Yên Phụ (làng cổ)

Yên Phụ là một làng cổ tại xã Văn Môn, tỉnh Bắc Ninh.

Trước 2025, Yên Phụ là một xã thuộc huyện Yên Phong. Dân số toàn xã có 10.707 người với 2.285 hộ (số liệu năm 2008). Xã có diện tích 5,63 km², trong đó đất canh tác nông nghiệp là 362,36 ha. Bình quân diện tích theo đầu người là 390 m².

Lịch sử
Yên Phụ là vùng đất cổ thuộc bộ Vũ Ninh, nằm ở nền văn minh Văn Lang-Âu Lạc. Thời Bắc thuộc Yên Phụ là vùng đất thuộc huyện Long Biên , quận Giao Chỉ. Thuộc Đường cùng với địa giới Bắc Ninh thuộc Giao Châu đô hộ phủ, sau đổi An Nam đô hộ phủ. Thời Lý-Trần-Hồ thuộc huyện Yên Phong, lộ Bắc Giang. Thời thuộc Minh thuộc huyện Yên Phong, châu Vũ Ninh, phủ Bắc Giang, quận Giao Chỉ.

Sang đến thời Lê sơ, tên xã được gọi là An Khang, thuộc huyện Yên Phong (An Phong), phủ Từ Sơn, trấn Kinh Bắc (sau đổi thành xứ Kinh Bắc).

Thời Mạc - Lê Trung Hưng vẫn theo địa giới hành chính cũ của Lê sơ.

Thời Tây Sơn, thuộc tổng Hương La, huyện Yên Phong, phủ Từ Sơn, xứ Kinh Bắc.

Đến thời Nguyễn, thuộc tổng Hương La, huyện Yên Phong, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh.

Thời kỳ sau Cách mạng tháng 8, theo chủ trương của Quốc hội Khóa I về việc mở rộng địa giới cấp cơ sở, năm 1948, xã Yên Phụ sáp nhập với các xã Yên Diên (Yên Vĩ và Diên Lộc), Hợp Tiến (Yên Tân và Yên Hậu), Đồng Nhân, Thành lập xã Hòa Tiến

Tháng 10 năm 1956, Yên Phụ được thành lập tách ra từ xã Hòa Tiến lấy tên là xã Hòa Bình .

Năm 1971, theo yêu cầu của người dân, tên xã được đổi lại là xã Yên Phụ.

Thời kỳ 1963 – 1996, Yên Phụ thuộc huyện Yên Phong, tỉnh Hà Bắc (Bắc Ninh và Bắc Giang).

Từ năm 1997-30/6/2025, tỉnh Hà Bắc chia tách thành 2 tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, Yên Phụ thuộc tỉnh Bắc Ninh.

Từ 1/7/2025-nay, toàn bộ xã Yên Phụ sáp nhập với xã Văn Môn, xã Đông Thọ thành lập xã Văn Môn, tỉnh Bắc Ninh.

Văn Hóa
Yên Phụ là một vùng đất cổ thuộc xứ Kinh Bắc xưa, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Nơi đây còn lưu giữ nhiều truyền thuyết dân gian gắn liền với các triều đại trong lịch sử dân tộc. Tiêu biểu có thể kể đến truyền thuyết về Mẫu Bạch Kê; câu chuyện các nàng tiên gánh nước giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa; hay truyền thuyết thần Cao Sơn âm phù trợ giúp Thái úy Lý Thường Kiệt đánh thắng quân Tống.....Những truyền thuyết ấy không chỉ phản ánh đời sống tâm linh phong phú của người dân địa phương mà còn thể hiện tinh thần kiên trung, sự đoàn kết bền chặt và lòng yêu nước nồng nàn của nhân dân Yên Phụ từ bao đời nay.

Lễ hội 
Làng Yên Phụ hằng năm tổ chức hai lễ hội chính vào tháng Giêng và tháng Tám âm lịch; ngoài ra còn có năm lệ ngõ của năm thôn trong làng.

Hội tháng Giêng được tổ chức từ ngày 17 đến ngày 20 âm lịch, còn hội tháng Tám diễn ra vào ngày 28 tháng 8 âm lịch. Theo lệ làng, cứ hai năm một lần, dân làng lại tổ chức lễ rước Đức Vua Bà nghinh xuân. Đoàn rước được chuẩn bị trang trọng, với đầy đủ binh khí, cờ quạt, biển biểu, chấp kích, bát bửu, kèn thờ và dàn bát âm. Đám bắt đầu vào buổi sáng ngày 17 từ Đền Núi lên Đình làng, sau đó chiều 17 sẽ cung nghinh từ Đình làng trở về Đền Núi để làm lễ an vị Đức Vua Bà, tạo nên không khí linh thiêng và rộn ràng, thể hiện lòng thành kính của nhân dân đối với các vị Thánh được thờ.

