Keithsel/viwiki-20260523 huggingface dataset:
Sphex tepanecus

Sphex tepanecus là một loài côn trùng cánh màng trong họ Sphecidae, thuộc chi Sphex. Loài này được de Saussure miêu tả khoa học đầu tiên năm 1867.

Xem thêm 
Danh sách các loài trong họ Sphecidae

Chú thích

Tham khảo
 

Sphex
Côn trùng được mô tả năm 1867
Sphecidae
Chalybion

Chalybion là một chi tò vò bùn xanh trong họ Sphecidae.

Các loài
Xếp theo bảng chữ cái
Chalybion accline (Kohl, 1918) 
Chalybion ammophiloides Hensen, 1988 
Chalybion bengalense (Dahlbom, 1845) (Hawaii, Mauritius, Mozambique, Seychelles, Socotra, Nam Phi; giới thiệu tại Italy) 
Chalybion bocandei (Spinola, 1851) 
Chalybion bocandei bocandei Hensen, 1988 (Ghana, Guinea, Liberia, Sierre Leone)
Chalybion bocandei aeronitens Hensen, 1988 (Cộng hòa Trung Phi, Cộng hòa Dân chủ Congo) 
Chalybion bonneti Leclercq, 1966 (Madagascar) 
Chalybion californicus (de Saussure, 1867) – blue mud wasp (North America)
Chalybion clypeatum (Fairmaire, 1858) (Angola, Cameroon, Ethiopia, Gabon, Mozambique, Tanzania, Cộng hòa Dân chủ Congo) 
Chalybion clypeatum lusingi (Leclercq, 1955) (Cộng hòa Dân chủ Congo)
Chalybion clypeatum kiloensis (Leclercq, 1955) (Cộng hòa Dân chủ Congo) 
Chalybion dolichothorax (Kohl, 1918) 
Chalybion fabricator (F. Smith, 1860) 
Chalybion femoratum (Fabricius, 1781)
Chalybion flebile (Lepeletier de Saint Fargeau, 1845) 
Chalybion frontale (Kohl, 1906) 
Chalybion fuscum (Lepeletier, 1845) (Madagascar, Sri Lanka) 
Chalybion gracile Hensen, 1988 
Chalybion gredleri (Kohl, 1918) (Cộng hòa Dân chủ Congo)
Chalybion heinii (Kohl, 1906) 
Chalybion incisum Hensen, 1988 
Chalybion japonicum (Gribodo, 1880) (Trung Quốc, Nhật Bản, các đảo Ryukyu, Hàn Quốc, Tanzania, Thái Lan) 
Chalybion kenyae Hensen, 1988 (Kenya)
Clalybion klapperichi (Balthasar, 1957)
Chalybion laevigatum (Kohl, 1888) (Botswana, Ethiopia, Mozambique, Namibia, Nam Phi, Tanzania, Zanzibar) 
Chalybion madecassum (Gribodo, 1883) (Madagascar, các đảo Seychelles)
Chalybion lividum Hensen, 1988
Chalybion magnum Hensen, 1988 
Chalybion malignum (Kohl, 1906) 
Chalybion minos (de Beaumont, 1965)
Chalybion mochii Hensen, 1988 (Kenya)
Chalybion omissum (Kohl, 1889) 
Chalybion parvulum Hensen, 1988 (Kenya)
Chalybion petroleum Hensen, 1988
Chalybion planatum (Arnold, 1951) (Ethiopia)
Chalybion polyphemus Hensen, 1988 
Chalybion ruficorne Hensen, 1988 (Cộng hòa Trung Phi) 
Chalybion schulthessirechbergi (Kohl, 1918) (Cộng hòa Dân chủ Congo) 
Chalybion sommereni (R.Turner, 1920) (Angola, Kenya, Tanzania, Cộng hòa Dân chủ Congo) 
Chalybion spinolae (Lepeletier de Saint Fargeau, 1845)
Chalybion spinolae spinolae (Lepeletier, 1845) (Ethiopia, Nam Phi, Tanzania, Cộng hòa Dân chủ Congo)
Chalybion spinolae rufopictum Magretti, 1884 (Eritrea, Ethiopia, Mali) 
Chalybion spinolae saussurei (Kohl, 1918) (Nam Phi)
Chalybion sumatranum (Kohl, 1884) 
Chalybion tibiale (Fabricius, 1781) (Nam Phi) 
Chalybion triangulum Hensen, 1988 (Cộng hòa Trung Phi, Gambia, Togo)
Chalybion tomentosum Hensen, 1988 
Chalybion turanicum (Gussakovskij, 1935) 
Chalybion vechti Hensen, 1988 
Chalybion walteri (Kohl, 1889) 
Chalybion yangi Li, 1995
Chalybion zimmermanni Dahlbom, 1843 (Bắc Mỹ)

Tham khảo

Sphecidae
Ampulex canaliculata

Ampulex canaliculata là một loài côn trùng cánh màng trong họ Ampulicidae, thuộc chi Ampulex. Loài này được Say miêu tả khoa học đầu tiên năm 1823.

Xem thêm 
Danh sách các loài trong họ Ampulicidae

Chú thích

Tham khảo
 

Ampulex
Ampulicidae
Côn trùng được mô tả năm 1823
Ampulex ferruginea

Ampulex ferruginea là một loài côn trùng cánh màng trong họ Ampulicidae, thuộc chi Ampulex. Loài này được Bradley miêu tả khoa học đầu tiên năm 1934.

Xem thêm 
Danh sách các loài trong họ Ampulicidae

Chú thích

Tham khảo
 

Ampulex
Ampulicidae
Ampulicidae

Ampulicidae, hay Tò vò gián, (khoảng 200 loài) nhỏ, chủ yếu là nhóm nhiệt đới nhóm của tò vò sphecoid, tất cả đều sử dụng nhiều loài gián khác nhau làm con mồi cho ấu trùng của chúng. Chúng có xu hướng có hàm dài, eo như cổ ở phía sau đầu, bụng có petiolate mạnh, và rãnh sâu trên ngực. Nhiều con có bề ngoài giống kiến, mặc dù một số có màu sắc rực rỡ màu xanh kim loại hoặc màu xanh lá cây.

Hầu hết các loài côn trùng này chích gián nhiều hơn một lần. Cú chích đầu tiên được hướng vào các hạch thần kinh ở phần ngực của con gián, tạm thời làm tê liệt con mồi 2-5 phút - nhiều hơn thời gian đủ cho ong để thêm một cú chích thứ hai. Cú chích thứ hai được hướng vào khu vực não của con mồi. Khi con mồi đã phục hồi từ cú chích đầu tiên, nó không cố gắng chạy trốn. Con tò vò gián xén râu con mồi bằng hàm dưới và uống haemolymph trước khi đi ngược trở lại và kéo râu con gián đã bị xén bớt của về hang mình, nơi mà một quả trứng sẽ được đẻ vào con gián. Ấu trùng sẽ ăn con gián còn sống nhưng đã bị chế ngự.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
Dolichurus greenei

Dolichurus greenei là một loài côn trùng cánh màng trong họ Ampulicidae, thuộc chi Dolichurus. Loài này được Rohwer miêu tả khoa học đầu tiên năm 1916.

Xem thêm 
Danh sách các loài trong họ Ampulicidae

Chú thích

Tham khảo
 

Dolichurus
Côn trùng được mô tả năm 1916
Paradolichurus californicus

Paradolichurus californicus là một loài côn trùng cánh màng trong họ Ampulicidae, thuộc chi Paradolichurus. Loài này được F. Williams mô tả khoa học lần đầu tiên vào năm 1960.

