Học tập cải tạo tại Việt Nam

Học tập cải tạo (tiếng Anh: re-education camps) là hệ thống các trại tù được điều hành bởi chính phủ Cộng hòa Miền Nam Việt Nam của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và sau đó là Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam sau khi Chiến tranh Việt Nam kết thúc. Trong các trại này, chính phủ đã giam giữ ít nhất 200.000-300,000 cựu sĩ quan quân đội, công chức chính quyền và những người ủng hộ chính thể Việt Nam Cộng hòa trước đó. Các ước tính khác đưa con số người phải trải qua "cải tạo" lên tới 500.000 đến 1 triệu người. Con số ước tính cao nhất là 1 triệu thường được cho là do sự dịch sai một tuyên bố của Thủ tướng Phạm Văn Đồng, và bị nhiều học giả coi là quá mức. "Cải tạo" khi được thực hiện tại Việt Nam được xem vừa là một phương tiện trả thù, vừa là một kỹ thuật tinh vi của đàn áp chính trị và nhồi sọ. Tra tấn là điều phổ biến trong các trại cải tạo. Các tù nhân bị giam giữ trong khoảng thời gian từ vài tuần cho đến 18 năm.

Ý nghĩa của cụm từ học tập cải tạo 
Thuật ngữ re-education (tái giáo dục), với sắc thái sư phạm của nó, không truyền tải hết được tiếng vang mang tính huyền học của cụm từ học tập cải tạo (學習改造) trong tiếng Việt. Cải ("thay đổi", từ Hán-Việt 改) và tạo ("tạo ra", từ Hán-Việt 造) kết hợp lại theo nghĩa đen có nghĩa là một nỗ lực nhằm tái tạo, và làm lại những cá nhân tội lỗi hoặc chưa hoàn thiện.

Bối cảnh lịch sử 
Tại Việt Nam Cộng hòa, chính phủ của Ngô Đình Diệm đã chống lại sự lật đổ của miền Bắc (bao gồm cả việc lực lượng cộng sản miền Nam ám sát hơn 450 viên chức miền Nam vào năm 1956) bằng cách giam giữ hàng chục nghìn người bị nghi là cộng sản trong các "trung tâm cải huấn chính trị". Mặc dù có đạt được một số thành công trong việc hạn chế hoạt động của cộng sản, các trung tâm cải huấn của ông Diệm là một chương trình tàn khốc đã giam giữ cả nhiều người không phải cộng sản. Chính phủ miền Bắc tuyên bố rằng hơn 65.000 cá nhân đã bị giam giữ và 2.148 người đã bị giết trong quá trình này tính đến tháng 11 năm 1957.

Sau Sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, hàng trăm nghìn đàn ông miền Nam Việt Nam, từ các cựu sĩ quan trong lực lượng vũ trang, đến các nhà lãnh đạo tôn giáo, nhân viên làm việc cho người Mỹ hoặc chính quyền cũ, đã bị tập trung vào các trại cải tạo để "học tập về đường lối của chính phủ mới." Họ chưa bao giờ được đưa ra xét xử, phán xét hay kết án về bất kỳ tội danh nào. Nhiều người đàn ông miền Nam đã chọn cách vượt biên bằng thuyền, nhưng những người khác thì không. Sau khi nghe Tổng thống Dương Văn Minh đầu hàng, một số tướng lĩnh và sĩ quan quân lực Việt Nam Cộng hòa, như Tướng Lê Văn Hưng (nổi tiếng trong Trận An Lộc) và Tướng Nguyễn Khoa Nam (tướng chỉ huy cuối cùng của Quân đoàn IV người đã bảo vệ Cần Thơ và các tỉnh miền Tây), đã chọn cách tự sát thay vì chạy ra nước ngoài hoặc mạo hiểm bị đưa đi trại cải tạo.

Những người bị giam giữ trong các trại cải tạo từ năm 1975 về cơ bản thuộc hai nhóm: những người cộng tác với người Mỹ và các đồng minh trong chiến tranh, và những người bị bắt trong những năm sau 1975 vì cố gắng thực hiện các quyền tự do dân chủ như đã nêu trong Điều 11 của Hiệp định Paris 1973. (Có khả năng là vi phạm các hiệp định nói trên.)

