Barlaam và Josaphat

Barlaam và Josaphat (tiếng Anh: Barlaam and Josaphat; còn gặp dưới dạng Barlaam và Joasaph, Barlaam và Ioasaph; tiếng Hy Lạp: ; tiếng Gruzia:  Balavariani; trong truyền thống Hồi giáo và Ba Tư thường gọi là  Belawhar o Būdāsaf hay  Bilawhar wa-Būdāsaf) là tên gọi chung của một cặp thánh nhân huyền thoại trong Kitô giáo trung cổ và của một thánh truyện mang tính hagiôgraphie kể việc một hoàng tử thuộc một vương quốc ở Tiểu lục địa Ấn Độ được một ẩn tu Kitô giáo hoán cải. Cốt truyện về hoàng tử được nuôi dưỡng trong xa hoa, bị che giấu khỏi cảnh già, bệnh, chết nhưng rồi bừng tỉnh trước nỗi khổ của thế gian, rời bỏ ngai vàng để đi tìm chân lý cho thấy mối liên hệ rất gần với các truyện tích về cuộc đời Thích-ca Mâu-ni trong văn học Phật giáo cổ điển.

Về phương diện văn bản học, phần lớn các nghiên cứu hiện đại xem Barlaam và Josaphat là bản Kitô giáo hóa của một nhóm văn bản Phật giáo kể chuyện đời Phật, đặc biệt là các tác phẩm Sanskrit và Pali như Buddhacarita, Lalitavistara, Mahāvastu và phần dẫn nhập Nidānakathā của bộ Jātaka. Từ môi trường Ấn Độ, các mô típ truyện này được chuyển tải qua những bản dịch Trung Ba Tư (Pahlavi), các văn bản Mani giáo và Ả Rập như Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf, rồi được tiếp nhận vào văn học Gruzia, bản sử thi Balavariani, sau đó là truyền thống Hy Lạp – Byzantine với tác phẩm Historia animae utilis de Barlaam et Ioasaph, trước khi đi vào văn học Latinh và hàng loạt ngôn ngữ châu Âu thời trung cổ khác.

Từ thời Trung cổ, Barlaam và Josaphat được nhiều truyền thống trong Giáo hội Công giáo và Giáo hội Chính thống giáo tôn kính như thánh, với lễ kính chung ngày 27 tháng 11 trong Martyrologium Romanum (Sổ bộ các thánh Rôma) và các ngày 26 tháng 8, 19 tháng 11 trong lịch phụng vụ Hy Lạp và Slav của Chính thống giáo. Tuy nhiên, từ cuối thế kỷ 19, khi các nhà Ấn Độ học và tôn giáo học so sánh làm rõ nguồn gốc Phật giáo và tính chất huyền thoại của truyền thuyết, việc tôn kính phụng vụ hai vị trong Nghi lễ Latinh dần được xem xét lại; sau những cải tổ lịch phụng vụ Rôma sau Công đồng Vaticanô II, đặc biệt là bản Calendarium Romanum (1969), các ấn bản hiện đại của Lịch Rôma tổng quát không còn ghi một lễ kính riêng cho Barlaam và Josaphat, dù tên hai vị vẫn tiếp tục xuất hiện trong các ấn phẩm và khảo cứu về Martyrologium Romanum cũng như trong lòng đạo đức bình dân.

Ngày nay, đa số học giả xem Barlaam và Josaphat là các nhân vật văn học, bắt nguồn từ các tiểu sử Phật giáo hơn là nhân vật lịch sử, đồng thời coi truyền thuyết này là một ví dụ tiêu biểu về cách một nhân vật bên ngoài Kitô giáo – trong trường hợp này là Thích-ca Mâu-ni – được tiếp nhận và tái diễn giải đến mức được đồng nhất với một thánh Kitô giáo; Josaphat thường được mô tả như một dạng "Đức Phật Kitô giáo" (Christian Buddha) trong trí tưởng tượng tôn giáo phương Tây. Các nghiên cứu đương đại tập trung vào lịch sử hình thành và phát triển của truyền thuyết, nguồn gốc Phật giáo, các truyền thống văn bản chủ yếu bằng Gruzia, Hy Lạp Byzantine, Latinh và nhiều ngôn ngữ châu Âu trung cổ, đặc điểm nội dung, vai trò trong đời sống tôn giáo – văn hóa, những tiếp nhận trong các truyền thống Phật giáo cũng như các hướng tranh luận hiện nay về Barlaam và Josaphat.

Khái quát 

Trong lịch sử văn học Kitô giáo, Barlaam và Josaphat thường được xếp vào loại tiểu thuyết thánh truyện (roman hagiôgraphique) hay tiểu thuyết đạo đức, kết hợp cốt truyện hoán cải cá nhân với nhiều dụ ngôn và chuyện ngụ ngôn mang tính giáo huấn. Nhân vật trung tâm là hoàng tử Josaphat (Ioasaph), con một vua Ấn Độ bách hại Kitô giáo; sau khi bị giam lỏng để tránh tiếp xúc với đau khổ, ông gặp ẩn tu Barlaam, tiếp nhận đức tin Kitô giáo, rồi dần dần cải hóa vua cha và thần dân, cuối cùng từ bỏ ngai vàng để sống đời khổ hạnh trong sa mạc.

Về mặt lịch sử – so sánh, truyền thuyết này cho thấy mức độ thẩm thấu sâu rộng của các truyện đời Phật vào không gian Hồi giáo, Do Thái giáo và Kitô giáo, với chuỗi chuyển ngữ phức tạp từ tiếng Sanskrit sang các ngôn ngữ Iran, rồi Ả Rập, Gruzia, Hy Lạp, Latinh và nhiều ngôn ngữ châu Âu trung cổ. Các khảo sát thư mục cuối thế kỷ 19 và các dự án gần đây cho thấy đã có hàng chục bản dịch và phỏng dịch với rất nhiều dị bản thuộc nhiều truyền thống ngôn ngữ khác nhau, từ Syriac, Ả Rập, Geʿez, Armenia đến các ngôn ngữ châu Âu như Pháp cổ, Đức trung đại, Anh trung đại, Iceland, Na Uy, Thụy Điển hay thậm chí Tagalog tại Philippines.

