Vương quốc Yemen

Vương quốc Mutawakkilite Yemen ( al-Mamlakah al-Mutawakkilīyah Al-Hashimiyah), còn được gọi đơn giản là Yemen hoặc, về sau, là Bắc Yemen, là một quốc gia tồn tại từ năm 1918 đến năm 1970 ở phía Tây Bắc của đất nước Yemen hiện đại. Nằm ở vùng Trung Đông, quốc gia này giáp với Ả Rập Xê Út ở phía Bắc, Khu bảo hộ Aden ở phía Nam và Biển Đỏ ở phía Tây. Thủ đô của nó là Sanaa từ năm 1918 đến năm 1948, sau đó là Taiz từ năm 1948 đến năm 1962. Yemen được kết nạp vào Liên Hợp Quốc vào ngày 30 tháng 9 năm 1947. Một cuộc đảo chính cộng hòa đã được phát động chống lại chính phủ vào năm 1962, dẫn đến Nội chiến Bắc Yemen. Chính phủ hoàng gia chỉ kiểm soát các phần phía bắc của đất nước từ năm 1962 đến năm 1970, cho đến khi một thỏa thuận hòa bình vào năm 1970 khiến chính phủ này phần lớn bị giải thể.

Ba ngày sau quyết định rút quân khỏi Yemen của Đế quốc Ottoman sau Hiệp định đình chiến Mudros năm 1918, Imam Yahya, lãnh đạo tôn giáo của khu vực, tiến vào Sana'a và tự xưng là người cai trị Yemen. Sau khi tuyên bố quyền lực, ông ta phát động các cuộc tấn công vào Aden, lúc đó đang nằm dưới sự bảo trợ của Đế quốc Anh, nhưng người Anh đã đẩy lùi các cuộc tấn công này. Sau đó, ông ta đàn áp các cuộc nổi dậy của các bộ lạc ở phía Nam Tihama, tiến về Tiểu vương quốc Idrisi Asir, và củng cố tính hợp pháp của mình bằng cách ký kết các thỏa thuận với Vương quốc Ý và Liên Xô. Năm 1927, ông lại tấn công các quốc gia dưới sự bảo trợ của Đế quốc Anh, và những cuộc tấn công này cũng thất bại. Năm 1934, ông ký hiệp ước hữu nghị với Vương quốc Anh, hứa không tấn công Aden để đổi lấy việc đàm phán biên giới. Chiến tranh Saudi-Yemen (1934) nổ ra vì ông ta không chấp nhận sự đầu hàng của Tiểu vương Idrisi Asir, người lúc đó trung thành với Ả Rập Xê Út và đã nổi dậy. Bốn tháng sau, Yemen lập lại hòa bình bằng cách nhượng lại Jizan, Najran và Asir cho Ả Rập Xê Út. Sau cuộc chiến này, Vương quốc Yemen bắt đầu theo đuổi chính sách cô lập.

Trong khi Imam Yahya được các bộ lạc Zaydi ở khu vực phía bắc ủng hộ, thì dân số Sunni ở các vùng ven biển và phía Nam lại ít chấp nhận sự cai trị của ông. Để duy trì quyền lực, ông duy trì chế độ độc đoán và bổ nhiệm các con trai mình cai trị các tỉnh khác nhau. Do đó, do sự bất mãn ngày càng tăng, Imam Yahya đã bị ám sát vào năm 1948 bởi những người cách mạng muốn thiết lập một chính phủ lập hiến, nhưng con trai ông, Ahmad bin Yahya, lúc đó là vương tử, đã nắm quyền với sự giúp đỡ của các bộ lạc Zaydi trung thành. Năm 1958, Ahmed bin Yahya gia nhập Hợp chúng quốc Ả Rập dưới áp lực từ tổng thống Ai Cập Gamal Abdel Nasser. Tuy nhiên, khi Syria rời khỏi liên minh vào năm 1961, Yemen cũng rời đi. Sau cái chết của Ahmed bin Yahya, một tuần sau khi con trai ông là Muhammad al-Badr lên nắm quyền, binh lính dưới sự lãnh đạo của Abdullah al-Sallal, được Ai Cập hậu thuẫn, đã tiến hành một cuộc đảo chính và thành lập Cộng hòa Ả Rập Yemen. Al-Badr chạy trốn lên vùng núi và bắt đầu cuộc nội chiến với sự giúp đỡ của các bộ lạc Zaydi. Ả Rập Xê Út ủng hộ al-Badr, trong khi Ai Cập gửi quân hỗ trợ al-Sallal. Sau thất bại của Ai Cập trước Israel năm 1967, các cuộc đàm phán bắt đầu giữa phe bảo hoàng và phe cộng hòa để đạt được thỏa thuận ngừng bắn, và năm 1970, Vương quốc Mutawakkilite của Yemen chính thức bị giải thể để đổi lấy việc phe bảo hoàng có ảnh hưởng trong chính phủ.

