Gioan Tông đồ

Thánh Gioan hay Gioan Tông đồ  (tiếng Aramaic: ܝܘܚܢܢ ܫܠܝܚܐ Yohanan Shliha; tiếng Hebrew: יוחנן בן זבדי Yohanan ben Zavdi; tiếng Hy Lạp: Ἰωάννης; tiếng Latinh: Ioannes; trong tiếng Anh là John the Apostle, sống vào khoảng 6-100 CN) còn gọi là Thánh John Người Được Yêu Dấu và, trong Chính Thống Giáo Đông Phương, là Thánh John Nhà Thần Học, là một trong Mười hai Tông đồ của Chúa Giê-su theo Tân Ước. Thường được cho là tông đồ trẻ tuổi nhất, ông là con trai của ông Zebedee và bà Salome. Anh trai của ông là Giacôbê cũng là một trong Mười hai Tông đồ. Các Giáo Phụ xác định ông là Thánh sử Gioan, Gioan đảo Patmos, Đức Cha Gioanm, Tông đồ Chúa yêu quý và tuyên bố rằng ông sống lâu hơn các tông đồ còn lại cũng như là người duy nhất chết vì nguyên nhân tự nhiên, mặc dù các học giả hiện đại vẫn còn chia rẽ về tính xác thực của những tuyên bố này.

Theo truyền thống, Gio-an Tông Đồ được coi là tác giả của Phúc Âm Gioan, và nhiều giáo phái Cơ Đốc giáo tin rằng ông là tác giả của một số sách khác trong Tân Ước (ba thư tín Gio-an và Sách Khải Huyền, cùng với Phúc Âm Gioan, gọi là tác phẩm Gioan), tùy thuộc vào việc ông có được phân biệt hay đồng nhất với Gioan Truyền Giáo, Đức Cha Gioan, và Thánh sử Gioan hay không.

Mặc dù tác giả của các tác phẩm Gioan theo truyền thống được cho là của Gioan Tông Đồ, chỉ một số ít học giả đương thời tin rằng ông đã viết phúc âm, và hầu hết kết luận rằng ông không viết bất kỳ cái nào trong số chúng. Bất kể Sứ đồ John có viết bất kỳ tác phẩm nào của Johannine hay không, hầu hết các học giả đều đồng ý rằng cả ba bức thư đều được viết bởi cùng một tác giả và các bức thư này không có cùng tác giả với Sách Khải Huyền, mặc dù có sự bất đồng rộng rãi giữa các học giả về việc liệu tác giả của các bức thư có khác với tác giả của phúc âm hay không.

Những tham khảo về Gioan trong Tân Ước 

Sứ đồ Giăng sinh ra trong một gia đình ngư dân Do Thái ở Biển Galilê. Ông là con trai của Zebedee và là em trai của Giacôbê. Theo truyền thuyết của Giáo hội, mẹ của ông là Salome. Cũng theo một số truyền thuyết, Salome là em gái của Maria, mẹ của Chúa Giêsu, nghĩa là Salome trở thành dì của Chúa Giêsu, và các con trai của bà là Gioan và Giacôbê là anh em họ của Chúa Giêsu.

Theo truyền thuyết, Gioan Tông đồ được cho là một trong hai tông đồ (người kia là Thánh Anrê Tông đồ) kể lại trong . Sau khi nghe Gioan Baotixita chỉ ra Chúa Giêsu là "Chiên Thiên Chúa", họ đã đi theo Chúa Giêsu và ở lại với Ngài cả ngày, do đó trở thành hai tông đồ đầu tiên được Chúa Giêsu gọi. Dựa trên cơ sở này, một số truyền thuyết tin rằng Gioan ban đầu là môn đồ của Gioan Baotixita, mặc dù ông không được nêu tên trong đoạn này.

Theo Phúc Âm Nhất Lãm (Mat 4:18–22; Mác 1:16–20; Lu-ca 5:1–11), Zebedee và các con trai ông đánh cá ở Biển Galilê. Sau đó, Chúa Giê-su gọi Thánh Phêrô, Anrê và hai người con trai của Zebedee đi theo Ngài. Giacôbê và Gioan nằm trong số Mười Hai Tông Đồ. Chúa Giê-su gọi hai người này là "Boanerges" (dịch là "con trai của sấm sét"). Một câu chuyện Phúc Âm kể lại việc hai anh em muốn gọi lửa trời xuống thiêu rụi một thị trấn người Samari không hiếu khách, nhưng Chúa Giêsu đã khiển trách họ. Gioan cũng là môn đồ đã báo cáo với Chúa Giêsu rằng họ đã 'cấm' một người không phải là môn đồ trục xuất quỷ dữ nhân danh Chúa Giêsu, khiến Chúa Giêsu phải tuyên bố rằng 'ai không chống lại chúng ta là ở về phía chúng ta'.

