Keithsel/viwiki-20260523 huggingface dataset:
Thái thượng Pháp hoàng

Thái thượng Pháp hoàng (chữ Hán: 太上法皇; Kana: だじょうほうおうDajō Hō-ō) là một danh hiệu của Thái thượng Thiên hoàng sau khi vị Thái thượng Thiên hoàng đã xuất gia.

Tóm lược 
Danh hiệu Thái thượng Thiên hoàng cũng như Thái thượng hoàng ở Trung Quốc và Việt Nam, dùng cho các Hoàng đế đã thoái vị vì nhiều lý do chính trị hoặc chủ quan. Thái thượng Thiên hoàng trong lịch sử Nhật Bản không ít người đã xuất gia (Nhật Bản gọi là "Nhập đạo"), cho nên mới hình thành danh xưng "Pháp hoàng" để phân biệt.

Thời Nara cùng thời Heian, Nhật Bản ưa chuộng Phật giáo, không ít các vị Thái thượng Thiên hoàng yêu mến Phật môn mà xuất gia, chuyên nghiên cứu Phật đạo. Vị Thái thượng Thiên hoàng đầu tiên từng xuất gia là Thiên hoàng Shōmu, nhưng khi ấy không có ghi nhận ông dùng danh xưng "Pháp hoàng", người đầu tiên tự xưng là Thiên hoàng Uda, nhưng sau đó không lâu lại dùng tiếp xưng hiệu Thái thượng Thiên hoàng.

Tuy rằng Pháp hoàng ở bản chất chính là Thượng hoàng, nhưng ở pháp luật trình tự thì người được xưng Pháp hoàng chưa chắc sẽ được làm lễ tấn tôn trở thành Thượng hoàng, nhưng Thượng hoàng vẫn có thể được gọi là Pháp hoàng một cách thoải mái. Ví dụ như Thân vương Morisada, ông được tôn gọi Hậu Cao Thương viện (後高倉院), lại cụng gọi là Trì Minh viện Pháp hoàng (持明院法皇). Cho nên, nhìn chung tôn hiệu Pháp hoàng, chỉ là một biệt xưng của Thái thượng Thiên hoàng, không phải trải qua sắc phong lễ như Thái thượng Thiên hoàng.

Trong thời kỳ Viện chính, địa vị của các Pháp hoàng rất cao, xưng gọi Trị thiên chi Quân (治天之君; ちてんのきみChiten no Kimi). Bọn họ tự tôn hiệu theo cách là 「(Mỗ viện) Thái thượng Pháp hoàng; 某院太上法皇」, trong đó "Mỗ viện" là tên hiệu viện của vị Pháp hoàng, ví dụ như Thiên hoàng Go-Toba tự xưng Hậu Điểu Vũ viện Thái thượng Pháp hoàng (后鸟羽院太上法皇). Tuy nhiên khi đã xưng "Mỗ viện" không, thì hầu hết đều lược bỏ 4 chữ "Thái thượng Pháp hoàng" cho bớt dài dòng.

Đại đa số Pháp hoàng không hỏi chính sự, chỉ dốc lòng nghiên cứu tu hành Phật học. Sau này có các Nhiếp chính quan cùng Mạc phủ, thì địa vị của các Viện chính của Pháp hoàng càng bị uy hiếp. Song, trong lịch sử không phải không có các Pháp hoàng lợi dụng mâu thuẫn của Mạc phủ mà trục lợi, như Thiên hoàng Go-Shirakawa trong Chiến tranh Genpei, ông tích cực dàn xếp giữa Nguyên thị cùng Bình gia, sau đó lại châm ngòi cho mâu thuẫn giữa Minamoto no Yoritomo cùng Minamoto no Yoshitsune.

Xem thêm 
 Thái thượng Thiên hoàng
 Thái thượng hoàng
 Hoàng gia Nhật Bản

Tham khảo 

Thiện nhượng
Hoàng thất Nhật Bản
Thiên hoàng
Tước hiệu hoàng gia
Thái thượng Pháp hoàng
Thoái vị
Claude Louis Berthollet

Claude Louis Berthollet (1748-1822) là nhà hóa học người Pháp. Ông là người có nhiều cống hiến lớn cho hóa học. Năm 1862, ông đã tổng hợp được benzen từ acetylen và nhiều hợp chất khác mà không cần cái gọi là "lực sống", cái được sử dụng trong thuyết vật sống (theo thuyết này thì chất hữu cơ chỉ có thể ở vật sống như thực vật, động vật, con người và chỉ hình thành được nhờ lực sống). Đây là một trong những bước tiến lớn trong việc thay đổi quan niệm của người đương thời về các hợp chất hữu cơ. Ông còn ủng hộ thuyết oxy hóa của Antoine Lavoisier về sự cháy (ở thế kỷ 18 nó bị người ta bác bỏ, không chỉ một người mà là nhiều người), mặc dù ông đã viết tới 17 công trình về thuyết nhiên tố vốn được nhiều người tin tưởng lúc bấy giờ và nhờ đó trở thành viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp. Ngoài ra Berthollet còn sản xuất lượng natri hypoclorit (tên gọi phổ biến là nước Javen) đầu tiên trên thế giới vào năm 1789 tại Javel, Pháp. Trong thời gian từ lúc đó đến hiện tại, nước Javen đã chứng tỏ sự hữu ích của mình với con người trong việc tẩy trắng, diệt khuẩn,...

Tham khảo

Sinh năm 1748
Mất năm 1822
Nhà hóa học Pháp
Hội viên Hội Vương thất
Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
Người trong cách mạng công nghiệp
Henri Louis le Chatelier

Henri Louis le Chatelier ; (1850 - 1936) là nhà hóa học người Pháp. Ông là cựu sinh viên của Trường Bách khoa Paris, một trong những trường đại học danh tiếng của Pháp. Ông là người đưa ra nguyên lý chuyển dịch cân bằng Le Chatelier. Nguyên lý này có nội dung như sau: Một phản ứng thuận nghịch đang ở trạng thái cân bằng, khi chịu tác dụng từ bên ngoài như biến đổi nhiệt độ, áp suất, nồng độ thì cân bằng sẽ chuyển dịch theo hướng làm giảm tác động bên ngoài đó. Nguyên lý này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến phản ứng thuận nghịch. Nhờ những cống hiến cho khoa học, le Chatelier được trao giải thưởng ForMenRS.

Chú thích

Sinh năm 1850
Mất năm 1936
Nhà hóa học Pháp
Nhà khoa học Pháp
Sinh viên Đại học Paris
Cựu sinh viên Trường Bách khoa Paris
Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
Nhà khoa học từ Paris
Người Brunei

Tham khảo

Người Brunei thuộc chủng người Nam Đảo có nguồn gốc từ Đài Loan có niên đại từ 5.000 trước Công nguyên. Họ sống trên khắp các bờ biển phía tây trên của Đảo Borneo.

Xã hội Brunei
Nhóm sắc tộc ở Brunei
Nhóm sắc tộc ở Sarawak
Nhóm sắc tộc ở Sabah
Nhóm sắc tộc ở Malaysia
Người Mã Lai
Vịnh Chân Mây

Vịnh Chân Mây hay Vũng Chân Mây là một vịnh ven bờ biển phía nam thành phố Huế, Việt Nam.

Địa lý
Vùng nước của vịnh được giới hạn bởi mũi Chân Mây Đông và mũi Chân Mây Tây, thuộc địa bàn xã Chân Mây – Lăng Cô, với cửa vịnh rộng đến 7 km quay về hướng bắc. Vịnh tương đối rộng và sâu, với diện tích mặt nước khoảng 20 km², độ sâu vịnh phần lớn từ 6–14 m trong đó 40% diện tích sâu hơn 10 m. Mũi Chân Mây Đông với dãy núi cao trên 100 m che chắn các hướng gió Đông và Đông Bắc vào vịnh, tạo thành một vùng nước kín gió. Khu vực sát mũi Chân Mây Đông hiện là bến cảng Chân Mây, do Công ty cổ phần Cảng Chân Mây quản lý và khai thác.

Lịch sử
Năm 1992, khi khảo sát các vùng biển ở miền Trung để tìm địa điểm xây dựng cảng biển nước sâu, vịnh Chân Mây là một trong ba địa điểm được Tiến sĩ Trương Đình Hiển (Phân viện Vật lý tại Thành phố Hồ Chí Minh) đề xuất, cùng với vịnh Dung Quất (Quảng Ngãi) và Nhơn Hội (Bình Định). Năm 1996, Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã thị sát vịnh Chân Mây và cùng năm đã ký quyết định phê duyệt định hướng quy hoạch đô thị mới Chân Mây. Bến cảng số 1 của cảng Chân Mây sau đó được xây dựng từ năm 2001 đến năm 2003.

