Richard Sorge

Richard Sorge  (; 4 tháng 10 năm 1895 – 7 tháng 11 năm 1944) là một nhân viên tình báo quân đội Liên Xô, hoạt động trong thời gian trước và trong Thế chiến II, làm việc với vỏ bọc như là một nhà báo người Đức tại Đức Quốc Xã và Đế quốc Nhật Bản. Tên mã hóa của ông là "Ramzai" ().

Sorge được biết đến với hoạt động tình báo tại Nhật Bản vào các năm 1940–1941, khi ông cung cấp thông tin về kế hoạch của Adolf Hitler tấn công Liên Xô. Đến giữa tháng 9 năm 1941, ông báo cho phía Liên Xô rằng Nhật Bản sẽ không mở cuộc tấn công vào Liên Xô trong tương lai gần. Một tháng sau, Sorge bị bắt tại Nhật vì tội gián điệp. Ông bị tra tấn, buộc phải nhận tội, đưa ra xét xử và bị treo cổ vào tháng 11 năm 1944.  Stalin đã từ chối can thiệp cho ông với phía Nhật.

Năm 1964, ông được truy tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô.

Cuộc sống đầu đời

Sorge sinh ngày 4 tháng 10 năm 1895 tại khu định cư Sabunchi, ngoại ô Baku, thuộc Tỉnh Baku của Đế quốc Nga (nay là Baku, Azerbaijan). Ông là con út trong chín người con của Gustav Wilhelm Richard Sorge (1852–1907), một kỹ sư khai mỏ người Đức làm việc cho Deutsche Petroleum-Aktiengesellschaft (DPAG) và hãng dầu vùng Kavkaz Branobel, và vợ người Nga của ông, Nina Semionovna Kobieleva. Năm 1898, sau khi hợp đồng hết hạn, cha ông đưa cả gia đình trở về Đức. Theo chính lời Sorge:

Sorge vào học tại Oberrealschule Lichterfelde khi ông sáu tuổi. Ông mô tả cha mình có quan điểm chính trị “rõ ràng là mang tính dân tộc chủ nghĩa và đế quốc”, mà thời trẻ ông cũng chiụ ảnh hưởng. Tuy vậy, gia đình Sorge với tính chất quốc tế “rất khác với một gia đình tư sản điển hình ở Berlin”. Sorge xem Friedrich Adolf Sorge, một cộng sự của Karl Marx và Friedrich Engels là ông nội của mình, nhưng thực ra đó là ông bác ruột của ông.

Sorge nhập ngũ Lục quân Đế quốc Đức vào tháng 10 năm 1914, ngay sau khi Thế chiến I bùng nổ. Ở tuổi 18, ông được biên chế vào một tiểu đoàn bộ binh dự bị của Sư đoàn Vệ binh số 3. Ban đầu ông phục vụ ở Mặt trận Tây và bị thương trong Trận Ypres lần thứ hai năm 1915. Sau một thời gian dưỡng thương ở Berlin, Sorge được điều sang Mặt trận phía Đông và thăng hàm hạ sĩ. Tháng 4 năm 1917 ông lại bị thương nặng, một mảnh đạn cắt đứt ba ngón tay và làm gãy cả hai chân, để lại dáng đi tập tễnh suốt đời. Sau đó, Sorge được trao Chữ thập Sắt hạng Nhì vì dũng cảm. Ông được kết luận không đủ sức khỏe phục vụ và xuất ngũ. Trải nghiệm chiến tranh khiến Sorge, người khởi đầu năm 1914 là một người theo chủ nghĩa dân tộc hữu khuynh vỡ mộng trước cái mà ông gọi là “sự vô nghĩa” của cuộc xung đột và dần nghiêng sang cánh tả.

Trong thời gian dưỡng thương, ông đọc Marx, Engels và Rudolf Hilferding và cuối cùng trở thành người cộng sản, chủ yếu do ảnh hưởng từ cha của một cô y tá mà ông có quan hệ tình cảm. Phần còn lại của chiến tranh, ông học triết học và kinh tế học tại các đại học Kiel, Berlin và Hamburg. Ở Kiel, ông làm trợ lý cho nhà xã hội học nổi tiếng Kurt Albert Gerlach và cũng chứng kiến cuộc binh biến của thủy thủ, sự kiện góp phần châm ngòi Cách mạng Đức. Sau đó ông gia nhập Đảng Dân chủ Xã hội Độc lập Đức và chuyển đến Berlin, nhưng đến quá muộn để tham gia cuộc khởi nghĩa Spartacus.

Sorge nhận bằng tiến sĩ khoa học chính trị (Dr. rer. pol.) tại Hamburg vào tháng 8 năm 1919. Lúc này ông đã gia nhập Đảng Cộng sản Đức (KPD) và hoạt động như một nhà hoạt động của đảng ở Hamburg rồi Aachen. Quan điểm chính trị khiến ông bị sa thải khỏi cả công việc giảng dạy lẫn làm mỏ than.

Trở thành điệp viên tình báo Liên Xô
Sorge được tuyển mộ làm điệp viên cho tình báo Liên Xô. Dưới vỏ bọc một nhà báo, ông được cử tới nhiều nước châu Âu để đánh giá khả năng bùng nổ các cuộc cách mạng cộng sản.

Từ năm 1920 đến 1922, Sorge sống ở Solingen (nay thuộc bang Nordrhein-Westfalen, Đức). Tại đây, ông đoàn tụ với Christiane Gerlach, vợ cũ của Kurt Albert Gerlach, một nhà cộng sản giàu có, giáo sư khoa học chính trị ở Kiel, và cũng là thầy của Sorge. Christiane Gerlach sau này nhớ lại lần đầu gặp Sorge: “Như có tia chớp chạy xuyên qua tôi. Trong khoảnh khắc ấy, một thứ gì đó bừng tỉnh trong tôi — nguy hiểm, u tối, không thể thoát…”. 

