Làng cổ Đông Hòa Hiệp

Làng cổ Đông Hòa Hiệp là một quần thể nhà cổ ở xã Cái Bè, tỉnh Đồng Tháp, thuộc hạ lưu đồng bằng sông Cửu Long, miền Nam Việt Nam. Không gian làng đan xen giữa những ngôi nhà gỗ truyền thống và vườn cây ăn trái, thể hiện sự giao thoa giữa kiến trúc phương Đông và phương Tây. Năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia đối với Làng cổ Đông Hòa Hiệp theo Quyết định số 2080/QĐ-BVHTTDL ngày 24 tháng 5 năm 2017.

Lịch sử 
Theo sử liệu địa phương, năm 1732 (Nhâm Tý), chúa Nguyễn Phúc Chú thiết lập dinh Long Hồ và châu Định Viễn. Buổi đầu, lỵ sở đặt tại thôn An Bình Đông (thuộc địa bàn xã Cái Bè hiện nay). Vị trí này duy trì khoảng 25 năm, đến năm 1757 lỵ sở dời về xứ Tầm Bào thuộc ấp Long An, thôn Long Hồ (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long).

Sách sử liệu Gia Định thành thông chí ghi nhận “buổi đầu lập châu Định Viễn và dựng dinh Long Hồ đóng tại xứ Cái Bè, về sau dời qua ấp Long An ở thôn Long Hồ”, đây là nơi “hai sông lớn chẹn chỗ hiểm yếu, giao thông đường thủy thuận lợi, ruộng vườn tốt tươi”, cho thấy lý do chọn và chuyển lỵ sở gắn với thế phòng thủ và trung chuyển đường sông của vùng đồng bằng sông Cửu Long. Sau mốc 1757, hệ thống hành chính khu vực tiếp tục điều chỉnh. Tháng 11 năm 1779 tạm dời lỵ sở về bãi Bà Lúa (Cầu Kè, Trà Vinh) và đổi tên Long Hồ dinh thành Hoằng Trấn. Năm 1780 đưa lỵ sở trở lại Tầm Bào và đổi thành Vĩnh Trấn. Đến năm 1808 đổi thành trấn Vĩnh Thanh. Và năm 1832 chính thức trở thành tỉnh Vĩnh Long trong Nam Kỳ lục tỉnh. Phạm vi quản lý của Long Hồ dinh thời kỳ đầu bao trùm vùng “Nam sông Tiền”, mở rộng đến các đạo Long Xuyên (Cà Mau), Kiên Giang (Rạch Giá)… thể hiện vai trò trung tâm của Long Hồ trong mạng lưới sông ngòi miền Tây Nam Bộ.

Trong tiến trình hành chính ở cấp làng/xã, đầu thế kỷ XIX, vùng đất này có ba thôn: An Bình Đông, An Bình Tân và An Thành (thuộc tổng Kiến Phong, đến đời Thiệu Trị thuộc tổng Phong Hòa). Ngày 12 tháng 7 năm 1877, An Bình Tây đổi thành Phú Hòa, còn làng An Thành đổi thành An Hiệp. Đến ngày 13 tháng 12 năm 1913, nhập Phú Hòa vào làng An Bình Đông và An Hiệp, lấy tên là Đông Hòa Hiệp (thuộc tổng Phong Hòa).

Vị trí 
Làng nằm trên bờ Bắc hạ lưu sông Tiền (khu vực Cái Bè), cách thành phố Mỹ Tho cũ khoảng 40 km và cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 110 km. Các ấp tập trung nhà cổ gồm An Bình Đông, Phú Hòa, An Lợi, An Thạnh trong bán kính chừng 2 km thuận tiện tham quan bằng xe đạp hoặc đi bộ.

Về địa hình – cảnh quan, khu vực thuộc đồng bằng phù sa thấp, hệ thống kênh rạch dày đặc, thuận lợi cho giao thông đường thủy và phát triển nhà vườn. Theo Cổng thông tin Du lịch Cái Bè, toàn huyện có trên 500 km kênh rạch, gồm nhiều tuyến quan trọng như rạch Cái Bè, rạch Bằng Lăng, kênh Nguyễn Văn Tiếp… tạo nên nền cảnh quan sông nước đặc trưng mà làng cổ thụ hưởng. Làng cổ nằm gần chợ nổi Cái Bè và trục tỉnh lộ 875, cách chợ nổi hơn 1 km. Rạch Bà Hợp là không gian tổ chức một số hoạt động lễ hội và trải nghiệm đường thủy của du khách.

Kiến trúc và di sản 

Làng hiện còn nhiều nhà gỗ cổ theo kiểu nhà vườn Nam Bộ, tuổi đời phổ biến hơn 100 năm. Trong đó có khoảng 7 ngôi nhà 150–220 năm và hàng chục ngôi nhà 80–100 năm tuổi. Các ngôi nhà thường kết cấu 5 gian, 3 chái, hình chữ Đinh; bao lam, liễn đối khảm xà cừ; hoạ tiết tùng–cúc–trúc–mai chạm khắc tinh xảo. Không gian nhà đan xen vườn cây ăn trái và kênh rạch, tạo cảnh quan đặc trưng vùng sông nước.