Xem thêm
Danh sách vũng vịnh ven bờ biển Việt Nam
Lăng Cô
Đầm Lập An

Chú thích

Chân Mây
Địa mạo Huế
Khu du lịch Việt Nam
Du lịch Thừa Thiên Huế
Phú Lộc
Bãi biển Non Nước

Bãi biển Non Nước là một bãi biển đẹp thuộc dải bờ biển Đà Nẵng, ở phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn.

Miêu tả
Bãi biển Non nước dài 5 km có khu du lịch với đồi thông thoáng mát dưới Ngũ Hành Sơn. Cát trắng mịn, phía Nam giáp vùng biển Điện Ngọc, phía Bắc giáp vùng biển Bác Mỹ An.
Bãi có độ dốc thoai thoải, sóng êm. Nước biển không bị ô nhiễm, trong sạch, cuốn hút khách du lịch trong và ngoài nước.

Sinh thái
Bãi biển Non Nước có loài rong biển quý hiếm như rong câu chỉ vàng, rong câu chân vịt có giá trị xuất khẩu cao.

Nguồn tham khảo

Xem thêm
Bãi biển Sầm Sơn
Bãi biển Cảnh Dương
Bãi biển Thừa Đức

Bãi biển Đà Nẵng
Khu du lịch Việt Nam
Paya Lebar

Paya Lebar là một khu quy hoạch nằm ở Vùng Đông của Singapore, giáp với Hậu Cảng về phía Tây, Thịnh Cảng về phía Tây Bắc, Tampines về phía Đông, Bedok về phía Nam và Pasir Ris về phía Bắc.

Tên gọi và lịch sử
Paya Lebar là một vùng đầm lầy rộng lớn gần với Sông Kallang. Trong tiếng Mã Lai, Paya nghĩa là "đầm lầy" và lebar nghĩa là "rộng lớn". Đây là một quận mới mở rộng, khét tiếng bởi nạn chiếm cư bất hợp pháp với các cư dân sinh sống bằng nghề trồng trọt và chăn nuôi heo và gia cầm.

Một trong những người thiết lập chế độ thuộc địa đầu tiên ở vùng đất này là Richard Owen Norris (mất năm 1905). Ông đã mua một phần đất của khu vực này vào năm 1865 để sống với gia đình.

Năm 1915, một đài phát thanh hải quân được xây dựng tại quận này.

Năm 1955, Sân bay Quốc tế Singapore (thường được biết với tên gọi "Sân bay Paya Lebar") được khánh thành và trở thành một điểm mốc quan trọng của vùng này, cùng với các công trình nhà ở, trường học và nhà máy khác.

Đường Paya Lebar Street được chính thức đặt tên vào năm 1958 trong khi một con đường cùng tên khác Paya Lebar Way chính thức xuất hiện năm 1972.

Chính trị
Paya Lebar có đại diện là Dân biểu nhóm Aljunied và Dân biểu nhóm Marine Parade, tương ứng do Đảng Công nhân Singapore và Đảng Hành động Nhân dân lãnh đạo. Một trong những đại biểu Quốc hội của Paya Lebar là ông Lưu Trình Cường (刘程强, Low Thia Khiang), một lãnh đạo đối lập xuất thân từ giới quân nhân.

Xem thêm
 Khu quy hoạch Singapore
 Vùng Đông, Singapore

Tham khảo

Victor R Savage, Brenda S A Yeoh (2003), Toponymics - A Study of Singapore Street Names, Eastern Universities Press, ISBN 981-210-205-1

Địa điểm ở Singapore
Vùng Đông, Singapore
Hermann Kolbe

Adolph Wilhelm Hermann Kolbe (1818-1884) là nhà hóa học người Đức. Ông là học trò nổi tiếng nhất của Robert Bunsen và Friedrich Wöhler, những nhà hóa học nổi tiếng của Đức lúc bấy giờ. Ông nổi tiếng với thí nghiệm tổng hợp axit axetic. Đó là vào năm 1845. Chuỗi phản ứng trong thí nghiệm gồm quá trình clo hóa cacbon đisulfua thành cacbon tetrachlorua, sau đó là quá trình nhiệt phân thành tetracloretylen và clo hóa trong nước tạo thành axit tricloraxetic, và cuối cùng là phản ứng oxy hóa khử vô cơ bằng cách điện phân tạo thành axit axetic. Nhờ thí nghiệm nổi tiếng này, Kolbe đã nối tiếp bước chân của người thầy Wöhler trong việc thay đổi suy nghĩ của người thời đó về các hợp chất hữu cơ cũng như hóa học hữu cơ. Ngoài ý nghĩa mang tính lịch sử, Kolbe đã giúp chúng ta tổng hợp được một trong hợp chất hữu cơ được ứng dụng nhiều nhất. Với axit axetic, chúng ta có thể sản xuất este, làm dung môi, sản xuất giấm và rất nhiều ứng dụng khác.

Chú thích

Sinh năm 1818
Mất năm 1884
Nhà hóa học Đức
Cựu sinh viên Đại học Göttingen
Giảng viên Đại học Leipzig
Caterina Gattilusio

Caterina Gattilusio (? - 1442) là vợ thứ hai của Konstantinos XI, vị Hoàng đế cuối cùng của Đế quốc Byzantine khi ông còn là Công tước xứ Morea.

Bà là con gái của Dorino đảo Lesbos và Orietta Doria. Năm 1440, Caterina đã đính hôn với Konstantinos Palaiologos. Cuốn biên niên sử của George Sphrantzes ghi lại rằng chính tác giả đã đến đảo Lesbos vào ngày 6 tháng 12 năm 1440 để đón Caterina và đưa cô tới làm lễ đính hôn.

Cuộc hôn nhân diễn ra vào ngày 27 tháng 7 năm 1441. Tuy nhiên Caterina đột ngột mất vào năm sau, có giả thuyết cho rằng bà chết khi đang sinh con giống như trường hợp người vợ trước của ông là Maddalena Tocco. Do vậy mà Konstantinos không bao giờ tái hôn nữa.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Mất năm 1442
Năm sinh không rõ
Vương triều Palaiologos
Nhân vật Đông La Mã thế kỷ 15
Quý tộc Hy Lạp
Quý tộc Ý
Caterina
Phụ nữ Đế quốc Đông La Mã
Sản phụ tử vong
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Hàn Quốc)

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hàn Quốc (tiếng Hàn: 문화체육관광부, dịch nghĩa: Bộ Văn hóa-Thể dục-Quan quang, tiếng Anh: Ministry of Culture, Sports and Tourism) là một bộ trong Chính phủ Hàn Quốc, có nhiệm vụ phụ trách văn hóa, thể thao, du lịch, nghệ thuật và tôn giáo. Bộ được thành lập vào ngày 29 tháng 2 năm 2008 trên cơ sở tích hợp chức năng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cơ quan tuyên truyền chính sách, Bộ Viễn thông Thông tin (nghiệp vụ nội dung kỹ thuật số).

Bộ có một bộ trưởng, hai thứ trưởng và trên 60 đơn vị dưới quyền. Tổng số nhân viên của Bộ xấp xỉ 2.200 người. Một số đơn vị dưới quyền của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là Bảo tàng Quốc gia, Nhà hát Quốc gia và Thư viện Quốc gia.

Tầm nhìn 
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có tầm nhìn hướng đến "Thời đại của hi vọng, hạnh phúc của nhân dân" thông qua "Thịnh vượng văn hóa". Để có "Thịnh vượng văn hóa", Bộ "gieo hạnh phúc cho nhân dân bằng văn hóa", "dẫn dắt kinh tế sáng tạo bằng văn hóa" và "xây dựng quốc gia văn hóa". Nền tảng cho "thịnh vượng văn hóa" được tạo lập thông qua việc dành 2% ngân sách dành cho các chương trình văn hóa và tạo nền tảng pháp lý cho các chương trình văn hóa căn bản.

Sơ đồ tổ chức 
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có một bộ trưởng, dưới đó là hai thứ trưởng. Trực tiếp dưới quyền bộ trưởng còn có Tham mưu chính sách, Phát ngôn viên (Vụ trưởng Tuyên truyền) và Tổng Thanh tra (đứng đầu Vụ Thanh tra).