Vương quốc Mutawakkilite của Yemen là một chế độ quân chủ chuyên chế. Quốc gia này không có ngôn ngữ chính thức, mặc dù đa số dân nói tiếng Ả Rập, và một thiểu số nói tiếng Do Thái Yemen. Trong số đó, 90% là người Ả Rập, khoảng 10% là người Ả Rập gốc Phi, và một phần nhỏ là người Do Thái Yemen trước khi Chiến dịch Thảm thần (1949–1950) di tản phần lớn người Do Thái Yemen đến nhà nước Israel mới thành lập. Dân số gồm khoảng 55% người Hồi giáo Zaydi, khoảng 45% người Hồi giáo Sunni, và một phần nhỏ có nguồn gốc Do Thái từ trước đến nay.

Từ nguyên
Có nhiều nguồn khác nhau về nguồn gốc từ Yemen. Thuật ngữ Yamnat lần đầu tiên được sử dụng trong các bản khắc cổ ở Nam Ả Rập để chỉ vị vua thứ hai của Himyarite. Nó được đề cập lần đầu tiên trong tước hiệu của Shammar Yahri'sh. Thuật ngữ này có lẽ đề cập đến đường bờ biển giữa Aden và Hadhramaut. Trong lịch sử, Yemen bao gồm một vùng rộng lớn hơn trải dài từ phía bắc Asir ở Ả Rập Xê Út đến Dhofar ở phía nam Oman. Vùng này được gọi là Đại Yemen.

Người ta cho rằng Yemen bắt nguồn từ tên tiếng Ả Rập al-yamin (tiếng Ả Rập: اليمين, nghĩa đen là 'Bên phải') vì Yemen nằm ở phía nam của Kaaba ở Mecca, tức là bên phải của nó theo bản đồ, khi quay về phía đông của Mecca, nơi được coi là trung tâm của thế giới theo các nhà địa lý Hồi giáo. Các nguồn khác cho rằng Yemen bắt nguồn từ gốc yamn hoặc yumn, có nghĩa là hạnh phúc hoặc được ban phước.

Trong khi phần còn lại của Ả Rập được người Hy Lạp thời Hy Lạp hóa gọi là Ả Rập Deserta, các nhà địa lý La Mã gọi là Ả Rập Eudaimon (tiếng Hy Lạp: Εὐδαίμων Ἀραβία, phiên âm La Mã: Evdaímon Áravía), và người Ả Rập gọi là Ả Rập Felix (tiếng Anh: Ả Rập màu mỡ/may mắn). Yemen được gọi là as-Sa'id (tiếng Ả Rập: اليمن السعيد, nghĩa đen là 'Yemen hạnh phúc').

