Sự khuếch tán trách nhiệm

Sự khuếch tán trách nhiệm hay còn gọi là phân tán trách nhiệm () là một hiện tượng tâm lý xã hội trong đó một cá nhân cảm thấy ít trách nhiệm hơn trong việc hành động hoặc không hành động khi có mặt những người khác. Theo hiện tượng này, các cá nhân giả định rằng những người khác sẽ gánh vác trách nhiệm để hành động hoặc đã hành động rồi. Hiện tượng này có xu hướng xảy ra trong các nhóm người khi trách nhiệm không được phân định một cách rõ ràng, và mức độ khuếch tán tăng lên đáng kể khi nhóm có từ ba người trở lên. Càng nhiều người hiện diện, mức độ phân tán trách nhiệm càng nghiêm trọng, dẫn đến việc không ai hành động ngay cả trong tình huống khẩn cấp.

Lịch sử nghiên cứu

Vụ ám sát Kitty Genovese và sự ra đời của khái niệm 
Vụ ám sát Kitty Genovese năm 1964 tại New York thường được coi là chất xúc tác cho sự ra đời của khái niệm khuếch tán trách nhiệm. Genovese bị tấn công bên ngoài căn hộ của mình, và theo báo cáo ban đầu của tờ The New York Times, 38 nhân chứng đã chứng kiến nhưng không ai can thiệp hay gọi cảnh sát. Mặc dù sau đó có những điều chỉnh về số lượng nhân chứng thực tế, vụ việc đã thúc đẩy các nhà tâm lý học John Darley và Bibb Latané tiến hành nghiên cứu về lý do khiến con người không hành động trong tình huống khẩn cấp.

Thí nghiệm kinh điển của Darley và Latané (1968) 
Năm 1968, Darley và Latané công bố bài báo nền tảng "Bystander Intervention in Emergencies: Diffusion of Responsibility". Trong thí nghiệm, các sinh viên đại học được cho là đang tham gia thảo luận qua hệ thống liên lạc nội bộ về các vấn đề cá nhân. Một "người tham gia" (thực chất là bản ghi âm) đột nhiên lên cơn động kinh. Kết quả cho thấy khi các sinh viên nghĩ rằng chỉ có mình họ nghe thấy, 85% đã rời phòng để báo cáo sự cố; khi họ nghĩ có một người khác cùng nghe, tỷ lệ giảm xuống còn 62%; và khi họ nghĩ có bốn người khác cùng nghe, tỷ lệ chỉ còn 31%. Nghiên cứu kết luận rằng sự hiện diện của những người khác làm giảm cảm giác trách nhiệm cá nhân và làm chậm tốc độ báo cáo.

Các nghiên cứu tiếp theo và mở rộng 
Sau nghiên cứu tiên phong của Darley và Latané, hàng loạt nghiên cứu đã củng cố và mở rộng khái niệm này. Một phân tích tổng hợp năm 2011 của Fischer và cộng sự đã xem xét hơn 50 nghiên cứu và xác nhận rằng hiệu ứng bàng quan là một hiện tượng mạnh mẽ, mặc dù nó có thể bị điều tiết bởi các yếu tố tình huống. Các nghiên cứu sau đó còn mở rộng sang lĩnh vực thần kinh học, tìm hiểu cơ chế não bộ đằng sau sự thờ ơ của người chứng kiến. Một nghiên cứu theo chiều dọc năm 2024 trên học sinh Thụy Điển cho thấy mối quan hệ hai chiều giữa hành vi bàng quan mang tính gây hấn và sự khuếch tán trách nhiệm.

Cơ chế tâm lý và các yếu tố ảnh hưởng

Quy mô nhóm 
Yếu tố quan trọng nhất là số lượng người chứng kiến. Nghiên cứu kinh điển cho thấy khi chỉ có một người, xác suất giúp đỡ lên đến 80%, nhưng giảm xuống còn khoảng 60% khi có hai người, và giảm mạnh khi có năm người trở lên. Cơ chế này được giải thích bởi sự phân tán trách nhiệm: mỗi cá nhân cảm thấy trách nhiệm của mình ít đi khi có nhiều người cùng chia sẻ.

Sự mơ hồ của tình huống 
Khi tình huống không rõ ràng, con người có xu hướng nhìn vào phản ứng của người khác để định nghĩa thực tại – một hiện tượng gọi là "sự thiếu hiểu biết đa nguyên" (pluralistic ignorance). Nếu không ai hành động, mỗi cá nhân sẽ cho rằng tình huống không nghiêm trọng và không cần can thiệp. Điều này đặc biệt rõ trong vụ Genovese khi một số nhân chứng nghĩ rằng họ chỉ nghe thấy một cuộc cãi vã gia đình.