Trên bình diện tôn giáo – văn hóa, Barlaam và Josaphat thường được xem là một ví dụ tiêu biểu về việc một nhân vật ngoài Kitô giáo – trong trường hợp này là Thích-ca Mâu-ni – được tiếp nhận và tái diễn giải đến mức được đồng nhất với một thánh Kitô giáo, khi hoàng tử Josaphat trong truyền thuyết về thực chất là hình ảnh chuyển dạng của bậc bodhisattva (Bồ tát) trong Phật giáo. Một số tác giả tôn giáo học như Donald S. Lopez Jr. và Philip Almond vì thế mô tả Josaphat như một kiểu "Đức Phật của Kitô giáo phương Tây" hay một dạng "Phật đà Kitô hóa" (Christian Buddha), qua đó cho thấy cách các cộng đồng Kitô giáo trung cổ dung nạp và tái cấu trúc chất liệu tôn giáo ngoại lai trong khuôn khổ thần học riêng của mình.

Thuật ngữ và định nghĩa 

Trong văn liệu nghiên cứu, Barlaam và Josaphat thường được sử dụng theo hai nghĩa chính. Thứ nhất, đó là tên một cặp thánh nhân huyền thoại được tôn kính trong truyền thống Công giáo Rôma và Chính thống giáo, với các hạnh tích gắn với việc hoán cải Ấn Độ trở lại Kitô giáo sau một thời kỳ bội giáo. Thứ hai, thuật ngữ này chỉ toàn bộ truyền thống văn bản xoay quanh câu chuyện về Barlaam và Josaphat, bao gồm bản Hy Lạp Historia animae utilis de Barlaam et Ioasaph, các bản Gruzia Balavariani và Wisdom of Balahvar, bản Ả Rập Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf và nhiều phỏng dịch Latinh, Romance, Germanic hay Slav.

Về mặt ngôn ngữ học lịch sử, tên Josaphat (cũng viết Iosaph, Joasaph) hiện được giới nghiên cứu đồng thuận là bắt nguồn từ danh xưng Sanskrit  (Bồ tát). Các dạng trung gian được phục dựng gồm một dạng Ba Tư trung cổ tương tự Bodisav/Būdāsaf hay Budasif, tiếp tục chuyển thành ,  trong văn bản Ả Rập, rồi thành  trong tiếng Gruzia và  (Ioasaph) trong tiếng Hy Lạp, trước khi được La tinh hóa thành Iosaphat hoặc Josaphat. Quá trình biến đổi này được xác lập nhờ so sánh văn bản học giữa các bản Ả Rập, Gruzia và Hy Lạp, đồng thời trùng hợp với quan sát rằng cuộc đời Josaphat trong truyền thuyết có những điểm tương ứng đáng kể với tiểu sử Đức Phật trong các kinh truyện Phật giáo.

Tên Barlaam được truy vết về dạng Ả Rập Bilawhar (hoặc Belawhar), vốn được vay mượn vào tiếng Gruzia rồi Hy Lạp dưới dạng  và . Ý nghĩa gốc của Bilawhar vẫn còn tranh luận: các học giả thế kỷ 19 từng liên hệ nó với từ Sanskrit  ("Đức Thế Tôn"), nhưng giả thuyết này hiện được xem là không chắc chắn; những nghiên cứu gần đây như của Almuth Degener đề xuất khả năng nó bắt nguồn từ từ Sanskrit  ("tư tế triều đình"), phản ánh vai trò ban đầu của nhân vật Bilawhar như một loại cố vấn tôn giáo hoàng gia trong truyện đời Phật. Các giả thuyết này được nêu như khả năng, chưa có đồng thuận hoàn toàn.

Trong nghiên cứu văn học, Barlaam và Josaphat còn được dùng như một nhãn khái quát chỉ cả "hiện tượng Barlaam và Josaphat" (Barlaam-und-Josaphat-Phänomen) – tức toàn bộ mạng lưới văn bản, hình ảnh và diễn giải thần học xoay quanh cặp nhân vật này, kéo dài từ Trung Á, Trung Đông tới châu Âu trung cổ và hậu trung cổ.

Lịch sử hình thành và phát triển

Nguồn gốc Phật giáo và truyền thống Ấn Độ – Trung Á 

Các nguồn tư liệu so sánh hiện nay nhìn chung cho rằng cốt truyện Barlaam và Josaphat bắt nguồn từ một tập hợp truyện kể về cuộc đời Đức Phật trong truyền thống Ấn Độ, đặc biệt là các tác phẩm Sanskrit và Pali như Buddhacarita của Aśvaghoṣa, Lalitavistara, Mahāvastu và nhiều truyện Jātaka (Bổn sinh truyện). Các kinh thuộc hệ Nikāya/A-hàm trình bày khái quát về "thánh cầu" (tiếng Pali: ariyapariyesanā) của thái tử Tất-đạt-đa trước cảnh già, bệnh, chết và sự tìm kiếm con đường giải thoát, trong khi những chi tiết truyện tích về bốn "sứ giả" được triển khai đầy đủ hơn trong văn bản chú giải Pali Nidānakathā (Nhân duyên kệ), phần dẫn nhập cho bộ Jātaka.

Trong Nidānakathā, thái tử rời hoàng cung đi dạo bốn phía, mỗi lần được chư thiên hiện làm một cảnh tượng – già, bệnh, chết và một vị sa-môn – khiến thái tử phát khởi quán chiếu vô thường và quyết tâm từ bỏ đời sống vương giả để tìm đạo giải thoát. Các nghiên cứu so sánh chỉ ra rằng khung cốt truyện này có tương ứng rất gần với phần đầu huyền thoại Barlaam và Josaphat, trong đó hoàng tử Josaphat được cha giam lỏng trong cung điện để tránh xa những cảnh đau khổ, nhưng rồi vẫn lần lượt chứng kiến già, bệnh, chết và một ẩn sĩ, dẫn đến khủng hoảng hiện sinh và quyết định sống đời tu hành.

Trong quá trình truyền bá Phật giáo về phía tây, các mô típ này được chuyển tải vào môi trường ngôn ngữ Iran và Trung Á, trong đó các cộng đồng Mani giáo – một tôn giáo nhị nguyên hình thành tại Ba Tư vào thế kỷ 3 – được xem là đóng vai trò trung gian văn hóa quan trọng. Những mảnh thủ bản Mani giáo bằng tiếng Uyghur, Parthia và Ba Tư tìm thấy tại Turfan (Tân Cương) chứa các đoạn kể chuyện gần với những phần sau này xuất hiện trong truyền thuyết Barlaam và Josaphat, gợi ý rằng qua các bản văn Mani giáo, "truyện đời Phật" đã đi vào quỹ đạo Hồi giáo và Kitô giáo. Tuy nhiên, mức độ và hướng ảnh hưởng cụ thể của Mani giáo so với các truyền thống Phật giáo hoặc Kitô giáo bản địa vẫn là chủ đề thảo luận trong giới nghiên cứu văn bản học và lịch sử tôn giáo.

