Thừa tướng Trung Quốc

Thừa tướng Trung Quốc là một chức quan cao nhất trong hệ thống quan chế của phong kiến Trung Quốc, sau vua hay hoàng đế. Tùy theo từng thời kỳ, có thay đổi ít nhiều về tên gọi: thừa tướng, tể tướng, tướng gia, tướng quốc v.v. Chức nhiệm chính của tể tướng là thay mặt vua hay hoàng đế giải quyết mọi việc về chính sự của quốc gia. Chức "thừa tướng" được dùng đầu tiên vào thời Tần, nghĩa là "người đứng đầu các quan lại trong triều đình". Thuật ngữ này được gọi với nhiều tên khác nhau theo ý của nhà vua qua các triều đại.

Lịch sử 

Vào thời Xuân Thu, Quản Trọng là người đầu tiên trở thành tể tướng nước Tề năm 685 TCN. Đến thời kỳ Chiến Quốc thì tại các nước chư hầu khác của nhà Chu đều lập ra chức này. Thời nhà Tần, tên gọi chính thức của chức vụ này là thừa tướng. Đôi khi phân ra làm tả thừa tướng (đứng đầu quan văn) và hữu thừa tướng (đứng đầu quan võ). Nếu hoạn quan làm thừa tướng thì gọi là trung thừa tướng.

Thời kỳ đầu nhà Hán, mô hình tương tự như thời kỳ nhà Tần, thêm ngự sử đại phu là phó. Đến thời Hán Vũ Đế mới lấy những người theo Nho học làm thừa tướng để xử lý các công việc hành chính thường ngày nhưng các công việc hành chính quan trọng vẫn do nội đình giải quyết. Tể tướng khi đó là người đứng đầu thượng thư đài. Đến thời Hán Ai Đế, chức này được đổi thành đại tư đồ. Thời kỳ Đông Hán do tư đồ, tư không, thái úy (tam công) cùng chấp chính. Năm Kiến An thứ 13 (208) thời Hán Hiến Đế lại phục hồi chức thừa tướng, và Tào Tháo là người nắm giữ chức vụ này cho tới ngày 15 tháng 3 năm 220. Lúc này, quyền lực của tế tướng lấn át hoàng đế. Điều này thường xảy ra khi một triều đại trở nên yếu kém, và cũng thường sụp đổ không lâu sau đó.

Thời nhà Tấn và Nam Bắc triều, thừa tướng hay tướng quốc là những quyền thần có địa vị tối cao. Thời Nam-Bắc triều chế độ biến đổi nhiều, hoặc là hoàng đế trực tiếp bàn chính sự hoặc ủy quyền cho cơ mật giả (tức tể tướng). Chức danh có trung thư giám, trung thư lệnh, thị trung, thượng thư lệnh, bộc xạ hoặc tướng quân.

Nhà Tùy định ra tam tỉnh chế, các chức quan đứng đầu tam tỉnh bao gồm: nội sử tỉnh là nội sử lệnh, môn hạ tỉnh là nạp ngôn, thượng thư tỉnh là thượng thư lệnh đều là các chức vụ tương đương tể tướng.

Nhà Đường cải nội sử tỉnh thành trung thư tỉnh, nội sử lệnh thành trung thư lệnh, nạp ngôn thành thị trung.

Từ thời Đường Cao Tông trở đi, có "đồng trung thư môn hạ tam phẩm", đồng trung thư môn hạ bình chương sự chính là tể tướng.

Nhà Tống có đồng bình chương sự là tên gọi chính thức của chức vụ tể tướng, với tham tri chính sự là phó. Đến niên hiệu Nguyên Phong (1078-1085) thời Tống Thần Tông lại cải cách chế độ, cho 2 người đảm nhận công việc của tể tướng, với chức danh của quan đứng đầu là thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang, phó là thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang. Đến niên hiệu Chính Hòa (1111-1118) thời Tống Huy Tông, đổi tả bộc xạ thành thái tể kiêm môn hạ thị lang, hữu bộc xạ thành thiếu tể kiêm trung thư thị lang. Niên hiệu Tĩnh Khang (1126-1127) thời Tống Khâm Tông lại đổi trở lại thành thượng thư tả bộc xạ kiêm môn hạ thị lang và thượng thư hữu bộc xạ kiêm trung thư thị lang. Đến niên hiệu Kiến Viêm (1127-1130) thời Tống Cao Tông, lại đổi tên gọi chức quan của tể tướng thành thượng thư tả hữu bộc xạ đồng trung thư môn hạ bình chương sự, phó tể tướng thành tham tri chính sự. Niên hiệu Càn Đạo (1165-1173) thời Tống Hiếu Tông đổi thành tả, hữu thừa tướng.