Sorge và Christiane kết hôn vào tháng 5 năm 1921. Năm 1922, ông được điều về Frankfurt, nơi ông thu thập tin tức về giới kinh doanh. Mùa hè 1923, ông tham dự hội nghị “Erste Marxistische Arbeitswoche” (Tuần làm việc Marxist lần thứ nhất) ở Ilmenau. Sorge tiếp tục làm báo và đồng thời hỗ trợ tổ chức thư viện cho Viện Nghiên cứu Xã hội, một nhóm tư tưởng Marxist mới tại Frankfurt.

Năm 1924, ông phụ trách an ninh cho một phái đoàn Liên Xô dự đại hội của KPD tại Frankfurt. Ông lọt vào mắt xanh của một đại biểu là Osip Piatnitsky, quan chức cấp cao của Quốc tế Cộng sản, và được ông này tuyển mộ. Cùng năm đó, Sorge và Christiane chuyển đến Moskva, nơi ông chính thức vào làm tại Ban Liên lạc Quốc tế của Quốc tế Cộng sản (Comintern), cũng là một cơ quan thu thập tin tức của OGPU. Có vẻ như sự tận tụy với công việc đã dẫn tới việc hai người ly hôn. Năm 1925, ông gia nhập  Đảng Cộng sản Liên Xô và nhận quốc tịch Liên Xô. Ban đầu ông là trợ lý tại ban thông tin, sau đó làm thư ký chính trị và khoa học của Ban Tổ chức Viện Marx–Engels–Lenin ở Moskva. 

Sau vài năm, ông bị cuốn vào các cuộc đấu đá phe phái trong phong trào Cộng sản diễn ra giữa thời điểm Vladimir Lenin qua đời và Joseph Stalin củng cố quyền lực; ông bị cáo buộc ủng hộ đối thủ phe phái cuối cùng của Stalin là Nikolai Bukharin, cùng với ba đồng chí người Đức của mình. Tuy vậy, năm 1929, Sorge được Yan Karlovich Berzin, Cục trưởng Cục IV của Hồng quân (về sau là GRU, tức Cơ quan tình báo quân sự) mời gia nhập cơ quan này. Ông gắn bó với Cục IV cho đến hết đời.

Năm 1929, Sorge sang Vương quốc Liên hiệp Anh để nghiên cứu phong trào lao động tại đây, tình hình của Đảng Cộng sản Anh và bối cảnh chính trị, kinh tế của đất nước. Ông được chỉ thị giữ bí mật thân phận và tránh xa hoạt động chính trị. Tháng 11 năm 1929, Sorge được cử về Đức. Ông nhận lệnh gia nhập Đảng Quốc xã và không giao du với bất kỳ nhà hoạt động cánh tả nào. Để tạo vỏ bọc, ông xin làm việc cho tờ báo nông nghiệp Deutsche Getreide-Zeitung.

Trung Quốc năm 1930
Năm 1930, Sorge được cử sang Thượng Hải. Vỏ bọc của ông là làm biên tập viên cho một hãng thông tấn Đức và cộng tác với tờFrankfurter Zeitung. Ông liên lạc với một điệp viên khác là Max Christiansen-Clausen. Sorge cũng gặp Ursula Kuczynski, người Đức, người Đức, và nhà báo cánh tả Mỹ nổi tiếng Agnes Smedley (cũng viết cho tờ Frankfurter Zeitung). Smedley giới thiệu Sorge với Hotsumi Ozaki của nhật báo Asahi Shimbun (về sau trở thành tuyển mộ của Sorge) và Hanako Ishii, người sau này ông có quan hệ tình cảm. Sorge đã tuyển mộ Kuczynski làm điệp viên Liên Xô và cũng nảy sinh quan hệ tình cảm với cô. 

Chẳng bao lâu sau khi đến Trung Quốc, ông đã gửi về những tin tình báo liên quan đến kế hoạch của chính quyền Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch cho một cuộc tấn công mới nhằm vào Đảng Cộng sản Trung Quốc trong Nội chiến Trung Quốc, chủ yếu dựa trên thông tin thu thập từ các cố vấn quân sự Đức của phe Quốc dân.

Với tư cách nhà báo, Sorge tạo dựng tên tuổi như một chuyên gia về nông nghiệp Trung Quốc. Trong vai trò đó, ông đi khắp đất nước và tiếp cận các thành viên Đảng Cộng sản Trung Quốc. Tháng 1 năm 1932, Sorge tường thuật về các trận đánh giữa quân Trung Quốc và Nhật ngay trên đường phố Thượng Hải. Tháng 12 cùng năm, ông được gọi về Moskva. Berzin đánh giá nhiệm vụ ở Thượng Hải của Sorge là thành công, ông cùng các cộng sự không bị lộ và còn mở rộng được mạng lưới tình báo Liên Xô.

Moscow năm 1933
Sorge trở lại Moskva, tại đây ông viết một cuốn sách về nông nghiệp Trung Quốc. Ông cũng kết hôn với Ekaterina Maximova (“Katya”), một phụ nữ ông gặp ở Trung Quốc và đưa về Nga cùng mình.

Nhật Bản năm 1933
Tháng 5 năm 1933, GRU quyết định giao cho Sorge tổ chức một mạng lưới tình báo tại Nhật Bản. Ông nhận bí danh "Ramsay" ("Рамзай" Ramzai hay Ramzay). Trước hết ông tới Berlin để nối lại các mối liên hệ ở Đức và xin một nhiệm vụ báo chí mới ở Nhật làm vỏ bọc. Tháng 9 năm 1931, Đạo quân Quan Đông của Nhật đã chiếm vùng Mãn Châu, khiến Nhật có thêm một đường biên giới trên bộ với Liên Xô ở châu Á (trước đó hai bên chỉ giáp nhau trên đảo Sakhalin). Khi đó, một số tướng lĩnh Đạo quân Quan Đông chủ trương tiến xa hơn, xâm lược vùng Viễn Đông của Liên Xô; do Liên Xô đã giải mã được mật mã của Lục quân Đế quốc Nhật, Moskva nắm rõ việc này và gây ra một “báo động chiến tranh lớn với Nhật” vào mùa đông 1931–1932. Cho đến giữa thập niên 1930, trong con mắt Moskva, Nhật chứ không phải Đức mới là mối đe dọa chính.

