Kim Cương (nghệ sĩ)

Kim Cương (sinh ngày 25 tháng 1 năm 1937) tên đầy đủ là Nguyễn Thị Kim Cương, là một nữ diễn viên kịch nói, diễn viên điện ảnh, soạn giả, biên kịch người Việt Nam. Bà được xem là một trong những người tiên phong của kịch nói miền Nam

Là con gái của nghệ sĩ cải lương tiên phong Bảy Nam, Kim Cương đến với sân khấu từ rất sớm. Từ đào con của gánh Đại Phước Cương, bà dần trở thành người lèo lái Đoàn Năm Phỉ – Kim Cương sau khi người dì Năm Phỉ, chị của nghệ sĩ Bảy Nam qua đời. Kim Cương được ký giả Nguyễn Ang Ca mệnh danh là "kỳ nữ" vào thập niên 1950.

Năm 1956, Kim Cương chuyển hướng sang kịch nói, thành lập Đoàn Kịch nói Kim Cương, một trong những đoàn kịch nói đầu tiên ở miền Nam. Trong đoàn, Kim Cương còn là một soạn giả với bút danh Hoàng Dũng, qua một số tác phẩm tiêu biểu như Lá sầu riêng, Trà hoa nữ và Dưới hai màu áo. Bà cũng tham gia một số bộ phim điện ảnh trước năm 1975 như Chiếc bóng bên đường và Tứ quái Sài Gòn. Bà tiếp tục hoạt động nghệ thuật cho đến năm 1994.

Với những đóng góp cho sân khấu, Kim Cương được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân vào năm 2011. Bà được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác nhận là "Nữ nghệ sĩ sáng tác nhiều kịch bản kịch nói nhất Việt Nam".

Thân thế
Kim Cương có tên đầy đủ là Nguyễn Thị Kim Cương. Theo soạn giả Nguyễn Phương, bà sinh ngày 25 tháng 1 năm 1937 tại Cửa Thượng Tứ, thành phố Huế. Bà xuất thân trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật lâu đời. Bên gia đình nội, bà cố của bà là bà Lê Thị Truyền, tục gọi Bà Hộ (khoảng 1850 – 1930) là bầu gánh của gánh hát bội Phước Thắng. Bà nội là bà Lưu Thị Ngoạn (1871–1934), bầu gánh hát bội Phước Xương và là người cho xây rạp hát Palikao ở Chợ Lớn. Cha của bà là ông Nguyễn Ngọc Cương (1894–1946), ông bầu của gánh hát Đại Phước Cương. Bà còn có một người bác là Hai Xù (chồng đầu của nghệ sĩ Năm Nhỏ) và một người chú là Sáu Xường (tên thật là Trần Hữu Tường, chồng của nghệ sĩ Cao Long Ngà, cầu thủ đá bóng đội Etoile de Giadinh), ông bầu gánh hát Phước Tường. Bên gia đình ngoại, có mẹ là Nghệ sĩ Nhân dân Bảy Nam (1913–2004) và ba người dì Năm Phỉ (1906–1954), Chín Bia (1917–1990), Mười Truyền đều đi theo sân khấu.

Kim Cương là người con đầu lòng trong gia đình có ba người con. Hai người em còn lại của bà là Kim Quang và Ngọc Thố. Ngoài ra, bà có một người anh trai là con của bác Hai Xù và nghệ sĩ Năm Nhỏ là Nguyễn Ngọc Mười.

Cuộc đời và sự nghiệp

Sự nghiệp 
Nhờ sinh ra trong một gia đình giàu nghệ thuật, Kim Cương đã đến với sân khấu từ lúc mới 18 ngày tuổi, thủ vai con của Quan Âm Thị Kính trong dịp mừng thất tuần của Đức Tiên Cung Dương Thị Thục – mẹ của vua Khải Định, với "đạo cụ" là một bình sữa. Sự nghiệp diễn xuất đến sớm, bà nhanh chóng trở thành đào con trong gánh Đại Phước Cương, cùng cha mẹ và các thành viên trong đoàn đi lưu diễn khắp nơi. Sau này vào năm 7 tuổi, bà mới có vai diễn chính thức đầu tiên là Na Tra trong vở Na Tra lóc thịt, do chính mẹ bà viết kịch bản.

