Pháo phòng không tự động 37 mm M1939 (61-K)

Pháo phòng không tự động 37 mm mẫu 1939 (61-K) () là một loại pháo phòng không cỡ nòng 37 mm của Liên Xô, được phát triển vào cuối thập niên 1930 và sử dụng rộng rãi trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Biến thể mặt đất sau đó đã được thay thế trong biên chế quân đội Liên Xô bởi khẩu AZP S-60 trong thập niên 1950. Các khẩu pháo loại này đã được sử dụng thành công trên khắp Mặt trận phía Đông để chống lại máy bay ném bom bổ nhào và các mục tiêu bay ở độ cao thấp và trung bình. Ngoài ra, nó cũng tỏ ra hữu hiệu khi đối đầu với các mục tiêu mặt đất bọc giáp nhẹ.

Lịch sử thiết kế

Các loại pháo phòng không tự động thời Đế quốc Nga 

Những khẩu pháo tự động cỡ nòng nhỏ đầu tiên xuất hiện tại Đế quốc Nga vào năm 1888, khi Bộ Chiến tranh tiến hành thử nghiệm khẩu pháo tự động Maxim 37 mm. Trong thập niên 1890, một số lượng nhất định pháo Maxim đã được lắp đặt trên các tàu chiến của Hải quân Nga nhằm mục đích chống lại các tàu phóng lôi nhỏ. Năm 1901, Nhà máy Obukhov đã làm chủ được quy trình sản xuất loại vũ khí này. Tuy nhiên, Chiến tranh Nga - Nhật đã cho thấy sự kém hiệu quả của các loại pháo cỡ nòng nhỏ trong việc chống lại tàu phóng lôi.

Khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất bùng nổ, nhu cầu về pháo tự động cỡ nòng nhỏ để chống lại máy bay địch trở nên cấp thiết. Bộ Hải quân đã đặt hàng Nhà máy Obukhov sản xuất 120 khẩu pháo Maxim, việc bàn giao cho cả hải quân và lục quân bắt đầu từ năm 1918. Ngoài ra, Nga cũng mua một số khẩu pháo tự động Vickers 40 mm từ Anh (một biến thể nhẹ hơn và đơn giản hơn của pháo Maxim), và đặt hàng Nhà máy Obukhov sản xuất thêm 60 khẩu loại này. Pháo Maxim và Vickers được lắp đặt trên nhiều loại bệ khác nhau, bao gồm cả bệ trụ với góc nâng tối đa +80–85°, cho phép bắn mục tiêu trên không. Ngoài ra, trong giai đoạn 1916–1917, Nga cũng nhập khẩu 216 khẩu pháo tự động Maclean 37 mm từ Mỹ, nhưng bệ pháo của chúng chỉ có góc nâng tối đa +15°, khiến chúng không thể dùng để phòng không.

Những nỗ lực ban đầu 
Kinh nghiệm từ Thế chiến thứ nhất và Nội chiến Nga đã khẳng định hiệu quả của pháo tự động cỡ nòng nhỏ trong tác chiến phòng không. Từ năm 1920 đến 1923, Nhà máy Obukhov tiếp tục duy trì sản xuất pháo Maxim và Vickers với số lượng từ 10–30 khẩu mỗi năm. Trong thập niên 1920, các khẩu pháo này (cả mới sản xuất và cũ) chủ yếu được lắp trên tàu chiến và tàu hỏa bọc thép, còn các đơn vị lục quân dã chiến hầu như không được trang bị. Năm 1926, Phòng thiết kế của nhà máy "Bolshevik" (trước đây là Nhà máy Obukhov) bắt đầu hiện đại hóa pháo Vickers nhằm cải thiện tính năng đạn đạo và độ tin cậy, đồng thời đổi cỡ nòng từ 40 mm sang 37 mm. Loại pháo mới được đặt tên chính thức là "Pháo phòng không tự động 37 mm mẫu 1928", đã vượt qua thử nghiệm và được đưa vào sản xuất hàng loạt. Nhiều loại bệ pháo đã được phát triển, bao gồm bệ lắp trên xe tải và bệ dã chiến ba chân B-5 có bánh xe tháo rời. Tuy nhiên, loại pháo mẫu 1928 này chưa bao giờ thực sự đến tay binh sĩ – Nhà máy Kalinin (nơi đặt ký hiệu nội bộ cho pháo là 11-K) đã không thể bàn giao được khẩu pháo nào trong giai đoạn 1929–1932. Các dự án về pháo phòng không tự động 45 mm tại Kovrov cũng bị đình chỉ trước khi có mẫu thử nghiệm.

