Khủng hoảng ngoại giao Qatar 2017

Khủng hoảng ngoại giao Qatar 2017 bắt đầu từ tháng 6 năm 2017, khi một số quốc gia do Ả Rập Xê Út dẫn đầu đã tuyên bố cắt đứt mối quan hệ ngoại giao với Qatar. Các quốc gia khác cắt đứt mối quan hệ bao gồm Bahrain, Ai Cập, Yemen (Chính phủ do Hadi lãnh đạo), Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Libya (Hạ viện và Chính phủ Hòa hợp Quốc gia), và Maldives. Họ không chỉ đình chỉ quan hệ ngoại giao với Qatar mà còn dừng tất cả các tuyến giao thông bằng đường bộ, đường biển và hàng không. Các quốc gia này, ngoại trừ Ai Cập, quốc gia có 250 ngàn người làm việc ở đó, ra lệnh công dân mình rời khỏi Qatar. Jordan cũng giảm quan hệ với Qatar.

Thổ Nhĩ Kỳ, Nga và Iran kêu gọi đối thoại để giải quyết cuộc khủng hoảng. Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump chỉ trích Qatar và cho là mình đã góp phần đưa đến quyết định này. Các quốc gia khác, như Pakistan, tuy là một nước Shia, nhưng lại là đồng minh của Saudi vẫn giữ trung lập.

Vào ngày 4 tháng 1 năm 2021, Qatar và Ả Rập Xê Út đã đồng ý giải quyết cuộc khủng hoảng do Kuwait và Hoa Kỳ làm trung gian. Ả Rập Saudi sẽ mở lại biên giới với Qatar và bắt đầu quá trình hòa giải. Một thỏa thuận và thông cáo cuối cùng được ký vào ngày 5 tháng 1 năm 2021 sau hội nghị thượng đỉnh GCC tại Al-Ula đánh dấu việc giải quyết cuộc khủng hoảng, với các chi tiết chính xác của các văn bản sẽ được công bố sau.

Bối cảnh
Qatar có sự khác biệt với các chính phủ Ảrập khác về một số vấn đề: quốc gia này đã phát sóng kênh Al Jazeera, một kênh truyền hình được thế giới Ả Rập nể trọng, quốc gia này bị cáo buộc duy trì quan hệ tốt đẹp với Iran, và đã hỗ trợ tổ chức Anh em Hồi giáo trong quá khứ. Qatar đã cho phép Taliban ở Afghanistan thành lập một văn phòng chính trị trong nước. Tuy nhiên, Qatar cũng là một đồng minh của Hoa Kỳ, chứa căn cứ quân sự lớn nhất của Hoa Kỳ ở Trung Đông.

Tất cả các quốc gia tham gia khác ngoài Ai Cập, Libya và Maldives là thành viên của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), một liên minh kinh tế và chính trị khu vực. Trong nhiều năm, các quốc gia thuộc GCC, bao gồm Qatar, Ả Rập Xê Út và UAE cạnh tranh với nhau trong việc gây ảnh hưởng trên khắp thế giới Ả-rập.

Các quốc gia ngừng quan hệ ngoại giao buộc tội Qatar hỗ trợ khủng bố, can thiệp vào công việc nội bộ của họ  và duy trì quan hệ với Iran. Qatar phủ nhận cáo buộc đã hỗ trợ chủ nghĩa khủng bố và chỉ ra rằng họ đã góp phần vào cuộc chiến do Mỹ dẫn đầu chống ISIS. Qatar cũng biện hộ cho quan hệ với Iran, nói rằng, "Tehran có những ảnh hưởng không thể xem nhẹ được".

Kênh Al-Jazeera, trụ sở tại Qatar, tuyên bố tranh chấp bắt nguồn từ cuộc tấn công (hack) trong tháng 5 năm 2017 vào hãng tin Qatar này.

Các vấn đề tranh chấp
Qatar duy trì mối quan hệ tương đối tốt với Iran. Qatar và Iran cùng sở hữu khu vực South Pars / North Dome, cho đến nay là khu vực khí đốt tự nhiên lớn nhất thế giới, có ảnh hưởng địa chiến lược quan trọng. Qatar sử dụng các mối liên lạc để đàm phán giải cứu các con tin hoặc để các thường dân được di chuyển an toàn ra khỏi các khu vực bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, Qatar cũng đã phái các lực lượng của mình để chống lại các lực lượng vũ trang ủng hộ Iran trong cuộc nội chiến ở Yemen hiện nay và đã ủng hộ quân nổi dậy chống lại đồng minh Iran Bashar al-Assad trong cuộc nội chiến Syria.

