Kế hoạch Ngàn Người tài (Trung Quốc)

Kế hoạch Ngàn Nhân tài, Kế hoạch Ngàn Người tài, Kế hoạch Ngàn Tài năng, Chương trình Ngàn Người tài hay Kế hoạch Ngàn người () là một sáng kiến tuyển dụng nhân tài cấp quốc gia được chính phủ trung ương Trung Quốc thành lập vào tháng 12 năm 2008. Chương trình nhằm công nhận và tuyển dụng các chuyên gia quốc tế hàng đầu trong các lĩnh vực nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp để phục vụ cho sự phát triển kinh tế – xã hội của Trung Quốc. Kế hoạch sau đó được nâng cấp và tích hợp vào Kế hoạch Phát triển Tài năng Quốc gia năm 2010, một chiến lược tổng thể do Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc vụ viện Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cùng ban hành, nhằm tăng cường năng lực đổi mới và khả năng cạnh tranh quốc tế của quốc gia này.

Chương trình được đánh giá là đã thành công trong việc thu hút và đưa một lượng lớn nhân tài khoa học gốc Hoa cùng các chuyên gia nước ngoài trở về Trung Quốc làm việc, góp phần đáng kể vào sự phát triển vượt bậc của khoa học và công nghệ Trung Quốc trong hai thập kỷ qua. Tuy nhiên, Kế hoạch Ngàn Nhân tài cũng vấp phải nhiều chỉ trích và tranh cãi quốc tế, đặc biệt từ Hoa Kỳ, nơi chương trình bị coi là một công cụ chuyển giao công nghệ và sở hữu trí tuệ có chủ đích, dẫn đến các cuộc điều tra của Cục Điều tra Liên bang (FBI) và những thay đổi sâu rộng trong chính sách tuyển dụng nhân tài của Trung Quốc vào đầu thập niên 2020.

Bối cảnh ra đời

Thực trạng chảy máu chất xám trước năm 2008 
Trong suốt thập niên 1990 và đầu những năm 2000, một số lượng lớn sinh viên và nhà nghiên cứu xuất sắc của Trung Quốc đã ra nước ngoài, chủ yếu đến Hoa Kỳ, châu Âu và Nhật Bản, để theo đuổi các chương trình đào tạo sau đại học và nghiên cứu tiên tiến. Đại đa số trong số họ quyết định ở lại nước ngoài sau khi hoàn thành chương trình học, dẫn đến hiện tượng "chảy máu chất xám" nghiêm trọng. Để đảo ngược xu hướng này và xây dựng quy mô cũng như uy tín cho hệ thống đại học và nghiên cứu trong nước, chính phủ trung ương Trung Quốc nhận thấy cần phải có những chính sách đột phá để thu hút nhân tài người Hoa ở nước ngoài và những chuyên gia hàng đầu sinh ra ở nước ngoài từ các trường đại học tốt nhất thế giới.

Tiền thân: Chương trình Trăm Nhân tài 
Trước khi Kế hoạch Ngàn Nhân tài được triển khai, Trung Quốc đã có một số chương trình tuyển dụng nhân tài quy mô nhỏ hơn, nổi bật nhất là "Chương trình Trăm Nhân tài" (Hundred Talents Program) được khởi xướng vào năm 1994. Chương trình này đặt mục tiêu thu hút khoảng 100 chuyên gia hàng đầu từ nước ngoài mỗi năm để làm việc tại các viện nghiên cứu và trường đại học hàng đầu Trung Quốc. Sự thành công bước đầu của chương trình này đã tạo tiền đề và kinh nghiệm cho việc thiết kế một kế hoạch tham vọng hơn nhiều là Kế hoạch Ngàn Nhân tài.

Sự ra đời của Kế hoạch Ngàn Nhân tài 
Kế hoạch Ngàn Nhân tài được chính phủ Trung Quốc chính thức phê duyệt và công bố vào tháng 12 năm 2008, với mục tiêu ban đầu là tuyển dụng 1.000 học giả và chuyên gia đẳng cấp thế giới trong vòng 5 đến 10 năm. Đây là chương trình tuyển dụng nhân tài cấp quốc gia đầu tiên của Trung Quốc có quy mô lớn và nguồn lực tài chính dồi dào như vậy. Chương trình đánh dấu một bước ngoặt trong chiến lược phát triển khoa học và công nghệ của Trung Quốc, chuyển từ việc chủ yếu dựa vào đào tạo trong nước sang chủ động "săn đầu người" trên phạm vi toàn cầu.