Năm 1930, Liên Xô và công ty Rheinmetall của Đức (thông qua một công ty bình phong là BUTAst) đã ký hợp đồng cung cấp một số mẫu vũ khí pháo binh, bao gồm cả pháo phòng không tự động. Theo hợp đồng, Rheinmetall đã cung cấp tài liệu kỹ thuật và các linh kiện bán thành phẩm cho loại pháo 37 mm, được Liên Xô chấp nhận với tên gọi "Pháo phòng không tự động 37 mm M1930". Trong giai đoạn 1931–1932, Nhà máy Kalinin đã cố gắng sản xuất hàng loạt loại pháo này (ký hiệu 4-K) nhưng không thành công và dự án bị hủy bỏ vào năm 1932. Tại Đức, một biến thể cải tiến của loại pháo này đã được đưa vào trang bị và sản xuất hàng loạt với tên gọi nổi tiếng là 3.7 cm Flak 18.

Từ năm 1932, việc thiết kế pháo tự động 37 mm được thực hiện dưới sự chỉ đạo của M. N. Kondakov. Khẩu pháo ký hiệu AKT-37 được thiết kế đa năng, dùng được cho cả phòng không và trang bị trên máy bay. Pháo sử dụng băng đạn 5 viên, tốc độ bắn cao và lực giật thấp; tuy nhiên nhược điểm là kết cấu lắp đặt và điều chỉnh phức tạp, cũng như khó nạp đạn. Mẫu thử nghiệm AKT-37 ra đời năm 1935, và đến năm 1936 nó được thử nghiệm như một loại pháo hàng không. Hai loại bệ pháo dã chiến (LAKT và TAKT) cũng được phát triển cho biến thể phòng không. Năm 1938, sau các cuộc thử nghiệm, dự án AKT-37 bị dừng lại do không đáp ứng được yêu cầu bắn kéo dài và không còn tiềm năng cải thiện. Kondakov sau đó còn thử nghiệm biến thể ASKON-37 (tăng sơ tốc và tốc độ bắn) và pháo 45 mm ASKON-45, nhưng cả hai đều bị hủy bỏ do kết cấu quá phức tạp vào năm 1938.

Pháo của Shpitalny và dự án 100-K 
Đến giữa thập niên 1930, việc thiếu hụt pháo phòng không tự động trong quân đội và hải quân đã trở thành vấn đề không thể chấp nhận được. Năm 1935, Hội đồng Lao động và Quốc phòng đã giao nhiệm vụ cho B. G. Shpitalny và Nhà máy Kalinin phải phát triển xong pháo tự động 37 mm trong vòng một năm. Năm 1936, một loạt 20 khẩu pháo thử nghiệm đã được sản xuất, lắp trên xe tải và trên tháp pháo của xe tăng T-26. Kết quả thử nghiệm cho thấy hệ thống còn nhiều lỗi nên không được chấp nhận trang bị.

Tháng 3 năm 1938, mẫu thử nghiệm mang ký hiệu 100-K ra đời tại Nhà máy Kalinin, do nhóm của E. V. Charnko, I. A. Komaritsky và L. V. Lyulyev thiết kế. Pháo hoạt động theo nguyên lý trích khí, sử dụng băng đạn hình trống và loa giảm giật đầu nòng cực mạnh để loại bỏ bộ phận hãm lùi. Dù đáp ứng được một số yêu cầu cơ bản, 100-K vẫn cần hoàn thiện thêm nhưng dự án sau đó đã bị dừng lại.

Sự ra đời của 49-K và 61-K 

Cuối năm 1937, Nhà máy số 8 mang tên Kalinin đã chế tạo mẫu pháo phòng không tự động 45 mm đầu tiên với ký hiệu ZIK-45 (sau đổi thành 49-K). Khẩu pháo này được thiết kế dựa trên nguyên mẫu pháo phòng không Bofors 40 mm danh tiếng của Thụy Điển. Sau các cuộc thử nghiệm năm 1938 và cải tiến đầu năm 1939, nó được chính thức chấp nhận trang bị với tên gọi "Pháo phòng không tự động 45 mm M1939". Nhà máy đã nhận đơn hàng 190 khẩu cho năm 1940.

