Còng

Còng là tên gọi thông dụng trong tiếng Việt, có thể dùng để chỉ một trong số 100 loài cua biển sống nửa trên cạn (semi-terrestrial), chủ yếu thuộc chi Uca. Là thành viên của họ Ocypodidae, còng là loài cua có quan hệ gần nhất với loài cua ma thuộc chi Ocypode. Toàn bộ nhóm cua này bao gồm những con cua có kích thước giữa con to nhất và bé nhất chỉ là 2,5 cm bề ngang. Loài cua này có thể được tìm thấy ở các bãi biển và các bãi bùn lầy thuỷ triều, đầm phá và đầm lầy. Còng được biết đến với đặc điểm cặp càng dị hình theo giới tính; cua đực có cặp hàng không đều với một càng lớn hơn rất nhiều càng kia, trong khi con cái có hai cặp càng đều nhau.

Giống các loài cua khác, còng thay vỏ khi lớn lên. Nếu chúng mất chân hoặc càng trong chu kỳ lớn, một cái chân hoặc càng mới sẽ được thay thế khi chúng lột xác. Nếu càng lớn bị mất, con đực sẽ phát triển càng lớn mới ở cùng phía khi lột xác. Cua mới lột xác rất dễ bị tổn hại do chúng có vỏ mềm. Chúng sống ẩn dật cho đến khi lớp vỏ mới cứng lại. Những con còng có nhịp sinh học cố định trong môi trường phòng thí nghiệm được kiểm soát với bối cảnh bắt chước sự lên xuống của thuỷ triều. Chúng có màu tối vào ban ngày và màu sáng vào ban đêm.

Sinh thái học 
Do dễ dàng được tìm thấy tại các khu rừng ngập mặn, trong các khu đầm lầy ngập mặn, và bãi cát hoặc bãi lầy ở biển của Tây Phi, Tây Đại Tây Dương, Đông Thái Bình Dương, và Ấn Độ - Thái Bình Dương, loài cua này dễ nhận ra bởi cặp càng không đều.

Còng giao tiếp bằng một chuỗi các động tác và cử chỉ vẫy tay; các con đực có càng quá khổ; được sử dụng khi đụng độ cho cuộc chiến theo nghi thức để dành được con cái và thể hiện ý định của chúng giữa các con cùng loài.

Càng nhỏ của con đực nhặt những mẩu cặn từ đất và đưa lên miệng để sàng, khiến cho còng là loài ăn bùn bã. Sau khi bất cứ thứ gì ăn được được tận dụng, có thể là tảo, vi khuẩn, nấm hoặc các mảnh vụn phân hủy khác, cặn này được thay thế dưới dạng một quả bóng nhỏ. Điều này tạo ra những quả bóng cặn bên cạnh những hốc thể hiện nơi ở của chúng.Nhiều chuyên gia tin rằng tập tính kiếm ăn của loài này có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn môi trường đất ngập nước; bằng việc sàng cát, chúng đã làm thoáng khí nền đất và ngăn chặn tình trạng yếm khí.

Vòng đời 

Còng có vòng đời khá ngắn với thời gian không quá hai năm (có thể là ba năm nếu được bắt giữ). Con đực sử dụng càng to lớn để thực hiện màn ve vãn những con cái. Các con cái sẽ chọn bạn đời dựa trên kích thước của càng và chất lượng của màn trình diễn trên. Đối với nhiều loài còng, con cái ở trong hốc của con đực trong khi đẻ một ổ trứng. Nghiên cứu cho thấy kích thước càng chính của con đực cũng có thể liên quan đến chiều rộng của hố; chiều rộng của hố ảnh hưởng đến nhiệt độ ấp trứng. Do đó, con cái chọn bạn đời dựa vào kích thước càng của nó ám chỉ mong muốn môi trường tốt nhất cho trứng. Màn trình diễn cũng được cho rằng thể hiện sự khỏe mạnh của con đực; màn trình diễn này càng mạnh mẽ thì càng khó thực hiện và do đó đòi hỏi con được cần phải ở điều kiện sức khỏe tốt nhất. Điều này cho thấy con đực sẽ giúp cho ra những con non khỏe.

Các con đực tranh đấu với nhau bằng cặp càng chính. Nếu con đực mất đi càng lớn thì nó sẽ bắt đầu mọc chiếc càng lớn hơn ở phía càng nhỏ và sau đó hồi phục chiếc càng đã mất thành càng nhỏ mới. Đối với ít nhất một vài loài còng, sau khi mất càng lớn, chúng vẫn sẽ giữ càng nhỏ và càng lớn sẽ hồi phục dần trong một vài lần lột xác, với kích thường khoảng bằng một nửa càng cũ của nó sau lần lột xác thứ nhất. Con cái để trứng ở số lượng lớn trên lưng của nó. Nó sẽ ở trong hố trong hai tuần đầu mang trứng, sau đó nó chui ra và đi tới thủy triều rút để thả trứng. Ấu trùng sẽ duy trì ở dạng sinh vật phù du trong hai tuần tiếp theo.

