Chế độ ăn cho người tiểu đường

Chế độ ăn kiêng cho người tiểu đường là một chế độ ăn của những người có bệnh tiểu đường, hay còn gọi là những người có đường trong máu cao, để giảm thiểu các triệu chứng và các biến chứng nguy hiểm của sự tăng đường trong máu lâu dài (như là: bệnh tim mạch, bệnh thận tiểu đường, béo phì).

Trong số các khuyến nghị từ Hiệp hội Tiểu đường Hoa Kỳ (ADA) và Hiệp hội Tiểu đường Anh, không có sự đồng thuận nào về việc chế độ ăn uống nhất định này là tốt hơn những chế độ khác. Điều này là do thiếu các nghiên cứu dài hạn mang tính rõ ràng về chủ đề này.

Đối với những người thừa cân và béo phì mắc bệnh tiểu đường, khía cạnh quan trọng nhất của bất kỳ chế độ ăn kiêng nào cũng là nó phải dẫn đến sự hao hụt chất béo trong cơ thể. Sự mất chất béo trong cơ thể đã được chứng minh là có thể cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết và giảm mức độ insulin trong cơ thể.

Khuyến cáo được đồng thuận nhất là chế độ ăn ít đường và ít cacbohydrat tinh chế, tương đối nhiều chất xơ, đặc biệt là chất xơ hòa tan. Tương tự, những người mắc bệnh tiểu đường có thể được khuyến khích giảm lượng cacbohydrat có chỉ số đường huyết cao, mặc dù Hiệp hội Tiểu đường Hoa Kỳ và Hiệp hội Tiểu đường Anh lưu ý rằng cần có thêm bằng chứng ủng hộ cho khuyến nghị này.

Thành phần ăn kiêng

Tổng quan 
Những người bệnh tiểu đường có thể ăn bất kỳ loại thực phẩm nào họ muốn, tốt nhất là chế độ ăn uống lành mạnh với một ít cacbohydrat tinh chế, nhưng họ cần phải hiểu rõ hơn về lượng cacbohydrat trong thực phẩm và tránh các loại đường như nước trái cây hay đồ uống có đường. Đối với những người phụ thuộc vào việc tiêm insulin (người bệnh tiểu đường loại 1 và loại 2), ăn một lượng cacbohydrat phù hợp sẽ giúp quản lý lượng đường trong máu dễ dàng hơn.

Chất dinh dưỡng đa lượng 
Tính đến năm 2019, vẫn chưa có sự thống nhất về việc ăn một chế độ ăn bao gồm bất kỳ thành phần chất dinh dưỡng đa lượng cụ thể nào (tức là: tỷ lệ chất béo, protein và carbohydrate trong chế độ ăn) sẽ có lợi hơn cho người mắc bệnh tiểu đường. Tuy nhiên, nghiên cứu về chế độ ăn cho người bệnh tiểu đường còn hạn chế do khó khăn trong nghiên cứu dinh dưỡng. Các nghiên cứu này thường là nghiên cứu quan sát chứ không phải nghiên cứu thực nghiệm, có thời gian tương đối ngắn và tỷ lệ tuân thủ tương đối thấp do khó kiểm soát chế độ ăn của người tham gia nghiên cứu suốt cả ngày trong thời gian dài. Do đó, cần có thêm nhiều thử nghiệm đa trung tâm quy mô lớn để cải thiện các khuyến nghị về chế độ ăn uống.

Carbohydrate
Carbohydrate bao gồm đường, tinh bột và chất xơ. Những thực phẩm này có tác động lớn nhất đến mức đường huyết, bởi vì sau khi tiêu thụ, chúng sẽ phân giải thành đường và sau đó được ruột non hấp thụ.