Xem thêm 
Danh sách các loài trong họ Ampulicidae

Chú thích

Tham khảo
 

Paradolichurus
Hippoboscidae

Hippoboscidae là mộ họ ruồi ký sinh trong bộ Ruồi.

Phân loại
Phân họ Ornithomyinae Bigot, 1853
Chi Allobosca Speiser, 1899 (1 loài)
Chi Austrolfersia Bequaert, 1953 (1 loài)
Chi Crataerina von Olfers, 1816 (8 loài)
Chi Icosta Speiser, 1905 (52 loài)
Chi Microlynchia Lutz, 1915 (4 loài)
Chi Myophthiria Róndani, 1875 (13 loài)
Chi Olfersia Leach, 1817 (7 loài)
Chi Ornithoctona Speiser, 1902 (12 loài)
Chi Ornithoica Róndani, 1878 (24 loài)
Chi Ornithomya Latreille, 1802 (29 loài)
Chi Ornithophila Róndani, 1879 (2 loài)
Chi Ortholfersia Speiser, 1902 (4 loài)
Chi Phthona Maa, 1969 (3 loài)
Chi Proparabosca Theodor & Oldroyd 1965 (1 loài)
Chi Pseudolynchia Bequaert, 1926 (5 loài)
Chi Stilbometopa Coquillett, 1899 (5 loài)
Phân họ Hippoboscinae
Chi Hippobosca Linnaeus, 1758 (7 loài)
Chi Struthibosca Maa, 1963 (1 loài)
Phân họ Lipopteninae
Chi Lipoptena Nitzsch, 1818 (30 loài)
Chi Melophagus Latreille, 1802 (3 loài)
Chi Neolipoptena Bequaert, 1942 (1 loài)

Chú thích

Tham khảo

Sheep Ked
Pigeon Louse Fly
Pseudolychia canariensis as Vector of Pigeon Malaria 

Photograph of A Louse Fly
Images from Diptera.info.
Images from BugGuide 
 Pseudolychia canariensis, pigeon louse fly on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
 Lipoptena mazamae, Neotropical deer ked on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
Hải Lạc Thi Trục Đê thiền vu

Hải Lạc Thi Trục Đê thiền vu () hay Hô Hàn Tà thiền vu (呼韓邪單于, ?-55), tên là Bỉ là con trai của Ô Châu Lưu Nhược Đê thiền vu của Hung Nô, ban đầu là Nhật Trục Vương, được lĩnh tám bộ ở nam biên Hung Nô và dân Ô Hoàn. Năm 46, Bồ Nô được lập làm thiền vu, Bỉ không được lập, giữ trong lòng nỗi phẫn hận. Năm 48, Bỉ bí mật phái người Hán là Quách Hành dâng địa đồ Hung Nô, các đại nhân của tám bộ thảo luận rồi lập Bỉ làm thiền vu. Tháng 12, Bỉ tự lập làm Hô Hàn Tà thiền vu, xưng là Nam Hung Nô, Hung Nô lần đầu tiên phân làm hai. Năm 49, tiến đánh Bắc Hung Nô. Về sau đem 4 vạn người xuống phía nam nương nhờ nhà Hán, được nhà Hán cho an trí tại khu vực Hà Sáo.

Tham khảo

Thiền vu Hung Nô
Mất năm 55
Khứ Đặc Nhược Thi Trục Tựu thiền vu

Khứ Đặc Nhược Thi Trục Tựu thiền vu (, ?-140), thuộc Luyện Đê thị, danh là "Hưu Lợi", là con trai của Hồ Tà Thi Trục Hầu Đê thiền vu và đệ của Ô Kê Hầu Thi Trục Đê thiền vu của Nam Hung Nô. Năm 128, lên kế vị người anh mới mất. Mùa hè năm 140, tả bộ Cú Long Vương Ngô Tư của Nam Hung Nô, Xa Nữu và những người khác phản loạn chống nhà Hán, xuất hơn 3000 kị binh chiếm Tây Hà, đánh Sóc Phương, Đại Quận Trường Sử. Thiền vu cởi mũ sang triều Hán tạ tội. Ngũ Nguyên thái thú quy cho thiền vu là không có năng lực chế ngự thuộc hạ, bức thiền vu tự sát.

Tham khảo 

 Hậu Hán thư - Nam Hung Nô truyện

Thiền vu Hung Nô
Mất năm 140
Mất năm 142
Khương Cừ

Khương Cừ (, ?-188) là phụ thân của Ư Phu La và Hô Trù Tuyền, tổ phụ của tả bộ soái Lưu Báo, là một thiền vu của Nam Hung Nô. Năm Quang Hòa thứ 2 (179) thời Đông Hán được kế vị. Vào năm Trung Bình thứ 4 (187), Tiền Đông Sơn tướng của Đông Hán là Trường Thuần phát động phản loạn, Hán Linh Đế ra chiếu yêu cầu Nam Hung Nô phát binh phối hợp diện loạn, Khương Cừ phái con là Tả Hiền vương Ư Phu La xuất binh tiến đánh. Người trong nước lo lắng đội quân đi chinh phạt sẽ không có cơ hội chấm dứt, vì vậy, đã có 10 vạn người phản loạn, giết chết Khương Cừ. Khương Cừ tổng cộng tại vị 10 năm, người trong nước lo ngại đã triệu tập nhau lại báo phục, những người khác ủng hộ Tư Bốc Cốt Đô Hầu làm thiền vi. Ư Phu La trở về bình an, đã bảo lưu lại ở Hà Đông.

Tham khảo 

 Hậu Hán thư -Nam Hung Nô truyện

Thiền vu Hung Nô
Mất năm 188
Hung Nô
Ư Phu La

Ư Phu La (於夫羅, 150–196; trị vì 188–195), cũng gọi là Ư Phù La (於扶羅), hiệu là Trì Chí Thu Trục Hầu thiền vu (持至尸逐侯單于), là con trai của thiền vu Nam Hung Nô là Khương Cừ, anh trai của Hô Trù Tuyền, cha của Lưu Báo, tổ phụ của hoàng đế Hán Triệu là Lưu Uyên.

Năm 187, Đông Hán thảo phạt quân Tiên Ti của Trương Thuần, ra chiếu Nam Hung Nô để điều binh phối hợp, Khương Cừ phái Tả Hiền vương xuất binh. Sang năm 188, Nam Hung Nô phát sinh chính biến, Khương Cừ bị giết, Tu Bốc Cốt Đô Hầu được lập làm thiền vu, Ư Phu La dẫn theo dân chúng đi đến Hán triều kể rõ sự tình, sau đó lưu lại một thời gian trên đất Hán.

Sau khi Hán Linh Đế mất, Ư Phu La nhân dịp khởi nghĩa Khăn Vàng (Hoàng Cân chi loạn), cùng với lũ tặc khấu tiến đến Thái Nguyên và những nơi khác, nguyên là thụ mệnh chinh thảo Đổng Trác, bởi đại tướng quân Hà Tiến bị ám sát, binh tướng lại quay về kinh đô nhà Hán. Về sau, Ư Phu La gặp Hán Hiến Đế khi chạy trốn khỏi Trường An và đã cứu viện, bảo hộ Hiến Đế.

Năm Sơ Bình thứ 1 (190), Tào Tháo thành lập một liên quân chống Đổng Trác, Ư Phu La đi theo Viên Thiệu, Trương Dương, đóng quân tại Chương Thủy. Năm Sơ Bình thứ 2 (191), Ư Phu La muốn làm phản Viên Thiệu, Trương Dương không theo, Ư Phu La bắt Trương Dương đem đi. Ư Phu La sớm thất bại trước tướng của Viên Thiệu là Khúc Nghĩa, trốn đến Lê Dương, sau đó công phá Liêu tướng quân Cảnh Chỉ, thế lực được chỉnh đốn lại.

