Chí Hòa

Chí Hòa là một địa danh cũ tại Thành phố Hồ Chí Minh. Khởi nguồn từ thôn Chí Hòa thuộc làng Tân Sơn Nhứt (nay thuộc phường Tân Sơn Nhất), nhưng được biết nhiều nhất với địa danh Đại đồn Chí Hòa, đồn lũy lớn nhất Việt Nam vào thế kỷ XIX, do Nguyễn Tri Phương sai xây dựng, trên một khu vực rộng lớn trải rộng địa bàn các phường Hòa Hưng và Tân Sơn Nhất ngày nay.

Ngày nay, dấu tích của địa danh này vẫn còn lưu lại ở một số nơi như:
 Đình Chí Hòa, còn gọi là đình Hòa Hưng, một ngôi đình cổ trên địa bàn phường Hòa Hưng
 Khám Chí Hòa, còn gọi là trại giam Hòa Hưng, thuộc địa bàn phường Hòa Hưng
 Nhà thờ Chí Hòa trên địa bàn phường Tân Sơn Nhất

Những thay đổi trong lịch sử

Địa danh Chí Hòa bắt nguồn từ thôn Chí Hòa thuộc làng Tân Sơn Nhứt, tổng Dương Hòa Thượng, huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định (nay thuộc phường Tân Sơn Nhất, Thành phố Hồ Chí Minh). Thôn Chí Hòa xưa này (khu vực gần Lăng Cha Cả ngày nay) có vị trí khá xa với khu vực làng Chí Hòa về sau này (nơi có đình Chí Hòa, thuộc phường Hòa Hưng ngày nay). Theo tài liệu Nam Kỳ Địa Phận, nơi đây từng có một họ đạo Công giáo sinh sống ở đây từ trước năm 1790. Sau khi Giám mục Bá Đa Lộc chết, chúa Nguyễn Ánh đã cho an táng ông tại đất trong khu họ đạo này (khu vực Lăng Cha Cả ngày nay). Về sau, họ đạo Chí Hòa được đổi thành họ đạo Lăng Cha Cả.

Sau khi thành Gia Định thất thủ, nhà Nguyễn đã cho xây dựng hàng loạt các đồn lũy đối diện với phòng tuyến các chùa (lignes des pagodes) của quân Pháp tại Gia Định hòng ngăn chặn sự phát triển của đối phương. Vị trí chỉ huy sở của quân Đại Nam (khu vực Ngã tư Bảy Hiền nay) đặt tại thôn Chí Hòa (khi đó thuộc làng Thạnh Hòa, tách ra từ làng Tân Sơn Nhứt), do tướng Tôn Thất Hiệp làm tổng chỉ huy. Dân chúng ở đây, nhất là các giáo dân, đều bị đuổi đi. Sau khi tướng Nguyễn Tri Phương vào nắm quyền tổng chỉ huy thay tướng Tôn Thất Hiệp, ông đã cho mở rộng liên kết hệ thống đồn lũy, với trung tâm là một đồn lũy phòng thủ khổng lồ, mở rộng từ chỉ huy sở ở thôn Chí Hòa, vào cuối năm 1860, đầu năm 1861. Do đó, khu vực đồn chính còn được gọi là Đại đồn Chí Hòa. Khu vực của Đại đồn Chí Hòa trải rộng trên địa bàn nhiều làng xã thuộc tổng Dương Hòa Thượng, với mặt trước thuộc khu vực làng Hòa Hưng, trung tâm đại đồn là khu vực thuộc làng Phú Thọ và Thạnh Hòa và mặt hậu là làng Tân Sơn Nhì (nay thuộc địa bàn các phường Hòa Hưng, Tân Sơn Nhất, Bảy Hiền và Tân Sơn Nhì). Hỗ trợ Đại đồn là một loạt các đồn nhỏ khác, kéo dài từ khu vực cầu Kiệu chạy đến chùa Cây Mai. Tuy vậy, trước sức tấn công của quân Pháp, Đại đồn nhanh chóng thất thủ. Khu vực chỉ huy sở bị sang phẳng. Khu vực Đại đồn bị bỏ hoang hoàn toàn. Năm 1864, thực dân Pháp đã cho phân khu vực Đại đồn cũ thành 7 lô đất, đánh số từ 50 đến 56, để đấu giá.

