Luật Cơ bản Hồng Kông

Luật Cơ bản Đặc khu hành chính Hồng Kông thuộc Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là một đạo luật quốc gia của Trung Quốc, quy định về tổ chức chính quyền Hồng Kông, gồm chín chương, 160 điều và ba phụ lục. Đạo luật được ban hành căn cứ Hiến pháp Trung Quốc để thi hành Phụ lục I của Tuyên bố chung Trung-Anh.

Luật Cơ bản được Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc thông qua vào ngày 4 tháng 4 năm 1990, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 1997 khi chủ quyền Hồng Kông được chuyển giao từ Anh cho Trung Quốc. Đạo luật thay thế Chuyên lợi Tín kiện và Chỉ thị Hoàng gia, là hai văn bản hiến pháp của Hồng Kông trong thời kỳ thuộc Anh.

Được soạn thảo trên cơ sở của Tuyên bố chung Trung-Anh, Luật Cơ bản quy định các chính sách cơ bản của Trung Quốc đối với Hồng Kông, bao gồm nguyên tắc "một quốc gia, hai chế độ", tức là chế độ chính trị, kinh tế xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc đại lục sẽ không được áp dụng tại Hồng Kông cho đến năm 2047, Hồng Kông được duy trì chế độ tư bản. Luật Cơ bản cũng quy định các cơ sở của luật pháp, mối quan hệ giữa Hồng Kông và Quốc vụ viện, quyền, nghĩa vụ của cư dân Hồng Kông và các cơ quan chính quyền địa phương.

Lịch sử 
Sau khi Tuyên bố chung Trung-Anh được ký kết, Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc thành lập Ủy ban dự thảo Luật Cơ bản vào năm 1985, có nhiệm vụ soạn thảo Luật Cơ bản, nhằm chuẩn bị cơ sở chuyển giao chủ quyền Hồng Kông từ Anh cho Trung Quốc. Tháng 6 năm 1985, Ủy ban Thường vụ phê chuẩn danh sách ủy viên Ủy ban dự thảo, gồm 36 ủy viên từ Trung Quốc và 23 ủy viên từ Hồng Kông,:444 chủ nhiệm ủy ban là nhà ngoại giao Trung Quốc Cơ Bằng Phi; 12 trong 23 ủy viên Hồng Kông có quan hệ với ngành kinh doanh, công nghiệp của Hồng Kông.:444

Trong cùng năm, Ủy ban Tư vấn Luật Cơ bản được thành lập, gồm các lãnh đạo Hồng Kông, có nhiệm vụ lấy ý kiến ở Hồng Kông về dự thảo Luật Cơ bản. Giống như Ủy ban soạn thảo, thành phần Ủy ban tư vấn chủ yếu là giới tinh anh kinh doanh và chuyên gia của Hồng Kông.

Dự thảo đầu tiên được công bố vào tháng 4 năm 1998 để lấy ý kiến dư luận trong khoảng thời gian năm tháng. Dự thảo thứ hai được công bố vào tháng 2 năm 1989 và thời kỳ lấy ý kiến dư luận kết thúc vào tháng 10. Ngày 4 tháng 4 năm 1990, Luật Cơ bản và thiết kế khu kỳ, khu huy của Hồng Kông được Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc thông qua.

Ngày 4 tháng 6 năm 1989, Lý Trụ Minh và Ti Đồ Hoa, hai ủy viên Ủy ban dự thảo duy nhất thuộc phe dân chủ, tuyên bố ngừng tham gia ủy ban sau sự kiện Thiên An Môn.:23 Tháng 9 năm 1989, ông Minh quyết định quay trở lại theo yêu cầu nhiều người ở Hồng Kông:23 nhưng bị chính phủ trung ương miễn nhiệm vào tháng 10 vì "có hành vi chống phá nhà nước".:15 Trước đó, Minh và Hoa đã công khai ủng hộ các nhà hoạt động sinh viên ở Bắc Kinh và đã lãnh đạo Liên minh Ủng hộ Phong trào Dân chủ Yêu nước Thị dân Hồng Kông, một tổ chức then chốt trong việc giúp đỡ giới bất đồng chính kiến rời khỏi Trung Quốc đại lục sau sự kiện Thiên An Môn.

