Chi Cà

Chi Cà (danh pháp: Solanum) là chi thực vật có hoa lớn và đa dạng.

Các loài thuộc chi Cà phân bố trong các môi trường sống tự nhiên khác nhau, có thể là các loài hằng niên hoặc lưu niên, thân leo, cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ. Nhiều loài trước đây thuộc các chi riêng rẽ như Lycopersicon (cà chua) hay Cyphomandra nay đã được gộp thành các phân chi hoặc các đoạn (section) thuộc chi Cà (Solanum). Vì vậy, đến nay chi Cà có khoảng 1.500 đến 2.000 loài.

Tên gọi
Tên khoa học của chi này do Gaius Plinius Secundus (23-79) đặt ra đầu tiên cho một loài thực vật gọi là strychnos, có thể là loài S. nigrum (lu lu đực) hiện nay. Solanum có thể có nguồn gốc từ một từ Latin là sol, nghĩa là "mặt trời", tức chỉ quả của loài này như là "quả mặt trời". Một giả thuyết khác là Solanum bắt nguồn từ solare, nghĩa à "làm dịu" hoặc solamen, nghĩa là "dễ chịu", đề cập đến tác dụng của loài này khi ăn vào cơ thể.

Tên tiếng Việt của chi này được lấy theo tên các loài cà, được trồng phổ biến ở Việt Nam.

Sử dụng làm thực phẩm

Hầu hết các bộ phận của các loài thuộc chi Cà chứa độc tố đối với người (có thể không độc đối với động vật), đặc biệt là các phần màu xanh cũng như quả xanh. Tuy nhiên, nhiều loài lại cho quả, lá hoặc củ ăn được. Ba loài thuộc chi Cà được trồng, thu hoạch và tiêu thụ nhiều nhất ở quy mô toàn cầu gồm:
 Cà chua, S. lycopersicum
 Khoai tây, S. tuberosum
 Cà tím, S. melongena

Trong đó, cà chua và khoai tây là hai trong số ba loài có "giá trị sản xuất" (giá trị năng suất quy ra USD, tính trên thời gian canh tác) cao nhất. Theo thống kê năm 1984, cà chua có giá trị sản xuất đạt 25,30 USD/ha/ngày, đứng sau cải bắp đạt 27,50 USD/ha/ngày, xếp thứ ba là khoai tây với 12,60 USD/ha/ngày, cao hơn rất nhiều so với các loài đứng sau như khoai lang (6,70 USD/ha/ngày), lúa (3,40 USD/ha/ngày).

Một số loài có giá trị kinh tế ở các khu vực trên thế giới, như S. aethiopicum, S. quitoense, S. torvum (cà dại hoa trắng), S. muricatum...

Như các loài khác trong chi, cà chua, khoai tây, và cà tím đều chứa độc tố trong lá và thân cây. Có nhiều trường hợp dùng lá cà chua làm trà đã gây ra tử vong. Trong khoai tây, vỏ khoai cũng chứa độc tố.

Trồng làm cảnh
Các loài chủ yếu được trồng làm cảnh gồm có:
S. aviculare 
S. capsicastrum 
S. crispum
S. laciniatum Cà lá xẻ, cà Úc
S. laxum 
S. pseudocapsicum Cà sơ ri; Cà cảnh; Cà ớt
S. rantonnetii 
S. seaforthianum (Cà kiểng)
S. wendlandii

Dùng làm thuốc
Dù nhiều loài thuộc chi Cà chứa độc tố, nhưng một số loài lại được dùng trong y học cổ truyền trong nhiều cộng đồng dân cư. Chẳng hạn, S. chrysotrichum có hiệu quả tốt khi dùng để chữa trị viêm da.

Sinh thái
Các loài thuộc chi Cà là nguồn thức ăn của ấu trùng một số loài thuộc bộ Cánh vẩy (bướm và ngài).

Hệ thống
Chi Cà do Carl Linnaeus đặt ra vào năm 1753.

Danh sách dưới đây dựa trên cách phân loại truyền thống, kèm theo một số lưu ý. Nhiều phân chi hoặc tổ có thể chưa chính xác; một số loài cần được xác minh lại.

Phân tích dữ liệu về trình tự DNA có thể giúp việc phân loại chính xác hơn.