Năm 192, tại Nội Hoàng bị quân chinh thảo Hắc Sơn tặc của Tào Tháo đánh bại, sang mùa xuân năm 193, Viên Thuật xuất binh đánh Tào Tháo tại căn cứ địa Trần Lưu, với Hắc Sơn tặc đều chi viện Viên Thuật, tuy nhiên Viên Thuật bị Tào Tháo đánh bại, Ư Phu La cuối cũng quy thuận Tào Tháo.

Trong Tam quốc diễn nghĩa, có đề cập đến dị tộc (Hung Nô) từng cứu Hán Hiến Đế.

Tham khảo

Thiền vu Hung Nô
Người nhà Hán
Sinh năm 150
Mất năm 196
Hung Nô
Mất năm 195
Trận Chaeronea (86 TCN)

Để tìm hiểu về một trận đánh trước đó, xem bài Trận Chaeronea (338 TCN)

Trận Chaeronea là chiến thắng của quân La Mã do quan Tổng tài Lucius Cornelius Sulla chỉ huy trước vua xứ Pontos là Mithrodates VI gần Chaeronea, ở vùng Boeotia, vào năm 86 trước Công nguyên trong cuộc Chiến tranh Mithridates lần thứ nhất. Trận đánh này được mô tả trong ba thư tịch cổ, mặc dù các ghi nhận ấy có chút điểm khác nhau. Trận đánh được miêu tả qua bộ Những cuộc chiến tranh Mithridates, các phần 42-43 của tác giả Appian, Stratagems của tác giả Frontinus, và cả Cuộc đời Sulla của tác giả Plutarchus, các chương 17-19.

Sau cuộc giao tranh đẫm máu, quân La Mã đã thắng lớn, quân Pontos bị tận diệt. Thảm họa Chaeronea được xem là đại bại đầu tiên của Mithridates VI trước quân lực La Mã. Chiến thắng này khiến cho người La Mã không còn coi Mithridates VI là một mối hiểm nguy nỗi.

Tương quan lực lượng 
Appian cho chúng ta biết rằng Đại tướng Archelaus của quân Pontos có các binh sĩ người Thrace, Pontos, Scythia, Cappadocia, Bithynia, Galatia, và Phrygia, với quân số khoảng 12 vạn người. Mỗi dân tộc đều nằm dưới quyền một tướng lĩnh riêng, song Archelaus là vị Tổng tư lệnh của tất cả họ.

Quân lực của Sulla bao gồm vài Binh đoàn Lê dương La Mã, cũng như những người Hy Lạp đã đào ngũ về phe. Quân số của họ là khoảng 4 vạn người.

Địa hình 
Địa hình bình nguyên Chaeronea đóng vai trò quan trọng cho trận chiến từ đầu chí cuối. Sulla kiên quyết không đánh một trận với Archelaus cho đến khi ông nhận thấy quân Pontos đóng cứ ở địa thế thuận lợi cho quân đội La Mã.

Chú thích 

Năm 86 TCN
Trận đánh liên quan tới Cộng hòa La Mã
Trận đánh liên quan tới Pontos
Chiến tranh Mithridates
Achaea thuộc La Mã
Xung đột thập niên 80 TCN
Boeotia cổ đại
Thị sen

Cậy hay thị sen, thị bị, mận chà là (danh pháp hai phần: Diospyros lotus) là một loài thuộc chi Thị. Loài này có nguồn gốc ở vùng cận nhiệt đới Tây Nam Á và Đông Nam Âu. Được người Hy Lạp cổ đại biết đến như là "quả của Thượng đế" (tức Dios pyros), từ đây mà có tên khoa học của chi này. Cây cậy nhỏ, vỏ thân đen, cành non có lông. Lá mọc so le, lá hình bầu dục, gốc và đầu thuôn, mặt trên sẫm nhẵn, mặt dưới nhạt có lông. Hoa mọc ở kẽ lá, màu vàng, hoa đực và hoa cái riêng rẽ, hoa đực có 16 nhị dính nhau từng đôi, hoa cái có 8 nhị lép. Quả mọng tròn nhỏ, đường kính 1–2 cm, màu xanh lục khi còn non, chuyển màu vàng nâu khi chín và có màu đen tím khi khô. Quả cậy có vị ngọt, chát, mùi vị giống như cả mận và chà là (vì vậy còn có tên gọi là mận chà là, tên tiếng anh là Date plum).

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài 

L
Thực vật Azerbaijan
Quả
Thực vật được mô tả năm 1753
Quả ăn được
Loài ít quan tâm theo Sách đỏ IUCN
Cây châu Âu
Xuân Hồng (xã)

Xuân Hồng  là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam. Trụ sở xã nằm cách phường Hoa Lư - trung tâm tỉnh lỵ Ninh Bình 42 km về phía Đông.

Theo Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 về sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025, sắp xếp các xã Xuân Châu, Xuân Thành, Xuân Thượng và Xuân Hồng thành xã mới có tên gọi là xã Xuân Hồng.

Xã Xuân Hồng có diện tích: 27,61 km², dân số: 40.698 người, mật độ dân số: 1474 người/km².

Đây là đơn vị có diện tích xếp thứ: 57 , số dân xếp thứ: 20 và mật độ dân số xếp thứ: 31 trong số 129 xã, phường ở Ninh Bình.

Xã này là nơi có sông Hồng, sông Ninh Cơ chảy qua.

Vị trí địa lý 
Xuân Hồng nằm ở phía Tây Bắc của huyện Xuân Trường
 Phía Bắc giáp sông Hồng và huyện Vũ Thư (Thái Bình).
 Phía Đông giáp xã Xuân Châu, Xuân Thượng, Xuân Thủy và Xuân Ngọc.
 Phía Tây và phía Nam giáp sông Ninh Cơ và huyện Trực Ninh.

Làng Hành Thiện nằm ở ngã ba sông Hồng và sông Ninh Cơ, tiếp giáp với huyện Vũ Thư (Thái Bình) và huyện Trực Ninh.

Diện tích và dân số 
 Xuân Hồng là xã lớn nhất của huyện Xuân Trường.
 Xã có diện tích tự nhiên 10,98 km².
 Dân số của xã là 18.229 người (tính đến năm 2005).

Các đơn vị hành chính 
Hành Thiện, Dũng Trí: từ xóm 1 đến xóm 15.
Ngọc Tiên: từ xóm 16 đến xóm 22.
Lục Thủy: từ xóm 23 đến xóm 27.
Phú Yên: từ xóm 28 đến xóm 30 (làng Ngọc Tiên).
Hồng Thiện: từ xóm 31 đến xóm 37.

Danh nhân 
Làng Hành Thiện
Đặng Xuân Khu (tức Trường Chinh): Cố Tổng Bí Thư Ban Chấp Hành Trung Ương Đảng Cộng Sản Việt Nam.

Làng Lục Thủy 
Làng Lục Thủy
 Phạm Thanh Tùng: Anh Hùng Lao động.

Làng Ngọc Tiên 

Làng Ngọc Tiên
 Trịnh Huấn Giác: Tú Tài (Quan Tri Phủ Đoan Hùng).
 Nguyễn Hoàng Thuyết: Cố Chủ tịch UBND Đặc khu Vũng Tàu - Côn Đảo.

