Virus Nipah

Virus Nipah (Henipavirus nipahense) là một loại virus lây truyền từ dơi (thuộc nhóm bệnh lây từ động vật sang người), gây ra nhiễm virus Nipah ở người và các loài động vật khác. Đây là căn bệnh có tỷ lệ tử vong rất cao (từ 40-75%). Nhiều đợt bùng phát dịch bệnh do virus Nipah đã xảy ra ở khu vực Đông Nam Á. Virus Nipah thuộc chi Henipavirus, cùng nhóm với virus Hendra – một loại virus cũng từng gây ra các đợt bùng phát dịch bệnh.

Virus học 

Giống như các henipavirus khác, bộ gen của virus Nipah là một RNA sợi đơn, chiều âm(-ssRNA), không phân đoạn và kích thước hơn 18 kb, dài hơn đáng kể so với các loại paramyxovirus khác. Các hạt virus có vỏ bọc có hình dạng thay đổi, có thể là dạng sợi hoặc hình cầu; chúng chứa một nucleocapsid dạng xoắn ốc. Sáu loại protein cấu trúc được tổng hợp bao gồm: N (nucleocapsid- vỏ bọc), P (phosphoprotein), M (protein ma trận), F (protein dung hợp), G (glycoprotein) và L (rna polymerase). Gene P cũng mã hóa ba protein phi cấu trúc là C, V và W.

Có hai loại glycoprotein màng bao. Miền ngoại bào của glycoprotein G tụ hợp thành một cấu trúc homotetramer để tạo thành protein bám dính (hoặc anti-receptor) của virus, có chức năng liên kết với thụ thể trên tế bào vật chủ. Mỗi chuỗi trong miền ngoại bào bao gồm bốn vùng riêng biệt: ở đầu tận cùng N phần cuống xoắn nối với bề mặt virus, tiếp theo là miền cổ dạng beta-sandwich, vùng nối và cuối cùng, ở đầu tận cùng C, là bốn đầu chứa vị trí gắn thụ thể tế bào vật chủ.

Mỗi đầu bao gồm một cấu trúc cánh quạt beta với sáu cánh. Có ba kiểu gấp nếp độc đáo của các đầu, dẫn đến cấu hình 2-lên/2-xuống, trong đó hai đầu nằm xa virus và hai đầu nằm gần. Do các kiểu gấp nếp và sự sắp xếp sau đó, chỉ có một trong bốn đầu được định vị với vị trí gắn kết có thể tiếp cận để liên kết với thụ thể B2/B3 của vật chủ. Miền đầu protein G cũng có tính kháng nguyên cao, kích thích tạo ra các kháng thể đặc hiệu trong các mô hình linh trưởng. Do đó, đây là mục tiêu chính để phát triển vắc-xin cũng như liệu pháp kháng thể. Một kháng thể đặc hiệu đầu, m102.4, đã được sử dụng trong các trường hợp nhân đạo và đã hoàn thành các thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn 1. Glycoprotein F tạo thành một trimer (bộ ba), làm trung gian cho sự dung hợp màng.

Phân bố địa lý 

Virus Nipah đã được phân lập từ dơi ngựa Lyle (Pteropus lylei) ở Campuchia và RNA của virus được tìm thấy trong nước tiểu và nước bọt của P. lylei và dơi nếp mũi Horsfield (Hipposideros larvatus) ở Thái Lan. Các dạng virus không còn khả năng lây nhiễm cũng đã được phân lập từ các mẫu môi trường gồm nước tiểu dơi và trái cây bị ăn dở ở Malaysia. Kháng thể chống lại henipavirus cũng đã được tìm thấy ở dơi ăn quả tại Madagascar (Pteropus rufus, Eidolon dupreanum) và Ghana (Eidolon helvum), cho thấy sự phân bố địa lý rộng khắp của các loại virus này. Không có trường hợp nhiễm bệnh nào ở người hoặc các loài khác được quan sát thấy ở Campuchia, Thái Lan hoặc Châu Phi tính đến tháng 5 năm 2018.

Vào tháng 9 năm 2023, Ấn Độ đã báo cáo ít nhất năm ca nhiễm và hai ca tử vong. Vào tháng 7 năm 2024, một ca nhiễm mới đã xảy ra và một cậu bé 14 tuổi đã tử vong do virus này. Vào tháng 1 năm 2026, năm ca nhiễm Nipah đã được xác nhận tại bang Tây Bengal ở Ấn Độ. Tuy nhiên, ngay sau đó giới chức y tế đã đính chính rằng chỉ có hai trường hợp được xác nhận.