Nguyên tắc cơ bản 
Chương 1 quy định các nguyên tắc của chế độ chính trị Hồng Kông thuộc Trung Quốc, phản ánh Tuyên bố chung Trung-Anh.

Điều 1 quy định Hồng Kông là một phần của Trung Quốc. Luật Cơ bản bảo đảm Hồng Kông được mức độ tự trị cao và thực hiện quyền tư pháp, hành pháp và lập pháp riêng biệt. Tòa án Chung thẩm là cơ quan xét xử cao nhất, thực hiện quyền xét xử chung thẩm và quyền kháng cáo lên Ủy ban Tư pháp Cơ mật viện Anh bị bãi bỏ.

Điều 5 quy định chế độ, chính sách chủ nghĩa xã hội không được thi hành ở Hồng Kông và chế độ, lối sống tư bản của Hồng Kông được duy trì trong 50 năm sau cuộc chuyển giao, là đến năm 2047. Thông luật, các luật công bình, điều lệ, luật phụ thuộc và luật tục về các quyền lợi đất đai nhất định ở Tân Giới có hiệu lực trước chuyển giao được duy trì, trừ phi trái với Luật Cơ bản và có thể được Hội đồng Lập pháp sửa đổi. Quyền tư hữu cũng được bảo vệ ở Hồng Kông.

Tuy Luật Cơ bản được ban hành để thực hiện "một quốc gia, hai chế độ", nhưng ngày 10 tháng 6 năm 2014 Trung Quốc công bố báo cáo chính sách khẳng định quyền lực tối cao với Hồng Kông, có ghi rằng quyền lợi của Trung Quốc ("một quốc gia") nên áp đảo chế độ tự trị hiến định của Hồng Kông ("hai chế độ"), dẫn đến nhiều cư dân chỉ trích rằng chính phủ trung ương đang vi phạm Điều 8 Luật Cơ bản và cam kết cho phép Hồng Kông được dân chủ, tự trị dưới chủ quyền Trung Quốc.

Tự trị Hồng Kông, chủ quyền Trung Quốc

Quan hệ với Quốc vụ viện 
Điều 22 quy định các bộ của Quốc vụ viện và các cơ quan cấp dưới không thể can thiệp vào lĩnh vực thuộc thẩm quyền của Hồng Kông theo Luật Cơ bản. Tháng 4 năm 2020, điều khoản này châm ngòi cuộc tranh luận sau khi Văn phòng Liên lạc và Văn phòng Các vấn đề Hồng Kông và Ma Cao công khai chỉ trích các thành viên Hội đồng Lập pháp thuộc phe dân chủ vì làm đình trệ cuộc bầu cử chủ tịch Ủy ban Nghị sự Hội đồng Lập pháp. Phe dân chủ cho rằng bình luận của Văn phòng Liên lạc vi phạm Điều 22, Văn phòng Liên lạc phản bác rằng Điều 22 không được áp dụng vì Văn phòng đã được chính phủ trung ương ủy quyền quản lý lĩnh vực Hồng Kông và không phải là "các bộ của Quốc vụ viện" theo định nghĩa thông thường.

Hiệu lực của luật quốc gia 
Ngoại trừ Luật Cơ bản và Hiến pháp thì luật quốc gia không được thi hành ở Hồng Kông, trừ phi được liệt kê trong Phụ lục III và được áp dụng bằng luật địa phương. Khi Hội đồng Lập pháp thông qua luật quốc gia ở cấp địa phương thì luật của Hồng Kông địa phương hóa luật quốc gia sao cho phù hợp với tình hình ở Hồng Kông và có hiệu lực hoàn toàn. Ủy ban Thường vụ có quyền sửa đổi Phụ lục III sau khi lấy ý kiến ủy ban Luật Cơ bản và chính phủ Hồng Kông. Luật trong Phụ lục III phải liên quan đến ngoại giao, quốc phòng và những lĩnh vực nằm ngoài thẩm quyền của Hồng Kông.