Các bản Ba Tư và Ả Rập: Belawhar o Būdāsaf và Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf 

Theo bài khảo cứu trong Encyclopaedia Iranica, từ các nguồn Ấn Độ – Mani giáo đã hình thành một bản dịch Trung Ba Tư (Pahlavi) về truyện đời Phật, nay đã thất truyền nhưng được nhắc tới trong các thư tịch Ả Rập và Ba Tư thời trung đại. Từ bản Pahlavi này, một số tác phẩm Ả Rập ra đời, nổi bật là Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf (Sách về Bilawhar và Būdāsaf), trong đó Būdāsaf là hoàng tử và Bilawhar là vị hiền triết kiêm thầy dạy, tương ứng gần như trực tiếp với Josaphat và Barlaam trong truyền thống Kitô giáo sau này. Các tác giả như Ebn al-Nadīm trong al-Fihrist thế kỷ 10 ghi nhận rằng văn bản này từng được một số văn nhân gắn với Ibn al-Muqaffa', một dịch giả gốc Mani giáo nổi tiếng với việc chuyển Pañcatantra sang tiếng Ả Rập (Kalila wa Dimna).

Trong thế kỷ 10–12, truyền thuyết Būdāsaf và Bilawhar hiện diện rộng rãi trong văn học Ả Rập, Ba Tư Hồi giáo và Do Thái giáo, dưới dạng các tác phẩm như al-Murūj adh-dhahab của al-Masʿūdī, bộ Rasāʾil Ikhwān aṣ-Ṣafāʾ (Thư anh em Thanh tịnh) hay bản Judeo-Persian Šāhzāda va ṣūfī (Hoàng tử và nhà khổ hạnh) của Elisha ben Samuel. Trong các bản này, cốt truyện được điều chỉnh theo bối cảnh Hồi giáo và Do Thái giáo: thay vì được hoán cải sang Kitô giáo, nhân vật hoàng tử thường quay về với hình thức độc thần luận gắn với các cộng đồng này, dù nhiều mô típ Phật giáo (bốn dấu hiệu, từ bỏ thế gian, cám dỗ bởi phụ nữ hay ma quỷ) vẫn giữ vai trò cấu trúc.

Bản Gruzia và truyền thống Balavariani 

Bản chuyển thể Kitô giáo hóa sớm nhất mà giới nghiên cứu biết đến hiện nay thường được xác định là bản Gruzia Balavariani (thường dịch sang tiếng Anh là The Balavariani: Barlaam and Josaphat: A Tale from the Christian East), được đặt vào khoảng thế kỷ 10. Bản văn này, được bảo tồn trong thủ bản Gruzia cổ, kể lại câu chuyện hoàng tử Iodasaph (Josaphat) được Balahvar (Barlaam) dạy dỗ để bỏ tà thần, gắn liền với bối cảnh các vương quốc Cơ đốc ở vùng Kavkaz và chịu ảnh hưởng của cả văn hóa Byzantine lẫn Ba Tư. Nhiều học giả xem Balavariani là mắt xích then chốt nối các bản Ả Rập – Judeo-Persian với truyền thống Hy Lạp và châu Âu sau này, dựa trên so sánh chi tiết về cấu trúc cốt truyện và hệ thống dụ ngôn kèm theo.

Nhà Gruzia học David M. Lang đã biên dịch và chú giải toàn văn Balavariani sang tiếng Anh, qua đó cho thấy bản Gruzia không chỉ dịch mà còn Kitô giáo hóa sâu sắc chất liệu Phật giáo và Hồi giáo trước đó: các yếu tố giáo lý được diễn giải dưới ngôn ngữ thần học Kitô giáo Đông phương, nhiều đoạn gài thêm trích dẫn Kinh Thánh và văn bản phụng vụ, đồng thời hoàng tử Iodasaph được trình bày như một thánh tử đạo – tu sĩ theo chuẩn mực khổ hạnh Đông phương. Về sau, một bản Gruzia ngắn hơn, thường gọi là Wisdom of Balahvar, tiếp tục rút gọn và tái cơ cấu chất liệu này để dùng như sách khuyên răn đạo đức.

Truyền thống Hy Lạp – Byzantine: Historia animae utilis de Barlaam et Ioasaph 

Từ bản Gruzia, một bản Hy Lạp mang nhan đề Historia animae utilis de Barlaam et Ioasaph (Truyện ích lợi cho linh hồn về Barlaam và Ioasaph) được hình thành, thường được gọi ngắn gọn là Barlaam and Ioasaph trong văn hiến Byzantine và Latinh. Theo các nghiên cứu văn bản học của D. M. Lang và Robert Volk, bản Hy Lạp nhiều khả năng được biên dịch và biên soạn lại bởi tu sĩ Gruzia Euthymius (Euthymios the Hagiorite) tại Núi Athos vào khoảng thế kỷ 10–11, thay vì do chính thánh John Damascene thế kỷ 8 như truyền thống cổ điển vẫn gán. Đa số thủ bản Hy Lạp quy tác phẩm cho một "John tu sĩ", và chỉ các bản chép muộn mới đồng nhất nhân vật này với John Damascene; vì vậy trong ấn bản hiện đại bộ Die Schriften des Johannes von Damaskos tác phẩm được liệt kê là spuria (tác phẩm gán sai).

Bản Hy Lạp mang cấu trúc thánh truyện khá điển hình: mở đầu bằng tiểu sử, tiếp đến là phần dài đối thoại giáo huấn giữa Barlaam và Ioasaph, xen kẽ nhiều dụ ngôn, và kết thúc bằng mô tả sống ẩn tu, cái chết cùng các phép lạ sau khi qua đời. Nhiều đoạn trong tác phẩm được chứng minh là trích dẫn hoặc phỏng theo các Giáo phụ Hy Lạp như Grêgôriô Nazianzô và Basiliô Cả, phương pháp quen thuộc của văn chương hagiôgraphie Byzantine nhằm "chính thống hóa" truyện tích bằng cách neo nó vào truyền thống giáo phụ. Bản Hy Lạp này trở thành "bản mẹ" của hầu hết các bản Latinh và tiếng địa phương châu Âu sau đó.