Triệu chứng 
 Sốt
 Đau đầu
 Đau cơ (myalgia)
 Nôn mửa
 Đau họng

Các triệu chứng này có thể theo sau bởi các tình trạng nghiêm trọng hơn bao gồm:
 Chóng mặt
 Buồn ngủ
 Rối loạn ý thức
 Viêm não cấp tính
 Viêm phổi không điển hình
 Suy hô hấp cấp tính
 Co giật

Một số bệnh nhân nhiễm virus Nipah cũng có thể gặp các di chứng thần kinh và tâm thần lâu dài sau khi hồi phục.

Lịch sử

Sự xuất hiện 
Các trường hợp nhiễm virus Nipah đầu tiên được xác định vào năm 1998, khi một đợt bùng phát bệnh thần kinh và hô hấp tại các trang trại nuôi lợn ở bán đảo Malaysia đã gây ra 265 ca bệnh ở người, với 108 ca tử vong. Virus được phân lập vào năm sau đó, năm 1999. Đợt bùng phát này đã dẫn đến việc tiêu hủy một triệu con lợn. Tại Singapore, 11 ca bệnh, bao gồm một ca tử vong, đã xảy ra ở các công nhân lò mổ tiếp xúc với lợn nhập khẩu từ các trang trại bị ảnh hưởng của Malaysia. 

Tên gọi "Nipah" đề cập đến địa danh Sungai Nipah (nghĩa đen là 'sông nipah') ở Port Dickson, Negeri Sembilan, nguồn gốc của ca bệnh ở người mà từ đó virus Nipah được phân lập lần đầu tiên.

Đợt bùng phát ban đầu bị nhầm lẫn với viêm não Nhật Bản, nhưng các bác sĩ trong khu vực lưu ý rằng những người đã được tiêm phòng viêm não Nhật Bản không được bảo vệ khỏi dịch bệnh, và số ca mắc bệnh ở người lớn là bất thường. Mặc dù những quan sát này được ghi nhận trong tháng đầu tiên của đợt bùng phát, Bộ Y tế đã không tính đến chúng và phát động một chiến dịch toàn quốc nhằm giáo dục người dân về sự nguy hiểm của viêm não Nhật Bản và véc-tơ truyền bệnh là muỗi Culex.

Triệu chứng nhiễm trùng từ đợt bùng phát ở Malaysia chủ yếu là viêm não ở người và hô hấp ở lợn. Các đợt bùng phát sau đó đã gây ra bệnh hô hấp ở người, làm tăng khả năng lây truyền từ người sang người và cho thấy sự tồn tại của các chủng virus nguy hiểm hơn.

Trong đợt bùng phát virus Nipah năm 1999 xảy ra ở những người chăn nuôi lợn, phần lớn các ca nhiễm ở người bắt nguồn từ việc tiếp xúc trực tiếp với lợn bệnh và xử lý chất tiết từ lợn mà không có bảo hộ.

Dựa trên dữ liệu huyết thanh học và phân lập virus, ổ chứa chính của virus Nipah được xác định là dơi ăn quả pteropid, bao gồm Pteropus vampyrus (dơi ngựa lớn) và Pteropus hypomelanus (dơi ngựa nhỏ), cả hai đều được tìm thấy ở Malaysia.

Sự lây truyền virus Nipah từ dơi ngựa sang lợn được cho là do sự chồng chéo ngày càng tăng giữa môi trường sống của dơi và các trại nuôi lợn ở bán đảo Malaysia. Trong một đợt bùng phát, các vườn cây ăn quả nằm gần trại lợn, cho phép nước tiểu, phân và trái cây bị dơi ăn dở rơi vào lợn. Các nghiên cứu hồi cứu chứng minh rằng sự lan truyền virus sang lợn có thể đã xảy ra âm thầm ở Malaysia từ năm 1996. Trong năm 1998, sự lây lan của virus được hỗ trợ bởi việc vận chuyển lợn nhiễm bệnh sang các trang trại khác, nơi các đợt bùng phát mới đã xảy ra.