Di tích lịch sử - văn hóa 
 Nhà thờ Lục Thủy
 Chùa Keo Hành Thiện (tên chữ: Thần Quang tự 神光寺)
 Chùa Đĩnh Lan (tức chùa Ngoài Hành Thiện, tên chữ: Đĩnh Lan Tự)
 Chùa Ngọc Tiên (Thanh Quang Tự) 神光盛
 Đền Thờ Thành Hoàng làng Ngọc Tiên
 Đền Trần Ngọc Tiên
 Nhà thờ Ngọc Tiên
 Đình Lục Thủy (Ao Trung Linh - Đình Lục Thủy)
 Chùa Dũng Trí
 Nhà lưu niệm Tổng bí thư Trường Chinh.

Đặc Sản
Làng Lục Thủy:

* Nem nắm (Gốc Lục Thủy, sau thành đặc sản cả huyện Xuân Trường, Giao Thủy và Hải Hậu).

* Rau cần Lục Thủy.

* Gạo tám và gạo nếp.

* Sản xuất cối xay lúa.

* Sản xuất bột dong và miến dong.

Làng Hành Thiện:
 Làng học với nhiều người đỗ đạt cao
Làng Ngọc Tiên:
 Gạo nếp Dự (gạo Ngự tiến Vua).
 Chuối ngự, Cam đường (Tiến Vua).
 Bắp cải (Được dân Hà Thành xa xưa ưa chuộng - 36 món ngon Hà Thành).
 Trồng dâu nuôi tằm dệt lụa.

Tham khảo
Tá Bạ

Tá Bạ là một xã thuộc huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, Việt Nam.

Địa lý
 

Xã Tá Bạ có diện tích 113,76 km², dân số năm 2011 là 2.024 người, mật độ dân số đạt 18 người/km².

Lịch sử
Xã Tá Bạ được thành lập vào ngày 14 tháng 10 năm 2011 trên cơ sở điều chỉnh 11.375,87 ha diện tích tự nhiên và 2.024 người của xã Ka Lăng.

Thời Pháp thuộc, những năm 1920-1930 của thế kỷ 20, địa bàn 2 xã Tá Bạ và Ka Lăng ngày nay (tức xã Ka Lăng trước năm 2011) là vùng đất đai mang tên xã Ka Lang của khu Mường Te châu Quỳnh Nhai tỉnh Lai Châu xứ Bắc Kỳ Liên bang Đông Dương thuộc Pháp. Khu Mường Te (Mường Tè) khi đó gồm 6 xãː Ka Lăng (Ka Lang), Mương Te, Núi Ka (tức Moun Ka), Ko Ka (tức Koan La San), Nio Po (tức Núi Po hay Moun Po), Pa Thang.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, Ka Lăng (cũ gồm cả Tá Bạ) là một xã thuộc huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, rồi cùng huyện Mường Tè tỉnh Lai Châu thuộc khu Tự trị Thái Mèo (1955-1962) và Khu tự trị Tây Bắc (1962-1975) của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau năm 1975, Ka Lăng là một xã của huyện Mường Tè tỉnh Lai Châu Việt Nam. Thời kỳ 1945-2011, địa bàn xã Ka Lăng gồm cả phần đất xã Tá Bạ ngày nay, và tiếp giáp với Trung Quốc ở cả hai phía tây và đông.

Chú thích

Xem thêm

Xã, phường biên giới Việt Nam – Trung Quốc
Chi phí hàng năm tương đương

Trong tài chính, chi phí hằng năm tương đương (EAC) là chi phí cho mỗi năm sở hữu và vận hành một tài sản qua toàn bộ vòng đời của nó.

EAC thường được sử dụng như một công cụ ra quyết định trong lập ngân sách vốn khi so sánh các dự án đầu tư có vòng đời không bằng nhau. Ví dụ nếu dự án có vòng đời dự kiến 7 năm, và dự án B có vòng đời dự kiến 11 năm nó sẽ là không phù hợp chỉ đơn giản là so sánh giá trị hiện tại ròng (NPV) của hai dự án, trừ khi dự án không thể được lặp đi lặp lại

EAC được tính bằng cách chia NPV của một dự án cho "giá trị hiện tại của niên kim". Tương tự, NPV của dự án có thể được nhân với số nhân trả nợ vay.

Việc sử dụng phương pháp EAC ngụ ý rằng dự án có thể bị thay thế bởi một dự án tương tự.

Một ví dụ thực tế 
Một nhà quản lý phải quyết định mua máy:

Máy A 
Chi phí đầu tư 50.000 đô-la 
Vòng đời dự kiến 3 năm 
Bảo trì hằng năm 13.000 đô-la

Máy B 
Chi phí đầu tư 150.000 đô-la 
Vòng đời dự kiến 8 năm 
Bảo trì hằng năm 7.500 đô-la

Chi phí vốn là 5%.

EAC cho máy A là: ($50,000/)+$13,000=$31,360
EAC cho máy B là: ($150,000/)+$7,500=$30,708
Kết luận là đầu tư vào máy B vì nó có EAC thấp hơn 
Lưu ý: Các yếu tố trả nợ tiền vay (giá trị) trong t năm (3 hoặc 8 năm) và chi phí vốn 5%.  được cho bởi = 2.723 và  được cho bởi = 6.463. (Xem niên kim thông thường formulae for a derivation). Giá trị A lớn hơn là giá trị hiện tại là trên một loạt các khoản niên kim trong tương lai, do đó góp phần chi phí hằng năm nhỏ hơn.

Phương pháp thay thế:1

Nhà quản lý tính toán NPV của máy:

Máy A EAC=$85,402/=$31,360 
Máy B EAC=$198,474/=$30,708
Lưu ý: Để có được các tử số thêm giá trị hiện tại của bảo trì hằng năm với giá mua. Ví dụ, đối với máy A: 50,000 + 13,000/1.05 + 13,000/(1.05)^2 + 13,000/(1.05)^3 = 85,402.

Kết quả là như nhau, mặc dù phương pháp đầu tiên là dễ dàng hơn là điều cần thiết rằng chi phí bảo trì hằng năm là như nhau mỗi năm.

Ngoài ra người quản lý có thể sử dụng phương pháp NPV theo giả định rằng các máy sẽ được thay thế với cùng một chi phí đầu tư từng thời gian. Điều này được gọi là "chuỗi" các phương pháp kể từ khi 8 lần lặp lại của máy A là chuỗi lại với nhau và 3 lần lặp lại của máy B là chuỗi lại với nhau. Kể từ khi chân trời thời gian được sử dụng trong so sánh NPV phải được thiết lập đến 24 năm (3*8 = 24) để so sánh các dự án chiều dài bằng nhau, phương pháp này có thể hơi phức tạp hơn so với tính toán EAC.
Ngoài ra, các giả định cùng chi phí đầu tư cho mỗi liên kết trong chuỗi cơ bản là một giả định của số không lạm phát, lãi suất thay vì lãi suất danh nghĩa là phổ biến được sử dụng trong tính toán.

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Hãy thử ví dụ trên với các giá trị của riêng bạn

Xem thêm 
 Lập ngân sách vốn
 Khấu hao
 Giá trị hiện tại ròng

Quản lý kế toán
Tài chính
Kế toán quản trị
Cá mập đầu bò mào

Cá mập đầu bò mào (danh pháp hai phần: Heterodontus galeatus) là một loài cá mập đầu bò không phổ biến trong họ Heterodontidae, phân bố ngoài khơi phía đông Úc từ bờ biển đến độ sâu 93 m. Loài cá mập này có thể được phân biệt với các thành viên khác của gia đình của nó bởi kích thước lớn của các đường vân trên đôi mắt của nó và kiểu màu. Nó thường đạt chiều dài 1,2 m.
Là loài hoạt động ban đêm và sinh sống ở đáy nước, loài cá này thích các rạn đá và các khu vực thảm thực vật, nơi mà nó săn nhím biển và các sinh vật nhỏ khác. Nó là loài đẻ trứng, con cái đẻ túi trứng bám vào rong biển hoặc miếng bọt biển với tua dài. Tình dục trưởng thành chậm, với một con cái trong điều kiện nuôi nhốt không đẻ trứng cho đến khi gần 12 năm tuổi. Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên (IUCN) đã đánh giá này cá mập vô hại như thuộc nhóm ít quan tâm; nó là không có lợi ích kinh tế và bị tử vong tối thiểu do hoạt động đánh bắt, câu cá giải trí, và lưới cá mập.

