Cá mòi dầu

Cá mòi dầu (tiếng Anh: Menhaden) hay cá nhiên liệu, và "loài cá quan trọng nhất đại dương", là bất kỳ những con cá thực phẩm của các chi Brevoortia và Ethmidium là hai chi cá biển trong bộ cá mòi dầu. "Menhaden" là sự kết hợp giữa "poghaden" ("pogy" viết tắt) và một từ Algonquian tương tự như từ "munnawhatteaûg" Narragansett, bắt nguồn từ "munnohquohteau" ("con bón phân"), ám chỉ việc họ sử dụng loài cá này như phân bón. Người ta thường cho rằng những người hành hương đã được Tisquantum (còn gọi là Squanto) khuyên nên nuôi cá cùng với mùa màng của họ. Ở vùng đông nam Nam Mỹ, chúng được gọi là "savelhas" hoặc "saracas".

Đặc điểm
Cá mòi dầu có thân dẹt, thịt mềm và đuôi chẻ sâu. Chúng hiếm khi dài quá 15 cm và có trọng lượng khác nhau. Cá mòi dầu vùng Vịnh và cá mòi dầu Đại Tây Dương là những loài cá nhỏ, thịt nhiều dầu, màu bạc sáng và có đặc điểm là một loạt các đốm nhỏ phía sau đốm chính. Chúng thường có vảy lớn hơn cá mòi dầu vây vàng và cá mòi dầu vảy nhỏ. Ngoài ra, các tia đuôi của cá mòi dầu vây vàng có màu vàng tươi, trái ngược với cá mòi dầu Đại Tây Dương.

Phân loài
Các nghiên cứu phân loại gần đây sử dụng phương pháp so sánh DNA đã phân loại cá mòi Bắc Mỹ thành hai nhóm: nhóm vảy lớn (cá mòi vùng Vịnh và Đại Tây Dương) và nhóm vảy nhỏ (cá mòi vảy mịn và cá mòi vây vàng). Cá mòi dầu bao gồm hai chi và bảy loài:

 Chi Brevoortia T. N. Gill, 1861
Vảy lớn
 Brevoortia aurea (Spix & Agassiz, 1829)  (Brazilian menhaden)
 Brevoortia patronus Goode, 1878  (Gulf menhaden)
 Brevoortia pectinata (Jenyns, 1842)  (Argentine menhaden)
 Brevoortia tyrannus (Latrobe, 1802)  (Atlantic menhaden)
Vảy nhỏ
 Brevoortia gunteri Hildebrand, 1948  (Finescale menhaden)
 Brevoortia smithi Hildebrand, 1941  (Yellowfin menhaden)
 Chi Ethmidium W. F. Thompson, 1916 
 Ethmidium maculatum (Valenciennes, 1847)  (Pacific menhaden)

Sinh thái học
Cá mòi dầu là loài ăn lọc, di chuyển thành đàn lớn, chậm chạp và dày đặc với miệng há rộng. Các loài ăn lọc thường đưa vào miệng "các chất dinh dưỡng với tỷ lệ tương tự như trong nước xung quanh". Cá mòi dầu có hai nguồn thức ăn chính: thực vật phù du và động vật phù du. Chế độ ăn của cá mòi dầu thay đổi đáng kể trong suốt vòng đời của chúng và có liên quan trực tiếp đến kích thước. Cá mòi dầu nhỏ nhất, thường là những con dưới một tuổi, chủ yếu ăn thực vật phù du. Sau độ tuổi đó, cá mòi dầu trưởng thành dần chuyển sang chế độ ăn gần như chỉ gồm động vật phù du.

Cá mòi dầu là loài ăn tạp, ăn lọc bằng cách lọc sinh vật phù du và tảo từ nước. Cùng với hàu, loài lọc nước ở đáy biển, cá mòi dầu đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn ở các cửa sông và vịnh. Cá mòi dầu Đại Tây Dương là mắt xích quan trọng giữa sinh vật phù du và các loài săn mồi ở tầng trên. Nhờ khả năng lọc thức ăn, "cá mòi dầu tiêu thụ và phân phối lại một lượng năng lượng đáng kể trong và giữa Vịnh Chesapeake và các cửa sông khác, cũng như vùng biển ven bờ." Do đóng vai trò quan trọng và có số lượng dồi dào, cá mòi là loài mồi vô cùng quý giá đối với nhiều loài cá săn mồi, chẳng hạn như cá vược sọc, cá thu xanh, cá thu, cá bơn, cá ngừ, cá lù đù và cá mập. Chúng cũng là nguồn thức ăn rất quan trọng đối với nhiều loài chim, bao gồm cò trắng, chim ưng biển, mòng biển, ó biển phương Bắc, bồ nông và diệc.

Năm 2012, Ủy ban Ngư nghiệp Biển các Tiểu bang Đại Tây Dương tuyên bố cá mòi dầu Đại Tây Dương đã cạn kiệt do đánh bắt quá mức. Quyết định này xuất phát từ các vấn đề về chất lượng nước ở Vịnh Chesapeake và những nỗ lực thất bại trong việc tái giới thiệu các loài săn mồi, do thiếu cá mòi để chúng ăn.