Qatar đã hỗ trợ Anh em Hồi giáo, một tổ chức Hồi giáo quá khích, trong quá khứ. Saudis cáo buộc Qatar về việc phản bội "con đường Salafi thật sự". Ả Rập Xê Út và các quốc gia Vùng Vịnh khác xem Anh em Hồi giáo là một mối đe dọa đối với quy luật cha truyền con nối. Còn chính phủ Ai Cập từ lâu đã coi Liên minh Hồi giáo là "kẻ thù số một". Trong năm 2011, trong mùa xuân Ả Rập, Qatar hỗ trợ những người biểu tình kích động thay đổi, bao gồm cả Hồi giáo Huynh đệ. Ngược lại, Ả Rập Xê Út đã hỗ trợ Hosni Mubarak và hiện đang hỗ trợ Abdel Fattah el-Sisi.

Qatar cũng bị buộc tội tài trợ khủng bố. Một số quốc gia đổ lỗi cho Qatar tài trợ các nhóm nổi dậy ở Syria, bao gồm chi nhánh của Al-Qaeda, tại Syria, mặt trận Al-Nusra, mặc dù Saudis cũng làm như vậy Tuy nhiên,
Qatar cũng chứa căn cứ Mỹ lớn nhất ở Trung Đông, căn cứ không quân Al Udeid, được Hoa Kỳ sử dụng trong các chiến dịch của mình ở Iraq, Syria và Afghanistan.

Sự kiện ngoại giao trước đây 
Vào năm 2014, Bahrain, Ả Rập Xê Út và UAE đã chiêu hồi các đại sứ của họ từ Qatar, cáo buộc nước này can thiệp vào công việc nội bộ của họ, nhưng tình huống này cuối cùng đã được làm lắng dịu, sau khi Qatar buộc các thành viên của Hồi giáo Huynh đệ ra khỏi nước này.

Vào tháng 2 năm 2015, quan hệ Ai Cập-Qatar có vấn đề khi Không quân Ai Cập thực hiện các cuộc không kích vào các vị trí bị nghi ngờ là của ISIS ở nước láng giềng Libya sau vụ chặt đầu 21 Kitô hữu Coptic Ai Cập. Các cuộc không kích này bị Al Jazeera lên án, với những hình ảnh được phát sóng về thương vong dân sự. Bên cạnh đó, Bộ Ngoại giao Qatar bày tỏ hạn chế sự tán thành về các cuộc không kích. Điều nầy đưa tới việc Tariq Adel, đại biểu Ai Cập tại Liên đoàn Ả Rập, buộc tội Qatar hỗ trợ khủng bố. Người dân Ai Cập cũng đã phát động chiến dịch trực tuyến lăng mạ chính phủ Qatar. Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh tuy nhiên bác bỏ cáo buộc của Ai Cập và Tổng thư ký của tổ chức này cho những lời tuyên bố là không đúng sự thật.

Ảnh hưởng

Vận tải hàng không
Các hãng hàng không tại những quốc gia này, bao gồm Emirates, 
Gulf Air, EgyptAir, FlyDubai, Air Arabia, Saudi Arabian Airlines và Etihad Airways ngưng các chuyến bay tới và từ Qatar. Bahrain, Ai Cập, Ả Rập Xê Út, và UAE cấm các máy bay đăng ký tại Qatar bay qua không phận nước họ. Qatar đã phải định tuyến lại các chuyến bay đến châu Phi và châu Âu thông qua Iran, việc này gây mất thêm thời gian và tốn kém nhiên liệu hơn.

Qatar Airways cũng đã đình chỉ hoạt động các chuyến bay của họ tới Ả Rập Xê Út, UAE, Ai Cập, và Bahrain.

Pakistan International Airlines gửi các chuyến bay đặc biệt để mang các người hành hương Pakistan bị mắc kẹt tại sân bay Doha về nước. Hơn 550 người hành hương Pakistan tại Doha sau đó đã được bay tới Muscat.