Các bản Latinh và văn học châu Âu trung cổ 

Từ thế kỷ 11, Barlaam và Josaphat được dịch từ Hy Lạp sang Latinh, rồi từ Latinh sang nhiều ngôn ngữ châu Âu trung cổ. Các bản Latinh sớm được sử dụng trong các bộ sưu tập thánh truyện như Speculum Historiale ("Gương lịch sử") của Vincent de Beauvais và Legenda aurea ("Huyền thoại hoàng kim") của Jacobus de Voragine, qua đó phổ biến rộng rãi trong giới tu sĩ và giảng thuyết châu Âu. Từ các bản Latinh này, nhiều bản dịch thơ và văn xuôi bằng tiếng Pháp cổ, Đức trung đại, Anh trung đại, Na Uy cổ, Iceland, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ý và các thứ tiếng Slav ra đời; nổi bật là bản trường ca tiếng Đức của Rudolf von Ems, bản Anglo-Norman La vie de seint Josaphaz của Chardri hay các bản tiếng Anh trung đại được nghiên cứu trong thế kỷ 20.

Trong không gian Byzantine và "cộng đồng Byzantine mở rộng", truyện Barlaam và Ioasaph còn được sao chép và minh họa phong phú trong các thủ bản Hy Lạp, Slavon cổ và các bản dịch sang tiếng Nga, Serbia, Bulgaria, Romania. Nhiều bản thảo có minh họa (illuminated manuscripts) từ thế kỷ 11–15 cho thấy mức độ phổ biến của câu chuyện, đồng thời cung cấp tư liệu về cách nghệ thuật Kitô giáo hình dung "Ấn Độ" và "dân ngoại" qua lăng kính thần học Byzantine. Ở Romania và vùng Slav, truyền thuyết Barlaam và Josaphat được lồng ghép vào các tác phẩm mang tính "gương vua thánh" (Speculum principis), dùng để giáo dục hoàng thân về đức tin và đạo đức chính trị.

Diễn biến phụng vụ và tiếp nhận trong Kitô giáo 

Về phương diện phụng vụ, Barlaam và Josaphat được các nguồn như Encyclopaedia Iranica và Catholic Encyclopedia ghi nhận là đã có tên trong Martyrologium Romanum thời giáo hoàng Sixtus V (1585–1590), với ngày kính 27 tháng 11; song song, các lịch Chính thống giáo Đông phương cũng ghi nhận lễ kính vào ngày 26 tháng 8 (theo Lịch Julius) hoặc 27 tháng 11 (theo Lịch Gregorius). Các nguồn như Catholic Encyclopedia, bản dịch tiếng Anh của Roman Martyrology đầu thế kỷ 20 và những tổng quan gần đây của Catholic Answers đều ghi nhận truyền thống này, trong đó thánh lễ được cử hành "tại Ấn Độ, gần biên giới Ba Tư".

Các tổng quan phụng vụ thế kỷ 20 cho thấy rằng trong bối cảnh cải tổ lịch thánh sau Công đồng Vaticanô II – đặc biệt sau tông thư Mysterii Paschalis (1969) và bản Calendarium Romanum – nhiều lễ kính có nền tảng thuần truyền thuyết bị loại khỏi lịch Rôma tổng quát. Barlaam và Josaphat thường được xếp cùng nhóm này: lễ kính truyền thống ngày 27 tháng 11 không còn xuất hiện trong các ấn bản Sách lễ Rôma và lịch chung hiện đại của Nghi lễ Latinh, trong khi các tài liệu phụng vụ không cho thấy có một thủ tục chính thức nào nhằm xoá bỏ danh hiệu thánh của hai vị; thay vào đó, tên Barlaam và Josaphat vẫn được nhắc tới trong các nghiên cứu về Martyrologium Romanum cũng như trong lòng đạo đức bình dân. Trong khi đó, một vị thánh khác mang tên gần giống là Josaphat Kuntsevych – một tổng giám mục tử đạo thế kỷ 17 thuộc truyền thống Công giáo Đông phương – tiếp tục có lễ kính riêng trong lịch Công giáo (tháng 11) và đôi khi bị lẫn với Josaphat huyền thoại của Ấn Độ trong văn chương bình dân.

Kể từ cuối thế kỷ 19, khi các nhà Ấn Độ học và so sánh tôn giáo như Felix Liebrecht, Max Müller và sau đó là Philip Almond, Donald Lopez chỉ ra mối liên hệ sâu sắc giữa bản văn Barlaam và Josaphat với truyện đời Phật, việc tôn kính phụng vụ hai nhân vật này được nhìn lại trong khuôn khổ rộng hơn của lịch sử hình thành các thánh truyện và chuẩn mực phong thánh. Một số tác giả thần học coi trường hợp Josaphat như ví dụ cho tính mềm dẻo của hagiôgraphie Kitô giáo, trong khi các nhà nghiên cứu tôn giáo so sánh nhấn mạnh đây là bằng chứng cho các đường dây giao lưu tư tưởng xuyên Á – Âu thời trung cổ. Tuy vậy, trong truyền thống Chính thống giáo Đông phương và nhiều Giáo hội Công giáo Đông phương, Barlaam và Josaphat vẫn tiếp tục được ghi nhớ trong lịch thánh và các bộ hạnh tích, dù mức độ nhấn mạnh khác nhau giữa các cộng đoàn.

Đặc điểm, cấu trúc và nội dung

Cấu trúc cốt truyện 

Mặc dù tồn tại dưới nhiều hình thức và ngôn ngữ, phần lớn các bản Barlaam và Josaphat chia sẻ một cấu trúc cốt truyện cơ bản. Mở đầu là bối cảnh một vương quốc Ấn Độ từng được thánh Tôma Tông đồ rao giảng Tin Mừng nhưng đã bội giáo; vua đương thời (thường mang tên Abenner hay Avenir) bách hại các Kitô hữu. Các chiêm tinh gia báo trước rằng thái tử Josaphat sẽ trở thành Kitô hữu, nên vua tìm cách cô lập con trong cung điện xa hoa, khiến hoàng tử không biết tới bệnh tật, già yếu hay cái chết.

