tâm. Các nhà nghiên cứu nghi lễ nhấn mạnh rằng việc phối hợp thân – khẩu – ý (thân lạy, miệng tụng, tâm quán) giúp người thực hành tập trung, đồng thời tạo nên cảm giác "cộng hưởng" trong cộng đồng tham dự.

Quan điểm của các truyền thống Phật giáo

Thượng tọa bộ (Theravāda) 
Trong Phật giáo Nam tông, lễ lạy được xem là một phần quan trọng của hành trì hàng ngày. Phật tử tại Sri Lanka, Thái Lan, Lào, Campuchia, Myanmar thường lạy ba lạy trước và sau thời tụng kinh hoặc thiền định, mỗi lạy dâng lên một ngôi trong Tam bảo. Các bản văn hướng dẫn vandana dành cho cư sĩ ghi rõ thứ tự, số lần lạy và nội dung kệ tán Phật, Pháp, Tăng, qua đó kết nối cử chỉ thân thể với việc ôn lại giáo lý căn bản.

Các tác giả Nam tông thường nhấn mạnh rằng lễ lạy không phải là hành vi "nịnh bợ" thần linh mà là phương tiện bày tỏ lòng tri ân đối với đức hạnh và trí tuệ của Phật, đồng thời giúp người hành lễ thấy rõ sự hạn chế của bản ngã, bớt kiêu mạn. Việc quy định lạy trước tượng Phật, bảo tháp hay chư tăng theo những nghi thức chuẩn cũng góp phần duy trì nếp sống kỷ luật và tôn ti trong cộng đồng tu viện.

Đại thừa Đông Á 
Trong các truyền thống Bắc tông ở Trung Quốc, Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan, lễ lạy vừa là nghi thức kính lễ Tam bảo, vừa là pháp môn tu tập sám hối và nuôi dưỡng tâm Bồ Tát. Các bộ "Đảnh lễ Tam bảo", "Đảnh lễ Thù ân" hay các khoa sám "Hồng Danh", "Thủy sám" đều quy định những chuỗi tụng danh hiệu chư Phật, Bồ Tát kết hợp với số lạy nhất định, xem đó như phương tiện "thân hành sám hối". Ở Việt Nam, các nghi thức này phổ biến trong những dịp sám hối định kỳ (mồng một, ngày rằm) và trong các khóa tu, lễ hội lớn.

Trong Thiền tông (Zen), cúi lạy và gasshō được sử dụng như một pháp môn quán chiếu vô ngã: môn đồ được phép lễ lạy thầy nhưng được nhắc rằng đó là lễ lạy Phật tính trong chính bản thân mình, cũng là nơi thầy và trò gặp nhau. Một số thiền viện Zen ở Nhật Bản và phương Tây quy định tỉ mỉ các loại lạy (lạy đứng, lạy quỳ, lạy dài) trong "nghi lễ thiền đường", nhấn mạnh tác dụng rèn luyện chánh niệm, oai nghi và sự "xả thân" khỏi thói quen vị ngã hằng ngày.

Kim cang thừa Tây Tạng 

Trong Kim cang thừa, lễ lạy được xem là "thuốc giải" mạnh mẽ đối với ngã mạn – một trong những chướng ngại lớn trên đường tu giác ngộ. Các truyền thống Tây Tạng quy định pháp tu ngöndro với 100.000 lạy như một bước khởi đầu bắt buộc để hành giả "làm mềm" thân và tâm, tích lũy công đức, tạo nền tảng cho những pháp tu quán tưởng, mật chú phức tạp hơn. Nghiên cứu về giới nữ hành trì ngöndro cho thấy những vết chai ở đầu gối, lòng bàn tay hay cánh tay được nhiều phụ nữ xem như "dấu tích" của sự chuyển hóa nội tâm qua lao động tôn giáo kéo dài.