Phân loại và cấu trúc 
Kế hoạch Ngàn Nhân tài được thiết kế với cấu trúc linh hoạt, chia thành nhiều hạng mục khác nhau để phù hợp với từng nhóm đối tượng mục tiêu:

 Kế hoạch Ngàn Nhân tài Sáng tạo (Dài hạn/Ngắn hạn): Dành cho các học giả và nhà khoa học xuất sắc là công dân Trung Quốc hoặc gốc Hoa, thường dưới 55 tuổi. Hạng mục dài hạn yêu cầu ứng viên làm việc toàn thời gian tại Trung Quốc, trong khi hạng mục ngắn hạn cho phép thời gian làm việc linh hoạt hơn, thường dành cho những chuyên gia vẫn giữ vị trí công tác chính ở nước ngoài.
 Kế hoạch Ngàn Nhân tài Nước ngoài (Dài hạn/Ngắn hạn): Dành cho các chuyên gia là người nước ngoài, không phân biệt quốc tịch, có thành tích nghiên cứu hoặc chuyên môn nổi bật và sẵn sàng làm việc tại Trung Quốc. Hạng mục này tập trung vào những lĩnh vực chiến lược mà Trung Quốc đang cần bổ sung năng lực.
 Kế hoạch Ngàn Nhân tài Trẻ (Young Thousand Talents): Được thành lập vào năm 2013, hạng mục này nhắm đến các nhà nghiên cứu trẻ dưới 40 tuổi đã có những thành tựu nghiên cứu nổi bật và tiềm năng phát triển lớn, thường đang làm việc tại các trường đại học hoặc viện nghiên cứu hàng đầu thế giới. Đây là một trong những hạng mục thành công nhất của chương trình.

Chính sách đãi ngộ và lợi ích

Hỗ trợ tài chính và nghiên cứu 
Kế hoạch Ngàn Nhân tài được biết đến với những gói đãi ngộ cực kỳ hấp dẫn, được thiết kế để cạnh tranh trực tiếp với các điều kiện làm việc tại các quốc gia phát triển. Những người được tuyển chọn thường nhận được:
 Tiền thưởng một lần: Khoản tiền mặt lên đến 1 triệu Nhân dân tệ (khoảng 140.000 USD) khi ký hợp đồng. Các chương trình kế thừa sau này như "Khải Minh" thậm chí còn nâng mức hỗ trợ lên từ 3 đến 5 triệu Nhân dân tệ cho các lĩnh vực trọng điểm như bán dẫn.
 Lương và phúc lợi: Mức lương cạnh tranh quốc tế, cùng với các phúc lợi như bảo hiểm y tế cao cấp, hỗ trợ nhà ở hoặc trợ cấp mua nhà (có thể lên đến vài triệu Nhân dân tệ), hỗ trợ việc làm cho vợ/chồng và ưu tiên nhập học cho con cái tại các trường quốc tế hoặc trường công lập hàng đầu.
 Kinh phí nghiên cứu: Ngân sách khởi động nghiên cứu (start-up fund) hào phóng, thường từ vài triệu đến hàng chục triệu Nhân dân tệ, cho phép nhà khoa học nhanh chóng thành lập phòng thí nghiệm và triển khai các dự án nghiên cứu.
 Chính sách thị thực và cư trú: Chương trình cung cấp thị thực và giấy phép cư trú dài hạn, thậm chí là "thẻ xanh" cho các chuyên gia và gia đình của họ, tạo điều kiện thuận lợi cho việc sinh sống và làm việc lâu dài tại Trung Quốc. Đây là lần đầu tiên Trung Quốc mở cửa thị thực nhập cư một cách rộng rãi cho các cá nhân có năng lực phi thường.

Hỗ trợ hành chính và môi trường làm việc 
Ngoài các hỗ trợ tài chính, chương trình còn cam kết tạo ra một môi trường làm việc thuận lợi. Các nhà khoa học được trao quyền tự chủ cao trong nghiên cứu, được ưu tiên tiếp cận các cơ sở hạ tầng và thiết bị hiện đại bậc nhất, và được hỗ trợ tối đa trong việc xin cấp phép, giải quyết các thủ tục hành chính. Sự hỗ trợ này thường được thực hiện bởi các "cơ quan đầu mối" chuyên trách tại từng trường đại học hoặc viện nghiên cứu, giúp các nhà khoa học tập trung tối đa thời gian cho công việc chuyên môn.