Trong một loạt "chuyến du ngoạn" ra ngoài cung điện, Josaphat lần lượt gặp người bệnh, người già và một xác chết, nhờ đó nhận ra sự mong manh của đời người. Đỉnh điểm là cuộc gặp với ẩn tu Barlaam, người bí mật vào cung để giảng dạy về đức tin Kitô giáo, kể nhiều dụ ngôn và trình bày giáo lý về Thiên Chúa tạo hóa, phán xét sau cùng và giá trị của đời sống khổ hạnh. Hoàng tử được rửa tội, sống đạo đức và dần dần thuyết phục được nhiều thần dân. Vua Abenner dùng mọi cách – từ hứa chia sẻ vương quyền cho tới đe dọa tử hình, rồi gửi phụ nữ đẹp và pháp sư (thường mang tên Theodas, được một số học giả xem là biến dạng của Đề-bà-đạt-đa trong truyện đời Phật) – để lung lạc đức tin của Josaphat, nhưng đều thất bại.

Ở phần kết, Josaphat cảm hóa vua cha, đưa vương quốc trở lại Kitô giáo, rồi trao ngai vàng cho một cận thần (thường là Barachias) để vào sa mạc sống đời ẩn tu. Tại đó, ông gặp lại Barlaam; cả hai sống cùng nhau trong thinh lặng, sau đó lần lượt qua đời và được kể là thực hiện nhiều phép lạ sau khi chết. Các bản thánh truyện thường kết thúc bằng việc thi hài họ được đưa về kinh thành chôn cất trọng thể, lăng mộ trở thành nơi hành hương nổi tiếng.

Dụ ngôn và mô típ tiêu biểu 

Một trong những đặc điểm nổi bật của Barlaam và Josaphat là mật độ dày đặc các dụ ngôn và truyện ngụ ngôn chen vào phần đối thoại giữa Barlaam và Josaphat. Nhiều dụ ngôn này có nguồn gốc Ấn Độ hoặc Trung Đông cổ, được văn chương Kitô giáo tái chế để minh họa cho các chủ đề thần học như vô thường, cám dỗ, bản chất tội lỗi hay giá trị của khổ hạnh. Các ví dụ tiêu biểu gồm dụ ngôn người bị thú dữ đuổi phải bám vào cây giữa miệng giếng trong khi những con chuột trắng – đen gặm rễ cây (ẩn dụ cho đời sống con người bị ngày và đêm bào mòn), dụ ngôn con kỳ lân và mật ong tượng trưng cho lạc thú thế gian hay câu chuyện về người mù sờ voi để nói về nhận thức hạn hẹp của con người. Nhiều mô típ trong số này có tương ứng trong văn học Jātaka và các tuyển tập ngụ ngôn Ấn Độ như Pañcatantra, Hitopadeśa; một số nghiên cứu đề xuất rằng chúng được truyền qua các bản văn Ả Rập trước khi đi vào văn học Kitô giáo, tuy nhiên tuyến truyền cụ thể của từng mô típ vẫn còn là chủ đề thảo luận.

Một số mô típ khác gần với truyền thống thánh truyện Kitô giáo, chẳng hạn các cuộc tranh luận giữa thánh nhân và pháp sư ngoại giáo, cảnh cám dỗ bởi phụ nữ, hoặc những phép lạ trong đó tượng thần ngoại giáo sụp đổ trước dấu thánh giá. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều mô típ này đã từng xuất hiện trong các thánh truyện Đông phương khác, như truyện về thánh Georgios hay các thánh tử đạo Ba Tư, rồi được tái cấu trúc trong Barlaam và Josaphat để làm rõ ranh giới giữa "đạo thật" và "dị giáo".

Đề tài thần học và triết học 

Truyền thuyết Barlaam và Josaphat đồng thời triển khai các chủ đề thần học – triết học. Về mặt nhân sinh quan, truyện nhấn mạnh tính hư vô và mau qua của vinh hoa trần thế, đề cao lý tưởng khước từ thế gian để phụng sự Thiên Chúa, gần với truyền thống khổ hạnh Đông phương. Các đối thoại giữa Barlaam và Josaphat thường xoay quanh vấn đề tự do ý chí, ý nghĩa đau khổ và sự khác biệt giữa hạnh phúc tạm bợ và hạnh phúc vĩnh cửu. Trong các bản được viết hoặc biên soạn lại vào thời Cải cách, truyện còn được dùng để bảo vệ đời sống tu viện và luận điểm về sự hợp tác giữa ân sủng Thiên Chúa và tự do con người, đối lập với quan điểm tiền định chặt chẽ của một số hệ phái Tin Lành.

Trên bình diện so sánh tôn giáo, nhiều học giả đã phân tích cách các mô típ Phật giáo như bốn dấu hiệu, từ bỏ thế gian, chiến đấu với ma vương hay trạng thái giác ngộ được "dịch" sang ngôn ngữ Kitô giáo, đồng thời gắn với các phạm trù tội lỗi, ân sủng, đức tin và cứu độ. Một số tác giả nhấn mạnh tính liên tục giữa lý tưởng Bồ tát và lý tưởng thánh nhân khổ hạnh, trong khi những người khác cho rằng bản Kitô giáo hóa đã thay đổi sâu ý nghĩa gốc của các mô típ Phật giáo đến mức không thể xem đây là "bản dịch" đơn giản của giáo lý Phật giáo sang Kitô giáo.

Liên hệ với kinh điển và truyền thống Phật giáo

Trong kinh điển Phật giáo 

Từ góc nhìn Phật học, Barlaam và Josaphat thường được xem như một "phiên bản khác" của tiểu sử đức Phật Thích-ca Mâu-ni, được kể lại trong nhiều kinh, luận và truyện tích bằng Pali, Sanskrit và Hán văn. Bên cạnh Nidānakathā và Jātaka, các bản tiểu sử Sanskrit như Lalitavistara Sūtra (Hán dịch thường gọi là Phổ Diệu kinh) hay Mahāvastu trình bày cuộc đời của Bồ tát như một "thánh sử" mang tính vũ trụ, với nhiều chi tiết thần kỳ và mô tả dài hơn về Du quán tứ môn và Đại xuất gia. Nhiều nghiên cứu cho rằng chính các bản truyện này là gốc Phật giáo trực tiếp của chuỗi chuyển dịch dẫn tới Kitāb Bilawhar wa-Būdāsaf bằng Ả Rập và rồi Barlaam và Josaphat trong thế giới Kitô giáo.