Đến tháng 5 năm 2020, Phụ lục III bao gồm những đạo luật quy định thủ đô, quốc kỳ, quốc ca, quốc tịch, tuyên bố chủ quyền, quyền miễn trừ ngoại giao và việc đồn trú của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Tháng 5 năm 2020, Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc tuyên bố Ủy ban Thường vụ sẽ thông qua luật an ninh quốc gia cho Hồng Kông do biểu tình năm 2019-20. Đạo luật được bổ sung vào Phụ lục III và được ban hành mà không cần Hội đồng Lập pháp thông qua.

Luật quốc gia có thể được áp dụng nếu chỉ tác động đến một phần Hồng Kông. Năm 2018, Trạm Tây Cửu Long của Đường sắt Cao tốc Quảng Châu-Thâm Quyến-Hồng Kông hoàn thành, có một phần cho phép quan chức đại lục thi hành luật quốc gia để giảm thời gian nhập cảnh. Trong cùng năm, vụ việc được đưa ra Tòa án sơ thẩm. Tòa án sơ thẩm phán quyết rằng Luật Cơ bản là một văn bản linh hoạt và có thể được giải thích để đáp ứng nhu cầu hội nhập kinh tế; việc thi hành luật quốc gia ở Hồng Kông vì mục đích hải quan, nhập cảnh và cách ly không vi phạm nguyên tắc "một quốc gia, hai chế độ".

Luật an ninh quốc gia 
Điều 23 yêu cầu Hồng Kông ban hành luật an ninh quốc gia địa phương cấm phản quốc, ly khai, phiến loạn, chống phá chính phủ trung ương, cướp bí mật nhà nước và tổ chức nước ngoài hoạt động chính trị tại Hồng Kông. Năm 2003, chính quyền trình Dự luật An ninh quốc gia năm 2003, gây nên biểu tình rộng lớn. Dự luật tăng cường quyền hạn của cảnh sát, như quyền khám xét nhà người khủng bố tình nghi mà không cần lệnh. Sau khi Đảng Tự do rút sự tán thành và các cuộc biểu tình thì dự luật bỏ vô hạn.

Quyền lợi cơ bản và nghĩa vụ 
Chương 3 bảo đảm quyền lợi của cư dân Hồng Kông. Điều 39 cũng áp dụng các điều khoản của Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị, Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa và các công ước lao động quốc tế khác có hiệu lực ở Hồng Kông trước năm 1997. Trong khi hầu hết Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị được nội luật hóa trong Điều lệ Pháp án Nhân quyền, không có luật để nội luật hóa Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa.

Quyền dân sự 
Mọi cư dân Hồng Kông đều bình đẳng trước pháp luật và có quyền tự do ngôn luận, báo chí xuất bản, lập hội, hội họp, diễu hành biểu tình, giao lưu, đi lại, lương tâm, tín ngưỡng tôn giáo, hôn nhân và quyền tự do thành lập, gia nhập công đoàn và đình công. Tự do cá nhân của cư dân Hồng Kông luôn bất khả xâm phạm. Cư dân Hồng Kông không thể bị bắt bớ, giam giữ hay cầm tù tùy tiện hoặc trái luật, khám xét thân thể một cách tùy tiện hoặc trái luật, tước đoạt hay hạn chế tự do cá nhân, tra tấn hoặc tước đoạt sinh mạng tùy ý hay vi pháp, đều bị cấm.

Cuối năm 2015, năm nhân viên tiệm sách bán sách, tạp chí cấm ở Trung Quốc mất tích. Ít nhất hai người mất tích khi ở đại lục, một người mất tích ở Thái Lan; một người lần cuối thấy ở Hồng Kông trước khi xuất hiện ở Thâm Quyến mà không có giấy tờ đi lại cần thiết. Dù phản ứng với các vụ mất tích tháng 10 lặng thinh—biến mất vô lý và giam giữ hành chính dài hạn không lạ gì ở đại lục— sự biến mất vô tiền của một người từ Hồng Kông cùng các sự kiện kì quái xung quanh lay chuyển thành phố và kết tinh mối lo ngại quốc tế về khả năng các nhân viên cục công an bắt cóc cư dân Hồng Kông và cưỡng bức dẫn độ, vi phạm vài điều khoản Luật Cơ bản và nguyên tắc "một quốc gia, hai chế độ". Nghi vấn lan rộng năm người bị giam ở đại lục sau được chứng minh bằng các đoạn phim "tự thú" nghi là dàn dựng cùng lời khẳng định họ ở lại Trung Quốc tự nguyện. Tháng 6 năm 2016, một trong năm người, Lâm Vinh Cơ, tiết lộ rằng ông và người khác đã bị "Đội Điều tra Trung ương" ("中央專案組" hoặc "中央調查組") bắt giữ trái luật và Lee Po đúng là đã bị bắt cóc từ Hồng Kông.