Theo truyền thuyết, người ta tin rằng Gioan đã sống thêm hơn năm mươi năm sau khi anh trai ông là Giacôbê, người đã trở thành vị Tông đồ đầu tiên, qua đời vào năm 44 sau Công nguyên.

 Vị trí giữa các sứ đồ 

Gioan luôn được nhắc đến trong nhóm bốn tông đồ đầu tiên trong Phúc Âm và trong Sách Công Vụ, được liệt kê ở vị trí thứ hai, ba hoặc bốn.

Gioan, cùng với anh trai là Giacôbê và Thánh Phêrô, đã tạo thành một bộ ba không chính thức trong số Mười Hai Tông Đồ trong các sách Phúc Âm. Chúa Giêsu cho phép họ là những tông đồ duy nhất có mặt trong ba dịp đặc biệt trong sứ vụ công khai của Người, đó là việc làm cho con gái Giairu sống lại, Chúa Giê-xu hiển dung và nỗi thống khổ trong Vườn Địa Đàng.

Chúa Giêsu chỉ sai Phêrô và Gioan vào thành phố để chuẩn bị cho bữa ăn Lễ Vượt Qua cuối cùng (Bữa Tiệc Ly).

Nhiều truyền thuyết xác định "môn đồ Chúa Giê-su yêu mến" trong Phúc Âm Gioan là Sứ đồ Gioan, nhưng việc xác định này vẫn còn gây tranh cãi. Trong bữa ăn, "môn đồ được Chúa Giê-su yêu mến" ngồi cạnh Chúa Giê-su. Theo thông lệ, người ta thường ngả lưng trên ghế dài trong bữa ăn, và môn đồ này dựa vào Chúa Giê-su. Truyền thuyết xác định người môn đệ này là Gioan.

Sau khi Chúa Giêsu bị bắt trong Vườn Gethsemane, chỉ có Phêrô và "người môn đệ kia" (theo truyền thuyết là Gioan) theo Người vào dinh thự của thầy tế lễ thượng phẩm. Chỉ có "người môn đệ yêu dấu" trong số các Tông đồ là ở lại gần Chúa Giêsu dưới chân thập giá trên đồi Calvary cùng với người mang dầu thơm và nhiều phụ nữ khác. Theo lời Chúa Giêsu chỉ dạy từ trên Thập giá, người môn đệ yêu dấu đã đón nhận Mary, mẹ của Chúa Giêsu vào lòng chăm sóc như trăn trối cuối cùng của Chúa Giêsu. Phêrô và Gioan cũng là hai tông đồ duy nhất chạy đến ngôi mộ trống sau khi Mary Magdalene làm chứng về sự phục sinh của Chúa Giê-su.

Sau khi Chúa Giê-su Thăng Thiên và Đức Thánh Linh ngự xuống vào ngày Lễ Ngũ Tuần, Gioan cùng với Phêrô , đã đóng một vai trò quan trọng trong việc thành lập và dẫn dắt Hội Thánh. Ông đã cùng Phêrô chữa lành người què tại Hiên Nhà Salômôn trong Đền Thờ, và ông cũng bị ném vào tù cùng với Phêrô. Sau đó, chỉ có Phêrô và Gioan đến thăm những tín đồ mới cải đạo ở Samari.

Trong khi ông ở lại Judea và vùng phụ cận, các tông đồ khác đã trở về Jerusalem để tham dự Công đồng Tông đồ (). Khi chống lại kẻ thù của mình ở Galatia, Phaolô đã nhắc lại rõ ràng rằng Gioan, cùng với Phêrô và Gia-cơ Công chính, được công nhận chung là ba Trụ cột của Giáo hội. Ông cũng đề cập đến sự công nhận rằng bài giảng Tông đồ của ông về một phúc âm không bị ràng buộc bởi Luật Do Thái đã được tiếp nhận từ ba người này, những người đàn ông nổi bật nhất của cộng đồng cứu thế tại Jerusalem.

