Viết tắt trong tiếng Việt

Tiếng Việt tại Việt Nam hiện sử dụng chữ Quốc ngữ (chữ Latinh) là chủ yếu, áp dụng cách viết tắt không nhất định theo một thể duy nhất. Do các chữ Latinh không có độ dài cố định nên không thể đoán trước kích thước của câu từ, viết tắt thường được sử dụng trong trường hợp khi đã viết ra thì không thể xóa, nhằm tránh bị quá chữ hay xuống dòng (như khi viết bằng bút mực, sơn).

Thông dụng nhất là dùng chữ cái đầu tiên của mỗi âm tiết. Đối với những ngôn ngữ dùng chữ cái Latinh thì họ thường lấy chữ cái đầu tiên của một từ, nhưng tiếng Việt phụ thuộc nhiều vào âm tiết nên không theo hẳn các ngôn ngữ dùng chữ Latinh khác. Ví dụ như tiếng Anh viết United States Agency for International Development thành USAID, dịch sang tiếng Việt là Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ. Nếu áp dụng quy tắc theo tiếng Anh như trên thì sẽ viết tắt tiếng Việt là "CPQH", nhưng vì tiếng Việt căn cứ theo âm tiết nên sẽ viết là "CQPTQTHK".

Phương pháp

Dùng chữ cái đầu tiên của mỗi âm tiết
Đây là cách phổ biến nhất khi viết tắt tiếng Việt, dùng chữ cái đầu tiên của mỗi âm tiết:
BTC: ban tổ chức
CLB: Câu lạc bộ
HTX: Hợp tác xã
NXB: Nhà xuất bản
ÔB: Ông bà
TP: Thành phố
TT: Tổng thống hay thủ tướng
TƯ, TW: Trung ương, thường chỉ Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
UBND: Ủy ban nhân dân.
BCH: Ban Chấp hành

Ngoài ra có một số danh từ khác cũng hay xuất hiện trên sách báo dưới dạng viết tắt như:
CHXHCNVN: Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
MTDTGPMNVN: Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam
QĐND, QDND: Quân đội Nhân dân Việt Nam
QLVNCH: Quân lực Việt Nam Cộng hòa
VNQDĐ, VNQDD: Việt Nam Quốc dân Đảng
VNCH: Việt Nam Cộng hòa
VNDCCH: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa
LHQ: Liên Hợp Quốc
THPT: Trung học phổ thông.
THCS: Trung học cơ sở

Dùng gạch xiên
Cách viết tắt dùng gạch xiên cũng có trong các văn bản:
đ/c: địa chỉ
k/g: kính gửi
th/g: thân gửi
v/v: về việc

Lược bỏ nguyên âm, phụ âm 
Cũng có khi cách viết tắt dùng hai chữ cái của một âm tiết hay giảm bớt một số nguyên âm và phụ âm như:
lm: làm
tr: trang giấy trong một cuốn sách
khg, khĝ, ko, hok, k, hum, khum, kg: không
đc, dc: được
đg, dg: đang
ng: người
bt, bik: biết
h: giờ
hc: học
vt: viết
vc: việc
trc: trước
j: gì
xg: xong
bx: bữa
vg: vâng
v: vậy
m: mày
t: tao, tôi
s: sao
r: rồi
chs: chơi
ae: anh em
a: anh
e: em
cj: chị
vs: với
s: sao

Những chữ này thường thấy trong thư từ, ít khi thấy trong sách in.

Viết tắt chỉ một âm tiết
Lối viết tắt trong tiếng Việt cũng có khi rút ngắn 1 trong 2 phần cấu tự mà thôi. Ví dụ như:
cty: công ty
ngta: người ta

Rút ngắn âm tiết
Tiếng Việt có một số tên dùng nguyên tắc viết tắt nhưng thay vì rút lại chỉ chữ cái thì rút lại thành một âm tiết đơn giản:
Fahasa: phát hành sách
Vovinam: Võ Việt Nam
Xunhasaba: xuất nhập sách báo
Việc rút ngắn âm tiết như này lại "vô tình" khiến cho các tên tiếng Việt dần bị "tây hóa" và không còn theo đúng chuẩn ngôn ngữ đơn âm tiết của tiếng Việt nữa. Tiêu biểu như ngày nay chính người Việt không còn gọi "Võ Việt Nam" nữa mà thường gọi là "Vovinam".

