Độ ta không độ nàng

"Độ ta không độ nàng" là một bài hát nhạc Hoa lời Việt dựa trên bản gốc bằng tiếng Trung "Độ tôi, không độ cô ấy" () do nghệ sĩ Cô Độc Thi Nhân trình bày và phát hành trực tuyến vào ngày 18 tháng 1 năm 2019. 

Tựa đề được Việt hóa phổ biến thành "Độ ta không độ nàng"; dạng đọc âm Hán Việt thường gặp là "Độ ngã bất độ tha". Trong các bài giới thiệu và diễn giải, chữ "độ" () có thể được hiểu theo nghĩa "qua/vượt qua" và "cứu giúp/cứu độ" trong ngữ cảnh Phật giáo, khiến cụm "Độ tôi, không độ cô ấy" thường được tiếp nhận như một lời than trách về sự "cứu độ" không đến với người con gái trong câu chuyện gắn với lời ca.

Năm 2019, ca khúc được sử dụng làm nhạc nền trên các nền tảng video ngắn như Douyin và gắn với trào lưu ghép nhạc nền, hát lại và sáng tạo nội dung; một chương trình phát trực tiếp của nghệ sĩ trên Kugou Live được ghi nhận có gần 60.000 lượt đặt lịch trước khi lên sóng, và ca khúc từng được ghi nhận đạt vị trí cao trên các bảng xếp hạng của nền tảng. Tại Việt Nam, trào lưu cover lan rộng vào tháng 6 năm 2019 trên YouTube và các nền tảng nghe nhạc trực tuyến nội địa như Zing MP3 và Nhaccuatui, đồng thời trở thành một hiện tượng Internet và chất liệu meme trên mạng xã hội. Một số thống kê trong giai đoạn trào lưu bùng lên ghi nhận số lượng phiên bản liên quan tăng nhanh trên nền tảng số và nhiều phiên bản cùng lúc xuất hiện trên các bảng xếp hạng trong nước. Trong Google Year in Search 2019 của Google Trends tại Việt Nam, truy vấn "Độ ta không độ nàng" đứng đầu nhóm "Bài hát" và xếp thứ tư trong nhóm "Xu hướng tìm kiếm nổi bật"; câu hỏi "Độ ta không độ nàng là gì?" cũng nằm trong nhóm câu hỏi nổi bật.

Sự phổ biến của trào lưu kéo theo tranh luận về cách sử dụng hình ảnh Phật giáo trong ca từ/lời Việt và cách diễn giải nội dung; một số phiên bản phóng tác/cải biên đặt lời mới theo hướng nhấn mạnh thông điệp khác, như Đời ta từ nay không lụy sầu và Tự thân nàng hãy cứu độ nàng. Trào lưu này cũng làm nổi bật vấn đề bản quyền đối với video cover trên nền tảng số; trong giai đoạn cuối tháng 6 và đầu tháng 7 năm 2019, nhiều video liên quan bị gỡ hoặc hạn chế hiển thị trên YouTube do các yêu cầu bản quyền, và trường hợp này được nhắc đến như một ví dụ về rủi ro pháp lý khi khai thác bản cover mà không có thỏa thuận với chủ sở hữu quyền.

Tên gọi
Tựa gốc tiếng Trung của ca khúc là "Độ tôi, không độ cô ấy" (, dịch nghĩa: "Độ tôi, không độ cô ấy"). Trong tiếng Việt, tên gọi phổ biến là "Độ ta không độ nàng", còn dạng đọc âm Hán Việt thường gặp là "Độ ngã bất độ tha".

Chữ "độ" () có thể mang nghĩa "qua/vượt qua" và "cứu giúp/cứu độ" trong ngữ cảnh Phật giáo; cụm "Độ tôi, không độ cô ấy" thường được tiếp nhận như một lời trách oán vì sao người nói được cứu độ còn người con gái thì không. Một số bài giới thiệu tại Trung Quốc liên hệ tựa đề với các mô-típ "hữu duyên" và "tự tu" trong diễn ngôn Phật giáo, nhấn mạnh yếu tố tự rèn luyện của người tu hành và điều kiện "có duyên" trong việc "độ".