 Người môn đệ yêu dấu 

Cụm từ "người môn đệ được Chúa Giêsu yêu thương" (, ), hoặc trong John 20:2; "người mà Chúa Giê-su yêu mến" (, ), được sử dụng sáu lần trong Phúc âm Gioan, nhưng không có lời tường thuật nào khác về Chúa Giê-su trong Tân Ước.  khẳng định Phúc âm Gioan dựa trên lời chứng bằng văn bản của người môn đồ này.

Người môn đồ mà Chúa Giê-su yêu thương được nhắc đến cụ thể sáu lần trong Phúc âm :

 Chính người môn đệ này, khi nằm cạnh Chúa Giêsu trong Bữa Tiệc Ly, đã hỏi Chúa Giêsu, sau khi được Peter yêu cầu, rằng ai sẽ phản bội Người.
 Sau đó, khi bị đóng đinh, Chúa Jesus nói với mẹ của mình, "Hỡi bà, đây là con trai của bà", và với Người Môn đồ Yêu dấu, Người nói, "Đây là mẹ của con."
 Khi Mary Magdalene phát hiện ra ngôi mộ trống, bà chạy đi báo cho Môn Đồ Yêu Dấu và Phêrô . Hai người vội vã chạy đến ngôi mộ trống, và Môn Đồ Yêu Dấu là người đầu tiên đến ngôi mộ trống. Tuy nhiên, Phêrô là người đầu tiên bước vào.
 Trong John 21, chương cuối cùng của Phúc âm Gioan, Người Môn đồ Yêu dấu là một trong bảy người đánh cá tham gia vào phép lạ đánh bắt 153 con cá .
 Cũng trong chương cuối của sách, sau khi Chúa Giê-su ám chỉ với Phêrô về cách Phêrô sẽ chết, Phêrô thấy Người Môn Đồ Yêu Dấu đi theo họ và hỏi: "Còn anh ấy thì sao?" Chúa Giê-su trả lời: "Nếu Ta muốn anh ấy ở lại cho đến khi Ta đến, thì can hệ gì đến con? Con hãy theo Ta.!"
 Một lần nữa trong chương cuối cùng của Phúc Âm, nó nói rằng chính cuốn sách này dựa trên lời chứng bằng văn bản của người môn đồ mà Chúa Giêsu yêu thương.

Không có sách Phúc Âm nào khác đề cập đến bất kỳ ai trong những cảnh song song có thể được hiểu trực tiếp là Môn Đồ Yêu Dấu. Ví dụ, trong , chỉ có Phêrô chạy đến mộ. Thánh Máccô, Mátthêu và Luca không đề cập đến bất kỳ ai trong số mười hai môn đồ đã chứng kiến ​​cảnh đóng đinh.

Ngoài ra còn có hai đoạn đề cập đến một "môn đồ khác" không được nêu tên trong  và , có thể là cùng một người dựa trên cách diễn đạt trong John 20:2.

 Tác giả Tân Ước 

Truyền thống Giáo hội cho rằng Gioan là tác giả của Phúc Âm Gioan và bốn sách khác của Tân Ước – ba Thư của Gioan và Sách Khải Huyền. Trong Phúc Âm, quyền tác giả được ghi nhận nội bộ cho "môn đồ được Chúa Giêsu yêu mến" (, o mathētēs on ēgapa o Iēsous) trong .  cho rằng Phúc Âm Gioan dựa trên lời chứng bằng văn bản của "Người Môn Đồ Yêu Dấu". Quyền tác giả của một số văn học Gioan đã được tranh luận từ khoảng năm 200.

Trong cuốn Lịch sử Giáo hội vào thế kỷ thứ 4, Eusebius nói rằng Thư thứ nhất của Gioan và Phúc âm được nhiều người đồng ý là của ông. Tuy nhiên, Eusebius đề cập có sự đồng thuận rằng thư thứ hai và thứ ba của Gioan không phải của ông mà được viết bởi một Gioan khác. Eusebius cũng đi sâu vào việc khẳng định với độc giả rằng không có sự đồng thuận chung nào về sự mặc khải của Gioan . Sự mặc khải của Gioan chỉ có thể là thứ mà ngày nay được gọi là Sách Khải Huyền. Phúc Âm theo Thánh Gioan khác biệt đáng kể so với Phúc Âm Nhất Lãm, có lẽ được viết trước đó hàng thập kỷ. Các giám mục Tiểu Á được cho là đã yêu cầu ông viết Phúc Âm để đối phó với tà thuyết Ebionites, những người khẳng định rằng Chúa Kitô không hiện hữu trước Đức Maria. Thánh Gioan có lẽ đã biết về Phúc Âm Mátthêu, Máccô và Luca, nhưng những Phúc Âm này chủ yếu nói về Chúa Giêsu vào năm sau khi Gioan Baotixita bị giam cầm và qua đời. Tuy nhiên, vào khoảng năm 600, Sophronius của Jerusalem đã lưu ý rằng "hai lá thư mang tên ông ... được một số người coi là tác phẩm của một người nào đó tên là John the Elder" và, trong khi tuyên bố Khải Huyền được viết bởi John của Patmos, thì "sau đó được Justin Martyr và Irenaeus dịch," Có lẽ là trong nỗ lực dung hòa truyền thống với những khác biệt rõ ràng trong phong cách Hy Lạp.