Hiệp hội Tiểu đường Hoa Kỳ (ADA) không khuyến nghị một lượng carbohydrate cụ thể nào cho chế độ ăn kiêng của người tiểu đường. Mặc dù khuyến cáo không nên sử dụng fructose làm chất tạo ngọt bổ sung vì nó có thể ảnh hưởng xấu đến lipid huyết tương. Không có lượng carbohydrate tối thiểu cần thiết hàng ngày vì cơ thể có thể tạo ra glucose thông qua nhiều quá trình trao đổi chất khác nhau, bao gồm tổng hợp glucose và phân giải glycogen. Điều này không đúng với protein và chất béo vì cả hai đều chứa các thành phần thiết yếu mà cơ thể không thể tổng hợp được thông qua quá trình trao đổi chất của con người.

ADA đề cập đến chỉ số đường huyết và tải lượng đường huyết của thực phẩm liên quan đến bệnh nhân tiểu đường, nhưng họ từ chối đưa ra các khuyến nghị cụ thể do tính hữu ích lâm sàng chưa rõ ràng. Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp, bao gồm cả Đánh giá Hệ thống Cochrane gần đây nhất, đã phát hiện ra rằng chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp giúp kiểm soát đường huyết tốt hơn khi đo bằng hemoglobin A1c (HbA1c), cũng như giảm số lần hạ đường huyết.

Chất xơ 
Có nhiều lợi ích từ việc tiêu thụ chất xơ trong chế độ ăn uống. Có một số bằng chứng cho thấy việc tiêu thụ chất xơ có thể giúp kiểm soát lượng đường trong máu; Tuy nhiên, ADA không khuyến nghị lượng chất xơ khác nhau cho người mắc bệnh tiểu đường so với người không mắc bệnh tiểu đường.

Chất béo 
ADA không đưa ra khuyến nghị cụ thể về tổng lượng chất béo mà người mắc bệnh tiểu đường nên tiêu thụ hàng ngày. Tuy nhiên, họ lưu ý rằng các nghiên cứu đã chỉ ra chế độ ăn nhiều chất béo, chẳng hạn như thay thế carbohydrate bằng chất béo, đã cho thấy sự cải thiện về kiểm soát đường huyết và cải thiện hồ sơ lipid máu (tăng nồng độ HDL và giảm triglyceride) so với chế độ ăn ít chất béo. ADA khuyến nghị nên tránh tất cả các loại thực phẩm có nguồn gốc nhân tạo của chất béo chuyển hóa, nhưng lưu ý lượng nhỏ chất béo chuyển hóa tự nhiên có trong thịt và sữa không đáng lo ngại.

Cholesterol 
Tính đến năm 2019, ADA không có khuyến nghị cụ thể về lượng cholesterol trong chế độ ăn. Chưa có mối liên hệ nhân quả giữa việc tiêu thụ cholesterol trong chế độ ăn và bệnh tim mạch.

Protein 
Trong lịch sử, người ta luôn lo ngại về mức tiêu thụ protein ở những người mắc bệnh thận do tiểu đường; tuy nhiên, không có bằng chứng nào cho thấy chế độ ăn ít protein có thể cải thiện chức năng thận. Cũng không có bằng chứng nào cho thấy những người mắc bệnh thận do tiểu đường cần hạn chế lượng protein nạp vào nhiều hơn mức trung bình.

Chế độ ăn kiêng cụ thể

Chế độ ăn ít carbohydrate 

Đối với bệnh nhân tiểu đường loại 1, hiện vẫn chưa có bằng chứng chắc chắn về hiệu quả của chế độ ăn ít carbohydrate do các nghiên cứu về chủ đề này còn hạn chế. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2018 chỉ tìm thấy chín bài báo đã nghiên cứu đầy đủ việc áp dụng chế độ ăn ít carbohydrate ở bệnh nhân tiểu đường loại 1 tính đến tháng 3 năm 2017. Bài đánh giá này cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate làm giảm nhu cầu insulin nhưng lại cho thấy kết quả không nhất quán về tác động của chế độ ăn này đối với mức đường huyết. 3 nghiên cứu cho thấy HbA1c giảm đáng kể khi áp dụng chế độ ăn ít carbohydrate. Trong khi 5 nghiên cứu khác cho thấy mức HbA1c ổn định. Bài đánh giá này cũng như tuyên bố đồng thuận của ADA cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate có thể có lợi cho bệnh nhân tiểu đường loại 1 nhưng cần các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn để có thêm bằng chứng.