Nhà Nguyên có trung thư tỉnh là cơ quan hành chính cao nhất, chức quan đứng đầu trung thư lệnh thường do hoàng thái tử đảm nhận, dưới có tả hữu thừa tướng, sau lại có bình chương chính sự, chức phó có tả hữu thừa cùng tham tri chính sự.

Thời kỳ đầu nhà Minh đặt trung thư tỉnh với tả-hữu thừa tướng đứng đầu. Năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), Minh Thái Tổ bãi bỏ trung thư tỉnh, phế chức vụ thừa tướng, mọi công việc triều chính do hoàng đế tự quyết. Chế độ tể tướng bị bãi bỏ từ đây. Sau hoàng đế do nhiều công việc nên đặt ra chức vụ nội các đại học sĩ đảm nhận công việc văn thư. Sau do chức vụ này trở nên quan trọng, thành ra đại học sĩ có thể coi như là đảm nhận công việc của tể tướng, xưng là phụ thần, làm việc tại thủ phụ.

Nhà Thanh noi theo chế độ nhà Minh, sau Ung Chính thiết lập quân cơ xứ, quân cơ đại thần đảm nhận công việc của tể tướng. Cuối cùng, mô phỏng theo chế độ của Nhật Bản đổi thành nội các tổng lý đại thần.

Danh sách các Thừa tướng của Trung Quốc

Nhà Thương
 Y Doãn: 1766 - 1750 TCN?
 Y Trắc (con trai của Y Doãn)
 Vụ Tiên (Wu Xian, pháp sư Shaman)
 Gan Xuan
 Phó Duyệt, thời vua Vũ Đinh nhà Thương (1324 – 1266 TCN)
 Cơ Tử, thời vua Trụ nhà Thương

Nhà Chu  
 Khương Tử Nha: 1045 - 1035 TCN
 Cơ Đán: 1035 - 1017 TCN
 Thiệu công: 1005 - 991 TCN + Tất công Cao
 Sái công Mưu Phủ: 947 - 922 TCN
 Trịnh Trang công: 720 - 707 TCN
 Quản Trọng (nước Tề): 685 - 645 TCN
 Bào Thúc Nha
 Yến Anh của nước Tề: 580-510 TCN
 Ngũ Tử Tư của nước Sở: 515 - 484 TCN
 Bá Hi, nước Ngô thời Xuân Thu (thời Phù Sai): 514 - 473 TCN
 Cheng Dechen của vua Chu: ? - 632 TCN
 Tôn Thúc Ngao của vua Chu: 630 - 593 TCN
 Ngô Khởi, thời Chu: 440-381 TCN
 Hoàng Yết của vua Sở: 256 TCN
Điền Văn của nước Tề
 Điền Đan của nước Tề
 Lý Khôi, thời Ngụy Văn hầu: 422- 395 TCN
 Hui Shi: 380 - 305 TCN (thời Chiến Quốc, bạn của Trang Tử)
 Lạn Tương Như: 285? - 257 TCN (chính khách nước Triệu)
 Tô Tần (380 - 284 TCN): 295? - 284 TCN
Nhạc Nghị, nước Yên thời Chiến Quốc
 Bách Lý Hề, thời Tần Mục công: 686 - 628 TCN
 Thương Ưởng: 359 - 338 TCN, thời Tần Hiếu công
 Trương Nghi (tướng quốc thời Tần Chiến Quốc): 329 - 309 TCN

Nhà Tần 
 Lã Bất Vi: 251 - 235 TCN
 Lý Tư: 235 - 208 TCN
 Triệu Cao: 208 - 207 TCN

