Tổ quốc bắt đầu từ đâu

Tổ quốc bắt đầu từ đâu (tiếng Nga: С чего начинается Родина) là một bài thơ của nhà thơ Liên Xô Mikhail Lvovich Matusovsky. Năm 1968, bài thơ đã được nhạc sĩ Veniamin Efimovich Basner chuyển thể thành bài hát cùng tên nằm trong bộ phim Thanh gươm và lá chắn (Щит и меч) với giọng hát của ca sĩ Mark Naumovich Bernes. Bài hát nhanh chóng trở thành một trong những tác phẩm yêu nước nổi tiếng và được yêu thích nhất tại Liên Xô, vượt ra ngoài khuôn khổ điện ảnh để trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa đại chúng và giáo dục Nga. Với giai điệu sâu lắng và ca từ giàu hình ảnh gần gũi, tác phẩm đặt ra câu hỏi mang tính triết học về cội nguồn của tình yêu Tổ quốc, bắt đầu từ những điều bình dị nhất trong ký ức tuổi thơ mỗi con người.

Bối cảnh và nguồn gốc

Bối cảnh lịch sử và điện ảnh
Bài hát "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" ra đời trong bối cảnh điện ảnh Liên Xô những năm 1960. Bộ phim Thanh gươm và lá chắn (Щит и меч) do đạo diễn Vladimir Pavlovich Basov thực hiện, được sản xuất nhằm kỷ niệm 50 năm thành lập cơ quan tình báo đối ngoại của KGB. Phim được chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên năm 1965 của nhà văn Vadim Mikhailovich Kozhevnikov, kể về cuộc đời và hoạt động tình báo của điệp viên Liên Xô Alexander Belov (nguyên mẫu là điệp viên Alexander Semyonovich Feklisov) hoạt động sâu trong lòng phát xít Đức thời Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại. Bộ phim được công chiếu lần đầu vào ngày 19 tháng 8 năm 1968 và ngay lập tức trở thành hiện tượng phòng vé, thu hút hơn 260 triệu lượt xem trên toàn Liên Xô.

Quá trình sáng tác
Đạo diễn Vladimir Basov đặt hàng nhạc sĩ Veniamin Basner và nhà thơ Mikhail Matusovsky sáng tác một ca khúc chủ đề cho phim, yêu cầu tác phẩm phải truyền tải được nỗi nhớ quê hương da diết và lòng yêu nước sâu sắc của người chiến sĩ tình báo xa Tổ quốc. Quá trình sáng tác gặp nhiều thử thách. Ban đầu, Basner cho rằng phần lời thơ của Matusovsky chưa đủ "chất nhạc" để phổ thành công. Tuy nhiên, giai điệu chủ đạo đã bất ngờ nảy ra trong tâm trí nhạc sĩ khi ông đang đi dạo tại thành phố nghỉ dưỡng Kislovodsk.

Khâu thu âm cũng đầy cam go. Giọng ca được chọn là Mark Bernes, một nghệ sĩ nổi tiếng với lối hát tự sự, truyền cảm. Bernes cực kỳ cầu toàn, ông đã yêu cầu thu đi thu lại nhiều lần, bác bỏ hết bản thu này đến bản thu khác vì cho rằng chưa lột tả được hết chiều sâu cảm xúc của ca khúc. Theo hồi ức của Matusovsky, cả ê-kíp làm phim đều nhất trí cao rằng chỉ có giọng hát của Bernes mới có thể chuyển tải trọn vẹn tinh thần bài hát, bởi đây không phải là một ca khúc để "hát" theo cách thông thường, mà là để "thủ thỉ, tâm tình". Bài hát sau đó đã vượt qua được sự phản đối ban đầu của hội đồng nghệ thuật, những người cho rằng ca từ quá đơn giản, và được đưa vào phim sau khi đạo diễn Basov tuyên bố kiên quyết sẽ không có phim nếu không có bài hát này.

Lời bài hát và cấu trúc

Nguyên bản tiếng Nga
Phần lời gốc bằng tiếng Nga do Mikhail Matusovsky sáng tác bao gồm ba khổ thơ, mỗi khổ bắt đầu bằng điệp khúc "С чего начинается Родина?" (Tổ quốc bắt đầu từ đâu?). Nội dung bài thơ là một loạt những hình ảnh giản dị, thân thương gợi nhớ về quê hương: từ bức tranh trong sách tập đọc, những người bạn tốt, lời ru của mẹ, chiếc ghế đá trước cổng, cây bạch dương đung đưa trước gió, tiếng hót của sáo đá mùa xuân, con đường làng, ánh đèn từ những ô cửa sổ xa xa, chiếc mũ budyonovka của cha, tiếng bánh xe lửa, và lời thề son sắt của tuổi trẻ. Cấu trúc lặp lại này tạo nên một hiệu ứng thiền định, gợi mở một định nghĩa mang tính cá nhân và cảm xúc về Tổ quốc, thay vì những khái niệm trừu tượng hay chính trị.