Một bài phân tích trên Zhihu diễn giải lời ca như độc thoại của nhân vật đã xuất gia và xây dựng hình tượng nhà sư mang tâm thế "đa tình"; câu hỏi "vì sao độ ta không độ nàng" vì vậy trở thành điểm nhấn trong cách người nghe kể lại mạch truyện tình bi kịch của bài hát.

Trong trào lưu tại Việt Nam, một số bản phóng tác/cải biên đặt tựa mới nhằm nhấn mạnh thông điệp khác, như "Đời ta từ nay không lụy sầu" (lời mới của Thích Nhật Từ) và "Tự thân nàng hãy cứu độ nàng" (bản do Phương Thanh thể hiện).

Nguồn gốc và nội dung
Ca khúc được phát hành trực tuyến vào ngày 18 tháng 1 năm 2019 dưới nghệ danh Cô Độc Thi Nhân. Phần nhạc và lời được ghi công cho Cô Độc Thi Nhân, còn phần sản xuất được thực hiện bởi Trần Hàng Vũ (). Một bài giới thiệu trên Sohu xếp ca khúc vào dòng "cổ phong" () và nhấn mạnh hệ thống hình ảnh gắn với tu hành (bồ đề, cà sa, tiếng mõ, tụng kinh), qua đó gợi một bi kịch tình cảm giữa người tu và người đời.

Câu chuyện lan truyền trên mạng
Ở Việt Nam, nhiều bài tóm lược gắn ca khúc với một mô-típ ngôn tình về nhà sư và quận chúa, trong đó câu hỏi "vì sao độ ta không độ nàng?" được dùng như điểm tựa cảm xúc của nhân vật trước cái chết của người con gái. VietNamNet mô tả câu chuyện này lan truyền dưới dạng bài đăng "trôi nổi" khó xác định tác giả, sau đó được chuyển thể thành một đoạn hoạt hình 3D ngắn và góp phần đẩy mạnh trào lưu trên mạng xã hội.

Bài báo cũng đặt mô-típ "nhà sư vướng tình" trong tương quan với một số tác phẩm/điển tích tình – tu trong văn hóa Á Đông, đồng thời lưu ý việc đối chiếu, xác lập quan hệ "mượn" ý tưởng giữa các văn bản là khó nếu thiếu văn bản gốc rõ ràng.

Tác giả và bối cảnh sáng tác
Bài giới thiệu trên Sohu mô tả Cô Độc Thi Nhân là người yêu thích viết lời và hoạt động trên nền tảng video ngắn; bài viết cũng nhắc việc tác giả từng tự thuật về quá trình luyện võ từ nhỏ và có giai đoạn thu hút lượng người theo dõi lớn trên Kuaishou. Một số bài viết tại Việt Nam mô tả Cô Độc Thi Nhân là người viết nhạc nghiệp dư và dẫn lời tác giả nói ca khúc lấy cảm hứng từ ký ức tuổi thơ gắn với Thiếu Lâm tự () cùng trải nghiệm tu tâm dưỡng tính ở chùa.

Trong trào lưu tại Việt Nam, ca khúc thường được ghép với video cổ trang hoặc hoạt hình 3D lan truyền; một số bản lời Việt và bản phối nhấn mạnh sắc thái bi lụy, từ đó củng cố cách kể chuyện theo hướng "tình – tu" được cộng đồng mạng chia sẻ rộng rãi.

Lan truyền và các phiên bản

Tại Trung Quốc
Ca khúc được nhiều người dùng Douyin sử dụng làm nhạc nền video ngắn; một bài giới thiệu trên Sohu xếp 渡我不渡她 vào dòng nhạc "cổ phong" () đang thịnh hành trên nền tảng và cho biết bản gốc do Cô Độc Thi Nhân thể hiện, phát hành ngày 18 tháng 1 năm 2019. Một bài khác đăng trên Sohu (dẫn nguồn từ Nhân Dân võng/千龙娱乐) ghi nhận chương trình phát trực tiếp của Cô Độc Thi Nhân trên Kugou Live có gần 60.000 lượt đặt lịch trước giờ lên sóng; bài viết cũng nêu ca khúc đạt khoảng 50.000 "bình luận nổi bật" () trên Kugou Music và từng vươn lên hạng 1 trên bảng xếp hạng Kugou TOP500 của nền tảng.