Danh từ ngoại quốc
Một số danh từ ngoại quốc cũng du nhập tiếng Việt dưới dạng viết tắt như:
bis: tiếng Pháp có nghĩa là "lần nữa", thường dùng trong cách viết địa chỉ ở Việt Nam khi xưa có một căn nhà, sau chia thành hai thì cả hai giữ cùng số nhà nhưng một căn sẽ kèm chữ "bis" như: "12 đường Lê Thái Tổ" và "12bis đường Lê Thái Tổ".
CD: đọc là "xi-đi" theo tiếng Anh compact disc
DVD: đọc là "đi-vi-đi" digital video disc
HIV, SIDA, AIDS
TV: đọc là "ti-vi", tức truyền hình

Viết tắt tên người Việt Nam 

Tên người Việt Nam thường được viết tắt các âm tiết bằng chữ cái đầu, và thường đi kèm với dấu chấm. Những cách viết tắt phổ biến cho một họ tên như "Nguyễn Thị Minh Anh" có:

 N. T. M. A. - Viết tắt tất cả. Thường dùng với mục đích không để lộ danh tính nhân vật.
 Nguyễn Thị MInh A. - Chỉ viết tắt âm tiết cuối. Do tục gọi tên theo âm cuối, nên nhiều người Việt lại sinh ra một lối suy nghĩ là chỉ cần che tên cuối là đủ để ẩn danh. Cách viết tắt này thường xuất hiện trong phương tiện truyền thông với mục đích giấu tên nhân vật nhưng lại rất sơ sài, do vậy rất dễ bị đoán trúng tên khi lộ ra yếu tố then chốt. Ví dụ, khi biết người bố Nguyễn Cao K. có người con là Nguyễn Cao Kỳ D., rất dễ suy ra được tên cuối "K." của người bố là "Kỳ".
 N. T. M. Anh - Viết tắt ngoại trừ âm tiết cuối. Do tục người Việt gọi tên theo âm cuối, nên chỉ quan tâm âm tiết cuối. Cách viết này thường thấy ở tên vận động viên trên áo đấu và bảng điểm trên tivi trong các giải thể thao quốc nội ở Việt Nam, cũng như trên áo đấu một số đội tuyển quốc gia môn bóng chuyền, bóng bàn,... Tuy nhiên khi đọc thì cách viết này có phần kém sang trọng và ngắn cụt, cũng như độ nhận diện kém cho người đọc không biết rõ tên đệm của nhân vật.
 N. T. Minh Anh - Viết tắt ngoại trừ 2 âm tiết cuối. So với cách 3, cách viết này tăng tính lịch sự và trang trọng hơn cho tên nhân vật, đồng thời tăng độ nhận diện. Cách viết này được áp dụng cho tên cầu thủ trên áo đấu của các đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam.
 Nguyễn T. M. Anh - Viết tắt ngoại trừ họ và âm tiết cuối. Cũng giống như trên, dùng để tăng tính lịch sự và trang trọng cho tên nhân vật, đồng thời tăng độ nhận diện hơn so với cách 3. Tuy nhiên khi đọc thì cách viết này có phần không thuận miệng so với cách 4 do đôi khi phải bỏ qua những tên đệm ở giữa nếu người đọc không biết rõ. Cách viết này được áp dụng cho tên cầu thủ trên áo đấu của các đội tuyển bóng rổ quốc gia Việt Nam. Ngoài ra, nữ giới có họ tên 3 âm tiết với tên đệm là "Thị", như "Nguyễn Thị Hoa", cũng thường theo cách này thành "Nguyễn T. Hoa" thay vì dùng cách 4 là "N. Thị Hoa", do chữ "Thị" trong thời đại ngày nay không được phụ nữ Việt Nam ưa thích.
 Nguyễn T. M. A. - Viết tắt ngoại trừ họ. Đây là cách viết tắt yêu cầu phần họ cần được hiển thị rõ ràng, liên quan tới việc chuẩn hoá và sắp xếp dữ liệu khi tên người Việt Nam đứng cùng với mọi loại tên người khác nhau từ nhiều quốc gia trên thế giới. Thường dùng trong truyền thông tiếng Anh. Cách viết này được áp dụng cho tên vận động viên cầu lông trên áo đấu đại diện quốc gia, theo quy định của Liên đoàn cầu lông thế giới (BWF). Ví dụ, Nguyễn Tiến Minh khi thi đấu cho một đơn vị thể thao trong nước, tên trên áo đấu của người này có thể để là "N. T. Minh", N. Tiến Minh" hoặc Nguyễn T. Minh", nhưng khi thi đấu quốc tế đại diện Việt Nam, tên trên áo đấu theo quy định của BWF phải là "Nguyen T. M.", phần họ phải được viết đầy đủ. Ngoài ra đây cũng là một cách viết tắt theo mục đích không để lộ danh tính nhân vật, do tần suất trùng họ ở tên người Việt Nam là rất cao, đặc biệt là họ Nguyễn.