Mối đe dọa trong tương lai 
Virus Nipah đã được Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC) phân loại là tác nhân loại C. Virus Nipah là một trong số các loại virus được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định là nguyên nhân tiềm ẩn gây ra dịch bệnh trong tương lai trong một kế hoạch mới được phát triển sau dịch Ebola nhằm mục đích nghiên cứu và phát triển khẩn cấp các xét nghiệm chẩn đoán, vắc-xin và thuốc mới. Việc xác định các yếu tố dẫn đến bùng phát và tiến hành các nghiên cứu để hiểu cách virus lây lan giữa các loài có thể giúp tạo ra các chiến lược phòng ngừa tốt hơn và giảm nguy cơ bùng phát trong tương lai.

Một thách thức lớn trong tương lai là phát triển và duy trì nguồn cung cấp các công cụ xét nghiệm đáng tin cậy, có mục tiêu và giá cả phải chăng để cho phép chẩn đoán nhanh tại các phòng thí nghiệm nằm ở những khu vực có khả năng tìm thấy virus trong các ổ chứa động vật hoang dã. Sự hợp tác tích cực giữa các tổ chức và sự phối hợp giữa các nhà virus học ở người và động vật là rất quan trọng để phát hiện sớm ổ dịch và thực hiện kịp thời các biện pháp phòng ngừa.

Sự hiện diện của dơi ăn quả ở nhiều quốc gia nhiệt đới khác nhau, bao gồm Campuchia, Indonesia, Madagascar, Philippines và Thái Lan, cũng được ghi nhận là một yếu tố nguy cơ tiềm ẩn cho các đợt bùng phát virus Nipah trong tương lai.

Du lịch và thương mại toàn cầu làm tăng nguy cơ virus Nipah lây lan ra ngoài các vùng lưu hành, vì các trường hợp không được phát hiện có thể vượt qua biên giới. Điều này đòi hỏi sự giám sát quốc tế chặt chẽ và các hệ thống phản ứng nhanh để theo dõi và ngăn chặn hiệu quả các đợt bùng phát tiềm ẩn.

Tác động lâm sàng của virus Nipah làm nổi bật các rủi ro sức khỏe cộng đồng toàn cầu đang diễn ra do thiếu các phương pháp điều trị và vắc-xin hiệu quả. Một sự tập trung quốc tế mạnh mẽ vào việc phát triển vắc-xin và phương pháp điều trị là điều cần thiết để giảm các ảnh hưởng sức khỏe và rủi ro trong tương lai của virus Nipah.

Các yếu tố góp phần gây bùng phát

Mật độ dân số 
Virus Nipah (NiV) đã được phát hiện ở một số khu vực có mật độ dân số cao nhất thế giới, đặc biệt là ở Đông Nam Á (SEAR). Khu vực này chỉ chiếm 5% tổng diện tích đất của Trái đất nhưng lại là nơi sinh sống của 26% dân số toàn cầu. Bangladesh là nơi có khu vực đô thị đông dân nhất thế giới, trong khi Kerala, một bang ở miền nam Ấn Độ, được xếp hạng trong số các bang có mật độ dân số cao nhất ở Ấn Độ. Mật độ dân số cao dẫn đến sự gia tăng tương tác giữa người với người và giữa con người với môi trường của họ, điều này, cùng với sự hiện diện của vật nuôi trong các khu vực đông dân cư, làm tăng nguy cơ lan truyền virus.

Phá rừng và biến đổi khí hậu 
Nạn phá rừng ở khu vực Đông Nam Á đang diễn ra với tốc độ đáng báo động, do các yếu tố như chăn thả gia súc, mở rộng nông nghiệp, công nghiệp hóa và phát triển đô thị. Phá rừng đã được xác định là yếu tố chính trong đợt bùng phát virus Nipah ở Malaysia trong giai đoạn 1998–1999, vì nó làm tăng sự tiếp xúc của con người với những con dơi bị nhiễm virus. Nạn phá rừng lan rộng và sự phân mảnh môi trường sống đã đẩy động vật hoang dã, đặc biệt là dơi ăn quả, vật chủ tự nhiên của virus Nipah, đến gần hơn với các cộng đồng dân cư và gia súc. Khi dơi mất đi môi trường sống tự nhiên, chúng ngày càng xâm nhập vào các khu vực nông nghiệp để tìm thức ăn, điều này làm tăng khả năng xảy ra các sự kiện lan truyền bệnh.