Theo tài liệu Nam Kỳ Địa Phận, vào năm 1890, Huyện Sỹ đã cung hiến cho Tông tòa Địa phận Tây Đàng Trong một lô đất tại khu vực Đại đồn Chí Hòa xưa với diện tích hơn 480 mẫu, thuộc địa phận làng Phú Thọ Hòa, để làm "nhà dưỡng lão cho các cha bổn quốc" (nay là Nhà hưu dưỡng Chí Hòa) và "nhà thờ Đ.C. Bà Môi Khôi" (tức Nhà thờ Đức Mẹ Mân Côi hay nhà thờ Chí Hòa nay). Gần đó là Nghĩa trang Các linh mục Chí Hòa. Cả ba nơi này đều nằm trong lô 53, trên đường Bành Văn Trân ngày nay. Bấy giờ, nhà thờ của họ đạo Thạnh Hòa (thuộc khu vực chợ Phạm Văn Hai ngày nay) thuộc làng Tân Sơn Nhứt đã bị xuống cấp, do đó, vào năm 1900, Giám mục Lucien-Emile Mossard Mão đã ra lệnh cho xây dựng một nhà thờ mới trên phần đất được cung hiến này. Năm 1903, giám mục Lucien Mão đã cho di dời họ đạo Thạnh Hòa về làng Phú Thọ Hòa. Nhà thờ mới vì vậy cũng được gọi là nhà thờ Thạnh Hòa, dù không còn ở trên phần đất của thôn Thạnh Hòa cũ nữa. Đến năm 1910, họ đạo Thạnh Hòa được đổi thành họ đạo Chí Hòa. Nhà thờ Thạnh Hòa từ đó cũng được gọi là nhà thờ Chí Hòa.

Mãi đến đầu thế kỷ XX, năm 1916, một làng Chí Hòa mới được thành lập bằng cách nhập hai làng Thạnh Hòa và Hòa Hưng, đặt thuộc tổng Dương Hòa Thượng, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định. Địa danh Chí Hòa từ đây bị "dời" xuống khu vực làng Hòa Hưng trước đây, mà trung tâm là đình Chí Hòa (trước đấy là đình Hòa Hưng). Các khu vực khám Chí Hòa, nghĩa địa Chí Hòa (nay là Công viên Lê Thị Riêng), Depot Chí Hòa (nay là Xí nghiệp Toa xe Sài Gòn)... đều lấy theo tên của ngôi làng Chí Hòa mới này. Mặc dù vậy, dân cư vùng này vẫn lưu truyền thói quen gọi khu vực này là Hòa Hưng theo tên làng cũ. Do đó, nhiều địa danh được gọi cùng lúc với cả 2 tên (đình Chí Hòa - đình Hòa Hưng, khám Chí Hòa - khám Hòa Hưng...) Về nguồn gốc địa danh "Kỳ Hòa" bên cạnh địa danh "Chí Hòa", các nhà nghiên cứu khá thống nhất cho rằng vì người Pháp thường không phát âm được từ "Chí Hòa", do đó, địa danh này còn bị người Pháp gọi trại thành "ki-hoa". Và đến người Việt lại phiên âm đọc sai này thành "Kỳ Hòa". Từ tháng 7 năm 1969 đến tháng 6 năm 1976, Quận 10 có năm phường, trong đó có phường Chí Hòa. Từ tháng 7 năm 1976 đến đầu năm 1979, năm phường cũ của Quận 10 được chia lại thành 24 phường; các giai đoạn sau số phường của quận tiếp tục thay đổi.

Chú thích

Tham khảo
 
 
 
 

Địa danh cũ Thành phố Hồ Chí Minh