Elsa Poretsky, vợ của Ignace Reiss (một điệp viên GRU khác), nhận xét: “Việc ông ấy gia nhập Đảng Quốc xã ngay tại nước mình—nơi hồ sơ cảnh sát của ông đã rất dày, ít nhất cũng là một hành động liều lĩnh… ở ngay hang cọp giữa Berlin trong lúc đơn xin đảng tịch đang được xét duyệt, thực sự là đùa giỡn với cái chết”.

Tại Berlin, ông len lỏi vào Đảng Quốc xã và nghiền ngẫm tuyên truyền của họ, đặc biệt là cuốn Mein Kampf của Adolf Hitler. Sorge theo chân các mối quen mới đến quán bia thường xuyên đến mức ông quyết định bỏ rượu để tránh lỡ lời. Việc kiêng rượu này không khiến đồng bọn Quốc xã nghi ngờ. Đây là biểu hiện cho sự tận tâm tuyệt đối với nhiệm vụ, vì vốn dĩ ông là người uống rượu nặng. Sau này ông kể với Hede Massing: “Đó là việc dũng cảm nhất tôi từng làm. Cả đời này chắc tôi cũng không uống đủ để ‘bù’ cho quãng thời gian ấy Về sau, thói quen rượu chè lại trở thành yếu tố làm suy yếu công việc của ông.

Ở Đức, ông nhận được hợp đồng cộng tác từ hai tờ báo Berliner Börsen-Zeitung và Tägliche Rundschau để tường thuật từ Nhật, cùng tạp chí lý luận của Quốc xã Geopolitik. Sorge gây dựng vỏ bọc nhà báo “cực kỳ Quốc xã” thành công đến mức khi ông rời Đức, Joseph Goebbels đã dự tiệc tiễn ông. Ông sang Nhật qua Hoa Kỳ, ghé qua New York vào tháng 8 năm 1933.

Sorge cập cảng Yokohama ngày 6 tháng 9 năm 1933. Sau khi đặt chân đến Nhật Bản, ông trở thành phóng viên thường trú của Frankfurter Zeitung. Vì đây là tờ báo danh giá nhất nước Đức, vị thế “đặc phái viên Tokyo” khiến Sorge trên thực tế trở thành nhà báo Đức có vị thế cao nhất tại Nhật. Danh tiếng một ký giả Quốc xã căm ghét Liên Xô là vỏ bọc tuyệt hảo cho công tác điệp báo của ông. Nhiệm vụ ở Nhật khó khăn hơn ở Trung Quốc, phía Liên Xô hầu như không có nguồn lực tình báo tại Nhật, nên Sorge phải gây dựng mạng lưới từ con số không, lại dưới sự giám sát chặt chẽ hơn nhiều so với hồi ở Thượng Hải. Cấp trên GRU giao nhiệm vụ cho ông: “nghiên cứu thật kỹ câu hỏi liệu Nhật Bản có đang lên kế hoạch tấn công Liên Xô hay không”. Sau khi bị bắt năm 1941, Sorge khai với điều tra viên:

Trong nhiều năm, đây là nhiệm vụ quan trọng nhất được giao cho tôi và nhóm; nói rằng đó gần như là mục tiêu duy nhất của tôi ở Nhật cũng không sai… Liên Xô, khi quan sát vai trò và thái độ nổi trội của quân đội Nhật trong đối ngoại sau biến cố Mãn Châu, đã hình thành một nghi ngờ ăn sâu rằng Nhật Bản đang định tấn công Liên Xô, một nghi ngờ mạnh đến mức những ý kiến phủ định lặp lại nhiều lần của tôi cũng không phải lúc nào được Moskva coi trọng…

Ông được cảnh báo không được liên hệ với Đảng Cộng sản Nhật Bản hoạt động bí mật hay với đại sứ quán Liên Xô ở Tokyo. Mạng lưới của ông tại Nhật gồm sĩ quan Hồng quân kiêm điện đài viên Max Clausen, Hotsumi Ozaki và hai điệp viên Quốc tế cộng sản khác: Branko Vukelić, nhà báo làm cho tạp chí Pháp Vu, và ký giả Nhật Miyagi Yotoku, nhân viên tờ Japan Advertiser tiếng Anh. Vợ của Max, Anna, đôi khi giữ vai trò liên lạc viên. Từ mùa hè 1937, Clausen hoạt động dưới vỏ bọc công ty M Clausen Shokai chuyên máy sao in bản vẽ và dịch vụ sao chụp. Do Liên Xô cấp vốn lập ra, công ty này sớm làm ăn phát đạt. Ozaki là người Nhật thuộc một gia đình có thế lực, lớn lên ở Đài Loan, khi đó là thuộc địa của Nhật. Anh là một người yêu Trung Hoa mang lý tưởng, tin rằng Nhật Bản đã khởi động hiện đại hóa từ Minh Trị Duy Tân có nhiều điều để dạy cho Trung Quốc. Tuy nhiên, Ozaki bị sốc trước chính sách phân biệt chủng tộc của Nhật với người Trung Quốc bị miêu tả như một dân tộc chỉ đáng làm nô lệ. Anh cho rằng hệ thống chính trị hiện hữu của Nhật, nơi thiên hoàng được tôn như “vị thần sống”, đã lỗi thời; muốn cứu Nhật khỏi chủ nghĩa phát xít phải “tái kiến thiết Nhật thành một nhà nước xã hội chủ nghĩa”.

Trong giai đoạn 1933–1934, Sorge xây dựng một mạng lưới cộng tác viên. Các đầu mối của ông có quan hệ với giới chính trị cấp cao và thu thập thông tin về đối ngoại của Nhật. Điệp viên Ozaki thiết lập quan hệ thân cận với Thủ tướng Fumimaro Konoe. Ozaki đã sao chụp nhiều tài liệu mật cho Sorge.

