Tác dụng bất lợi

Một tác dụng bất lợi là tác dụng có hại không mong muốn do thuốc hoặc can thiệp khác như phẫu thuật. Một tác dụng bất lợi có thể được gọi là " tác dụng phụ ", khi được đánh giá là thứ yếu so với tác dụng chính hoặc tác dụng trị liệu. Nếu kết quả từ một liều lượng hoặc thủ tục không phù hợp hoặc không chính xác, đây được gọi là lỗi y tế và không phải là biến chứng. Tác dụng phụ đôi khi được gọi là " iatrogenic " bởi vì chúng được bác sĩ hoặc điều trị tạo ra. Một số tác dụng bất lợi chỉ xảy ra khi bắt đầu, tăng cường hoặc ngừng điều trị.

Sử dụng thuốc hoặc can thiệp y tế khác chống chỉ định có thể làm tăng nguy cơ tác dụng bất lợi. Tác dụng phụ có thể gây ra các biến chứng của bệnh hoặc thủ thuật và ảnh hưởng tiêu cực đến tiên lượng của nó. Chúng cũng có thể dẫn đến việc không tuân thủ chế độ điều trị. Tác dụng bất lợi của điều trị y tế đã dẫn đến 142.000 ca tử vong trong năm 2013 so với 94.000 ca tử vong vào năm 1990 trên toàn cầu.

Kết quả có hại thường được biểu thị bằng một số kết quả như tỷ lệ mắc bệnh, tỷ lệ tử vong, thay đổi trọng lượng cơ thể, mức độ enzyme, mất chức năng hoặc là một thay đổi bệnh lý được phát hiện ở cấp độ vi mô, vĩ mô hoặc sinh lý. Nó cũng có thể được chỉ ra bằng các triệu chứng được báo cáo bởi một bệnh nhân. Các tác động bất lợi có thể gây ra thay đổi có thể đảo ngược hoặc không thể đảo ngược, bao gồm tăng hoặc giảm mức độ nhạy cảm của cá nhân đối với các hóa chất, thực phẩm hoặc quy trình khác, chẳng hạn như tương tác thuốc.

Phân loại tác dụng bất lợi

1. Phân loại theo cơ chế (theo WHO) 
Loại A (Augmented): Liên quan đến dược động học và dược lực học, là sự “mở rộng” của tác dụng dược lý mong muốn. Thường phụ thuộc liều, dễ dự đoán và hay gặp, ví dụ như hạ huyết áp quá mức khi dùng thuốc hạ áp, buồn nôn với thuốc chống ung thư hoặc tăng men gan do thuốc chuyển hóa qua gan.

Loại B (Bizarre): Là các phản ứng bất thường, không liên quan rõ đến cơ chế dược lý, hiếm gặp nhưng thường nghiêm trọng. Không phụ thuộc liều, khó dự đoán, thường liên quan đến cơ địa, dị ứng hoặc phản ứng miễn dịch, như sốc phản vệ, ban da nặng hoặc hội chứng Stevens–Johnson.

Loại C (Chronic): Xuất hiện khi dùng thuốc kéo dài, thường liên quan đến sự tích luỹ của thuốc hoặc chất chuyển hóa và tác động mạn tính lên cơ quan. Ví dụ có thể gặp tổn thương thận mạn do một số thuốc giảm đau hoặc tổn thương gan khi dùng thuốc lâu ngày.

Loại D (Delayed): Là các tác dụng xảy ra muộn sau một thời gian dài kể từ khi bắt đầu dùng thuốc. Ví dụ như ung thư thứ phát do thuốc gây đột biến hoặc dị dạng bẩm sinh khi dùng thuốc trong thai kỳ.

Loại E (End-of-treatment): Là các phản ứng xảy ra khi ngừng hoặc giảm liều thuốc, còn gọi là hội chứng ngừng thuốc. Ví dụ như các biểu hiện cai rượu, opioid hoặc benzodiazepin với triệu chứng lo âu, run, co giật và nhịp tim nhanh.

2. Phân loại theo thời gian xuất hiện 
Cấp tính: Xảy ra ngay hoặc rất sớm sau khi dùng thuốc, trong khoảng từ vài phút đến những ngày đầu. Thường liên quan đến phản ứng quá mẫn, độc tính liều cao hoặc tương tác nhanh, ví dụ như sốc phản vệ hoặc buồn nôn, nôn ngay sau khi dùng thuốc chống ung thư.

Mạn tính: Xuất hiện sau nhiều tuần đến nhiều tháng sử dụng thuốc. Thường liên quan đến tổn thương tích luỹ hoặc sự thay đổi sinh học lâu dài của cơ thể, như ảnh hưởng đến gan, thận, tuyến giáp hoặc mắt khi dùng thuốc kéo dài.

Muộn (tác dụng muộn): Biểu hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm, thường tương ứng với loại D. Ví dụ như ung thư thứ phát, dị dạng bẩm sinh hoặc tổn thương tim mạch sau thời gian dài dùng một số thuốc.

3. Phân loại theo mức độ nghiêm trọng 
Nhẹ: Gây khó chịu nhưng không đe dọa tính mạng và không ảnh hưởng đáng kể đến chức năng, ví dụ như buồn nôn nhẹ, nhức đầu hoặc mệt mỏi.

Trung bình: Gây khó chịu rõ rệt, cần can thiệp như điều chỉnh liều hoặc dùng thuốc hỗ trợ, đôi khi phải tạm ngưng điều trị.

Nặng / đe dọa tính mạng: Gây tổn thương cơ quan nghiêm trọng, biến chứng lâu dài hoặc nguy cơ tử vong, như suy hô hấp, suy gan hoặc thận cấp, sốc phản vệ hoặc rối loạn nhịp tim ác tính.

Tử vong: Là các tác dụng bất lợi trực tiếp hoặc gián tiếp dẫn đến tử vong của bệnh nhân.

Tham khảo

Ảnh hưởng của tác nhân bên ngoài
An toàn bệnh nhân
Thuật ngữ y học