Trong một báo cáo nghiên cứu về Tencent Music Entertainment, Quốc Kim chứng khoán () đối chiếu dữ liệu các bảng xếp hạng tuần 12 năm 2019 giữa QQ Music, bảng xếp hạng nhạc Douyin () và bảng xếp hạng theo độ tuổi của WeSing (全民K歌); báo cáo nhận xét ba bảng có mức trùng lặp đáng kể và kèm ghi chú khác nhau về mốc chốt số liệu (QQ Music và WeSing đến ngày 28 tháng 3, Douyin đến ngày 30 tháng 3 năm 2019). Trong bảng đối chiếu này, Độ tôi, không độ cô ấy xuất hiện ở bảng xếp hạng theo độ tuổi của WeSing: hạng 4 ở nhóm sinh sau năm 2000 và hạng 13 ở nhóm sinh sau năm 1990 tại thời điểm thống kê; ở cùng hàng hạng 4 của cột Douyin trong bảng đối chiếu là một ca khúc khác.

Trang giới thiệu nghệ sĩ trên Kugou cũng gọi Độ tôi, không độ cô ấy là một "đơn khúc mạng" () theo phong cách "Phật hệ" () và nhắc đến trào lưu hát lại xoay quanh ca khúc trên nền tảng.

Ca khúc được nhiều nghệ sĩ thu âm hoặc phát hành với các phiên bản khác nhau trên dịch vụ nghe nhạc trực tuyến. Trong trào lưu tại Việt Nam, truyền thông thường nhắc đến phiên bản do Tô Đàm Đàm () và Giai Bằng () thể hiện. Một đĩa đơn cùng tên được Giai Bằng và Tô Đàm Đàm phát hành vào ngày 20 tháng 2 năm 2019, bao gồm hai bài hát với tổng thời lượng khoảng 6 phút.

Tại Việt Nam
Nhiều bản lời Việt và biến thể được đăng tải trên các nền tảng số, kéo theo các bản cover, bản phối lại và video minh họa; truyền thông Việt Nam nhắc đến streamer Thái Quỳnh như một trong những người đăng tải sớm, trong khi một phiên bản khác do Anh Duy thể hiện được ghi nhận sử dụng lời Việt của Hy Di.

Sau một số phiên bản lời Việt xuất hiện sớm, nhiều lời mới nhanh chóng được viết lại theo các hướng khác nhau; trào lưu cũng nảy sinh các biến thể về thể loại và phối khí như ballad, remix, kết hợp nhạc cụ truyền thống (ví dụ đàn tranh) hoặc làm lại phần beat mới, kèm theo các bản karaoke lan truyền nhanh trên YouTube.

Ca khúc lập kỷ lục khi có chín phiên bản cùng lúc lọt Top 100 Zngchart; trong các thống kê được nêu, bản audio của Thái Quỳnh xếp hạng 9 trên bảng xếp hạng tuần và hạng 2 trên bảng thời gian thực, bản remix của Anh Duy cùng DJ Đinh Long xếp hạng 8, còn bản của Hương Ly xếp hạng 10. Nhân Dân cho biết số phiên bản liên quan lọt Top 100 Zingchart có thời điểm lên tới 12, trong khi một thống kê khác ghi nhận bản cover của Thái Quỳnh đạt hơn 38 triệu lượt nghe trên Zing MP3 sau một tuần và vươn lên hạng 2.

