Dedun

Dedun (còn được viết là Dedwen, Dedan, Tetun) là một vị thần trong văn hóa Ai Cập cổ đại có nguồn gốc từ vương quốc Nubia. Là vị thần ngoại quốc, Dedun không chỉ mang theo hương thơm và nhũ hương, loại sản vật quý giá từ Nubia, mà còn đưa cả các dân tộc phương Nam đến quy phục pharaon Ai Cập.

Nguồn gốc 
Dedun xuất hiện tại Ai Cập sớm nhất là vào khoảng năm 2300 TCN dưới thời Cổ Vương quốc. Trên Văn khắc Kim tự tháp thời kỳ đó, Dedun được gọi là "Chàng trai trẻ vùng Thượng Ai Cập đến từ Nubia" và "Lãnh chúa vùng Nubia". Ông được gắn kết một cách nhất quán với vùng Nubia từ thời Cổ Vương quốc cho đến Trung Vương quốc.

Dedun là một vị thần Nubia cổ xưa được khắc họa dưới dạng hình người. Trong tiếng Nubia, Dedun nghĩa là "người trai trẻ" và ông được mô tả là một bé trai, tương tự như thần Khonsu hay Harpocrates, nhưng kể từ thời kỳ Trung Vương quốc thì Dedun được mô tả là người đàn ông trưởng thành. Ở đền Kalabsha, Dedun được mô tả là mình người đầu sư tử, có khi hợp nhất với Amun hoặc Khnum dưới dạng đầu cừu.

Thần thoại 
Tương tự như thần Ash, vị thần bầu trời của người Libya cổ đại và cũng là người bảo hộ sa mạc phía tây Ai Cập, Dedun sớm đã được đồng hóa vào hệ thống thần thánh Ai Cập. Ai Cập, theo quan điểm của nhiều học giả, mặc nhiên xem họ là trung tâm của thế giới, các dân tộc láng giềng chỉ là chư hầu của Ai Cập, do đó mà các vị thần láng giềng, với tư cách là lãnh chúa một vùng đất, trở thành những tiểu thần phục vụ cho pharaon.

Đối với Dedun, ông là một vị thần mang hương thơm và nhũ hương từ phương nam đến Ai Cập, vốn được đề cập trên Văn khắc Kim tự tháp và Văn khắc Quan tài. Các ký tự tượng hình một con chim trong tên của Dedun hàm ý chỉ đến vai trò là người đem theo các sản vật.

Cũng theo các bản Văn khắc Kim tự tháp, Dedun đã thắp lên một nén hương khi có một đứa bé trong vương thất chào đời.

Thờ phụng 
Mặc dù là thần xứ Nubia, nhưng những chứng thực về việc thờ phụng Dedun chỉ được tìm thấy trong các tài liệu và di tích của Ai Cập, chứ không phải từ chính Nubia.

Pharaon Senusret III (Vương triều thứ 12) cho dựng một ngôi đền nhỏ thờ Dedun gần pháo đài ở Semna (Hạ Nubia, nay thuộc Sudan). Dưới thời pharaon Thutmose III (Vương triều thứ 18), nhà vua tiếp tục duy trì việc thờ phụng Dedun ở Nubia, do ông tin rằng thần Dedun sẽ ban cho ông quyền kiểm soát người Anti và Mentiu, tộc dân du mục ở sa mạc phía đông và tây Ai Cập. Lễ vật dâng thần gồm ngô và gia súc do Senusret III lập ra trước đó cũng được Thutmose III cho khôi phục. Thutmose III cũng cho phối thờ Dedun trong đền Ellesyia, cũng như cho dựng một đền nhỏ trên đảo Uronarti (gần Semna, nay thuộc Sudan) hợp thờ Dedun và Senusret III.

Sang thời Tân Vương quốc, Seti I của Vương triều thứ 19 đã đưa Dedun vào nhóm các vị thần thuần Ai Cập tại Karnak, đặt ông giữa Ptah và Horus. Tuy nhiên, mặc dù vua kế vị Ramesses II đã cho xây rất nhiều đền đài tại Nubia, nhưng ông lại chưa bao giờ khắc họa Dedun. Sau này, vua Taharqa thời Vương triều thứ 25, cũng chính là người gốc Nubia, đã khôi phục việc thờ phụng Dedun tại Napata và Karnak. Những vị vua kế tục như Atlanersa và Aspelta cũng tiếp tục sùng bái Dedun, gọi ông là "Thần của vương quốc Kush".

Các vua cuối của nhà Ptolemaios cũng cho dựng một nhà nguyện bằng đá hoa cương cho Dedun trong đền Kalabsha (thuộc Aswan ngày nay). Trong thời kỳ Hy–La, Dedun được các pharaon Nectanebo I, Ptolemy VII và những người kế vị khắc họa tại Philae, vượt ra xa khỏi phía bắc Nubia.

Xem thêm 

 Ha, thần canh giữ sa mạc và ốc đảo phía tây
 Ash, thần canh giữ các bộ tộc Libya cổ đại phía tây Ai Cập
 Sopdu, thần canh giữ vùng đất phía đông

Tham khảo 

Nam thần Ai Cập
Nubia