Lịch sử

Bối cảnh

Năm 1849, Đế quốc Ottoman chinh phục vùng Tihamah để buộc imam Zaydi công nhận chủ quyền của Ottoman và cho phép quân đội Ottoman triển khai đến Sana'a. Ahmed Muhtar Pasha với Quân đội Fırka-i İhtiyâtiyye mà ông được giao nhiệm vụ chỉ huy. Sau khi loại bỏ Muhammed Âiz ở Asir, ông đã tái lập quyền lực của Ottoman ở Yemen bằng cách chiếm Sana'a, thành phố quan trọng nhất của Yemen, trong thời gian làm thống đốc Yemen mà ông được bổ nhiệm vào năm 1872. Ahmed Pasha không chỉ thiết lập quyền lực mà còn khởi xướng các công trình xây dựng ở Yemen. Ngoài một lâu đài, một nhà thờ Hồi giáo và một imaret, ông còn cho xây dựng một nhà in ở San'a và đặt một đường dây điện báo giữa San'a và Hudaydah. Tuy nhiên, những người Zaydi, những người muốn các imam của họ cai trị Yemen, đã nổi dậy vào năm 1889 vì các quan chức Ottoman phục vụ trong khu vực có liên quan đến tham nhũng trong các vấn đề hành chính. Thống đốc Hejaz Ahmed Feyzi Pasha, người được giao nhiệm vụ trấn áp cuộc nổi dậy, từ Hudaydah đã tiến đến Sana'a và Taiz và nhanh chóng trấn áp cuộc nổi dậy. Không chỉ khó khăn trong việc trấn áp các cuộc nổi dậy ở Yemen, mà tình trạng nghèo đói của người dân Yemen còn gia tăng vì các cuộc cải cách không thể thực hiện được do tốn kém đối với Đế chế Ottoman. Vì sự bất mãn của người dân không thể được giải quyết, họ càng nổi dậy nhiều hơn. Abdul Hamid II đã thực hiện một số cải cách để loại bỏ quyền lực của Imam Yahya và giảm bớt gánh nặng thuế cho người nghèo ở Yemen và xây dựng trường học. Ông đã cố gắng chấm dứt các cuộc nổi dậy bằng cách bổ nhiệm các quan chức nói tiếng Ả Rập cho Yemen. Sau các cuộc nổi dậy năm 1882, 1896, 1902, 1904 và 1910. Ngay trước Thế chiến I; Năm 1913, Đế chế Ottoman buộc phải nhượng lại một số quyền lực cho Imam Yahya, người chính thức là imam xứ Zaydi. Đổi lại, Imam Yahya hứa rằng ông sẽ không hợp tác với Seyyid Idrisi chống lại Đế chế Ottoman. Sau đó, cùng với Thế chiến thứ nhất, nhiều cuộc chiến tranh đã diễn ra ở Yemen.

Thời kỳ Imam Yahya (1918-1948)

Khi các mặt trận rơi vào thế bế tắc trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất, Imam Yahya, vị imam xứ Zaydi lúc bấy giờ, bắt đầu lo lắng về những gì sẽ xảy ra với bản thân và Yemen. Để tránh bất kỳ tổn hại nào cho bản thân, Imam Yahya bắt đầu nghĩ đến việc để lại Lahij cho người Anh và yêu cầu mở các tuyến đường biển và ngừng các cuộc tấn công của người Anh và Seyyid Idrisi để đổi lại. Vào ngày 30 tháng 10 năm 1918, ông đã ký Hiệp định đình chiến Mudros của Đế quốc Ottoman. Sau tình hình này, Imam Yahya tiến vào Sana'a và tuyên bố độc lập cho Yemen, và 3 ngày sau khi độc lập, Imam Yahya tự xưng là người cai trị Tiểu vương quốc Zaydi của Yemen.  Theo hiệp định đình chiến, Đế quốc Ottoman phải rút khỏi toàn bộ Yemen, nhưng thống đốc thành phố là Mahmut Nedim Bey, và chỉ huy Sư đoàn 40, Galib Bey, đã không tuân thủ mệnh lệnh này trong 45 ngày. Tư lệnh Quân đoàn Ahmet Tevfik Pasha đã trả một khoản tiền nhỏ cho tiền lương quá hạn của binh lính từ ngân quỹ tỉnh. Imam Yahya tuyên bố rằng ông sẽ không phản đối nếu quân đoàn quyết định đầu hàng các đơn vị của Quân đoàn, và ông yêu cầu một số vũ khí và đạn dược trong quân đội được giao cho ông như một biện pháp phòng ngừa trước các cuộc tấn công có thể xảy ra trong tương lai, nhưng một số chỉ huy đã phản đối điều này. Tư lệnh Khu vực Chiến dịch Taiz Ali Sait Pasha đã chủ động đến Aden và gặp gỡ người Anh. Vì Ahmet Tevfik Pasha đã mất thời gian để sơ tán Yemen, người Anh đã ra lệnh cho Quân đoàn VII và phái đoàn của Yahya ngồi vào bàn đàm phán với người Anh, nhưng không có kết quả nào từ cuộc đàm phán này. Cuộc kháng chiến tiếp tục trong 1 tháng nữa, sau đó Quân đoàn VII và Sư đoàn 40 đã giao phần lớn đạn dược của họ cho Imam Yahya và bán phần còn lại cho các bộ lạc để cung cấp lương thực cho binh lính. Vào ngày 23 tháng 1 năm 1919, lực lượng Ottoman cuối cùng đã đầu hàng người Anh. Mặc dù hầu hết các sĩ quan đã rời đi, Mahmud Nedim Bey và 200 sĩ quan Ottoman vẫn bị Imam Yahya giam giữ ở Sana'a. Các công chức ở lại Yemen đã nhiều lần viết thư cho chính phủ Istanbul và Ankara yêu cầu thanh toán tiền lương cho đến khi Hiệp ước Lausanne được ký kết. Trong một bức thư đề ngày 13 tháng 10 năm 1923, ông tuyên bố rằng việc người Yemen thành lập chính quyền riêng là phù hợp và cần thiết, rằng không thể đáp ứng các yêu cầu tài chính, nhưng cần có các chuyên gia hoặc công chức cần thiết để tổ chức. Bức thư viết rằng Thổ Nhĩ Kỳ có thể giúp đỡ, với điều kiện tiền lương của họ được chính quyền Yemen chi trả. Họ giữ các vị trí quan trọng như Mahmut Nedim, thống đốc Sana'a và Ragıp Pasha, bộ trưởng ngoại giao. Imam Yahya muốn Mahmud Nedim Bey, người có nhiệm vụ chính thức kết thúc sau Hiệp ước Lausanne, ở lại Yemen. Tuy nhiên, Mahmud Nedim Bey đã trở về Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 1924. Sau đó, ông cố gắng đưa những người Thổ Nhĩ Kỳ còn lại về Thổ Nhĩ Kỳ. Vào năm 1926, một số công chức đã trở về Thổ Nhĩ Kỳ. Những người Thổ Nhĩ Kỳ ở lại Yemen đã kết hôn với người dân địa phương, và hầu hết trong số họ sau đó được những người ở Thổ Nhĩ Kỳ cho là đã chết.