Nhà Hán 
 Tiêu Hà: 206 - 193 TCN
 Tào Tham: 193 - 190 TCN
 Vương Lăng: 190 - 187 TCN
 Trần Bình: 187 - 178 TCN
 Chu Bột: 178 - 177 TCN
 Quán Anh: 177 - 176 TCN
 Trương Thương
 Bạch Mặc
 Thân Đồ Gia (thời Văn đế nhà Hán)
 Đào Thanh:
 Chu Á Phu: 150 - 147 TCN
 Lưu Xá (tước Đào Hầu): 147 - 
 Vệ Uyển: 153 - 140 TCN
 Đậu Anh (Ngụy Kỳ hầu): 140 - 139 TCN
 Hứa Xương: 139 - 135 TCN
 Điền Phân (Vũ An Hầu): 135 - ? TCN
 Công Tôn Hạ
 Lưu Khuất Mạo: ? - 92 TCN
 Hoắc Quang: 87 - 68 TCN
 Ngụy Tương: 68 ? TCN
 Khuông Hoành
 Vương Mãng: 5 - 8 CN
 Lý Tùng: 23 - 25
 Đặng Vũ: 25 - 27
 Vũ Hán: 36 - 44
 Đậu Hiến: 88 - 92
 Lý Quốc: 121 - 125
 Tôn Bảo: 125 - 141
 Lương Ký: 141 - 159
 Trần Phồn: 159 - 167
 Đậu Vũ: 167 - 168
 Tào Qian: 168 - 183
 Tào Tung: 183 - 193
 Viên Ngỗi: 189 - 191
 Lư Thực: 189 - 193
 Đổng Trác: 189 - 192
 Hà Tiến: 189
 Vương Doãn: 189 - 192
 Mã Mật Đê: ? - 194
Tuân Sảng (128–190)
 Hoàng Phủ Tung: 184 - 190
Chu Tuấn (? - 195)
 Tào Tháo: 208 - 220
 Tào Phi: 220

Thời Tam quốc 
 Tôn Thiệu (221–225, Đông Ngô)
 Cố Ung (225–243, Đông Ngô)
 Lục Tốn (244–248, Đông Ngô)
 Gia Cát Khác (249–253, Đông Ngô)
 Tôn Tuấn (253–256, Đông Ngô)
 Tôn Lâm (258, Đông Ngô)
 Bộc Dương Hưng (262–264, Đông Ngô)
 Lục Khải: 266 - ? (Đông Ngô)
 Trương Đễ (279–280, Đông Ngô)
 Gia Cát Lượng (221–234, Thục Hán)
 Tưởng Uyển (234 - 247, Thục Hán)
 Phí Vĩ (247 - 253, Thục Hán)
 Khương Duy (253 - 264, Thục Hán)
Giả Hủ (Bắc Ngụy)
Hoa Hâm (Bắc Ngụy)
Chung Do (Bắc Ngụy)
Vương Lãng (Bắc Ngụy)
Trần Quần (Bắc Ngụy)
Đổng Chiêu (Bắc Ngụy)
 Cui Lin (Bắc Ngụy)
Mãn Sủng (Bắc Ngụy)
 Jiang Ji (Bắc Ngụy)
Tào Sảng (Bắc Ngụy)
Tư Mã Ý (Bắc Ngụy)
 Cao Nhu (Bắc Ngụy)
 Vương Lăng (Bắc Ngụy)
 Zhuge Dan (Bắc Ngụy)
 Sun Li (general) (Bắc Ngụy)
 Sima Shi (Bắc Ngụy)
 Sima Zhao (Bắc Ngụy)
Tư Mã Phù (Bắc Ngụy)
 Wang Chang (Bắc Ngụy)
 Wang Guan (Bắc Ngụy)
 Deng Ai (Bắc Ngụy)
 Zhong Hui (Bắc Ngụy)
 Sima Yan (Bắc Ngụy)
 Wang Xiang (Bắc Ngụy)
 Sima Wang (Bắc Ngụy)

Thời Tây Tấn (nhiếp chính) 
 Vệ Quán: 265 - 290
 Dương Tuấn: 290-291
 Tư Mã Lượng/Vệ Quán: 291.
 Hoàng hậu Giả Nam Phong: 291-300
 Tư Mã Luân: 300-301
 Tư Mã Quýnh: 301-302
 Tư Mã Nghệ: 302-304
 Tư Mã Dĩnh: 304
 Tư Mã Ngung: 304-306
 Tư Mã Việt: 306-313
 Sách Lâm và Diêm Đỉnh: 313 - 316