Quy trình tuyển chọn và triển khai

Tiêu chí và quy trình 
Quy trình tuyển chọn của Kế hoạch Ngàn Nhân tài rất cạnh tranh và khắt khe. Ứng viên thường phải là những nhà khoa học, doanh nhân hoặc chuyên gia có thành tích xuất sắc được quốc tế công nhận, đang làm việc tại các trường đại học, viện nghiên cứu hoặc tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Đối với các nhà khoa học, các tiêu chí thường bao gồm có học vị tiến sĩ, có vị trí giáo sư hoặc tương đương tại một cơ sở uy tín ở nước ngoài, và có danh mục công bố quốc tế ấn tượng với các công trình nghiên cứu có tầm ảnh hưởng cao.

Hồ sơ ứng viên sẽ được các cơ quan, trường đại học hoặc viện nghiên cứu trong nước đề cử, sau đó trải qua quá trình thẩm định bởi các hội đồng chuyên môn cấp quốc gia. Quyết định cuối cùng được đưa ra bởi một ủy ban liên ngành do Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc chủ trì.

Vai trò của chính quyền địa phương 
Mặc dù là một chương trình cấp quốc gia, sự thành công của Kế hoạch Ngàn Nhân tài có sự đóng góp không nhỏ từ các chính quyền địa phương. Các tỉnh và thành phố trên khắp Trung Quốc đã tung ra hàng trăm chương trình tuyển dụng nhân tài của riêng mình để bổ sung và cạnh tranh với chương trình trung ương. Ví dụ, tỉnh Tứ Xuyên cung cấp khoản tiền một lần 300.000 Nhân dân tệ cho người có bằng tiến sĩ đến làm việc tại các huyện vùng sâu vùng xa, trong khi thành phố Đài Châu, tỉnh Chiết Giang, hỗ trợ lên đến 100.000 Nhân dân tệ cho sinh viên tốt nghiệp đại học. Trường Đại học Y Côn Minh còn đưa ra gói đãi ngộ lên đến 3,5 triệu Nhân dân tệ tiền trợ cấp nhà ở và 5 triệu Nhân dân tệ kinh phí nghiên cứu cho các nhà khoa học trẻ xuất sắc. Sự cạnh tranh khốc liệt giữa các địa phương và trường đại học trong việc thu hút nhân tài đã trở thành một hiện tượng đặc trưng của bối cảnh khoa học Trung Quốc, thậm chí Bộ Giáo dục Trung Quốc đã phải ra thông báo vào các năm 2013 và 2017 để hạn chế việc các trường đại học "tranh giành" nhân tài của nhau.

Tác động và thành tựu

Đảo ngược dòng chảy chất xám 
Kế hoạch Ngàn Nhân tài và các chương trình kế thừa của nó được đánh giá là đã đảo ngược thành công dòng chảy chất xám, đưa một lượng lớn nhà khoa học gốc Hoa trở về nước. Trong vòng một thập kỷ kể từ khi thành lập, chương trình đã thu hút được hơn 7.000 chuyên gia và học giả hàng đầu từ khắp nơi trên thế giới. Tác động này không chỉ giới hạn ở những người được tuyển chọn chính thức, mà còn tạo ra một "hiệu ứng mạng lưới", khuyến khích nhiều nhà khoa học và nghiên cứu sinh khác lựa chọn Trung Quốc làm điểm đến phát triển sự nghiệp.

Nâng cao năng lực nghiên cứu 
Sự trở về của các nhà khoa học được đào tạo bài bản từ nước ngoài đã góp phần nâng cao đáng kể chất lượng và số lượng nghiên cứu khoa học tại Trung Quốc. Theo một chỉ số của tạp chí Nature, bốn trong số năm viện nghiên cứu hàng đầu thế giới về khoa học tự nhiên và sức khỏe vào năm 2025 là của Trung Quốc, một sự thay đổi ngoạn mục so với thập kỷ trước đó khi các viện của Hoa Kỳ và châu Âu chiếm ưu thế tuyệt đối. Chất lượng các công bố khoa học từ các cơ sở hàng đầu của Trung Quốc ngày nay được đánh giá là không hề thua kém, thậm chí có phần cạnh tranh hoặc dẫn đầu so với các trường đại học và viện nghiên cứu hàng đầu của Hoa Kỳ hay châu Âu.