Tuy nhiên, một số chuyên gia tại Tổng cục Pháo binh cho rằng cỡ nòng 45 mm là quá lớn và nặng cho pháo phòng không dã chiến. Vì vậy, vào tháng 1 năm 1938, Phòng thiết kế của Nhà máy Kalinin dưới sự lãnh đạo của M. N. Loginov được yêu cầu tạo ra một phiên bản 37 mm dựa trên thiết kế của 49-K. Loại pháo mới, ký hiệu ZIK-37 (sau đổi thành 61-K), được thiết kế thần tốc và bắt đầu thử nghiệm từ tháng 10 năm 1938. Năm 1939, nó được chấp nhận trang bị với tên gọi "Pháo phòng không tự động 37 mm M1939" và đưa vào sản xuất hàng loạt. Năm 1940, Liên Xô quyết định dừng sản xuất 49-K để tập trung hoàn toàn vào cỡ nòng 37 mm. Chuyên gia pháo binh A. B. Shirokorad từng chỉ trích quyết định này, cho rằng 49-K và 61-K không khác biệt nhiều về kết cấu và giá thành, nhưng đạn 45 mm có tầm bắn và sức công phá lớn hơn hẳn.

Bất chấp những tranh cãi, những người ủng hộ cỡ nòng 37 mm lập luận rằng: vào thời điểm đó, cả đạn 37 mm và 45 mm đều chưa có ngòi nổ cận đích, nên mục tiêu chỉ bị tiêu diệt khi trúng đạn trực tiếp. Một viên đạn 37 mm là đủ để hạ gục hầu hết các loại máy bay cuối thập niên 1930, do đó đạn 45 mm bị coi là dư thừa sức mạnh. Ngoài ra, cỡ nòng 37 mm có ưu thế vượt trội về hậu cần: đạn nhỏ hơn nên dễ vận chuyển và lưu kho, kẹp đạn nhẹ hơn giúp pháo thủ nạp đạn nhanh hơn, và quan trọng nhất là trọng lượng tổng thể của khẩu pháo nhẹ hơn nhiều, giúp tăng tính cơ động trên chiến trường.

Sản xuất hàng loạt 

Việc sản xuất hàng loạt 61-K dự kiến bắt đầu vào năm 1939 tại Nhà máy số 8 mang tên Kalinin. Ban đầu, một loạt sản xuất thử nghiệm gồm 15 khẩu pháo tự động đã được chế tạo, nhưng chúng không được bàn giao cho quân đội. Từ năm 1940, việc sản xuất được tổ chức tại Nhà máy Chế tạo Máy Krasnoyarsk. Trong năm đó, 544 khẩu đã được bàn giao (so với kế hoạch là 900 khẩu). 

Năm 1941, đơn đặt hàng ban đầu là 1.700 khẩu. Trong nửa đầu năm, 826 khẩu đã được chế tạo. Trước khi nhà máy phải sơ tán, họ đã bàn giao thêm 1.327 khẩu pháo tự động nữa. Tại địa điểm mới ở Krasnoyarsk, nhà máy chỉ sản xuất được thêm 76 hệ thống cho đến cuối năm đó. Việc sản xuất phiên bản dã chiến kết thúc vào năm 1945 (đối với pháo cho các đơn vị dã chiến; riêng pháo cho các đơn vị tự hành, việc sản xuất vẫn tiếp tục trong năm 1946). Biến thể hải quân mang định danh pháo tự động 37 mm 70-K được duy trì sản xuất cho đến tận năm 1956.

Trong thập niên 1950, nhiều mẫu pháo phòng không tự động 37 mm mới đã được phát triển để thay thế 61-K (với các ký hiệu nhà máy như MIK-4, ЗИВ-4, 500P, A-15). Tuy nhiên, không có mẫu nào được đưa vào trang bị chính thức, ngoại trừ khẩu 500P được sản xuất trong thời gian ngắn dưới dạng tổ hợp pháo 4 nòng mang tên Shkval. Số phận tương tự cũng xảy ra với hệ thống pháo phòng không tự hành ZSU-37-2 "Yenisei" được phát triển vào đầu những năm 1960.

