Nùng Trí Cao (phường)

Nùng Trí Cao là một phường thuộc tỉnh Cao Bằng, Việt Nam. Phường được đặt theo tên Nùng Trí Cao, một thủ lĩnh bộ tộc người Tày, Nùng, Tráng tự trị ở khu vực biên giới giữa Đại Tống và Đại Cồ Việt vào thế kỷ XI.

Địa lý 
Phường Nùng Trí Cao có vị trí địa lý:

 Phía bắc và phía đông giáp xã Nguyễn Huệ.
 Phía nam giáp phường Thục Phán và phường Tân Giang.
 Phía tây giáp xã Hòa An.
Phường cách Thủ đô Hà Nội khoảng 280 km, được kết nối bởi hai tuyến quốc lộ huyết mạch là Quốc lộ 3, Quốc lộ 34B và  Quốc lộ 4A

Có con sông Bằng, suối Củn, suối Khoán và suối Khuổi Hán chảy qua địa bàn phường.

Lịch sử 
Nguyên xưa, Cao Bằng là vùng đất tự trị của các bộ tộc người thiểu số. Thời nhà Lý, triều đình nhiều lần phái quân đội chinh phục các bộ tộc, đặt ra các châu nhưng vẫn để các thủ lĩnh địa phương cai trị. Thủ lĩnh các bộ tộc nơi đây tuy quy phục nhưng thỉnh thoảng vẫn nổi dậy cát cứ, thậm chí xây dựng thành vương quốc độc lập, tiêu biểu là vương quốc Đại Lịch của Nùng Trí Cao.

Thời Lê sơ, vua Lê Thánh Tông thống nhất hành chính cả nước. Đất Cao Bằng trở thành một phủ của thừa tuyên Thái Nguyên (Ninh Sóc), gồm 4 châu Thượng Tư Lang (châu Thượng Lang, gần tương ứng huyện Trùng Khánh sau này), Hạ Tư Lang (châu Hạ Lang, gần tương ứng huyện Hạ Lang), Quảng Uyên (đổi từ châu Quảng Nguyên, gần tương ứng huyện Quảng Hòa), Thạch Lâm (gần tương ứng các huyện Hà Quảng, Thạch An, Hòa An, Nguyên Bình và thành phố Cao Bằng). Đến năm 1499, vua Lê Hiến Tông tách phủ Cao Bằng ra khỏi Thái Nguyên lập thành một trấn riêng mang tên Cao Bằng.

Tuy nhiên, theo học giả Đào Duy Anh, Cao Bằng chỉ thực sự tách khỏi Thái Nguyên thành một trấn (đơn vị hành chính cấp tỉnh) từ sau khi nhà Mạc bị diệt. Trong cuốn Đất nước Việt Nam qua các đời, Đào Duy Anh viếtː "Phủ Cao Bằngː Nhất thống chí (Cao Bằng) chép rằng đời Lê Quang Thuận là phủ Bắc Bình; đời Hồng Đức mới đổi làm Cao Bình, tức Cao Bằng. Sau khi họ Mạc bị diệt hẳn mới đổi làm trấn Cao Bằng, vẫn lãnh một phủ là phủ Cao Bằng; đầu đời Gia Long đặt trấn thủ; năm thứ 7 (1808) đổi tên phủ làm [phủ] Trùng Khánh, năm Minh Mạng thứ 12 (1831) làm tỉnh Cao Bằng." Thực tế, mặc dù được đặt là một phủ trong cơ cấu hành chính của nhà Lê, Cao Bằng không thực sự đặt một bộ máy cai trị của triều đình. Mãi đến sau khi thất thủ Thăng Long năm 1592, phần lớn thế lực tàn dư của nhà Mạc rút chạy lên Cao Bằng để xây dựng chính quyền cát cứ chống lại nhà Lê - Trịnh cho đến 1677 mới chấm dứt. Sau khi tiêu diệt được nhà Mạc, chúa Trịnh đã cho xây dựng thành Mục Mã (nay thuộc địa bàn phường Thục Phán) để làm trị sở trấn trị vùng đất Cao Bằng. Đến thời nhà Nguyễn, thành Mục Mã được sửa sang lại, đổi thành tỉnh thành Cao Bằng. Địa bàn phường Nùng Trí Cao ngày nay, bấy giờ là khu vực phía Bắc của thành Mục Mã (thời Lê) hay tỉnh thành Cao Bằng (thời Nguyễn), thuộc huyện Thạch An, phủ Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.

Tháng 10 năm 1886, thực dân Pháp đánh chiếm Cao Bằng. Trong suốt thời kỳ Pháp thuộc, khu vực Cao Bằng thường xuyên đặt dưới chế độ quân quản, do các sĩ quan Pháp trực tiếp cai trị. Khu vực phường Nùng Trí Cao ngày nay nằm trong khu vực phụ cận và thuộc quyền của chỉ huy trưởng tiểu khu Cao Bằng, về mặt hành chính thuộc phủ Hòa An.