Bản dịch tiếng Việt
Tại Việt Nam, bài thơ và bài hát được biết đến rộng rãi qua nhiều bản dịch khác nhau. Bản dịch nổi tiếng và được phổ biến nhất là của dịch giả Thái Bá Tân. Bản dịch của ông bám sát nguyên tác, đồng thời sử dụng ngôn từ tiếng Việt giàu hình ảnh và giàu sức gợi, góp phần quan trọng đưa tác phẩm đến gần hơn với công chúng Việt Nam. Ngoài ra, còn có các bản dịch khác của các dịch giả như Nguyễn Văn Bỉnh và Vũ Anh Tuấn, mỗi bản dịch mang một sắc thái ngôn ngữ riêng, nhưng đều chung mục tiêu chuyển tải thành công tinh thần yêu nước sâu lắng và gần gũi của nguyên tác.

Phát hành và đón nhận

Trong Liên Xô và Nga
Ngay sau khi bộ phim Thanh gươm và lá chắn ra mắt, ca khúc "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" đã nhanh chóng tách khỏi tác phẩm điện ảnh để sống một đời sống độc lập. Bài hát được phát thanh rộng rãi trên đài, được biểu diễn trong các buổi hòa nhạc và trở thành một tiết mục quen thuộc trong các sự kiện trọng đại. Năm 1969, chỉ một năm sau khi ra đời, bài hát đã trở thành đề tài cho bài luận văn toàn Liên bang dành cho học sinh. Sự nổi tiếng của tác phẩm không hề suy giảm sau khi Liên Xô tan rã. Ngược lại, nó tiếp tục được yêu mến và coi là một phần của di sản văn hóa Nga. Bài hát thường xuyên được các nghệ sĩ hàng đầu của Nga biểu diễn lại. Ví dụ, vào năm 2010, khi còn là Thủ tướng Nga, Vladimir Putin đã gây bất ngờ khi chơi piano và hát ca khúc này trong một sự kiện từ thiện tại Sankt-Peterburg. Gần đây hơn, vào năm 2025, một phiên bản mới của ca khúc đã được các nghệ sĩ Nga thu âm và phát hành nhân Ngày Thống nhất các vùng lãnh thổ mới với Nga.

Quốc tế và tại Việt Nam
Sức ảnh hưởng của bài hát vượt ra ngoài biên giới Liên Xô cũ. Tại Việt Nam, "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" là một trong những ca khúc Nga được yêu thích nhất, đặc biệt trong các thế hệ trưởng thành trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam và những năm sau đó. Tác phẩm thường xuyên xuất hiện trong các chương trình nghệ thuật kỷ niệm các sự kiện lịch sử quan trọng, như lễ kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười, Ngày Chiến thắng phát xít (9/5), và các sự kiện giao lưu văn hóa Việt - Nga. Bài hát cũng được sử dụng trong các chương trình giáo dục và được nhiều thế hệ người Việt Nam thuộc lòng.

Tác động và di sản

Trong văn hóa đại chúng
"Tổ quốc bắt đầu từ đâu" đã vượt xa vai trò một ca khúc trong phim để trở thành một biểu tượng văn hóa. Ca khúc được sử dụng rộng rãi trong các sự kiện quốc gia, lễ kỷ niệm, và là một phần không thể thiếu trong các tiết mục của Đoàn ca múa nhạc Alexandrov nổi tiếng. Cụm từ "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" (С чего начинается Родина) đã trở thành một câu hỏi tu từ kinh điển, thường được trích dẫn trong văn học, báo chí và các bài phát biểu chính trị tại Nga và nhiều quốc gia khác.

Sử dụng trong chính trị và giáo dục
Tại Nga, bài hát giữ một vị trí trang trọng trong hệ thống giáo dục, thường được dạy trong các giờ học văn và âm nhạc. Nó cũng được các chính trị gia sử dụng như một biểu tượng của lòng yêu nước. Sự kiện Vladimir Putin chơi piano và hát ca khúc này vào năm 2010 là một ví dụ điển hình, được truyền thông quốc tế đưa tin rộng rãi và góp phần củng cố hình ảnh của ông trước công chúng. Tuy nhiên, việc sử dụng bài hát trong bối cảnh chính trị cũng gây ra những ý kiến trái chiều, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị hiện nay.

