Dương Thượng Côn

Dương Thượng Côn (5 tháng 7 năm 1907 – 14 tháng 9 năm 1998) quê Tứ Xuyên, gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1926, giữ nhiều chức vụ quan trọng như: Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa nhiệm kỳ từ năm 1988 đến năm 1993, Phó Chủ tịch của Ủy ban Quân sự Trung ương Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Phó chủ tịch quân ủy trung ương kiêm Tổng thư ký, Ủy viên Bộ chính trị (1982–1987), Bí thư thứ 2 tỉnh Quảng Đông, Bí thư thứ nhất Thành ủy Quảng Châu, Chính ủy quân khu Quảng Đông (1978–1980), Chủ nhiệm văn phòng Trung ương Đảng, Phó bí thư trưởng Trung ương Đảng, Tổng thư ký ủy ban quân sự trung ương (1949–1966), Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng (1934), Ủy viên chính trị Hồng Quân, Phó chủ nhiệm Tổng bộ chính trị Hồng quân, Chủ nhiệm Tổng bộ chính trị Hồng quân, Trưởng ban tuyên truyền Trung ương Đảng (1931).

Ông là một trong bát đại nguyên lão và được xem là vị có quyền lực chỉ sau Đặng Tiểu Bình, là người theo đường lối cứng rắn trong cuộc trấn áp Thiên An Môn năm 1989 và cùng tuần du phương nam với Đặng năm 1992. Ông nghỉ hưu năm 1993.

Hoạt động chính trị và quân sự sớm

Dương Thượng Côn sinh ra trong một gia đình điền chủ tại trấn Song Giang, huyện Đồng Nam, gần thành phố Trùng Khánh thuộc tỉnh Tứ Xuyên. Trong giai đoạn 1920–1925, ông theo học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Thành Đô và trường trung học trực thuộc, sau đó trở về Trùng Khánh. Anh trai ông, Dương Ám Công, là một trong những thành viên sáng lập Ủy ban Hành pháp của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) tại Tứ Xuyên và đã có ảnh hưởng lớn đến định hướng tư tưởng của Dương Thượng Côn.

Sau khi gia nhập Đoàn Thanh niên Cộng sản vào năm 1925 và chính thức vào Đảng Cộng sản Trung Quốc năm 1926, ông theo học ngành chính trị tại Đại học Thượng Hải. Đến năm 1927, Dương sang Liên Xô và theo học tại Đại học Tôn Trung Sơn Moscow; tại đây, ông đã nghiên cứu về lý luận Marx cũng như các phương pháp tổ chức và vận động chính trị.

Dương Thượng Côn là thành viên của nhóm sinh viên Trung Quốc từng học tập tại Moscow và trở về nước để đảm nhiệm các vai trò lãnh đạo trong Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ), nhóm này sau đó được biết đến với tên gọi 28 tên Bolshevik. Quốc tế Cộng sản đã cử Dương về Trung Quốc nhằm hỗ trợ các lãnh đạo Đảng có tư tưởng ủng hộ Quốc tế Cộng sản như Bác Cổ, Vương Minh và Trương Quốc Đào. Tuy nhiên, Dương cùng một số thành viên khác trong nhóm 28 tên Bolshevik—bao gồm Diệp Kiếm Anh, Vương Gia Tường và Trương Văn Thiên—đã quyết định chuyển sang ủng hộ Mao Trạch Đông.

Sau khi từ Moscow về nước vào năm 1931, Dương Thượng Côn bắt đầu sự nghiệp quân sự trong Hồng quân Trung Quốc. Ông giữ chức Chủ nhiệm Chính trị của Quân đoàn 1 Hồng quân và tham gia chiến đấu tại nhiều chiến trường khác nhau dưới sự chỉ huy của Chu Đức và Chu Ân Lai. Đến tháng 1 năm 1934, ông được bổ nhiệm làm Chính ủy Quân đoàn 3 Hồng quân, đơn vị do Bành Đức Hoài chỉ huy.