 Dưới quyền Thứ trưởng thứ 1
 Văn phòng Điều chỉnh Kế hoạch 
 Văn phòng Tôn giáo 
 Văn phòng Công nghiệp Nội dung văn hóa 
 Cục Chính sách văn hóa 
 Cục Nghệ thuật 
 Cục Du lịch 
 Tổ Kế hoạch Chính sách Bảo tàng Thư viện

 Dưới quyền Thứ trưởng thứ 2
 Phòng Thông tin đại chúng 
 Cục Thể thao 
 Cục Chính sách Truyền thông 
 Tổ Xúc tiến Đô thị Trọng điểm Văn hóa châu Á

Lịch sử 
Tiền thân của Bộ là Cơ quan Công bố thành lập ngày 4 tháng 11 năm 1948 theo Sắc lệnh Tổng thống số 15. Cơ cấu Cơ quan Công bố gồm một văn phòng (Văn phòng thư ký) và bốn cục (Cục Công bố, Cục Xuất bản, Cục Thống kê và Cục Truyền thông). Cơ quan này bị bãi bỏ vào năm 1956 và chuyển thành Văn phòng Công bố thuộc Tổng thống. Năm 1961, Bộ Công bố thành lập, gồm bốn cục là Cục Điều tra, Cục Công bố, Cục Tuyên truyền Văn hóa và Cục Quản lý Truyền thông.

Năm 1990, Bộ Văn hóa thành lập theo Sắc lệnh Tổng thống số 12895, gồm hai văn phòng, bốn cục và 18 phòng. Ngày 6 tháng 3 năm 1993, Bộ Văn hóa nhập với Bộ Thanh thiếu niên Thể thao thành Bộ Văn hóa Thể thao (Sắc lệnh Tổng thống số 13869). Năm 1994, bãi bỏ Cục Văn hóa Sinh hoạt và Cục Hỗ trợ Thể thao, đồng thời tiếp nhận nghiệp vụ Cục Du lịch thuộc Bộ Giao thông. Ngày 28 tháng 2 năm 1998, thành lập Bộ Văn hóa Du lịch (Sửa đổi Luật tổ chức chính phủ số 5529).

Ngày 29 tháng 2 năm 2008, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành lập trên cơ sở tích hợp chức năng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Cơ quan tuyên truyền chính sách, Bộ Viễn thông Thông tin (nghiệp vụ nội dung kỹ thuật số).

Chú thích

Liên kết ngoài
  Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch
 /MUL Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Chính phủ Hàn Quốc
Hàn Quốc
Hàn Quốc
Hàn Quốc
Tổ chức thành lập năm 2008
Roi mây

Roi mây là một dụng cụ dùng để đánh đòn có dạng một thanh hình trụ dài, cứng nhưng dẻo. Về lý thuyết, roi mây được làm từ thân cây mây, tuy nhiên tên gọi này cũng được mở rộng cho các loại roi có hình dạng tương tự. Roi mây được sử dụng để phạt đánh đòn trong trường học chủ yếu tại Anh, Ấn Độ, Sri Lanka, Malaysia, Singapore, Australia và New Zealand, Tại Đông Nam Á, việc dùng roi mây để đánh đòn trẻ em và thiếu niên trước đây khá phổ biến. Hiện tại đã được nhiều nước cấm vì các ảnh hưởng xấu cho trẻ em. Đánh đòn bằng roi mây vào mông đang được Singapore, Malaysia và Brunei sử dụng như một hình phạt của pháp luật dành cho các phạm nhân nam. Các phần cơ thể thường dùng làm mục tiêu để đánh là mông và lòng bàn tay.

Trong khi roi tre rẻ hơn dễ tìm hơn, roi mây vẫn được lựa chọn do tính chất vật liệu độc đáo của nó. Mây không cứng và rỗng như tre mà xốp rắn và rất linh hoạt - trong thực tế, linh hoạt hơn bất kỳ vật liệu tự nhiên khác có cùng đường kính. Khi chịu đánh đòn bằng roi tre, người chịu đòn không chỉ thấy ít đau hơn mà roi tre có thể dễ dàng vỡ thành các mảnh vụn có thể gây tổn thương không mong muốn. Một cây roi mây, ngược lại, rất khó vỡ và đánh đau hơn. Đánh đòn bằng roi mây luôn luôn đi kèm với nguy cơ làm da và các mô bị thương. Thông thường sau khi đánh đòn bằng roi mây, trên da thịt của người bị đánh nổi rõ nhưng lằn roi sưng lên, có thể thâm tím thậm chí rách da chảy máu. Khi chịu phạt đánh đòn theo pháp luật tại Singapore, Malaysia và Brunei, phạm nhân thường phải cởi truồng và chịu đánh vào mông trần bằng một cây roi mây ngâm nước cho nặng và được tiệt trùng. Điều này khiến cho mông phạm nhân bị rách da, tét thịt và chảy nhiều máu cũng như để lại sẹo vĩnh viễn. Hình phạt đánh đòn tại các nước này có thể lên tới 24 roi liên tục.

Tham khảo

Trừng phạt thân thể
Phụ kiện thời trang
Đau
Aframomum alpinum

Aframomum alpinum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được (Gagnep.) K.Schum. mô tả khoa học đầu tiên năm 1904.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 1904
Thực vật Tanzania
Loài sắp nguy cấp theo Sách đỏ IUCN
Aframomum amaniense

Aframomum amaniense là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Loes. mô tả khoa học đầu tiên năm 1909.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 1909
Thực vật châu Phi
Aframomum angustifolium

Aframomum angustifolium là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được (Sonn.) K.Schum. mô tả khoa học đầu tiên năm 1904.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 1904
Thực vật Đông Phi nhiệt đới
Thực vật Madagascar
Aframomum leptolepis

Aframomum leptolepis là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được (K.Schum.) K.Schum. mô tả khoa học đầu tiên năm 1904.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 1904
Thực vật đặc hữu Cameroon
Loài ít quan tâm theo Sách đỏ IUCN
Aframomum longipetiolatum

Aframomum longipetiolatum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Koechlin mô tả khoa học đầu tiên năm 1964.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 1964
Thực vật Gabon
Aframomum polyanthum

Aframomum polyanthum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được (K.Schum.) K.Schum. mô tả khoa học đầu tiên năm 1904.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 1904
Sơ khai Bộ Gừng
Aframomum wuerthii

Aframomum wuerthii là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Dhetchuvi & Eb.Fisch. mô tả khoa học đầu tiên năm 2006.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 2006
Sơ khai Bộ Gừng
Aframomum zambesiacum

Aframomum zambesiacum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được (Baker) K.Schum. mô tả khoa học đầu tiên năm 1904.

Hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

Aframomum
Thực vật được mô tả năm 1904
Thực vật Tanzania
Cây thuốc châu Phi
Vụ đánh bom Bodh Gaya

Ngày 7 tháng 2013, một chuỗi 10 bom phát nổ trong và quanh Chùa Mahabodhi, một di sản thế giới ở Bodh Gaya, Ấn Độ, nơi đánh dấu địa điểm Phật Thích-ca Mâu-ni đã giác ngộ dưới bóng cây bồ đề sau 49 ngày thiền định, là một thánh địa Phật giáo trên toàn cầu.

Theo báo chí Ấn Độ, từ lâu Đại tháp Giác Ngộ nằm trong danh sách mục tiêu tấn công của các nhóm khủng bố Hồi giáo. Tuần trước, nhà chức trách Ấn Độ cũng đã cảnh báo nguy cơ tấn công khủng bố tại đây.

Bộ trưởng Anil Goswami cho biết có bốn vụ nổ bên trong và bốn vụ nổ bên ngoài khuôn viên Đại tháp Giác Ngộ. Cục Điều tra Quốc gia và Lực lượng Bảo vệ An ninh Quốc gia bao gồm các chuyên gia về chất nổ đã được cử tới hiện trường để giúp cảnh sát thu thập chứng cứ và hỗ trợ điều tra sau vụ khủng bố này. Bộ trưởng Bộ Nội vụ cũng cho biết ít nhất có năm người bị thương, trong đó có hai nhà sư và hai du khách đến từ Tây Tạng, nhưng ngôi Đại tháp và cây bồ đề thiêng không bị hư hại.

Một vụ đánh bom khác ở Chùa Mahabodhi diễn ra vào ngày 19 tháng 1 năm 2018. Trong vụ đánh bom năm 2013 và năm 2018, bên khủng bố đều tuyên bố động cơ là nhắm vào các địa điểm Phật giáo để trả thù cho cuộc diệt chủng người Rohingya ở nước láng giềng Myanmar, một quốc gia có đa số dân theo đạo Phật.

