Pháo dã chiến cấp sư đoàn 76 mm M1942 (ZiS-3)

Pháo cấp sư đoàn 76 mm mẫu 1942 (ZiS-3) () (chỉ số GRAU: 52-P-354U) là một loại pháo dã chiến cấp sư đoàn cỡ nòng 76,2 mm của Liên Xô được sử dụng trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. ZiS là ký hiệu của nhà máy và viết tắt của cụm từ Zavod imeni Stalina ("Nhà máy mang tên Stalin"), tên vinh dự của Nhà máy pháo số 92, nơi đầu tiên chế tạo loại pháo này.

Lịch sử 

Nhà máy pháo số 92 bắt đầu thiết kế ZiS-3 vào cuối năm 1940. ZiS-3 là sự kết hợp giữa bệ pháo nhẹ từ pháo chống tăng 57 mm ZiS-2 và nòng pháo 76,2 mm mạnh mẽ từ khẩu F-22USV, loại pháo dã chiến cấp sư đoàn trước đó. Việc bổ sung thêm một loa giảm giật đầu nòng đã giúp giảm lực giật và ngăn chặn hư hại cho bệ pháo nhẹ khi bắn. Việc sản xuất một khẩu ZiS-3 chỉ tốn một phần ba thời gian và hai phần ba chi phí so với khẩu F-22USV nhờ tận dụng tối đa các kỹ thuật đúc, dập và hàn.

V. G. Grabin, thiết kế trưởng các loại pháo cỡ nòng trung của Liên Xô, đã khởi xướng việc phát triển khẩu pháo này mà không có sự phê duyệt của nhà nước, và nguyên mẫu của nó được giấu kín. Thống chế Grigory Kulik, chỉ huy pháo binh Liên Xô, đã ra lệnh ngừng sản xuất các loại pháo chống tăng hạng nhẹ 45 mm và pháo dã chiến cấp sư đoàn 76,2 mm vì tin rằng chúng không còn hiệu quả; phía Liên Xô đã đánh giá quá cao khả năng bảo vệ của giáp xe tăng hạng nặng Đức do những thông tin tuyên truyền về mẫu xe tăng nguyên mẫu nhiều tháp pháo Neubaufahrzeug.

Giai đoạn đầu của cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại cho thấy các khẩu pháo 76 mm tiền chiến vẫn đủ sức áp đảo giáp xe tăng Đức; trong một số trường hợp, ngay cả súng máy 12,7 mm DShK cũng mang lại hiệu quả. Hầu hết các khẩu pháo 76 mm đã bị mất trong giai đoạn đầu của cuộc chiến; một số khẩu bị quân Đức thu giữ đã được trang bị cho các loại pháo tự hành chống tăng Panzerjäger I. Thống chế Kulik sau đó đã ra lệnh sản xuất trở lại khẩu F-22USV. Tại Nhà máy pháo số 92, Grabin đã đưa ZiS-3 vào sản xuất hàng loạt từ tháng 12 năm 1941.

Kho dự trữ ZiS-3 của nhà máy ngày càng lớn nhưng không được sử dụng do Hồng quân từ chối tiếp nhận vũ khí nếu không qua các cuộc thử nghiệm nghiệm thu thông thường. Grabin đã thuyết phục quân đội đưa các khẩu pháo này ra mặt trận để thử nghiệm thực tế tại chỗ, nơi nó đã chứng minh được sự vượt trội so với các loại pháo dã chiến hiện có. Một buổi trình diễn sau đó đã gây ấn tượng mạnh với Joseph Stalin, người đã ca ngợi vũ khí này là "một kiệt tác trong thiết kế hệ thống pháo binh." ZiS-3 đã trải qua cuộc thử nghiệm nghiệm thu chính thức kéo dài năm ngày vào tháng 2 năm 1942, và sau đó được chấp nhận đưa vào biên chế với tên gọi Pháo dã chiến cấp sư đoàn 76 mm M1942 (tên chính thức đầy đủ).