Mặc dù vậy, do đặc điểm khu vực biên giới, các nhà cách mạng Việt Nam thường đặt cơ sở nơi đây để phát triển lực lượng cho phong trào độc lập. Đặc biệt, từ năm 1941 đến 1945, Cao Bằng là căn cứ chính của tổ chức Việt Minh và khu vực phường Nùng Trí Cao ngày nay chính là nơi mà Đảng bộ Cao Bằng của Đảng Cộng sản Đông Dương đặt căn cứ chuẩn bị cho Cách mạng tháng 8. Chính từ đây, đầu tháng 8 năm 1945, Tỉnh ủy và UBND lâm thời tỉnh Cao Bằng đã thành lập Ủy ban Khởi nghĩa của tỉnh do Hoàng Đình Giong (tức Văn Tư) làm Trưởng ban, chuẩn bị cho cuộc nổi dậy giành chính quyền. Ngày 15 tháng 8 năm 1945, quân Nhật chính thức đầu hàng Đồng Minh vô điều kiện. Tại Cao Bằng, Ủy ban Khởi nghĩa Cao Bằng ra lệnh cho lực lượng của mình nổi dậy chiếm giữ các đồn bốt của quân Nhật ở các châu lỵ và khu vực thị xã, giành quyền kiểm soát hành chính. Sáng ngày 21 tháng 8 năm 1945, khu vực trung tâm của Cao Bằng cũng được lực lượng Việt Minh tiếp quản. Ngày 22 tháng 8 năm 1945, UBND lâm thời thị xã Cao Bằng được thành lập, về mặt hành chính phụ trách khu vực tiểu khu Cao Bằng trước đây, bao gồm cả địa bàn phường Nùng Trí Cao ngày nay.

Cuối năm 1946, quân Pháp nổ súng tái chiếm Đông Dương. Tại khu vực Cao Bằng, tháng 1 năm 1947, quân Pháp đã chiếm đóng hầu hết các vị trí quan trọng trên đường số 4 từ Hải Ninh đến Cao Bằng, hoàn thành khống chế biên giới Việt Nam - Trung Quốc, cô lập Căn cứ địa Việt Bắc. Tuy nhiên, sau thất bại của Cuộc hành binh Léa (Opération Léa) cuối năm 1947, quân Pháp đã thất bại hoàn toàn trong việc kiểm soát Cao Bằng. Với hàng loạt các trận tập kích trên đường số 4 (Route Colonial 4), và đỉnh điểm là Chiến dịch Cao – Bắc – Lạng, kết thúc với  Chiến dịch Biên giới Thu đông 1950 của lực lượng Việt Minh, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã kiểm soát hoàn toàn Cao Bằng. Tháng 10 năm 1950, Cao Bằng được giải phóng, Ủy ban Hành chính thị xã Cao Bằng được thành lập. Khu vực phụ cận thời Pháp thuộc gọi là phủ Hòa An, cũng được đổi thành huyện Hòa An. Phần lớn địa bàn phường Nùng Trí Cao, khi đó thuộc khu Phùng Chí Kiên của thị xã Cao Bằng, và một phần thuộc huyện Hòa An.

Năm 1975, Ủy ban hành chính tỉnh Cao Bằng phân chia thị xã Cao Bằng thành 4 tiểu khu: Hoàng Đình Giong, Bằng Giang, Hiến Giang, Lam Sơn. Cuối năm 1978, thị xã Cao Bằng được sắp xếp lại, đổi thành 4 tiểu khu Nội Thị, Sông Bằng (tiểu khu Tam Trung) và Sông Hiến (tiểu khu Thanh Sơn), Nà Phía. Phần lớn địa bàn phường Nùng Trí Cao ngay nay thuộc tiểu khu Bằng Giang, sau là tiểu khu Sông Bằng. Ngày 10 tháng 9 năm 1981, tiểu khu Sông Bằng được giải thể để thành lập phường Sông Bằng và xã Ngọc Xuân.

Ngày 1 tháng 11 năm 2010, Chính phủ ban hành Nghị quyết 42/NQ-CP về việc sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của xã Vĩnh Quang thuộc huyện Hòa An vào thị xã Cao Bằng quản lý.

Ngày 25 tháng 9 năm 2012, Chính phủ ban hành Nghị quyết 60/NQ-CP về việc thành lập thành phố Cao Bằng thuộc tỉnh Cao Bằng. Xã Ngọc Xuân được nâng thành phường Ngọc Xuân.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Cao Bằng năm 2025. Theo đó, sắp xếp toàn bộ diện tích tự nhiên, quy mô dân số của phường Ngọc Xuân, phường Sông Bằng và xã Vĩnh Quang thành phường mới có tên gọi là phường Nùng Trí Cao.

Di tích 
 Đền Kỳ Sầm
 Đền Bà Hoàng

Tham khảo