Đường huyết cao

Đường huyết cao (tăng đường huyết), là một tình trạng có lượng glucose cao quá mức lưu thông trong huyết tương. Thường là mức đường trong máu vượt quá mmol/L (125 mg/dL) sau khi nhịn ăn 8 giờ hoặc 10 mmol/L (180 mg/dL) 2 giờ sau khi ăn.

Dấu hiệu và triệu chứng 
Mức độ đường huyết cao có thể thay đổi theo thời gian tùy thuộc vào nguyên nhân trao đổi chất, ví dụ, suy giảm dung nạp glucose hoặc đường huyết lúc đói, và nó có thể phụ thuộc vào điều trị. Tăng đường huyết tạm thời thường lành tính và không có triệu chứng. Nồng độ glucose trong máu có thể tăng cao trên mức bình thường và gây ra những thay đổi về bệnh lý và chức năng trong thời gian đáng kể mà không tạo ra bất kỳ ảnh hưởng hoặc triệu chứng vĩnh viễn nào. Trong giai đoạn không có triệu chứng này, một sự bất thường trong chuyển hóa carbohydrate có thể xảy ra có thể được kiểm tra bằng cách đo glucose huyết tương. Tuy nhiên, tăng đường huyết mãn tính ở mức trên bình thường có thể tạo ra rất nhiều biến chứng nghiêm trọng trong một khoảng thời gian, bao gồm tổn thương thận, tổn thương thần kinh, tổn thương tim mạch, tổn thương võng mạc hoặc tổn thương ở chân và bàn chân. Bệnh thần kinh tiểu đường có thể là kết quả của tăng đường huyết lâu dài. Suy giảm tăng trưởng và dễ mắc một số bệnh nhiễm trùng có thể xảy ra do tăng đường huyết mãn tính.

Mức độ tăng đường huyết có thể thay đổi theo thời gian tùy thuộc vào nguyên nhân chuyển hóa, ví dụ như rối loạn dung nạp glucose hoặc đường huyết lúc đói, và cũng có thể phụ thuộc vào phương pháp điều trị.

Tăng đường huyết cấp tính với nồng độ glucose cực cao là một trường hợp cấp cứu y tế và có thể nhanh chóng gây ra các biến chứng nghiêm trọng (chẳng hạn như mất dịch do lợi tiểu thẩm thấu). Tình trạng này thường gặp nhất ở những người mắc bệnh tiểu đường phụ thuộc insulin không kiểm soát được.

Các triệu chứng sau đây có thể liên quan đến tăng đường huyết cấp tính hoặc mãn tính, trong đó ba triệu chứng đầu tiên tạo thành bộ ba triệu chứng tăng đường huyết kinh điển:

 Ăn nhiều – thường xuyên đói, đặc biệt là đói dữ dội
 Khát nhiều – thường xuyên khát, đặc biệt là khát quá mức
 Tiểu nhiều – lượng nước tiểu tăng lên (không phải tăng tần suất, mặc dù đây là một hậu quả thường gặp)
 Mờ mắt
 Mệt mỏi
 Bồn chồn
 Giảm cân hoặc tăng cân
 Vết thương khó lành (vết cắt, vết trầy xước, v.v.)
 Khô miệng
 Da khô hoặc ngứa
 Tê bì ở bàn chân hoặc gót chân
 Rối loạn cương dương
 Nhiễm trùng tái phát, nhiễm trùng tai ngoài (viêm tai do bơi lội)
 Liệt dạ dày
 Loạn nhịp tim
 Hôn mê do tiểu đường
 Hôn mê
 Co giật

Cảm giác đói thường xuyên mà không kèm theo các triệu chứng khác cũng có thể là dấu hiệu cho thấy lượng đường trong máu quá thấp. Điều này có thể xảy ra khi người mắc bệnh tiểu đường dùng quá nhiều thuốc hạ đường huyết đường uống hoặc insulin so với lượng thức ăn họ ăn. Sự giảm lượng đường trong máu xuống dưới mức bình thường dẫn đến phản ứng đói.

