Sông Great Fish

Sông Great Fish (được gọi là Great để phân biệt với sông Fish ở Namibia) () là một con sông dài  chảy qua tỉnh Đông Cape của Cộng hòa Nam Phi.

Vào cuối những năm 1480, thuyền trưởng João Infante – người chỉ huy một trong những chiếc caravel của nhà thám hiểm Bartolomeu Dias – đã đặt chân đến đây và đặt tên cho dòng sông là Rio do Infante. Trên thực tế, danh xưng "Great Fish" lại bắt nguồn từ một sự nhầm lẫn. Tên gọi này được dịch từ cụm từ Groot Visch Rivier trong tiếng Hà Lan, vốn dĩ ban đầu chỉ là tên của một phụ lưu nằm gần thị trấn Cradock. Chỉ sau khi dòng phụ lưu này hợp lưu cùng sông Little Fish (Klein Visch Rivier) thì nó mới tạo thành dòng chảy chính thống của hệ thống sông Fish tại Đông Cape.

Lưu vực và dòng chảy 
Sông Great Fish bắt nguồn từ vùng đất phía đông thị trấn Graaff-Reinet và chảy xuyên qua Cradock. Khi xuôi về phương nam, dòng sông tiếp nhận thêm nước từ sông Tarka ở tả ngạn. Tại Cookhouse, sông tạo thành một khúc cua hình chữ chi ấn tượng, sau đó uốn lượn xuống Vách đá Lớn ở phía đông Grahamstown. Cuối cùng, dòng nước chảy gần như theo một đường thẳng tắp và đổ ra Ấn Độ Dương tại một cửa sông cách Seafield khoảng 8 km về phía đông bắc.

Dù thượng nguồn nằm trong khu vực khô hạn, Great Fish vẫn là dòng sông có nước quanh năm. Trong mùa khô, dòng chảy tự nhiên có thể khá chậm ở những đoạn nằm ngoài vùng ảnh hưởng của thủy triều (sông chịu tác động của thủy triều vào sâu khoảng 20 km). Tuy nhiên, ngày nay lưu lượng nước của sông được duy trì ổn định trong những tháng ít mưa nhờ hệ thống chuyển nước từ lưu vực sông Orange.

Các phụ lưu quan trọng của sông bao gồm: sông Groot Brak, sông Tarka và sông Kap (tả ngạn) cùng với sông Little Fish (hữu ngạn). Toàn bộ hệ thống sông này nằm dưới sự quản lý của Vùng Quản lý Nước Fish - Tsitsikama.

Đập nước 
Trong lưu vực sông có hai đập thủy lợi đáng chú ý là Đập Egerton và Đập Elandsdrift.

Khí hậu 
Khu vực cửa sông mang đặc trưng ôn đới với lượng mưa trung bình hàng năm rơi vào khoảng 650 mm, tập trung chủ yếu vào mùa xuân và mùa thu. Nhiệt độ nơi đây khá ôn hòa, dao động từ 12 °C đến 24 °C. Mặc dù vậy, đôi khi khu vực này cũng ghi nhận những mức nhiệt độ khắc nghiệt, có thể tụt xuống 2 °C hoặc tăng vọt lên tới 40 °C.

Sinh thái học 
Vào thập niên 1970, Nam Phi đã triển khai một đại dự án thủy lợi nhằm dẫn nước từ sông Orange qua hệ thống sông Fish để phục vụ canh tác nông nghiệp và phát triển công nghiệp. Công trình thế kỷ này bao gồm hệ thống đường hầm Oviston (viết tắt của cụm từ tiếng Afrikaans mang nghĩa Đường hầm Orange-Fish) với cửa lấy nước nằm ven bờ Đập Gariep. Một nhà máy thủy điện cũng được xây dựng tại khu vực xả nước của sông Fish, tuy nhiên hiện nó đã bị bỏ hoang vì không mang lại hiệu quả kinh tế.

Dù giải quyết được bài toán thiếu nước, dự án này lại tạo ra một thảm họa sinh thái cực kỳ nghiêm trọng. Sự pha trộn nguồn nước giữa hai lưu vực hoàn toàn khác biệt đã tạo điều kiện để hệ động thực vật từ sông Orange xâm lấn và lấn át hệ sinh thái bản địa của sông Fish.