Cấu tạo 

Pháo phòng không tự động 37 mm M1939 là loại pháo phòng không tự động cỡ nòng nhỏ, đơn nòng, đặt trên bệ pháo bốn chân với hệ thống bốn bánh xe không thể tháo rời. Cơ chế tự động của pháo dựa trên nguyên lý sử dụng lực giật với chu kỳ lùi ngắn của nòng và khối khóa nòng có chuyển động không trùng với hướng chuyển động của nòng. Việc mở và giải phóng khóa nòng diễn ra trong quá trình nòng lùi, trong khi việc đóng và chốt khóa nòng diễn ra sau khi nòng đã đẩy về vị trí cũ và nạp viên đạn tiếp theo. Mọi hành động cần thiết để thực hiện phát bắn (mở khóa nòng sau khi bắn, hất vỏ đạn, lên cò kim hỏa, đưa đạn vào buồng đạn, đóng khóa nòng và điểm hỏa) đều được thực hiện tự động. Các thao tác thủ công bao gồm ngắm bắn, dẫn hướng pháo và nạp các kẹp đạn vào hộp tiếp đạn. Về mặt kết cấu, pháo bao gồm nòng pháo với khóa nòng, máng pháo với các cơ cấu và thiết bị hãm lùi, thân pháo (mâm pháo) với cơ cấu quay - nâng và bệ pháo. Nòng pháo và máng pháo tạo thành bộ phận dao động của pháo, mâm pháo cùng bộ phận dao động tạo thành bộ phận quay của pháo. Khẩu đội pháo gồm 7 người, trong đó khi tác chiến có 5 người trực tiếp trên sàn pháo: pháo thủ số 1 (ngắm hướng), pháo thủ số 2 (thiết lập tốc độ và cự ly trên kính ngắm), pháo thủ số 3 (ngắm tầm), pháo thủ số 4 (thiết lập hướng bay và góc bổ nhào/ngóc đầu của mục tiêu trên kính ngắm) và pháo thủ số 5 (nạp đạn).

Nòng pháo 
Nòng pháo bao gồm ống nòng, đuôi nòng và loa giảm lửa đầu nòng. Ống nòng dùng để định hướng đường bay của đạn và tạo chuyển động quay cho đạn; lòng nòng được chia thành phần có rãnh xoắn và buồng đạn, nối với nhau bằng một đoạn côn nối mà khi nạp đạn, đai dẫn của đạn sẽ tì vào đó. Phần rãnh xoắn có 16 rãnh xoắn không đổi với góc nghiêng 6°, bước xoắn dài 30 lần cỡ nòng, độ sâu rãnh 0,45 mm, chiều rộng rãnh 4,76 mm và chiều rộng phần lồi 2,5 mm. Chiều dài buồng đạn là 251 mm, thể tích buồng đốt là 0,267 $dm^3$. Loa giảm lửa dùng để bảo vệ pháo thủ khỏi bị lóa mắt khi bắn và giảm bớt tiếng nổ chát chúa. Chiều dài nòng không tính loa giảm lửa và đuôi nòng là 62,6 cỡ nòng (2,315 m), có loa giảm lửa là 2,729 m. Trọng lượng nòng pháo là 65,5 kg. Do sơ tốc đầu nòng cao và nòng bị nóng lên đáng kể bởi tốc độ bắn lớn, nòng pháo sẽ bị mòn nhanh chóng khi tác chiến. Vì vậy, pháo được thiết kế để khẩu đội có thể thay thế ống nòng nhanh chóng ngay tại dã chiến.

Khóa nòng và cơ chế nạp đạn tự động 

Khóa nòng kiểu khối chêm, trượt thẳng đứng. Việc mở và đóng khóa nòng diễn ra khi khối chêm di chuyển lên xuống trong rãnh của đuôi nòng. Việc mở khóa nòng tự động được thực hiện bởi một lẫy gạt nằm ở bên trái máng pháo, mở thủ công bằng tay gạt nằm cùng vị trí. Khóa nòng bao gồm các cơ cấu đóng - khóa, điểm hỏa, hất vỏ đạn và lẫy gạt. Thiết kế khóa nòng cho phép bắn cả chế độ tự động lẫn phát một. Ngoài ra, pháo còn có cơ chế khóa liên động, tự động ngừng bắn nếu pháo thủ nạp đạn không kịp đưa kẹp đạn mới vào hộp tiếp đạn, và tự động bắn tiếp mà không cần nạp lại sau khi đã đưa đạn vào. Cơ chế nạp đạn tự động dùng để đưa đạn liên tục vào buồng đạn, bao gồm hộp tiếp đạn và khay nạp với bộ phận đẩy đạn. Việc nạp đạn được thực hiện từ các kẹp đạn do pháo thủ nạp thủ công từ phía trên vào hộp tiếp đạn, kẹp đạn mới có thể được nạp vào trước khi kẹp cũ hết sạch, đảm bảo khả năng bắn liên tục chỉ bị giới hạn bởi kỹ năng của pháo thủ nạp đạn và độ nóng của nòng. Trong điều kiện thông thường, tốc độ bắn thực tế là 120 phát/phút, kết cấu tự động đảm bảo tốc độ bắn lý thuyết lên tới 160–170 phát/phút.