Chứng khát nhiều và tiểu nhiều xảy ra khi lượng đường trong máu tăng cao đến mức dẫn đến bài tiết lượng glucose dư thừa qua thận, dẫn đến sự hiện diện của glucose trong nước tiểu. Điều này gây ra hiện tượng lợi tiểu thẩm thấu.

Các dấu hiệu và triệu chứng của nhiễm toan ceton do tiểu đường có thể bao gồm:
 Nhiễm toan ceton
 Thở Kussmaul (thở sâu, nhanh)
 Lú lẫn hoặc giảm mức độ ý thức
 Mất nước do đường niệu và lợi tiểu thẩm thấu
 Khát nước nhiều
 Hơi thở có mùi 'trái cây'
 Cảm giác ngọt trong miệng không rõ lý do
 Buồn nôn và nôn mửa
 Đau bụng
 Suy giảm chức năng nhận thức, cùng với sự gia tăng buồn bã và lo lắng
 Giảm cân

Tăng đường huyết gây ra sự suy giảm khả năng nhận thức, đặc biệt là tốc độ xử lý, chức năng điều hành và hiệu suất. Giảm hiệu suất nhận thức có thể gây ra chứng hay quên và mất tập trung.

Biến chứng
Trong trường hợp tăng đường huyết không được điều trị, một tình trạng gọi là nhiễm toan ceton có thể phát triển do nồng độ insulin giảm làm tăng hoạt động của lipase nhạy cảm với hormone. Sự phân hủy triacylglyceride bởi lipase nhạy cảm với hormone tạo ra các axit béo tự do, cuối cùng được chuyển hóa thành Acetyl-CoA bằng phản ứng beta-oxy hóa.

Nhiễm toan ceton là một tình trạng đe dọa tính mạng, cần được điều trị ngay lập tức. Các triệu chứng bao gồm: khó thở, hơi thở có mùi trái cây (như kẹo lê), buồn nôn và nôn mửa, và miệng rất khô. Tăng đường huyết mãn tính (lượng đường trong máu cao) gây tổn thương tim ở những bệnh nhân không có tiền sử bệnh tim hoặc tiểu đường và có liên quan chặt chẽ đến các cơn đau tim và tử vong ở những người không mắc bệnh mạch vành hoặc tiền sử suy tim.

Ngoài ra, hậu quả đe dọa tính mạng của tăng đường huyết có thể là hội chứng tăng thẩm thấu không nhiễm ceton.

Tăng đường huyết quanh phẫu thuật có liên quan đến suy giảm miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm trùng, lợi tiểu thẩm thấu, chậm lành vết thương, chậm làm rỗng dạ dày, kích thích hệ thần kinh giao cảm và tăng tỷ lệ tử vong. Ngoài ra, nó còn làm giảm tỷ lệ thành công của ghép da, làm trầm trọng thêm tổn thương não, tủy sống và thận do thiếu máu cục bộ, làm xấu đi kết quả thần kinh trong chấn thương sọ não và có liên quan đến rối loạn chức năng nhận thức sau phẫu thuật bắc cầu động mạch vành (CABG).

Hơn nữa, tăng đường huyết có liên quan đến việc tăng khả năng mắc một loạt các bệnh truyền nhiễm. Khả năng mắc bệnh này có thể là do sự suy giảm phản ứng của hệ miễn dịch, vốn thường bị suy yếu trong điều kiện tăng đường huyết. Tăng đường huyết cũng dẫn đến những thay đổi sinh hóa trong cơ thể; cả hai yếu tố này đều dẫn đến mức độ nghiêm trọng hơn của nhiễm trùng đường hô hấp và khả năng dễ bị tấn công bởi mầm bệnh. Những người bị tăng đường huyết có nguy cơ mắc các bệnh như lao, cúm và COVID-19 cao nhất. Nguy cơ này còn có thể tăng thêm do tác động của căng thẳng sinh lý.

