Nguyễn Thái Tự

Nguyễn Thái Tự (sinh 1937) là tiến sĩ sinh học Việt Nam. Ông là một nhà nghiên cứu về cá nước ngọt nổi tiếng tại Việt Nam. Ông được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012 (giải tập thể) vì những đóng góp đối với ngành ngư học.

Tiểu sử và học vấn 
Nguyễn Thái Tự sinh năm 1937 tại thôn Yên Tứ, xã Diêm Trường, tổng Đô Lương, nay là xã Yên Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An.

Lên cấp 3, Nguyễn Thái Tự cùng em trai xuống Thành phố Vinh tiếp tục đèn sách ở Trường cấp 3 Huỳnh Thúc Kháng. Buổi đến trường, buổi làm thuê để kiếm tiền ăn học.

Năm 1959, ông đậu vào Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, khoa Vạn vật học. Năm 1962, học hết năm thứ 3 đại học, theo yêu cầu của Bộ Giáo dục, ông cùng một số anh em khác được điều động về giảng dạy tại khoa Sinh, Trường Đại học Sư phạm Vinh (nay là Trường Đại học Vinh).

Ông bảo vệ Luận án Phó Tiến sĩ (nay là Tiến sĩ) Sinh học, chuyên ngành Ngư loại học, tại trường Đại học Tổng hợp Hà Nội với tên luận án "Khu hệ cá lưu vực sông Lam" (không có người hướng dẫn) vào năm 1983.

Nguyễn Thái Tự nghỉ hưu vào năm 2000, nhưng ông vẫn tiếp tục công tác nghiên cứu khoa học tuy sức khỏe và tuổi tác không cho phép theo đuổi các buổi thực địa như trước.

Sự nghiệp 
Vào trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông lựa chọn nghiên cứu về loài Chuột và các loại động vật gặm nhấm phổ biến ở Việt Nam. Một lần khi đang bắt con chuột cống để đo kích thước thì trời tối, ông nhốt nó vào một cái lồng sắt. Sáng hôm sau khi thức dậy thì con chuột đã chui ra mặc dù mắt lưới nhỏ hơn kích thước con chuột nhiều lần. Ông phát hiện ra khả năng tự co mình của loài chuột để tiết kiệm rất nhiều năng lượng khi đào hang. Chính nhờ phát hiện này, ông đã được Giáo sư Đào Văn Tiến - là giáo sư đầu ngành về động vật học Việt Nam nhận là học trò ruột.

Năm 1962, ông về công tác tại khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Vinh và vẫn tiếp tục nghiên cứu về loài chuột. Cho đến lúc Trường phải đi sơ tán vì chiến tranh. Giữa núi rừng Thạch Thành, Thanh Hóa dù điều kiện nghiên cứu hết sức khó khăn ông vẫn say sưa nghiên cứu. Nhiều thuật ngữ do ông đề xuất trong báo cáo khoa học “Góp phần nghiên cứu để thống nhất hệ thống thuật ngữ Động vật học Việt Nam" đã được sử dụng từ thập niên 1970 của thế kỷ trước cho đến tận ngày nay. Năm 1973, Trường Đại học Sư phạm Vinh trở lại Thành phố Vinh. Nguyễn Thái Tự chuyển hướng nghiên cứu với đề tài "Cá và nghề cá Sông Lam". Đến 1983, ông đem một phần kết quả nghiên cứu của đề tài này để bảo vệ Luận án Phó Tiến sĩ tại trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Năm 1992, Khi chương trình "Nghiên cứu khoa học cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên" được Giáo sư - Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu khởi dựng, Nguyễn Thái Tự được tham gia trong cương vị Chủ nhiệm đề tài "Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn" (cấp Nhà nước). Sau 16 năm lăn lộn khắp các khe suối, đồi núi ở các tỉnh từ Thanh Hóa đến Thừa Thiên - Huế, ông đã hoàn thành nhiều đề tài nghiên cứu như: "Bảo tồn đa dạng sinh học cá vùng núi đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng" (tỉnh Quảng Bình); "Nguồn lợi cá và bảo vệ loài cá ở Vũ Quang (tỉnh Hà Tĩnh)"; “Khu hệ cá Bến En (tỉnh Thanh Hóa)"…