Cá mòi dầu rất quan trọng không chỉ vì vai trò là loài chủ chốt trong chuỗi thức ăn mà còn vì các dịch vụ sinh thái mà chúng cung cấp. Cách thức lọc thức ăn bằng cách ăn tảo phù du giúp giảm thiểu hiện tượng tảo nở độc hại. Hiện tượng tảo nở này thường gây hại cho nhiều loài cá, chim và động vật có vú biển, tạo ra điều kiện thiếu oxy. Tảo phù du mà chúng ăn là sinh vật quang hợp, chuyển hóa ánh sáng mặt trời thành năng lượng, sau đó được truyền đến cá mòi dầu và các loài cá lớn hơn hoặc các sinh vật biển lớn khác như chim hoặc động vật có vú. Hậu quả của hành vi này là nếu cá mòi dầu bị loại bỏ hoặc giảm đáng kể, sẽ có sự hạn chế trong việc truyền năng lượng giữa các bậc dinh dưỡng – điều này khiến cá mòi dầu trở thành loài chủ chốt thực sự với các dịch vụ sinh thái vô cùng quý giá đối với con người.

Môi trường sống 
Cá mòi dầu là loài cá sống theo đàn, di cư vào bờ trong mùa hè và ra khơi vào mùa đông. Cá mòi dầu non và ấu trùng di cư vào bờ và các tuyến đường thủy nội địa theo dòng hải lưu trong những tháng hè để phát triển, ăn tảo phù du và sau đó là động vật phù du khi trưởng thành. Cá mòi dầu đánh bắt thương mại đã được ghi nhận ở vùng nước có độ mặn khoảng 5 đến 24 ‰, cũng như ở vùng nước siêu mặn khoảng 60 ‰.

Sinh sản 
Cá mòi sinh sản ngoài cơ thể ở đại dương mở, tuy nhiên, cá cái không mang trứng trong quá trình sinh sản vì trứng được giải phóng vào cột nước ở tầng sinh vật phù du dưới dạng giao tử và tinh trùng. Hiện tại, loài này chưa được biết đến có hiện tượng lưỡng tính chức năng và không thể xác định giới tính của từng cá thể bằng mắt thường do thiếu các cơ quan sinh sản phụ. Loài cá này sinh sản trong những tháng mùa đông, từ tháng 12 đến tháng 3, và trứng cùng cá con di chuyển đến các cửa sông và đường thủy nội địa nhờ thủy triều và dòng chảy.

Sử dụng cho con người
Cá mòi dầu không được dùng trực tiếp làm thực phẩm. Chúng được chế biến thành dầu cá và bột cá được sử dụng làm nguyên liệu thực phẩm, thức ăn chăn nuôi và thực phẩm bổ sung. Thịt cá có hàm lượng chất béo omega-3 cao. Dầu cá mòi dầu cũng được sử dụng làm nguyên liệu cho các sản phẩm như son môi.

Ngành thủy sản
Theo Viện Khoa học Hải dương Virginia (VIMS), có hai nghề đánh bắt cá mòi dầu thương mại đã được thiết lập. Nghề thứ nhất được gọi là nghề đánh bắt lấy thịt. Nghề thứ hai được gọi là nghề đánh bắt mồi, thu hoạch cá mòi dầu để sử dụng cho cả ngư dân thương mại và ngư dân giải trí. Ngư dân thương mại, đặc biệt là ngư dân đánh bắt cua ở khu vực vịnh Chesapeake, sử dụng cá mòi dầu để làm mồi cho bẫy hoặc lưỡi câu của họ. Ngư dân giải trí sử dụng cá mòi dầu xay nhuyễn làm mồi nhử cá, và cá nguyên con làm mồi câu. Tổng sản lượng thu hoạch ước tính khoảng 500 triệu con cá mỗi năm. Cá mòi dầu Đại Tây Dương được đánh bắt bằng lưới vây.

Omega Protein – một công ty đánh bắt cá để chế biến với hoạt động ở vùng Tây Bắc Đại Tây Dương và Vịnh Mexico – chiếm 90% tổng sản lượng cá mòi dầu ở Hoa Kỳ. Vào tháng 10 năm 2005, Ủy ban Ngư nghiệp Biển các Tiểu bang Đại Tây Dương (ASMFC) đã phê duyệt một phụ lục cho Bản sửa đổi 1 của Kế hoạch Quản lý Ngư nghiệp Liên bang đối với Cá mòi dầu Đại Tây Dương, trong đó "thiết lập giới hạn hàng năm trong 5 năm đối với sản lượng đánh bắt cá để chế biến ở Vịnh Chesapeake", áp đặt giới hạn đối với các hoạt động đánh bắt cá để chế biến trong giai đoạn 2006–2010. Vào tháng 11 năm 2006, giới hạn đó được thiết lập ở mức 109.020 tấn; mức trần này vẫn được áp dụng cho đến năm 2013.

Vào tháng 12 năm 2012, trước tình trạng cạn kiệt nguồn lợi cá mòi dầu Đại Tây Dương, ASMFC đã ban hành một giới hạn khác, có hiệu lực trong năm 2013 và 2014, đối với vịnh Chesapeake, lần này ở mức 87.216 tấn, cũng như tổng sản lượng đánh bắt cho phép (TAC) của loài này là 170.800 tấn, giảm 20% so với mức trung bình giai đoạn 2009–2011. Tổng hạn ngạch khai thác (TAC) sau đó đã được nâng lên 187.880 tấn cho các năm 2015 và 2016. Giới hạn sản lượng đánh bắt tại vịnh Chesapeake đã được hạ xuống còn 51.000 tấn vào tháng 11 năm 2017, nhưng điều này đi kèm với việc tăng tổng sản lượng cho phép (TAC) lên 216.000 tấn. Omega Protein đã công khai chỉ trích điều này.

Ghi chú

Tham khảo

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Virginia Institute of Marine Science (2009). Several menhaden research projects, currently unpublished.

Liên kết ngoài

 NOAA Fisheries | NMFS
 Atlantic States Marine Fisheries Commission | ASMFC
 Gulf States Marine Fisheries Commission | GSMFC
  Cá mập đang săn một đàn cá mòi lớn.

tên phổ biến cá