Trong tuần từ 2–8 tháng 6 năm 2019, YouTube xuất hiện hơn 300 phiên bản liên quan, cùng thời điểm là 89 phiên bản trên Zing MP3 và 30 phiên bản trên Nhaccuatui. Đến ngày 13 tháng 6 năm 2019, một phiên bản do Anh Duy thể hiện đạt hơn 14 triệu lượt xem, 133.000 lượt thích và gần 10.000 bình luận trên YouTube; phiên bản remix được ghi nhận đạt 8,5 triệu lượt xem và lọt Top 2 thịnh hành của YouTube Việt Nam sau vài ngày ra mắt.

Nhiều bản cover có lượng xem lớn xuất hiện, trong đó có hai phiên bản của Hương Ly và Thiên An. Nhân Dân nêu một video của Thiên An đạt khoảng 43,3 triệu lượt xem trước khi biến mất khỏi YouTube, trong khi VTV đề cập con số hơn 49,5 triệu lượt xem đối với một tài khoản có tên Thiên An trước thời điểm bị gỡ do yêu cầu bản quyền.

Trong danh sách YouTube Rewind 2019 tại Việt Nam, có hai nội dung liên quan đến ca khúc nằm trong Top 10 video nổi bật, gồm một bản cover của Hương Ly và một video phản ứng của Cris Devil Gamer. Một bản cover tiếng Anh do Đặng Bá Đạo thực hiện cũng được chú ý trong giai đoạn trào lưu lan rộng.

Bên cạnh các bản cover, một số phiên bản đặt lời mới theo hướng nhấn mạnh thông điệp Phật giáo cũng được chú ý, như "Đời ta từ nay không lụy sầu" (lời mới của Thích Nhật Từ, do Quách Tuấn Du thể hiện) và "Tự thân nàng hãy cứu độ nàng" (do Phương Thanh thể hiện). Bản thu của Phương Thanh được ghi nhận đạt hơn 600.000 lượt xem sau khoảng hai ngày ra mắt và lọt Top 53 Zingchart.

Sản phẩm ăn theo và hiện tượng mạng
Trào lưu quanh "Độ ta không độ nàng" không chỉ dừng lại ở các bản cover, mà còn tạo ra nhiều dạng nội dung phái sinh do người dùng tự sản xuất và tái sử dụng. VietNamNet ghi nhận các sản phẩm ăn theo xuất hiện rầm rộ dưới nhiều định dạng như phim ngắn mang màu sắc kiếm hiệp/tiên hiệp, chụp ảnh cosplay, kể chuyện bằng tranh cát, cũng như các clip minh họa theo phong cách cổ trang. Sài Gòn Tiếp Thị cũng mô tả việc nhiều sản phẩm như phim ngắn, ảnh cổ trang và kể chuyện tranh cát liên tục được ra mắt trong giai đoạn trào lưu bùng lên.

Một số bài viết tại Việt Nam gắn trào lưu với câu chuyện lan truyền trên mạng, sau đó được chuyển thể thành một đoạn hoạt hình 3D ngắn và góp phần thúc đẩy mức độ phổ biến của ca khúc trong không gian mạng. Trong môi trường nền tảng số, ca khúc thường được dùng làm nhạc nền cho clip ngắn; Sài Gòn Tiếp Thị ghi nhận người dùng Việt Nam tạo video ngắn và thực hiện các bản vietsub/dịch để người nghe nắm ý nghĩa. Bên cạnh nội dung minh họa, trào lưu cũng kéo theo các “sản phẩm công cụ” phục vụ việc tái sử dụng giai điệu như beat/karaoke, cùng nhiều biến thể phối khí và thể loại (ballad, remix, kết hợp nhạc cụ truyền thống như đàn tranh hoặc làm lại phần beat).

Trong các tổng kết về nội dung nổi bật trên YouTube Việt Nam năm 2019, từ khóa "Độ ta không độ nàng" được nhắc đến như một hiện tượng với các định dạng phổ biến như cover và video reaction; hai nội dung liên quan đến ca khúc xuất hiện trong Top 10 video nổi bật của nền tảng gồm một bản cover (kênh Hương Ly) và một video reaction (kênh Cris Devil Gamer). VTV dùng trường hợp này để lưu ý khía cạnh bản quyền đối với các tác phẩm phái sinh (như cover, đặt lời mới) khi khai thác và đăng tải trên nền tảng số.