Hệ thực vật 
Khu vực cửa sông sở hữu thảm thực vật vô cùng phong phú, đan xen giữa rừng rậm thung lũng, các bụi cây đụn cát, thực vật ven bờ và quần xã fynbos. Nhiều loài thực vật đặc hữu và quý hiếm được chính phủ bảo vệ nghiêm ngặt như cây tuế khổng lồ Đông Cape (Eastern Cape giant cycad) cùng các loại cây vú sữa đỏ và trắng (milkwood). Những loài cây đáng chú ý khác có thể kể đến như chi Keo, lê trắng, chuối dại, mận dại, san hô và các loài mộc tặc nhỏ.

Hệ động vật 
Tại lưu vực sông Kat (một nhánh của hệ thống sông Great Fish), người ta tìm thấy một quần thể nhỏ của loài cá đặc hữu đang đứng trước bờ vực tuyệt chủng là cá đá tỉnh Eastern (Sandelia bainsii).

Khu vực cửa sông là nơi sinh sống của rất nhiều loài động vật có vú lớn nhỏ, trong đó có 5 loài linh dương, lợn rừng (bushpig), cùng hàng loạt các loài gặm nhấm như cầy mangut, chuột đá, thỏ và nhím Cape. Ngoài ra còn có mèo hoang Nam Phi, cầy gen (genet) và chồn vằn. Khỉ vervet là loài động vật hoang dã xuất hiện thường xuyên nhất, thậm chí chúng còn không ngần ngại giật thức ăn của du khách tại các khu nghỉ dưỡng quanh đó.

Môi trường sinh thái nơi đây còn quy tụ hơn 135 loài chim (cả chim nước và chim trên cạn) như chim bói cá khổng lồ, đại bàng cá hay loài chim Knysna lourie sặc sỡ. Thêm vào đó, có tới 26 loài rắn cư ngụ tại đây, dẫu vậy chỉ có 5 loài mang nọc độc.

Lịch sử 
Xuyên suốt thế kỷ 19, sông Great Fish từng được xem là ranh giới tự nhiên của Thuộc địa Cape. Chính vì vị trí chiến lược này, dòng sông đã trở thành chảo lửa của các cuộc xung đột đẫm máu mang tên Chiến tranh Xhosa (1779 – 1878) diễn ra giữa đế chế Xhosa với các thực dân Afrikaner và Đế quốc Anh. Năm 1835, người Fingo đã được cấp phép đến định cư tại các khu vực ven sông. Đến thời kỳ Apartheid, phần hạ lưu dòng sông đóng vai trò là ranh giới phía tây của Bantustan Ciskei – một vùng lãnh thổ tự trị trên danh nghĩa.

Giai đoạn 1846 - 1847 chứng kiến sự sôi động bất ngờ của khu vực cửa sông trong thời kỳ Chiến tranh Rìu (War of the Axe) – một trong những cuộc chiến tranh biên giới khốc liệt. Quân đội Anh đã cho xây dựng một bến phà tại đây để kết nối Thuộc địa Cape với Vịnh Waterloo. Vịnh biển nhỏ bé này nhanh chóng biến thành bến tiếp tế binh lính và đạn dược sầm uất. Đã có không ít xác tàu buôn đắm lại dọc theo cửa sông trong thời kỳ này.

Dưới đây là một số di tích lịch sử quan trọng tập trung gần cửa sông, hầu hết nằm gọn trong khuôn viên khu nghỉ dưỡng Fish River Sun Resort:

Doanh trại Maitland 
Nằm ở tả ngạn sông Old Woman, đây từng là một sở chỉ huy quân sự mang tên Cape Maitland (đặt theo tên Sir Peregrine Maitland, Thống đốc Thuộc địa Cape) và sau này đổi tên thành Pháo đài Albert. Nơi đây gồm nhiều lều lán được bao bọc bởi một hệ thống công sự bằng đất. Doanh trại này bị bỏ hoang sau chiến tranh và chỉ tình cờ được phát lộ khi các công nhân đào trúng vô số hiện vật quân sự trong lúc thi công sân golf.

Căn nhà Broxholm 
Trung sĩ C. Broxholm được cho là người đã tự tay cất lên công trình duy nhất sống sót sau cuộc chiến tranh tàn khốc này ở phía đông dòng sông. Xây dựng vào năm 1846, ông đã bán lại căn nhà này một năm sau đó cho giáo sĩ J. Kidd, người ấp ủ dự định truyền giáo tại Vịnh Waterloo.

