Điện Kính Thiên

Điện Kính Thiên (chữ Hán: 敬天殿, Kính Thiên điện) là công trình trung tâm của hoàng cung nhà Hậu Lê ở đô thành Đông Kinh (Hà Nội). Đến năm 1841 (đời Thiệu Trị) thì được đổi tên thành điện Long Thiên.

Lịch sử
Theo Đại Việt Sử ký toàn thư, điện Kính Thiên được xây dựng năm 1428 đời vua Lê Thái Tổ và hoàn thiện vào đời vua Lê Thánh Tông. Điện Kính Thiên là nơi vua Lê Thái Tổ tuyên bố lên ngôi (1428), và về sau này trở thành nơi cử hành các nghi lễ long trọng nhất của triều đình, nơi đón tiếp sứ giả nước ngoài, nơi thiết triều bàn những việc quốc gia đại sự và thờ cúng. 

Năm 1816, tòa điện này được vua Gia Long cho xây dựng lại theo lối trùng thiềm điệp ốc. Điện Kính Thiên trở thành hành cung cho các vị vua triều Nguyễn mỗi khi tuần du ra Bắc. Vua Thiệu Trị đã cho đổi tên điện Kính Thiên thành Long Thiên vào năm 1841. Đôi rồng chầu và bậc thềm đá phía trước điện được giữ nguyên từ thời Lê Sơ (thế kỷ 15) cho đến nay.

Năm 1886, điện bị thực dân Pháp phá huỷ để xây nhà ban chỉ huy pháo binh, hiện chỉ còn di tích thềm bậc và nền điện (trong khu Thành cổ Hà Nội ngày nay).

Dấu tích 
Dấu tích điện Kính Thiên hiện nay chỉ còn là khu nền cũ. Nền điện dài 57 m, rộng 41,5 m, cao 2,3 m và thềm bậc xây bằng đá xanh tạo thành ba lối vào. Phía nam nền điện còn có hàng lan can cao hơn 100 cm. Mặt trước, hướng chính nam của điện Kính Thiên là thềm điện xây bằng những phiến đá hộp lớn gồm 10 bậc có 4 rồng đá chia thành 3 lối lên đều nhau tạo thành Thềm Rồng. Thềm bậc có kích thước: ngang 13,7 m, dọc 4,45 m, cao 2,1m với đôi rồng đá khắc chạm năm 1467 là những bộ phận điêu khắc bằng đá còn tương đối nguyên vẹn.

Rồng đá điện Kính Thiên là một di sản kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu cho nghệ thuật điêu khắc thời Lê sơ. Được chạm trổ bằng đá xanh, rồng đá có đầu nhô cao, đầu to, mắt tròn lồi, sừng dài có nhánh, bờm lượn ra sau. Thân rồng uốn lượn mềm mại thành nhiều vòng cung, nhỏ dần về phía nền điện, trên lưng có đường vây dài nhấp nhô như vân mây, tia lửa.

Phía bắc của nền Điện Kính Thiên còn có một thềm 7 bậc lên xuống nhỏ hơn so với bậc thềm chính ở phía nam. Hai bên bậc thềm có 2 rồng đá mang niên đại Lê Trung Hưng (thế kỷ XVII-XVIII), rồng dài 3,4m; uốn 7 khúc, thân có vảy, lưng như hàng vảy cá, chân rồng 5 móng… Hai bên lan can trang trí hoa sen, sóng nước, dao, lửa, vân mây…

Kiến trúc 
Điện Kính Thiên được xây dựng ở chính giữa Hoàng thành, ngay trên nền cũ của điện Càn Nguyên - Thiên An thời Lý - Trần, trên đỉnh núi Nùng. Nằm bên phải là điện Chí Kính, bên trái là điện Vạn Thọ, trước mặt là điện Thị Triều (Kính Thiên môn), nơi thiết triều hàng tháng. Trước điện Thị Triều là cổng Chu Tước (Triều Nguyên), trước cổng Chu Tước là Đoan Môn. Sân thiết triều gọi là sân Đan Trì. Qua kết quả khai quật, điện Kính Thiên rộng 9 gian, diện tích hơn 1.500 m². Điện lợp ngói hoàng lưu ly, sơn son thếp vàng và trang trí cầu kì, tinh xảo. Trong tương lai, Hà Nội sẽ phục dựng Điện Kính Thiên - công trình mang tính biểu tượng cao nhất trong Khu di sản Hoàng thành Thăng Long.

Nghi vấn 
Theo ghi chép của Đại Việt sử ký toàn thư, sự kiện Lê Lợi lên ngôi ngày 15 tháng 4 năm 1428 chỉ được chép là diễn ra tại Đông Kinh, không hề nêu địa điểm cụ thể là điện Kính Thiên. Lần xuất hiện sớm nhất của tên gọi “điện Kính Thiên” trong Toàn thư ở mục chép ngày 22 tháng Chạp năm Mậu Thân (1428), khi vua cho “làm điện Vạn Thọ, lại làm điện Tả – Hữu, điện Kính Thiên, điện Cần Chính”. Như vậy, theo trình tự biên niên của Toàn thư, việc “làm” điện Kính Thiên được ghi nhận muộn hơn khoảng tám tháng so với thời điểm đăng quang. Từ sau năm 1428 trở đi cho đến trước năm 1465, không một sự kiện chính trị, ngoại giao hay giáo dục khoa cử nào được sử chép gắn liền với điện Kính Thiên và không hề có tên điện này trong biên niên sử nhà Lê (sách Toàn thư) dưới các triều Thái Tổ, Thái Tông và Nhân Tông, ngoại trừ sự kiện Lê Lợi xây điện Kính Thiên vào tháng Chạp năm Mậu Thân (1428). Thêm nữa, văn bia Đề danh Tiến sĩ cổ nhất hiện còn của Khoa Nhâm Tuất năm Đại Bảo thứ 3 (1442) (lập năm Hồng Đức thứ 15 - 1484) cho biết địa điểm tổ chức kỳ “Điện thí” đầu tiên của nhà Lê vào năm 1442 dưới thời Thái Tông là sân (“đình”) của “điện Hội Anh. Vào ngày 20 tháng 11 năm Đinh Tỵ (1437), làm lễ Kế Thiên Thánh Tiết, vua mang triều phục, Cổn Miện ngự ở điện Hội Anh. Vì vậy, chính điện dưới thời Lê Thái Tổ - Thái Tông – Nhân Tông có thể không phải là điện Kính Thiên mà là điện Hội Anh (chữ Hán: 會英殿, Hội Anh điện). Điện Kính Thiên chỉ thực sự trở thành chính điện vào thời vua Lê Thánh Tông.

Xem thêm 
 Hoàng thành Thăng Long

Chú thích

Liên kết ngoài
 Nguyễn Thị Chân Quỳnh, Điện Kính Thiên

Di tích tại Hà Nội
Hoàng thành Thăng Long
Cung điện tại Việt Nam
Kiến trúc cổ Việt Nam
Văn hóa triều Lê trung hưng