Imam Yahya muốn hiện thực hóa lý tưởng Đại Yemen từ thời Kasimid. Đó là lý do tại sao ông tuyên bố rằng ông không công nhận Đường Tím do Đế quốc Ottoman và Anh xác định vào tháng 3 năm 1914 và Đại Yemen bắt đầu tiến về phía Khu bảo hộ Aden do Anh kiểm soát vào năm 1919 để hiện thực hóa lý tưởng của mình, nhưng người Yemen đã rút lui trước cuộc phản công của quân đội Anh. Sau khi quân đội của Imam Yahya rút lui, quân đội Anh cũng chiếm đóng cảng Hudeidah và giao nó cho Tiểu vương quốc Asir. Sau khi mất Hudeidah, Imam Yahya lại tấn công Aden vào năm 1922 và tiến đến cách Aden 50 km, tuy nhiên tại thời điểm này, lực lượng của ông đã bị Không quân Anh tấn công dữ dội và do đó quân đội của Imam Yahya buộc phải rút lui về vùng cao nguyên.

Để giành quyền kiểm soát nhiều hơn đối với các bộ lạc ở Yemen, ông đã phát động chiến tranh chống lại các bộ lạc Hashid và Bakil nổi loạn vào năm 1922. Vì Imam Yahya biết về sự tàn bạo của Vương tử Ahmed bin Yahya, ông đã bổ nhiệm ông ta làm chỉ huy trong các cuộc nổi dậy. Sau nhiều cuộc đụng độ giữa bọn cướp Hashid và Quân đội Chiến thắng, bộ lạc Hashid đã bị đánh bại. Theo lệnh của Vương tử Ahmed bin Yahya, quân đội đã cướp bóc bộ lạc Hashid và hãm hiếp nhiều phụ nữ. Sau sự việc này, Imam Yahya đã ra lệnh cho Vương tử Ahmed bin Yahya bắt giữ các thủ lĩnh và sheikh của các bộ lạc Hashid, tập hợp những người bị bắt giữ, và cũng yêu cầu bộ lạc Hashid bồi thường thiệt hại chiến tranh. Ông ra lệnh cho thu một khoản thuế nhỏ và phá hủy nhà cửa của những người từ chối. Các sheikh và thủ lĩnh bộ lạc Hashid bị bắt đã được đưa đến nhà tù Ghamdan. Tất cả mọi người, trừ trẻ em, đều bị tra tấn và giết chết.