Điều quan trọng cần lưu ý là tăng đường huyết ảnh hưởng đến chức năng của bạch cầu trung tính, loại bạch cầu chịu trách nhiệm phản ứng với nhiễm trùng. Ở những người bị tăng đường huyết, bạch cầu trung tính thường bị suy giảm khả năng di chuyển đến vị trí nhiễm trùng, nuốt vi khuẩn và tiêu diệt chúng, dẫn đến hiệu quả chống nhiễm trùng giảm.

Tăng đường huyết cũng tạo ra những thay đổi vi sinh trong cơ thể: tăng đường huyết có thể dẫn đến những thay đổi nhanh chóng về độ pH của máu và độ nhớt của tế bào, làm suy yếu các tế bào và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các tác nhân gây nhiễm trùng phát triển và làm giảm phản ứng viêm. Điều này là do tăng đường huyết ảnh hưởng đến một số yếu tố như môi trường vi mô của các tế bào miễn dịch, hoặc thậm chí là nguồn cung cấp năng lượng của vi khuẩn, làm tăng thêm áp lực lên quá trình trao đổi chất sinh sôi của vi khuẩn.

Tình trạng viêm mãn tính do lượng đường huyết cao gây ra cũng có thể dẫn đến rối loạn chức năng ở nhiều bộ phận của hệ miễn dịch. Ví dụ, các sản phẩm glycation cuối cùng tiên tiến (AGEs), phổ biến hơn trong điều kiện tăng đường huyết, có thể cản trở chức năng bình thường của hệ miễn dịch và góp phần vào cơ chế bệnh sinh của các bệnh nhiễm trùng. AGE với các liên kết chéo vĩnh viễn, sẽ tiếp tục gây hại cho các mô xung quanh cho đến khi các protein bị phá hủy. Ngoài ra, chúng có thể tương tác với thụ thể RAGE để gây ra ứng kích oxy hóa, apoptosis và viêm.

Do những thay đổi về bạch cầu trung tính, thay đổi vi sinh vật và viêm mãn tính, bệnh nhân tăng đường huyết dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp nặng hơn. Nguy cơ gia tăng này đặc biệt rõ rệt với các tác nhân gây bệnh như Mycobacterium tuberculosis (vi khuẩn gây bệnh lao) và cúm. Trong thời gian gần đây, những người tăng đường huyết cũng phản ứng nghiêm trọng hơn với các triệu chứng của COVID-19. Một ví dụ khác là bệnh tiểu đường. Tăng đường huyết và nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng nghiêm trọng thậm chí còn phức tạp hơn do căng thẳng sinh lý. Ví dụ, nồng độ đường huyết cao có thể góp phần tích cực vào cơ chế bệnh sinh của căn bệnh này, bằng cách làm trầm trọng thêm tình trạng viêm nhiễm hiện có, làm suy yếu phản ứng miễn dịch tế bào và tăng stress oxy hóa, điều này cũng có thể dẫn đến nhiễm trùng nghiêm trọng hơn. Ngoài ra, bệnh nhân bị tăng đường huyết cấp tính mà không có tiền sử tiểu đường có thể gặp tỷ lệ tử vong và biến chứng cao hơn.

Mức đường huyết cao sau bữa ăn, lên tới 8,6 mmol/L (155 mg/dL) sau 1 giờ, có liên quan đến các biến chứng của bệnh tiểu đường type 2, và tình trạng này sẽ trở nên trầm trọng hơn khi mức độ tăng đường huyết tăng lên.

Nguyên nhân
Tăng đường huyết có thể do: bệnh tiểu đường, rối loạn nội tiết (không phải tiểu đường) (kháng insulin và các rối loạn tuyến giáp, tuyến thượng thận, tuyến tụy và tuyến yên), nhiễm trùng huyết và một số bệnh nhiễm trùng, các bệnh lý nội sọ (ví dụ: viêm não, u não (đặc biệt nếu gần tuyến yên), xuất huyết não và viêm màng não) (thường bị bỏ sót), co giật, bệnh giai đoạn cuối, phẫu thuật kéo dài/lớn, stress, và ăn quá nhiều carbohydrate.