Các loài còng như Uca mjoebergi đã được quan sát thấy biểu hiện của việc lừa gạt về khả năng chiến đấu của mình. Sau khi mọc lại càng đã mất, nó đôi khi sẽ mọc lại càng yếu hơn mà vẫn đe dọa được những con cua nhỏ hơn nhưng có càng khỏe hơn. Đây là ví dụ về việc phát tin hiệu không thật.

Chức năng kép của càng lớn của loài còng tạo ra một câu hỏi về tiền hóa hóc búa rằng việc cơ chế càng phục vụ tốt nhất cho việc chiến đấu không khớp với cơ chế tốt nhất dành cho việc trình diễn.

Các loài 
Cho tới năm 2016 nói chung việc phân chia và phân loại chi Uca là không thực sự nhất quán, nhưng có ít nhất 100 loài được sắp xếp trong 9 phân chi bao gồm: Australuca, Austruca, Cranuca, Gelasimus, Leptuca, Minuca, Paraleptuca, Tubuca, Uca. Đôi khi người ta còn xếp chúng vào các phân chi (hoặc chi) như Amphiuca, Boboruca, Celuca, Deltuca, Latuca, Mesuca, Planuca, Thalassuca.

Phân chia dưới đây lấy theo Shih et al. (2016).

Giữ trong Ocypodinae
 Uca nghĩa hẹp (sensu stricto) = Uca (Uca): Giới hạn là các loài trong khu vực châu Mỹ.
 Uca heteropleura
 Uca insignis
 Uca intermedia
 Uca major - Loài điển hình của chi.
 Uca maracoani
 Uca monilifera
 Uca ornata
 Uca princeps
 Uca stylifera
 Afruca = Uca (Uca). Đông Đại Tây Dương.
 Uca tangeri = Afruca tangeri