Cho đến thế kỷ 19, tác giả của Phúc Âm Gioan được cho là Tông đồ Gioan. Nhiều học giả hiện đại như Colin G. Kruse  tiếp tục khẳng định quyền tác giả truyền thống, nhưng hầu hết các học giả phê bình hiện đại đều có những nghi ngờ của họ. Một số học giả đặt Phúc âm của Gioan vào khoảng giữa năm 65 và 85 sau Công nguyên; John Robinson đề xuất một phiên bản đầu tiên vào khoảng năm 50–55 và sau đó là phiên bản cuối cùng vào năm 65 do có những điểm tương đồng trong câu chuyện với Paul. Các học giả khác cho rằng Phúc âm của Gioan được biên soạn theo hai hoặc ba giai đoạn. Hầu hết các học giả đương thời đều cho rằng Phúc Âm không được viết cho đến cuối thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên, và với ngày sớm nhất có thể là năm 75–80 sau Công nguyên: "...ngày 75–80 sau Công nguyên là ngày sớm nhất có thể biên soạn Phúc Âm này." Các học giả khác cho rằng một ngày thậm chí còn muộn hơn, thậm chí có thể là thập kỷ cuối cùng của thế kỷ thứ nhất sau Công nguyên cho đến đầu thế kỷ thứ 2 (tức là năm 90 - 100), là phù hợp.

Các học giả Kinh Thánh hiện đại, chính thống thường khẳng định rằng Phúc âm của Gioan được viết bởi một tác giả ẩn danh chứ không phải do một nhân chứng viết. Theo The New Oxford Annotated Bible (2018), các học giả hiện đại đồng ý rằng phúc âm này có nhiều khả năng được viết bởi một môn đồ của John, con trai của Zebedee; có thể là Môn đồ được yêu mến hoặc một người nào đó đã ghi lại lời đọc của ông.

Về việc liệu tác giả của Phúc âm John có phải là một nhân chứng hay không, theo Paul N. Anderson, phúc âm "chứa đựng nhiều tuyên bố trực tiếp hơn về nguồn gốc của nhân chứng hơn bất kỳ truyền thống Phúc âm nào khác." F. F. Bruce cho rằng 19:35 chứa đựng "lời tuyên bố rõ ràng và dứt khoát về thẩm quyền của nhân chứng." Theo Bart Ehrman, không có nơi nào trong phúc âm khẳng định được viết bởi những nhân chứng trực tiếp của các sự kiện. Theo Hugo Mendez, cả văn bản gốc của Phúc âm Gioan và lời kết (chương 21) đều khẳng định tác phẩm được "viết" bởi một nhân chứng. Mặc dù Phúc âm này ngầm đề cập đến tác giả của nó như một nhân chứng tận mắt chứng kiến ​​Chúa Giêsu, Mendez lập luận rằng tuyên bố này nên bị nghi ngờ do có quá nhiều nội dung đáng ngờ về mặt lịch sử trong tác phẩm và sự phổ biến của các tuyên bố về lời khai của nhân chứng trong các bản sao giả mạo vào thời điểm đó.
 Truyền thuyết ngoài Kinh Thánh 

Kinh Thánh không ghi chép chi tiết về thời gian hoạt động của Gioan ở Judea. Theo truyền thống, Gioan và các Tông đồ khác đã ở lại vùng đất lao động đầu tiên này khoảng 12 năm. Cuộc đàn áp Kitô hữu dưới thời Herod Agrippa I (r. 41–44 AD) dẫn đến sự phân tán của các Tông đồ qua các tỉnh của Đế chế La Mã.