Thuốc
Một số loại thuốc làm tăng nguy cơ tăng đường huyết, bao gồm: corticosteroid, octreotide, thuốc chẹn beta, epinephrine, thiazide, thuốc lợi tiểu, statin, niacin, pentamidine, thuốc ức chế protease, L-asparaginase và antipsychotics. Việc sử dụng amphetamine ban đầu gây tăng đường huyết nhưng sau đó lại gây hạ đường huyết

Thuốc lợi tiểu nhóm thiazide được sử dụng để điều trị tăng huyết áp ở bệnh nhân tiểu đường loại 2 nhưng cũng có thể gây tăng đường huyết.

Căng thẳng
Một tỷ lệ cao bệnh nhân bị căng thẳng cấp tính như đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim có thể bị tăng đường huyết, ngay cả khi không được chẩn đoán mắc bệnh tiểu đường.  Các nghiên cứu trên người và động vật cho thấy điều này không phải là vô hại, và tăng đường huyết do căng thẳng có liên quan đến nguy cơ tử vong cao sau cả đột quỵ và nhồi máu cơ tim. U somatostatin và hạ kali máu do u aldosteron có thể gây tăng đường huyết nhưng thường biến mất sau khi loại bỏ khối u.

Căng thẳng gây ra tăng đường huyết thông qua một số cơ chế, bao gồm thay đổi chuyển hóa và nội tiết tố, và thông qua việc tăng các cytokine gây viêm làm gián đoạn quá trình chuyển hóa carbohydrate, dẫn đến sản sinh glucose quá mức và giảm hấp thu glucose trong các mô, có thể gây tăng đường huyết.

Các hormone như hormone tăng trưởng, glucagon, cortisol và các catecholamine có thể gây tăng đường huyết khi chúng có mặt trong cơ thể với lượng dư thừa.

Chẩn đoán

Theo dõi
Điều quan trọng là bệnh nhân theo dõi mức đường huyết tại nhà cần biết máy đo đường huyết của họ sử dụng đơn vị đo nào.

Mức đường huyết được đo bằng một trong hai đơn vị sau:

 Milimoles trên lít (mmol/L) là đơn vị tiêu chuẩn SI được sử dụng ở hầu hết các quốc gia trên thế giới.

 Miligams trên deciliter (mg/dL) được sử dụng ở một số quốc gia như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Pháp, Ai Cập và Colombia.

Các tạp chí khoa học đang chuyển sang sử dụng mmol/L; một số tạp chí hiện nay sử dụng mmol/L làm đơn vị chính nhưng ghi chú mg/dL trong ngoặc đơn. 

Nồng độ glucose trong máu thay đổi trước và sau bữa ăn, cũng như vào các thời điểm khác nhau trong ngày; định nghĩa về "bình thường" khác nhau giữa các chuyên gia y tế. Nhìn chung, phạm vi bình thường đối với hầu hết mọi người (người lớn nhịn ăn) là khoảng 4 đến 6 mmol/L hoặc 80 đến 110 mg/dL (trong đó 4 mmol/L hoặc 80 mg/dL được coi là "tối ưu"). Một người có phạm vi ổn định trên 7 mmol/L hoặc 126 mg/dL thường được coi là tăng đường huyết, trong khi phạm vi ổn định dưới 4 mmol/L hoặc 70 mg/dL được coi là hạ đường huyết. Ở người lớn nhịn ăn, nồng độ glucose trong huyết tương không được vượt quá 7 mmol/L hoặc 126 mg/dL. Nồng độ đường huyết cao kéo dài gây tổn thương các mạch máu và các cơ quan mà chúng cung cấp máu, dẫn đến các biến chứng của bệnh tiểu đường.