Chú thích

Tham khảo
 

G
Động vật được mô tả năm 1870
G
Heterodontidae
Nhóm loài do Albert Günther đặt tên
William Walton

Sir William Turner Walton OM (29 tháng 3 năm 1902 - 8 tháng 3 năm 1983) là một nhà soạn nhạc Anh. Trong sự nghiệp 60 năm, ông đã viết nhạc trong thể loại cổ điển và phong cách, nhiều bộ phim đến opera. Nổi tiếng nhất công trình của ông bao gồm Façade – An Entertainment, cantata Belshazzar's Feast và First Symphony.

Sinh ra tại Lancashire, con trai của một nhạc sĩ, Walton là một nhạc trưởng và sau đó là sinh viên giai đoạn cơ bản tại Christ Church, Oxford. Khi rời khỏi trường đại học, ông đã tiếp nhận bởi các anh, chị, em ruột Sitwell, những người đã cung cấp cho anh giáo dục văn hóa. Tác phẩm đáng chú ý đầu tiên của ông là một sự hợp tác với Edith Sitwell, Façade, lúc đầu mang lại cho anh danh tiếng như người theo chủ nghĩa, nhưng sau đó đã trở thành điểm ballet phổ biến. Các tác phẩm ban đầu khác đã làm cho tên của mình là một Viola Concerto và Belshazzar's Feast.
Ở tuổi trung niên, Walton rời Anh và sinh sống với người vợ trẻ của mình trên đảo Ischia của Ý. Đến thời gian này, ông đã không còn được coi là người theo chủ nghĩa hiện đại, và một số sáng tác của ông những năm 1950 đã bị chỉ trích là lỗi thời. Vở opera dài đầy đủ của ông, Troilus và Cressida, là một trong những tác phẩm được cho là theo chủ nghĩa hiện đại và đã có những tác động nhỏ trong nhà hát. Trong những năm cuối cùng của ông, tác phẩm của ông quay trở lại thời trang quan trọng, tác phẩm sau này của ông, ít bị phê bình tại thời điểm ra mắt của họ, được đánh giá lại và xem cùng với các tác phẩm trước đó của ông.
Walton, chủ yếu tự học làm nhà soạn nhạc, đã biểu diễn các tác phẩm của mình thật xuất chúng. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông được biểu diễn thường xuyên trong thế kỷ 21, và đến năm 2010 tất cả các công trình sáng tác của ông được ghi nhận như một nhà soạn nhạc có cống hiến to lớn cho nền âm nhạc

Tham khảo

Thư mục

Đọc thêm

Liên kết ngoài
William Walton Trust
William Walton Online Archive. Archive of digitised works from the Beinecke Rare Book and Manuscript Library, Yale University.
 Walton pages at Oxford University Press

Nhà soạn nhạc Anh
Sinh năm 1902
Mất năm 1983
Nam nhạc sĩ thế kỷ 20
Nhà soạn nhạc nền phim Anh
Tỷ lệ hoàn vốn kế toán

Tỷ lệ hoàn vốn kế toán, còn được gọi là tỷ lệ hoàn vốn trung bình hoặc ARR là một tỷ lệ tài chính được sử dụng trong lập ngân sách vốn. Tỷ lệ này không đưa vào tài khoản các khái niệm về giá trị thời gian của tiền. ARR tính toán hoàn vốn, được tạo ra từ thu nhập ròng của vốn đầu tư đề xuất. ARR là một tỷ lệ phần trăm hoàn vốn. Như vậy, nếu ARR = 7%, thì nó có nghĩa là dự án được dự kiến sẽ kiếm được bảy xu của mỗi đô la đầu tư. Nếu ARR là bằng hoặc lớn hơn mức hoàn vốn yêu cầu, dự án có thể chấp nhận được. Nếu nó ít hơn mức mong muốn, nó sẽ bị từ chối. Khi so sánh đầu tư, ARR cao hơn, hấp dẫn đầu tư hơn  Quá nửa các công ty lớn tính toàn ARR khi thẩm định các dự án.

Công thức cơ bản 

ở đây

Cạm bẫy 
 Kỹ thuật này dựa trên lợi nhuận hơn là dòng tiền. Nó bỏ qua dòng tiền từ đầu tư. Do đó, nó có thể bị ảnh hưởng bởi các khoản không bằng tiền mặt như nợ xấu và khấu hao khi tính lợi nhuận. Sự thay đổi phương pháp khấu hao có thể được điều chỉnh và dẫn đến lợi nhuận cao hơn.
 Kỹ thuật này không điều chỉnh cho nguy cơ dự báo dài hạn.
 ARR không tính đến giá trị thời gian của tiền.

Xem thêm 
 Tỷ lệ hoàn vốn nội bộ
 Giá trị hiện tại ròng
 Thời gian hoàn vốn
 Tỷ lệ lợi nhuận trên một danh mục đầu tư

Tham khảo 

Lập ngân sách vốn
Tỷ số tài chính
Kế toán sơ khai
Sứ hỏa tiễn

Sứ hỏa tiễn, sứ diệp hỏa tiễn (danh pháp hai phần: Plumeria pudica) là một loài thực vật có hoa thuộc chi Đại (Plumeria), họ La bố ma (Apocynaceae). Đây là loài đặc hữu của Colombia, Panama, Venezuela.

Mô tả 
Cây trưởng thành có thể cao đến 3–4 m. Lá dài, phiến lá hẹp, có hình thìa. Các cánh hoa rộng 4–6 cm màu trắng, tâm màu vàng, không có mùi thơm.

Hình ảnh

Liên kết ngoài 
 Sunshine Coast Frangipani Farm - Variegated pudica 
 Sunshine Coast Frangipani Farm - Pink pudica

Chú thích

Tham khảo

P
Thực vật Colombia
Thực vật Panamá
Thực vật Venezuela
Cây Panamá
Loài ít quan tâm theo Sách đỏ IUCN
Cây Colombia
Cây Venezuela
Hoàng Bá Chánh

Hoàng Bá Chánh (? -?), tục gọi là "cụ Ngự Quảng Cái"; là một nhà nho yêu nước trong phong trào Cần Vương kháng Pháp tại Việt Nam vào cuối thế kỷ 19.

Tiểu sử
Quê ông ở làng Khái Đông, huyện Hòa Vang (trước thuộc tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng).

Ngày 23 tháng 5 năm Ất Dậu (5 tháng 7 năm 1885), cuộc phản công của phe chủ chiến ở Kinh thành Huế thất bại, vua Hàm Nghi phải chạy ra Quảng Trị, xuống dụ Cần vương (13 tháng 7 năm 1885). Hưởng ứng, ông cùng cụ Hường Thanh Hà (tức cụ Hường Hiệu Nguyễn Duy Hiệu) tích cực hoạt động chống Pháp trên địa bàn Trung Lộc (Quế Sơn). Bất khuất, ông Chánh thường tuyên bố:
Ninh vi kê thủ, bất vi ngưu hậu.
Có nghĩa là: 
Thà làm đầu gà, không thèm làm đuôi trâu.

Ông cùng nghĩa quân chống Pháp trong nhiều năm. Về sau, ông bị quân Pháp bắt được. Không chịu khuất phục, ông bị họ hành hình nơi bến đò Chợ Củi. Không rõ khi ấy là vào năm nào.

