Lấy chồng Tây

Lấy chồng Tây là một cụm từ khẩu ngữ trong tiếng Việt chỉ việc phụ nữ Việt Nam kết hôn với đàn ông phương Tây, nhất là người châu Âu, Bắc Mỹ hoặc châu Úc. Cụm từ này không phải thuật ngữ pháp lý; trong hệ thống hộ tịch Việt Nam, các trường hợp gần nhất với cách gọi này được xử lý dưới phạm trù kết hôn có yếu tố nước ngoài, một phạm vi rộng hơn nhiều vì bao gồm mọi cuộc hôn nhân có ít nhất một bên là người nước ngoài hoặc công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài. Trong cách dùng xã hội, "lấy chồng Tây" gắn với lịch sử của hình tượng "me Tây" từ thời thuộc địa và với các khuôn mẫu về tiền bạc, địa vị, di cư và khác biệt văn hóa trong quan hệ giữa phụ nữ Việt Nam với đàn ông phương Tây.

Khái niệm và phạm vi 

"Lấy chồng Tây" không đồng nhất với "lấy chồng nước ngoài". Pháp luật Việt Nam không dùng cụm từ này mà dùng khái niệm "đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài". Báo cáo hộ tịch quốc gia giai đoạn 2021-2023 cho thấy trong nhóm phụ nữ Việt Nam kết hôn với người nước ngoài, bốn nhóm quốc tịch và vùng lãnh thổ lớn nhất là Đài Loan (Trung Quốc), Hoa Kỳ, Hàn Quốc và Trung Quốc, chiếm 77,0% tổng số trường hợp. Cơ cấu này cho thấy số liệu hành chính về hôn nhân với người nước ngoài chỉ phản ánh phần rìa của hiện tượng thường được gọi là "lấy chồng Tây", vì chúng gộp cả nhiều cuộc hôn nhân với công dân Đông Á không thuộc phạm vi "Tây" theo nghĩa hẹp.

Những trường hợp kết hôn với công dân Đài Loan, Hàn Quốc, Trung Quốc hoặc Singapore thuộc phạm vi rộng hơn của hôn nhân xuyên biên giới, không đồng nhất với nghĩa hẹp của cụm từ này.

Lịch sử

Thời thuộc địa và hình tượng "me Tây" 

Quan hệ giữa phụ nữ bản xứ và đàn ông châu Âu hình thành trong bối cảnh chủ nghĩa thực dân Pháp, quân đội thuộc địa, thương mại và đô thị hóa làm tăng tiếp xúc giữa các nhóm dân cư. Những quan hệ này làm xáo trộn ranh giới giữa người cai trị và người bị trị, giữa căn cước dân tộc, chuẩn mực đạo đức và phân loại pháp lý trong xã hội thuộc địa.

Trong bối cảnh đó, "me Tây" là nhãn gọi dành cho phụ nữ Việt Nam có quan hệ với đàn ông Pháp hoặc đàn ông phương Tây. Cụm từ này có thể chỉ hôn nhân, nhưng cũng bao trùm cả những quan hệ tình cảm - vật chất ngoài hôn nhân; nó đi kèm sắc thái miệt thị và gắn với các phán xét về đạo đức, sự lệ thuộc và vị thế bất cân xứng của phụ nữ bản xứ trong trật tự thuộc địa.

Đề tài này hiện rõ trong Kỹ nghệ lấy tây của Vũ Trọng Phụng, một phóng sự châm biếm về những phụ nữ miền Bắc thập niên 1930 biến việc kết hôn với đàn ông châu Âu thành một "kỹ nghệ". Tác phẩm đặt chuyện lấy Tây vào không gian đô thị thuộc địa, nơi hôn nhân, tình ái, tiền bạc, ngôn ngữ và danh dự bị kéo vào cùng một trường cảnh xã hội.

Từ hậu chiến đến đầu thế kỷ 21 

Sau năm 1975, quan hệ hôn nhân giữa phụ nữ Việt Nam và bạn đời phương Tây xuất hiện trong bối cảnh di cư và tị nạn. Các tự sự hậu chiến của phụ nữ Việt Nam ở hải ngoại ghi lại những cuộc hôn nhân với bạn đời châu Âu hoặc phương Tây như một dạng gặp gỡ xuyên văn hóa được định hình bởi kinh nghiệm chiến tranh, lưu vong và tị nạn, thay vì chỉ bằng khuôn mẫu đạo đức của thời thuộc địa.

Cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, sự phát triển của thư từ, Internet và môi giới trực tuyến mở rộng các kênh ghép đôi giữa phụ nữ châu Á với đàn ông Mỹ và các nước phương Tây khác. Đến năm 2000, đã có hơn 350 cơ quan Internet tham gia thị trường ghép đôi giữa đàn ông phương Tây với phụ nữ từ châu Á, Đông Âu và Mỹ Latinh. Lớp bối cảnh này tạo ra một hình dung hiện đại về "lấy chồng Tây" khác với "me Tây" thời thuộc địa, dù cả hai đều gắn với chênh lệch quyền lực, di động xã hội và cái nhìn đạo đức từ cộng đồng.

Tranh luận xã hội 

"Lấy chồng Tây" hiếm khi là một nhãn gọi trung tính. Từ thời thuộc địa đến hiện đại, cụm từ này nén nhiều giả định về tiền bạc, tình dục, giai cấp, khả năng đổi đời và quan hệ quyền lực vào cùng một hình ảnh xã hội. Trong các khuôn mẫu phổ biến của hôn nhân xuyên biên giới, người chồng phương Tây thường gắn với hộ chiếu của các nước giàu, khả năng di cư và mức sống cao hơn, còn người vợ châu Á lại dễ bị đặt vào các khuôn mẫu về phục tùng, chăm sóc gia đình hoặc kết hôn vì cơ hội kinh tế.

Một nhãn gọi gần với trường hợp Việt Nam là  (เมียฝรั่ง) ở Thái Lan, trong đó "mia" nghĩa là "vợ", còn "farang" là cách người Thái thường gọi người nước ngoài da trắng hoặc người phương Tây, tổng nghĩa là "vợ của người phương Tây". Trong xã hội Thái, nhãn này gắn với những phán xét về giai cấp, vùng miền, giới và chủng tộc; các bà vợ Thái của đàn ông Mỹ da trắng còn phải đối phó với khuôn mẫu "đào mỏ" hoặc "cựu gái mại dâm" bằng nhiều chiến lược tự phân biệt nội bộ. Sự tương đồng này cho thấy "lấy chồng Tây" vận hành trước hết như một nhãn xã hội dành cho phụ nữ kết hôn với đàn ông phương Tây, chứ không phải như tên gọi chung cho mọi cuộc hôn nhân với người nước ngoài.

Trong văn học và tự sự 

Trong văn học Việt Nam, các quan hệ giữa phụ nữ Việt Nam và đàn ông ngoại quốc từ lâu đã được viết như một vấn đề xã hội và đạo đức. Văn học thuộc địa và thời chiến phần lớn khắc họa các quan hệ ấy theo hướng tiêu cực; những ví dụ thường được nhắc đến gồm Bà-Dâm, Nam et Sylvie, Kỹ nghệ lấy tây và Métisse Blanche.

Kỹ nghệ lấy tây là văn bản tiêu biểu nhất gắn trực tiếp với cụm từ này. Tác phẩm châm biếm quan hệ giữa phụ nữ Việt Nam và đàn ông châu Âu trong môi trường đô thị thuộc địa, đồng thời đụng tới phong tục Việt Nam, thiết chế hôn nhân và logic tính toán vật chất của xã hội đương thời.

Trong các tự sự hậu chiến của phụ nữ Việt Nam ở hải ngoại, chuyện kết hôn với bạn đời phương Tây lại được kể theo một hướng khác. Trọng tâm chuyển từ khuôn mẫu suy đồi đạo đức sang những điểm chung như kinh nghiệm chiến tranh, lưu vong, tị nạn và đời sống tha hương. Sự thay đổi này không xóa đi ký ức tiêu cực của "me Tây" trong văn học thuộc địa, nhưng làm cho "lấy chồng Tây" trở thành một chủ đề có thể được kể lại bằng những khung nghĩa khác.

Xem thêm 
 Me tây
 Kỹ nghệ lấy tây
 Kết hôn có yếu tố nước ngoài
 Hôn nhân giao thoa chủng tộc ở Hoa Kỳ

Tham khảo 

Xã hội Việt Nam
Hôn nhân
Hôn nhân giao thoa chủng tộc
Việt Nam thế kỷ 20
Việt Nam thế kỷ 21