Đường thủy
UAE cấm các tàu mang cờ Qatar vào Fujirah. Nước này cũng cấm các tàu từ cảng đi trực tiếp đến Qatar. Hạn chế tương tự cũng được đưa ra tại Jebel Ali. Bahrain, Ai Cập và Ả Rập Xê-út cũng cấm các tàu mang cờ Qatar vào cảng của họ.

Thực phẩm
Gần 80% nhu cầu lương thực Qatar đến từ các nước láng giềng Vùng Vịnh Ả Rập. Ngay liền sau khi cắt quan hệ, báo cáo địa phương cho biết người dân đã "bao vây" các cửa hàng tạp hóa với hy vọng dự trữ thực phẩm. Nhiều xe tải giao hàng thực phẩm phải đậu lại dọc theo biên giới Saudi-Qatar. Các quan chức Iran hứa cung cấp lương thực trong vòng 12 tiếng.

Cấm phương tiện truyền thông
Ả Rập Xê Út, Ai Cập, Bahrain, và UAE tất cả đều chặn truy cập vào các cơ quan thông tấn Qatar, bao gồm một trong những hãng tin Ả Rập phổ biến nhất, Al Jazeera. Ả Rập Xê Út đóng cửa văn phòng địa phương của mạng truyền thông Al Jazeera.

UAE cấm bất kỳ biểu hiện thông cảm nào đối với Qatar. Bất cứ ai công bố những cảm tình dành cho Qatar có thể bị xử phạt tù lên đến 15 năm.

Đòi hỏi đối với Qatar và phản ứng
Ả Rập Xê Út, Các tiểu vương quốc Ả-rập thống nhất (UAE), Ai Cập và Bahrain đã ban hành danh sách 13 đòi hỏi thông qua Kuwait, nước hành động như một trung gian hòa giải, rằng Qatar phải đồng ý hoàn toàn trong vòng 10 ngày. Những yêu cầu này bao gồm:
 Thu hẹp quan hệ ngoại giao với Iran; đóng cửa các cơ quan đại diện ngoại giao của Iran tại Qatar; trục xuất các thành viên của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran; cắt đứt hợp tác quân sự và tình báo với Iran. Các hoạt động giao thương với Iran phải tuân thủ các lệnh trừng phạt của Mỹ và quốc tế, đồng thời không gây nguy hại đến an ninh của Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC).
 Đóng cửa ngay lập tức căn cứ quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ đang được xây dựng tại Qatar và đình chỉ mọi hoạt động hợp tác quân sự với Thổ Nhĩ Kỳ trên lãnh thổ Qatar. 
 Cắt đứt quan hệ với tất cả các "tổ chức khủng bố, giáo phái và tư tưởng", bao gồm Anh em Hồi giáo, Nhà nước Hồi giáo (IS), Al Qaeda, Fateh Al-Sham và Hezbollah. Chính thức tuyên bố các nhóm này là tổ chức khủng bố dựa trên danh sách do Ả Rập Xê Út, Bahrain, UAE và Ai Cập lập ra, đồng thời cam kết công nhận mọi bản cập nhật của danh sách này trong tương lai.
 Chấm dứt mọi hình thức tài trợ cho các cá nhân, nhóm hoặc tổ chức bị Ả Rập Xê Út, UAE, Ai Cập, Bahrain, Mỹ và các quốc gia khác liệt vào danh sách khủng bố.
 Bàn giao các "nhân vật khủng bố", những kẻ đào tẩu và các đối tượng bị truy nã từ Ả Rập Xê Út, UAE, Ai Cập và Bahrain cho quốc gia gốc của họ. Phong tỏa tài sản và cung cấp thông tin về nơi cư trú, di chuyển cũng như tài chính của những đối tượng này.
 Đóng cửa mạng lưới truyền hình Al Jazeera và các đài liên kết.
 Chấm dứt việc can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia có chủ quyền. Ngừng cấp quốc tịch cho các công dân đang bị truy nã từ Ả Rập Xê Út, UAE, Ai Cập và Bahrain. Thu hồi quốc tịch Qatar đối với những trường hợp vi phạm pháp luật của các quốc gia đó.
 Bồi thường và đền bù thiệt hại cho những tổn thất về người và các tổn thất tài chính khác do các chính sách của Qatar gây ra trong thời gian qua. Số tiền bồi thường sẽ được xác định thông qua sự phối hợp với Qatar.
 Qatar phải đồng nhất hóa các chính sách quân sự, chính trị, xã hội và kinh tế với các quốc gia vùng Vịnh và các nước Ả Rập khác, cũng như trong các vấn đề kinh tế, theo đúng thỏa thuận đã đạt được với Ả Rập Xê Út năm 2014.
 Cung cấp thông tin cá nhân của tất cả các thành viên phe đối lập mà Qatar đã hỗ trợ, cũng như chi tiết về mọi sự hỗ trợ của Qatar dành cho họ trong quá khứ. Chấm dứt mọi liên lạc với phe đối lập chính trị tại Ả Rập Xê Út, UAE, Ai Cập và Bahrain. Bàn giao toàn bộ hồ sơ chi tiết về các mối liên lạc và sự hỗ trợ của Qatar đối với các nhóm đối lập.
 Đóng cửa toàn bộ các cơ quan thông tấn do Qatar tài trợ, trực tiếp hoặc gián tiếp, bao gồm Arabi21, Rassd, Al Araby Al Jadeed, Mekameleen và Middle East Eye, v.v.
 Chấp nhận toàn bộ các yêu cầu trong vòng 10 ngày, nếu không danh sách này sẽ không còn giá trị.
 Chấp thuận thực hiện các cuộc kiểm tra tuân thủ hàng tháng trong năm đầu tiên; mỗi quý một lần trong năm thứ hai; và hàng năm trong mười năm tiếp theo.