Khi tỏ ra là một người Quốc xã cuồng tín, Sorge được chào đón tại sứ quán Đức. Một nhà báo Nhật quen biết Sorge năm 1935 mô tả ông là “một tay Quốc xã điển hình, liều lĩnh, ngạo mạn… nóng nảy, nhậu nhẹt nhiều”. Với tư cách phóng viên tại Nhật Bản của tờ Frankfurter Zeitung, Sorge xây dựng được một mạng lưới nguồn tin trong giới chính trị Nhật Bản, và chẳng bao lâu các nhà ngoại giao Đức, gồm cả đại sứ Herbert von Dirksen, đã phụ thuộc vào Sorge như một nguồn tình báo về thế giới chính trị rối rắm và kín kẽ của Nhật Bản. Các giá trị honne và tatemae của người Nhật (cái trước nghĩa đen là “âm thật”, gần với “bản chất sự việc”, cái sau nghĩa đen là “mặt tiền”, gần với “bề ngoài sự việc”), tức khuynh hướng che giấu cảm xúc thật và tuyên xưng những điều mình không thực tin, khiến việc giải mã chính trị Nhật trở nên khó khăn. Khả năng tiếng Nhật lưu loát nâng vị thế của Sorge như một nhà Nhật Bản học. Sorge quan tâm đến lịch sử và văn hóa Á châu, đặc biệt là Trung Quốc và Nhật Bản, và khi tỉnh rượu, ông cố học hỏi nhiều nhất có thể. Đồng thời, Sorge kết bạn với tướng Eugen Ott, tùy viên quân sự Đức tại Nhật, và quyến rũ vợ ông, Helma.  OOtt gửi các bản đánh giá Lục quân Đế quốc Nhật Bản về Berlin; những bản này được Helma Ott sao chép và đưa cho Sorge, người chuyển tiếp về Moskva (Helma tin rằng Sorge chỉ làm việc cho Đảng Quốc xã). Do Lục quân Nhật từng được một phái bộ quân sự Đức huấn luyện từ thế kỷ 19, ảnh hưởng Đức rất mạnh và Ott có quan hệ tốt với các sĩ quan Nhật.

Tháng 10 năm 1934, Ott và Sorge có chuyến thăm dài ngày tới “Đế quốc Mãn Châu” bù nhìn, thực chất là thuộc địa của Nhật, và Sorge, người hiểu Viễn Đông rõ hơn Ott đã viết bản báo cáo về Mãn Châu để Ott ký tên gửi Berlin. Vì báo cáo của Ott được cả Tổng Tham mưu Quân đội Đức lẫn Chính phủ Quốc xã đánh giá cao, Sorge sớm trở thành một trong những nguồn tin chính của Ott về Đế quốc Nhật, qua đó hai người kết thân. Năm 1935, Sorge chuyển về Moskva một tài liệu hoạch định do Ozaki cung cấp, tài liệu này cho thấy rằng Nhật không định tấn công Liên Xô trong năm 1936. Sorge đoán đúng việc Nhật sẽ xâm lược Trung Quốc vào tháng 7 năm 1937 và rằng không có nguy cơ Nhật tấn công Siberia.

Ngày 26 tháng 2 năm 1936, một cuộc đảo chính quân sự bất thành diễn ra ở Tokyo. Mục tiêu là đạt tới cái gọi là “Khôi phục Shōwa” mang màu sắc thần bí, và nhiều quan chức cấp cao bị quân phản loạn sát hại. Dirksen, Ott và toàn bộ nhân viên sứ quán Đức hết sức bối rối, không hiểu vì sao sự việc xảy ra và lúng túng khi phải giải thích cho Wilhelmstraße. Họ tìm đến Sorge, chuyên gia về Nhật bản trú tại Tokyo, để nhờ trợ giúp. Dựa trên các ghi chú do Ozaki cung cấp, Sorge nộp một bản tường trình cho biết Phái Đạo quân Đế quốc trong Lục quân Nhật, lực lượng tiến hành đảo chính gồm các sĩ quan trẻ xuất thân nông thôn; họ bất mãn vì nông thôn nghèo túng, và phe phái này không phải cộng sản hay xã hội chủ nghĩa mà là chống tư bản, tin rằng giới tài phiệt đã làm sai lệch thánh ý Thiên hoàng. Báo cáo của Sorge được dùng làm cơ sở cho bản giải trình của Dirksen gửi về Wilhelmstraße, nơi tỏ ra hài lòng với lời giải thích “xuất sắc” của đại sứ về cuộc đảo chính.

Sorge sống trong một ngôi nhà ở khu dân cư tại Tokyo. Mùa hè năm 1936, một phụ nữ Nhật tên Hanako Ishii phục vụ tại quán bar mà Sorge thường lui tới chuyển đến sống cùng và trở thành vợ trên thực tế của ông. Trong số những mối quan hệ của Sorge với phụ nữ, bền bỉ và lâu dài nhất là với Ishii. Cô cố ngăn thói nghiện rượu nặng và cách lái mô-tô mà ai cũng xem là gần như liều chết của ông. Một phóng viên Mỹ quen biết Sorge sau này viết rằng ông “tạo ấn tượng như một tay ăn chơi, gần như phóng đãng hoàn toàn đối lập với hình dung về một điệp viên sắc lạnh và nguy hiểm”.

