Ngô Tử Hạ

Ngô Tử Hạ (1882 – 29 tháng 8 năm 1973) là một nhà tư sản dân tộc yêu nước, một nhân sĩ Công giáo tiêu biểu của Việt Nam trong thế kỷ XX. Ông từng được tạp chí Nam Phong bình chọn là một trong 300 nhân vật nổi tiếng và giàu có nhất xứ Đông Dương những năm 1940. 
Trong lịch sử lập pháp nước nhà, ông là đại biểu cao tuổi nhất của Quốc hội Việt Nam khóa I, giữ chức Chủ tịch Đại hội đồng Quốc hội tại phiên khai mạc. Ông cũng nổi tiếng với tấm lòng từ thiện, là người kéo xe bò đi quyên góp gạo cứu đói năm 1945 và đã hiến tặng khối tài sản khổng lồ cho Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Thân thế và khởi nghiệp 
Ngô Tử Hạ sinh năm 1882 tại làng Quy Hậu, huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình trong một gia đình nông dân theo đạo Thiên Chúa giáo. Thân sinh ông là một nhà nông, mẹ ông rất giỏi nghề nuôi tằm, ươm tơ nên kinh tế gia đình tương đối ổn định. Thuở nhỏ, ông theo học trường dòng, nổi tiếng thông minh, có trí nhớ tuyệt vời và đặc biệt rất giỏi tiếng Pháp.

Năm 17 tuổi, người vợ đầu của ông qua đời, để lại hai con nhỏ. Để lại con cho ông bà nội nuôi, ông rời quê lên Hà Nội lập nghiệp. Ban đầu, ông làm thợ in thuê cho một cơ sở in vỏ bao thẻ hương. Sau đó, ông xin vào làm tại Nhà in I.D.E.O (Nhà in Viễn Đông, nay là Nhà in báo Nhân Dân) – nhà in lớn và hiện đại nhất Đông Dương lúc bấy giờ. Bằng sự thông minh, nhẫn nại và khả năng ngoại ngữ, ông tự nghiên cứu tài liệu kỹ thuật để cải tiến năng suất và học hỏi cách quản lý.

Năm 1911, hưởng ứng phong trào Tân Hợi, ông mở một nhà in nhỏ tại phố Hàng Gai. Sau đó, nhờ số vốn tích lũy, tiền bán ruộng ở quê và sự hỗ trợ lớn từ gia đình người vợ kế (bà Nguyễn Thị Thảo), ông lập nhà in quy mô lớn tại số 24 phố Lý Quốc Sư (phố Lamblot cũ). Dù gặp khó khăn lúc đầu do Chiến tranh thế giới thứ nhất khiến giá giấy tăng vọt, nhưng với uy tín, chất lượng in tốt và giá cả cạnh tranh, Nhà in Ngô Tử Hạ nhanh chóng vươn lên thành cơ sở in ấn hàng đầu. Ông vươn lên trở thành "ông trùm" ngành in và là một trong những nhà tư sản lớn nhất Đông Dương.

Hoạt động xã hội và cách mạng

Cống hiến cho văn hóa và từ thiện 
Là một trí thức Công giáo thấm nhuần triết lý "Kính Chúa, yêu nước", Ngô Tử Hạ rất tích cực tham gia các hoạt động xã hội.
 Ông là Giám đốc tạp chí Đông Thanh, hội viên Hội đồng thành phố Hà Nội và là thành viên Ban Trị sự báo Nam Phong. Các nhà in của ông trở thành điểm tựa (Mạnh Thường Quân) cho nhiều học giả, văn nhân đương thời như Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh, Tản Đà in ấn tác phẩm.
 Ông cùng học giả Nguyễn Văn Tố thành lập Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ và sau Cách mạng tháng Tám, tích cực hỗ trợ in sách miễn phí phục vụ phong trào Bình dân học vụ.

Đặc biệt, trong thảm họa nạn đói năm Ất Dậu (1945), ông đảm nhận vai trò người đứng đầu Hội Cứu tế. Hình ảnh vị đại tư sản 63 tuổi mặc áo the, đội khăn xếp, tự tay kéo xe bò đi khắp các phố phường quanh Hồ Hoàn Kiếm để quyên góp gạo, tiền cứu đói đã gây xúc động mạnh mẽ. Khi kéo xe tới Nhà hát Lớn Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ôm chầm lấy ông và chỉ vào xe lương thực nói: "Đây mới là gạo đại đoàn kết. Nước ta có nhiều thứ gạo ngon, nhưng bây giờ đây là gạo ngon nhất". Ông cũng cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh tổ chức lễ cầu siêu cho hơn 2 triệu đồng bào chết đói tại Nhà thờ Lớn Hà Nội.