Chú thích

Sách tham khảo
 Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam, mục từ: "Hoàng Bá Chánh" (tr. 225). Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992.

Năm sinh thiếu
Năm mất thiếu
Người Quảng Nam
Phong trào Cần Vương
Nghĩa quân chống Pháp
Precis antilope

Precis antilope là một loài bướm ngày trong họ Nymphalidae, bản địa châu Phi hạn Sahara. Con bướm trưởng thành có sải cánh dài dài 40–55 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 12 đến tháng 3 trong năm. Ấu trùng loài này ăn loài Coleus và Plastostema.

Chú thích

Tham khảo
 

Precis
Động vật được mô tả năm 1850
Bướm ngày châu Phi
Junoniini
Precis pelarga

Precis pelarga là một loài bướm ngày trong họ Nymphalidae. Con bướm trưởng thành có sải cánh dài dài . Con trưởng thành bay từ tháng đến tháng trong năm. Ấu trùng loài này ăn loài 
Loài này hiện diện ở châu Phi nhiệt đới (Senegal, Angola, Zambia, Cộng hòa Dân chủ Congo, Uganda, tây Kenya, Ethiopia).
Loài này có thể tìm thấy ở rừng mở và xavan ở độ cao khoảng  trên mực nước biển.

Chú thích

Tham khảo
 
 Funet

Liên kết ngoài
 Learn about butterflies
 Fleeting Wonders
 Precis pelarga

Động vật được mô tả năm 1775
Precis
Bướm ngày châu Phi
Junoniini
Giải phim của Hội đồng Bắc Âu

Giải phim của Hội đồng Bắc Âu là một giải thưởng của Hội đồng Bắc Âu dành cho phim điện ảnh xuất sắc có nguồn gốc từ văn hóa Bắc Âu.

Giải được thành lập vào năm 2002 nhân dịp kỷ niệm 50 năm ngày thành lập Hội đồng Bắc Âu. Từ năm 2005, giải này được trao hàng năm. Năm 2008, khoản tiền thưởng của giải là 350.000 krone Đan Mạch (tương đương 47.000 euro).

Các phim đoạt giải & được đề cử

Xem thêm
Giải âm nhạc của Hội đồng Bắc Âu
Giải văn học của Hội đồng Bắc Âu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 The Nordic Council Film Prize
Nordisk Råds Filmpris på norden.org
Nordisk Film & TV Fond
Nordisk Film & TV Fond - de fem nominerede film for 2010

Bắc Âu
Phim
Giải thưởng thành lập năm 2002
Khởi đầu năm 2002 ở châu Âu
Giải thưởng điện ảnh Đan Mạch
Thiền vu

Thiền vu (tiếng Hung Nô: sanok / tsanak; theo Hán thư, nghĩa là thiên tử) là tước hiệu của các lãnh đạo tối cao của dân du mục ở Trung Á trong 8 thế kỷ, bắt đầu từ thời kỳ nhà Chu (1045–256 TCN) và thay thế nó sau đó là tước hiệu "khả hãn"" được người Nhu Nhiên sử dụng vào năm 402 CN. Tước hiệu này được thị tộc Luyên Đê của người Hung Nô sử dụng dưới thời nhà Tần (221-206 TCN) và nhà Hán (206 TCN–220 CN).

Từ nguyên

L. Rogers và Edwin G. Pulleyblank cho rằng danh hiệu thiền vu có thể có liên hệ nào đó với danh hiệu tarkhan đã được chứng thực về sau, chỉ ra rằng cách phát âm cổ của  có lẽ gần giống như *dān-ĥwāĥ và do vậy là lối đọc trại của *darxan. Nhà ngôn ngữ học Alexander Vovin cho rằng từ này nguyên gốc Enisei. Cũng theo ông, cụm chữ Hán giả tá  (phát âm tiếng Hán thượng cổ: *treng-ri kwa-la dar-ɢwā) cấu thành từ bốn căn tố lần lượt là: *tɨŋgVr- "cao", *kwala- "con trai, con", *tɨl "hạ lưu sông Enisei" hoặc "phía bắc", và *qʌ̄j ~ *χʌ̄j "vua"; cả cụm dịch thành "Con trai của Trời, Vua phương Bắc".

Danh sách thiền vu 
Hệ thống kế vị giữa các thiền vu được Joseph Fletcher gọi là huyết thống tanistry, theo dó người nam giới gần nhất sẽ kế thừa chức vị thiền vu từ người tiền vị. Trong lịch sử từng có 60 thiền vu.
 
Danh sách sau gồm 63 thiền vu

Xem thêm 
 Diệp Hộ

Tham khảo

Nguyên thủ quốc gia
Tước hiệu hoàng gia
Tước hiệu quý tộc
Hung Nô
Hoàng đế
Thiền vu Hung Nô
Thần ưng Andes

Thần ưng Andes hay Kền kền khoang cổ (danh pháp hai phần: Vultur gryphus) là một loài chim thuộc Họ Kền kền Tân thế giới. Loài này phân bố ở Nam Mỹ trong dãy Andes, bao gồm các dãy núi Santa Marta. Ở phía Bắc, phạm vi của nó bắt đầu ở Venezuela và Colombia, nơi mà nó là vô cùng hiếm hoi, sau đó tiếp tục về phía nam dọc theo dãy núi Andes ở Ecuador, Peru, và Chile, thông qua Bolivia và phía tây Argentina Tierra del Fuego. Đầu thế kỷ 19, thần ưng Andes sinh sản từ miền tây Venezuela đến Tierra del Fuego, dọc theo toàn bộ chuỗi của dãy Andes, nhưng phạm vi của nó đã bị giảm đáng kể do hoạt động của con người. Thần ưng Andes là loài chim bay lớn nhất trên thế giới về số đo kết hợp giữa trọng lượng và sải cánh. Chúng có sải cánh tối đa là 3,3 mét và cân nặng lên đến 15 kg. Thần ưng Andes được coi là chim săn mồi lớn nhất thế giới.

Môi trường sống của thần ưng Andes chủ yếu bao gồm đồng cỏ mở và núi cao các khu vực lên đến 5.000 m (16.000 foot) trên mực nước biển. Nó thích các khu vực tương đối mở, không có rừng mà cho phép nó phát hiện ra xác chết động vật từ không khí, chẳng hạn như Páramo hoặc đá, khu vực miền núi nói chung. Phạm vi phân bố vùng đất thấp ở phía đông Bolivia và tây nam Brazil, xuống đến các khu vực sa mạc vùng đất thấp ở Chile và Peru, và được tìm thấy trên toàn miền Nam rừng sối rừng phía nam ở đồng bằng Patagonia.