Chế độ ăn ít carbohydrate giúp kiểm soát chuyển hóa glucose tốt hơn một chút so với chế độ ăn ít chất béo ở bệnh tiểu đường loại 2. Trong báo cáo đồng thuận năm 2019 về liệu pháp dinh dưỡng cho người lớn mắc bệnh tiểu đường và tiền tiểu đường, ADA nêu rõ: "Việc giảm lượng carbohydrate tổng thể đối với người mắc bệnh tiểu đường đã được chứng minh là có hiệu quả nhất trong việc cải thiện lượng đường trong máu và có thể được áp dụng trong nhiều chế độ ăn uống khác nhau phù hợp với nhu cầu và sở thích cá nhân". Báo cáo cũng cho biết rằng giảm lượng carbohydrate tổng thể bằng chế độ ăn ít hoặc rất ít carbohydrate là một phương pháp khả thi. Thực tế, một số nghiên cứu cho thấy bệnh nhân tuân thủ chế độ ăn ít carbohydrate có thể thuyên giảm bệnh tiểu đường loại 2 mà không gặp phải tác dụng phụ nào.

ADA cho rằng chế độ ăn ít carbohydrate có thể hữu ích trong việc giúp người mắc bệnh tiểu đường loại 2 giảm cân, nhưng các chế độ ăn này được định nghĩa không rõ ràng, khó duy trì, không phù hợp với một số nhóm người nhất định và, xét về thành phần chế độ ăn nói chung. Nhìn chung, ADA khuyến nghị người mắc bệnh tiểu đường nên xây dựng "thói quen ăn uống lành mạnh thay vì tập trung vào từng chất dinh dưỡng đa lượng, vi lượng hoặc từng loại thực phẩm riêng lẻ". Họ khuyến nghị rằng carbohydrate trong chế độ ăn nên đến từ các nguồn thực phẩm toàn phần như "rau, các loại đậu, trái cây, sản phẩm từ sữa (sữa và sữa chua) và ngũ cốc nguyên hạt"; nên tránh các thực phẩm tinh chế cao và đồ uống có đường.

Ăn chay/thuần chay

Mặc dù chế độ ăn thuần chay và ăn chay có thể khác nhau rất nhiều về loại thực phẩm tiêu thụ cũng như hồ sơ chất dinh dưỡng đa lượng của chế độ ăn, chúng thường được gộp chung trong bối cảnh tài liệu khoa học vì cả hai đều được coi là chế độ ăn dựa trên thực vật. ​​Giống như tác động của bất kỳ chế độ ăn nào khác đối với bệnh tiểu đường, yếu tố quan trọng nhất là giảm tổng lượng mỡ. Cả chế độ ăn thuần chay và ăn chay đều được chứng minh là có lợi cho việc giảm cân so với chế độ ăn kiểu phương Tây. Đối với người mắc bệnh tiểu đường loại 2, trọng tâm của chế độ ăn chay hoặc thuần chay nên là duy trì lượng calo nạp vào sao cho giảm mỡ, tiêu thụ đủ protein, tiêu thụ đủ các hợp chất có khả năng hấp thụ cao nhất trong các sản phẩm động vật (ví dụ: vitamin B12, sắt, creatine), và các nguồn carbohydrate từ thực phẩm toàn phần có chỉ số đường huyết thấp.

Học viện Dinh dưỡng và Chế độ ăn uống khẳng định rằng chế độ ăn chay và thuần chay được xây dựng tốt là lành mạnh và đầy đủ chất dinh dưỡng cho mọi lứa tuổi. ADA lưu ý rằng việc áp dụng chế độ ăn chay hoặc thuần chay cho bệnh tiểu đường đã cho kết quả không nhất quán trong các nghiên cứu. Hai phân tích tổng hợp cho thấy sự cải thiện nhỏ về HbA1C; trong khi đó, một trong hai phân tích cho thấy chế độ ăn này giúp giảm cân và cải thiện các yếu tố nguy cơ tim mạch.

Chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp 
Giảm chỉ số đường huyết (GI) trong chế độ ăn có thể giúp kiểm soát bệnh tiểu đường tốt hơn. Điều này bao gồm việc tránh các loại thực phẩm như khoai tây được chế biến theo một số cách nhất định (ví dụ: khoai tây luộc và khoai tây nghiền có chỉ số GI cao hơn khoai tây chiên) và bánh mì. Các nguồn carbohydrate có GI thấp bao gồm rau, các loại đậu và ngũ cốc nguyên hạt, chứa nhiều chất xơ hơn và được tiêu hóa cũng như hấp thụ vào máu chậm hơn so với carbohydrate tinh chế.

Chế độ ăn giàu chất xơ 

ADA khuyến nghị lượng chất xơ nên được tiêu thụ phù hợp với Hướng dẫn Dinh dưỡng cho người Mỹ  năm 2015–2020 (tối thiểu 14g chất xơ trên 1.000 kcal). Tuy nhiên, có một số bằng chứng cho thấy việc tiêu thụ nhiều chất xơ hơn (50g chất xơ trở lên mỗi ngày) có thể dẫn đến những cải thiện nhỏ về lượng đường trong máu. ADA cảnh báo việc tiêu thụ nhiều hơn có thể gây ra các vấn đề về tiêu hóa như "đầy hơi, chướng bụng và tiêu chảy".

Thời gian ăn uống
Đối với người mắc bệnh tiểu đường, ăn uống lành mạnh không chỉ đơn thuần là vấn đề "ăn gì", mà còn là "ăn khi nào". Đối với người mắc bệnh tiểu đường phụ thuộc insulin, thời điểm ăn uống phụ thuộc vào mức đường huyết và loại insulin họ sử dụng (ví dụ: insulin tác dụng dài, trung bình hoặc nhanh). Nếu bệnh nhân kiểm tra đường huyết trước khi đi ngủ và thấy đường huyết thấp, ví dụ dưới 6 milimol trên lít (108 mg/dL), nên bổ sung một ít carbohydrate tác dụng kéo dài trước khi đi ngủ để phòng ngừa hạ đường huyết ban đêm. Đổ mồ hôi đêm, đau đầu, ngủ không ngon giấc và ác mộng có thể là dấu hiệu của hạ đường huyết ban đêm, và bệnh nhân nên tham khảo ý kiến ​​bác sĩ để điều chỉnh liều insulin nếu gặp phải tình trạng này. Một dấu hiệu khác có thể của hạ đường huyết ban đêm là tăng đường huyết vào buổi sáng, thực chất việc này xảy ra do lượng đường trong máu xuống quá thấp vào ban đêm. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Somogyi.

Liên quan đến bệnh tiểu đường loại 2, việc ăn phần lớn thức ăn vào đầu ngày có thể liên quan đến việc giảm cân, béo phì và các yếu tố khác làm giảm nguy cơ mắc bệnh tiểu đường loại 2. ADA lưu ý một số nghiên cứu đã chỉ ra lợi ích của phương pháp nhịn ăn gián đoạn đối với việc kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, các nghiên cứu này tương đối nhỏ và ngắn hạn, cần có thêm nghiên cứu sâu hơn. Ngoài ra, các phác đồ nhịn ăn khác nhau khiến việc so sánh giữa các nghiên cứu trở nên khó khăn hơn.

Các sản phẩm ăn kiêng đặc biệt dành cho người tiểu đường
Tổ chức Diabetes UK cảnh báo không nên mua các sản phẩm sản xuất đặc biệt dành riêng cho người mắc bệnh tiểu đường, với lý do:
 Chúng có thể đắt tiền
 Chúng có thể chứa hàm lượng chất béo cao
 Chúng có thể không mang lại lợi ích đặc biệt nào cho người mắc bệnh tiểu đường

NICE (Viện Sức khỏe và Chất lượng Lâm sàng Quốc gia tại Vương quốc Anh) khuyên các bác sĩ và các chuyên gia y tế khác "Không khuyến khích sử dụng các loại thực phẩm được quảng cáo dành riêng cho người mắc bệnh tiểu đường".