Di tích lịch sử, di sản văn 
- Đền Núi, Điếm trung quân, Cánh đồng dinh (vị trí doanh trại quân đội nhà Lý năm 1077): Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

- Đình làng: Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, thành phố.

- Chùa Phúc Sơn (Phúc Sơn thiền tự): Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, thành phố.

- Miếu Bạch Kê (thờ Mẫu Bạch Kê): Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, thành phố.

-Nhà thờ họ Chu (nhà thờ cụ Nghè Chu Văn Nghị): Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, thành phố.

- Nhà thờ cụ Chính xứ (Nhà thờ Bảng nhãn Nguyễn Chiêu Huấn): Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, thành phố.

- Nhà thờ họ Trần, Điếm thôn Cầu Giữa, miếu Cầu Gạo, Giếng Cô Tiên.

Danh nhân, Khoa Bảng
- Nguyễn Chiêu Huấn, đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, Đệ nhị danh (Bảng nhãn) khoa thi năm Giáp Tuất, niên hiệu Hồng Thuận thứ 6, đời vua Lê Tuơng Dực (1514). Sau làm quan nhà Mạc đến chức Công bộ thượng thư. Niên hiệu Quảng Hòa thứ 2, đời vua Mạc Hiến Tông là phó sứ sang sứ nhà Minh.

- Nguyễn Khắc Khoan, là cháu nội Bảng nhãn Nguyễn Chiêu Huấn, đỗ Đệ tam giáp đồng đồng Tiến sĩ xuất thân khoa thi Mậu Tuất, niên hiệu Quang Hưng thứ 21 đời vua Lê Thế Tông (1598). Trải qua các chức Hình bộ tả thị lang, Công bộ hữu thị lang, Đốc thị, tước Lễ Xuyên bá, từng là phó sứ đi sứ nhà Minh năm Hoằng Định thứ 7, đời vua Lê Kính Tông.

- Tiến sĩ Chu Văn Nghị, đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Bính Tuất, niên hiệu Minh Mệnh thứ 7 đời vua Nguyễn Thánh Tổ (1826), không ra làm quan, ở quê mở trường dạy học. Là người lập ra từ chỉ huyện Yên Phong, lập bia Yên Phong văn phái bia ký (bia ghi danh các vị tiến sĩ và cử nhân... của huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh từ thời Lê Sơ đến đầu thời Nguyễn), lập bia Văn chỉ xã Yên Phụ thượng (bia ghi danh các vị đỗ tiến sĩ, cử nhân, tú tài... của thôn Thượng xã Yên Phụ, tổng Huơng La, huyện Yên Phong, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nay là làng Yên Phụ, xã Văn Môn, Bắc Ninh).

- Chu Văn Giảng, là con trai Tiến sĩ Chu Văn Nghị, đỗ cử nhân năm Giáp Tý, niên hiệu Tự Đức thứ 17, đời vua Nguyễn Dực Tông (1864).

- Ngoài các vị đỗ đại khoa, còn có 4 vị từng làm quan tiến triều(a).

 Mật viện Chu Hi Thể.
 Hàn Lâm Trương An Toàn.
 Tư nghiệp Tô Chí Trung. (b)
 Thiếu khanh Nguyễn Tiến Liêu.

(a): Là tuyển chọn thông qua phát hiện, giới thiệu của một người có chức vị và uy tín xã hội mà không phải qua khoa thi cử trong chế độ phong kiến.

(b): Có thể là tủy tổ dòng họ Tô Yên Phụ tức Tô Tướng Công, tự Khang Sơn, thụy Văn Trung, làm quan đến chức Lễ bộ hữu thị lang, tước Phong Dự nam, khi về trí sĩ được vinh phong hàm tản quan Đặc tiến kim tử Vinh lộc đại phu. Dựa theo hàm tản quan được vinh phong, phỏng đoán nhân vật này sống ở thời Hậu Lê. Dữ liệu này chưa có cơ sở để chứng thực.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Chuông chùa Yên Phụ được xác định là chuông thật

Làng cổ Bắc Ninh