Chú thích

Thánh địa Phật giáo
Quan hệ quốc tế năm 2013
Quan hệ quốc tế năm 2018
Bodh Gaya
Quan hệ Ấn Độ-Myanmar
Alpinia tonrokuensis

Alpinia tonrokuensis là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Hayata mô tả khoa học đầu tiên năm 1920.

Chú thích

Liên kết ngoài

T
Thực vật được mô tả năm 1920
Thực vật đặc hữu Đài Loan
Alpinia austrosinense

Alpinia austrosinense là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Ding Fang (Phương Đỉnh) mô tả khoa học đầu tiên năm 1982 dưới danh pháp Amomum austrosinense. Năm 2015, Pu Zou và Yu-Shi Ye chuyển nó sang chi Alpinia. Rất gần với Alpinia pumila (花叶山姜 , hoa diệp sơn khương) về mặt hình thái học.

Phân bố
Loài này tìm thấy tại đông nam Trung Quốc (Quảng Đông, Quảng Tây, Quý Châu). Môi trường sống là rừng, ở cao độ 700-1.000 m

Tên gọi trong tiếng Trung là 三叶豆蔻 (tam diệp đậu khấu, nghĩa là đậu khấu ba lá).

Mô tả
Cây cao khoảng 50 cm. Lá 1-3, thường là 2; bẹ lá có sọc; lưỡi bẹ 2 thùy, 3–6 mm, có lông măng; cuống lá 0,5–5 cm, có lông măng; phiến lá hình elip hẹp hoặc thuôn dài, hiếm khi hình trứng đến hình mác ngược, 10-40 × 3,5–11 cm, nhẵn nhụi ngoại trừ có lông măng dọc theo gân giữa, đáy hình nêm đến rộng như vậy, đôi khi xiên, mép lá dày dặc lông rung, đỉnh nhọn. Cụm hoa dạng bông 3–6 cm; cuống 4–6 cm; lá bắc hình trứng ngược hoặc thuôn dài, 1,2-1,5 cm × 5–8 mm, có 1-2 hoa; không có lá bắc con. Đài hoa màu trắng ở gốc, màu tía ở phía xa, khoảng 1,6 cm, có lông măng, đỉnh 3-4 răng. Ống tràng hoa khoảng 1,8 cm, có lông măng; các thùy màu trắng pha chút ánh đỏ, thuôn dài, khoảng 1,5 cm × 5 mm. Các nhị lép bên màu đỏ, thẳng, 5–6 mm. Cánh giữa môi dưới màu trắng với các vạch màu đỏ, hình trứng ngược, khoảng 1,3 cm × 9 mm, mép có khía răng cưa thô, đỉnh 2 thùy. Bao phấn màu đỏ, 8–9 mm; phần phụ liên kết 2 thùy, nhỏ. Bàu nhụy có lông tơ dày dặc. Quả nang hình cầu, đường kính 0,8-1,4 cm, có lông tơ màu đỏ, đỉnh có đài hoa bền. Ra hoa tháng 6. 2n = 48.

Chú thích

A
Thực vật được mô tả năm 1982
Thực vật Trung Quốc
Meistera benthamiana

Meistera benthamiana là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Trimen mô tả khoa học đầu tiên năm 1885 dưới danh pháp Amomum benthamianum. Năm 2018, Jana Leong-Škorničková và Mark Newman chuyển nó sang chi Meistera mới được phục hồi.

Phân bố
Loài này có tại Kalutara, Sri Lanka.

Chú thích

Liên kết ngoài

B
Thực vật được mô tả năm 1885
Thực vật Sri Lanka
Epiamomum borneense

Epiamomum borneense là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Karl Moritz Schumann mô tả khoa học đầu tiên năm 1904 dưới danh pháp Zingiber borneense. Năm 1988, Rosemary Margaret Smith chuyển nó sang chi Amomum. Năm 2018, Axel Dalberg Poulsen và Jana Leong-Škorničková chuyển nó sang chi mới được mô tả là Epiamomum.

Phân bố
Plants of the World Online cho rằng loài này có ở Borneo (Sarawak).

Chú thích

B
Thực vật được mô tả năm 1904
Thực vật Malaysia
Chi Sa nhân
Lanxangia capsiciformis

Lanxangia capsiciformis là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Đồng Thiệu Toàn (Tong Shao Quan, 童绍全) mô tả khoa học đầu tiên năm 1989 dưới danh pháp Amomum capsiciforme. Năm 2018, Mark Fleming Newman và Jana Leong-Škorničková chuyển nó sang chi mới thiết lập là Lanxangia.

Tên gọi
Tên gọi tiếng Trung là 辣椒砂仁 (lạt tiêu sa nhân).

Mẫu định danh
Mẫu holotype định danh số S. Q. Tong et C. J. Liao 24865 do Đồng Thiệu Toàn (童绍全, Tong Shao Quan) và Liêu Thông Kim (寥聪金, Liao Cong Jin) thu thập ngày 6-8-1983 ven đường trong rừng ở cao độ 1.400 m tại huyện Doanh Giang, tỉnh Vân Nam. Holotype lưu giữ tại Viện Thực vật học Côn Minh (KUN) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc.

Phân bố và môi trường sống
Loài này được tìm thấy tại huyện Doanh Giang, châu tự trị Đức Hoành, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc.

Môi trường sống là rừng, ở cao độ đến 1.400 m.

Mô tả
Cây cao 1-1,5 m. Lá không cuống; bẹ lá có sọc dọc rõ nét; lưỡi bẹ nguyên, 3–6 mm, gần giống như da, nhẵn nhụi; phiến lá hình elip hoặc thuôn dài, 18-35 × 5,5–10 cm, nhẵn nhụi, các gân bên nổi rõ, gốc hình nêm, chóp hình đuôi nhọn. Hoa không rõ. Các cành quả 6–7 cm; cuống 3–5 cm, các bẹ giống như vảy, hình trứng rộng, gần giống như da. Quả nang màu đỏ, 4,8-5,2 × 1,8-2,2 cm, đỉnh tù, với đài hoa bền. Hạt gần giống hình đầu, khoảng 5 × 3 mm, nhiều mụn cơm, được bao bọc hoàn toàn trong áo hạt màu trắng. Tạo quả tháng 8.

Chú thích
 
 
 

C
Thực vật được mô tả năm 1989
Thực vật Trung Quốc
Conamomum citrinum

Conamomum citrinum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley mô tả khoa học đầu tiên năm 1899.

Năm 1950, Richard Eric Holttum chuyển nó sang chi Amomum. Năm 2018, de Boer et al. phục hồi chi Conamomum và chuyển nó về lại chi này.

Phân bố
Loài này có trong khu vực từ Malaysia bán đảo đến đông bắc Sumatra.

Mô tả
Lá hình mũi mác hình mác thuôn dài có mũi nhọn, đáy nhọn dài khoảng 30 cm (1 ft) trở lên, rộng 7,6 cm (3 inch), nhẵn nhụi, gân giữa mập, cuống lá ngắn có cánh, lưỡi bẹ dài 6 mm (0,25 inch). Vài cán hoa cao khoảng 33 cm (13 inch). Cuống cụm hoa dài 20 cm (8 inch) và rộng gần 6 mm (0,25 inch), cứng với nhiều lá có bẹ màu xanh lục thuôn dài cắt vát, dài 5 cm (2 inch) chẻ gần như tới đáy; các bông rất dày, nhiều hoa. Lá bắc màu lục nhạt, cứng hình trứng nhọn dài 6 mm (0,25 inch). Lá bắc con hình trứng rộng, gần như bao quanh hoa. Đài hoa hình ống ngắn dạng sụn mỏng, với 3 thùy bằng nhau, dài 6 mm (0,25 inch), rộng 1,5 cm (0,6 inch). Ống tràng hoa ngắn và dày, các thùy hình elip thuôn dài, tù, màu trắng mờ, thùy trên dài 1,3 cm (0,5 inch) và rộng 1,5 cm (0,6 inch), các thùy dưới ngắn hơn. Nhị lép thẳng, ngắn từ đế rộng màu đỏ nhạt. Môi 3 thùy, các thùy bên mọc thẳng, thuôn tròn, thùy giữa thuôn dài, tù, thuôn tròn 6mm (0,25 inch), lõm ở giữa dày lên màu vàng tươi với các sọc màu đỏ nhạt ở các thùy bên. Nhị dài 1,3 cm (0,5 inch), chỉ nhị thẳng, bao phấn giãn ra, với 2 nhánh thẳng cong dài 3mm (0,125 inch). Tất cả đều màu vàng có đốm đỏ. Đầu nhụy hình chùy có rãnh ngang hẹp. Quả nang hình cầu dài 1,3 cm (0,5 inch) màu tía sẫm. Hạt nhiều.

