Suphankanlaya

Suphankanlaya (; ) là một công chúa Xiêm La vào thế kỷ XVI, người mà theo các biên niên sử hậu kỳ và truyền thống dân gian, đã trở thành phi tần của Bayinnaung thuộc triều Toungoo tại Miến Điện. Các ghi chép lịch sử về cuộc đời của bà còn khá hạn chế, tuy nhiên câu chuyện của bà đã trở nên phổ biến rộng rãi tại Thái Lan, nơi bà được nhiều người tôn vinh là nữ anh hùng dân tộc và được tôn kính trong tín ngưỡng dân gian.

Tiểu sử và truyền thuyết
Phra Suphankanlaya (พระสุพรรณกัลยา), còn được biết đến với các danh xưng khác là Suwankanlaya (สุวรรณกัลยา) hoặc Suwannathewi (สุวรรณเทวี), là trưởng nữ của Maha Thammaracha khi đó là phó vương Phitsanulok (sau này trở thành vua Ayutthaya) và Wisuthkasat; đồng thời là vương tỷ của Naresuan và Ekathotsarot, những người sau này đều lên ngôi vua Ayutthaya. Về phía ngoại, bà là cháu của Chakkraphat và Suriyothai.

Bà sinh tại cung điện Phra Ratchawang Chan (พระราชวังจันทน์) ở Phitsanulok. Tương truyền, tên húy ban đầu của bà là Ong Thong (องค์ทอง).

Năm 1564, phụ vương của bà trở thành chư hầu của Bayinnaung tại Pegu (Miến Điện). Hai em trai của bà bị đưa đến triều đình Pegu để làm tiểu đồng hầu cận, đồng thời làm con tin bảo đảm lòng trung thành, như thông lệ đương thời.

Cuộc sống tại kinh đô Hanthawaddy
Được ghi nhận trong biên niên sử Miến rằng: vào năm Phật lịch 2112 (tức năm 1569), Chao Fa Song Khwae (tước hiệu của Maha Thammaracha khi được Bayinnaung sắc phong cai trị Phitsanulok) đã dâng công chúa Suwannakanlaya, khi đó 17 tuổi, cùng đoàn tùy tùng và 15 cung nhân, lên Bayinnaung.

Nhà vua Miến đã sắc phong bà làm “Chao Nang” (Vương nương), ban cho: cung điện riêng, lọng (tán) hoàng gia, bổng lộc, đồ dùng và toàn bộ nội thị, quan hầu đều là người Xiêm. Mỗi khi xuất hành, dù bằng kiệu, ngự tọa hay bất kỳ phương tiện hoàng gia nào, đều có quan viên phò giá che lọng, và bà sống trong cảnh an nhàn, vinh sủng.

Bà sinh với Bayinnaung một hoàng nữ, tên là Min A-Htwe (), được ban tôn hiệu là Chao Nang Phun Shi (nghĩa là người có trí tuệ và uy đức), nhưng thường được biết đến với danh xưng Chao Nang Meng Otwe.

Biên niên sử Miến ghi nhận rằng Phra Suphankanlaya là một trong những vương nương được sủng ái nhất, và nhà vua còn cho dựng một cung điện theo phong cách Xiêm trong hoàng cung Hanthawaddy dành riêng cho bà.

Do Bayinnaung thường xuyên thân chinh chinh chiến, nên Phra Suphankanlaya cùng các vương nương khác sống trong nội cung theo thường lệ, ít khi xuất cung hoặc tiếp xúc với thế giới bên ngoài, cho đến khi nhà vua hồi triều mới tổ chức đại lễ.

Vào rằm tháng Ba năm Phật lịch 2116 (1573), trong lễ cúng dường chùa Shwedagon, bà cùng tiểu công chúa đã ngự thuyền theo hầu Bayinnaung đi hành lễ trong 5 ngày. Đây được xem là lần đầu tiên bà xuất cung sau hơn 3 năm.

Sau khi lễ cúng đại tháp kết thúc, Bayinnaung đã cung thỉnh 3.500 tăng sĩ từ Miến, Môn, Chiang Mai và các xứ Thái đến: tụng kinh cầu phúc và cử hành lễ quán đỉnh cho các tượng Phật đúc bằng vàng, bạc, đồng và ngũ kim, mỗi loại một tượng.

Nhân dịp này, nhà vua cũng tấn phong hoàng tử và hoàng nữ. Trong đó, Chao Nang Phun Shi – hoàng nữ của Phra Suphankanlaya – được phong tước “Myoza Phitsanulok” (tức Lãnh chúa Phitsanulok), do được ban quyền hưởng thuế niên từ Phitsanulok. Từ đó, hoàng nữ này được gọi là “Chao Nang Phitsanulok” (Công chúa Phitsanulok).

Cái chết
Sau khi Bayinnaung băng hà vào năm Phật lịch 2124 (1581), Nanda Bayin lên kế vị, bà trở thành phi tần của con trai ông là Nanda Bayin.