Chuyển sang Gelasiminae 
Các loài dưới đây từng được coi là thuộc các phân chi của chi Uca như đề cập trên đây, hiện tại được chuyển sang các chi về cơ bản có tên gọi được duy trì như tên gọi của phân chi tương ứng. Chúng được xếp chung trong phân họ Gelasiminae.
 Gelasimus = Uca (Gelasimus). Phân bố rộng trong khu vực Ấn Độ Dương - tây Thái Bình Dương.
 Uca borealis = Gelasimus borealis 
 Uca dampieri = Gelasimus dampieri
 Uca hesperiae = Gelasimus hesperiae
 Uca jocelynae = Gelasimus jocelynae
 Uca neocultrimana = Gelasimus neocultrimanus
 Uca tetragonon = Gelasimus tetragonon
 Uca vocans = Gelasimus vocans - Loài điển hình.
 Uca vomeris = Gelasimus vomeris
 Austruca. Phân bố rộng trong khu vực Ấn Độ Dương - tây Thái Bình Dương.
 Austruca occidentalis
 Austruca variegata = Gelasimus variegatus
 Austruca = Uca (Austruca)
 Uca albimana = Austruca albimana
 Uca annulipes = Austruca annulipes - Loài điển hình.
 Uca cryptica = Austruca cryptica
 Uca iranica = Austruca iranica
 Uca lactea = Austruca lactea
 Uca mjoebergi = Austruca mjoebergi
 Uca perplexa = Austruca perplexa
 Austruca = Uca (Paraleptuca)
 Uca bengali = Austruca bengali
 Uca sindensis = Austruca sindensis
 Uca triangularis = Austruca triangularis
 Paraleptuca = Uca (Paraleptuca)
 Uca boninensis = Paraleptuca boninensis. Quần đảo Bonin (Ogasawara), Nhật Bản.
 Uca chlorophthalmus = Paraleptuca chlorophthalmus - Loài điển hình. Đông Phi.
 Uca crassipes = Paraleptuca crassipes. Ấn Độ Dương và tây Thái Bình Dương.
 Uca splendida = Paraleptuca splendida. Đông Á và Việt Nam.
 Cranuca = Uca (Cranuca). Đông Phi.
 Uca inversa = Cranuca inversa 
 Leptuca = Uca (Leptuca): Châu Mỹ.
 Uca batuenta = Leptuca batuenta
 Uca beebei = Leptuca beebei
 Uca coloradensis = Leptuca coloradensis
 Uca crenulata = Leptuca crenulata
 Uca cumulanta = Leptuca cumulanta
 Uca deichmanni = Leptuca deichmanni
 Uca dorotheae = Leptuca dorotheae
 Uca festae = Leptuca festae
 Uca helleri = Leptuca helleri
 Uca inaequalis = Leptuca inaequalis
 Uca latimanus = Leptuca latimanus
 Uca leptodactyla = Leptuca leptodactyla
 Uca limicola = Leptuca limicola
 Uca musica = Leptuca musica
 Uca oerstedi = Leptuca oerstedi
 Uca panacea = Leptuca panacea
 Uca pugilator = Leptuca pugilator
 Uca pygmaea = Leptuca pygmaea
 Uca saltitanta = Leptuca saltitanta
 Uca speciosa = Leptuca speciosa
 Uca spinicarpa = Leptuca spinicarpa
 Uca stenodactylus = Leptuca stenodactylus - Loài điển hình. 
 Uca subcylindrica = Leptuca subcylindrica
 Uca tallanica = Leptuca tallanica
 Uca tenuipedis = Leptuca tenuipedis
 Uca terpsichores = Leptuca terpsichores
 Uca tomentosa = Leptuca tomentosa
 Uca uruguayensis = Leptuca uruguayensis
 Minuca = Uca (Minuca). Châu Mỹ.
 Uca argillicola = Minuca argillicola
 Uca brevifrons = Minuca brevifrons
 Uca burgersi = Minuca burgersi
 Uca ecuadorensis = Minuca ecuadorensis
 Uca galapagensis = Minuca galapagensis
 Uca herradurensis = Minuca herradurensis
 Uca longisignalis = Minuca longisignalis
 Uca marguerita = Minuca marguerita
 Uca minax = Minuca minax
 Uca mordax = Minuca mordax - Loài điển hình.
 Uca osa = Minuca osa
 Uca pugnax = Minuca pugnax
 Uca rapax = Minuca rapax
 Uca thayeri = Minuca thayeri
 Uca umbratila = Minuca umbratila
 Uca victoriana = Minuca victoriana
 Uca virens = Minuca virens
 Uca vocator = Minuca vocator
 Uca zacae
 Petruca = Uca (Leptuca). Ven Thái Bình Dương thuộc Trung Mỹ và bắc Nam Mỹ.
 Uca panamensis = Petruca panamensis
 Tubuca = Uca (Tubuca). Phân bố trong khu vực Ấn Độ Dương - tây Thái Bình Dương.
 Uca acuta = Tubuca acuta
 Uca australiae = Tubuca australiae
 Uca arcuata = Tubuca arcuata
 Uca capricornis = Tubuca capricornis
 Uca coarctata = Tubuca coarctata
 Uca demani = Tubuca demani
 Uca dussumieri = Tubuca dussumieri
 Uca flammula = Tubuca flammula
 Uca forcipata = Tubuca forcipata
 Uca paradussumieri = Tubuca paradussumieri
 Uca rhizophoriae = Tubuca rhizophoriae
 Uca rosea = Tubuca rosea
 Uca typhoni = Tubuca typhoni
 Uca urvillei = Tubuca urvillei - Loài điển hình.
 Tubuca = Uca (Australuca). Phân bố từ ven Australia tới Indonesia.
 Uca bellator = Tubuca bellator
 Uca elegans = Tubuca elegans
 Uca hirsutimanus = Tubuca hirsutimanus
 Uca longidigitum = Tubuca longidigitum
 Uca polita = Tubuca polita
 Uca seismella = Tubuca seismella
 Uca signata = Tubuca signata
 Xeroca = Uca (Tubuca). Phân bố tại đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ.
 Uca formosensis = Xeroca formosensis

Vật nuôi 
Loài còng thỉnh thoảng được giữ làm vật nuôi. Những con cua này có trong các cửa hàng vật nuôi thường có nguồn gốc từ các đầm nước lợ. Do chúng sống ở các vùng nước ít mặn hơn, các cửa hàng có thể gọi chúng là cua nước ngọt, nhưng chúng không thể sống mãi trong nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo
 Matsumasa, M., Murai, M., and Christy, J. H., 2013, A low-cost sexual ornament reliably signals male condition in the fiddler crab Uca beebei: Animal Behaviour, v. 85, p. 1335-1341.
 Reaney, L. T., and Backwell, P. R. Y., 2007, Temporal constraints and female preference for burrow width in the fiddler crab, Uca mjoebergi: Behavioral Ecology and Sociobiology, v. 61, p. 1515-1521.

Ocypodidae