Trớ trêu thay, việc Sorge hoạt động gián điệp cho Liên Xô tại Nhật Bản cuối thập niên 1930 có lẽ còn an toàn cho ông hơn là nếu trở về Moskva. Lấy cớ “bận nhiều việc hệ trọng”, ông không tuân lệnh Joseph Stalin gọi về năm 1937 trong thời kỳ Đại Thanh trừng, vì hiểu rằng với quốc tịch Đức mình có nguy cơ bị bắt. Thực tế, hai cấp chỉ huy GRU sớm nhất của Sorge là Yan Karlovich Berzin và người kế nhiệm Artur Artuzov đều đã bị xử bắn trong đợt thanh trừng ấy.Năm 1938, Joachim von Ribbentrop, đại sứ Đức tại Anh được thăng làm ngoại trưởng; để thay Ribbentrop, Dirksen được cử sang London. Ribbentrop đề bạt Eugen Ott làm người kế nhiệm Dirksen ở Tokyo. Ott, lúc này đã biết Sorge đang qua lại với vợ mình, vẫn để bạn mình “ra vào sứ quán ngày đêm thoải mái”, như một nhà ngoại giao Đức sau này nhớ lại, Sorge thậm chí có bàn làm việc riêng tại sứ quán. Ott chấp nhận chuyện vợ ngoại tình vì cho rằng Sorge quá cuốn hút, phụ nữ dễ si mê ông, nên chuyện ấy là “tự nhiên”. Ott thường gọi ông là Richard der Unwiderstehliche Richard der Unwiderstehliche (“Richard Không-thể-cưỡng”), vì sức hấp dẫn của ông với phụ nữ. Hơn hết, Ott rất coi trọng Sorge như một nguồn tin về chính trị Nhật Bản, đặc biệt là cuộc chiến của Nhật ở Trung Hoa; Sorge biết nhiều điều về Nhật mà gần như không người phương Tây nào nắm được, nên Ott nhắm mắt bỏ qua chuyện riêng tư.

Sau khi nhậm chức đại sứ vào tháng 4 năm 1938, hầu như sáng nào Ott và Sorge cũng ăn sáng cùng nhau, bàn kỹ quan hệ Đức–Nhật; đôi khi chính Sorge thảo điện văn để Ott ký gửi Berlin. Ott tin dùng Sorge đến mức cử ông làm “liên lạc viên” mang tài liệu mật tới các lãnh sự quán Đức ở Quảng Châu, Hồng Kông và Manila. Sorge mô tả ảnh hưởng của mình trong sứ quán: “Họ đến tìm tôi và nói: ‘Chúng tôi vừa biết chuyện này chuyện kia—anh nghe gì chưa và nghĩ sao?’”
Ngày 13 tháng 5 năm 1938, khi lái mô-tô ở Tokyo trong tình trạng say xỉn nặng, Sorge đâm vào tường và bị thương nặng. Lúc đó ông đang mang theo ghi chép do Ozaki đưa; nếu cảnh sát phát hiện, vỏ bọc của ông đã sụp đổ. May là một thành viên trong mạng lưới kịp vào bệnh viện lấy tài liệu trước khi cảnh sát tới. Cùng năm, Sorge báo về Moskva rằng trận Hồ Khasan là do các sĩ quan quá khích của Đạo quân Quan Đông gây ra, và Tokyo không có kế hoạch mở chiến tranh tổng lực với Liên Xô. Không hay biết người bạn Berzin đã bị xử bắn vì bị nghi là “Troskyist” từ tháng 7/1938, tháng 10/1938 Sorge còn gửi thư cho ông

Đồng chí thân mến! Xin đừng lo cho chúng tôi. Dù mệt mỏi và căng thẳng khủng khiếp, chúng tôi vẫn là những người có kỷ luật, vâng lệnh, quyết đoán và tận tụy, sẵn sàng hoàn thành mọi nhiệm vụ của sứ mệnh lớn lao. Tôi gửi lời chào chân thành tới đồng chí và các bạn đồng chí. Xin chuyển giúp bức thư kèm theo và lời thăm hỏi đến vợ tôi. Mong đồng chí thu xếp giúp chuyện an sinh của cô ấy.

Sorge không bao giờ biết Berzin đã bị xử bắn như một kẻ phản bội.

Cuối thập niên 1930, hai nguồn tin tình báo có thẩm quyền nhất cho Liên Xô về nước Đức là Sorge và Rudolf von Scheliha, Bí thư thứ nhất tại sứ quán Đức ở Warszawa. Khác với Sorge, người tin vào chủ nghĩa cộng sản thì Scheliha làm gián điệp vì tiền, lối sống vượt quá lương bổng ngoại giao khiến ông ta bán bí mật để kiếm thêm Scheliha cung cấp cho NKVD các tài liệu cho thấy từ cuối 1938 Đức định biến Ba Lan thành quốc gia chư hầu, và sau khi Ba Lan không chịu “ngoan ngoãn”, Đức dự định từ tháng 3 năm 1939 sẽ xâm lược nước này.Về phía Nhật, Sorge báo rằng cuộc chiến biên giới bùng nổ từ tháng 5/1939 không nhằm leo thang thành chiến tranh tổng lực với Liên Xô. Ông cũng báo nỗ lực biến Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản thành liên minh quân sự đang sa lầy; phía Đức muốn nhắm vào Anh quốc, còn Nhật lại muốn chĩa mũi nhọn vào Liên Xô. Tuy nhiên, các báo cáo rằng Nhật không định đánh Siberia bị Moskva nghi ngờ. Ngày 1 tháng 9/1939, Sorge nhận một bức điện khiển trách:

Nhật chắc chắn đã bắt đầu những động thái quan trọng (quân sự và chính trị) chuẩn bị chiến tranh chống Liên Xô, vậy mà anh không cung cấp được thông tin đáng kể nào. Hoạt động của anh xem ra đang chùng xuống.

Tình báo thời chiến

Sorge đã cung cấp cho tình báo Liên Xô nhiều thông tin về Hiệp ước Chống Quốc tế Cộng sản và Hiệp ước Đức–Nhật. Năm 1941, nhờ các mối liên lạc trong sứ quán Đức, ông nắm được tin về Chiến dịch Barbarossa, kế hoạch phe Trục tấn công Liên Xô cùng thời điểm dự kiến. Ngày 30 tháng 5 năm 1941, Sorge báo về Moskva: “Berlin thông báo cho Ott rằng cuộc tấn công của Đức sẽ bắt đầu vào nửa cuối tháng 6. Ott chắc chắn 95% chiến tranh sẽ nổ ra.” Đến ngày 20 tháng 6, ông tiếp tục báo: “Ott nói với tôi rằng chiến tranh giữa Đức và Liên Xô là không tránh khỏi… ‘Invest’ [bí danh của Ozaki] nói với tôi rằng Bộ Tổng tham mưu Nhật đã bàn xem nên đứng ở vị trí nào nếu chiến tranh nổ ra.” Moskva nhận được các báo cáo này, nhưng Stalin và các lãnh đạo Xô viết cao cấp cuối cùng đã phớt lờ cảnh báo của Sorge cũng như của những nguồn khác (trước đó từng có vài báo động sai). Những điệp viên Xô viết khác cũng báo tin Đức sắp tấn công đều bị Stalin nhìn bằng con mắt nghi ngờ.