Phân chi Bassovia
Tổ Allophylla
 Solanum granuloso-leprosum
Tổ Cyphomandropsis
 Solanum glaucophyllum Desf. – 
Tổ Pachyphylla
 Solanum betaceum Cav. – Tamarillo
 Solanum exiguum
 Solanum roseum

Phân chi Leptostemonum

Tổ Acanthophora
 Solanum aculeatissimum Jacq. &ndash
 Solanum atropurpureum Schrank 
 Solanum capsicoides Cà dại quả đỏ; Cà nhiều gai; Cà dạng ớt
 Solanum mammosum – Cà vú dê (cà vú bò)
 Solanum palinacanthum Dunal
 Solanum viarum Dunal – Cà trái vàng, cà tàu
Tổ Androceras
 Loạt Androceras
 Loạt Violaceiflorum
 Loạt Pacificum
Tổ Anisantherum
Tổ Campanulata
Tổ Crinitum
Tổ Croatianum
Tổ Erythrotrichum
 Solanum robustum H.L.Wendl. – 
Tổ Graciliflorum
Tổ Herposolanum
 Solanum wendlandii Hook.f. – 
Tổ Irenosolanum
 Solanum incompletum Dunal – 
 Solanum nelsonii Dunal – 
 Solanum sandwicense Hook. & Arn. 
Tổ Ischyracanthum
Tổ Lasiocarpa
 Solanum lasiocarpum Dunal Cà hung; Cà trái lông
 Solanum pseudolulo 
 Solanum quitoense 
 Solanum sessiliflorum – Cocona
Tổ Melongena
 Solanum aculeastrum – 
 Solanum campechiense 
 Solanum carolinense  
 Solanum citrullifolium A.Braun 
 Solanum dimidiatum Raf.
 Solanum elaeagnifolium 
 Solanum heterodoxum Dunal 
 Solanum incanum L. Cà gai; Dã gia; Trop som nhôm
 Solanum linnaeanum 
 Solanum macrocarpon L. Cà pháo
 Solanum marginatum L.f.
 Solanum melongena – cà tím, cà dái dê (gồm cả S. ovigerum)
 Solanum rostratum Dunal 
 Solanum sisymbriifolium Lam. 
 Solanum virginianum L.
Tổ Micracantha
 Solanum jamaicense Mill. 
 Solanum lanceifolium Jacq.
 Solanum tampicense Dunal 
Tổ Monodolichopus
Tổ Nycterium
Tổ Oliganthes
 Solanum aethiopicum 
 Solanum centrale 
 Solanum cleistogamum 
 Solanum ellipticum 
 Solanum pyracanthon Lam. 
 Solanum quadriloculatum F.Muell. 
Tổ Persicariae
 Solanum bahamense L. 
 Solanum ensifolium Dunal
Tổ Polytrichum
Tổ Pugiunculifera
Tổ Somalanum
Tổ Torva
 Solanum asteropilodes
 Solanum chrysotrichum Schltdl.
 Solanum lanceolatum 
 Solanum paniculatum 
 Solanum torvum - cà dại hoa trắng

Phân chi Lyciosolanum
 Solanum guineense L.

Phân chi Solanum sensu stricto

Tổ Afrosolanum
Tổ Anarrhichomenum
 Solanum baretiae
Tổ Archaesolanum
 Solanum aviculare
Tổ Basarthrum
 Solanum catilliflorum
 Solanum muricatum 
 Solanum perlongistylum
 Solanum tergosericeum
Tổ Benderianum
Tổ Brevantherum
 Solanum bullatum
 Solanum erianthum D.Don ngoi, La, La rừng, Cà hôi, Cà lông, Cà hoa lông, Chìa bôi, Phô hức
 Solanum mauritianum 
 Solanum evolvuloides
Tổ Dulcamara
 Solanum crispum 
 Solanum dulcamara Cà đắng ngọt
 Solanum imbaburense
 Solanum laxum Spreng.
 Solanum leiophyllum
 Solanum seaforthianum Andrews – Cà kiểng
 Solanum triquetrum Cav. 
 Solanum wallacei (gồm cả S. clokeyi)
 Solanum xanti 
Tổ Herpystichum
Tổ Holophylla
 Solanum diphyllum L. Cà hai lá
 Solanum pseudocapsicum (gồm cả S. capsicastrum) Cà sơ ri; Cà cảnh; Cà ớt
 Solanum pseudoquina (gồm cả S. inaequale Vell.)
Tổ Juglandifolia
 Solanum juglandifolium
 Solanum ochranthum
Tổ Lemurisolanum
Tổ Lycopersicoides
 Solanum lycopersicoides Dunal 
 Solanum sitiens
Tổ Lycopersicon
 Solanum arcanum Peralta 
 Solanum chilense
 Solanum corneliomulleri
 Solanum huaylasense Peralta
 Solanum peruvianum L.
 Solanum cheesmaniae (L.Riley) Fosberg
 Solanum chmielewskii
 Solanum galapagense S.C.Darwin & Peralta
 Solanum habrochaites
 Solanum lycopersicum – Cà chua
 Solanum neorickii
 Solanum pennelli
 Solanum pimpinellifolium