Rượu
ADA khuyến cáo những người mắc bệnh tiểu đường nên hạn chế tiêu thụ rượu theo khuyến nghị của Hướng dẫn Chế độ ăn uống cho người Mỹ  (tối đa một ly mỗi ngày đối với phụ nữ và tối đa hai ly mỗi ngày đối với nam giới). Tiêu thụ rượu vượt quá mức này có thể dẫn đến tăng đường huyết. Uống rượu cũng làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ở người mắc bệnh tiểu đường. ADA cho biết điều này có thể là do "ức chế quá trình tân tạo glucose, giảm nhận thức về hạ đường huyết do tác động của rượu lên não và/hoặc suy giảm phản ứng điều hòa ngược đối với hạ đường huyết." Điều này khiến những người mắc bệnh tiểu đường đang dùng insulin hoặc các thuốc chống tăng đường huyết khác có nguy cơ bị hạ đường huyết vào ban đêm hoặc khi đói. Ăn thức ăn cùng với rượu làm giảm nguy cơ hạ đường huyết này.

Lịch sử 
Việc điều trị bệnh đái tháo đường theo chế độ ăn kiêng có một lịch sử dài. Điều trị bệnh đái tháo đường bằng chế độ ăn kiêng đã được áp dụng ở Ai Cập từ năm 3500 trước Công Nguyên và được Sushruta và Charaka ở Ấn Độ áp dụng hơn 2000 năm về trước. Vào thế kỷ 18, John Rollo lập luận việc hạn chế calo có thể làm giảm lượng đường trong nước tiểu đối với bệnh tiểu đường.

Vào đầu thế kỷ 20, trước khi Insulin được phát minh, Frederick Madison Allen và Elliott Joslin khuyến nghị những người mắc bệnh tiểu đường chỉ nên ăn chế độ ăn ít calo và gần như không có carbohydrat để ngăn ngừa tử vong vì nhiễm toan ceto. Trong khi phương pháp này có thể kéo dài cuộc sống thêm một thời gian hạn chế, bệnh nhân đã phát triển thêm một loạt các vấn đề y tế khác.

Vào năm 1922, việc Frederick Banting phát minh ra Insulin đã cho phép các bệnh nhân tiểu đường linh hoạt hơn trong chế độ ăn uống của họ.

Những phát triển sau này
Không phải tất cả các chuyên gia dinh dưỡng về bệnh tiểu đường ngày nay đều khuyến nghị phương pháp trao đổi thực phẩm. Thay vào đó, họ thường khuyến nghị một chế độ ăn uống lành mạnh điển hình: giàu chất xơ, với nhiều loại trái cây và rau quả, và ít đường và chất béo, đặc biệt là chất béo bão hòa.

James Anderson đã khuyến nghị một chế độ ăn giàu chất xơ thực vật. Điều này có thể được hiểu là sự tiếp nối công trình của Denis Burkitt và Hugh Trowell về chất xơ trong chế độ ăn uống, có thể được hiểu là sự tiếp nối công trình của Price. Người ta vẫn khuyến cáo người mắc bệnh tiểu đường nên ăn chế độ ăn giàu chất xơ.

Năm 1976, Nathan Pritikin đã mở một trung tâm, ở đây bệnh nhân được áp dụng chương trình ăn kiêng và tập thể dục (Chương trình Pritikin). Chế độ ăn này giàu carbohydrate và chất xơ, với trái cây tươi, rau củ và ngũ cốc nguyên hạt. Một nghiên cứu tại UCLA năm 2005 cho thấy nó đã mang lại sự cải thiện đáng kể cho một nhóm người mắc bệnh tiểu đường hoặc tiền tiểu đường trong ba tuần, đến nỗi khoảng một nửa số người tham gia không còn đáp ứng các tiêu chí của bệnh nữa.

Xem thêm 
 Tiểu đường
 Tiểu đường loại 2
 Ăn kiêng
 Kháng insulin
 Insulin (thuốc)
 Insulin phổ thông
 Hạ đường huyết

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 American Diabetes Association Official website

Đái tháo đường
Chế độ ăn