Quan điểm của chính phủ 
Về mặt chính thức, chính phủ Việt Nam không coi các trại cải tạo là nhà tù; thay vào đó, họ coi đó là nơi các cá nhân có thể được cải tạo để tái hòa nhập xã hội thông qua giáo dục và lao động sản xuất có ích cho xã hội.

Chính quyền Hà Nội bảo vệ sự tồn tại của các trại cải tạo bằng cách gọi các tù nhân là tội phạm chiến tranh. Một bản ghi nhớ năm 1981 của chính phủ gửi Ân xá Quốc tế tuyên bố rằng tất cả những người trong trại cải tạo đều phạm tội phản quốc như được quy định trong Điều 3 của Luật trừng trị các tội phản cách mạng ngày 30 tháng 10 năm 1967 (ban hành cho chính phủ miền Bắc), trong đó quy định các hình phạt từ 20 năm đến tù chung thân hoặc tử hình. Tuy nhiên, thay vào đó, chính phủ cho phép các tù nhân trải nghiệm "cải tạo", mà Việt Nam cho rằng đây là hình thức trừng phạt "nhân đạo" nhất đối với những người vi phạm pháp luật.

Đăng ký và bắt giữ 
Vào tháng 5 năm 1975, các nhóm người Việt cụ thể được lệnh phải đăng ký với chính quyền mới đã thiết lập quyền kiểm soát miền Nam vào ngày 30 tháng 4 năm 1975. Sau đó, vào tháng 6, chính quyền mới ban hành các mệnh lệnh hướng dẫn những người đã đăng ký trong tháng 5 phải trình diện tại các địa điểm khác nhau để đi học tập cải tạo. Binh lính, hạ sĩ quan và quân nhân cấp thấp của chính quyền miền Nam cũ phải trải qua một đợt "học tập cải huấn" kéo dài ba ngày, họ sẽ tham gia vào ban ngày và về nhà vào ban đêm.

Các sĩ quan của lực lượng Quân lực Việt Nam Cộng hòa (QLVNCH) từ cấp thiếu úy đến đại úy, cùng với các sĩ quan cảnh sát cấp thấp và cán bộ tình báo, được lệnh trình diện tại nhiều địa điểm khác nhau, mang theo "đủ giấy, bút, quần áo, màn, đồ dùng cá nhân, thực phẩm hoặc tiền bạc để dùng trong mười ngày bắt đầu từ ngày đến." Các hướng dẫn tương tự cũng được đưa ra cho các cựu quan chức cấp cao trong chính quyền miền Nam, ngoại trừ việc họ phải mang theo lương thực cho 30 ngày.

Chính quyền mới thông báo rằng sẽ có ba ngày cải tạo cho binh lính QLVNCH, mười ngày cho các sĩ quan và viên chức cấp thấp, và một tháng cho các sĩ quan và viên chức QLVNCH cấp cao. Nhiều giáo viên đã trình diện để cải tạo vì cho rằng sớm muộn gì họ cũng phải trải qua điều đó. Những người bệnh cũng trình diện để cải tạo, sau khi được chính quyền đảm bảo rằng sẽ có bác sĩ và cơ sở y tế trong trường học và bệnh nhân sẽ được đối xử tốt. Tuy nhiên, việc học tập cải tạo đôi khi kéo dài hơn 10 năm đối với một số tướng lĩnh và sĩ quan cao cấp của QLVNCH.