Bảng xếp hạng

Tranh luận và bản quyền
Sự phổ biến của ca khúc kéo theo tranh luận về cách sử dụng hình ảnh Phật giáo trong lời Việt, đồng thời làm nổi bật rủi ro bản quyền khi khai thác bản cover trên nền tảng số.

Nội dung và cách diễn giải
Tại Việt Nam, tranh luận thường xoay quanh việc một số lời Việt (cùng các bản phóng tác/cải biên) đặt câu chuyện tình yêu trong bối cảnh Phật giáo, dẫn đến cách diễn giải như trách oán Đức Phật hoặc mô tả tu sĩ bị chi phối bởi tình cảm; các câu "Phật ở trên kia cao quá, mãi mãi không độ tới nàng" hoặc "vì sao độ ta không độ nàng?" được trích dẫn như ví dụ. Ở chiều ngược lại, một số quan điểm xem đây là lời thoại của nhân vật trong một câu chuyện hư cấu và không nhằm xuyên tạc Phật giáo.

Thượng tọa Thích Nhật Từ bày tỏ không tán đồng cả nguyên tác lẫn các bản phóng tác tiếng Việt và viết lời mới theo hướng tiếp cận khác. Phương Thanh phát hành phiên bản Tự thân nàng hãy cứu độ nàng (lời do Thích Đồng Hoàng đặt lại), được báo chí mô tả theo hướng nhấn mạnh thông điệp "hướng thiện" và tách khỏi mô-típ trách oán vốn phổ biến ở một số bản lời Việt lan truyền.

Bản quyền và gỡ video tại Việt Nam
Trong giai đoạn cuối tháng 6 và đầu tháng 7 năm 2019, nhiều video liên quan đến ca khúc bị gỡ hoặc hạn chế hiển thị trên YouTube do các yêu cầu bản quyền; các bài báo tường thuật rằng một đơn vị tại Việt Nam nhận ủy quyền đại diện từ chủ sở hữu ở Trung Quốc để quản lý và khai thác quyền tác giả, đồng thời gửi yêu cầu cấp phép và chia sẻ doanh thu đối với các kênh đăng tải bản cover. Một số bài báo nêu mức phí được thông báo gồm 5 triệu đồng cố định và 33% doanh thu đối soát; phản ứng của người khai thác nội dung được ghi nhận khác nhau, từ gỡ video đến chấp nhận trả phí để giữ video. Một số bài báo tổng hợp khác ghi nhận tranh luận giữa các nghệ sĩ và phản hồi của phía đơn vị nắm bản quyền về cơ sở ủy quyền cũng như cách thức xử lý yêu cầu trên nền tảng số.

Phân tích trên ICTnews (đăng lại trên CafeF) dẫn ý kiến luật sư cho rằng khi đánh giá tính hợp lệ của yêu cầu thu phí cần xem xét thời điểm và phạm vi hiệu lực ủy quyền/chuyển giao quyền; mức phí (bao gồm cơ chế chia sẻ doanh thu) về nguyên tắc phụ thuộc thỏa thuận của các bên và không có một khung mức cố định trong văn bản quy phạm pháp luật, đồng thời lưu ý sự tồn tại của các ngoại lệ sử dụng tác phẩm đã công bố theo luật sở hữu trí tuệ. Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam dùng trường hợp này để nhấn mạnh rủi ro pháp lý khi đăng tải bản cover hoặc sử dụng tác phẩm mà không có thỏa thuận với chủ sở hữu quyền.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Google Year in Search 2019 (Việt Nam)

Bài hát Trung Quốc
Bài hát năm 2019
Bài hát tiếng Trung Quốc
Bài hát tiếng Quan thoại
Mandopop
Hiện tượng Internet
Video lan truyền nhanh
Ca khúc nhạc Hoa lời Việt