Sau khi cha mất vào năm 1946, mẹ bà và dì Năm Phỉ quyết định không cho bà đi theo sân khấu. Bà ở nhà của dì Năm Phỉ một thời gian rồi sau đó theo học nội trú tại Trường Thiên Phước, kế bên Nhà thờ Tân Định ở đường Hai Bà Trưng. Đến năm 17 tuổi, bà xuống Châu Đốc theo đoàn hát của mẹ. Khi đoàn đang diễn ở rạp Lạc Thanh thì có tiếng súng nổ, nghệ sĩ được mời lên sân khấu trình diễn để thu hút sự chú ý của khán giả, đợi tình hình bên ngoài giảm đi. Cũng từ lúc này, Kim Cương tình cờ trở lại sân khấu qua bài hát "Nụ cười sơn cước" và được khán giả hoan nghênh nhiệt liệt.

Soạn giả Duy Lân (1910–1973) là người chồng sau của nghệ sĩ Bảy Nam. Ông đã soạn riêng cho Kim Cương vở cải lương Giai nhân và ác quỷ. Qua vai diễn A Liễu, bà trở nên nổi tiếng với khán giả cải lương. Trên tờ báo Tiếng Dội, ký giả Nguyễn Ang Ca đã đặt biệt danh cho bà là "kỳ nữ". Năm 1954, sau khi dì Năm Phỉ qua đời, bảng hiệu Đoàn Năm Phỉ đổi thành Đoàn Năm Phỉ – Kim Cương, Kim Cương trở thành người lèo lái đoàn hát.

Năm 1956, Kim Cương quyết định rẽ hướng sang kịch nói, thành lập Đoàn Kịch nói Kim Cương, được xem là một trong những đoàn kịch nói đầu tiên ở miền Nam. Không chỉ trình diễn, Kim Cương còn là một soạn giả dưới bút danh Hoàng Dũng, qua một số kịch bản như Lá sầu riêng (1963), Dưới hai màu áo, Người tình trễ xe, Trà hoa nữ và Vực thẳm chiều cao. Về sau, bà từng đi tu nghiệp ở Bulgaria ngành đạo diễn.

Ngoài kịch nói, Kim Cương cũng từng góp mặt trong một số bộ phim điện ảnh. Năm 1955, bà được hãng phim Mỹ Vân mời thủ vai y tá Liên Hương bộ phim Lòng nhân đạo. Sau đó, bà được hãng phim Việt Thanh mời đóng một số bộ phim cổ tích của đạo diễn Hồng Kông Dương Gia Đàm, như Thoại Khanh Châu Tấn, Lâm Sanh Xuân Nương và Lý Chơn Tâm. Năm 1973, bà thành lập Công ty Điện ảnh Kim Cương, cho ra mắt bộ phim Biển động. Cũng trong cùng năm, Công ty Điện ảnh Kim Cương hợp tác với hãng phim Tân Kiệt sản xuất bộ phim Chiếc bóng bên đường, cùng lấy tên là hãng phim Kinh Đô, do Kim Cương tham gia viết lời thoại và sản xuất. Bộ phim tham dự Liên hoan phim châu Á lần thứ 20 và đoạt giải Lời thoại xuất sắc nhất. Kim Cương cũng đoạt giải Nữ diễn viên xuất sắc qua bộ phim Người chồng bất đắc dĩ.

Sau năm 1975, Kim Cương và đoàn kịch nói tiếp tục hoạt động sôi nổi trong nước. Đoàn gắn bó với khán giả qua các tác phẩm như Lá sầu riêng, Trà hoa nữ, Tôi làm mẹ, Người tình trễ xe và Tania. Đến năm 1994, bà và đoàn dừng hoạt động vì bối cảnh khó khăn của sân khấu.

Từ giã sân khấu, Kim Cương phần lớn tham gia các hoạt động thiện nguyện, nổi bật như quỹ học bổng Bảy Nam cho con em nghệ sĩ nghèo. Bà cùng Hội Bảo trợ Bệnh nhân nghèo Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức chương trình "Trái tim yêu thương", chăm lo cho 150 trẻ em mồ côi. Bà cũng tham gia chương trình "Nghệ sĩ tri âm" đều đặn suốt 10 năm, hỗ trợ các nghệ sĩ nghèo, bệnh tật.

Hồi ký nghệ sĩ Kim Cương: Sống cho người – Sống cho mình 
Ngày 10 tháng 5 năm 2016, Kim Cương ra mắt cuốn hồi ký của bà Sống cho người – sống cho mình. Bà có ý định viết hồi ký từ năm 1973 nhưng do gặp nhiều trở ngại nên cuốn hồi ký bị bỏ dở, 40 năm sau hồi ký mới chính thức ra mắt độc giả.