Ngoài phạm vi tự viện, thực hành hành hương kết hợp "trường đầu lễ" của người Tạng – với việc lặp lại hàng chục nghìn lần động tác phủ phục toàn thân trên đường đi – được hiểu là sự kéo dài của pháp tu ngöndro ra không gian công cộng, nơi ranh giới giữa tu hành cá nhân và đời sống cộng đồng trở nên mờ nhạt.

Các cách tiếp cận nghiên cứu 
Trong khoa học xã hội và nghiên cứu tôn giáo, đảnh lễ thường được phân tích như một dạng "nghi lễ thân thể" (bodily ritual), qua đó tín ngưỡng được thể hiện và củng cố bằng những khuôn mẫu vận động lập đi lập lại. Các lý thuyết về nghi lễ hiện đại nhấn mạnh rằng việc cúi lạy không chỉ truyền đạt một thông điệp thần học (kính lễ Tam bảo) mà còn tái tạo các quan hệ xã hội – ví dụ như tương quan giữa thầy và trò, giữa tăng sĩ và cư sĩ, giữa cộng đồng địa phương với biểu tượng thánh thiêng.

Một số nhà nghiên cứu xem đảnh lễ là ví dụ điển hình của "truyền thông phi ngôn ngữ" trong tôn giáo: thông qua ngôn ngữ thân thể (chắp tay, cúi đầu, phủ phục), người hành lễ vừa biểu hiện thái độ nội tâm vừa hòa nhập vào một "văn phạm" chung của cộng đồng tín đồ. Các nghiên cứu về Tây Tạng, Đông Á và cộng đồng Phật giáo di dân cũng cho thấy đảnh lễ có thể trở thành dấu hiệu nhận diện bản sắc văn hóa, bị tranh luận hoặc thương lượng khi Phật giáo bước vào môi trường đô thị, hiện đại và đa tôn giáo.

Vai trò và tác động trong đời sống đương đại 
Tại một số nước Đông Á và Hàn Quốc, phong trào thực hành "108 lạy mỗi ngày" được một số Thiền sư và cộng đồng Phật tử giới thiệu như một phương pháp rèn luyện thân – tâm: người thực hành lặp lại 108 lạy liên tục, vừa niệm danh hiệu Phật vừa quán chiếu các phiền não cần buông bỏ. Theo các bài phỏng vấn do phong trào Jungto ghi lại, một số người tham gia – kể cả những người không xác định mình là Phật tử – cho rằng 108 lạy giúp họ tăng cường tính kiên nhẫn, sức chịu đựng và khả năng đối diện khó khăn trong đời sống công việc.

Tại Việt Nam, các tham luận học thuật về nghi lễ Phật giáo nhấn mạnh rằng lễ bái không chỉ là "phương tiện phụ trợ" mà là thành tố quan trọng trong công tác hoằng pháp: nhiều người lần đầu đến chùa trong các dịp cầu an, cầu siêu, lễ hội... đã gắn bó lâu dài với đạo Phật chính từ trải nghiệm tham dự khóa lễ và đảnh lễ tập thể. Các tác giả cũng chỉ ra những thách thức mới: thời gian và không gian sinh hoạt tôn giáo bị giới hạn bởi nhịp sống đô thị, khiến các chùa phải tìm cách rút gọn hoặc điều chỉnh số lạy, giờ lễ, cũng như cân nhắc tổ chức một số khóa lễ trực tuyến để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của người trẻ và người đi làm.

Ở góc độ Tâm lý học tôn giáo, một số tác giả mô tả đảnh lễ như một "bài tập thân thể" có tác dụng thư giãn, giúp điều hòa nhịp thở, kích hoạt cảm giác "thả lỏng" sau những động tác cúi xuống và đứng lên nhịp nhàng. Một số bài viết dành cho công chúng còn gợi ý sử dụng lễ lạy như một hình thức rèn luyện thân thể nhẹ nhàng cho người trung niên và cao tuổi, nhưng các nghiên cứu khoa học chuyên sâu về lợi ích sức khỏe cụ thể của việc lạy hiện vẫn còn khá ít và thường chỉ được nêu ở mức gợi ý.

