Gioan Baotixita Nguyễn Thần Đồng

Gioan Baotixita Nguyễn Thần Đồng (1866 – 21 tháng 1 năm 1944) là một linh mục Công giáo và là một nhà cách mạng yêu nước của Việt Nam. Cùng với các linh mục Phêrô Nguyễn Văn Tường và Phêrô Đậu Quang Lĩnh, ông là một trong những thành viên sáng lập và lãnh đạo Duy Tân giáo đồ hội, một tổ chức cách mạng của các tín đồ Công giáo hoạt động theo tôn chỉ của Hội Duy Tân do chí sĩ Phan Bội Châu khởi xướng.

Thân thế và con đường tu học 
Linh mục Gioan Baotixita Nguyễn Thần Đồng sinh năm Bính Dần (1866) tại làng Nhân Hòa, phường Võng Nhi, tổng Kim Nguyên, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An (nay thuộc xã Nghi Thuận, huyện Nghi Lộc), thuộc giáo xứ Nhân Hòa, Giáo phận Vinh. Ông là người con thứ tư trong một gia đình Công giáo nề nếp có 7 người con. Thân phụ ông là cụ Gioan Baotixita Nguyễn Văn Quỳ, một người am tường Nho học và nghề y; thân mẫu là bà Anna Nguyễn Thị Quỳ, quê ở làng Xuân Mỹ.

Thuở nhỏ, ông theo học chữ Hán. Do có học lực xuất sắc và trí nhớ siêu phàm, ông được mọi người đặt cho biệt danh là "Thần đồng", và cái tên này gắn liền với ông suốt cuộc đời. Năm 12 tuổi, ông xin gia đình gia nhập Tiểu chủng viện Xã Đoài, trở thành nghĩa tử của "cha già Thái". Ông là người thiếu niên đầu tiên của xứ đạo Nhân Hòa dấn thân vào con đường tu trì. 

Sau khi tốt nghiệp Tiểu chủng viện và có 6 năm thực tập tại Tòa Giám mục, ông tiếp tục được gọi vào học tại Đại chủng viện (Trường lớn). Ngày 21 tháng 11 năm Quý Mão (1903), ông chính thức được thụ phong chức linh mục tại nhà thờ chính tòa Xã Đoài. Lễ mở tay của ông tại quê nhà Nhân Hòa được giáo dân đón rước long trọng như một ngày hội lớn của làng.

Mục vụ và Hoạt động cách mạng

Sứ vụ tại Giáo phận Vinh 
Sau khi thụ phong linh mục, với sự thông minh và đạo đức, ông được Giám mục Louis-Marie Pineau (Trị) chọn làm thư ký cho đến năm 1905. Sau đó, ông được bổ nhiệm làm linh mục Chánh xứ Xã Đoài – giáo xứ trung ương của Giáo phận Vinh. 

Trong thời gian quản xứ, ngoài các giờ phụng vụ, ông thường xuyên đến thăm hỏi, giúp đỡ những gia đình nông dân, lao động nghèo khổ. Thừa hưởng những kiến thức y học từ thân phụ, ông tận tình chữa trị bệnh tật cho đồng bào, không phân biệt Lương hay Giáo. Ngay cả khi trong làng có dịch bệnh nguy hiểm mà nhiều người xa lánh, ông vẫn xả thân vào vùng dịch để chăm sóc bệnh nhân.

Tham gia Duy Tân giáo đồ hội 
Sống trong bối cảnh đất nước bị thực dân Pháp đô hộ, Linh mục Nguyễn Thần Đồng mang nặng nỗi niềm trăn trở về vận mệnh dân tộc. Ông mang tư tưởng tiến bộ: "Muốn sớm khôi phục nền độc lập của nước nhà thì điều cần trước tiên là phải có kế hoạch phát triển quốc gia về mọi phương diện, đặc biệt là mở mang dân tâm và trau dồi, nâng cao dân trí".

Khoảng cuối năm 1904 – đầu năm 1905, ông cùng các linh mục Phêrô Nguyễn Văn Tường (Quản lý Tòa Giám mục Vinh), Phêrô Đậu Quang Lĩnh (Bí thư Tòa Giám mục) và thầy giảng Mai Lão Bạng đã bí mật thành lập tổ chức cách mạng mang tên "Duy Tân giáo đồ hội". Tổ chức này hoạt động theo tôn chỉ của Hội Duy Tân do Phan Bội Châu lãnh đạo. 

Linh mục Nguyễn Thần Đồng tích cực vận động, quyên góp tiền của ủng hộ phong trào xuất dương du học (Phong trào Đông Du), đồng thời huấn luyện, khơi dậy tinh thần yêu nước cho thanh niên Công giáo. Hoạt động của hội đã đóng vai trò to lớn trong việc xóa bỏ những hận thù, định kiến Lương – Giáo từ thời phong trào Cần Vương, quy tụ người Công giáo hòa vào dòng chảy đấu tranh giải phóng dân tộc.