Máng pháo và thiết bị hãm lùi  
Máng pháo dùng để định hướng chuyển động của nòng khi lùi và đẩy về, đồng thời là nơi đặt các thiết bị hãm lùi - đẩy lên, được lắp vào các ổ trục trên mâm pháo bằng vòng bi lăn. Bộ phận hãm lùi thủy lực được gắn dưới cổ máng pháo, có bộ bù để điều chỉnh thể tích chất lỏng trong trường hợp bị nóng lên khi bắn kéo dài, cũng như thiết bị điều chỉnh tốc độ đẩy về. Bộ hãm lùi chứa 0,5 lít chất lỏng. Chiều dài lùi bình thường từ 150 đến 170 mm, tối đa cho phép là 185 mm. Bộ phận đẩy lên bằng lò xo được lắp quanh nòng và nằm bên trong cổ máng pháo.

Mâm pháo 
Mâm pháo gồm phần trên và phần dưới. Phần trên có thể quay được, đảm bảo việc hướng pháo theo chiều ngang. Đồng thời, nó là bệ đỡ cho bộ phận dao động của pháo. Phần dưới gắn vào bệ xe và làm bệ đỡ cho phần trên. Phần trên mâm pháo gồm hai má pháo, ống ngang, sàn pháo với ghế ngồi cho các pháo thủ và cơ chế điểm hỏa bằng bàn đạp chân. Trên các khẩu pháo sản xuất từ năm 1943, một tấm chắn thép được gắn vào mâm pháo để bảo vệ khẩu đội khỏi đạn bộ binh và mảnh văng.

Cơ cấu ngắm bắn 

Cơ cấu ngắm bắn dùng để điều hướng pháo theo mặt phẳng thẳng đứng (tầm) và ngang (hướng), bao gồm cơ cấu nâng và cơ cấu quay. Cả hai cơ cấu đều có hai tốc độ ngắm: nhanh và chậm. Tốc độ chậm dùng để bám mục tiêu bay ở độ cao và khoảng cách trung bình hoặc lớn, tốc độ nhanh dùng cho mục tiêu di chuyển nhanh ở độ cao thấp. Tốc độ nhanh của cơ cấu nâng được kích hoạt bằng cách nhấn bàn đạp chân; cơ cấu quay không có bộ chuyển đổi tốc độ riêng, việc chuyển từ tốc độ nhanh sang chậm được thực hiện bằng cách sử dụng tay quay chính thay vì tay quay phụ có cán cầm. Tốc độ góc ngắm tầm ở tốc độ nhanh là 7,5° mỗi vòng quay tay quay, ở tốc độ chậm là 3,75°; đối với ngắm hướng, tốc độ nhanh là 15° và tốc độ chậm là 8,35° mỗi vòng quay.

Cơ cấu cân bằng 
Để đảm bảo việc bắn ở góc cao, các chốt trục của máng pháo được đưa ra phía sau khá xa so với trọng tâm của bộ phận dao động, dẫn đến tình trạng mất cân bằng gây khó khăn cho cơ cấu nâng. Sự mất cân bằng này được bù đắp bằng một cơ cấu cân bằng đặc biệt, gồm hai cột lò xo đặt giữa các má pháo của mâm pháo.

Kính ngắm phòng không tự động 

Kính ngắm AZP-37-1 được thiết kế để giải bài toán đón mục tiêu bằng cách tính toán tọa độ đón dựa trên các dữ liệu về tốc độ, khoảng cách, hướng bay, góc bổ nhào hoặc ngóc đầu của mục tiêu. Khoảng cách đến mục tiêu được xác định bằng máy đo xa lập thể 1 mét hoặc bằng mắt thường, các thông số còn lại được xác định bằng mắt. Kính ngắm được lắp trên một giá đỡ gắn vào máng pháo. Các cơ cấu riêng biệt của kính ngắm được đặt ở cả hai bên trái và phải của pháo. Phía bên trái gồm bàn tính, bộ truyền động bàn tính, các cơ cấu bổ nhào, ngóc đầu và ổn định hướng. Phía bên phải gồm bộ truyền động tốc độ và khoảng cách, bộ vi sai và bộ bù. Ngoài ra, trong một thân ống gắn vào hộp kính ngắm bên phải và hộp vi sai của bộ truyền động nòng có bộ bù, và trong các giá đỡ có một hệ thống hình bình hành ngắm với các máy chuẩn trực (collimator). Kính ngắm được thiết kế để tác chiến ở cự ly lên tới 4000 m với tốc độ mục tiêu từ 1,6 đến 140 m/s và góc bổ nhào/ngóc đầu tối đa là 70°.