Một cộng đồng theo chủ nghĩa Messia đã tồn tại ở Êphêsô trước khi Phaolô thực hiện công việc đầu tiên ở đó (so sánh "các anh em"), , ngoài Priscilla and Aquila. Cộng đồng ban đầu nằm dưới sự lãnh đạo của Apollos (1 Côrinhtô 1:12). Họ là môn đồ của Gioan Baotixita và được Aquila và Priscilla cải đạo. Theo truyền thống, sau khi Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, Gioan đã đến Ephesus. Irenaeus viết về "giáo hội Ephesus, do Paul thành lập, với Gioan tiếp tục ở lại với họ cho đến thời Trajan." Từ Ephesus, ông đã viết ba bức thư được cho là của ông. Gioan bị chính quyền La Mã trục xuất đến đảo Patmos của Hy Lạp, nơi mà theo truyền thuyết, ông đã viết Sách Khải Huyền. Theo Tertullian (trong The Prescription of Heretics), Gioan đã bị trục xuất (có lẽ là đến Patmos) sau khi bị nhúng vào dầu sôi ở Rome mà không hề hấn gì. Người ta nói rằng tất cả những người có mặt tại Đấu trường La Mã đều đã cải đạo sang Cơ đốc giáo sau khi chứng kiến ​​phép lạ này. Sự kiện này có lẽ xảy ra vào thế kỷ thứ nhất, dưới triều đại của Hoàng đế Nero hoặc Hoàng đế Domitian, cả hai đều được biết đến là đã đàn áp các Kitô hữu.

Khi Gioan về già, ông đã đào tạo Polycarp, người sau này trở thành Giám mục Smyrna. Điều này rất quan trọng vì Polycarp có thể truyền bá thông điệp của Gioan đến các thế hệ tương lai. Polycarp đã dạy Irenaeus, truyền lại cho ông những câu chuyện về Gioan. Tương tự, Ignatius thành Antioch cũng là học trò của Gioan. Trong Chống lại Dị giáo, Irenaeus kể lại Polycarp đã kể một câu chuyện về

Theo truyền thống, Gioan là tông đồ trẻ nhất và sống lâu hơn tất cả các tông đồ khác. Người ta nói rằng ông đã sống đến tuổi già, qua đời vì nguyên nhân tự nhiên tại Ephesus vào khoảng sau năm 98 CN, dưới triều đại của Trajan, do đó trở thành tông đồ duy nhất không chết vì tử đạo.

Một lời kể khác về cái chết của Gioan, được các nhà văn Cơ đốc giáo sau này gán cho giám mục đầu thế kỷ thứ hai Papias của Hierapolis, tuyên bố rằng ông đã bị người Do Thái giết chết. Hầu hết các học giả Johannine nghi ngờ độ tin cậy của việc quy cho Papias, nhưng một số ít, bao gồm B.W. Bacon, Martin Hengel và Henry Barclay Swete, cho rằng những tài liệu tham khảo này về Papias là đáng tin cậy. Zahn lập luận rằng tài liệu tham khảo này thực sự là về Gioan Baotixita. 

Người ta cho rằng ngôi mộ của Gioan nằm ở Vương cung thánh đường Thánh Gioan trước đây tại Selçuk, một thị trấn nhỏ gần Ephesus. Gioan, cùng với Đức Trinh Nữ Maria và Thánh Giuse, Ông thuộc số ít những vị thánh không để lại di hài, vì khi mở lăng mộ dưới triều đại của Constantine Đại đế, người ta không tìm thấy hài cốt nào. Sự kiện này làm nảy sinh niềm tin rằng thi hài của ông đã được đưa lên thiên đàng. 

Gioan cũng liên kết với văn bản pseudepigraphal apocryphal của Công vụ Thánh Gioan, theo truyền thuyết được coi là do chính Gioan hoặc đệ tử của ông, Leucius Charinus viết. Nó lưu hành rộng rãi vào thế kỷ thứ hai sau Công nguyên nhưng bị coi là dị giáo tại Công đồng Nicaea lần thứ hai (năm 787 sau Công nguyên). Nhiều đoạn văn khác nhau bằng tiếng Hy Lạp và tiếng Latin còn sót lại trong các thư viện tu viện. Nó chứa đựng những chủ đề docetic mạnh mẽ, nhưng không được các học giả hiện đại coi là Thuyết ngộ đạo.