Điều 95 quy định hỗ trợ tư pháp giữa Hồng Kông và Trung Quốc, nhưng các vấn đề nghiêm trọng như tử hình vẫn cản trở một thỏa thuận chính thức về dẫn độ. Ngoài ra, chính quyền Hồng Kông đã nêu rằng Điều 6, 7 Bộ luật hình sự Trung Quốc không cho Hồng Kông độc quyền xét xử về hình sự, đặc biệt khi hành vi phạm tội diễn ra xuyên địa giới Hồng Kông hoặc tỉnh. Tình hình hiện tại là Hồng Kông sẽ yêu cầu trả cư dân phạm tội tại Hồng Kông bị bắt ở đại lục, còn cư dân đại lục phạm tội ở Hồng Kông và trốn về Trung Quốc thì bị xét xử ở đại lục. Trong những trường hợp Hồng Kông và đại lục có thẩm quyền chung thì Quốc vụ viện yêu cầu việc xét xử diễn ra ở đại lục. Các nhân vật có tiếng như giáo sư Trần Hoằng Nghị và chủ tịch ban thẩm phán Hồng Kông của Ủy ban Luật gia Quốc tế Lý Chí Hỷ cảm thấy tình hình có hậu quả hệ trọng cho độc lập tư pháp ở Hồng Kông.

Quyền chính trị 
Cư dân thường trú Hồng Kông có quyền bầu cử, ứng cử theo Luật Cơ bản.

Ngày 26 tháng 4 năm 2004, Ủy ban Thường vụ ra giải thích Luật Cơ bản, quyết định không thực hiện phổ thông đầu phiếu cho cuộc  bầu cử đặc khu trưởng năm 2007 và cuộc bầu cử Hội đồng Lập pháp năm 2008 theo Điều 45 và 68 Luật Cơ bản. Các chính trị gia, chuyên gia pháp lý thuộc phe kiến chế ở đại lục cho rằng việc thực hiện phổ thông đầu phiếu sẽ vi phạm "nguyên tắc tiến bộ dần dần có trật tự" và yêu cầu phù hợp "tình hình thực tế" tại hai Điều 45, 68.

Ngoại vụ 
Luật Cơ bản cho phép Hồng Kông tiến hành quan hệ quốc tế một cách giới hạn. Là một thành viên phái đoàn Trung Quốc, Hồng Kông được tham gia các tổ chức, hội nghị quốc tề về những lĩnh vực nhất định trực tiếp tác động đến Hồng Kông. Dưới tên gọi "Hồng Kông, Trung Quốc", Hồng Kông có thể ký kết thỏa thuận song phương với các khu vực ngoài Trung Quốc và các tổ chức quốc tế trong những lĩnh vực nhất định, bao gồm kinh tế, thương mại, tài chính, tiền tệ, vận tải, thông giao, du lịch, văn hóa và thể thao (Điều 13-14, 150-157).