Bệ xe 
Bệ xe ZU-7 loại bốn bánh, có hệ thống giảm xóc, bánh xe không tháo rời khi chuyển sang trạng thái chiến đấu. Bánh xe sử dụng loại của ô tô GAZ-AA, lốp GK chứa cao su xốp bên trong. Bệ xe gồm khung, cầu trước và cầu sau, cơ cấu điều khiển bệ xe, hệ thống giảm xóc, cơ cấu chuyển pháo từ trạng thái hành quân sang chiến đấu và bốn càng pháo. Cầu trước có thể xoay được, dùng để chuyển hướng khi kéo pháo, nối với khung bệ bằng một thanh cân bằng. Cơ cấu điều khiển bệ xe được gắn vào cầu trước. Cầu sau gắn cố định vào khung bệ, trên các khẩu pháo đời đầu có trang bị hệ thống phanh tại đây. Hệ thống giảm xóc bằng lò xo, độc lập cho từng bánh. Để nối pháo với xe kéo, pháo có một móc kéo chuyên dụng.

Để hỗ trợ việc chuyển pháo từ trạng thái hành quân sang chiến đấu, các bộ giảm chấn đặc biệt được đặt bên trong dầm khung bệ xe. Việc chuyển đổi trạng thái cần sức của 4 người; một khẩu đội được huấn luyện tốt có thể thực hiện trong vòng 25–30 giây. Ở trạng thái chiến đấu, bệ xe đứng trên bốn càng pháo (chân chống). Việc cân bằng mặt phẳng của bệ xe được thực hiện bằng bốn kích và các ống bọt thủy, cho phép đặt pháo trên địa hình không bằng phẳng. Tốc độ kéo tối đa trên đường nhựa là 60 km/h, trên đường lát đá là 35 km/h, trên đường đất là 25 km/h và trên địa hình không đường sá là 15 km/h.

Các bước chuyển pháo từ hành quân sang chiến đấu 
Khi chuyển pháo từ hành quân sang chiến đấu, cần thực hiện các bước sau:
 Tháo móc nối giữa pháo và xe kéo.
 Tháo bạt che và khung bạt.
 Mở khóa nòng pháo khỏi vị trí cố định hành quân.
 Cố định giá đỡ máng pháo ở vị trí hành quân.
 Đặt cần điều khiển xoay bánh xe về vị trí trung tâm trên mặt phẳng ngang và cố định cần vào càng điều khiển bánh trước.
 Cố định cần vào vị trí bằng thanh chốt.
 Mở hai càng pháo bên sang hai bên và chốt chặt.
 Xoay các trục bánh xe — cầu trước hướng về phía pháo, cầu sau hướng ra xa pháo cho đến khi bệ xe hạ đĩa đỡ xuống đất.
 Gập giá đỡ cố định nòng hành quân về phía sau.
 Cân bằng mặt phẳng pháo bằng các kích.
Trong trường hợp khẩn cấp, pháo vẫn có thể khai hỏa ngay từ trạng thái hành quân.

Phục vụ và thực chiến 

Theo hướng dẫn sử dụng, nhiệm vụ chính của pháo là tiêu diệt các mục tiêu trên không ở cự ly lên tới 4 km và độ cao lên tới 3 km. Trong trường hợp cần thiết, pháo cũng có thể được sử dụng hiệu quả để bắn các mục tiêu mặt đất, bao gồm cả xe tăng và Xe bọc thép.

Tính đến ngày 1 tháng 1 năm 1941, Tổng cục Pháo binh (GAU) quản lý 544 khẩu pháo này, trong đó có 2 khẩu cần bảo dưỡng định kỳ.

Đến ngày 22 tháng 6 năm 1941 (thời điểm Đức bắt đầu tấn công Liên Xô), trong biên chế Hồng quân có 1.214 khẩu pháo phòng không tự động 37 mm mẫu 1939, cùng 44 khẩu khác thuộc biên chế hải quân. Tuy nhiên, nhu cầu thực tế lúc đó ước tính lên tới 5.152 khẩu, nghĩa là số lượng hiện có chỉ đáp ứng được 26,6% nhu cầu. Tình trạng đạn dược thậm chí còn tồi tệ hơn: chỉ có 534.000 viên đạn so với nhu cầu 3.205.000 viên, chỉ đạt 17% mức cần thiết. Kết quả là ngay từ những ngày đầu chiến tranh, các đơn vị đã liên tục báo cáo về tình trạng thiếu đạn cho pháo 37 mm. 