Các trại

Nhồi sọ và cưỡng bức thú tội 
Trong giai đoạn đầu của quá trình cải tạo, kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, các tù nhân phải chịu sự nhồi sọ chính trị cường độ cao về các lĩnh vực bao gồm sự bóc lột của đế quốc Mỹ đối với công nhân ở các nước khác, sự vinh quang của lao động, chiến thắng tất yếu của Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trước Hoa Kỳ, và sự khoan hồng của chính quyền mới đối với những "kẻ nổi loạn" (những người đã chiến đấu ở phía bên kia trong chiến tranh). Một đặc điểm khác được nhấn mạnh trong giai đoạn đầu cải tạo và tiếp tục trong suốt thời gian giam giữ là việc thú nhận những hành vi sai trái được cho là đã thực hiện trong quá khứ. Tất cả tù nhân trong trại đều được yêu cầu viết bản tự kiểm điểm (thú tội), bất kể tội lỗi của họ có nhỏ nhặt đến đâu. Một số cựu tướng lĩnh QLVNCH bị giam giữ đã phải viết bản thú tội về các chiến thuật trận đánh và chiến dịch quân sự trước năm 1975. Ví dụ, các nhân viên bưu tá bị bảo rằng họ có tội vì đã hỗ trợ "bộ máy chiến tranh" thông qua việc chuyển thư từ, trong khi các tuyên úy tôn giáo bị kết tội vì đã cung cấp sự an ủi tinh thần và khuyến khích binh sĩ đối phương.

Lao động 
Trong các trại cải tạo, "lao động sản xuất" được nhấn mạnh rất nhiều. Lao động này được người phát ngôn của CHXHCNVN Hoàng Sơn mô tả là "hoàn toàn cần thiết" cho việc cải tạo vì "dưới chính quyền cũ, họ (tù nhân) đại diện cho tầng lớp thượng lưu của xã hội và trở nên giàu có nhờ sự bảo trợ của Hoa Kỳ. Họ có thể khinh miệt những người lao động. Nay trật tự xã hội cũ đã bị đảo ngược, và sau khi kết thúc thời gian ở trại, họ phải kiếm sống bằng chính sức lao động của mình và sống trong một xã hội mà lao động được tôn vinh."

Lao động chủ yếu là các công việc chân tay nặng nhọc, một số trong đó rất nguy hiểm, chẳng hạn như rà phá bãi mìn. Không có thiết bị kỹ thuật nào được cung cấp cho công việc này, và kết quả là nhiều tù nhân đã bị chết hoặc bị thương trong các vụ nổ mìn. Các công việc khác bao gồm chặt cây, trồng ngô và cây lấy củ, phát hoang rừng, đào giếng, nhà vệ sinh và hố rác, và xây dựng các lán trại trong trại cũng như hàng rào xung quanh. Các tù nhân thường được tổ chức thành các trung đội và đơn vị lao động, nơi họ cạnh tranh với nhau để có thành tích và kết quả lao động tốt hơn. Điều này thường đẩy các tù nhân đến tình trạng kiệt sức và căng thẳng với việc mỗi người và mỗi nhóm cố gắng vượt qua hoặc ít nhất là hoàn thành các định mức do ban quản lý trại đề ra, nếu không họ sẽ bị phân loại là 'lười biếng' và bị buộc phải làm 'lao động bù' vào các ngày Chủ nhật. Đôi khi những tù nhân không hoàn thành chỉ tiêu bị xiềng xích, bị lính canh trại đánh đập dã man và bị đưa vào các phòng biệt giam.

Cái chết do đói và bệnh tật xảy ra thường xuyên và các thi thể thường được chôn cất trong các ngôi mộ tại chỗ mà sau đó bị bỏ hoang. Công việc được thực hiện dưới cái nắng nhiệt đới gay gắt bởi những tù nhân được nuôi dưỡng kém và nhận được ít hoặc không có sự chăm sóc y tế. Sức khỏe kém kết hợp với lao động nặng nhọc, cưỡng bức thú tội và nhồi sọ chính trị đã làm cho cuộc sống trở nên rất khó khăn và góp phần vào tỷ lệ tử vong cao. Các cựu tù nhân đã mô tả tình trạng đói khát triền miên do thiếu lương thực khi họ ở trong trại. Sự thiếu hụt thực phẩm đã gây ra tình trạng suy dinh dưỡng trầm trọng cho một số tù nhân và làm yếu đi sức đề kháng của họ đối với các bệnh tật khác nhau. Phổ biến nhất trong số các bệnh là sốt rét, tê phù và kiết lỵ. Bệnh lao cũng lan rộng trong một số trại.