Thần ưng Andes chủ yếu là động vật ăn xác thối, ăn xác sống. Chúng thích những thân thịt lớn, chẳng hạn như của hươu hoặc gia súc. Chúng đạt đến độ tuổi trưởng thành về mặt sinh dục khi được 5 hoặc 6 tuổi và làm tổ ở độ cao lên đến 5.000 m, thường là trên các gờ đá không thể tiếp cận. Thông thường chúng đẻ hoặc hai quả trứng mỗi lứa. Đây là một trong những loài chim sống lâu nhất thế giới, với tuổi thọ hơn 70 năm trong một số trường hợp.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Vulture Territory Facts and Characteristics: Andean Condor
 ARKive – images and movies of the Andean Condor (Vultur gryphus) 
 Video of Peruvian Condors
 BirdLife Species Factsheet
 Andean Condor
 Andean Condor videos on the Internet Bird Collection
 Scientists Work to Repopulate Colombia's Skies with Condors – slideshow by The Los Angeles Times
 Proyecto Conservación Cóndor Andino de Argentina, Organizado por la Fundación Bioandina Argentina.
Ecology of Condors

G
Chim Andes
Chim Argentina
Chim Bolivia
Chim Chile
Chim Colombia
Chim Ecuador
Chim Paraguay
Chim Perú
Chim Venezuela
Hóa thạch sống
Động vật được mô tả năm 1758
Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên
Trận Deorham

Trận Deorham hoặc là Dyrham diễn ra vào năm 577 giữa người Tây Sachsen dưới quyền Ceawlin cùng với Cuthwine và người Briton ở hạt West. Chiến địa Deorham thường được xem là vùng Dyrham ở South Gloucestershire. Trận đánh này là một chiến thắng to lớn của người Tây Sachsen, mang lại cho họ ba thành phố quan trọng là Glevum (Gloucester), Corinium (Cirencester) và Aquae Sulis (Bath). Tuy chỉ có Biên niên Angles-Sachsen là sử liệu duy nhất ghi nhận về trận chiến, với không nhiều chi tiết, nhưng trận này được coi là một cuộc giao chiến quan trọng.

Sử liệu 
Biên niên sử Angles-Sachsen trong năm 577 đã ghi chép rằng vua Ceawlin xứ Wessex và vương nhi là Cuthwine đã cất quân đánh người Briton ở Hạt West tại "một bãi đất gọi là [Deorham]" vào năm đó. Người ta thường coi đây là vùng Dyrham ở Nam Gloucestershire ngày nay, trên cái dốc đứng Cotswold cách Bath vài dặm Anh về phía Bắc. Quân Tây Sachsen thắng trận này, và ba vị vua người Briton, mà sử cũ chép là Conmail, và Condidan, và Farinmail, đều tử trận. Với thắng lợi này, người Tây Sachsen lấy được ba thành phố quan trọng Glevum (Gloucester), Corinium (Cirencester) và Aquae Sulis (Bath), mang lại cho họ đất đai rộng lớn ở Gloucestershire và Somerset.

Giả thuyết và chiến thuật và chiến lược 
Các nhà sử học (chẳng hạn như William St. Clair-Baddeley vào năm 1929) kết luận rằng quân Sachsen đã đánh úp quân Briton và chiếm đóng cao điểm Hinton bởi vì nó dẫn đầu Thung lũng Avon và ngăn trở liên lạc Nam - Bắc giữa Bath và các thị trấn Anh - La Mã lân cận là Gloucester và Cirencester.

Chú thích

Tham khảo
History of War article
From the Transactions of the Bristol and Gloucestershire Archaeological Society "The Battle of Deorham" by T. G. P. Hallett, 1883-84, Vol. 8, 62-73 
From the Transactions of the Bristol and Gloucestershire Archaeological Society "The Battle of Dyrham AD 577" by William St. Clair-Baddeley, 1929, Vol. 51, 95-101 
Everything2 entry for the battle

Năm 577
Xung đột thế kỷ 6
Trận đánh liên quan tới người Briton
Trận đánh liên quan tới Wessex
Lịch sử quân sự Gloucestershire
Nam Gloucestershire
Thập niên 570
Xung đột thập niên 570
Tiếng Anh cổ

Tiếng Anh cổ (,  hay ) hay tiếng Anglo-Saxon là dạng cổ nhất của tiếng Anh, từng được nói tại Anh, nam và đông Scotland vào thời sơ kỳ Trung Cổ. Nó được mang đến đảo Anh bởi người Anglo-Saxon có lẽ vào giữa thế kỷ 5, và những tác phẩm văn học tiếng Anh cổ đầu tiên có niên đại vào giữa thế kỷ 7. Sau cuộc xâm lược của người Norman năm 1066, tiếng Anh bị thay thế, trong một thời gian, như ngôn ngữ của giới thượng lưu bởi tiếng Anglo-Norman, một ngôn ngữ gần gũi với tiếng Pháp. Trong khi đó, tiếng Anh tiếp tục phát triển thành dạng tiếp theo, gọi là tiếng Anh trung đại.

Tiếng Anh cổ phát triển từ một tập hợp các phương ngữ Anglo-Frisia hay German biển Bắc từng được nói bởi các tộc người German thường gọi là người Angle, người Saxon, và người Jute. Do người Anglo-Saxon dần thống trị Anh, ngôn ngữ của họ cũng dần thay thế các ngôn ngữ của Anh thuộc La Mã: tiếng Britton chung (một ngôn ngữ Celt, tiền thân của tiếng Wales), và tiếng Latinh (được mang đến bởi người La Mã). Tiếng Anh cổ có bốn phương ngữ chính, tương ứng với bốn vương quốc Anglo-Saxon: Mercia, Northumbria, Kent và Tây Saxon. Phương ngữ Tây Saxon là cơ sở cho dạng chuẩn văn học của tiếng Anh cổ thời kỳ sau, dù các dạng chính của tiếng Anh trung đại và hiện đại phát triển chủ yếu từ phương ngữ Mercia. Giọng nói tại phần đông và bắc Anh chịu ảnh hưởng nặng từ tiếng Bắc Âu cổ do sự cai trị của người Scandinavia bắt đầu từ thế kỷ thứ 9.

Văn bản 
Dưới đây là văn bản Kinh Lạy Cha trong phương ngữ văn học Tây Saxon đã chuẩn hóa, với dấu macron để biểu thị nguyên âm dài:

Xem thêm 

 Tiếng Saxon cổ
 Tiếng Anh trung đại

Tham khảo

Liên kết ngoài

Old English/Modern English Translator
Old English (Anglo-Saxon) alphabet
Old English Letters 

Another downloadable keyboard for Windows computers
Guide to using Old English computer characters  (Unicode, HTML entities, etc.)
The Germanic Lexicon Project

The Lord's Prayer in Old English from the 11th century (video link)

Dictionaries
Bosworth and Toller, An Anglo-Saxon dictionary

Dictionary of Old English

Lessons
 (free online through the Linguistics Research Center  at UT Austin)

Learn Old English with Leofwin

Tiếng Anh
Ngôn ngữ Trung Cổ
Cây Lotus

Cây Lotus (tiếng Hy Lạp: λωτός, lōtós) là một loại cây xuất hiện trong hai câu chuyện của thần thoại Hy Lạp:
 Trong Odyssey của Homer, cây Lotus mọc ra quả gây ra tình trạng lơ mơ dễ chịu và là nguồn thực phẩm duy nhất của người dân trên hòn đảo gọi là Lotophagus hay tạm gọi là những người ăn sen. Khi họ ăn quả của cây Lotus thì họ sẽ lãng quên bạn bè và quê hương, không còn mong muốn trở về quê nhà để sống một cuộc đời hưởng lạc trên đảo. Các loài thực vật có thể là ứng viên để chỉ cây Lotus có thị sen (Diospyros lotus), một loài cây gỗ gần như thường xanh bản địa châu Phi, có thể mọc cao tới 7,6 m (25 ft) với những bông hoa màu xanh lục ánh vàng.
 Trong Biến hình ký (Metamorphoses) của Ovid, thần nữ Lotis là người con gái đẹp của Poseidon, vị thần biển. Để chạy trốn khỏi sự đeo đuổi đầy bạo lực của thần Priapus, vị thần nữ này đã khẩn cầu sự giúp dỡ của các vị thần và đã được biến thành cây Lotus.

