Cửu Châu (Trung Quốc)

Cửu châu () là đơn vị hành chính trong văn hóa cổ đại Trung Quốc, còn được gọi là thần châu xích huyện (), thập nhị châu (). Địa danh này thường được nhắc đến là khu vực địa lý sinh sống của người Hán. Các sắc tộc khác sống ngoài cửu châu. Trong thời nhà Thanh, Liêu Ninh bị cắt ra khỏi 18 tỉnh nội địa; 18 tỉnh nội địa do triều đình Nhà Thanh quy định là nơi sinh sống của người Hán phân biệt với các khu vực khác do người Mãn, người Tân Cương, người Tây Tạng và các sắc tộc khác sinh sống.

Phạm vi của cửu châu bao gồm "Ngũ nhạc, Ngũ trấn, Tứ độc" (năm núi cao, năm thành và bốn sông). Các khu vực xung quanh khác được gọi "Nam Hạ", "Tây Hạ" chỉ các vùng đất phía nam và tây của Cửu châu.

Cửu châu hướng Đông về phía Đông Hải, bao gồm cả Liêu Đông. Ở phía bắc, sa mạc Gobi và dãy núi Yên Sơn được coi là biên giới giữa sinh sống của người Hán và vùng du mục vùng thảo nguyên. Phía tây giáp Ngọc môn quan và sông Hoàng Thủy về phía đông của hồ Thanh Hải. Tại phía Tây Nam là Ba Thục là khu vực thuộc Amdo và Kham ngày nay. Ở phía nam, trung và hạ lưu của lưu vực sông châu, phía đông sát khu vực Lĩnh Nam của Bách Việt.

Nguồn gốc
Sách Kinh Thư ghi chép rằng, Đại Vũ phân chia thiên hạ thành chín khu vực, bao gồm Kí châu, Duyệt châu, Thanh châu, Từ châu, Dương châu, Kinh châu, Lương châu, Ung châu và Dự châu. Đến thời kỳ vua Thuấn, Kí châu bị phân chia thành 3 châu. Cùng với Cửu châu nguyên bản, Cửu châu đôi khi còn được gọi là Thập nhị châu.

Sách Nhĩ Nhã cũng ghi chép về cửu châu, tuy nhiên không có Thanh châu, Lương châu thay vào đó là U châu, Doanh châu. Sách Chu lễ có U châu, Tịnh châu, không có Từ châu, Lương châu. Sách Lã Thị Xuân Thu có U châu không có Lương châu.

Theo truyền thuyết, các học giả ghi chép rằng, Cửu châu ghi lại trong Kinh thư là hệ thống hành chính nhà Hạ, Nhĩ Nhã ghi lại hệ thống của triều đại Thương, và Chu Lễ ghi lại hệ thống triều đại Chu. Tuy nhiên, theo Lã Thị Xuân Thu Việc giải thích Cửu châu, vùng Cửu châu, phản ánh quan niệm địa lý của người dân về giai đoạn Xuân Thu chiến quốc.

Hoa Lâm tin rằng Cửu châu phản ánh quan niệm địa lý của người dân trong thời kỳ Thu xuân Thu Chiến Quốc và "châu" là bộ phận hành chính thực sự chỉ thời Đông Hán.

 Dự châu là châu nằm giữa sông Hà Thủy và Hán Thủy, nhà Chu; 
Kí châu nằm giữa 2 dòng sông, thuộc Tấn quốc; 
Duyệt châu năm giữa Hà Thủy và Tế Thủy, tại Vệ quốc; 
Thanh châu tại phía đông, thuộc Tề quốc; 
Từ châu nằm tại phía trên tứ thủy, tại Lỗ quốc; 
Dương châu ở phía Đông Nam, tại Việt quốc; 
Kinh châu nằm phía Nam, tại Sở quốc; 
Ung châu nằm ở phía Tây, tại Tần quốc; 
U châu nằm ở phía Bắc, tại Yên quốc.

Sau đó, thời kỳ Chiến Quốc, người Tề thuộc Âm Dương gia là Trâu Diễn tuyên bố thành lập Đại cửu châu, "Kinh thư" ghi rằng Cửu châu là tiểu cửu châu, cùng nhau hợp thành một châu, được gọi là "Thần châu Xích huyện", tiểu cửu châu như vậy tạo thành Trung cửu châu được bao quanh bởi biển (tiểu hải), có chín trung cửu châu, cùng với nhau tạo thành Đại cửu châu va bao quanh bởi biển lớn. Theo tuyên bố này, Trung Quốc được chia làm 81 châu. Hoài Nam Tử gọi là Cửu châu là Thần châu, Thứ châu, Nhung châu, Yểm châu, Kí châu, Đài châu, Bạc châu, Tế châu, Dương châu. Dương Thụ Đạt nghĩ rằng Hoài Nam Tử do Trâu Diễn lập luận cửu châu sở quốc là trung cửu châu.

Sở quốc cũng tổn tại khái niệm cửu châu.

Phạm vi địa lý

Đại Hán

Tây Hán
Tây Hán bao gồm 13 châu, phân biệt thành Tinh châu, Kí châu, U châu, Thanh châu,dĩnh châu, Duyện châu, Dự châu, Từ châu, Dương châu, Giao châu, Kinh châu, Ích châu, Sóc Phương cùng Lương châu, thời kỳ giữa Ích châu tức là trung cửu châu Lương châu. U châu và Tịnh châu do Kì châu phân tách thành. Lương châu ban đầu thuộc Ung châu. Giao châu được đặt dưới Dương châu trong thời kỳ 12 châu. Sóc Phương do Ung châu phân thành.

Cửu châu Tây Hán bị phân chia như sau:

Đông Hán
Vào năm Kiến An thứ 18 (năm 213), khu vực hành chính của Cửu châu được phân như sau:
Kí châu phạm vi tương đương tỉnh Liêu Ninh, Hà Bắc, Sơn Tây, Bắc Kinh, Thiên Tân và một phần Nội Mông ngày nay; Ung châu phạm vi ngày nay Thiểm Tây, Cam Túc, Ninh Hạ, Tứ Xuyên, Trùng Khánh, Vân Nam, Quý Châu, một phần Quảng Tây; Kinh châu phạm vi ngày nay gồm Quảng Đông, Quảng Tây, Hồ Bắc, Hồ Nam.

Nhà Tấn
Tấn Thư ghi chép phạm vi cửu châu như sau

Nhà Tùy
Theo một số ghi chép Cửu châu được phân chia như sau

Tham khảo

Lịch sử Trung Quốc
Thuật ngữ tiếng Trung Quốc
Lịch sử địa lý Trung Quốc
Tên gọi Trung Quốc