Chú thích

C
Thực vật được mô tả năm 1899
Thực vật Indonesia
Thực vật Malaysia
Lanxangia coriandriodora

Lanxangia coriandriodora là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Shao Quan Tong và Yong Mei Xia mô tả khoa học đầu tiên năm 1988 dưới danh pháp Amomum coriandriodorum. Năm 2018, Mark Fleming Newman và Jana Leong-Škorničková chuyển nó sang chi mới thiết lập là Lanxangia.

Tên gọi
Tên gọi tiếng Trung là 荽味砂仁  (tuy vị sa nhân - nghĩa đen là sa nhân mùi rau mùi (Coriandrum sativum)).

Phân bố và môi trường sống
Loài này được tìm thấy miền nam tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, và miền bắc Thái Lan.

Môi trường sống là rừng, ở cao độ đến 1.300-1.500 m.

Mô tả
Cây cao 1-1,7 m. Thân rễ, lá và quả nang có mùi của rau mùi (Coriandrum sativum). Lá không cuống; lưỡi bẹ màu ánh nâu, nguyên, 4-10 mm, nhẵn nhụi; phiến lá hình elip hoặc hẹp như vậy, 20-40 × 5-12 cm, nhẵn nhụi, gốc hình nêm hoặc thon nhỏ dần, chóp nhọn hoặc hình đuôi. Các cành hoa gần hình trứng ngược, khoảng 7 × 4,5 cm, gần hình đầu và kích thước 5-5,5 × 7,5-8 cm ở quả; cuống 2-3 cm; lá bắc màu đỏ, khoảng 4 × 1 cm; lá bắc con màu đỏ, hình ống, khoảng 2,8 cm. Đài hoa màu đỏ, khoảng 2 cm, đỉnh có 3 răng tù. Ống tràng hoa màu lục ánh vàng nhạt, khoảng 2 cm; các thùy màu đỏ, thùy trung tâm khoảng 2,4 cm × 8 mm, các thùy bên hẹp hơn. Không có nhị lép ở bên. Cánh giữa môi dưới khoảng 4 × 2,5 cm, mép quăn; thùy trung tâm màu da cam nhạt, hình trứng rộng; các thùy bên màu vàng nhạt, hình tai, nhỏ. Chỉ nhị khoảng 7 mm; bao phấn khoảng 1 cm; phần phụ liên kết 3 thùy, khoảng 3 × 11 mm, mép màu nâu ánh vàng. Bầu nhụy gần giống hình elipxoit, khoảng 7 × 4 mm. Quả nang màu đỏ ánh tía, hình elipxoit, 3,8-4,2 × 2,3-2,5 cm. Hạt màu nâu, khoảng 6 × 4 mm, 3 góc. Ra hoa tháng 5, tạo quả tháng 7.

Chú thích
 
 
 

C
Thực vật được mô tả năm 1988
Thực vật Thái Lan
Thực vật Trung Quốc
Meistera deoriana

Meistera deoriana là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được D. P. Dam & N. Dam mô tả khoa học đầu tiên năm 1992 dưới danh pháp Amomum deorianum. Năm 2018, Jana Leong-Škorničková và Mark Newman chuyển nó sang chi Meistera mới được phục hồi, nhưng coi nó là đồng nghĩa muộn của Meistera koenigii.

Phân bố
Loài này có tại Meghalaya, bang Assam, Ấn Độ.

Chú thích

D
Thực vật được mô tả năm 1992
Thực vật Ấn Độ
Epiamomum epiphyticum

Epiamomum epiphyticum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Rosemary Margaret Smith mô tả khoa học đầu tiên năm 1988 dưới danh pháp Amomum epiphyticum. Năm 2018, Axel Dalberg Poulsen và Jana Leong-Škorničková chuyển nó sang chi mới được mô tả là Epiamomum.

Phân bố
Plants of the World Online cho rằng loài này có ở Borneo (Sarawak).

Chú thích

E
Thực vật được mô tả năm 1988
Thực vật Malaysia
Thực vật Borneo
Lanxangia jingxiensis

Lanxangia jingxiensis là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Phương Đỉnh (Fang Ding, 方鼎) và Đàm Đức Hải (Qin De Hai, 覃德海) mô tả khoa học đầu tiên năm 1989 dưới danh pháp Amomum jingxiense. Năm 2018, Mark Fleming Newman và Jana Leong-Škorničková chuyển nó sang chi mới thiết lập là Lanxangia.

Tên gọi
Tên gọi tiếng Trung là 狭叶豆蔻  (hiệp diệp đậu khấu, nghĩa đen là đậu khấu lá hẹp).

Từ nguyên
Tên gọi khoa học jingxiensis lấy theo bính âm của tên gọi 靖西 là Jingxi, tức là Tĩnh Tây.

Mẫu định danh
Holotype: D. H. Qin 23719, là hoa màu vàng do Đàm Đức Hải thu thập ngày 15-4-1987 trong rừng trên núi đá vôi ở cao độ 1.300 m tại thôn Để Định (底定), hương Nam Pha (南坡), Tĩnh Tây (靖西), lưu giữ tại Đại học Trung y Dược Quảng Tây (广西中医药大学, GXMI).

Phân bố và môi trường sống
Loài này được tìm thấy tại huyện cấp thị Tĩnh Tây, địa cấp thị Bách Sắc, phía tây khu tự trị Quảng Tây, Trung Quốc.

Môi trường sống là rừng, ở cao độ đến 1.300 m.

Mô tả
Cây cao khoảng 1,3 m. Lưỡi bẹ nguyên, 2–4 mm; cuống lá không có trên các lá ở đầu gần, 5–10 mm trên các lá ở đầu xa; phiến lá thẳng-hình mác, 13-50 × 1,5-3 (-3,5) cm, nhẵn nhụi, gốc hình nêm, đỉnh nhọn dài. Cành hoa 5-6 × 2,5–4 cm, 10-20 hoa; cuống cụm hoa 1,5-4,5 cm; lá bắc hình elip, 2-3,5 × 1-1,5 cm, đỉnh tù; lá bắc con màu tía, hình ống, khoảng 2,5 cm, xẻ 1 bên, đỉnh 2 thùy. Hoa màu vàng. Đài hoa màu đỏ ánh tía, khoảng 3 cm, đỉnh 3 răng. Ống tràng hoa khoảng 1,7 cm; các thùy thuôn dài, khoảng 3 cm × 8 mm, thùy trung tâm dạng túi, rộng hơn các thùy bên. Nhị lép ở bên khoảng 1 mm. Cánh giữa môi dưới có viền màu tía, hình trứng ngược, khoảng 3,2 × 1,5 cm, có nhú về phía họng, đáy hợp sinh vào chỉ nhị tạo thành một ống khoảng 3 mm, mép quăn. Chỉ nhị khoảng 5 mm; bao phấn khoảng 1,3 cm; phần phụ kết nối khoảng 5 × 8 mm, mép có khía tai bèo nhỏ. Bầu nhụy nhẵn nhụi. Quả nang hình elipxoit, 1,7-1,9 × 1,1-1,2 cm, có sọc. Ra hoa tháng 4, tạo quả tháng 9 - 10.

Chú thích
 
 
 

J
Thực vật được mô tả năm 1989
Thực vật Trung Quốc
Amomum maximum

Đậu khấu chín cánh (danh pháp khoa học: Amomum maximum) là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được William Roxburgh mô tả khoa học đầu tiên năm 1810.

Phân bố
Loài này có tại Ấn Độ (quần đảo Andaman, Assam), Bangladesh, Indonesia (quần đảo Tiểu Sunda, Java, Papua), Myanmar, Nepal, Papua New Guinea, Thái Lan, Trung Quốc. Được ghi nhận ở cao độ 30-2.370 m (98-7.776 ft).

Tên gọi trong tiếng Trung là 九翅豆蔻 (cửu sí đậu khấu), nghĩa là đậu khấu chín cánh.

Nhánh A. maximum
Nhánh Amomum maximum được phân biệt bằng mào bao phấn nguyên, cụm quả thuôn dài một phần và quả có cánh.

Nhóm Amomum maximum bao gồm các loại cây thân thảo mọc thành cụm (trừ A. glabrum, A. longipetiolatum và A. prionocarpum); lưỡi bẹ thường chẻ đôi một phần hoặc toàn bộ; lá bắc đối diện 1-5 hoa; lá bắc con không có, hoặc nếu có thì thường mở, hình mũi mác; chỉ nhị đôi khi hợp sinh với cánh môi tạo thành một ống ngắn phía trên điểm chèn của các thùy tràng hoa; mào bao phấn thường nguyên; quả thường có cánh, không bao giờ nhẵn.