Grabin đã nỗ lực để tăng sản lượng tại Nhà máy pháo số 92. Các dây chuyền lắp ráp băng chuyền cho phép sử dụng lao động có tay nghề thấp mà không làm giảm đáng kể chất lượng sản phẩm. Những công nhân và kỹ sư giàu kinh nghiệm được phân công làm việc trên các thiết bị phức tạp và giữ vai trò trưởng đội sản xuất; vị trí của họ trên dây chuyền được thay thế bởi những công nhân trẻ được miễn nghĩa vụ quân sự, từ đó tạo ra một thế hệ lao động và kỹ sư lành nghề mới. Hơn 103.000 khẩu ZiS-3 đã được sản xuất cho đến khi chiến tranh kết thúc, khiến nó trở thành loại pháo dã chiến có số lượng lớn nhất của Liên Xô trong cuộc chiến.

Việc sản xuất hàng loạt ZiS-3 đã ngừng sau chiến tranh. Nó được thay thế bằng pháo dã chiến cấp sư đoàn 85 mm D-44. D-44 có khả năng chống tăng tốt hơn nhưng khả năng cơ động kém hơn do trọng lượng tăng lên.

Quân đội Phần Lan đã thu giữ được 12 khẩu và đặt ký hiệu cho chúng là 76 K 42.

Các biến thể 
Ít nhất một khẩu ZiS-3 đã được sản xuất tại Nhà máy Reșița ở Reșița, Vương quốc Romania, trong năm 1943. Bản sao do Romania sản xuất này đã được thử nghiệm cùng với một số nguyên mẫu do Romania thiết kế cũng như một số mẫu nước ngoài, cho đến khi một trong những nguyên mẫu của Romania được chọn để sản xuất hàng loạt với tên gọi 75 mm Reșița M1943. Khẩu pháo này đã tích hợp một số tính năng từ ZiS-3. Ít nhất 375 khẩu pháo Reșița M1943 75 mm đã được Romania sản xuất, bao gồm cả ba nguyên mẫu; khẩu pháo này sau đó được gắn trên pháo tự hành diệt tăng Mareșal.

Các mẫu pháo tự hành 

SU-76 là một loại pháo xung kích lắp đặt khẩu ZiS-3 trên khung gầm của xe tăng hạng nhẹ T-70. Hơn 14.000 chiếc đã được sản xuất từ năm 1942 đến năm 1945. Pháo tự hành diệt tăng TACAM R-2 của Romania là một chiếc Xe tăng R-2 được cải tiến để lắp ZiS-3 trong một khoang chiến đấu ba mặt. KSP-76 là một mẫu xe tấn công hạng nhẹ trong thời chiến được gắn ZiS-3; tuy nhiên nó đã không tiến xa hơn giai đoạn nguyên mẫu.

Dữ liệu đạn dược

Lịch sử chiến đấu 

Binh lính Liên Xô yêu thích ZiS-3 vì độ tin cậy cực cao, sự bền bỉ và độ chính xác của nó. Khẩu pháo này dễ bảo dưỡng và sử dụng, ngay cả với những kíp pháo thủ mới. Bệ pháo nhẹ cho phép ZiS-3 được kéo bởi xe tải, xe jeep hạng nặng — như dòng Dodge WC-51/WC-52 do Hoa Kỳ cung cấp theo chương trình Lend-Lease, binh sĩ Liên Xô thường gọi đơn giản là "Dodge 3/4 tấn" — hoặc thậm chí được kíp pháo thủ kéo bằng tay nếu cần thiết.

Khẩu pháo này cũng khá phổ biến trong quân đội Đức (Wehrmacht). Nó được đưa vào phục vụ trong quân đội Đức với tên gọi 7,62 cm Feldkanone 288(r) và các nhà máy đã được trang bị lại để sản xuất đạn cho loại pháo này. Không giống như những loại pháo tiền nhiệm, không có phiên bản chuyển đổi nào để sử dụng đạn của khẩu 7,5 cm PaK 40 với liều phóng lớn hơn nhằm tăng khả năng xuyên giáp. Điều này là do trong trường hợp của M1936 F-22 và M1939 F-22 USV, lực giật tăng thêm được triệt tiêu bằng cách lắp thêm loa giảm giật đầu nòng, điều vốn không khả thi với ZiS-3 vì nó đã có sẵn một bộ phận như vậy.