Giải thích 
Ủy ban Thường vụ và tòa án Hồng Kông khi xét xử có quyền giải thích Luật Cơ bản. Giải thích của Ủy ban Thường vụ không có hiệu lực hồi tố và không tác động đến các bản án, quyết định đã có hiệu lực. Tính đến tháng 5 năm 2025, Ủy ban Thường vụ đã giải thích Luật Cơ bản năm lần:

 Giải thích các điều khoản Luật Cơ bản về quyền cư trú theo yêu cầu của Chính phủ Hồng Kông vào năm 1999
 Giải thích về trình tự sửa đổi phương thức bầu cử đặc khu trưởng và Hội đồng Lập pháp vào năm 2004.
 Giải thích các điều khoản Luật Cơ bản về nhiệm kỳ đặc khu trưởng mới vào năm 2005.
 Giải thích các điều khoản Luật Cơ bản theo yêu cầu của Tòa án Chung thẩm trong vụ Democratic Republic of Congo v FG Hemisphere Associates LLC năm 2011.
 Giải thích Điều 104 Luật Cơ bản về các điều kiện tuyên thệ, khẳng định hợp pháp thực chất vào tháng 11 năm 2016

Nguyên tắc pháp lý 
Điều 158 và án lệ xác định các nguyên tắc cơ bản cho giải thích Luật Cơ bản. Điều 158(1) quy định Ủy ban Thường vụ có quyền giải thích cuối cùng đối với Luật Cơ bản, phù hợp với quyền giải thích luật quốc gia của Ủy ban Thường vụ được quy định tại Điều 67(4) Hiến pháp Trung Quốc. Trước khi giải thích Luật Cơ bản, Ủy ban Thường vụ phải lấy ý kiến của Ủy ban Luật Cơ bản Hồng Kông, một tiểu ban của Ủy ban Thường vụ.

Tòa án Hồng Kông cũng được giải thích Luật Cơ bản khi xét xử nếu các điều khoản thuộc lĩnh vực tự trị của Hồng Kông. Tòa án Hồng Kông cũng có thể giải thích các điều khoản về trách nhiệm của Quốc vụ viện hoặc về mối quan hệ giữa chính phủ trung ương và Hồng Kông nếu là Tòa án Chung thẩm khi xét xử, giải thích sẽ ảnh hưởng quyết định và Tòa án Chung thẩm đã yêu cầu giải thích ràng buộc từ Ủy ban Thường vụ về vụ việc.

Để quyết định có nên yêu cầu Ủy ban Thường vụ giải thích hay không, Tòa án Chung thẩm áp dụng phương pháp hai giai đoạn dựa trên Điều 158(3), được xác lập trong vụ Ng Ka Ling v Director of Immigration. Giai đoạn 1 là về "điều kiện phân loại", điều kiện này được thỏa mãn nếu điều khoản phải giải thích là về lĩnh vực thuộc thẩm quyền của Quốc vụ viện hoặc quan hệ giữa chính phủ trung ương và Hồng Kông. Những điều khoản thỏa mãn điều kiện phân loại là "điều khoản loại trừ", tức là Tòa án Chung thẩm không có quyền giải thích. Khi tòa án cần áp dụng điều khoản loại trừ để phân tích điều khoản không loại trừ thì Tòa án Chung thẩm không phải yêu cầu Ủy ban Thường vụ giải thích. Thay vào đó, Tòa án Chung thẩm áp dụng "bài kiểm tra chủ yếu", xem xét điều khoản nào là điều khoản chủ yếu cần phải giải thích trong phiên toà hiện tại.:33 Giai đoạn 2 là về "điều kiện cần thiết", điều kiện này được thỏa mãn nếu điều khoản loại trừ phải được giải thích và lời giải thích sẽ tác động đến bản án, quyết định.:30-31

Tòa án Hồng Kông giải thích Luật Cơ bản theo phương pháp mục địch. Vì hệ thống pháp luật Hồng Kông tách biệt khỏi đại lục nên tòa án phải theo thông luật mà giải thích,:222 phân tích ngôn ngữ của Luật Cơ bản nhằm xem xét bối cảnh, mục đích của điều khoản bằng cách xác định ý định lập pháp,:223-224 nhưng chỉ ý định của nhà lập pháp thì không phải là ý định lập pháp.:223 Những điểm tối nghĩa được giải thích bằng cách xem xét các nguyên tắc, mục tiêu của Hiến pháp Trung Quốc và những tài liệu khác.:28 Dù vậy nhưng tòa án coi Luật Cơ bản là "văn bản linh hoạt" thích ứng với nhu cầu, hoàn cảnh thay đổi.:28 Tuy tòa án có cân nhắc bối cảnh lịch sử của Luật Cơ bản, nhưng cũng xem xét "thật tế lịch sử, chính trị và xã hội mới".