Trong văn hệ Đại thừa, nhân vật trung tâm là một Bồ tát (tiếng Phạn: ), người tự nguyện từ bỏ an lạc cõi trời và hạnh phúc thế gian để khai mở con đường giải thoát cho hết thảy hữu tình. Khi được chuyển hóa thành Josaphat – một hoàng tử Ấn Độ cải đạo Kitô giáo – lý tưởng Bồ tát được tái nghĩa hóa thành lý tưởng thánh nhân khổ hạnh, hiến dâng cả vương quyền cho Thiên Chúa vì phần rỗi của mình và thần dân. Một số học giả nhấn mạnh rằng dù khung thần học đã đổi khác, cấu trúc đạo đức – từ nhận thức vô thường đến quyết định từ bỏ đời sống thế tục – vẫn rất gần với tinh thần tiểu sử Phật giáo Đại thừa.

Các kinh luận thuộc Kim Cang thừa (Vajrayāna) không có bản nào mang tên Barlaam và Josaphat, nhưng nhiều bản tiểu sử đức Phật được dịch sang tiếng Tây Tạng, trong đó Lalitavistara Sūtra (Tạng văn: rgya cher rol pa) giữ vị trí quan trọng trong truyền thống tụng đọc và nghệ thuật Phật giáo vùng Himalaya. Các giả thuyết về vai trò trung gian của cộng đồng Mani giáo và các nhóm tôn giáo Trung Á chịu ảnh hưởng Mật tông vẫn đang được thảo luận, song nhiều nghiên cứu gần đây cho rằng bản Ả Rập Bilawhar wa-Būdāsaf dựa trên một bản kể đời Phật mang màu sắc Đại thừa hơn là một bản Mật điển chuyên biệt.

Tiếp nhận trong các truyền thống Phật giáo 

Trong truyền thống Thượng tọa bộ tại Sri Lanka và Đông Nam Á, Barlaam và Josaphat không phải là đối tượng giáo lý hay sùng tín, nhưng thường được nhắc tới trong các nghiên cứu về ảnh hưởng của Phật giáo đối với văn học Kitô giáo trung cổ và trong một số sinh hoạt đối thoại Phật–Kitô. Một số giảng sư Theravāda dùng song song bản kể đời Phật theo Nidānakathā với tóm lược Barlaam và Josaphat để cho thấy vừa có sự tương đồng về lý tưởng xuất gia, vừa có sự khác biệt về khung cứu độ học.

Trong không gian Phật giáo Hán truyền (Trung Quốc, Việt Nam, Hàn Quốc, Đài Loan), Barlaam và Josaphat xuất hiện chủ yếu trong các bài viết học thuật về lịch sử giao lưu giữa Phật giáo và Kitô giáo. Một số tác giả Phật học Việt Nam và các dịch giả Phật tử đương đại dùng câu chuyện này để minh họa quá trình Phật giáo đi vào phương Tây qua các lớp trung gian Hồi giáo và Kitô giáo, rồi "quay trở lại" châu Á dưới dạng nghiên cứu hiện đại.

Tại Nhật Bản, sự quan tâm đến Barlaam và Josaphat chủ yếu đến từ giới nghiên cứu văn học trung cổ châu Âu và giao lưu văn hóa Á – Âu. Taniguchi Isamu đề xuất đọc câu chuyện này như một "lò nung giao tiếp liên văn hóa" (crucible of intercultural communication), nơi các biểu tượng Phật giáo, Hồi giáo và Kitô giáo gặp gỡ và tái cấu trúc lẫn nhau.

Ở vùng Himalaya và Tây Tạng, nơi Phật giáo Kim Cang thừa giữ vai trò chủ đạo, Barlaam và Josaphat không xuất hiện trong nghi lễ hay văn bản thực hành, nhưng lại là đề tài quen thuộc của các hội thảo học thuật về lịch sử Phật giáo xuyên văn hóa, đặc biệt liên quan đến vai trò của Trung Á và Iran trong việc chuyển dịch tiểu sử đức Phật sang các ngôn ngữ Semit và châu Âu.

Trong bối cảnh Phật giáo phương Tây thế kỷ 20–21, Barlaam và Josaphat thường được nhắc tới trong các khóa học tôn giáo so sánh và các nhóm đối thoại Phật–Kitô như một ví dụ điển hình cho "đức Phật Kitô giáo". Một số bài viết phổ biến bằng tiếng Anh và tiếng Việt nhấn mạnh rằng "đức Phật từng được tôn phong làm thánh Kitô giáo" qua trường hợp Josaphat, qua đó minh họa tính giao thoa sâu sắc giữa hai truyền thống tôn giáo.

Phân loại và các cách tiếp cận

Phân loại văn bản và truyền thống ngôn ngữ 
|nhỏ|phải|Một trang trong ấn bản năm 1896 do Joseph Jacobs biên tập, hiện lưu giữ tại Đại học Toronto]]
Nghiên cứu văn bản học về Barlaam và Josaphat thường phân biệt một số "gia đình" văn bản chính: (1) nhóm Trung Á – Tây Á (các bản Mani giáo, Pahlavi, Ả Rập và Judeo-Persian về Bilawhar và Būdāsaf), (2) nhóm Gruzia (Balavariani bản dài và Wisdom of Balahvar bản ngắn), (3) nhóm Hy Lạp – Byzantine (Historia animae utilis de Barlaam et Ioasaph và các bản Slavon cổ), và (4) nhóm Latinh – châu Âu trung cổ với nhiều bản dịch và phỏng dịch bằng các ngôn ngữ địa phương. Các nhóm này vừa nối tiếp vừa tác động qua lại lẫn nhau: chẳng hạn, một số bản tiếng Pháp cổ cho thấy chịu ảnh hưởng trực tiếp từ Hy Lạp, trong khi các bản tiếng Slav lại phản ánh truyền thống Gruzia qua trung gian Athos.

Một số nghiên cứu gần đây bằng nhiều thứ tiếng châu Âu tiếp tục mở rộng hướng tiếp cận này, khảo sát Barlaam và Josaphat như một hiện tượng liên văn hóa trải dài từ thế giới Iran – Trung Á tới châu Âu trung cổ, nhấn mạnh tính đa trung tâm của truyền thống văn bản này.

Các cách tiếp cận liên ngành 

Trong nghiên cứu tôn giáo so sánh, Barlaam và Josaphat thường được xem là ví dụ điển hình cho việc một truyện tích Phật giáo có thể được tái cấu trúc thành thánh truyện Kitô giáo mà vẫn giữ lại nhiều chi tiết cốt lõi của cốt truyện gốc. Các tác giả như Almond hay Lopez và McCracken phân tích cách câu chuyện được "đi qua" các bối cảnh Hồi giáo, Do Thái giáo và Kitô giáo, mỗi lần lại được biên soạn với các nhấn mạnh thần học khác nhau về đau khổ, ham muốn, vai trò của phụ nữ hay ý nghĩa của việc từ bỏ thế gian.