Năm 1584, phụ vương bà nổi dậy chống lại Nanda Bayin, hủy bỏ lời thề trung thành, dẫn đến chiến tranh. Sau khi phụ vương qua đời năm 1590, em trai bà là Naresuan tiếp tục kháng chiến.

Đến năm Phật lịch 2135 (1592), sau khi Thái tử Maha Uparaja Mingyi Swa tử trận trong một cuộc đấu tay đôi huyền thoại trên lưng voi với Naresuan, thì các ghi chép trong biên niên sử và lời khai của cả phía Thái lẫn Miến đưa ra những tường thuật khác nhau về cái chết của Phra Suphankanlaya.

Tư liệu phía Thái
Lời khai dân kinh đô cũ (Khamhaikan Chao Krung Kao) ghi rằng: Sau khi nhận tin thất trận, vua Nanda Bayin nổi giận, ra lệnh hành hình các tướng lĩnh theo Thái tử bằng cách thiêu sống. Tuy nhiên, cơn phẫn nộ vẫn chưa nguôi, nên đã ngự đến cung của Phra Suphankanlaya, dùng ngự kiếm chém bà cùng hoàng nữ, khiến cả hai băng hà tại chỗ. 

Lời khai Khun Luang Ha Wat ghi chép tương tự, nhưng khác ở chi tiết người bị hại là hoàng tử, không phải hoàng nữ. Nội dung ghi rằng vua Hanthawaddy trong cơn thịnh nộ đã vào nội cung, thấy hoàng tỷ của vua Naresuan đang cho hoàng tử bú, liền dùng ngự kiếm chém, khiến cả mẹ và con đều tử vong.

Tư liệu phía Miến
Không ghi nhận bất kỳ sự kiện nào liên quan đến việc băng hà của Phra Suphankanlaya trong chính sử Miến.

Nhận định đối chiếu
Dựa trên các dữ kiện: Phra Suphankanlaya đến Hanthawaddy từ năm Phật lịch 2112 (1569), khi 17 tuổi. Đến năm Phật lịch 2135 (1592), thời điểm xảy ra trận đấu voi, bà khoảng 40 tuổi. Nếu có con với Bayinnaung, thì hoàng tử/hoàng nữ khi đó phải khoảng 8 tuổi hoặc hơn. Điều này mâu thuẫn với ghi chép trong Khun Luang Ha Wat (mô tả còn đang bú mẹ). Ngoài ra nếu thực sự bị Nanda Bayin xử tử, thì theo thông lệ sử Miến, sự kiện này phải được ghi chép rõ ràng, tuy nhiên, hoàn toàn không có ghi nhận, làm tăng nghi vấn về tính xác thực của các lời khai phía Thái.

Các giả thuyết mâu thuẫn
Mặc dù quan điểm phổ biến trong sử Thái cho rằng bà bị xử tử do cơn thịnh nộ của Nanda Bayin, nhưng một số học giả Miến như Myin Hsan Heart đưa ra giả thuyết khác: Công chúa Phitsanulok (Phun Shi) đã theo mẹ rời khỏi hoàng cung Hanthawaddy. Bà kết hôn với một quý tộc người Shan và sinh một công chúa tên Chanwadi. Trong thời điểm năm Phật lịch 2135 (1592), Phra Suphankanlaya không còn ở Hanthawaddy, mà đang ở Inwa. Sau đó khi các chư hầu ly khai khỏi Hanthawaddy (khoảng 1594), Nyaungyan Min chiếm Inwa. Do có quan hệ thân tộc và chính trị, hai mẹ con vẫn sống yên ổn tại đây cho đến khi qua đời tự nhiên. Theo giả thuyết này Phra Suphankanlaya không bị xử tử, mà an hưởng tuổi già tại Inwa.

Kết luận
Tư liệu Thái mang tính truyền khẩu – bi kịch hóa – nhấn mạnh yếu tố trung nghĩa và hy sinh. Tư liệu Miến im lặng hoặc gián tiếp ủng hộ giả thuyết bà không bị sát hại. Vì vậy, trong nghiên cứu nghiêm túc cái chết của Phra Suphankanlaya vẫn là một vấn đề chưa có kết luận dứt khoát.

Tín ngưỡng dân gian

Trong các ghi chép chính thức của lịch sử Xiêm và Miến, Suphankanlaya hầu như chỉ được nhắc đến rất sơ lược, nếu có. Tuy nhiên, câu chuyện về bà đã đi vào huyền thoại dân tộc Thái, và thường xuyên được tái hiện trong văn hóa đại chúng.