Những trường hợp tiêu biểu 
Nhiều nhà khoa học danh tiếng thế giới đã gia nhập các trường đại học và viện nghiên cứu Trung Quốc thông qua chương trình này. Một số ví dụ điển hình bao gồm:
 Giáo sư Feng Gensheng, chuyên gia ung thư, đã rời bỏ vị trí giáo sư biên chế tại Đại học California để đến làm việc tại Phòng thí nghiệm Vịnh Thâm Quyến.
 Giáo sư Roland Eils, nhà khoa học y tế người Đức, hiện đang làm việc bán thời gian tại Đại học Phục Đán, Thượng Hải.
 Giáo sư Jason Chapman, chuyên gia hàng đầu thế giới về di cư côn trùng, đã có đợt biệt phái dài hạn tại Đại học Nông nghiệp Nam Kinh.

Tác động đến Việt Nam 
Mô hình thu hút nhân tài của Trung Quốc, đặc biệt là Kế hoạch Ngàn Nhân tài, đã trở thành một hình mẫu tham khảo cho nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Việt Nam đã phê duyệt Chiến lược quốc gia về thu hút và trọng dụng nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, với mục tiêu xây dựng và thực hiện các chính sách đột phá để thu hút nhân tài trong và ngoài nước. Đến năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu tuyển dụng hơn 2.000 nhà khoa học và chuyên gia quốc tế đến năm 2035 để làm việc trong các lĩnh vực công nghệ chiến lược và cốt lõi.

Tranh cãi và chỉ trích

Chỉ trích về hiệu quả và tính bền vững 
Mặc dù thành công trong việc thu hút nhân tài, Kế hoạch Ngàn Nhân tài cũng vấp phải những chỉ trích về hiệu quả thực chất. Một số ý kiến cho rằng chương trình tập trung quá nhiều vào số lượng mà chưa chú trọng đúng mức đến chất lượng và sự hòa nhập lâu dài của các nhà khoa học. Nhiều nhà khoa học hàng đầu sẵn sàng dành thời gian ngắn hạn ở Trung Quốc để hưởng lợi từ nguồn tài trợ hào phóng nhưng không muốn từ bỏ vị trí cố định tại các trường đại học phương Tây, dẫn đến hiện tượng "nhân tài chim di cư". Bên cạnh đó, một số nhà khoa học tham gia chương trình cũng phản ánh về tình trạng quản lý kém, chiếm dụng kinh phí, nhà ở không đảm bảo và vi phạm đạo đức nghiên cứu tại một số cơ sở tiếp nhận.

Căng thẳng với Hoa Kỳ và các cuộc điều tra của FBI 
Mối lo ngại lớn nhất về Kế hoạch Ngàn Nhân tài đến từ Hoa Kỳ. Giới chức Mỹ, đặc biệt là FBI, coi chương trình này là một công cụ do chính phủ Trung Quốc hậu thuẫn nhằm "tạo điều kiện cho việc chuyển giao hợp pháp và bất hợp pháp công nghệ, sở hữu trí tuệ và bí quyết của Hoa Kỳ" sang Trung Quốc. Quan điểm này dẫn đến sự ra đời của "Sáng kiến Trung Quốc" (China Initiative) vào năm 2018, theo đó FBI đã mở nhiều cuộc điều tra nhằm vào các nhà khoa học gốc Hoa đang làm việc tại các trường đại học và viện nghiên cứu Hoa Kỳ có liên quan đến chương trình.

Vụ việc nổi tiếng nhất là trường hợp của Giáo sư Charles M. Lieber, Chủ nhiệm Khoa Hóa học và Sinh học Hóa học tại Đại học Harvard. Ông bị bắt vào tháng 1 năm 2020 vì tội khai man với FBI về mối quan hệ của mình với Kế hoạch Ngàn Nhân tài và các hợp đồng tài trợ từ Đại học Công nghệ Vũ Hán. Mặc dù các cuộc điều tra của FBI đã chỉ ra vấn đề rõ ràng về việc không công khai các hợp đồng và liên kết với nước ngoài, một số phân tích học thuật cho rằng chính phủ Hoa Kỳ đã thất bại trong việc chứng minh thiệt hại thực tế đối với an ninh quốc gia từ các hoạt động chuyển giao tri thức liên quan đến chương trình. Dù vậy, áp lực từ các cuộc điều tra này, cùng với việc thắt chặt quy định về an ninh nghiên cứu và kiểm soát thị thực dưới thời chính quyền Trump, đã khiến số lượng nhà khoa học gốc Hoa rời khỏi Hoa Kỳ tăng 75% sau năm 2018.