Trong ngành Byzantin học và sử học nghệ thuật, nhiều nghiên cứu gần đây (Cecily Hilsdale, Marina Toumpouri, Giovanni Gasbarri) tập trung vào mạng lưới hình ảnh minh họa cho Barlaam và Ioasaph trong các thủ bản được sản xuất tại Constantinopolis, Cyprus, Athos và các vùng ngoại vi Đế quốc Byzantine. Các tác giả này chỉ ra rằng hình tượng "Ấn Độ" và "dân ngoại" trong minh họa được dùng như phương tiện để xây dựng hình ảnh "cái khác" tôn giáo và sắc tộc, đồng thời thể hiện tầm với toàn cầu (worldliness) của đế quốc Byzantine qua việc kể lại một truyện tích có nguồn gốc xa xôi ở Nam Á.

Trong ngôn ngữ học lịch sử và văn học so sánh, các nghiên cứu của Jes P. Asmussen, Nathan H. Levine, Maria Istrate Stanciu, François de Blois hay Siegfried Schulz tập trung vào chuỗi truyền dịch phức tạp của truyền thuyết, từ Sanskrit sang Pahlavi, Ả Rập, Gruzia, Hy Lạp rồi Latinh và các ngôn ngữ châu Âu, xem đây như một "trường hợp thử nghiệm" cho các mô hình lan truyền văn bản và khái niệm tôn giáo trên trục Á – Âu.

Ứng dụng, vai trò và tác động

Trong linh đạo và tu đức Kitô giáo 

Trong bối cảnh Kitô giáo trung cổ, Barlaam và Josaphat trước hết được sử dụng như một thánh truyện mang tính gương mẫu về đức tin, nhấn mạnh lý tưởng từ bỏ thế gian để sống đời khổ hạnh và cầu nguyện. Câu chuyện hoàng tử Josaphat từ bỏ ngai vàng để vào sa mạc với thầy mình, cũng như các dụ ngôn kèm theo, được dùng trong các bài giảng, sách huấn đức và văn chương tu đức như minh họa cho giá trị của đời sống tu viện, đặc biệt trong các dòng tu Đông phương.

Trong thế kỷ 16, một số bản Latinh và bản dịch tiếng địa phương được biên soạn lại nhằm bảo vệ đời sống tu viện và ý niệm tự do ý chí trong bối cảnh tranh luận với các phong trào Cải cách Kháng Cách. Tại một số vùng Công giáo, truyện Josaphat được dùng như "gương vua thánh" để khuyến khích các quân vương cai trị theo tinh thần khiêm nhường và yêu chuộng công lý, dù cuối cùng vẫn được trình bày như mẫu mực lý tưởng hơn là mô tả hiện thực về vương quyền.

Trong giao lưu tôn giáo và diễn ngôn "Đông phương" 

Ở cấp độ rộng hơn, Barlaam và Josaphat trở thành minh chứng quan trọng cho giao lưu tôn giáo và trí thức giữa Nam Á, Trung Á, Trung Đông và châu Âu trung cổ. Các chuỗi phiên dịch và thích nghi của truyện tích này cho thấy các cộng đồng Mani giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo và Kitô giáo đều có khả năng tiếp nhận và tái diễn giải chất liệu tôn giáo ngoại lai trong khung khái niệm của mình, đồng thời để lại dấu vết rõ ràng trong văn học và phụng vụ. Một số nghiên cứu coi đây là ví dụ tiêu biểu cho "con đường tơ lụa văn bản" (textual Silk Road), trong đó các câu chuyện tôn giáo di chuyển cùng với thương mại, di cư và truyền giáo.

Từ thế kỷ 19, khi nguồn gốc Phật giáo của truyền thuyết được nhấn mạnh, Barlaam và Josaphat còn được sử dụng trong diễn ngôn về "Đông phương" (Orientalism) tại châu Âu hiện đại: một mặt, nó minh họa sự lâu đời của mối quan tâm Kitô giáo đối với Phật giáo; mặt khác, việc "Kitô giáo hóa" câu chuyện đời Phật cũng được một số học giả, như Almond hay Lopez, phân tích như ví dụ cho khuynh hướng đồng hóa và tái sở hữu các truyền thống tôn giáo "khác".

Ảnh hưởng đối với văn học và nghệ thuật 

Trong văn học trung cổ, Barlaam và Josaphat ảnh hưởng đến nhiều thể loại, từ thánh truyện, thơ tôn giáo đến kịch phép lạ và truyện ngụ ngôn. Rudolf von Ems, trong bản trường ca tiếng Đức về Barlaam và Josaphat, đã biến câu chuyện thành một trong những tác phẩm được đánh giá cao của thi ca tôn giáo tiếng Đức thời trung cổ. Một số mô típ của truyện, đặc biệt là câu chuyện ba chiếc rương (three caskets), theo gợi ý của một số nhà nghiên cứu, có thể đã được tiếp nhận gián tiếp qua các tuyển tập như Gesta Romanorum, rồi xuất hiện trong văn học Anh thời Phục hưng, trong đó có vở The Merchant of Venice của Shakespeare.

Về mặt nghệ thuật thị giác, các minh họa Barlaam và Ioasaph trong thủ bản Hy Lạp, Slavon, Đức, Pháp, Ý và Ethiopia cung cấp một kho hình ảnh về cách các nghệ sĩ Kitô giáo tưởng tượng cảnh sắc Ấn Độ, trang phục "dân ngoại" và các cảnh đời Phật được Kitô giáo hóa (bốn dấu hiệu, từ bỏ cung điện, cám dỗ trong sa mạc). Các phân tích gần đây về "mạng lưới hình ảnh" này cho thấy chúng không chỉ minh họa văn bản mà còn tham gia xây dựng các ý niệm về dị giáo, tính "ngoại lai" và bản sắc Kitô giáo trong bối cảnh toàn cầu hóa thời trung cổ muộn.