 Trong nghệ thuật 

Vì theo truyền thuyết, ông được coi là vị tông đồ được yêu mến, nhà truyền giáo, tác giả của Sách Khải Huyền và một số Thư tín, Gioan đóng một vai trò cực kỳ nổi bật trong nghệ thuật từ thời kỳ đầu của Kitô giáo trở đi. Theo truyền thống, ông được miêu tả theo một trong hai cách riêng biệt: hoặc là một người đàn ông lớn tuổi với bộ râu trắng hoặc xám, hoặc là một thanh niên không có râu. Cách đầu tiên miêu tả ông phổ biến hơn trong nghệ thuật Byzantine, nơi nó có thể chịu ảnh hưởng từ những miêu tả cổ xưa về Socrates; thứ hai phổ biến hơn trong nghệ thuật của Tây Âu thời Trung cổ, và có thể có niên đại từ thế kỷ thứ 4 ở Rome.

Truyền thuyết từ Công vụ của John, một văn bản ngụy thư được cho là của John, đã đóng góp rất nhiều vào nghệ thuật biểu tượng thời Trung cổ; nó là nguồn gốc của ý tưởng rằng Gioan đã trở thành một tông đồ từ khi còn trẻ. Một trong những biểu tượng quen thuộc của John là chiếc chén thánh, thường có hình một con rắn chui ra từ đó. Biểu tượng này ám chỉ đến một truyền thuyết từ Công vụ của Gioan Trong đó, Gioan bị thử thách uống một cốc thuốc độc để chứng minh sức mạnh đức tin của mình (chất độc tượng trưng bằng con rắn). Các đặc điểm chung khác bao gồm một cuốn sách hoặc cuộn giấy, liên quan đến các tác phẩm truyền thống được cho là của ông, và một con đại bàng, được cho là tượng trưng cho phẩm chất cao cả, đầy cảm hứng của những tác phẩm này.

Trong các tác phẩm hội họa, điêu khắc và văn học thời Trung cổ và Phục hưng, Thánh Gioan thường được miêu tả theo cách phi giới tính hoặc nữ tính. Các nhà sử học đã liên hệ những miêu tả như vậy với hoàn cảnh của những người tin mà chúng hướng đến. Ví dụ, người ta cho rằng những nét nữ tính của Gioan đã giúp anh trở nên gần gũi hơn với phụ nữ. Tương tự như vậy, Sarah McNamer lập luận rằng vì địa vị của mình là một vị thánh lưỡng tính, Gioan có thể hoạt động như một "hình ảnh của giới tính thứ ba hoặc hỗn hợp" và "một nhân vật quan trọng để xác định" dành cho những tín đồ nam tìm cách vun đắp thái độ sùng đạo cảm xúc, mà trong văn hóa cuối thời Trung cổ, được cho là không phù hợp với nam tính. Sau thời Trung cổ, những hình ảnh nữ tính hóa Thánh Gioan vẫn tiếp tục được tạo ra; một ví dụ điển hình là bức tranh khắc của Jacques Bellange, nhà phê bình nghệ thuật Richard Dorment mô tả là "một sinh vật lưỡng tính mềm mại với mái tóc xoăn bồng bềnh, bộ ngực nhỏ như một cô gái tuổi teen và bụng tròn của một phụ nữ trưởng thành."

Trong lĩnh vực truyền thông đại chúng, hiện tượng sau này đã được đưa vào chú ý trong tiểu thuyết Mật mã Da Vinci (2003) của Dan Brown, trong đó một trong những nhân vật của cuốn sách gợi ý rằng người trông giống phụ nữ bên phải Chúa Jesus trong Bữa ăn tối cuối cùng'' của Leonardo da Vinci thực ra là Maria Madalena chứ không phải Thánh Gioan.

Ảnh nghệ thuật

Xem thêm
 Mười hai tông đồ

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Eastern Orthodox icon and Synaxarion of Saint John the Apostle and Evangelist (May 8)
 John the Apostle in Art
 John in Art
 Repose of the Holy Apostle and Evangelist John the Theologian Orthodox icon and synaxarion for 26 September
 
 
 

Sinh năm 6
Sách Khải Huyền
Mười hai Sứ đồ
Chôn cất ở Thổ Nhĩ Kỳ
Mất năm 100
Thánh Kitô giáo
Thánh Cơ đốc giáo từ Tân Ước
Nhà thần học Kitô giáo thế kỷ thứ 2
Thánh Anh giáo
Thánh từ Đất Thánh