Các thành viên của nhóm này là: A. calcicolum, A. chevalieri, A. chryseum, A. dealbatum, A. glabrum, A. longipetiolatum, A. maximum, A. odontocarpum, A. plicatum, A. prionocarpum, A. repoeense và A. subcapitatum.

Chú thích

M
Thực vật được mô tả năm 1810
Thực vật Ấn Độ
Thực vật Bangladesh
Thực vật Indonesia
Thực vật Myanmar
Thực vật Nepal
Thực vật Papua New Guinea
Thực vật Thái Lan
Thực vật Trung Quốc
Thực vật Kerala
Loài được mô tả năm 1810
Hornstedtia microcheila

Hornstedtia microcheila là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley mô tả khoa học đầu tiên năm 1909. Năm 1923, Elmer Drew Merrill chuyển nó sang chi Amomum với danh pháp Amomum microcheilum. Nghiên cứu phát sinh chủng loại chi Amomum năm 2018 của de Boer et al. xác định nó thuộc về chi Hornstedtia.

Phân bố
Loài này có trên dãy núi Cuernos, đảo Negros, Philippines. Sinh sống trên cách vách đá thấm nước dọc theo sông ở độ cao 900 m (3.000 ft).

Chú thích

M
Thực vật được mô tả năm 1909
Thực vật Philippines
Conamomum pierreanum

Conamomum pierreanum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được François Gagnepain mô tả khoa học đầu tiên năm 1906 dưới danh pháp Amomum pierreanum. Năm 2018, Jana Leong-Škorničková và Axel Dalberg Poulsen chuyển nó sang chi mới phục hồi là Conamomum.

Phân bố
Loài này có tại Campuchia, Thái Lan. Nghiên cứu năm 2021 của nhóm tác giả từ Việt Nam ghi nhận loài này có mặt tại tỉnh Đắk Nông.

Chú thích

P
Thực vật được mô tả năm 1906
Thực vật Campuchia
Thực vật Thái Lan
Thực vật Việt Nam
Meistera propinqua

Meistera propinqua là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley mô tả khoa học đầu tiên năm 1905 dưới danh pháp Amomum propinquum. Năm 2018, Jana Leong-Škorničková và Mark Newman chuyển nó sang chi Meistera mới được phục hồi.

Phân bố
Loài này có tại Philippines.

Mô tả
Đầu hoa hình nón ngược. Cuống cụm hoa dài 7,6 cm (3 inch), mập. Cuống hoa có lông tơ, ngắn. Lá bắc phía dưới hình trứng, có lông tơ, dài 0,5 cm (0,2 inch). Lá bắc con hình ống, miệng không chẻ, dài 1,3 cm (0,5 inch), có lông tơ, chẻ ba, hai thùy hợp sinh gần như tới đỉnh. Ống đài hoa dài 1,3 cm (0,5 inch), nhẵn nhụi, 3 thùy, hai thùy hợp sinh gần như trên toàn bộ chiều dài của chúng, có mấu nhọn, có sống lưng ở đỉnh và có tơ cứng. Ống tràng hoa hình kèn, có lông tơ, các thùy thuôn dài, tù, thuôn tròn, dài 1,3 cm (0,5 inch). Nhị lép rất ngắn, hình giùi. Môi hình trứng ngược, dài 2,5 cm (1 inch), rộng, thanh trung tâm có các nhú nâng cao. Bao phấn thuôn dài, có tơ cứng ở rìa. Mô liên kết 3 thùy, thùy trên thuôn tròn, 2 thùy bên lớn, uốn ngược lại, rộng, thuôn dài, tù. Chỉ nhị thẳng, mỏng. Vòi nhụy rất thanh mảnh; đầu nhụy hình đầu.

Chú thích

P
Thực vật được mô tả năm 1905
Thực vật Philippines
Lanxangia scarlatina

Lanxangia scarlatina là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Hse Tao Tsai (Thái Hi Đào) và Pei Shan Chen mô tả khoa học đầu tiên năm 1979 dưới danh pháp Amomum scarlatinum. Năm 2018, Mark Fleming Newman và Jana Leong-Škorničková chuyển nó sang chi mới thiết lập là Lanxangia.

Tên gọi
Tên tiếng Trung: 红花砂仁 (hồng hoa sa nhân).

Phân bố và môi trường sống
Myanmar (Kachin), Trung Quốc (Vân Nam).

Môi trường sống là những nơi ẩm ướt, vệ đường; ở cao độ 900 m.

Mô tả
Thân rễ có mùi thơm nồng. Cây cao 1,5–3 m. Lá không cuống hoặc gần như không cuống; lưỡi bẹ chẻ 2, 5–8 mm, có màng, nhẵn nhụi, các thùy tù ở đỉnh; phiến lá hình elip hẹp, 35-40 × 4–11 cm, nhẵn nhụi, đáy hình nêm, đỉnh nhọn. Cành hoa hình elipxoit, đường kính khoảng 4 cm; cuống khoảng 2,5 cm, các bẹ hình vảy dày dặc, giống da; lá bắc màu tía, hình mũi mác, chủ yếu nhọn đầu, xé rách khi khô; lá bắc con màu hồng với đỉnh màu nâu nhạt, hình ống, khoảng 4 cm × 8 mm, xẻ gần tới đáy ở 1 bên. Đài hoa màu hồng với đỉnh màu nâu nhạt, 2,7-3,2 cm × khoảng 5 mm, có lông tơ, đỉnh cụt hoặc 3 thùy không rõ nét. Ống tràng hoa màu trắng, bằng hoặc hơi dài hơn đài hoa một chút; thùy màu hồng, hình elip hẹp, khoảng 3 cm × 6–9 mm. Cánh giữa môi dưới với gân giữa màu vàng và các sọc màu tía ở mỗi bên, nhạt màu ở đỉnh, hình elip, khoảng 3,2 × 1,6 cm, đáy có lông nhung màu trắng, mép quăn, đỉnh có răng. Bao phấn 1-1,5 cm; phần phụ liên kết màu nâu nhạt, 3 thùy, các thùy bên thẳng, 5–7 mm. Bầu nhụy màu trắng có lông tơ. Tạo quả tháng 5.

Chú thích
 
 
 

S
Thực vật được mô tả năm 1979
Thực vật Myanmar
Thực vật Trung Quốc
Amomum siamense

Amomum siamense là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được William Grant Craib mô tả khoa học đầu tiên năm 1912.

Phân bố
Loài này có thể được tìm thấy ở Doi Sootep, Chiang Mai, miền bắc Thái Lan. Môi trường sống là rừng rậm thường xanh, ở cao độ 1.200-1.650 m (3.940-5.410 ft).

Chú thích

S
Thực vật được mô tả năm 1912
Thực vật Thái Lan
Conamomum squarrosum

Conamomum squarrosum là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley mô tả khoa học đầu tiên năm 1911 dưới danh pháp Amomum squarrosum. Năm 2018, Jana Leong-Škorničková và Axel Dalberg Poulsen chuyển nó sang chi mới phục hồi là Conamomum.

Phân bố
Loài này có trong khu vực Malaysia bán đảo.

Chú thích

S
Thực vật được mô tả năm 1911
Thực vật Malaysia
Meistera trichostachya

Meistera trichostachya là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được George Henry Kendrick Thwaites đề cập năm 1861 như là var. β (C. P. 3704) của Amomum fulviceps. Năm 1892, Arthur Hugh Garfit Alston nâng cấp nó thành loài khác biệt và đưa ra mô tả khoa học đầu tiên dưới danh pháp Amomum ciliatum. Tuy nhiên, danh pháp này là không hợp lệ (nomen ilegitimum), do nó đã được Carl Ludwig Blume sử dụng từ năm 1827 để chỉ một loài khác trên thực tế không có ở Sri Lanka (danh pháp chính thức hiện tại là Meistera aculeata).

Năm 1931, Arthur Hugh Garfit Alston đặt tên và hợp lệ hóa cho loài ở Sri Lanka này là Amomum trichostachyum. Năm 2018, Jana Leong-Škorničková và Mark Newman chuyển nó sang chi Meistera mới được phục hồi.

Phân bố
Loài này có tại Sri Lanka.

Chú thích

T
Thực vật được mô tả năm 1892
Thực vật Sri Lanka
Amomum yingjiangense

Amomum yingjiangense là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Shao Quan Tong và Yong Mei Xia mô tả khoa học đầu tiên năm 1988.

Phân bố
Loài này có thể được tìm thấy ở miền tây tỉnh Vân Nam, Trung Quốc và tại bang Kachin, Myanmar.