Một số nhà cổ tiêu biểu gồm nhà ông Trần Tuấn Kiệt (xây dựng khoảng năm 1838, có 108 cột gỗ, từng được xếp vào nhóm “Cửu đại mỹ gia” trong các nghiên cứu của chuyên gia Nhật Bản) và nhà ông Phan Văn Đức (xây dựng năm 1850, kết hợp phong cách Nam Bộ và Pháp). Nhiều hạng mục từng được JICA hỗ trợ kỹ thuật tu bổ từ đầu thập niên 2000.

Không gian làng phân bố dọc các rạch nhánh (trong đó có rạch Bà Hợp), mặt bằng mở và gắn với mô hình nhà–vườn–bến nước: sân gạch, hàng cau, bến thuyền nhỏ trước nhà phục vụ giao thông đường thủy. Vật liệu chủ đạo là các loại gỗ quý (căm xe, gõ, cẩm lai…), mái ngói âm–dương, nền gạch tàu. Nội thất bài trí hoành phi, liễn đối, đồ gỗ chạm khắc công phu.

Công tác bảo tồn gắn với chỉnh trang cảnh quan do JICA hỗ trợ, bao gồm xây dựng bến tàu du lịch, cầu đi bộ, nâng cấp tuyến đi bộ có đèn chiếu sáng và trùng tu nhà cổ ông Kiệt. Các hạng mục này hoàn thành và đưa vào khai thác phục vụ khách tham quan từ năm 2019.

Về cộng đồng cư dân gắn với di sản, người dân sinh kế chủ yếu dựa vào vườn cây ăn trái và dịch vụ du lịch cộng đồng (hướng dẫn, lưu trú homestay, ẩm thực). Năm 2016, xã Đông Hòa Hiệp có 3.639 hộ với 15.811 nhân khẩu trên khoảng 1.295 ha đất tự nhiên. Địa phương sau đó hoàn thành xã nông thôn mới (2017) và nông thôn mới nâng cao (2020), góp phần tạo nguồn lực cho bảo tồn di sản làng cổ.

Bên cạnh kiến trúc nhà cổ, làng còn gìn giữ các thực hành văn hoá gắn với nhà vườn Nam Bộ như trình diễn đờn ca tài tử trong khuôn khổ lễ hội, làm bánh dân gian, thư pháp… Một số sản phẩm đặc trưng được công nhận OCOP, tiêu biểu như “Bánh phồng tôm Nhà Cổ” của Nhà cổ Ba Đức (xếp hạng 4 sao cấp tỉnh).

Công nhận và bảo tồn 

Ngày 24 tháng 5 năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Làng cổ Đông Hòa Hiệp là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định 2080/QĐ-BVHTTDL. Thông tin này cũng được công bố trên các kênh báo chí trung ương và địa phương. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tiền Giang (cũ) ghi nhận phạm vi khoanh vùng bảo vệ và trách nhiệm quản lý di tích theo quyết định nêu trên.

Ngoài việc xếp hạng, tỉnh và huyện phối hợp triển khai các giải pháp bảo tồn gắn với phát triển du lịch cộng đồng (tập huấn người dân, chỉnh trang cảnh quan, đầu tư hạ tầng phục vụ khách). Từ nguồn hỗ trợ JICA, địa phương đã hoàn thiện bến tàu, cầu đi bộ, tuyến đi bộ chiếu sáng và trùng tu một số hạng mục nhà cổ để khai thác bền vững giá trị di tích.

Du lịch 
Đông Hòa Hiệp là một trong ba làng cổ (cùng Đường Lâm ở Hà Nội và Phước Tích ở Thừa Thiên Huế) được cơ quan du lịch Việt Nam phối hợp JICA lựa chọn hỗ trợ phát triển mô hình du lịch nông thôn. Làng thu hút trung bình khoảng 100.000 lượt khách mỗi năm, trong đó phần lớn là khách quốc tế. Nhiều hộ gia đình khai thác dịch vụ homestay, trải nghiệm làm bánh, tát mương bắt cá, nghe đờn ca tài tử.

Lễ hội Văn hóa – Du lịch Làng cổ Đông Hòa Hiệp là sự kiện thường niên (hoặc định kỳ) của Cái Bè, với các hoạt động diễu hành thuyền hoa, trình diễn đờn ca tài tử, hội thi làm bánh dân gian, trò chơi sông nước… Các kỳ gần đây thu hút lượng khách đáng kể: năm 2023 có hơn 6.000 lượt khách; năm 2024 ước gần 15.000 lượt khách tham dự. Công tác quảng bá do địa phương, ngành du lịch và truyền thông trung ương phối hợp thực hiện. Chương trình lễ hội các năm nêu trên ghi nhận nhiều phân đoạn tại rạch Bà Hợp, đình Đông Hòa Hiệp và các nhà cổ trong làng.

Sản phẩm du lịch chủ đạo là tham quan nhà cổ kết hợp trải nghiệm miệt vườn, chèo thuyền trên kênh rạch và lưu trú tại các homestay trong làng. Hoạt động quảng bá sản phẩm OCOP của Cái Bè (trong đó có sản phẩm gắn với làng cổ) cũng được lồng ghép tại lễ hội hằng năm.

Xem thêm 
 Đường Lâm
 Phước Tích

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 
 
 
 
 
 

Cái Bè
Di tích tại Tiền Giang
Du lịch Tiền Giang
Nhà cổ Việt Nam
Làng cổ Việt Nam