ZiS-3 có khả năng chống tăng tốt. Đạn xuyên giáp của nó có thể hạ gục bất kỳ loại xe tăng hạng nhẹ và hạng trung đời đầu nào của Đức. Tuy nhiên, giáp mặt trước của các loại xe tăng đời sau như Tiger I và sau này là xe tăng Panther có khả năng miễn nhiễm trước hỏa lực của ZiS-3..

Một đại đội pháo ZiS-3 có bốn khẩu đội, với ba đại đội tạo thành một tiểu đoàn. Các trung đoàn chống tăng độc lập bao gồm sáu đại đội và không chia thành các tiểu đoàn. Một đại đội chỉ huy bao gồm một bộ phận điều khiển hỏa lực.

ZiS-3 đã tham gia chiến đấu cùng lực lượng Triều Tiên trong Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953). Nó cũng được Quân đội Nhân dân Giải phóng Angola (FAPLA) triển khai trong Nội chiến Angola và Chiến tranh giành độc lập Namibia và bởi Quân đội Tanzania trong Chiến tranh Uganda–Tanzania năm 1978–1979.

Giai đoạn sau Chiến tranh Lạnh 

ZiS-3 đã được xuất khẩu rộng rãi sang các nước đồng minh của Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, sau đó các quốc gia này lại tiếp tục chuyển nhượng chúng cho các nước thuộc Thế giới thứ ba. Tại châu Âu, Áo đã tiếp nhận khoảng 36 khẩu vào năm 1955 và duy trì chúng trong biên chế cho đến tận năm 1991 dưới ký hiệu PaK-M42. Trong những năm 1990, cả Quân đội Croatia và Quân đội Cộng hòa Serbia Krajina đều đã sử dụng loại pháo này trong các cuộc xung đột.

Vào năm 2014, ít nhất một khẩu ZiS-3 đã được các lực lượng ly khai thân Nga sử dụng để chống lại Quân đội Ukraine trong cuộc Chiến tranh Donbas.

Năm 2016, loại pháo này vẫn còn nằm trong biên chế chính thức của quân đội ít nhất sáu quốc gia có chủ quyền: Campuchia, Nicaragua, Namibia, Sudan, Mozambique và Tanzania. Vào thời điểm đó, Mozambique là quốc gia vận hành số lượng ZiS-3 lớn nhất với khoảng 180 khẩu đang phục vụ.

Đến năm 2020, loại pháo này chỉ còn duy trì trạng thái trực chiến tại Campuchia, Namibia, Nicaragua và Sudan. Một số quốc gia khác, bao gồm Nga và Zimbabwe, vẫn giữ lại những khẩu ZiS-3 còn hoạt động tốt để bắn pháo lễ trong các dịp nghi lễ trang trọng.

Các cuộc xung đột 
 Chiến tranh Thế giới thứ hai
 Chiến tranh Việt Nam
 Chiến tranh giành độc lập Namibia
 Nội chiến Angola
 Chiến tranh Uganda–Tanzania
 Chiến tranh Xô viết tại Afghanistan
 Chiến tranh Nga-Ukraina
Chiến tranh Donbas

Các quốc gia vận hành

Các quốc gia vận hành hiện tại 

 
 Sử dụng cho mục đích nghi lễ.

 Ít nhất một khẩu pháo được sử dụng bởi Lữ đoàn bộ binh phòng thủ đảo 242.
 Một số khẩu phục vụ trong đầu thập niên 1980. Ngày nay, ZiS-3 vẫn được sử dụng cho mục đích nghi lễ.

Các quốc gia vận hành trước đây 
 
 
 
 
 UNITA

Tham khảo 

Pháo dã chiến Liên Xô
Pháo 76 mm
Pháo xe kéo