Năm 1924, các bộ lạc al-Jawf và Bayda nổi dậy. Sau đó, Imam Yahya đã cử Đội quân Mới do Sayyid Abdullah al-Wazir chỉ huy để đàn áp cuộc nổi dậy. Sau khi thiết lập quyền lực của mình đối với các bộ lạc, Imam Yahya, người muốn hưởng lợi từ cuộc đấu tranh giành ngai vàng nảy sinh ở Tiểu vương quốc Idrisi Asir sau cái chết của Muhammad ibn Ali al-Idrisi vào năm 1923, đã chiếm được Hudeidah với quân đội gồm các thành viên bộ lạc, hầu hết trong số họ đến từ bộ lạc Hashid. Một số đền thờ, được cư dân Hudeidah coi là thánh đường, đã bị quân đội của Imam Yahya phá hủy trong các cuộc xung đột này. Trong khi Hudeidah bị chiếm, các bộ lạc al-Jawf nổi dậy và cuộc nổi dậy kết thúc sau một cuộc xung đột ngắn. Sau đó, ông tiến về Sabya và bao vây con trai của al-Idrisi là Ali bin Idrisi. Năm 1926, quân đội của Imam đã tấn công các bộ lạc không công nhận ông ở Jizan và Najran Ali bin Idrisi đã thề trung thành với Imam Yahya với điều kiện ông phải công nhận mình là người cai trị Nam Asir. Nhưng Imam Yahya đã từ chối lời đề nghị này, cho rằng người Idrisi có nguồn gốc từ Maroc. Theo Imam Yahya; cùng với người Anh, người Idrisi không khác gì những kẻ xâm lược và phải bị trục xuất vĩnh viễn khỏi Yemen. Chính sách này đã được đàm phán với Vương quốc Anh và Vương quốc Hejaz và Nejd dưới áp lực của họ. Điều này đã gây ra cho ông những vấn đề. Năm 1926, một cuộc tranh chấp nổ ra giữa Vương quốc Hejaz và Nejd và Yemen về việc chia sẻ lãnh thổ Najran.

Năm 1927, Imam Yahya tiến vào ed-Dali để gây áp lực lên người Anh ở Nam Yemen và tuyên bố rằng ông không công nhận Đường Tím (1914) được vạch trên vùng đất không thuộc về họ giữa hai cường quốc chiếm đóng.[a] Ông bắt đầu tấn công Khu bảo hộ Aden. Đáp lại, người Anh bắt đầu ném bom Yemen, đặc biệt là Taiz và Ibb. Yemen không thể đáp trả và chịu tổn thất nặng nề vì không có lực lượng không quân hay hệ thống phòng không. Do đó, imam buộc phải ngừng các cuộc tấn công. Sau đó, Ali Nasir al-Kardey dẫn đầu một liên minh bộ lạc để chiếm Shabwa, vùng đất vẫn nằm phía nam Đường Tím. Các bộ lạc đã quy phục Imam Yahya mà không kháng cự. Sau khi các bộ lạc ở Shabwa nằm dưới sự kiểm soát của Imam, người Anh bắt đầu ném bom các bộ lạc ở Shabwa. Lý do chính của việc ném bom các bộ lạc là để làm suy yếu thêm quyền lực vốn đã lung lay của Imam.

Với Hiệp ước Ý-Yemen được ký kết năm 1926, Ý trở thành quốc gia đầu tiên công nhận Imam Yahya là vua của toàn bộ Yemen. Do đó, Imam có vị trí đặc biệt quan trọng trong địa lý Ả Rập.

Chiến tranh Saudi-Yemen

Hậu chiến

Thế chiến II và sau đó

Cuộc đảo chính Al-Waziri

Thời kỳ Ahmed bin Yahya (1948–1962)

Nội chiến Bắc Yemen (1962–1970)

Chính trị

Quan hệ đối ngoại

Đơn vị hành chính

Quân đội

Lực lượng Lục quân

Không quân

Hiện đại hóa quân đội

Địa lý

Nhân khẩu học

Kinh tế

Quốc kỳ

Xem thêm 
 Lịch sử Yemen
 Cộng hòa Ả Rập Yemen

Tham khảo

Nguồn 
 Lịch sử của Saudi, Về: (Macropædia Vol. 1). Chicago: Encyclopædia Britannica 1979, trang. 1043–1051.
 Vương quốc của Yemen Cờ của thế Giới.

Liên kết ngoài 
 Vương quốc của Yemen tại nationalanthems.info.

Chấm dứt năm 1962
Cựu quốc gia ở Trung Đông
Vương quốc
Các triều đại Hồi giáo Shia