Tính ẩn danh và sự giải thể cá nhân 
Trong các nhóm lớn hoặc môi trường trực tuyến, tính ẩn danh làm giảm cảm giác trách nhiệm cá nhân. Hiện tượng "giải thể cá nhân" (deindividuation) khiến con người hành động theo cách họ thường không làm khi một mình. Một nghiên cứu gần đây trên mạng xã hội cho thấy người dùng ít can thiệp vào các tình huống bắt nạt trực tuyến khi có nhiều người cùng chứng kiến.

Đặc điểm cá nhân và văn hóa 
Sự khuếch tán trách nhiệm không giống nhau ở mọi cá nhân hay nền văn hóa. Nghiên cứu chỉ ra rằng những người có mức độ đồng cảm cao hơn ít bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng này hơn. Về mặt văn hóa, một số nghiên cứu so sánh giữa các quốc gia cho thấy chủ nghĩa tập thể hay chủ nghĩa cá nhân có thể ảnh hưởng đến mức độ khuếch tán trách nhiệm, mặc dù bằng chứng chưa hoàn toàn nhất quán.

Các hiện tượng liên quan

Hiệu ứng bàng quan (Bystander effect) 
Khuếch tán trách nhiệm thường được coi là một trong ba thành phần tạo nên hiệu ứng bàng quan, bên cạnh sự sợ bị đánh giá (evaluation apprehension) và sự thiếu hiểu biết đa nguyên (pluralistic ignorance). Khi cả ba yếu tố này cùng hiện diện, xác suất một nạn nhân nhận được sự giúp đỡ giảm đáng kể, bất kể mức độ nghiêm trọng của tình huống.

Sự lười biếng xã hội (Social loafing) 
Một hiện tượng liên quan là sự lười biếng xã hội, trong đó các cá nhân giảm nỗ lực khi làm việc nhóm so với khi làm việc một mình. Mặc dù có cơ chế tương tự – trách nhiệm bị phân tán – nhưng sự lười biếng xã hội xảy ra trong bối cảnh các nhiệm vụ chung, trong khi khuếch tán trách nhiệm liên quan đến tình huống cần hành động khẩn cấp.

Hành vi chấp nhận rủi ro 
Khuếch tán trách nhiệm cũng được sử dụng để giải thích hành vi chấp nhận rủi ro trong nhóm, chẳng hạn như "sự chuyển dịch rủi ro" (risky shift). Khi quyết định của nhóm dẫn đến kết quả tiêu cực, trách nhiệm được phân tán cho tất cả thành viên, khiến mỗi cá nhân cảm thấy ít sợ hãi hơn.

Phân tán trách nhiệm trong tổ chức 
Trong môi trường công sở, hiện tượng này dẫn đến tình trạng không ai lên tiếng về các vấn đề đạo đức, quấy rối tình dục, hoặc các hành vi sai trái khác. Một nghiên cứu năm 2017 cho thấy sự khuếch tán trách nhiệm làm giảm tiếng nói của nhân viên trong nhóm, vì mỗi người cho rằng đồng nghiệp sẽ báo cáo vấn đề.

Ứng dụng và tác động trong các lĩnh vực

Trong y tế và điều dưỡng 
Sự khuếch tán trách nhiệm có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng trong môi trường y tế, nơi mà việc không hành động có thể đe dọa tính mạng bệnh nhân. Một bài tổng quan năm 2019 trên Journal of Nursing Management chỉ ra rằng các y tá thường không nhận ra mình đang tham gia vào các hành vi phi đạo đức do trách nhiệm bị phân tán trong nhóm. Các tác giả khuyến nghị cần tăng cường đào tạo về đạo đức và xây dựng văn hóa trách nhiệm cá nhân trong bệnh viện.

Trong giáo dục 
Nghiên cứu trên học sinh tiểu học Thụy Điển năm 2024 phát hiện mối liên hệ hai chiều giữa hành vi bàng quan mang tính gây hấn và sự khuếch tán trách nhiệm. Học sinh càng thường xuyên chứng kiến bắt nạt mà không can thiệp, chúng càng có xu hướng phát triển thái độ thờ ơ và ngược lại. Các chương trình can thiệp trong trường học hiện nay thường tập trung vào việc xây dựng ý thức trách nhiệm cá nhân cho học sinh.