Chiến tranh Trung–Nhật lần thứ hai và Nội chiến Trung Quốc
Trong thời kỳ Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai, Dương Thượng Côn giữ chức Phó Bí thư Cục Bắc Trung Bộ của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) và làm việc cùng với Lưu Thiếu Kỳ tại các vùng bị Nhật chiếm đóng. Vào tháng 1 năm 1939, ông trở thành Bí thư Cục Bắc Trung Bộ, phối hợp cùng Chu Đức và Bành Đức Hoài trong các chiến dịch quân sự của Bát lộ quân, bao gồm cả Chiến dịch Đại chiến Bách đoàn. Năm 1941, Dương Thượng Côn quay trở lại Diên An và đảm nhiệm vai trò trợ lý cá nhân cho Mao Trạch Đông. Đến năm 1945, ông trở thành Chủ nhiệm Văn phòng Trung ương Đảng, đồng thời là Tổng thư ký Quân ủy Trung ương do chính Mao Trạch Đông làm Chủ tịch. Trên các cương vị này, ông chịu trách nhiệm phần lớn công việc điều hành hàng ngày về quân sự và chính trị của Đảng, và đã hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ này.

Trong giai đoạn Nội chiến Trung Quốc tiếp sau đó, Dương Thượng Côn giữ chức Chỉ huy trưởng "Lực lượng Bảo vệ Trung ương" (Trung ương Cảnh vệ Đoàn) nhằm bảo vệ cơ quan đầu não của Đảng. Với các vai trò là Chủ nhiệm Văn phòng Trung ương và Tổng thư ký Quân ủy Trung ương, ông đã đóng góp một phần quan trọng vào thắng lợi cuối cùng của những người Cộng sản và sự ra đời của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào năm 1949.

Thời kỳ Cộng hòa Nhân dân

Sau khi thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào tháng 10 năm 1949 cho đến khi cuộc Cách mạng Văn hóa bùng nổ năm 1966, Dương Thượng Côn là một trong số rất ít lãnh đạo ĐCSTQ làm việc trực tiếp hàng ngày với Mao Trạch Đông tại Trung Nam Hải. Với tư cách là Chủ nhiệm Văn phòng Trung ương và Tổng thư ký Quân ủy Trung ương, ông giám sát phần lớn các hoạt động thực tế hàng ngày của Đảng và các vụ việc quân sự. Vào đêm trước của Cách mạng Văn hóa, Dương Thượng Côn bị xác định là người ủng hộ Lưu Thiếu Kỳ và Đặng Tiểu Bình, sau đó bị thanh trừng với cáo buộc là phần tử phản cách mạng. Sau khi bị khai trừ khỏi Đảng Cộng sản và cách chức toàn bộ các chức vụ, ông đã bị Hồng vệ binh ngược đãi. Họ cáo buộc ông lắp đặt thiết bị nghe lén bí mật để theo dõi Mao Trạch Đông, một cáo buộc tương tự cũng nhắm vào Đặng Tiểu Bình.

Dương Thượng Côn tiếp tục bị giam giữ cho đến khi Mao Trạch Đông qua đời và Đặng Tiểu Bình lên nắm quyền vào năm 1978. Sau khi giành được quyền kiểm soát quân đội, Đặng Tiểu Bình đã phục chức cho Dương Thượng Côn, phong quân hàm Thượng tướng và giao cho ông trách nhiệm cải tổ quân đội Trung Quốc. Đặng Tiểu Bình cho rằng quy mô quân đội lúc bấy giờ lớn hơn mức cần thiết và tham gia quá nhiều vào các hoạt động phi quân sự. Để Dương Thượng Côn có đủ thẩm quyền hoàn thành các cuộc cải cách này, Đặng Tiểu Bình (khi đó là Chủ tịch) đã bổ nhiệm ông vào vị trí Phó Chủ tịch Quân ủy Trung ương. Đến năm 1982, Dương Thượng Côn cũng được bổ nhiệm làm Ủy viên chính thức của Bộ Chính trị.

Cùng với Tập Trọng Huân, Dương Thượng Côn đã thuyết phục Đặng Tiểu Bình rằng Quảng Đông nên được xây dựng thành một khu vực thí điểm quốc gia cho chính sách Cải cách và Mở cửa.

Dương Thượng Côn có mối quan hệ thân thiết với Đặng Tiểu Bình và chia sẻ nhiều mục tiêu kinh tế dài hạn với ông. Tuy nhiên, Dương Thượng Côn ít mặn mà hơn với chương trình nghị sự tự do hóa chính trị vốn được thúc đẩy bởi các lãnh đạo cấp cao khác mà Đặng Tiểu Bình ưu ái, bao gồm Hồ Diệu Bang, Triệu Tử Dương, Vạn Lý và Hồ Khải Lập. Dương Thượng Côn biện minh cho sự ủng hộ của mình đối với các cuộc cải cách kinh tế bằng cách dẫn chiếu đến Vladimir Lenin và "Chính sách Kinh tế Mới" (NEP). Ông nhấn mạnh rằng Đảng Cộng sản vẫn nên duy trì quyền kiểm soát toàn diện đối với nền kinh tế, ngay cả trong các doanh nghiệp tư nhân, thông qua hệ thống các chi bộ Đảng tại mọi xí nghiệp. Ông cũng luôn bảo vệ Mao Trạch Đông như một nhà lãnh đạo vĩ đại và có tầm vóc lịch sử, bất chấp những đau khổ mà bản thân ông phải gánh chịu dưới bàn tay của những người theo tư tưởng Maoist cực đoan.

