R-14 Chusovaya

R-14 Chusovaya (, đặt tên theo sông Chusovaya) là một loại Tên lửa đạn đạo tầm trung một tầng được Liên Xô phát triển trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Nó được đặt tên định danh NATO là SS-5 Skean và được biết đến với mã định danh GRAU là 8K65. Tên lửa do Mikhail Yangel thiết kế. Sông Chusovaya là tên của một con sông ở Nga. Việc sản xuất hàng loạt được thực hiện bởi Cơ sở số 1001 tại Krasnoyarsk.

Tổng quan 
Việc phát triển R-14 bắt đầu theo chỉ thị vào ngày 2 tháng 7 năm 1958 tại OKB-586 ở Dnipropetrovsk (Dnipro, Ukraine). Thiết kế sơ bộ được hoàn thành vào tháng 12 năm 1958, với các cuộc thử nghiệm bay bắt đầu vào tháng 6 năm 1960 và kết thúc vào tháng 2 năm 1961. Tên lửa được chấp nhận đưa vào trang bị vào ngày 24 tháng 4 năm 1961; khả năng hoạt động ban đầu cho sư đoàn đầu tiên gồm bốn bệ phóng đã đạt được vào ngày 31 tháng 12 năm 1961, với trung đoàn đầu tiên được tổ chức vào ngày hôm sau. Đến cuối năm 1962, hai trung đoàn đã hoạt động hoàn toàn tại Ukraine và Latvia, cùng với các bệ phóng mặt đất sau đó tại Kaliningrad và Belarus. Một trung đoàn bao gồm hai sư đoàn, với tổng cộng tám bệ phóng; đến những năm 1970, một trung đoàn cơ động bao gồm 3 đơn vị điều khiển và 4-5 bệ phóng. Khi mới ra đời, các mục tiêu chính của R-14 là các địa điểm tên lửa Thor ở Anh, các địa điểm tên lửa Jupiter ở Ý và Thổ Nhĩ Kỳ, và căn cứ tàu ngầm tên lửa Polaris tại Rota, Tây Ban Nha. Việc sản xuất tên lửa ban đầu được thực hiện tại Nhà máy 586 ở Dnepropetrovsk và Nhà máy 1001 ở Krasnoyarsk, với động cơ RD-216 chỉ được chế tạo tại Nhà máy 586. Từ năm 1962 trở đi, việc sản xuất được chuyển hẳn sang Nhà máy Hàng không 166 ở Omsk.

Trước khi bắt đầu Khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962, Liên Xô đã lên kế hoạch triển khai hai trung đoàn với 32 tên lửa IRBM R-14 và 16 bệ phóng tới Cuba. Vào thời điểm Hoa Kỳ tuyên bố phong tỏa hòn đảo, 24 đầu đạn một megaton đã đến nơi nhưng chưa có tên lửa hay bệ phóng nào được vận chuyển. Các đầu đạn đã được gỡ bỏ và việc triển khai R-14 tới Cuba đã bị hủy bỏ sau khi cuộc khủng hoảng được giải quyết.

Vào tháng 5 năm 1960, việc phát triển phiên bản R-14U (vạn năng), có thể phóng từ cả bệ mặt đất hoặc các hầm chứa tên lửa thuộc tổ hợp 'Chusovaya', đã được cấp phép và các đợt phóng thử bắt đầu vào tháng 1 năm 1962. Trong phiên bản phóng từ hầm chứa, mỗi trung đoàn bao gồm hai sư đoàn, mỗi sư đoàn là một vị trí đóng quân duy nhất với một điểm kỹ thuật điều khiển và chỉ huy kiên cố cùng ba hầm chứa. Các hầm chứa được đặt cách nhau ít nhất 100 m quanh điểm kỹ thuật. Mỗi hầm chứa sâu 30 m và được gia cố để chịu được áp suất dư . Thiết kế hầm chứa được chấp nhận đưa vào phục vụ vào tháng 6 năm 1963, và sư đoàn hầm chứa R-14U đầu tiên bắt đầu hoạt động tại Priekule, Latvia vào năm 1964. Các tổ hợp cũng được xây dựng tại Viễn Đông Nga, Kazakhstan, Ukraine.

Việc triển khai R-14 và R-14U đạt đỉnh điểm từ năm 1964-1969 với 97 bệ phóng. Thời gian phản ứng trong điều kiện sẵn sàng bình thường là 1-3 giờ đối với các vị trí lộ thiên và 5-15 phút đối với các vị trí kiên cố. Trạng thái sẵn sàng cho thời gian phản ứng từ 3-5 phút có thể duy trì trong vài giờ tại các vị trí lộ thiên và vài ngày tại các vị trí kiên cố. Việc loại bỏ dần các vị trí kiên cố bắt đầu vào năm 1971 và R-14U (triển khai hỗn hợp với các bệ phóng cơ động) đã nghỉ hưu vào cuối những năm 1970. Một số vị trí lộ thiên bắt đầu được loại bỏ từ năm 1969, và tên lửa dần được thay thế bởi RSD-10 Pioneer từ năm 1978 đến 1983, rồi rút hoàn toàn khỏi biên chế vào năm 1984. Sau khi ký kết Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung, sáu tên lửa R-14 còn lại trong kho đã bị phá bỏ vào ngày 9 tháng 8 năm 1989.

Các biến thể dẫn xuất 
Tên lửa này là cơ sở cho dòng phương tiện phóng Kosmos-3. Vào năm 1964, R-14 được trang bị thêm tầng thứ hai nhỏ hơn để tạo ra tên lửa đẩy Kosmos-1 (65S3) và tám chiếc đã được phóng trong năm tiếp theo từ bệ phóng LC-41 tại Baikonur. Đến năm 1966, tên lửa đẩy Kosmos-3 (11K65) đã được đưa vào sử dụng, nhưng nó chỉ được phóng bốn lần trước khi được kế thừa bởi tên lửa phóng hoàn thiện Kosmos-3M (11K65M), được sử dụng cho nhiều loại vệ tinh dân sự và quân sự hạng nhẹ, hầu hết được phóng từ Sân bay vũ trụ Plesetsk (chỉ một số ít được phóng từ Kapustin Yar). Phương tiện phóng này đã được sử dụng cho hơn 420 lần phóng thành công cho đến khi nghỉ hưu vào năm 2010.

Quốc gia sử dụng  

 Lực lượng Tên lửa Chiến lược − Đã phá bỏ

Xem thêm 
 R-12 Dvina
 DF-26
 Agni-IV

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Global Security: R-14 / SS-5 Skean
 www.aviation.ru

Tên lửa đạn đạo tầm trung Liên Xô
Tên lửa Liên Xô thời Chiến tranh Lạnh