Đóng góp cho chính quyền Việt Minh 
Đầu năm 1945, ông tham gia Mặt trận Việt Minh. Các nhà in của ông đã hiến hàng tạ chữ chì để in truyền đơn, tài liệu tuyên truyền, in Lệnh Tổng khởi nghĩa và cả bản Tuyên ngôn Độc lập.

Ngày 31 tháng 1 năm 1946, Nhà in Ngô Tử Hạ được Chính phủ tin cậy giao trọng trách in những tờ giấy bạc đầu tiên của nước Việt Nam độc lập (hay còn gọi là "Đồng bạc Cụ Hồ"). Việc in ấn thành công và kịp thời các tờ tiền mệnh giá 1 đồng, 5 đồng, 10 đồng, 20 đồng... không chỉ giúp giải quyết khó khăn tài chính mà còn khẳng định chủ quyền tiền tệ quốc gia.

Hoạt động trên nghị trường Quốc hội 
Tại cuộc Tổng tuyển cử ngày 6 tháng 1 năm 1946, cụ Ngô Tử Hạ trúng cử và trở thành đại biểu cao tuổi nhất (64 tuổi) của Quốc hội Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. 

Tại phiên họp đầu tiên ngày 2 tháng 3 năm 1946, ông được suy tôn giữ chức Chủ tịch Đại hội đồng Quốc hội. Trên bục danh dự, ông đã chủ tọa kỳ họp, đọc diễn văn khai mạc và xướng lên bản Tuyên ngôn lịch sử của Quốc hội. Ông được bầu làm Ủy viên Ban Thường trực Quốc hội.

Nhờ uy tín lớn trong giới tư sản, trí thức và Công giáo, ông đóng vai trò quan trọng trong việc đoàn kết, dàn xếp các mâu thuẫn giữa Việt Minh và các đảng phái đối lập (như Việt Nam Quốc dân Đảng, Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội). Ông làm cố vấn tin cậy về tôn giáo cho Chủ tịch Hồ Chí Minh (chính ông là người đề xuất chọn ngày 2 tháng 9 để đọc Tuyên ngôn Độc lập vì đó là ngày Chủ nhật, thuận tiện cho giáo dân tham dự). Ông cũng là nhà thương thuyết đại diện cho Chính phủ thuyết phục cựu hoàng Bảo Đại thoái vị và nhận làm cố vấn tối cao. Sau đó, ông được bổ nhiệm giữ chức Thứ trưởng Bộ Cựu binh.

Giai đoạn kháng chiến và cuối đời 
Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Pháp chiếm Hà Nội và đã phun xăng đốt cháy rụi Nhà in Ngô Tử Hạ suốt một tuần liền. Gia đình ông tản cư về Ninh Bình. Quân Pháp nhảy dù xuống đây, bủa vây tìm đủ mọi cách mua chuộc, dụ dỗ ông ly khai khỏi chính quyền Việt Minh nhưng ông kiên quyết khước từ. 

Để bảo toàn khí tiết và sự an toàn, năm 1947, với sự giúp đỡ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông cùng gia đình tạm lánh sang định cư tại Thụy Sĩ. Sau khi Hiệp định Genève (1954) được ký kết, ông trở về nước tiếp tục cống hiến cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa I, là Ủy viên Đoàn Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, và Chủ tịch Ủy ban liên lạc những người Công giáo yêu Tổ quốc, yêu hòa bình Thủ đô Hà Nội.

Năm 1960, gia đình ông đã làm đơn tự nguyện hiến tặng cho Nhà nước toàn bộ khối bất động sản khổng lồ tại Hà Nội (gồm hàng ngàn m² tại Lý Quốc Sư, Ngõ Huyện, Nguyễn Du, Thịnh Yên, Hàng Bông...), chỉ xin giữ lại 200 m² để làm chỗ ở và nơi thờ tự.

Cụ Ngô Tử Hạ qua đời ngày 29 tháng 8 năm 1973 tại Hà Nội, thọ 91 tuổi. Đồng chí Xuân Thủy cùng đại diện Trung ương Đảng, Quốc hội và Mặt trận đã trực tiếp lo hậu sự và viết điếu văn vinh danh ông.

Nhận xét 
Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng dành những lời trân trọng khi nhắc về ông:

Vinh danh 
Tên của ông hiện được đặt cho một con đường tại phường Hòa An, quận Cẩm Lệ, Thành phố Đà Nẵng (chiều dài 425m, rộng 5,5m, nối từ đường Nguyễn Công Triều).

Chú thích

Xem thêm 
 Đỗ Đình Thiện
 Trịnh Văn Bô
 Đồng bạc Cụ Hồ

Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa I
Người Ninh Bình
Thương nhân Việt Nam
Tín hữu Công giáo Việt Nam
Tín hữu Công giáo được đặt tên đường ở Việt Nam
Thứ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội Việt Nam
Ủy ban Đoàn kết Công giáo Việt Nam