Vào ngày 23 tháng 6 năm 2017, Thổ Nhĩ Kỳ đã từ chối đóng cửa căn cứ quân sự ở nước này (Điều 2). Tổng thống Recep Tayyip Erdogan của Thổ Nhĩ Kỳ cho những đòi hỏi này là vi phạm luật quốc tế. Trong một cuộc nói chuyện qua điện thoại, Tổng thống Iran Hassan Rohani nói với Emir của Katar, Tamim bin Hamad al-Thani, Iran đứng về phía Qatar, một nước anh em, trong cuộc khủng hoảng và mở cửa không phận và hải phận bất cứ lúc nào cho Qatar.

Chính phủ Qatar đã bác bỏ 13 đòi hỏi này vào ngày 25 tháng 6 năm 2017. Họ cho chúng là không thích hợp và cũng không hợp lý.

Thỏa thuận Riyadh
Ngày 11/7/2017, đài CNN công bố một phần tài liệu gọi là "Thỏa thuận Riyadh", trong đó đề cập tới hàng loạt thỏa thuận giữa Qatar với các nước láng giềng vùng Vịnh trong năm 2013 và 2014. Nội dung của các thỏa thuận này liên quan tới việc ngăn chặn hành động ủng hộ các phe đối lập và chống đối ở các quốc gia trên, cũng như Ai Cập và Yemen. Sự tồn tại của thỏa thuận ngầm này đã được biết tới, nhưng đây là lần đầu tiên nó được tiết lộ. Trong một tuyên bố chung, Bahrain, Ai Cập, Ả Rập Xê Út và UAE nói việc công bố hiệp định, có nghĩa là để giải quyết tranh chấp giữa Qatar và các nước láng giềng Vùng Vịnh của nó, "xác nhận một cách rõ ràng sự thất bại của Qatar để đáp ứng cam kết của mình và hoàn toàn vi phạm các cam kết này". Đáp lại, Qatar cáo buộc Ả Rập Xê Út và UAE phá vỡ tinh thần của thỏa thuận Riyadh và tham gia vào một "cuộc tấn công không có lý do xác đáng và chưa từng có vào chủ quyền của Qatar".

Tham khảo

Qatar 2017
Chính trị thế giới Ả Rập
Quan hệ quốc tế năm 2017
Quan hệ quốc tế năm 2018
Quan hệ quốc tế năm 2019
Quan hệ quốc tế năm 2020
Quan hệ quốc tế năm 2021
Mùa đông Ả Rập
Quan hệ Bahrain-Qatar
Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh
Quan hệ Iran – Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất
Chính trị Trung Đông
Quan hệ Qatar – Ả Rập Xê Út
Bạo lực phe phái Shia-Sunni