Có lời đồn rằng Sorge đã cung cấp chính xác ngày nổ ra “Barbarossa”, nhưng sử gia Gordon Prange (1984) kết luận mốc gần nhất mà Sorge nêu là ngày 20 tháng 6; bản thân Sorge cũng chưa từng nhận là đã biết trước đúng ngày 22 tháng 6. Mốc “20 tháng 6” do Trung tá Erwin Scholl, phó tuỳ viên quân sự tại sứ quán Đức, nói với Sorge.  Trong bức điện gửi GRU ngày 1 tháng 6, Sorge viết: “Dự kiến chiến tranh Đức–Xô bắt đầu khoảng 15 tháng 6 dựa trên thông tin Trung tá Scholl mang từ Berlin… cho Đại sứ Ott.” Dù biết Đức sẽ tấn công đâu đó vào tháng 5 hoặc tháng 6, Sorge vẫn choáng váng khi hay tin chiến dịch mở màn ngày 22 tháng 6; ông vào quán rượu, say và la bằng tiếng Anh: “Hitler là thằng tội phạm khốn kiếp! Một kẻ giết người. Nhưng Stalin sẽ dạy cho hắn một bài học. Rồi xem!” Báo chí Xô viết năm 1964 từng viết rằng ngày 15 tháng 6, Sorge đã điện: “Chiến tranh sẽ bắt đầu ngày 22 tháng 6.” Prange,dù khi đó chưa tiếp cận được tài liệu Nga công bố thập niên 1990—không chấp nhận độ xác thực của tin này. Stalin được trích lời chế nhạo Sorge và tình báo của ông trước “Barbarossa”:

Cuối tháng 6, Sorge báo về Moskva rằng Ozaki biết nội các Nhật đã quyết định chiếm nửa phía nam Đông Dương thuộc Pháp (nay là Việt Nam) và đang cân nhắc phương án tấn công Liên Xô, nhưng trước mắt Thủ tướng Konoe chọn trung lập. Ngày 2 tháng 7, tại một “Hội nghị Hoàng gia” có Thiên hoàng, Konoe và các tướng lĩnh cao cấp dự, Nhật thông qua quyết định chiếm toàn bộ Đông Dương thuộc Pháp và tăng cường Quan Đông quân để có thể đánh Liên Xô. Dưới bản báo cáo, Phó Cục trưởng Tình báo Bộ Tổng tham mưu Hồng quân ghi: “Xét đến độ tin cậy cao của các thông tin trước và năng lực của nguồn, có thể tin cậy tài liệu này.” Tháng 7/1941, Sorge báo rằng Ngoại trưởng Đức Joachim von Ribbentrop đã lệnh cho Ott gây sức ép buộc Nhật tấn công Liên Xô, song phía Nhật chống chế. Ngày 25 tháng 8, Sorge gửi về: “Invest [Ozaki] nắm được từ vòng thân cận Konoe… rằng Bộ Chỉ huy tối cao đã bàn có nên gây chiến với Liên Xô hay không. Họ quyết định không mở chiến tranh trong năm nay, nhắc lại, không trong năm nay.” Ngày 6 tháng 9, một hội nghị Hoàng gia quyết định không đánh Liên Xô và lệnh chuẩn bị chiến tranh với Hoa Kỳ và Đế quốc Anh, thông tin này do Ozaki báo cho Sorge.Cùng lúc, Ott nói với Sorge rằng mọi nỗ lực thúc Nhật đánh Liên Xô đều thất bại. Ngày 14 tháng 9, Sorge báo Moskva: “Theo đánh giá thận trọng của tất cả chúng tôi tại đây… khả năng [Nhật] mở cuộc tấn công, điều vốn còn tồn tại gần đây đã biến mất…" Ngày 14 tháng 9, Sorge khuyến cáo Hồng quân rằng Nhật sẽ không tấn công Liên Xô cho đến khi:

 Moskva bị chiếm;
 Quân Quan Đông ở Mãn Châu mạnh gấp ba lực lượng Xô viết tại Viễn Đông;
Ở Siberia bùng nổ nội chiến.

Nhiều tác giả cho rằng nhờ nguồn tin đó mà Liên Xô dám điều các sư đoàn “Siberia” về tiến hành phản công trận Moskva, nơi quân Đức hứng chịu thất bại chiến lược đầu tiên của cuộc chiến. Theo lập luận này, thông tin của Sorge có thể là hoạt động tình báo quân sự quan trọng nhất trong Thế chiến II. Tuy vậy, Sorge không phải nguồn duy nhất, bộ giải mã Xô viết đã phá được mật mã ngoại giao của Nhật, nên Moskva qua tình báo tín hiệu cũng biết rằng năm 1941 Nhật sẽ không tấn công Liên Xô từ hướng Đông

Một điểm tin khác, được cho là do Sorge báo về, có thể đã ảnh hưởng tới trận Stalingrad, ông cho biết Nhật sẽ đánh Liên Xô từ phía đông ngay khi quân Đức chiếm được bất kỳ thành phố nào trên sông Volga.

Đối thủ và “kỳ phùng địch thủ” của Sorge tại Nhật Bản và Đông Á là Ivar Lissner, một điệp viên thuộc cơ quan tình báo quân sự Đức Abwehr.