Vào đầu thập niên 1980, Dương Thượng Côn đã ủng hộ mạnh mẽ nỗ lực của một sử gia người nước ngoài chuyên về Trung Quốc là Harrison Salisbury trong việc biên soạn một bản tường thuật về cuộc Vạn lý Trường chinh. Công việc này được thực hiện thông qua các cuộc phỏng vấn sâu với những nhân chứng còn sống từng tham gia cuộc hành quân này. Cuốn sách kết quả có tựa đề Trường chinh: Câu chuyện chưa kể (Long March: The Untold Story), đã được các học giả nghiên cứu Trung Quốc ca ngợi là một sự tổng hợp xuất sắc các nguồn sử liệu truyền miệng trực tiếp. Tại Trung Quốc, nhiều cựu chiến binh đã đặt câu hỏi tại sao lại cần đến một người nước ngoài mới có thể viết ra được một cuốn sách như vậy.

Nhiệm kỳ Chủ tịch nước
Năm 1988, Dương Thượng Côn được bổ nhiệm làm Chủ tịch nước Trung Quốc thay thế Lý Tiên Niệm, trở thành vị Chủ tịch duy nhất không phải là ủy viên Thường vụ Bộ Chính trị. Theo các quy định của Hiến pháp năm 1982, vai trò của Chủ tịch nước phần lớn mang tính chất lễ nghi, trong khi quyền hành pháp chính thức thuộc về Tổng Bí thư Đảng Cộng sản và Thủ tướng Quốc vụ viện. Trên thực tế, các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước vẫn phục tùng nhà lãnh đạo tối cao Đặng Tiểu Bình; tuy nhiên, Đặng không nắm quyền tuyệt đối vì ông vẫn phải thỏa hiệp về một số chính sách với các nguyên lão khác của Đảng như Trần Vân và Lý Tiên Niệm.

Vai trò của Dương Thượng Côn trong cuộc biểu tình tại Quảng trường Thiên An Môn năm 1989 đã tạo ra một sự thay đổi căn bản trong cấu trúc chính trị của Trung Quốc. Ban đầu, Dương bày tỏ sự cảm thông với các sinh viên và đứng về phía Tổng Bí thư Triệu Tử Dương để ủng hộ họ. Với tư cách là Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Quân ủy Trung ương, ông thậm chí còn ca ngợi lập trường của Triệu Tử Dương khi tuyên bố rằng: "Ý kiến của Tử Dương về việc xoa dịu phong trào sinh viên thông qua dân chủ và pháp quyền là tốt và có vẻ khá khả thi vào lúc này". Tuy nhiên, lập trường của Triệu đã bị phản đối bởi Thủ tướng Lý Bằng và nguyên lão của Đảng Lý Tiên Niệm, những người muốn sử dụng vũ lực để trấn áp các cuộc biểu tình của sinh viên và đã tham gia vào một cuộc đấu tranh quyền lực nội bộ với Triệu để thuyết phục các lãnh đạo cấp cao khác ủng hộ quan điểm của họ.

Sau khi phe cứng rắn giành được ưu thế, Dương Thượng Côn đã thay đổi lập trường và ủng hộ việc sử dụng vũ lực để trấn áp những người biểu tình sinh viên. Vào tháng 5 năm 1989, Dương xuất hiện trên truyền hình Trung Quốc, tại đây ông lên án các cuộc biểu tình của sinh viên là "tình trạng vô chính phủ" và bảo vệ việc áp đặt thiết quân luật tại một số khu vực của Bắc Kinh bị ảnh hưởng bởi biểu tình. Sau đó, Dương đã huy động và lên kế hoạch trấn áp những người biểu tình, một chiến dịch khiến vài trăm người thiệt mạng vào ngày 4 tháng 6 và những ngày sau đó. Cháu trai của Dương là Dương Kiến Hoa, đã chỉ huy Tập đoàn quân 27 với kỷ luật nghiêm minh, được điều động từ Hà Bắc về Bắc Kinh để trấn áp người biểu tình.