Tên gọi trong tiếng Trung là 盈江砂仁 (Doanh Giang sa nhân), nghĩa đen là sa nhân Doanh Giang, theo địa danh nơi nó được tìm thấy đầu tiên.

Mô tả
Cây thân thảo mọc thành cụm, cao 1–1,5 m, 3–7 thân giả mỗi cụm. Thân giả 2-7 lá trên mỗi thân giả, phình to và có màu vàng ánh nâu ở gốc, màu vàng ánh lục về phía đỉnh; lưỡi bẹ hình trứng, nguyên, đỉnh thuôn tròn, đôi khi cắt cụt hoặc có đầu cụt do dễ gãy, dài 5–13 mm, rậm lông tơ màu ánh nâu; cuống lá từ không có đến dài tới 4 cm, rậm lông tơ màu ánh nâu; phiến lá mặt gần trục màu lục sẫm, mặt gần trục màu lục, hình elip đến hình elip hẹp, 35-65 × 5–11 cm, mặt gần trục có lông tơ, mặt xa trục rậm lông tơ màu ánh nâu, đáy hình nêm hoặc thu nhỏ dần, đỉnh hình đuôi. Cụm hoa ở gốc, dài 10–17 cm, sinh ra từ thân rễ, 1 cụm hoa trên mỗi thân giả, cuống ngắn, 2–4 cm, màu nâu ánh đỏ, phần mang hoa hình trứng ngược, ~11 × 10 cm, lá bắc vô sinh hình trứng, 2,5-5,5 × 2,0 - 4,5, màu nâu ánh đỏ, dày thịt, dễ vỡ; lá bắc con, không hình ống, hình mũi mác, 3,0-3,5 × 0,5-0,8 cm, màu nâu ánh đỏ, dày thịt, dễ vỡ, đối diện 1–2 hoa. Hoa 5–6 cm, màu trắng hoặc cam ánh hồng. Đài hoa hình ống, 2,3-3,0 × 0,5-0,9 cm, đỉnh 3 răng, dạng màng, màu trắng hoặc cam ánh hồng, có lông tơ. Ống hoa dài 2,3–2,7 cm, rộng khoảng 0,5 cm tại miệng, màu trắng hoặc cam ánh hồng, có lông tơ; thùy tràng hoa ở lưng thuôn dài, 2,2–2,5 × 0,8–1,0 cm, màu trắng hoặc cam ánh hồng, có nắp ở đỉnh, tù, có lông rung; các thùy tràng bên thuôn dài, 2,0–2,5 × 0,5–0,8 cm, màu trắng hoặc cam ánh hồng, đỉnh thuôn tròn, có lông rung. Cánh môi tỏa rộng, hình trứng ngược, màu trắng hoặc cam ánh hồng với sọc ánh đỏ (bởi các chấm màu ánh đỏ) tỏa tia về phía đỉnh, 2,5–3,0 × 1,5–2,0 cm, đỉnh ba thùy hoặc ba thùy khó thấy, mép quăn hoặc có khía, gân nổi rõ, mặt gần trục nhiều lông ở đáy. Nhị lép bên hình trứng, đôi khi có khía, mặt gần trục màu ánh đỏ, mặt xa trục màu trắng hoặc cam ánh hồng, 5–7 mm. Nhị dài 2,0–2,3 cm, chỉ nhị ~8 × 3 mm, màu trắng hoặc cam ánh hồng, có lông tơ, phần phụ liên kết có lông tơ, màu trắng hoặc cam ánh hồng, mô vỏ bao phấn thuôn dài, dài ~1,0 cm, màu vàng ánh nâu, nứt dọc theo toàn bộ chiều dài của nó, mào bao phấn hình thận hoặc ba thùy khó thấy, ~7 × 3 mm, đỉnh có khía tai bèo hoặc nguyên, màu trắng hoặc cam ánh hồng, có màng. Tuyến trên bầu 2, hình trụ, ~4 x 1 mm, màu kem, nhẵn nhụi. Bầu nhụy hình elipxoit, ~5 x 3 mm, màu nâu ánh đỏ, nhẵn nhụi; vòi nhụy dài ~5,0 cm, màu trắng, nhẵn nhụi; đầu nhụy hình chén, màu nâu ánh đỏ, miệng có lông rung. Không thấy quả nang.

Chú thích

Y
Thực vật được mô tả năm 1988
Thực vật Myanmar
Thực vật Trung Quốc
Bồng nga truật

Bồng nga truật, cam địa la, lưỡi cọp, ngải bún hay củ ngải (danh pháp khoa học: Boesenbergia rotunda) là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Carl Linnaeus mô tả khoa học đầu tiên năm 1753 dưới danh pháp Curcuma rotunda. Năm 1958, Rudolf Mansfeld chuyển nó sang chi Boesenbergia.

Phân bố
Loài này phân bố rộng trong khu vực như miền nam tỉnh Vân Nam (Tây Song Bản Nạp), Đông Dương, Java, Malaysia, Sumatra, quần đảo Andaman; du nhập vào Ấn Độ lục địa và Sri Lanka. Môi trường sống là rừng rậm, ở cao độ 300-1.000 m. Được gieo trồng rộng khắp trong khu vực Đông Dương.

Mô tả
Địa thực vật cao tới 50 cm. Thân rễ màu vàng tươi, hình trứng-hình cầu, mùi thơm nồng; rễ mập. Lá 3 hoặc 4; bẹ lá màu đỏ; lưỡi bẹ 2 khe, khoảng 5 mm; cuống lá 7–16 cm, có rãnh; phiến lá màu xanh lục ở cả hai mặt, hình trứng-thuôn dài hoặc hình elip-hình mác, 25-50 × 7–12 cm, nhẵn nhụi ngoại trừ phần gân giữa có ít lông ở mặt xa trục, gốc lá thuôn tròn đến hình nêm, đỉnh nhọn đột ngột. Cụm hoa tận cùng trên các thân giả, xuất hiện từ trong các bẹ lá ở đỉnh, gần như không cuống, 3–7 cm; lá bắc hình mác, 4–5 cm. Hoa thơm. Đài hoa 1,5–2 cm, đỉnh có 2 khe. Tràng hoa màu hồng; ống tràng 4,5-5,5 cm; các thùy thuôn dài, 1,5–2 cm. Các nhị lép ở bên màu hồng nhạt, hình trứng ngược, khoảng 1,5 cm. Môi dưới màu trắng hoặc hồng với sọc tía, dài 2,5-3,5 cm, lõm, mép hơi nhăn, đỉnh nguyên. Chỉ nhị ngắn; phần phụ liên kết đảo ngược, 2 khe, 1–3 mm. Ra hoa tháng 7-8. Nhiễm sắc thể 2n = 36.

Sử dụng
Loài này được sử dụng phổ biến ở Đông Nam Á như một nguyên liệu thực phẩm, một vị thuốc dân gian để điều trị một số bệnh như loét áp-tơ, khô miệng, đau bụng, khí hư và bệnh lỵ.

Theo Phạm Hoàng Hộ, tại Việt Nam nó được sử dụng làm thuốc chữa đau bụng, đau mắt và mắt cườm.

Lưu ý
Trong tiếng Trung thì Boesenbergia rotunda được gọi là "ao thần khương" (凹唇姜). Tên gọi "nga truật" (莪朮) hay "bồng nga truật" (蓬莪朮) là để chỉ Curcuma phaeocaulis, loài mà trước đây (và ngay cả cho tới gần đây) trong các tài liệu Trung văn thường bị định danh nhầm thành Curcuma zedoaria, nhưng C. zedoaria dường như không có ở Trung Quốc.

Hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

R
Thực vật được mô tả năm 1753
Gia vị
Cây thuốc châu Á
Zingiberoideae
Camptandra gracillima

Camptandra gracillima là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Karl Moritz Schumann mô tả khoa học đầu tiên năm 1904 dưới danh pháp Kaempferia gracillima. Năm 1918, Theodoric Valeton chuyển nó sang chi Camptandra. Trong Checklist of the Zingiberaceae of Malesia 2004, Newman et al. coi nó là đồng nghĩa của Camptandra parvula var. angustifolia Ridl., 1899.

Phân bố
Loài này được tìm thấy ở cao độ khoảng 100 m trên đá gần Selebut, Sarawak, Malaysia. Mẫu vật điển hình: G.D. Haviland 448 do George Darby Haviland (1857-1901) thu thập năm 1892.

Chú thích

G
Thực vật được mô tả năm 1904
Thực vật Malaysia
Camptandra latifolia

Camptandra latifolia là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley mô tả khoa học đầu tiên năm 1899.