Viết tắt và trò chuyện trực tuyến
Với kỹ thuật tin học và sự phát triển của các ngành thông tin mới như điện thoại thông minh, máy tính bảng, cách đánh chữ cũng đã thay đổi và hiện tượng viết tắt càng phổ biến với nhiều cách viết chưa từng thấy trong tiếng Như dưới dạng sách báo. Chẳng hạn, "không" viết tắt thành "ko", "k",...; "được" viết tắt là "dc",... Thậm chí tại Việt Nam, có nhiều học sinh còn dùng ngôn ngữ viết tắt để sử dụng và che giấu đi sự thiếu văn hóa hay che đi những từ thô tục, tục tĩu của mình khi trò chuyện trực tuyến.

Đón nhận

Ưu điểm

Viết tắt giúp giảm ký tự tối ưu hơn, tiết kiệm mực và giấy, giảm bộ nhớ lưu trữ văn bản.

Nhược điểm 
Viết tắt cũng khiến các vấn đề khác nảy sinh như tối nghĩa hay nhầm nghĩa. Đối với tiếng Việt, viết tắt còn khiến cho việc biểu âm của chữ Quốc ngữ bị kém đi.

Hầu hết mọi người Việt khi viết tiếng Việt không dấu (hoặc dịch tên sang tiếng nước ngoài) thì thường bỏ hết tất cả dấu thay vì chỉ bỏ dấu thanh (như Nguyễn Văn Toàn thành "Nguyen Van Toan" thay vì "Nguyên Văn Toan", Lê Hồng Thủy Tiên thành "Le Hong Thuy Tien" thay vì "Lê Hông Thuy Tiên"). Việc làm này là một sai lầm lớn khiến việc đoán âm trở nên vô cùng khó khăn vì các dấu phụ của chữ cái mang tính cố hữu không thể bỏ. Nếu muốn bỏ dấu phụ thì chữ cái chứa dấu phụ đó cần phải có thêm chữ bổ sung thay thế cho dấu phụ để phân biệt. Ví dụ: Lương Bích Hữu thành "Luong Bich Hueu" (ue- thay cho ư-), Nguyễn Hồng Sơn thành "Nguyên Hông Seon" (eo- thay cho ơ-) hay Trần Thị Duyên thành "Trân Thi Djuyên" (Dj- thay D- còn D- thay Đ-). Tương tự với các địa danh như Hà Nội thành "Hanôi" thay vì "Hanoi", Đà Nẵng thành "Da Năng", Cần Thơ thành "Cân Thoh" (oh- thay ơ-), v.v..