Quan điểm từ các quốc gia khác 
Không chỉ Hoa Kỳ, các quốc gia khác cũng bày tỏ lo ngại về hoạt động tuyển dụng có chủ đích của Kế hoạch Ngàn Nhân tài. Tại Hàn Quốc, truyền thông nước này mô tả chương trình là một "chiến lược có hệ thống" nhằm khai thác điểm yếu của hệ thống khoa học và công nghệ Hàn Quốc. Các báo cáo cho thấy Trung Quốc nắm giữ thông tin chi tiết về các nhà nghiên cứu Hàn Quốc, từ mức lương, hoàn cảnh gia đình đến lĩnh vực nghiên cứu, để đưa ra các lời mời "đo ni đóng giày". Theo dữ liệu từ Viện Khoa học và Công nghệ Tiên tiến Hàn Quốc (KAIST), chỉ riêng trong năm 2024, đã có 149 nhà nghiên cứu của viện này nhận được email mời tham gia chương trình.

Sự chuyển đổi và các chương trình kế thừa

Sự biến mất của "thương hiệu" và sự trỗi dậy của các chương trình mới 
Trước áp lực quốc tế ngày càng tăng và các cuộc điều tra của FBI, tên gọi "Kế hoạch Ngàn Nhân tài" dần ít xuất hiện trên các phương tiện truyền thông chính thống từ khoảng năm 2020. Các nhà phân tích cho rằng chương trình đã bị tạm dừng hoặc tái cấu trúc một cách sâu rộng. Tuy nhiên, các nỗ lực tuyển dụng nhân tài của Trung Quốc không hề suy giảm mà chỉ thay đổi về hình thức và kênh truyền thông.

Nổi lên thay thế là "Kế hoạch Khải Minh" (Qiming Plan, còn được gọi là QM Plan), do Bộ Công nghiệp và Công nghệ Thông tin Trung Quốc (MIIT) chủ trì. Chương trình này được thiết kế để thu hút nhân tài trình độ cao từ nước ngoài trong các lĩnh vực chiến lược như công nghệ thông tin thế hệ mới, trí tuệ nhân tạo, mạch tích hợp, năng lượng hydro, y sinh và xe năng lượng mới. Theo các nguồn tin, Kế hoạch Khải Minh cung cấp các gói hỗ trợ thậm chí còn hào phóng hơn, với mức hỗ trợ lên đến 5 triệu Nhân dân tệ cho các chuyên gia trong lĩnh vực bán dẫn, cùng với trợ cấp nhà ở và các phúc lợi khác.

Chính sách thị thực K 
Một công cụ tuyển dụng mới khác là chương trình thị thực K (K visa), dự kiến có hiệu lực từ ngày 1 tháng 10 năm 2025. Đây là loại thị thực cấp tốc dành cho nhân tài STEM toàn cầu, không yêu cầu nhà tài trợ trong nước và tạo điều kiện thuận lợi cho nghiên cứu, khởi nghiệp và hợp tác học thuật. Thị thực K được xem là một bước đi chiến lược của Trung Quốc nhằm tận dụng những hạn chế trong chính sách nhập cư của Hoa Kỳ, đặc biệt là chương trình thị thực H-1B, để thu hút nhân tài công nghệ toàn cầu.

Chương trình Nghìn Nhân tài Nông nghiệp Pakistan 
Bên cạnh các chương trình tuyển dụng nhân tài khoa học công nghệ cao, Trung Quốc còn triển khai các chương trình hợp tác quốc tế mang tên "Kế hoạch Ngàn Nhân tài". Một ví dụ điển hình là Chương trình Nghìn Nhân tài Nông nghiệp Pakistan, theo đó Trung Quốc sẽ đào tạo 1.000 sinh viên tốt nghiệp ngành nông nghiệp của Pakistan tại các trường đại học hàng đầu Trung Quốc. Đây là một phần trong nỗ lực tăng cường hợp tác thanh niên và phát triển nông nghiệp bền vững giữa hai nước trong khuôn khổ Hành lang kinh tế Trung Quốc – Pakistan.

Chú thích 

Giáo dục đại học ở Trung Quốc
Tuyển dụng
Chảy máu chất xám
Khởi đầu năm 2008 ở Trung Quốc
Chuyển giao công nghệ
Chính sách khoa học và công nghệ Trung Quốc
Quan hệ Hoa Kỳ – Trung Quốc
Nhân tài