Thượng phụ (tôn giáo)

Thượng phụ, còn được gọi là Trưởng phụ hay Mục thủ, là các giám mục bậc cao nhất trong Công giáo Rôma, Chính Thống giáo Đông phương, Chính Thống giáo Cổ Đông phương, và Cảnh giáo. Phạm vi tài phán (bao gồm một hay nhiều giáo tỉnh) của một thượng phụ là Giáo khu thượng phụ, cũng được gọi theo cách hoán dụ là Tòa thượng phụ. Trong lịch sử, một thượng phụ thường là ứng viên thích hợp cho chức vụ Ethnarch, tức là người đại diện cho cộng đồng tôn giáo của mình trong một quốc gia theo tôn giáo khác (ví dụ như các cộng đồng Kitô giáo thiểu số trong Đế quốc Ottoman Hồi giáo).

Về mặt từ nguyên, ban đầu từ πατριάρχης (patriarchés) trong tiếng Hy Lạp dùng để chỉ người đàn ông nắm giữ quyền chuyên chính trong một gia tộc (hệ thống gia đình như thế được gọi là chế độ phụ quyền). Trong Kinh Thánh Cựu Ước Bản Bảy Mươi (Septuaginta), từ này được dùng cho các Tổ phụ, mà trong phạm vi hẹp đề cập đến Abraham, Isaac và Jacob là các tổ phụ của người Israel. Tuy nhiên về sau, từ này đã mang ý nghĩa khác khi được sử dụng trong văn cảnh giáo hội học, như vừa trình bày ở trên.

Kitô giáo Đông phương

Cảnh giáo

Chính thống giáo Cổ Đông phương

Chính thống giáo Đông phương 

Thượng phụ Đại kết thành Constantinopolis là chức sắc được coi là primus inter pares (đứng đầu giữa những người bình đẳng) trong Khối hiệp thông Chính thống giáo Đông phương. Ngoài ra còn có 3 vị trí thượng phụ cổ đại nữa là Alexandria, Antiochia và Jerusalem cùng với 5 vị trí thượng phụ ít thâm niên hơn là Bulgaria, Gruzia, Serbia, Nga và România.

Chính thống giáo Đông phương ngoài khối Hiệp thông

Công giáo Rôma

Latinh 
Các Tòa thượng phụ Latinh thuần túy chỉ mang tính danh dự:

Đã bãi bỏ 
 Thượng phụ Grado
 Thượng phụ Aquileia
 Thượng phụ Tây Ấn
 Thượng phụ Latinh thành Alexandria
 Thượng phụ Latinh thành Antiochia
 Thượng phụ Latinh thành Constantinopolis
 Thượng phụ Tây phương (Giáo hoàng)

Còn tồn tại 
 Thượng phụ Latinh thành Jerusalem
 Thượng phụ Đông Ấn (Goa và Daman)
 Thượng phụ Lisboa
 Thượng phụ Venezia

Đông phương 
Có 6 Giáo hội Công giáo Đông phương được đứng đầu bởi một thượng phụ, tuyên bố kế thừa một (hay một vài) tòa thượng phụ cổ:
 Thượng phụ Công giáo Copt thành Alexandria đứng đầu Giáo hội Công giáo Copt
 Thượng phụ Công giáo Syria thành Antiochia và toàn Đông phương đứng đầu Giáo hội Công giáo Syria
 Thượng phụ Công giáo Maronite thành Antiochia và toàn Đông phương đứng đầu Giáo hội Maronite
 Thượng phụ Công giáo Hy Lạp Melkite thành Antiochia và toàn Đông phương, thành Alexandria, và thành Jerusalem đứng đầu Giáo hội Công giáo Hy Lạp Melkite
 Thượng phụ Công giáo Chaldea thành Babylon đứng đầu Giáo hội Công giáo Chaldea
 Thượng phụ Công giáo Armenia miền Cilicia đứng đầu Giáo hội Công giáo Armenia

Đại tổng giám mục 
Có 4 Giáo hội Công giáo Đông phương được đứng đầu bởi một đại tổng giám mục (tổng giám mục trưởng), tước hiệu này được lập năm 1963 và về cơ bản gần tương đương với thượng phụ:
 Đại tổng giám mục thành Kiev-Halych đứng đầu Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina
 Đại tổng giám mục thành Ernakulam-Angamaly đứng đầu Giáo hội Công giáo Syro-Malabar
 Đại tổng giám mục thành Trivandrum đứng đầu Giáo hội Công giáo Syro-Malankara
 Đại tổng giám mục thành Făgăraş và Alba Iulia đứng đầu Giáo hội Công giáo Hy Lạp România

Chú thích 

Chức danh giáo hội
Giám mục
Thuật ngữ Kitô giáo
Chức vụ trong Giáo hội Công giáo Rôma