Nghĩa trang quân đội 
Nhiều binh lính bỏ mạng trong thời gian chiếm đóng Vịnh Waterloo đã được chôn cất tại một khu nghĩa trang nhỏ bên dòng sông Old Woman. Dù các ngôi mộ không có bia tên, người ta tin rằng đây là nơi an nghỉ của các lính bộ binh thuộc trung đoàn 6, trung đoàn 45 và đội quân Cape Levy.

Trại dân sự 
Đồng hành cùng hoạt động hành quân của quân đội là một khu trại lớn dành cho thường dân, mọc lên với đủ các loại quán trọ và cửa hàng. Hiện tại, toàn bộ di tích của khu trại này đã bị bao phủ dưới lớp cỏ của sân golf.

Xác tàu đắm 
Những người đam mê lặn biển vẫn có thể khám phá tàn tích của hai con tàu Catherine và Justina bị đắm vào thập niên 1840, nằm cách cửa sông Fish chưa đầy 1 km.

Kinh tế

Hoạt động giải trí 
Bất chấp tên gọi của dòng sông, hoạt động đánh bắt cá dọc theo hệ thống sông này (chủ yếu ở phần hạ lưu) phần lớn chỉ mang tính chất giải trí. Hàng năm, giải đua thuyền Fish River Canoe Marathon thu hút đông đảo vận động viên tham gia thi đấu trong hai ngày liên tiếp, chèo thuyền từ Đập Grassridge đến thị trấn Cradock. Hoạt động lặn biển khám phá xác tàu đắm (như SS Cariboo, SS Kilbrennan và Waterloo) ở cửa sông cũng là một điểm nhấn cực kỳ thu hút du khách.

Fish River Sun Resort 
Fish River Sun Hotel and Country Club Resort là một tổ hợp nghỉ dưỡng do tập đoàn Sun International quản lý, nằm ngay tại cửa sông. Khi mới đi vào hoạt động (tháng 3 năm 1989), khu nghỉ dưỡng rộng 184.000 hecta này nằm trong địa phận Ciskei và là một sòng bạc kết hợp khách sạn vô cùng hái ra tiền. 

Năm 1999, khu nghỉ dưỡng gặp khủng hoảng nặng nề khi không được gia hạn giấy phép kinh doanh sòng bạc, buộc phải chuyển đổi mô hình lưu trú khách sạn sang hình thức câu lạc bộ nghỉ dưỡng chia sẻ thời gian (timeshare). Tuy nhiên, dự án Boardwalk Casino tại Port Elizabeth (cũng thuộc Sun International) đã đồng ý trích ngân sách hỗ trợ duy trì Fish River Sun như một phần trong cam kết đóng góp vào sự phát triển vùng nông thôn của tỉnh. 

Tổ hợp này sở hữu một sân golf 18 lỗ đẳng cấp do huyền thoại Gary Player thiết kế, lọt top 30 sân golf hàng đầu Nam Phi. Dòng sông Old Woman chảy xuyên qua khuôn viên sân, tạo nên cảnh quan độc đáo, nơi từng đăng cai giải đấu Africa Open danh giá năm 2008.

Ngọn hải đăng Great Fish Point 
Ngọn hải đăng Great Fish Point được dựng lên gần cửa sông vào năm 1898, nằm cách khu nghỉ mát Port Alfred khoảng 25 km. Trước khi ngọn tháp này ra đời, người ta chỉ dùng hai ngọn đèn cố định treo trên cột cờ tại Port Alfred để hướng dẫn tàu bè, nhưng ánh sáng này quá yếu ớt. Điều đặc biệt là hệ thống đồng hồ dây cót dùng để quay thấu kính của hải đăng từ xưa đến nay vẫn còn nguyên vẹn và đang được trưng bày. Dù bản thân ngọn tháp chỉ cao khiêm tốn 9 mét, nó được đặt ở vị trí khá đắc địa với độ cao 76 mét so với mực nước biển.

Chú thích

Xem thêm 
 Danh sách sông tại Nam Phi

Liên kết ngoài 
Fish to Sundays: Internal Strategic Perspective 
 James MacKinlay diary at Dartmouth College Library

Sông Nam Phi