Quy định và kỷ luật 
Các trại tìm cách duy trì sự kiểm soát chặt chẽ đối với tư tưởng của tù nhân, và cấm tù nhân giữ và đọc sách báo của chính quyền cũ, hồi tưởng trong các cuộc trò chuyện về "chủ nghĩa đế quốc và chính quyền miền Nam", hát các bài hát yêu nước cũ về chính quyền cũ, thảo luận các vấn đề chính trị (ngoài các cuộc thảo luận được cho phép), và nuôi dưỡng tư tưởng "phản động" hoặc có các niềm tin "mê tín".

Hà Nội thừa nhận rằng bạo lực thực tế đã nhắm vào tù nhân, mặc dù họ khẳng định rằng đây là những trường hợp cá biệt và không phản ánh chính sách chung của trại. Ngược lại, các cựu tù nhân cho biết họ thường xuyên bị đánh đập vì những vi phạm nhỏ, chẳng hạn như nghỉ làm vì bị ốm. Việc vi phạm các quy định dẫn đến nhiều hình thức trừng phạt khác nhau, bao gồm bị trói ở các tư thế vặn vẹo, bị xiềng xích trong thùng conex hoặc phòng tối, bị ép làm thêm giờ hoặc bị cắt giảm khẩu phần ăn. Nhiều tù nhân đã bị đánh đập, một số bị đánh đến chết, hoặc chịu các hình thức trừng phạt rất khắc nghiệt do sự tàn bạo của một số quan chức và lính canh trại. Một số người đã bị xử tử, đặc biệt là vì cố gắng trốn thoát. Việc bất lịch sự với cán bộ trại cũng bị cấm và đôi khi tù nhân bị trừng phạt nặng nề vì vi phạm quy tắc này.

Nhà hoạt động nhân quyền và phản chiến lâu năm Ginetta Sagan đã mô tả các điều kiện trong trại vào năm 1982:
Trong ba năm qua, bạn bè và tôi đã phỏng vấn vài trăm cựu tù nhân, đọc các bài báo về các trại cũng như các báo cáo khác nhau của Tổ chức Ân xá Quốc tế, và đã nghiên cứu các tuyên bố chính thức từ Chính phủ Việt Nam và báo chí của họ về các trại cải tạo. Bức tranh hiện ra là một trong những gian khổ tột cùng, nơi các tù nhân bị giữ trong chế độ ăn đói khát, làm việc quá sức và bị trừng phạt nghiêm khắc vì những vi phạm nhỏ đối với nội quy trại. Chúng tôi biết các trường hợp tù nhân bị đánh đến chết, bị nhốt trong phòng tối hoặc trong các hào rãnh đào xung quanh ranh giới của các trại và bị hành quyết vì cố gắng trốn thoát. Một hình thức trừng phạt phổ biến là giam giữ trong các thùng CONEX—các thùng chứa hàng bằng đường hàng không mà Hoa Kỳ để lại vào năm 1975. Các thùng có kích thước khác nhau; một số làm bằng gỗ và số khác làm bằng kim loại. Trong một thùng CONEX cao 4 feet và rộng 4 feet, chẳng hạn, vài tù nhân sẽ bị nhốt với đôi chân bị xiềng xích, và chỉ được phép ăn một bát cơm và nước mỗi ngày. "Nó làm tôi nhớ đến những bức ảnh tôi thấy về các tù nhân trại phát xít sau Thế chiến II," một bác sĩ mà chúng tôi phỏng vấn nói, người đã chứng kiến việc thả bốn tù nhân đã bị nhốt trong thùng CONEX suốt một tháng. Không ai trong số họ sống sót."

Thăm nuôi 
Đến năm 1980, các quy định chính thức quy định rằng tù nhân trong trại có thể được gia đình thăm nuôi ba tháng một lần. Thăm nuôi gia đình không chỉ có nghĩa là tiếp xúc cá nhân, mà còn có nghĩa là họ có thể mang thức ăn cho người thân của mình. Một số báo cáo đã tuyên bố rằng các tù nhân trong những trại này sẽ không thể sống sót nếu không có những thực phẩm như vậy. Thời gian của những chuyến thăm này được báo cáo (bởi các cựu tù nhân) là kéo dài từ 15 đến 30 phút. Việc thăm nuôi gia đình có thể bị đình chỉ đối với những tù nhân vi phạm quy định. Chỉ những gia đình chứng minh được lòng trung thành với chính phủ mới được hưởng đặc quyền thăm nuôi. Nhiều cựu tù nhân được phỏng vấn cho biết họ đã từng ở qua từ ba đến năm trại cải tạo khác nhau. Người ta tin rằng việc di chuyển tù nhân từ trại này sang trại khác nhằm mục đích ngăn cản người thân của họ biết được vị trí thực sự của một trại cụ thể.