Phân bố
Loài này được tìm thấy ở cao độ khoảng 910-1.200 m (3.000-4.000 ft) trên đất hay đá ở núi (Gunung) Bujong Malacca / Bujung Melaka (núi Bujang Melaka) , bang Perak, Malaysia. Tuy nhiên, Ruth Kiew (2013) dẫn theo danh sách không hoàn chỉnh của Narayanaswami cho rằng Hermann H. Kunstler đã thu thập mẫu này ở đồi Mesah (Gunung Mesah) gần Gopeng, trên đường từ thành phố Perak tới núi Bujong Malacca ở phía đông nam và Ridley đã diễn giải sai ký hiệu "G.M." mà Kunstler ghi lại trên các mẫu vật được ông thu thập thành Gunung Malacca (một địa danh không tồn tại) để suy ra rằng nó là Gunung Bujong Malacca.

Mẫu vật điển hình: Dr. King 7219 = H.H. Kunstler 7219, do Hermann H. Kunstler (1837-1887) thu thập tháng 1 năm 1885.

Chú thích

L
Thực vật được mô tả năm 1899
Thực vật Malaysia
Camptandra ovata

Camptandra ovata là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Henry Nicholas Ridley mô tả khoa học đầu tiên năm 1907.

Phân bố
Loài này được tìm thấy ở cao độ khoảng 1.200 m (4.000 ft) ở Hulu Semangkok, Selangor, Malaysia.

Mẫu vật điển hình: A.M. Burn-Murdoch s.n. do Alfred M. Burn-Murdoch (1868-1914) thu thập tháng 2 năm 1904.

Chú thích

O
Thực vật được mô tả năm 1907
Thực vật Malaysia
Camptandra parvula

Camptandra parvula là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được John Gilbert Baker mô tả khoa học đầu tiên năm 1890 dưới danh pháp Kaempferia parvula theo mô tả trước đó của George King. 1899, Henry Nicholas Ridley chuyển nó sang chi Camptandra.

Trong Checklist of the Zingiberaceae of Malesia 2004, Newman et al. coi Camptandra gracillima như là một thứ của C. parvula, với danh pháp Camptandra parvula var. angustifolia Ridl., 1899.

Phân bố
Loài này được tìm thấy ở cao độ khoảng 600-1.200 m (2.000-4.000 ft) trên đất đá hay bờ sông ở các bang Selangor (Bukit Kutu), Pahang (sông Tahan), Penang (Government Hill), Perak (Thaiping Hills, Bujong Malacca, Goping = Gopeng), Malaysia.

Mẫu vật điển hình: Dr. King s.n. = H.H. Kunstler s.n., do Hermann H. Kunstler (1837-1887) thu thập.

Chú thích

P
Thực vật được mô tả năm 1890
Thực vật Malaysia
Pyrgophyllum yunnanense

Pyrgophyllum yunnanense là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được François Gagnepain mô tả khoa học đầu tiên năm 1902 dưới danh pháp Kaempferia yunnanensis và coi nó thuộc về phân chi Pyrgophyllum. Năm 1972, Rosemary Margaret Smith chuyển nó sang tổ Pyrgophyllum của chi Caulokaempferia. Năm 1989, Te Ling Wu và Zhong Yi Chen tách tổ Pyrgophyllum ra khỏi chi Caulokaempferia để lập chi riêng Pyrgophyllum và chuyển loài duy nhất của tổ này sang chi mới thiết lập.

Tuy nhiên, phần lớn các tài liệu vẫn duy trì nó trong chi Caulokaempferia. Năm 2014, Mood et al. cho rằng tốt nhất nên duy trì loài này trong chi riêng của chính nó là  Pyrgophyllum.

Mẫu định danh
Mẫu định danh: Delavay, J.M. 2721; (xem các tiêu bản lưu giữ tại MNHN) do nhà truyền giáo người Pháp Père Jean Marie Delavay (1834-1895) thu thập ngày 23 tháng 8 năm 1887 tại hẽm núi Tsong So (Ten Tchouan), khoảng 50 km về phía bắc Đại Lý, tây bắc tỉnh Vân Nam, Trung Quốc.

Từ nguyên
Pyrgophyllum bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ πύργος (pyrgos, kèn cornet/coocnê) và φύλλον (phyllon, lá, lá bắc).

Phân bố
Loài này có trong rừng rậm ở cao độ 1.500-2.800 m tại Tứ Xuyên, Vân Nam. Tên gọi trong tiếng Trung của nó là 苞叶姜 (bao ye jiang, bao diệp khương).

Mô tả
Cây thảo lâu năm, cao ~55 cm. Thân rễ hình cầu; rễ mập, hình chỉ. Lưỡi bẹ chẻ 2, có màng; cuống lá có rãnh, dài 2–5 cm; phiến lá hình trứng hoặc thuôn dài-hình mác, 20 × 5 cm. Cụm hoa tận cùng trên các thân giả; lá bắc 1-3, lớn, 10 × 3 cm, lõm, mép hợp sinh tại gốc vào trục chính của cụm hoa, đỉnh có phần mở rộng giống như lá, chứa 1-2 hoa. Hoa không cuống, màu vàng, sớm héo, trải phẳng cao 5 cm. Đài hoa hình ống, xẻ sâu một bên, đỉnh 2 răng. Ống tràng hoa dài hơn đài hoa; thùy trung tâm rộng hơn các thùy bên. Các nhị lép bên gần thẳng, các thùy tràng hoa bằng nhau. Môi dưới 2 thùy ở đỉnh; thùy hình trứng. Chỉ nhị ngắn; bao phấn đính đáy; phần phụ liên kết dễ thấy, hình tam giác, nguyên. Bầu nhụy hình trứng ngược, 3 ngăn. Đầu nhụy 3 thùy, có lông rung khó thấy. Nhụy lép 2, thẳng. Quả nang gần hình cầu. Hạt hình trứng, có áo hạt ngắn. Đĩa mật 2, nhọn ngắn.

Thân giả 25–55 cm, mọc thẳng, gốc hình cầu, với 1 hoặc 2 lá không phiến lá. Lá 4 hoặc 5; cuống lá 0,5–7 cm; phiến lá 8-20 × 4–5 cm, mặt gần trục nhẵn nhụi, mặt xa trục có lông tơ, gốc lá gần thuôn tròn, nhọn hoặc thon dần, đỉnh nhọn. Lá bắc 7–13 cm, có 1 hoặc 2 hoa. Ống tràng hoa dài khoảng gấp đôi đài hoa; thùy trung tâm rộng gần gấp đôi thùy bên hình mác hẹp. Quả nang đường kính khoảng 1 cm. Ra hoa tháng 9-11. Nhiễm sắc thể 2n = 42.

Chú thích

Y
Thực vật được mô tả năm 1902
Thực vật Trung Quốc
Curcuma amada

Curcuma amada là một loài thực vật có hoa trong họ Gừng. Loài này được Roxb. mô tả khoa học đầu tiên năm 1810.

Từ nguyên
Tính từ định danh amada lấy theo tên gọi trong tiếng Bengal của loài này, có nghĩa là gừng xoài.

Phân bố
Loài này có tại đông và nam Ấn Độ, Bangladesh, Myanmar, Thái Lan.

Mô tả
Thân hành (thân rễ) hình nón, với các củ chân vịt ruột màu vàng nhạt. Cụm hoa dạng bông thóc ít hoa, ở giữa. Lá có cuống dài, hình mũi mác rộng. Toàn thân cây có màu xanh lục. Rễ tươi có mùi giống như mùi xoài tươi, vì thế mà tại khu vực Bengal người ta gọi nó là amada (nghĩa đen là gừng xoài). Nó cũng được gọi là kajula-gauree. Ra hoa vào mùa mưa.

Sử dụng
Được người dân bản địa sử dụng để kích thích thèm ăn sau khi khỏi ốm, tạo màu cho cà ri cũng như sử dụng trong y học dân gian.

Lưu ý
Không nhầm loài này với Curcuma mangga có ở đảo Java, Indonesia cũng có mùi xoài, với tên gọi tại đó là "temu mangga" hay "temu poh" - cũng có nghĩa là gừng xoài. Khác biệt giữa hai loài này ở chỗ C. amada có cụm hoa mọc chính giữa, trong khi C. mangga có cụm hoa mọc ở bên.

Hình ảnh

Chú thích

A
Thực vật được mô tả năm 1810
Thực vật Ấn Độ
Thực vật Bangladesh
Thực vật Myanmar
Thực vật Thái Lan
Thực vật ăn được