Các bản hát lại và diễn giải mới
Trải qua nhiều thập kỷ, "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" đã được nhiều thế hệ nghệ sĩ thể hiện lại với nhiều phong cách khác nhau. Ngoài các bản thu của các nghệ sĩ hàn lâm như Georg Ots (1977) và Alexey Pokrovsky (1984), ca khúc còn được các nghệ sĩ nhạc rock và punk thể hiện lại, mang đến những góc nhìn mới mẻ, đôi khi mang tính phản biện. Đáng chú ý, vào năm 2011, rapper người Nga Vasya Oblomov đã phát hành một phiên bản mang tên "С чего начинается Родина" với lời rap châm biếm, phê phán hiện thực xã hội Nga đương đại.

Tranh cãi và chỉ trích

Sự phản đối từ nghệ sĩ Estonia
Mặc dù được yêu thích rộng rãi, bài hát không tránh khỏi những tranh cãi. Năm 1995, ban nhạc punk rock người Estonia J.M.K.E. đã phát hành một phiên bản cover mang tên "Whence the Homeland Begins?" như một hành động phản kháng chống lại ảnh hưởng của Nga và sự hiện diện của quân đội Liên Xô cũ trên lãnh thổ Estonia. Phiên bản này đã biến một biểu tượng của lòng yêu nước Xô viết thành một tuyên ngôn chính trị phản đối chủ nghĩa đế quốc, cho thấy sức mạnh biểu tượng của tác phẩm có thể bị đảo ngược và tái diễn giải tùy theo bối cảnh.

Chỉ trích trong bối cảnh xung đột Nga-Ukraine
Trong bối cảnh chiến tranh Nga-Ukraine, đặc biệt là sau cuộc xâm lược toàn diện năm 2022, việc sử dụng bài hát "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" và các biểu tượng yêu nước Nga khác đã vấp phải nhiều chỉ trích từ phía Ukraina và cộng đồng quốc tế. Vào năm 2025, Trung tâm Truyền thông Chiến lược Ukraina (SPRAVDI) đã chỉ trích màn trình diễn ca khúc này của Nghệ sĩ Nhân dân Nga Valeriya trong bối cảnh đổ nát, gọi đó là hành động tuyên truyền nhằm biện minh cho "chủ nghĩa đế quốc Nga" và gắn khái niệm "Tổ quốc" với sự hủy diệt. Những chỉ trích này cho thấy sự phân cực sâu sắc trong cách diễn giải các biểu tượng văn hóa Nga trong bối cảnh địa chính trị hiện tại.

Đánh giá và phân tích

Góc nhìn học thuật
Các học giả văn học và âm nhạc đã phân tích "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" như một ví dụ điển hình của nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa kết hợp với chất trữ tình sâu lắng. Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nga, bài hát đã thành công trong việc "phi chính trị hóa" khái niệm Tổ quốc, đưa nó trở về với những giá trị cá nhân và gia đình. Thay vì ca ngợi nhà nước, đảng phái hay lãnh tụ, tác phẩm tìm kiếm cội nguồn của lòng yêu nước trong ký ức tuổi thơ, tình cảm gia đình và vẻ đẹp thiên nhiên bình dị. Đây chính là yếu tố then chốt giúp bài hát có sức sống lâu bền, vượt qua mọi biến động chính trị.

Góc nhìn từ công chúng
Đối với nhiều người Nga và những người yêu mến văn hóa Nga, "Tổ quốc bắt đầu từ đâu" là một bản tình ca về quê hương, gợi lên những cảm xúc ấm áp và hoài niệm. Tuy nhiên, đối với một bộ phận khác, đặc biệt là ở các quốc gia từng chịu ảnh hưởng của Liên Xô, bài hát mang một sắc thái phức tạp hơn, gắn liền với ký ức về một thời kỳ lịch sử đầy biến động. Sự tiếp nhận đa chiều này cho thấy giá trị của một tác phẩm nghệ thuật không nằm ở một cách hiểu duy nhất, mà ở khả năng khơi gợi những cuộc đối thoại và suy tư khác nhau về lịch sử và bản sắc.

Chú thích

Bài hát Liên Xô
Ca khúc tiếng Nga
Nhạc phim Liên Xô
Bài hát năm 1968
Bài hát của Mark Bernes