Những thay đổi khí hậu nghiêm trọng cũng có liên quan đến việc kích hoạt các đợt bùng phát NiV ở Bangladesh và Ấn Độ. Các khu vực phía tây bắc của Bangladesh đã trải qua nhiệt độ khắc nghiệt cùng với sự gia tăng các đợt hạn hán. Đợt bùng phát virus Nipah ở Malaysia xảy ra sau một đợt hạn hán liên quan đến điều kiện El Niño. Các kiểu thời tiết và thay đổi cụ thể này có liên quan đến các sự kiện lan truyền virus. Ngoài hạn hán, lũ lụt và mực nước biển dâng cao đã khiến dơi phải di cư sâu hơn vào các khu vực làng mạc. Biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan tác động tiêu cực đến đa dạng sinh học, sự phân bố động vật và hệ vi sinh vật, tất cả đều có thể làm tăng khả năng xuất hiện các tác nhân lây truyền từ động vật sang người và bùng phát các bệnh truyền nhiễm.

Các yếu tố kinh tế xã hội 
Điều kiện kinh tế, mức độ nghèo đói và động lực dân số ảnh hưởng đáng kể đến sức mạnh tổng thể của một quốc gia; ở những khu vực thiếu cơ sở hạ tầng y tế, việc quản lý hiệu quả các đợt bùng phát và cung cấp dịch vụ chăm sóc đầy đủ cho những người bị nhiễm bệnh trở nên đặc biệt khó khăn, làm trầm trọng thêm hậu quả của các đợt bùng phát virus Nipah. Mặc dù chăn nuôi lợn đóng vai trò là nguồn thu nhập đáng kể cho nông dân, đợt bùng phát virus Nipah ở Malaysia lại bắt nguồn từ lợn và chuồng trại của chúng. Việc tiêu hủy lợn trên diện rộng do đợt bùng phát đã dẫn đến gia tăng nghèo đói và những thách thức liên quan đến việc phục hồi ở các vùng bị ảnh hưởng. Nhận thức hạn chế của công chúng về các biện pháp ăn uống an toàn và những nguy hiểm liên quan đến động vật hoang dã có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm. Các chiến dịch y tế công cộng tập trung vào an toàn thực phẩm và tránh xa môi trường sống của dơi là điều cần thiết để giảm thiểu các rủi ro này.

Phòng ngừa và điều trị 
Hiện tại, không có thuốc hoặc vắc-xin chuyên dụng nào có sẵn để điều trị hoặc phòng ngừa nhiễm virus Nipah. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định virus Nipah là một bệnh ưu tiên trong Kế hoạch Nghiên cứu và Phát triển của WHO. Trong các trường hợp biến chứng hô hấp và thần kinh nghiêm trọng do nhiễm virus Nipah, các chuyên gia y tế khuyên nên chăm sóc hỗ trợ tích cực như là phương pháp điều trị chính.

Vào năm 2019, WHO đã phát hành một bản thảo nâng cao về lộ trình nghiên cứu và phát triển nhằm thúc đẩy việc tạo ra các biện pháp đối phó y tế, bao gồm chẩn đoán, điều trị và vắc-xin, để hỗ trợ các phản ứng hiệu quả và kịp thời đối với các đợt bùng phát virus Nipah.

Trong đợt bùng phát virus Nipah năm 1998–99 tại Malaysia, 140 bệnh nhân đã được điều trị bằng ribavirin, và kết quả của họ được đánh giá so với 54 trường hợp đối chứng lịch sử (những người không được tiếp cận thuốc hoặc từ chối điều trị). Kết quả cho thấy tỷ lệ tử vong giảm (32% so với 54%) ở những người được điều trị, mặc dù việc sử dụng các trường hợp đối chứng lịch sử có thể đã đưa ra sự sai lệch. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào thêm về ribavirin được thực hiện, và nghiên cứu trên các mô hình động vật đã không chứng minh được hiệu quả của nó chống lại nhiễm trùng virus Nipah hoặc Hendra. Các nghiên cứu trên mô hình động vật cũng đã khám phá việc sử dụng chloroquine, cả độc lập và kết hợp với ribavirin, nhưng không chứng minh được bất kỳ lợi ích điều trị nào.

Một phương pháp tiềm năng hiệu quả hơn là sử dụng kháng thể đơn dòng (mAbs), có thể giúp trung hòa virus Nipah thông qua việc sử dụng thụ động. Việc điều trị bằng kháng thể đơn dòng chống virus Nipah (mAbs) có thể có lợi cho việc can thiệp sớm và dự phòng sau phơi nhiễm ở những người tiếp xúc với virus. Kháng thể m102.4 đã chứng minh tác dụng bảo vệ chống lại các thử nghiệm virus Nipah gây chết người trong các nghiên cứu trên động vật và đã được sử dụng theo diện nhân đạo cho những người tiếp xúc với virus Hendra hoặc Nipah. Vào năm 2016, một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 1 cho m102.4 đã được tiến hành tại Úc với 40 người tham gia, chứng minh rằng phương pháp điều trị này an toàn và được dung nạp tốt, không có dấu hiệu phản ứng miễn dịch. Các yêu cầu nghiên cứu sâu hơn cho liệu pháp mAb bao gồm việc tiến hành các thử nghiệm lâm sàng tại các vùng lưu hành để đánh giá chi tiết hơn về độ an toàn, khả năng dung nạp, hiệu quả và tính chất dược động học.