Trong suốt thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, Dương Thượng Côn có tầm ảnh hưởng cực lớn trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Dương cùng người em trai cùng cha khác mẹ là Dương Bạch Băng đã thanh trừng khỏi quân đội bất kỳ sĩ quan nào không ủng hộ triệt để cuộc trấn áp bạo lực của chính phủ đối với sinh viên. Sau đó, Dương bắt đầu một nỗ lực có tổ chức nhằm đưa càng nhiều người ủng hộ mình vào các vị trí quân sự cao cấp càng tốt. Điều này đã gây ra thái độ phẫn nộ trong các nguyên lão quân đội khác; họ cáo buộc Dương đang cố gắng thâu tóm quân đội và có khả năng thách thức quyền lực của Đặng Tiểu Bình bằng cách xây dựng một "nhà họ Dương" (Dương gia tướng). Khi Dương phản đối sự trỗi dậy của Giang Trạch Dân (người từng là Bí thư Thành ủy Thượng Hải và đang được Đặng bồi dưỡng để kế nhiệm vị trí nhà lãnh đạo tối cao), các nguyên lão của Đảng bao gồm cả chính Đặng Tiểu Bình đã buộc Dương cùng một số thành viên trong gia đình phải nghỉ hưu vào năm 1993.

Cuối đời
Theo đài Voice of America (Tiếng nói Hoa Kỳ), trước khi Dương Thượng Côn qua đời vào năm 1998, ông được cho là đã nói với bác sĩ quân y Tưởng Ngạn Vĩnh rằng cuộc trấn áp ngày 4 tháng 6 là sai lầm nghiêm trọng nhất mà Lý Bằng và Đảng Cộng sản từng mắc phải trong lịch sử. Dương tin rằng đó là một sai lầm mà bản thân ông không thể sửa chữa, nhưng tin rằng cuối cùng nó sẽ được khắc phục.

Dương Thượng Côn qua đời ngày 14 tháng 9 năm 1998, hưởng thọ 91 tuổi. Cáo phó chính thức mô tả ông là "một nhà cách mạng vô sản vĩ đại, một nhà chính trị, nhà chiến lược quân sự, một người theo chủ nghĩa Marx kiên trung, và là nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng, Nhà nước và quân đội nhân dân". Năm 2001, tro cốt của Dương và vợ được an táng tại một nghĩa trang mang tên ông ở quận Đồng Nam, Trùng Khánh.

Gia đình 
 Là con trai thứ 5 trong gia đình có 13 anh chị em. Ông kết hôn với Lý Bá Chiêu (cựu chủ tịch Học viện Kịch trung ương) vào năm 1929, một trong số ít phụ nữ tham gia trong Vạn lý Trường chinh .
 Trưởng nam Dương Thiệu Kinh, có hai con gái.
 Thứ nam Dương Thiệu Minh, chủ tịch Hội Nhiếp ảnh đương đại Trung Quốc.
 Con gái Dương Lý, thiếu tướng, thuộc Bộ tổng tham mưu quân giải phóng nhân dân.
 Em trai (thứ 12 trong gia đình): Dương Bạch Băng (Dương Thượng Chính) (9/9/1920 – 15/1/2013) Thượng tướng quân đội, Chủ nhiệm Tổng Bộ Chính trị (1987–1992), chủ trì công tác Quân Ủy, Trưởng ban quân sự trung ương, chính ủy Quân khu Bắc Kinh (1985–1987), Ủy viên Bộ Chính trị (bổ sung năm 1985).

Tham khảo

Đọc thêm
 Domes, Jurgen. Peng Te-huai: The Man and the Image, London: C. Hurst & Company. 1985. ISBN 0-905838-99-8.
 Eckholm, Erik. Shangkun, 91, Ex-China Chief, Dies". The New York Times. ngày 15 tháng 9 năm 1998. Truy cập ngày 28 tháng 1 năm 2012.
 Teiwes, Frederick C. "Peng Dehuai and Mao Zedong". The Australian Journal of Chinese Affairs. University of Chicago Press. No. 16, July 1986. pp. 81–98. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2012.
 Xinhua. "The Glorious, Militant Life of Yang Shangkun"  The People's Daily. Retrieved ngày 28 tháng 1 năm 2012.

Chủ tịch nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XII