Phóng thích tù nhân 
Vào tháng 6 năm 1976, Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, trong một trong những thông báo chính sách cuối cùng trước khi chính thức thống nhất Việt Nam, đã tuyên bố rằng những người trong trại sẽ được đưa ra xét xử hoặc được thả sau ba năm giam giữ, nhưng tuyên bố này đã không được thực hiện. Chính sách thông báo rằng những người vẫn còn trong trại sẽ ở lại đó thêm ba năm nữa, nhưng họ sẽ được thả sớm nếu họ có "tiến bộ thực sự, thú nhận tội lỗi và lập công chuộc tội".

Vì không có tiêu chí rõ ràng để phóng thích tù nhân khỏi trại, việc hối lộ và các mối quan hệ gia đình với các quan chức cấp cao có nhiều khả năng đẩy nhanh việc phóng thích hơn là hành vi tốt của tù nhân. Các tù nhân được thả bị quản chế và đặt dưới sự giám sát từ sáu tháng đến một năm. Trong thời gian đó họ không có tư cách chính thức, không có thị thực xuất cảnh, không được hưởng khẩu phần lương thực của chính phủ và không có quyền cho con cái đi học. Nếu tiến bộ của các cựu tù nhân bị đánh giá là không đạt yêu cầu trong giai đoạn này, họ có thể bị mất việc làm, bị giám sát hoặc bị gửi trở lại trại. Đối mặt với những thách thức này, nhiều người đã chọn cách rời bỏ đất nước và trở thành thuyền nhân.

Chính phủ liên bang Hoa Kỳ coi các tù nhân trại cải tạo là tù nhân chính trị. Năm 1989, Chính quyền Reagan đã đạt được một thỏa thuận với chính phủ Việt Nam, theo đó Việt Nam sẽ trả tự do cho nhiều cựu quan chức miền Nam Việt Nam vẫn còn bị giam giữ trong các trại cải tạo.

Vietnamese American Foundation (Hội Bảo tồn Lịch sử và Văn hóa Người Mỹ gốc Việt) đã bắt đầu một chương trình có tên "The Returning Casualty" (Tìm người mất tích) vào đầu năm 2006. Chương trình này nỗ lực xác định vị trí các ngôi mộ của những người đã chết trong các trại, nhận dạng di cốt và trao trả họ cho người thân.

Danh sách một số trại 
 Làng Đá, Tây Bắc Hà Nội
 Nhà tù Hỏa Lò tại Hà Nội, được báo cáo bởi cựu tù nhân Nguyễn Chí Thiện
 Lăng Cô, Thừa Thiên Huế
 Trại tạm thời không tên, tỉnh Phú Yên
 Trại tù Cà Mau, Trại Tân Anh, Trại Kiến Vàng, Trại tù Bạc Liêu, Trại lao động Gành Hào, Trại Chi Lăng, Trại Vườn Đào, Trại Xuyên Mộc

Xem thêm 
 Trại cải tạo Samchung
 Trại cải tạo Tân Cương
 Gulag, Liên Xô
 The Vietnamese Gulag (Thép Đen)
 Lao cải (Trung Quốc)
 Thảm sát dưới chế độ Cộng sản
 Cải tạo thông qua lao động
 Trại 22, Bắc Triều Tiên
 Chương trình Khu kinh tế mới

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Re-education camp
 Denney Stephen, Human rights and daily life in Viêtnam, Report prepared for the Lawyers Committee for Human Rights, March 25, 1990
 'Re-educated' 12 Years, An Ex-General Reflects; New York Times, December 18, 1987

Tra tấn trong Chiến tranh Việt Nam
Hệ quả của Chiến tranh Việt Nam
Người tị nạn Việt Nam
Nhà tù cũ tại Việt Nam
Đàn áp chính trị tại Việt Nam
Trại giam giữ
Lao động cưỡng bức