Trong năm 1941, pháo phòng không đã chịu tổn thất nặng nề: đến ngày 1 tháng 9 năm 1941 đã mất 841 khẩu, và tổng cộng cả năm là 1.204 khẩu. Ngoài nhiệm vụ phòng không, 61-K còn được sử dụng tích cực như một loại pháo diệt tăng — trong năm 1941, 320 khẩu đã được điều cho các đơn vị pháo diệt tăng; tuy nhiên đến mùa xuân năm 1942, chúng đã được rút về lại các đơn vị phòng không. Tổn thất khổng lồ này rất khó bù đắp bằng sản xuất: đến ngày 1 tháng 1 năm 1942, chỉ còn khoảng 1.600 khẩu trong biên chế.

Trong năm 1942, thiệt hại là 584 khẩu, lượng đạn tiêu thụ đạt gần 3,5 triệu viên. Đến cuối năm, số lượng pháo tăng lên khoảng 4.800 khẩu. Sang năm 1943, lượng đạn tiêu thụ tăng gấp đôi lên hơn 6,2 triệu viên. Cũng từ năm này, một lượng lớn pháo phòng không tự động Bofors 40 mm của Mỹ bắt đầu được chuyển đến Liên Xô theo chương trình Lend-Lease (tổng cộng 5.511 khẩu), và trong các thống kê công bố sau này, chúng thường được tính chung cùng với 61-K. 

Đến ngày 1 tháng 1 năm 1945, Liên Xô có khoảng 19.800 khẩu pháo phòng không tự động cỡ 37 mm và 40 mm. Tổng thiệt hại của hai loại này trong suốt cả cuộc chiến là khoảng 3.100 khẩu. Có thể khẳng định rằng 61-K là phương tiện phòng không chủ lực của lục quân Liên Xô tại tiền tuyến trong suốt cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại. Theo số liệu chính thức, hỏa lực phòng không mặt đất của lục quân đã bắn rơi 21.645 máy bay địch, trong đó các loại pháo cao xạ (76 mm trở lên) hạ 4.047 chiếc, pháo phòng không tự động hạ 14.657 chiếc (chiếm tỷ lệ lớn nhất), súng máy hạ 2.401 chiếc và hỏa lực bộ binh hạ 540 chiếc. Trong quân đội Xô viết, 61-K duy trì phục vụ ít nhất đến thập niên 1980.

Trong chiến tranh, pháo 37 mm cũng được trang bị cho các đơn vị quân đội của các nước Đông Âu chiến đấu cùng Liên Xô (Ba Lan, Tiệp Khắc, Nam Tư). Quân đội Đức cũng thu giữ được một số lượng lớn 61-K làm chiến lợi phẩm, đặt ký hiệu là 3,7 cm Flak 39(r); tính đến tháng 1 năm 1944, Đức có 390 khẩu loại này trong biên chế.

Pháo 37 mm M1939 cũng được sử dụng tích cực trong Chiến tranh Triều Tiên bởi quân đội Bắc Triều Tiên và Chí nguyện quân Trung Quốc. Vũ khí này được đánh giá cao, dù đôi khi tầm bắn bị coi là chưa đủ. Một ví dụ điển hình là trận đánh vào tháng 9 năm 1952, khi một tiểu đoàn 61-K đối đầu với 36 máy bay P-51 Mustang, kết quả là 8 máy bay bị bắn rơi trong khi tiểu đoàn chỉ mất 1 khẩu pháo và 12 người thương vong.

Mẫu pháo này cũng là mấu pháo phòng không đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam, và là nóng cốt cho các đơn vị phòng không vào những ngày đầu thành lập. Trong ˞˞Chiến dịch Điện Biên Phủ, các khẩu pháo này dóng vai trò tronbg việc ngăn chẵn tiếp tế của Không quân Pháp cho cứ điểm. Đến Chiến tranh Việt Nam, các khẩu pháo tiếp tục tham gia phòng không trên Đường Trường Sơn và các thành phố quan trọng của Bắc Việt Nam. 