Cũng năm 1992, khi cùng đoàn khảo sát Khu bảo tồn thiên nhiên Vũ Quang do Tiến sĩ John Mackinnon lãnh đạo, Nguyễn Thái Tự đã phát hiện một loài cá mới cho thế giới với tên khoa học đầy đủ: Parazacco vuquangensis Tu, 1995; Họ: Cá chép Cyprinidae; Bộ: Cá chép Cypriniformes. Năm 1995 cá Lá Giang được đưa vào sách đỏ Việt Nam với tên gọi "Parazacco Vuquangensis, Tu, 1995".

Tại vùng đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng (tỉnh Quảng Bình), Nguyễn Thái Tự và cộng sự đã tìm ra nhiều loài cá mới cho thế giới trong đó có loài cá chép hoa mà ông đã đặt tên khoa học cho nó là Cyprimus Hieni (theo tên cụ thân sinh Nguyễn Thái Hiến). Ông đã chứng minh Phong Nha - Kẻ Bàng là trung tâm phát sinh thứ tư của chi cá chép Cyprimus và là trung tâm phát sinh của tộc cá diếc. Trong vùng địa lý Phong Nha - Kẻ Bàng có đầy đủ 4 bước quan trọng nhất của quá trình hình thành loài mới. Hiện tại trong hơn 500 loài cá nước ngọt được ghi nhận ở Việt Nam, ông đã tìm được hơn 162 loài ở Phong Nha - Kẻ Bàng.

Ông đã công bố 72 công trình khoa học cấp quốc gia, quốc tế, viết 10 cuốn sách nghiên cứu, trong đó có những giáo trình về Động vật chí Việt Nam, Sách đỏ và Danh lục đỏ Việt Nam.

Năm 2012, Nguyễn Thái Tự là đồng tác giả (cùng 44 đồng nghiệp khác) đã được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học Công nghệ cho cụm công trình "Động vật chí Việt Nam và Thực vật chí Việt Nam, Sách đỏ và Danh lục đỏ Việt Nam".

Danh xưng "Anhxtanh Việt Nam" 
Tại hội thảo khoa học ở Quảng Bình do Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF) tổ chức, Nguyễn Thái Tự được mời báo cáo kết quả điều tra đa dạng sinh học ở Phong Nha - Kẻ Bàng. Trong báo cáo khoa học này, ông đã chứng minh Phong Nha - Kẻ Bàng là 1 trong 4 trung tâm phát sinh của chi cá chép “Cyprinus” ở Đông Nam Á. Khi Nguyễn Thái Tự trình bày xong, vừa bước xuống diễn đàn, ông Tomas Dillon - cố vấn trưởng dự án - đã công kênh Nguyễn Thái Tự lên và hô “Vietnamese Einstein”. Có lẽ danh xưng “Anhxtanh Việt Nam” ấy không chỉ nói về diện mạo bên ngoài giống với nhà khoa học vĩ đại Einstein, mà là một sự tán dương của ông cố vấn về trí tuệ uyên bác của nhà khoa học Việt Nam này.

Vinh danh 

 Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ (2012).
 Được tôn vinh tại Chương trình “Hồ Chí Minh - Hành trình Khát vọng” (2025).