Thời Đông Tấn 
 Vương Đạo: 317 - 325, 330 - 339
 Dữu Lượng: 326 - 339
 Hoàn Ôn: 346? - 373
 Tạ An, Vương Thản Chi: 373 - 385
 Tư Mã Đạo Tử: 385 - 403
 Tư Mã Nguyên Hiển: 403
 Hoàn Huyền: 403 - 404
 Lưu Dụ: 404 - 420

Thời Nam - Bắc triều

Bắc Ngụy 
 Thác Bạt Nghi: 398 - 409
 Thác Bạt Đảo (sau là Ngụy Thái Vũ đế): 422 - 423
 Thôi Hạo: 423 - 450
 Thác Bạt Hoảng (hoàng thái tử Bắc Ngụy): 443 - 451
 Thác Bạt Tuấn (Ngụy Văn Thành đế): 452
 Ất Phất Hồn (thời Ngụy Hiến Văn đế): 461 - 466
 Phùng thái hậu: 466 - 490
 Cao Triệu: 490 - 514
 Cao Chiếu Dung (thái hậu của Ngụy Tuyên Vũ đế): 514 - 515
 Cao Dương vương Nguyên Ung: 515
 Hồ Thừa Hoa (thái hậu của vua Ngụy Hiếu Minh đế): 515 - 520 (lần một)
 Nguyên Xoa: 520 - 525
 Hồ thái hậu (lần 2): 525 - 528
 Nhĩ Chu Vinh: 528 - 530
 Nhĩ Chu Triệu: 530 - 532
 Cao Hoan: 532 - 546
 Cao Trừng (con trai Cao Hoan): 547 - 549
 Cao Dương (em trai Cao Trừng): 549 - 550, cướp ngôi Đông Ngụy và lập Bắc Tề

Bắc Tề 
Khai Phong vương Dương Âm, Bình Tần vương Cao Quy Ngạn, Yên Tử Hiến, và Trịnh Di: 560 - 561

Bắc Chu 
 Vũ Văn Hộ: 557 - 572
 Vũ Văn Hiến: 572 - 578
 Dương Kiên: 580 - 581, cướp ngôi Bắc Chu và lập nhà Tùy 
Nam triều

Thời Tùy 
 Dương Tố: 589 - 606
 Dương Huyền Cảm: 606 - 613
 Vũ Văn Hóa Cập: 618 - 619