Trong những năm hậu chiến, pháo được xuất khẩu sang hàng chục quốc gia. Ngoài Liên Xô, pháo còn được sản xuất tại Ba Lan và Trung Quốc (với các tên gọi Type 55, Type 65 và Type 74). Pháo 61-K cũng tham gia tích cực trong Chiến tranh Việt Nam (bao gồm cả biến thể tự hành dựa trên xe tăng T-34 mang tên Type 63). Loại pháo này cũng xuất hiện trong các cuộc chiến tranh Ả Rập - Israel và nhiều cuộc xung đột tại châu Phi. Theo chuyên gia pháo binh A. B. Shirokorad:

Đạn dược và đặc tính đạn đạo 
 Đạn UBR-167P với đầu đạn xuyên dưới cỡ BR-167P.
 Đạn UBR-167 với đầu đạn xuyên cỡ chuẩn BR-167.
 Đạn UOR-167N với đầu đạn nổ mảnh OR-167N.]]
Đạn của pháo được thiết kế theo kiểu đạn nguyên khối . Vỏ đạn dài 252 mm, nặng 536 g. Bên trong vỏ đạn chứa liều phóng bằng thuốc súng mác 7/14 (riêng đạn xuyên giáp đôi khi dùng mác 7/7): loại Zh-167 nặng 0,205 kg hoặc ZhN-167 cho đạn nổ mảnh, Zh-167 nặng từ 0,2 đến 0,21 kg cho đạn xuyên giáp cỡ nòng chuẩn, và Zh-167P nặng 0,217 kg cho đạn dưới cỡ. Ở đáy vỏ đạn đặt bộ phận mồi cháy nặng 5 g trong túi vải mỏng; giữa thành vỏ và liều phóng có chèn một ống phụ gia giảm chớp cháy nặng 9,2 g. Phía trên liều phóng được quấn thêm một cuộn dây chì nặng 4 g đóng vai trò là chất tẩy đồng (để làm sạch rãnh xoắn). Liều phóng được cố định bằng một tấm bìa các-tông có lỗ hổng ở giữa nhằm đảm bảo lửa mồi bắt nhạy vào bộ phận vạch đường ở đuôi đạn. Đạn được bảo quản trong hòm 30 viên; trước khi bắn, chúng được lắp vào kẹp đạn Yu-9 loại 5 viên với tổng trọng lượng 8 kg mỗi kẹp. Đạn pháo 61-K không tương thích với các loại pháo 37 mm khác (ngoại trừ các biến thể dựa trên nó), trừ khẩu pháo đổ bộ đường không 37 mm M1944 (ChK-M1) và loại pháo hàng không sản xuất hạn chế Sh-37; cả hai loại này đều sử dụng chung đặc tính đạn đạo và đạn dược với 61-K.

Trong Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, đạn nổ mảnh - vạch đường OR-167 là loại được sử dụng phổ biến nhất. Sau chiến tranh, mẫu cải tiến OR-167N được đưa vào trang bị. Các loại đạn này sử dụng ngòi nổ MG-37 tích hợp cơ chế tự hủy, giúp đạn tự phát nổ sau khi bay được khoảng 4.000 m nếu không trúng mục tiêu.

Đầu đạn xuyên giáp - vạch đường BR-167 là loại đạn đặc (không chứa thuốc nổ), đầu nhọn và có chóp bảo vệ đạn đạo để tăng khả năng xuyên giáp. Đạn xuyên giáp dưới cỡ - vạch đường BR-167P có hình dáng khí động học, vốn được phát triển cho pháo ChK-M1, bắt đầu sản xuất từ năm 1944 (trong chiến tranh có khoảng 100.000 viên đạn loại này đã được xuất xưởng).

Các quốc gia vận hành

Hiện tại

Trước đây

Biến thể 
Do Norinco Trung Quốc sản xuất:
Type 55 (K-55): Sao chép y nguyên phiên bản 61-K 1939
Type 63 (K-63): Phiên bản 61-K 2 nòng đặt trên khung gầm Xe tăng T-34
Type 65 (K-65): Phiên bản 61-K 2 nòng
Type 74 (K-74): Phiên bản hiện đại hóa với tốc độ bắn lớn hơn
Type 74SD (K-74SD): Phiên bản hiện đại hóa có hệ thống điện tử
Type 79-III (K-79-III): Phiên bản hiện đại hóa với sơ tốc và góc ngẩng tốt hơn
Type 76 (K-76): Phiên bản hải quân 2 nòng
793: Phiên bản hiện đại hóa 2 nòng với sơ tốc lớn hơn và giảm số người trong 1 kíp chiến đấu còn 5-6 người

Do Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên sản xuất: Tự sản xuất với giấy phép của Liên Xô

Hình ảnh

Chú thích

Tài liệu

Liên kết ngoài

Pháo tự động Liên Xô
Vũ khí thời Thế chiến thứ hai
Vũ khí trong Chiến tranh Việt Nam
Pháo phòng không
Pháo 37 mm
Pháo xe kéo