Bị bắt và đày ra Côn Đảo 
Những hoạt động yêu nước của các linh mục nhanh chóng bị mật thám Pháp theo dõi. Vào một buổi sáng mùa hè năm Kỷ Dậu (tháng 6 năm 1909), ngay sau khi vừa dâng xong Thánh lễ kính Mình và Máu Thánh Chúa, Linh mục Nguyễn Thần Đồng bị thực dân Pháp bắt giữ cùng với linh mục Đậu Quang Lĩnh và Nguyễn Văn Tường. Các ông bị đóng gông áp giải từ Nghi Lộc vào Vinh, sau đó đưa vào giam giữ tại Huế và Sài Gòn.

Mặc cho thực dân Pháp dùng nhiều thủ đoạn tra tấn, dụ dỗ, ông vẫn kiên trung không khai báo, sẵn sàng nhận tội về mình để bảo vệ đồng chí và phong trào. Khi bị kẻ địch tra khảo gắt gao, ông đã khẳng khái đọc hai câu ca dao nhằm khẳng định ý chí không thể bị khuất phục:

Ngày 18 tháng 10 năm 1909 (có tài liệu ghi ngày 21 tháng 10), Tòa án thực dân Pháp kết án ba vị linh mục 9 năm tù khổ sai và chung thân biệt xứ, đày ra Nhà tù Côn Đảo. Vụ án này làm chấn động dư luận bấy giờ và buộc Giám mục Pineau Trị (người che chở các linh mục) phải từ chức, quay về Pháp.

Tại "địa ngục trần gian" Côn Đảo, Linh mục Nguyễn Thần Đồng phải trải qua 7 năm 10 tháng lao động khổ sai: đập đá, dệt chiếu, làm nương rẫy, bắt đồi mồi và dạy học cho con em công chức nhà tù. Dù sống trong tủi nhục, ông vẫn giữ vững khí tiết. Khi nhận được tin thân mẫu ở quê nhà qua đời mà không thể về chịu tang, ông đau xót viết câu đối bộc bạch nỗi lòng:

Dù trong nghịch cảnh, ông vẫn làm thơ động viên các đồng chí hướng về ngày hội ngộ:

Sứ vụ miền Nam và những năm cuối đời 
Năm 1917, nhờ sự can thiệp của Giám mục Giáo phận Sài Gòn, Linh mục Nguyễn Thần Đồng và Đậu Quang Lĩnh được giảm án và thả tự do (linh mục Tường đã mất trước đó tại Côn Đảo). Tuy nhiên, ông vẫn phải chịu án biệt xứ, không được trở về Trung Kỳ hay Bắc Kỳ.

Bơ vơ giữa Sài Gòn, ông được Linh mục Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng (sau này là Giám mục người Việt đầu tiên) đón về và bảo lãnh gia nhập Giáo phận Sài Gòn. Tại miền Nam, ông tiếp tục dấn thân vào con đường mục vụ không mệt mỏi suốt hơn 30 năm, trải qua nhiều giáo xứ như: Mặc Bắc (1917), Rạch Lộp (1928), Phước Khánh (1929), Kinh Điều - Kiến Hòa (1935), Kim Ngọc - Phan Thiết (1937).

Năm 1943, khi đã 77 tuổi và sức khỏe suy yếu không thể đi lại được, ông xin nghỉ hưu tại họ đạo Phước Khánh. Cuối năm đó, thể theo nguyện vọng của thân nhân và giáo dân xứ Nghệ, cùng với sự can thiệp xin phép chính quyền Pháp - Nhật của các Giám mục, ông được gỡ bỏ lệnh biệt xứ để về quê hương báo hiếu và dưỡng bệnh.

Ngày 7 tháng 12 năm 1943, sau 34 năm ròng rã lưu đày, ông về đến ga Quán Hành trong sự nghênh đón rơi nước mắt của hàng ngàn giáo dân, đồng bào và giới sĩ phu yêu nước. Đúng một tháng sau (7 tháng 1 năm 1944), dân làng tổ chức lễ mừng thọ cho ông với sự hiện diện đặc biệt của Giám mục J.B Nguyễn Bá Tòng từ Phát Diệm vào thăm.

Chiều ngày 18 tháng 1 năm 1944, ông lâm trọng bệnh. Sau khi lãnh nhận bí tích Xức Dầu Thánh, ông thanh thản qua đời vào lúc 18 giờ ngày 21 tháng 1 năm 1944, hưởng thọ 78 tuổi. Thi hài của vị linh mục ái quốc được an táng trang trọng bên phải mặt tiền dưới bóng tháp chuông nhà thờ Giáo xứ Nhân Hòa. Trên bia mộ ông có khắc vắn tắt sự nghiệp và công đức trọn đời cống hiến cho Đức tin và Tổ quốc.

Nhận xét 
Năm 1909, khi Giám mục Lucien-Emile Mossard (Mão) của Sài Gòn cử Linh mục Marie Urbain Anselme Delignon (Cao) ra Côn Đảo thăm các tù nhân chính trị Công giáo, vị linh mục này đã báo cáo về Nguyễn Thần Đồng như sau:

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Lm Gioan Baotixita Cao Vĩnh Phan, Lịch sử Giáo phận Vinh. Tr. 373 – 414.

Người Nghệ An
Linh mục Công giáo Việt Nam
Nhà cách mạng Việt Nam
Nhân vật phong trào Đông Du
Nhân vật bị đày ở Côn Đảo