Bắt giữ và xét xử 

Khi chiến tranh tiến triển, Sorge ngày càng rơi vào tình thế nguy hiểm nhưng vẫn tiếp tục nhiệm vụ của mình. Các tin nhắn vô tuyến của ông được mã hóa bằng các sổ tay mã hóa dùng một lần (one-time pads) vốn không thể phá giải, loại mã này luôn được các cơ quan tình báo Liên Xô sử dụng và chúng chỉ hiện ra như những chuỗi ký tự vô nghĩa. Tuy nhiên, số lượng ngày càng tăng của các tin nhắn bí ẩn đã khiến phía Nhật Bản bắt đầu nghi ngờ rằng một mạng lưới tình báo đang hoạt động.

Sorge cũng dần rơi vào tầm ngắm bị nghi ngờ ngày càng tăng tại Berlin. Đến năm 1941, quân phát xít đã chỉ thị cho SS Standartenführer Josef Albert Meisinger, kẻ được mệnh danh là "Đồ tể thành Warsaw", lúc bấy giờ là điệp viên thường trú của Gestapo tại đại sứ quán Đức ở Tokyo, bắt đầu giám sát Sorge và các hoạt động của ông. Thông qua một trong những người tình của mình là Margarete Harich-Schneider, một nhạc sĩ người Đức sống tại Nhật Bản, Sorge đã có được chìa khóa căn hộ của Meisinger vì đó từng là căn hộ cũ của bà. Thật nhẹ nhõm, ông biết được rằng Meisinger đã kết luận rằng những cáo buộc cho rằng Sorge là điệp viên Liên Xô là vô căn cứ, và lòng trung thành của Sorge là dành cho nước Đức. Sorge đã kết bạn với Meisinger bằng cách đánh vào điểm yếu chính của hắn là rượu, và dành nhiều thời gian để khiến hắn say xỉn, điều này đã góp phần vào đánh giá thuận lợi của Meisinger về Sorge. Meisinger báo cáo về Berlin rằng tình bạn giữa Ott và Sorge "hiện mật thiết đến mức mọi báo cáo thông thường từ các tùy viên gửi về Berlin chỉ còn là phần phụ lục cho báo cáo tổng thể do Sorge viết và được Đại sứ ký tên".

Kempeitai, cảnh sát mật Nhật Bản, đã chặn được nhiều tin nhắn và bắt đầu thắt chặt vòng vây đối với điệp viên Liên Xô người Đức này. Tin nhắn áp chót của Sorge gửi về Moscow vào tháng 10 năm 1941 báo cáo: "Vùng Viễn Đông của Liên Xô có thể được coi là an toàn trước cuộc tấn công của Nhật Bản". Trong tin nhắn cuối cùng gửi về Moscow, Sorge đã yêu cầu được triệu hồi về Đức, vì không còn nguy hiểm về một cuộc tấn công của Nhật vào Liên Xô, và ông mong muốn hỗ trợ nỗ lực chiến tranh của Liên Xô bằng cách cung cấp thêm thông tin tình báo về nỗ lực chiến tranh của Đức. Ozaki bị bắt vào ngày 14 tháng 10 năm 1941 và bị thẩm vấn ngay lập tức. Khi Kempeitai bám đuôi Sorge, họ phát hiện ra rằng vợ của Ott thường xuyên đến thăm nhà Sorge và ông đã dành đêm cuối cùng với tư cách là một người tự do để ngủ với bà ta.

Sorge bị bắt ngay sau đó, vào ngày 18 tháng 10 năm 1941 tại Tokyo. Ngày hôm sau, một bản ghi nhớ ngắn gọn của Nhật Bản đã thông báo cho Ott rằng Sorge đã bị bắt giữ nhanh chóng "vì nghi ngờ hoạt động gián điệp", cùng với Max Clausen. Ott vừa ngạc nhiên vừa phẫn nộ trước kết quả này và cho rằng đó là một trường hợp của "sự cuồng loạn gián điệp Nhật Bản". Ông nghĩ rằng Sorge bị phát hiện vì đã chuyển thông tin mật về các cuộc đàm phán Nhật-Mỹ cho đại sứ quán Đức và cũng cho rằng vụ bắt giữ có thể do các thành phần bài Đức trong chính phủ Nhật Bản gây ra. Tuy nhiên, ông ngay lập tức đồng ý với chính quyền Nhật Bản để "điều tra đầy đủ vụ việc". Phải vài tháng sau, chính quyền Nhật Bản mới tuyên bố rằng Sorge thực tế đã bị truy tố với tư cách là một điệp viên Liên Xô.

Ông bị giam giữ tại Nhà tù Sugamo. Ban đầu, phía Nhật Bản tin rằng vì tư cách đảng viên Đảng Quốc xã và các mối liên hệ với Đức, Sorge là một điệp viên của Abwehr. Tuy nhiên, Abwehr đã phủ nhận điều này. Dưới sự tra tấn, Sorge đã thú nhận, nhưng Liên Xô phủ nhận việc ông là điệp viên của họ. Nhật Bản đã thực hiện ba động thái tiếp cận Liên Xô và đề nghị trao đổi Sorge lấy một trong những điệp viên của chính họ. Tuy nhiên, Liên Xô đã từ chối tất cả các nỗ lực của Nhật Bản và duy trì quan điểm rằng Sorge là kẻ xa lạ đối với họ. 

Vào tháng 9 năm 1942, vợ của Sorge là Katya Maximova bị NKVD bắt giữ với cáo buộc là "gián điệp Đức" vì bà kết hôn với công dân Đức Sorge (việc Sorge là điệp viên GRU không có ý nghĩa gì với NKVD), và bà bị trục xuất đến Gulag, nơi bà qua đời vào năm 1943. Hanako Ishii, người phụ nữ Nhật Bản yêu Sorge và là người phụ nữ duy nhất mà Sorge yêu thương đáp lại, là người duy nhất cố gắng đến thăm Sorge trong thời gian ông ở nhà tù Sugamo. Trong một lần thăm nuôi, bà bày tỏ lo ngại rằng Sorge, dưới sự tra tấn của Kempeitai, sẽ nêu tên bà là người có liên quan đến mạng lưới gián điệp của ông, nhưng ông hứa với bà rằng ông sẽ không bao giờ nhắc đến tên bà. Kempeitai là nỗi khiếp sợ ở Nhật Bản vì việc sử dụng tra tấn như một phương pháp điều tra. Sorge cuối cùng đã đạt được thỏa thuận với Kempeitai rằng nếu họ tha cho Ishii và vợ của các thành viên khác trong mạng lưới gián điệp, ông sẽ tiết lộ tất cả. Ishii không bao giờ bị Kempeitai bắt giữ. Sorge nói với những kẻ bắt giữ mình:

Việc tôi tiếp cận thành công đại sứ quán Đức tại Nhật Bản và giành được sự tin tưởng tuyệt đối của mọi người ở đó chính là nền móng cho tổ chức của tôi tại Nhật Bản.... Ngay cả ở Moscow, việc tôi thâm nhập được vào trung tâm của đại sứ quán và sử dụng nó cho hoạt động gián điệp của mình cũng được đánh giá là cực kỳ đáng kinh ngạc, không có tiền lệ trong lịch sử.

Sau khi Sorge bị bắt, Meisinger đã lợi dụng nỗi sợ hãi gián điệp ngày càng tăng của người Nhật để vu khống những người "chống phát xít" là "điệp viên Liên Xô" trước chính quyền Nhật Bản. Hắn chịu trách nhiệm cho việc đàn áp, giam cầm và tra tấn "Schindler" của Tokyo, Willy Rudolf Foerster. Foerster bị buộc phải bán công ty của mình, nơi đã sử dụng một số lượng đáng kể người Do Thái tị nạn từ Đức và các quốc gia bị Đức chiếm đóng. Ông và người vợ Nhật Bản đã sống sót, nhưng sau chiến tranh, chính những cựu nhà ngoại giao Đức từng vu khống và đàn áp ông là "kẻ chống phát xít" đã tìm cách hạ uy tín của ông.

Cái chết 

Sorge bị treo cổ vào ngày 7 tháng 11 năm 1944, lúc 10:20 giờ Tokyo tại Nhà tù Sugamo và được xác nhận đã tử vong 19 phút sau đó. Hotsumi Ozaki cũng đã bị treo cổ trước đó trong cùng ngày. Thi thể của Sorge không được hỏa táng do tình trạng thiếu hụt nhiên liệu trong thời kỳ chiến tranh. Ông được chôn cất trong một ngôi mộ tập thể dành cho các tù nhân Nhà tù Sugamo tại Nghĩa trang Zoshigaya gần đó.

Sorge để lại người mẹ lúc đó đang sống ở Đức, và ông để lại toàn bộ tài sản của mình cho Anna Clausen, vợ của nhân viên vô tuyến của ông là Max Christiansen-Clausen.

Dưới áp lực từ chính quyền chiếm đóng Mỹ, người tình Nhật Bản của Sorge là Hanako Ishii (石井 花子 Ishii Hanako, 1911 – 1 tháng 7 năm 2000), đã xác định vị trí và tìm lại bộ hài cốt của ông vào ngày 16 tháng 11 năm 1949. Sau khi nhận dạng ông qua hàm răng đặc biệt và một chiếc chân gãy từng được nắn chỉnh kém, bà đã mang thi thể ông đi và hỏa táng tại Trung tâm Hỏa táng Shimo-Ochiai. Bà đã giữ lại răng, thắt lưng và kính của ông, đồng thời làm một chiếc nhẫn từ phần cầu răng vàng của ông và đeo nó trong suốt phần đời còn lại. Sau khi bà qua đời, tro cốt của bà cũng được an táng bên cạnh ông. Một phiến đá tưởng niệm màu trắng tại địa điểm này mang một văn bia bằng tiếng Nhật, với hai dòng đầu tiên viết rằng: "Nơi đây yên nghỉ một anh hùng, người đã hy sinh mạng sống của mình để chiến đấu chống lại chiến tranh và vì hòa bình thế giới".

Liên Xô đã không chính thức công nhận Sorge cho đến tận năm 1964.

Có ý kiến cho rằng thành công lớn nhất của Sorge lại chính là nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ của ông, bởi vì Stalin không thể để lộ việc ông đã bác bỏ lời cảnh báo của Sorge về cuộc tấn công của Đức vào tháng 6 năm 1941. Tuy nhiên, các quốc gia hiếm khi chính thức công nhận các điệp viên nằm vùng của chính mình.

Tham khảo 
Ghi chú

Chú thích

Tài liệu

  
  
 
 
 
 . An early account by two leading British historians of the time. It is informed by their differing perspectives, Deakin being an authority on 20th century European history and Storry an authority on 20th century Japan.
 
 
 
 ; translation of Der Fall Sorge (Mǖnchen: Wilhelm Andermann 1955).

Sách tham khảo 
  
  
 
 
 . An early account by two leading British historians of the time. It is informed by their differing perspectives, Deakin being an authority on 20th century European history and Storry an authority on 20th century Japan.
 
 ; translation of Der Fall Sorge (Mǖnchen: Wilhelm Andermann 1955).

Liên kết ngoài 
 
 The 2003 Japanese movie Spy Sorge about Richard Sorge's life includes some scenes shot in Kitakyushu, including one at the West Japan Industrial Club in Tobata ward, and another (a press conference) at the Mitsui club in Moji-ko.
 Sorge: A chronology, edited by Michael Yudell.
 Richard Sorge Stalin's Spy In Tokyo
 The Spy Who Saved The Soviets
Phim "Sorge - Nhà tình báo vĩ đại" (12 tập, sản xuất năm 2019) phụ đề Việt:  https://www.youtube.com/watch?v=dgWewRPFhkE&t=10s

Sinh năm 1895
Mất năm 1944
Đảng viên Đảng Cộng sản Liên Xô
Nhà báo Đức
Quân nhân Đức trong Thế chiến thứ nhất
Anh hùng Liên Xô
Người cộng sản Nga
Đảng viên Đức Quốc Xã
Nam nhà văn Đức
Người Đức gốc Nga
Quan hệ Liên Xô-Nhật Bản