Trong bối cảnh Toàn cầu hóa, việc giải thích ý nghĩa đảnh lễ trước công chúng đa tôn giáo cũng trở thành chủ đề được quan tâm. Một số tác giả Phật giáo phương Tây nhấn mạnh rằng cái được lễ bái không phải là "tượng gỗ, tượng đá" mà là phẩm tính từ bi, trí tuệ mà tượng Phật biểu trưng, nhằm gỡ bỏ hiểu lầm về "thờ ngẫu tượng". Thảo luận này góp phần cho thấy cách các cộng đồng Phật giáo thương lượng giữa truyền thống lễ bái thân thể và những nhạy cảm của xã hội hiện đại, nơi bình đẳng và quyền tự do cá nhân được đặt lên cao.

Trong văn hóa đại chúng 
Hình ảnh đảnh lễ xuất hiện khá thường xuyên trong phim tài liệu và điện ảnh liên quan đến Phật giáo, đặc biệt là về Tây Tạng và Đông Á. Bộ phim Paths of the Soul (2015) ghi lại hành trình một nhóm người Tây Tạng liên tục phủ phục trên đường hành hương đến Lhasa và Kailash, qua đó khắc họa đức tin và sức bền thân thể của người hành hương.

Tại Hàn Quốc và Nhật Bản, thực hành "108 lạy" đôi khi được các chương trình truyền hình và nội dung trực tuyến giới thiệu như một dạng rèn luyện tinh thần hoặc "trải nghiệm tu viện" cho công chúng rộng rãi, góp phần đưa hình ảnh cúi lạy Phật giáo đến với những khán giả không thuộc cộng đồng tín đồ truyền thống. Trong đời sống ngôn ngữ phổ thông, các cụm từ như "xin cúi đầu đảnh lễ", "cúi đầu lạy tạ" vẫn được dùng với nghĩa ẩn dụ để chỉ sự biết ơn sâu sắc hoặc sự khâm phục đặc biệt đối với ai đó, cho thấy dấu ấn của nghi thức quỳ lạy trong cách người Việt diễn đạt tình cảm và giá trị.

Xem thêm 

 Tam bảo
 Lạy (cử chỉ)
 Nghi lễ Phật giáo
 Chắp tay
 Thiền hành
 Sám hối
 Hành hương (tôn giáo)

Chú thích

Liên kết ngoài 
Từ điển Phật học: "Đảnh lễ" – Định nghĩa từ "đảnh lễ" trong Từ điển Phật học (phatgiao.org.vn).
Ấn tượng nghi thức "tam bộ ngũ thể nhập địa" ở Tây Tạng – Phóng sự trên Giác Ngộ Online về hành hương đảnh lễ của người Tây Tạng.
Prostrating as a Part of Buddhist Practice – Bài viết (tiếng Anh) trên Buddhistdoor về trải nghiệm 108 lạy và quan điểm của Thiền sư Pomnyun Sunim.
Ý nghĩa và tầm quan trọng của nghi lễ Phật giáo – Tham luận của Thích Minh Quang (Tạp chí Nghiên cứu Phật học) về vai trò nghi lễ và lễ bái trong Phật giáo Việt Nam.
A Holy Quest in Tibet: Prostrate, and Miles to Go
Buddhist Bowing as Contemplation
Buddhism: Prostrations (video) Buddhism: Prostrations Part II (video) by Ven Thubten Chodron
Prostrating from Tibet to India 
Tibetan Prostration (animation)

Phật giáo
Thực hành Phật giáo
Nghi lễ Phật giáo
Cử chỉ tôn giáo
Cử chỉ
Thuật ngữ và khái niệm Phật giáo
Hành vi tôn giáo trong Phật giáo
Thực hành sám hối trong Phật giáo
Tư thế thân thể trong tôn giáo
Hành hương Phật giáo