Thời Đường 
 Vũ Văn Sĩ Cập: 618 - 622?
 Phong Đức Di: 624? - 630?
 Phòng Huyền Linh: 
 Cao Quý Phụ: 650 - 652
 Trưởng Tôn Vô Kị: 650 - 659
 Địch Nhân Kiệt: 691 - 700
 Trương Giản Chi: 700 - 706
 Võ Tam Tư: 706 - 707
 Khương Kiểu: 713 - 716
 Diêu Sùng, Tống Cảnh: 713 - 716
 Tống Cảnh: 716 - 719
 Trương Gia Trinh, Nguyên Can Diệu: 719 - 723
 Trương Thuyết: 723 - 726
 Lý Nguyên Hoành: 726 - 728
 Tiêu Tung: 728 - 729
 Bùi Quang Đình: 729 - 733
 Vương Khâu (từ chối): 733
 Hàn Hưu: 733
 Trương Cửu Linh: 733 - 737
 Lý Lâm Phủ: 738 - 752
 Dương Quốc Trung: 752 - 755
 Bùi Miện: 756 - 760
 Lý Hiện: 760
 Tiêu Hoa: 760? - 762
 Nguyên Tái: 762 - 
 Trình Nguyên Chấn: 762 - 763
 Nguyên Tái (lần 2): 763 - 767?
 Đỗ Hồng Tiệm: 767? - 769
 Bùi Miện: 769
 Nguyên Tái (lần 3): 769 - 777
 Dương Oản: 777
 Điền Thừa Tự: 777 - 779
 Lý Trung Thần: 779 - 780
 Thường Cổn: 780
 Thôi Hựu Phủ: 780
 Lư Kỉ: 781 - 784
 Lư Hàn: 784 - 785
 Lưu Tư, Thôi Tạo, Tề Ánh: 785 - 787
 Trương Diên Thưởng: 787 - 789?
 Lý Bí: 789
 Đậu Tham: 789 - 792
 Lục Chí: 792 - 795
 Cao Dĩnh: 801? - 805
 Vi Chấp Nghị: 804 - 805
 Viên Tư, Đỗ Hoàng Thường: 805
 Đỗ Hoàng Thường, Lý Cát Phủ: 805 - 814
 Lý Phùng Cát: 814 - 815?
 Võ Nguyên Hoành, Bùi Độ: 815
 Bùi Độ: 815 - 818
 Hoàng Phủ Bác, Trình Dị: 819 - 820
 Lệnh Hồ Sở: 820
 Thôi Thực: 820 - 821
 Đỗ Nguyên Dĩnh: 821 - 824
 Bùi Độ: 824 - 827
 Vi Xử Hậu: 827 - 829
 Lộ Tùy: 829
 Lý Tông Mẫn: 829 - 830
 Tống Thân Tích: 830 - 831
 Ngưu Tăng Nhụ: 831 - 833
 Lý Đức Dụ: 833 - 834
 Lý Tông Mẫn (lần 2): 834 - 835
 Trịnh Đàm, Lý Thạch: 835 - 839
 Trần Di Hành, Dương Tự Phục và Lý Giác: 837 - 842
 Lý Đức Dụ (lần 2): 840
 Thôi Củng: 840 - 843
 Lý Nhượng Di: 842
 Lý Thân: 843
 Thôi Huyễn: 843 - 845
 Lý Hồi: 845 - 846
 Lý Đức Dụ (lần 3): 846 (bị bãi chức)
 Bạch Mẫn Trung, Lư Thương: 846 - 848?
 Ngụy Phù: 848? - 849
 Thôi Quỳ, Lệnh Hồ Đào cùng Ngụy Mô: 849 - 854?
 Bùi Hưu: 854? - 855
 Ngụy Mô: 855 - 857
 Thôi Thận Do: 857 - 858
 Tiêu Nghiệp, Hạ Hầu Tư: 858 - 860
 Đỗ Thẩm Quyền: 860 - 862
 Bạch Mẫn Trung: 860 - 861
 Tưởng Thân: 861 - 862
 Hạ Hầu Tư: 862 - 864
 Tiêu Trí: 864 - 865
 Cao Cừ: 865 - 867?
 Khang Thừa Huấn, Tào Xác: 868 - 870
 Vi Bảo Hành: 870 - 873 (cùng nhiều người khác)
 Vương Đạc: 873 - 881
 Vi Chiêu Độ: 881 - 895
 Đỗ Nhượng Năng: 885 - 892
 Trương Tuấn: 887 - 891
 Thôi Chiêu Vĩ: 891 - 895
 Trịnh Khể: 894
 Từ Ngạn Nhược: 894 - 900
 Vương Đoàn: 895
 Lý Hề: 895
 Lục Ỷ: 895 - 896
 Thôi Dận: 896 - 899

Thời Tống

Bắc Tống 
 Triệu Phổ: 960 - 976
 Tiết Cư Chính: 976 - 981
 Lư Đa Tốn: 976 - 98
 Thẩm Luân: 981 - 982
 Lý Phưởng: 983 - 988
 Triệu Phổ (lần 2): 988 - 992
 Lã Mông Chánh: 988 - 991
 Lý Phưởng: 991 - 996
 Lã Đoan: 996 - 998
 Trương Tề Hiền, Lý Hãng: 998 - 1000
 Lã Mông Chánh, Hướng Mẫn Trung: 1001 - 1004
 Tất Sĩ An, Khấu Chuẩn: 1004 - 1006
 Vương Đán: 1006 - 1017
 Khấu Chuẩn: 1017
 Khâm Nhược: 1017 - 1020
 Đinh Vị: 1020 - 1022
 Lã Di Giản: 1022 - 1038
 Phạm Trọng Yêm: 1038 - 1043
 Bàng Tịch: 1044 - 1056
 Hàn Kỳ: 1057 - 1063
 Phú Bật: 1069 - 1070
 Vương An Thạch: 1070 - 1074
 Hàn Giáng: 1074 - 1075
 Hàn Chẩn: 1085 - 1086
 Tư Mã Quang: 1086 
 Lã Công Trứ: 1086 - 1089
 Lã Đại Phòng, Phạm Thuần Nhân: 1089
 Tô Tụng: 1089 - 1093
 Phạm Thuần Nhân: 1093 - 1094
 Chương Đôn: 1094 - 1100
 Tăng Bố: 1100 - 1102
 Sái Kinh: 1102 - 1106
 Đĩnh Chi: 1106 - 1107
 Sái Kinh (lần 2): 1107 - 1125
 Hà Chấp Trung: 1109 - 1110
 Trương Thương Anh: 1110 - 1112
 Trịnh Cư Trung (thái tể): 1112 - 1119
 Vương Phủ: 1119 - 1124
 Bạch Thời Trung: 1124 - 1126
 Trương Bang Xương: 1126 - 1127