Nghiên cứu đương đại và tranh luận 

Từ cuối thế kỷ 19 đến nay, Barlaam và Josaphat là đối tượng của một khối lượng lớn nghiên cứu liên ngành. Đồng thuận nổi bật trong giới học thuật là việc thừa nhận nguồn gốc Phật giáo của cốt truyện và tên nhân vật Josaphat, cũng như vai trò trung gian của các bản Mani giáo, Pahlavi và Ả Rập trong quá trình truyền bá sang thế giới Kitô giáo. Tuy nhiên, mức độ "trung thành" của bản Kitô giáo hóa đối với các nguồn Phật giáo vẫn còn tranh luận: một số học giả nhấn mạnh tính liên tục trong mô típ và cấu trúc cốt truyện, trong khi những người khác cho rằng tác phẩm đã tái diễn giải triệt để ý nghĩa thần học của các mô típ này.

Một mảng tranh luận khác liên quan đến tác giả và niên đại của bản Hy Lạp. Truyền thống lâu đời quy tác phẩm cho thánh John Damascene, nhưng các nghiên cứu văn bản học về ngôn ngữ, văn phong và nguồn trích dẫn cho rằng đây là một tác phẩm biên dịch – biên soạn của Euthymius người Gruzia hoặc một tu sĩ Athos cùng thời, được đưa vào bộ sưu tập tác phẩm của John Damascene ở giai đoạn muộn hơn. Câu hỏi này không chỉ mang tính philologie mà còn liên quan tới việc đánh giá vị trí của Barlaam và Ioasaph trong dòng văn học hagiôgraphie Byzantine chính thống.

Trong khoa học tôn giáo và xã hội học, nhiều tác giả xem Barlaam và Josaphat như một trường hợp mẫu mực của "văn bản du hành" (travelling text) – một câu chuyện tôn giáo vượt qua nhiều biên giới ngôn ngữ, chính trị và tín ngưỡng, và mỗi lần đến vùng đất mới lại được tái cấu trúc về thần học và đạo đức. Các phân tích của Almond và Macqueen cho thấy bản Kitô giáo đã giữ lại nhiều yếu tố của "lòng khao khát giải thoát khỏi khiếm khuyết của thế giới" giống như trong tiểu sử Phật giáo, nhưng đồng thời làm mờ hoặc thay đổi khoảnh khắc giác ngộ (bodhi) theo nghĩa Phật giáo, thay bằng một mô hình hoán cải vào đức tin và nhấn mạnh vai trò của ân sủng Thiên Chúa.

Một số tác giả Phật học và sử học tôn giáo, như Donald S. Lopez Jr., sử dụng trường hợp Barlaam và Josaphat để minh họa cách "đức Phật được sinh ra và tái sinh" trong trí tưởng tượng phương Tây qua nhiều thế kỷ: từ thánh Josaphat trong lịch phụng vụ trung cổ, qua hình tượng hiền triết phương Đông trong văn chương thế kỷ 18–19, đến đối tượng nghiên cứu khoa học tôn giáo hiện đại.

Trong văn hóa đại chúng 

Trong thời trung cổ và cận đại sớm, Barlaam và Josaphat là một trong những truyện thánh được phổ biến rộng rãi ở châu Âu, được đọc trong các nhà dòng, nhà thờ và cả môi trường thế tục, nơi các bản chuyển thể thơ, kịch phép lạ hay truyện kể bình dân được lưu hành ở Pháp, Đức, Ý, Scandinavia và Đông Âu. Ở Ethiopia, một bản dịch Geʿez Baralam and Yewasef được sử dụng trong bối cảnh phụng vụ và tu đức bản địa, cho thấy câu chuyện đã trở thành một phần của kho tàng văn học Thiên Chúa giáo Phi châu.

Trong thời hiện đại, truyền thuyết tiếp tục được tái hiện qua các bản dịch học thuật và phổ thông. Dịch giả G. R. Woodward và Harold Mattingly đã xuất bản bản dịch tiếng Anh của bản Hy Lạp, hiện có bản điện tử miễn phí trên Project Gutenberg, trong khi David M. Lang chuyển dịch bản Gruzia Balavariani. Thập niên 2010 chứng kiến sự quan tâm mới qua các công trình như In Search of the Christian Buddha của Lopez và McCracken, hay tuyển dịch Barlaam and Josaphat: A Christian Tale of the Buddha trong tủ sách Penguin Classics, giới thiệu câu chuyện với độc giả đương đại như một trường hợp tiêu biểu của giao lưu tôn giáo và văn học toàn cầu.

Trong diễn ngôn văn hóa đại chúng, câu chuyện đôi khi được nhắc tới dưới cách nói "Đức Phật trở thành một vị thánh Kitô giáo", như một giai thoại mang tính biểu tượng về những vận động khó lường của truyện kể tôn giáo xuyên qua không gian và thời gian, đồng thời là ví dụ cho cách các truyền thống khác nhau có thể cùng chia sẻ, tranh luận và tái diễn giải một di sản truyện kể chung.

Xem thêm 

 Phật Thích-ca Mâu-ni
 Cuộc đời Đức Phật
 Phật giáo và Kitô giáo
 Du quán tứ môn
 Thánh truyện
 John Đamasô
 Mani giáo
 Truyền thuyết
 Gesta Romanorum

Chú thích

Đọc thêm

Liên kết ngoài 
 Bài Barlaam and Josaphat trên Catholic Encyclopedia (tiếng Anh)
 Bài Barlaam and Iosaph trên Encyclopaedia Iranica (tiếng Anh)
 Thư viện Barlaam và Josaphat – thư viện số đa ngữ về các bản văn Barlaam và Josaphat của Viện Ngữ văn Na Uy
 Bản dịch tiếng Anh The Balavariani (Barlaam and Josaphat): A Tale from the Christian East của David M. Lang trên Internet Archive
 Bài The Buddha's long "journey" to Europe and Africa về hành trình tiểu sử đức Phật vào văn học Kitô giáo
 Buddhist Birth Stories: or Jātaka Tales – bản số hóa Nidānakathā, phần tiểu sử đời Phật trong chú giải Jātaka
 Bản dịch tiếng Anh Barlaam and Ioasaph của Woodward & Mattingly trên Project Gutenberg

Thánh Công giáo Rôma
Thánh Chính Thống giáo Đông phương
Văn học Kitô giáo
Văn học trung cổ
Truyền thuyết tôn giáo
Tác phẩm giả tưởng Kitô giáo
Văn học Hy Lạp
Văn học Gruzia
Phật Thích-ca
Phật giáo và Kitô giáo
Kitô giáo và các tôn giáo khác
Quan hệ giữa các tôn giáo
Ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ
Giao lưu văn hóa Á–Âu
Văn học Ấn Độ
Văn học Phật giáo