Năm 2022, sau 6 năm, bà quyết định chuyển thể hồi ký thành phiên bản audio với sự tham gia của nghệ sĩ lồng tiếng như Thy Mai, Đạt Phi, Văn Ngà và các nghệ sĩ khách mời Kim Xuân, Thành Lộc, Hữu Châu, diễn viên Trúc Anh,... Tổng đạo diễn là nghệ sĩ lồng tiếng Đạt Phi cùng đạo diễn âm thanh Hoà Bình tham gia hậu kì âm thanh tiếng động. Audio có thời lượng 1000 phút, chia thành 25 câu chuyện về 40 năm làm nghề và hơn 80 năm cuộc đời của nghệ sĩ Kim Cương. Phiên bản audio giữ cấu trúc chính của sách hồi ký với 4 phần: "Tuổi thơ nghiệt ngã", "Sân khấu và cuộc đời", "Những người trong đời tôi", "Sống và yêu". Audio hồi ký được phát miễn phí trên các nền tảng số YouTube, Spotify và Apple Podcast.

Giải thưởng 
 Nữ diễn viên xuất sắc (Liên hoan phim châu Á lần thứ 20 năm 1974)
 Lời thoại xuất sắc nhất (Liên hoan phim châu Á lần thứ 20 năm 1974)
 Nghệ sĩ Ưu tú (1988)
 Nghệ sĩ Nhân dân (2011)

Hoạt động nghệ thuật

Cải lương
 Điêu Thuyền (trong vở Phụng Nghi Đình)
 A Liễu (trong Giai nhân và ác quỷ)
 Na Tra (trong Na Tra lóc thịt)

Thoại kịch
 Diệu (trong vở Lá sầu riêng)
 Bê, Bích (trong vở Dưới hai màu áo)
 Trà hoa nữ (trong vở Trà hoa nữ)
 Tania (trong vở Tania)
 Nhân danh công lý
 Vực thẳm chiều cao
 Người tình trễ xe
 Lan và Điệp
 Biển động
 Lôi Vũ
 Bông hồng cài áo

Phim ảnh
 Lòng nhân đạo
 Ngọc Bồ Đề (1956)
 Bích câu kỳ ngộ
 Lưu Bình – Dương Lễ (1957)
 Lý Chơn Tâm cỡi củi
 Ám ảnh
 Đôi mắt huyền (1960)
 Bẽ bàng (1961)
 Mưa rừng (phim) (1962)
 Loan mắt nhung (1970)
 Biển động (1971)
 Mưa trong bình minh (1972)
 Chiếc bóng bên đường (1973)
 Tứ quái Sài Gòn (1973)
 Người chồng bất đắc dĩ (1974)
 Đất khổ (1974)
 Một thoáng đam mê
 Nhạc lòng năm cũ
 Lá sầu riêng (1993)
 Trà hoa nữ (1994)
 Nụ hôn đầu xuân
 Phụng Nghi Đình
 Giọt máu rơi
 Dưới hai màu áo
 Người tình trễ xe
 Sắc hoa màu nhớ (1993)
 Huyền thoại mẹ
 Người mua hạnh phúc
 Trương Chi – Mỵ Nương

Các kịch bản do Hoàng Dũng (Kim Cương) viết

 Lá sầu riêng
 Dưới hai màu áo
 Trà hoa nữ
 Tôi làm mẹ
 Vực thẳm chiều cao
 Bông hồng cài áo

Chú thích

Chú giải

Liên kết ngoài
 Kim Cương những điều chưa kể
 Cuộc gặp gỡ giữa 2 nghệ sĩ Kim Cương và Kim Tuyến trên đất Mỹ
 Kim Cương trở lại
 Kim Cương tạ ơn đời
 sĩ Nhân dân-kim-cuong.aspx Live show đầu tiên của Nghệ sĩ Nhân dân Kim Cương
 "Kỳ nữ" Kim Cương: Kỳ 1, Kỳ 2

Người Sài Gòn
Nữ diễn viên sân khấu Việt Nam
Nghệ sĩ cải lương
Nhà viết kịch Việt Nam
Nghệ sĩ nhân dân Việt Nam
Người giữ kỷ lục Việt Nam
Phật tử Việt Nam
Nhà soạn kịch thế kỷ 20
Nhà soạn kịch thế kỷ 21
Nữ diễn viên Việt Nam thế kỷ 21
Nữ diễn viên Việt Nam thế kỷ 20
Nữ diễn viên điện ảnh Việt Nam Cộng hòa