Tổ Macronesiotes
Tổ Normania
Tổ Petota
 Solanum albornozii
 Solanum bulbocastanum 
 Solanum bukasovii Juz. ex Rybin
 Solanum burtonii
 Solanum cardiophyllum 
 Solanum chilliasense
 Solanum commersonii Dunal
 Solanum demissum Lindl.
 Solanum jamesii 
 Solanum minutifoliolum
 Solanum paucijugum
 Solanum phureja Juz. & Bukasov
 Solanum pinnatisectum Dunal 
 Solanum regularifolium
 Solanum stoloniferum Schltdl. 
 Solanum stenotomum (gồm cả S. goniocalyx)
 Solanum ternatum (gồm cả S. ternifolium)
 Solanum tuberosum – Khoai tây
Tổ Pteroidea
Tổ Quadrangulare
Tổ Regmandra
Tổ Solanum
 Solanum adscendens Sendtner 
 Solanum americanum Mill. 
 Solanum chenopodioides Lam. (gồm cả S. gracilius)
 Solanum douglasii Dunal 
 Solanum interius Rydb.
 Solanum nigrescens M.Martens & Galeotti 
 Solanum nigrum L. lu lu đực
 Solanum pseudogracile Heiser 
 Solanum ptychanthum 
 Solanum retroflexum 
 Solanum sarrachoides 
 Solanum scabrum Mill.
 Solanum triflorum Nutt. 
 Solanum villosum Mill.

Một số loài khác đáng chú ý

 Solanum amygdalifolium Steud.
 Solanum bellum
 Solanum cajanumense
 Solanum chimborazense
 Solanum chrysasteroides
 Solanum cinnamomeum
 Solanum conocarpum Rich. ex Dunal 
 Solanum cremastanthemum
 Solanum davisense Whalen
 Solanum densepilosulum
 Solanum donianum Walp. 
 Solanum dolichorhachis
 Solanum fallax
 Solanum ferox L. – Cà dử, cà trời
 Solanum fortunense
 Solanum furcatum 
 Solanum glabratum Dunal
 Solanum haleakalaense H.St.John
 Solanum hindsianum Benth. 
 Solanum hypermegethes
 Solanum hypocalycosarcum
 Solanum interandinum
 Solanum latiflorum
 Solanum leucodendron
 Solanum lumholtzianum Bartlett 
 Solanum luteoalbum (gồm cả S. semicoalitum)
 Solanum lycocarpum 
 Solanum melissarum Bohs
 Solanum nudum Dunal 
 Solanum ovum-fringillae
 Solanum paralum
 Solanum parishii A.Heller 
 Solanum physalifolium Rusby
 Solanum pinetorum
 Solanum polygamum Vahl 
 Solanum pyrifolium Lam.
  Solanum pubescens<small> Willd.
 Solanum riedlei Dunal 
 Solanum rudepannum Dunal
 Solanum rugosum Dunal 
 Solanum sibundoyense
 Solanum sodiroi (gồm cả S. carchiense)
 Solanum sycocarpum
 Solanum tenuipes Bartlett 
 Solanum tobagense
 Solanum trilobatum L. Cà ba thùy
 Solanum umbelliferum 
 Solanum verrogeneum Berengena
 Solanum violaceum OrtegaCà dại hoa tím, Cà Ấn, Cà dại hoa xanh
 Solanum viride Spreng. – Green Nightshade
 Solanum woodburyi Howard – Woodbury's Nightshade

Các loài từng được xếp vào chi Cà

Các loài từng được xếp vào chi Cà, nay đã chuyển sang các chi khác:
 Chamaesaracha coronopus (tên cũ S. coronopus)
 Lycianthes biflora (tên cũ S. multifidum Buch.-Ham. ex D.Don)
 Lycianthes denticulata (tên cũ S. gouakai var. angustifolium và var. latifolium)
 Lycianthes lycioides (tên cũ S. lycioides var. angustifolium)
 Lycianthes mociniana (tên cũ S. uniflorum Dunal in Poir. và S. uniflorum Sessé & Moc.)
 Lycianthes rantonnetii (tên cũ S. rantonnetii, S. urbanum var. ovatifolium và var. typicum)
 Một số loài thuộc chi Lycianthes từng được đặt tên là S. chrysophyllum, S. ciliatum Blume ex Miq., S. corniculatum Hiern, S. lanuginosum, S. loxense, S. mucronatum, S. retrofractum var. acuminatum, S. violaceum Blume, S. violifolium f. typicum, S. virgatum notst β albiflorum, S. uniflorum Lag. hoặc S. uniflorum var. berterianum.

Chú thích

Liên kết ngoài

 
 
 
 

Cây thuốc