Nam Tống 
 Lý Cương: 1127
 Hoàng Tiềm Thiện: 1127 - 1128
 Chu Thắng Phi: 1128 - 1134
 Phạm Tông Doãn: 1131
 Lã Di Hạo: 1131 - 1134
 Triệu Đỉnh: 1134 - 1135
 Trương Tuấn: 1135 - 1137
 Triệu Đỉnh: 1137 - 1140
 Tần Cối: 1140 - 1155
 Tần Hi: 1155
 Mặc Kỳ Tiết: 1155 - 1158
 Thang Tư Thoái: 1159 - 1161?
 Trần Khang Bá: 1162
 Trương Tuấn: 1162 - 1164
 Sử Hạo: 1162
 Thang Tư Thoái: 1164
 Trần Khang Bá: 1164 - 1165
 Tiền Đoan Lễ: 1165
 Hồng Thích: 1166
 Diệp Dung, Ngụy Kỉ: 1166 - 1167
 Tưởng Phất: 1167 - 1169
 Ngu Doãn Văn: 1169 - 1174
 Tăng Hoài: 1174
 Diệp Hành: 1174 - 1175
 Cung Mậu Lương: 1176 - 1177
 Vương Hoài: 1177 - 1178
 Triệu Hùng: 1178 - 1179
 Vương Hoài (lần 2): 1179 - 1187
 Chu Tất Đại, Lưu Chính: 1187 - 1198
 Triệu Nhữ Ngu: 1189 - 1195
 Dư Đoan Lễ: 1196
 Kinh Thang: 1196 - 1200
 Tạ Thâm Phủ: 1200 - 1202
 Hàn Thác Trụ: 1199 - 1208
 Trần Tự Cường: 1202 - 1208
 Tiền Tượng Tổ: 1208
 Sử Di Viễn: 1209 - 1233
 Trịnh Thanh Chi, Kiều Hành Giản: 1236
 Thôi Dữ Chi: 1236 - 1237
 Kiều Hành Giản: 1237 - 1239
 Lý Tông Miễn, Sử Tung Chi: 1239 - 1244
 Phạm Chung, Đỗ Phạm: 1244 - 1246
 Trịnh Thanh Chi: 1246 - 1251
 Tạ Phương Thúc: 1251 - 1255
 Đổng Hòe: 1255 
 Trình Nguyên Phượng: 1256 - 1258
 Đinh Đại Toàn: 1258
 Ngô Tiềm: 1259 - 1260
 Giả Tự Đạo: 1262 - 1268
 Giang Vạn Lý: 1268 - 1274
 Vương Dược, Chương Giám: 1274 - 1275
 Trần Nghi Trung, Lưu Mộng Viêm: 1275
 Ngô Kiên: 1276
 Văn Thiên Tường: 1275
 Lục Tú Phu: 1275 - 1279

Thời Nguyên 
 Bá Nhan: 1265 - 1276
 Chân Kim:? - 1285
 Harghasun: 1294
 Harqasun (phiên âm Hán: 哈剌哈孙, Ha Lạt Ha Tôn): 1307 - 1309
 A Hốt Thai, Cáp Lạt Cáp Tôn: 1309
 Thác Khắc Thác: 1312
 Đảo Lạt Sa: 1328 - 1330
 Yến Thiếp Mộc Nhi: 1329 - 1330
 Bá Nhan: 1335
 Thoát Thoát: 1243

Tham khảo