Công trình khoa học chính 
 Nguyễn Thái Tự, 1983 Thành phần loài và đặc tính phân bố khu hệ cá lưu vực sông Lam. Tạp chí sinh học Tập 7, số 2:18,19
 Nguyễn Thái Tự (Chủ biên), 1995. Tuyển tập hội thảo Đa dạng Sinh học Bắc Trường Sơn (lần thứ nhất). Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội. Nguyễn Thái Tự (Chủ biên), 1999. Tuyển tập hội thảo Đa dạng Sinh học Bắc Trường Sơn. Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội.
 Nguyen Thai Tu, 1996. Parazacco vuquangensis - A new Species of Cyprinidae from Vietnam. Ithyological Exploration of Freshwater, vol. 6, N0. 1: 77- 80.
 Nguyễn Thái Tự (Đồng tác giả).2007 Sách đỏ Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội.
 Nguyễn Thái Tự (Đồng tác giả).2007 Danh luc đỏ Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội.
 Nguyen Thai Tu, 2003. Conservation of unique and valuable fish diversity in Phong Nha- Ke Bang Limestone Mountains. ARCBC Regional Research Grant Conference Bangkok - Thailand. 01-01-December. Nguyễn Thái Tự,2013. Bảo tồn các giá trị độc đáo có tính toàn cầu của khu hệ cá Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng.. Tạp chí Thông tin Khoa học và Công nghệ Quảng Bình. Số 3-2013:132-138. Hội thảo Quốc gia: Di sản văn hóa và di sản thiên nhiên khu vực Bắc miền Trung: Bảo tồn và phát huy giá trị: 95-105.
 Nguyễn Thái Tự và ctv, 2005. Địa lý động vật cá nước ngọt Việt Nam. Những vấn dề co ban trong khoa hoc sự sống Hội thảo quốc gia về Khoa học sự sống. Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật Hà Nội: 1106 - 1109.
 Nguyễn Thái Tự, 2002. Phát triển bền vững vườn nhà và trang trại trên nền tảng Đa dạng Sinh học. Tạp chí hoạt động Khoa học. Số 9: 22 - 24.
 Nguyen Thai Tu, 1994. Species Composition, Distribution and Phylogenetic Relationships of the Subfamily Cultrinae. Proceedings of the National Center for Scientific Research of Vietnam. Vol. 6, N0. 1: 83-95.
 Nguyễn Thái Tự, Lê Viết Thắng, Lê Thị Bình, Nguyễn Xuân Khoa, 1999. Giống Cyprinus Linnaeus, 1758 và một loài cá mới Cyprinus quidatensis được hình thành bằng con đường cách ly địa lý. Tuyển tập Hội thảo Đa dạng Sinh học Bắc Trường Sơn (lần thư 2). Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội: 7- 8.
 Nguyễn Thái Tự, 1999. Phát triển bền vững vườn nhà trên nền tảng Đa dạng Sinh học. Trong cuốn kết quả nghiên cứu các đề án VNRP tập 2: 201 -218. Nhà xuất bản Nông nghiệp Hà Nội.
 Nguyễn Thái Tự, 2009. Những bài học quý về giảng dạy và nghiên cứu khoa học ở bậc đại học. Đại học Vinh 50 năm thành lập
 Nguyễn Thái Tự, 2012 Tìm hiểu lịch sử họ Nguyễn Thái(Văn Tràng) Nhà xuất bản Nghệ An

Gia đình 
Thân sinh Nguyễn Thái Tự là cụ Nguyễn Thái Hiến - tốt nghiệp trường Canh nông Tuyên Quang, là người sáng lập nghề làm vườn và là ông Tổ nghề trồng hoa Đà Lạt. Gia đình cụ Nguyễn Thái Hiến là dòng dõi của Tiến sĩ triều Nguyễn (Nguyễn Thái Đễ) và Phó bảng Nguyễn Thái Tuân.

Tham khảo

Xem thêm
Giải thưởng Hồ Chí Minh

Người Đô Lương
Người nhận giải thưởng Hồ Chí Minh
Nhà giáo Việt Nam
Người Nghệ An
Tiến sĩ
Giải thưởng Hồ Chí Minh