Tăng đường huyết mạn tính có thể được đo bằng xét nghiệm HbA1c. Định nghĩa về tăng đường huyết cấp tính khác nhau tùy theo nghiên cứu, với mức mmol/L từ 8 đến 15 (mức mg/dL từ 144 đến 270).

Các khiếm khuyết trong tiết insulin, tác dụng của insulin, hoặc cả hai, dẫn đến tăng đường huyết.

Tăng đường huyết mãn tính có thể được đo bằng xét nghiệm nước tiểu lâm sàng có thể phát hiện đường trong nước tiểu hoặc microalbumin niệu, có thể là triệu chứng của bệnh tiểu đường.

Điều trị
Điều trị tăng đường huyết đòi hỏi phải loại bỏ nguyên nhân cơ bản, chẳng hạn như tiểu đường. Tăng đường huyết cấp tính có thể được điều trị bằng cách tiêm insulin trực tiếp trong hầu hết các trường hợp và có thể được giảm bớt bằng cách bổ sung một số hợp chất tự nhiên. Ví dụ, một liều quế tươi trước bữa ăn có chứa carbohydrate phức tạp làm giảm tình trạng tăng đường huyết sau ăn (cao hơn 140 mg/dL; >7,8 mmol/L) ở bệnh nhân tiểu đường loại II. Severe hyperglycemia can be treated with oral hypoglycemic therapy and lifestyle modification.

Trong bệnh đái tháo đường (nguyên nhân phổ biến nhất gây tăng đường huyết mãn tính), mục tiêu điều trị là duy trì lượng đường trong máu ở mức càng gần bình thường càng tốt, để tránh các biến chứng nghiêm trọng về lâu dài. Điều này được thực hiện bằng sự kết hợp giữa chế độ ăn uống hợp lý, tập thể dục thường xuyên và insulin hoặc các loại thuốc khác như metformin.

Những người bị tăng đường huyết có thể được điều trị bằng thuốc kháng cholinergic hoặc metformin hoặc cả hai. Những loại thuốc này giúp cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết. Thuốc ức chế dipeptidyl peptidase-4 Có thể sử dụng insulin đơn độc hoặc kết hợp với insulin nền để điều trị tăng đường huyết ở những bệnh nhân vẫn còn nằm viện.

Tình trạng tăng đường huyết cũng có thể được cải thiện thông qua những thay đổi nhỏ trong lối sống. Tăng cường tập thể dục nhịp điệu lên ít nhất 30 phút mỗi ngày giúp cơ thể sử dụng glucose tích lũy tốt hơn vì glucose được cơ bắp chuyển hóa thành năng lượng. Kiểm soát lượng calo nạp vào, kết hợp với việc hạn chế lượng calo khi cần thiết, có thể giúp giảm tình trạng ăn quá nhiều, vốn là nguyên nhân gây tăng đường huyết.

Chế độ ăn giàu chất béo không bão hòa lành mạnh và carbohydrate nguyên hạt, chẳng hạn như chế độ ăn Địa Trung Hải, có thể giúp giảm lượng carbohydrate nạp vào để kiểm soát tốt hơn tình trạng tăng đường huyết. Các chế độ ăn kiêng như nhịn ăn gián đoạn và chế độ ăn ketogenic giúp giảm lượng calo tiêu thụ, từ đó có thể làm giảm đáng kể tình trạng tăng đường huyết.

Carbohydrate là nguyên nhân chính gây tăng đường huyết. Nên thay thế các thực phẩm không làm từ lúa mì nguyên cám bằng các thực phẩm làm từ lúa mì nguyên cám. Mặc dù trái cây có thể bổ dưỡng, nhưng nên hạn chế ăn trái cây do hàm lượng đường cao.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Hyperglycemia in infants – từ MedlinePlus

Đái tháo đường
Bất thường về lâm sàng và xét nghiệm máu
Rối loạn gây co giật
Rối loạn tuyến tụy nội tiết