Remdesivir là một lựa chọn điều trị tiềm năng khác cho virus Nipah. Favipiravir và các peptide ức chế dung hợp cũng có thể cho thấy tiềm năng; tuy nhiên, cần có thêm các nghiên cứu để đánh giá hiệu quả của chúng.

Vào tháng 12 năm 2025, một vắc-xin ứng viên, ChAdOx1 NipahB, đã bắt đầu thử nghiệm lâm sàng Giai đoạn II sau khi hoàn thành Giai đoạn I và thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cũng như trên động vật. Tuy nhiên, sự xuất hiện thấp của virus Nipah đặt ra một thách thức đáng kể cho việc tiến hành các thử nghiệm hiệu quả vắc-xin Giai đoạn III truyền thống, vì rất khó để đạt được kích thước mẫu đủ lớn để ước tính độ hiệu quả của vắc-xin một cách đáng tin cậy với đủ sức mạnh thống kê.

Các đợt bùng phát dịch bệnh 

Các đợt bùng phát nhiễm virus Nipah đã được báo cáo tại Malaysia, Singapore, Bangladesh và Ấn Độ. Tỷ lệ tử vong cao nhất do nhiễm virus Nipah đã xảy ra ở Bangladesh, nơi các đợt bùng phát thường thấy vào mùa đông. Virus Nipah xuất hiện lần đầu vào năm 1998, tại Bán đảo Malaysia trên lợn và những người chăn nuôi lợn. Đến giữa năm 1999, hơn 265 ca viêm não ở người, bao gồm 105 ca tử vong, đã được báo cáo tại Malaysia, và 11 ca viêm não hoặc bệnh hô hấp với một ca tử vong được báo cáo tại Singapore. Vào năm 2001, virus Nipah được báo cáo từ quận Meherpur, Bangladesh và Siliguri, Ấn Độ. Đợt bùng phát lại xuất hiện vào các năm 2003, 2004 và 2005 tại các quận Naogaon, Manikganj, Rajbari, Faridpur và Tangail. Tại Bangladesh cũng có các đợt bùng phát trong những năm tiếp theo. Vào tháng 9 năm 2021, virus Nipah tái xuất hiện tại Kerala, Ấn Độ cướp đi sinh mạng của một cậu bé 12 tuổi. Một đợt bùng phát virus Nipah xảy ra trong tháng 1 và tháng 2 năm 2023 tại Bangladesh với tổng số 11 ca (10 ca xác nhận, 1 ca nghi ngờ) dẫn đến 8 ca tử vong, tỷ lệ tử vong ca bệnh là 73%. Đợt bùng phát này dẫn đến số ca nhiễm cao nhất được báo cáo kể từ năm 2015 tại Bangladesh, và mười trong số 11 ca trong đợt bùng phát năm 2023 có lịch sử xác nhận đã tiêu thụ nhựa cây chà là. Vào tháng 7 năm 2024, một đợt bùng phát đã được xác nhận tại bang Kerala ở Ấn Độ. Một cậu bé 14 tuổi đã chết và thêm 60 người khác được xác định thuộc nhóm nguy cơ cao mắc bệnh. Vào tháng 1 năm 2026, các cơ quan y tế tại Tây Bengal, Ấn Độ, đã tiến hành khoanh vùng một đợt bùng phát virus Nipah được xác nhận sau khi báo cáo hai ca nhiễm được xác nhận, cả hai trường hợp đều là nhân viên y tế.

Văn hóa đại chúng 
Trong bộ phim năm 2011 Contagion, một trình tự DNA của virus Nipah được hiển thị là trình tự chính của loại paramyxovirus hư cấu trong phim trong một cảnh mô tả sự tái tổ hợp.

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Analytics. OIE World Animal Health Information Database.
 Fighting Nipah virus. Research: Animals: Livestock. CSIRO.
 

Virus học động vật
Bệnh do virus