Tranh chấp 
Giải thích của tòa án Hồng Kông và Ủy ban Thường vụ gây tranh cãi chính trị. Trần Hoằng Nghị nhận xét rằng các giải thích của Ủy ban là "nguyên nhân chính của tranh chấp hiến pháp" kể từ cuộc chuyển giao.:632

Vấn đề quyền hạn của tòa án Hồng Kông được đưa ra xét xử lần đầu tiên trong vụ HKSAR v Ma Wai Kwan, do Tòa án Chung thẩm xét xử 28 ngày sau cuộc chuyển giao. Nguyên cáo cho rằng Hội đồng Lập pháp Lâm thời do chính phủ trung ương thành lập đơn phương trước chuyển giao là trái pháp luật nên mọi luật của Hội đồng Lập pháp Lâm thời là vô hiệu. Tòa án Chung thẩm bác bỏ lập luận này, giải thích rằng vì một tòa án địa phương không có quyền xem xét luật của nghị viện trong thời kỳ thuộc Anh:633 và Luật Cơ bản không mở rộng quyền tư pháp, nên tòa án cũng không có quyền xem xét sau cuộc chuyển giao. Thẩm phán Lê Thủ Luật đồng ý với quyết định, nhưng đặt câu hỏi liệu trật tự hiến pháp của Trung Quốc có giống với Anh hay không, nhận xét rằng Hiến pháp Trung Quốc không được xem xét kĩ lưỡng tại phiên tòa. Trần Văn Mẫn bình luận rằng việc thiếu quyền xem xét luật của Quốc hội phản ánh chủ quyền nghị viện, là nguyên tắc của hiến pháp bất thành văn của Anh, nhưng Trung Quốc có hiến pháp thành văn, Luật Cơ bản cũng quy định quan hệ giữa Hồng Kông và chính phủ trung ương, khác với Chuyên lợi Tín kiện và Chỉ thị Hoàng gia, nên đặt câu hỏi liệu chủ quyền nghị viện còn áp dụng hoàn toàn ở Hồng Kông sau chuyển giao hay không.

Trong vụ Ng Ka Ling, Tòa án Chung thẩm phán quyết rằng tòa án Hồng Kông có quyền xem xét và hủy bỏ luật của Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc hoặc Ủy ban Thường vụ trái với Luật Cơ bản.

Sau đó, Chính phủ Hồng Kông yêu cầu Ủy ban Thường vụ giải thích Điều 22 và 24 để ngăn hơn một triệu người dân đại lục (theo ước tính chính phủ) di cư đến Hồng Kông, gây nên tranh luận về độc lập tư pháp ở Hồng Kông

Sửa đổi 
Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc có độc quyền sửa đổi Luật Cơ bản. Ủy ban Thường vụ, Quốc vụ viện hoặc chính phủ Hồng Kông có quyền trình dự thảo sửa đổi Luật Cơ bản. Đề xuất sửa đổi của Hồng Kông phải được hai phần ba số thành viên Hội đồng Lập pháp, hai phần ba số đại biểu Hồng Kông trong Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc và đặc khu trưởng Hồng Kông tán thành. Ủy ban Luật Cơ bản Hồng Kông xem xét mọi đề xuất sửa đổi Luật Cơ bản và tu chính án không được "vi phạm chính sách cơ bản được xác định của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa về Hồng Kông".

Xem thêm 

 Luật Cơ bản Ma Cao
 Thẩm tra tư pháp
 Chỉ thị Hoàng gia và Chuyên lợi Tín kiện
 Điều 69 Luật Cơ bản Hồng Kông

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Trang mạng Chính quyền Hồng Kông về Luật Cơ bản
 Toàn văn Luật Cơ bản
 Lịch sử soạn thảo Luật Cơ bản trên mạng -University of Hong Kong Libraries, Digital Initiatives

Luật pháp Hồng Kông
Luật năm 1990