Trong và sau Khủng hoảng tài chính châu Á 1997, bà dần trở thành một phần của “điện thần” (pantheon) trong tín ngưỡng dân gian Thái Lan. Một nữ doanh nhân từng tuyên bố rằng Suphankanlaya đã giúp bà thoát khỏi phá sản. Sau đó, người này nhờ một sử gia nghiên cứu lại biên niên sử liên quan đến công chúa, đồng thời thuê một tiểu thuyết gia nổi tiếng viết lại câu chuyện theo cách dễ tiếp cận với công chúng.

Tuy vậy, vị sử gia khẳng định rằng các mô tả lịch sử về công chúa là rất hạn chế, và câu chuyện về cái chết bi thảm của bà mang tính truyền thuyết nhiều hơn là có thể kiểm chứng. Dù vậy, điều này không ngăn được một bộ phận lớn công chúng Thái Lan phát triển tín ngưỡng thờ phụng đối với nhân vật này, thông qua việc thờ hình tượng và dâng lễ vật. Do không còn bất kỳ chân dung xác thực nào của nhân vật lịch sử, các hình ảnh Suphankanlaya ngày nay thường được mô phỏng theo ngoại hình của các cựu hoa hậu. 

Suphankanlaya, cũng như em trai bà là Naresuan, được xây dựng thành biểu tượng của tinh thần dân tộc, sự khẳng định chủ quyền và đức hy sinh vì quốc gia. Trong tín ngưỡng dân gian Thái, linh hồn của những người chết oan thường được cho là có quyền năng đặc biệt. Sự lan rộng của việc thờ Suphankanlaya cần được đặt trong bối cảnh sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Thái (đặc biệt là xu hướng chống Miến) trong thời kỳ khủng hoảng kinh tế. Hiện tượng này tương tự với việc hình thành tín ngưỡng xung quanh Suriyothai, người (dù mang tính phi lịch sử) được tôn vinh như một nữ anh hùng chiến trận hy sinh vì độc lập dân tộc.

Sự tôn kính phổ biến đối với Suphankanlaya cũng được chính quyền và quân đội Thái Lan khai thác. Bộ Tư lệnh Quân khu 3 tại Phitsanulok là đơn vị đầu tiên dựng tượng đài bà và cho biên soạn một tiểu sử vào năm 1998, trong đó nhấn mạnh sự tàn bạo của người chồng Miến. Đến năm 2004, câu chuyện của bà được chuyển thể thành phim điện ảnh, góp phần củng cố hình tượng trong tâm thức đại chúng.

Danh xưng và tôn hiệu
Suwankanlaya (สุวรรณกัลยา) – theo Lời khai Khun Luang Ha Wat (bản chính thức).
Suwankanlaya Chanthrakalaya (สุวรรณกัลยา จันทรกัลยา) – theo Lời khai dân kinh đô cũ.
Phra Suwan (พระสุวรรณ) – theo bộ Maharajawong (Đại vương thống hệ).
Ameyo Yong (อะเมี้ยวโยง) – nghĩa là “người trung thành với dòng tộc”, theo Maharajawong bản mới của Maha Sithu.
Phra Suphankanlaya (พระสุพรรณกัลยา) – theo Ngự truyện Naresuan do Damrong Rajanubhab biên soạn.

Các địa điểm liên quan đến bà
Tượng đài Phra Suphankanlaya tại doanh trại Naresuan (Quân khu 3) ở Phitsanulok.
Tượng Naresuan và tượng Phra Suphankanlaya tại đền thờ vua Naresuan, Trường Phitsanulok Pittayakhom, tỉnh Phitsanulok.
Tượng Phra Suphankanlaya, cùng tượng Naresuan và Ekathotsarot tại chùa Wat Lat Sing, tỉnh Suphan Buri.
Tượng tại điện thờ vua Naresuan ở Wat Don Chedi, huyện Don Chedi.
Bảo tháp tại chùa Wat Nam Hu (huyện Pai, tỉnh Mae Hong Son), được cho là do Naresuan cho xây để dâng bà; bên trong được tin là có xá lợi tóc của Phra Suphankanlaya.
Chính điện tại chùa Wat Worachettharam, tỉnh Phra Nakhon Si Ayutthaya.

Trong văn hóa đại chúng

Các diễn viên từng thủ vai Phra Suphankanlaya:
Rattanaporn Intrakamhaeng – phim Naresuan Maharaj (1957)
Ratchanu Boonchudoung – phim truyền hình Somdet Phra Naresuan Maharaj (1987)
Warattaya Nilkuha – Kasatriya (2003) và Maharaj Ku Phaen Din (2004)
Jirakitthaya Boonkrongsap – phim Suphankanlaya (2004)
Grace Mahadumrongkul – The Legend of King Naresuan (2007–2015)
Patcharanan Nontapa – series The Legend of King Naresuan (2017–2019)
Cherprang Areekul – Chom Jai Ayothaya (2025)
Wannarat Sonthichai – Hongsa Wadi (2026)

Tham khảo

Tham khảo
 
 
 
 
 

Công chúa Thái Lan
Người Ayutthaya
Nữ giới Thái Lan thế kỷ 16