Trong môi trường trực tuyến 
Sự phát triển của Internet và mạng xã hội đã tạo ra những bối cảnh mới cho khuếch tán trách nhiệm. Một nghiên cứu năm 2024 của Đại học SWPS (Ba Lan) cho thấy người dùng mạng xã hội ít có khả năng can thiệp vào các tình huống bắt nạt trực tuyến khi có nhiều người cùng chứng kiến. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các kỹ thuật tác động xã hội, như thêm thông điệp "Mọi phản ứng đều hữu ích", có thể làm giảm đáng kể hiện tượng này.

Trong tổ chức và quản lý 
Trong các công ty, sự phân tán trách nhiệm thường dẫn đến tình trạng trì trệ và thiếu trách nhiệm giải trình. Một bài báo năm 2026 trên Economic Times chỉ ra rằng khi các công ty phân chia trách nhiệm dự án cho nhiều người, ranh giới trách nhiệm trở nên mờ nhạt, động lực làm việc giảm sút và việc ra quyết định bị chậm lại.

Biện pháp giảm thiểu

Tăng cường trách nhiệm cá nhân 
Biện pháp hiệu quả nhất là làm cho mỗi cá nhân cảm thấy trách nhiệm của mình là duy nhất và không thể chia sẻ. Điều này có thể đạt được bằng cách giao nhiệm vụ cụ thể, gọi tên từng người, hoặc thiết lập hệ thống giám sát rõ ràng.

Đào tạo và giáo dục 
Các chương trình giáo dục về hiệu ứng bàng quan và khuếch tán trách nhiệm có thể giúp mọi người nhận thức được xu hướng tâm lý này và chủ động vượt qua. Ví dụ, nhiều trường đại học và tổ chức hiện nay tổ chức các buổi tập huấn về can thiệp của người chứng kiến (bystander intervention training).

Kỹ thuật tác động xã hội 
Nghiên cứu về bắt nạt trực tuyến năm 2024 đã chứng minh hiệu quả của kỹ thuật "ngay cả một xu cũng giúp ích" (even a penny will help) trong việc giảm khuếch tán trách nhiệm trên Internet. Thông điệp "Mọi phản ứng đều hữu ích" đã làm tăng đáng kể số lượng người dùng can thiệp vào các tình huống khủng hoảng trực tuyến.

Vai trò của người khởi xướng 
Theo nhà tâm lý học Lisa Rowbottom, chỉ cần một người bắt đầu hành động, những người khác sẽ làm theo. Bà khuyến nghị: "Hãy là người hành động đầu tiên. Tất cả những gì cần là một người bắt đầu di chuyển và mọi người khác sẽ cùng tham gia giúp đỡ."

Đánh giá và tranh cãi

Phê phán mô hình của Darley và Latané 
Mặc dù có ảnh hưởng lớn, mô hình của Darley và Latané đã bị chỉ trích vì quá tập trung vào các yếu tố tình huống mà bỏ qua các yếu tố nhân cách và cảm xúc. Một bài báo năm 2018 trên Current Directions in Psychological Science lập luận rằng sự thờ ơ của người chứng kiến có thể là một phản ứng cảm xúc phản xạ (personal distress) hơn là một quyết định có ý thức.

Tranh cãi về vụ Kitty Genovese 
Nhiều chi tiết trong câu chuyện gốc về vụ Genovese đã bị thách thức. Các nhà nghiên cứu sau này chỉ ra rằng số lượng nhân chứng thực sự ít hơn nhiều, và một số người thực sự đã gọi cảnh sát. Tuy nhiên, những điều chỉnh này không làm suy yếu bản thân hiện tượng tâm lý, vốn đã được xác nhận qua hàng trăm nghiên cứu độc lập.

Các quan điểm thay thế 
Một số nhà nghiên cứu cho rằng khuếch tán trách nhiệm không phải lúc nào cũng là điều tiêu cực. Trong một số bối cảnh, nó có thể là một chiến lược thích ứng, cho phép cá nhân bảo toàn năng lượng hoặc tránh nguy hiểm cho bản thân. Hơn nữa, trong các nhóm có tổ chức tốt, trách nhiệm được phân công rõ ràng có thể dẫn đến hiệu quả tập thể cao hơn.

Xem thêm 
 Hiệu ứng bàng quan
 Tâm lý học đám đông
 Sự lười biếng xã hội
 Sự phục tùng (tâm lý học)
 Trách nhiệm giải trình

Chú thích 

Tâm lý học xã hội
Tâm lý học đám đông
Hành vi con người