Ngoài ra, do thường chỉ lấy chữ cái đầu tiên của mỗi âm tiết, những chữ cùng ký tự đầu như C-Ch thành C; G-Gh-Gi thành G; N-Ng-Ngh-Nh thành N; K-Kh thành K; P-Ph thành P; T-Th-Tr thành T, nếu không giải thích thì khó phân biệt. Áo thi đấu của các đội tuyển thể thao (bóng đá, bóng chuyền,...) Việt Nam thường in tên vận động viên bằng cách viết tắt các âm tiết đầu và chỉ để lại đầy đủ phần tên cuối (như Đỗ Hùng Dũng = "D.H.Dung", Hà Đức Chinh = "H.D.Chinh", Trần Thị Thanh Thúy = "T.T.T.Thuy"). Cách in "tiết kiệm hết sức" này có những nhược điểm cố hữu không thể xoá bỏ:

 Khiến cho tên bị "ngắn cụt" và mang cảm giác ít trang trọng: người nhìn thường sẽ đọc "đê-hắt Dũng", "hắt-đê Chinh" và "tê-tê-tê Thuý", hoặc bỏ chữ viết tắt và chỉ đọc "Dũng", "Chinh", "Thuý", một cách đọc theo kiểu "đọc trống không", "cộc lốc" và không mang tính lịch sự, vì khi trở thành cầu thủ thì vị trí trong xã hội của họ đã được nâng lên, rất nhiều người đều theo dõi họ thi đấu, do vậy họ cũng phải được gọi một cách lịch sự hơn. Thậm chí trong một đội có thể có nhiều người trùng tên cuối như Quế Ngọc Hải = "Q.N.Hai", Nguyễn Quang Hải = "N.Q.Hai", Phạm Tuấn Hải = "P.T.Hai", người không biết rõ tên các cầu thủ (đặc biệt là bình luận viên nước ngoài) khi nhìn tên trên áo đấu sẽ không thể đọc được rõ ràng "Hai" là cầu thủ nào.
 Cách viết này cũng vừa sai khi nhầm phần đệm sang phần họ thay vì phần tên cuối trong tên người Việt Nam. Khoảng thời gian gần đây, tên cầu thủ trên áo thi đấu của đội bóng đá nam đã được chỉnh lại là viết tắt họ và in đủ phần đệm + tên cuối, ít nhất là đầy đủ hai âm tiết cuối (như Đỗ Hùng Dũng = "D. Hung Dung", Hà Đức Chinh = "H. Duc Chinh"), khi nhìn sẽ thấy rõ ràng và trang trọng hơn (người nhìn sẽ đọc là "Hùng Dũng" hay "Đức Chinh", xoá bỏ đi vấn đề "đọc trống không"), và cũng dễ nhận biết hơn với các cầu thủ trùng tên cuối như là "Q. Ngoc Hai", "N. Quang Hai" và "P. Tuan Hai".
 Tuy nhiên cách viết này lại chưa thể áp dụng trọn vẹn cho nữ được do khá nhiều cầu thủ có họ tên 3 âm tiết lại vướng chữ "Thị" (có thể dễ dàng viết Phạm Hải Yến = "P. Hai Yen", Nguyễn Thị Tuyết Dung = "N. T. Tuyet Dung", nhưng rất khó để viết Chương Thị Kiều = "C. Thi Kieu" hay Thái Thị Thảo = "T. Thi Thao" được), vì chữ "Thị" (氏) nghĩa gốc là "của dòng họ" (do đó có "Chương thị" = người họ Chương). Với thói quen đọc tên của người Việt đối với nữ thường hay kiêng chữ "Thị", có thể dễ dàng đọc "Hải Yến" và "Tuyết Dung", nhưng khó có thể đọc "Thị Kiều" hay "Thị Thảo" một cách thoải mái được. 
 Một số cầu thủ có họ kép như "Âu Dương", "Tôn Thất" hay "Hoàng Phủ", nếu không để ý sẽ viết tắt sai họ (ví dụ: "Âu Dương Quân" nên viết tắt thành "A-D. Quân", vì họ cầu thủ này là họ kép)

Riêng vấn đề chữ D và Đ thành D, vì quy tắc bỏ dấu luôn được áp dụng nhưng người Việt không linh động dùng chữ Dz, Dj thay D, người nước ngoài khi nhìn chữ "D" thường đọc âm /d/ (đờ) thay vì âm /z/ (dờ), và Hung Dung có thể bị đọc như "Hùng Đũng" (nếu áo in "D. Hung Djung" thì sẽ dễ đọc đúng "Hùng Dũng" hơn).

Chú thích

Từ viết tắt
Tiếng Việt