Cây Lotus cũng được đề cập trong Sách Job (Ước Bá ký) 40:21-22, đoạn nói tới một sinh vật to lớn trông giống như hà mã, được nhắc tới trong đó như là "behemoth" (con thú kếch xù). Đoạn văn tạm dịch sang tiếng Việt: "Nó nằm dưới cây lotus, trong bụi lau sậy và đầm lầy. Những cây lotus che phủ nó bằng bóng râm của chúng; những cây liễu bên bờ suối bao quanh nó." (NAB)

Một số ứng viên 
Do từ lôtos trong tiếng Hy Lạp có thể dùng để chỉ nhiều loài cây khác nhau, nên sự mơ hồ ở đây là từ "lotus" trong Odyssey là chỉ tới loài cây nào. Một số loài được đề xuất ở đây, dựa phần nào vào khẳng định của Herodotus, bao gồm:
 Các loài cỏ ba lá dùng làm cỏ khô như các loài thuộc các chi Trifolium, Melilot, Trigonella hay Lotus corniculatus hoặc Medicago arborea.
 Quả ngọt và mọng thịt của loài thị sen (Diospyros lotus).
 Một loài hoa súng nào đó, có thể là Nymphaea lotus, Nymphaea caerulea hay Nymphaea stellata. Một số nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng loài súng lam sông Nin (Nymphaea caerulea), hay còn gọi là súng lam (đã được biết đến dưới tên gọi này đối với người Hy Lạp), là một ứng viên có thể khác nữa.
 Cơm nguội châu Âu (Celtis australis).
 Ziziphus lotus hay táo Berber, một họ hàng gần của táo tàu

Hình ảnh

Xem thêm
Lotus (chi)
Cây Lote
Ziziphus lotus

Ghi chú

Kinh Thánh
Thần thoại Hy Lạp
Cây trong thần thoại
Thực vật trong văn hóa
Tò vò

Tò vò là nhóm côn trùng thuộc bộ Hymenoptera (Bộ Cánh màng) và phân bộ Apocrita là ong. Có thể nói mỗi loài côn trùng gây hại cho hoa màu đều có ít nhất một loài tò vò ăn chúng hoặc sống ký sinh vào loài đó. Ở chức năng săn giết các loài côn trùng khác, loài tò vò rất quan trọng trong việc kiểm soát tự nhiên trong môi sinh. Tò vò ký sinh được sử dụng ngày càng nhiều trong việc kiểm soát các loài sâu bọ gây thiệt hại cho nhà nông vì chúng săn giết các loài côn trùng có hại mà không ảnh hưởng đến hoa màu.

Đa số các loài tò vò (hơn 100.000 loài) thuộc loài "ký sinh" (thuật ngữ là parasitoid). Chúng dùng ovipositor (ống đẻ trứng) đặt trứng trực tiếp vào cơ thể của con mồi, khi trứng nở thì thế hệ con có sẵn thức ăn để sinh trưởng.

Tò vò được biết đến nhiều thuộc nhóm aculeata, tức là một phân ngành của Apocrita. Nhóm này có thể dùng ovipositor làm ngòi đốt chích nọc độc. Kiến và ong cũng có ngòi đốt.

Về hình dạng, tò vò thường bị lầm với ong.

Trong văn hóa 
Trong văn hóa, tò vò được nhắc đến trong câu ca dao Việt Nam với những câu thơ:
 Tò vò mà nuôi con nhện
 Đến khi nó lớn, nó quyện nhau đi
 Tò vò ngồi khóc tỉ ti
 Nhện ơi! Nhện hỡi! Mày đi đằng nào
Giáo sư Nguyễn Lân Dũng phân tích và cho rằng: Khi tò vò xây tổ xong, nó sẽ đi kiếm nhện và đốt cho chúng sống dở chết dở. Sau đó, tò vò mang nhện về tổ rồi lấp đất lại. Không phải tò vò nuôi nhện mà nó bắt, nhốt nhện vào tổ, đẻ trứng trong đó chờ khi ấu trùng tò vò ra đời thì có sẵn nguồn thức ăn dự trữ. Ấu trùng tò vò lớn lên thì nhện cũng bị ăn thịt, đây là tập tính của loài tò vò.

Do đó, bề ngoài câu ca dao này như muốn chê trách con nhện bội bạc nhưng mà thực sự thì nó mới chính là nạn nhân của tò vò và câu thành ngữ Tò vò mà nuôi con nhện ám chỉ việc làm có mục đích lợi dụng mà điển hình là những hình thức con nuôi, con đòi trong xã hội Việt Nam xưa, núp dưới danh nghĩa con nuôi nhưng thực chất là lợi dụng sức lao động của nạn nhân.

Chú thích

Tham khảo 

 
 
 
 Wasp Identification Chart 
 Wasp Information and Gallery 
 A pictorial life cycle of organ pipe wasps

Phân bộ Eo nhỏ
Côn trùng thụ phấn
Côn trùng trong văn hóa
Côn trùng gây hại

ko:말벌상과
hr:Ose
nl:Wespen
pl:Osa
sr:Оса (инсект)
sh:Ose
Hà Nhậm Đại

Hà Nhậm Đại (chữ Hán: 何任大, 1525 - ?), hiệu Hoằng Phủ, tự Lập Pha; là quan nhà Mạc và là nhà thơ Việt Nam ở thế kỷ 16.

Tiểu sử
Ông là người xã Bình Sơn, huyện Lập Thạch, tỉnh Vĩnh Yên (nay là tỉnh Vĩnh Phúc).

Năm Giáp Tuất (1574), đời Mạc Mậu Hợp, Hà Nhậm Đại thi đỗ Tiến sĩ lúc 49 tuổi, làm quan trải đến chức Thượng thư bộ Lễ. Anh ông là Hà Nhậm Vọng cũng thi đỗ Tiến sĩ triều Mạc (1535).

Hà Nhậm Đại mất năm nào không rõ.

Tác phẩm
Tác phẩm của Hà Nhậm Đại có Khiếu vịnh thi tập (Tập thơ ca vịnh), còn gọi là Lê triều khiếu vịnh thi tập (Tập thơ ca vịnh dưới triều Lê), 2 quyển, làm "theo thơ vịnh sử của Đặng Thoát Hiên" (tức Đặng Minh Khiêm), đề vịnh công thần, võ tướng, danh nho, tiết nghĩa, sứ thần..., từ Lê Thái Tổ (Lê Lợi) đến Lê Cung Đế, gồm 106 bài thơ chữ Hán thể thất ngôn, tuyệt cú, mỗi bài vịnh một nhân vật, bài Tựa viết năm 1590.
 
Ông nối tiếp thể vịnh sử của Đặng Minh Khiêm, "nêu những sự tích triều Lê đáng để khuyên răn" (Tựa), nhằm giáo huấn người đời theo đạo đức chính thống. Tác giả tự hào về anh hùng hào kiệt trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, các nhà văn hoá, nhà kinh bang tế thế có công dựng nước, an dân, các sứ thần làm trọn mệnh vua, rạng rỡ uy nước. Là bầy tôi nhà Mạc, Hà Nhậm Đại nhận định các nhân vật triều Lê sơ có phần xác đáng mặc dù "khí phách âm điệu trong thơ ông không bằng Đặng Thoát Hiên" (Lê Quý Đôn).

Trong quyển Văn học thế kỷ XV-XVII do PGS.TS Trần Thị Băng Thanh làm chủ biên (xuất bản năm 2004), thơ ông được tuyển giới thiệu 20 bài.

Xem thêm
 Văn học Việt Nam thời Mạc

Sách tham khảo
Bùi Duy Tân, mục từ "Hà Nhậm Đại" trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
Trần Văn Giáp, Tìm hiểu kho sách Hán Nôm, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003.

Chú thích 

Sinh năm 1525
Năm mất thiếu
Người Vĩnh Phúc
Quan lại nhà Mạc
Nhà thơ Việt Nam thời Mạc
Tiến sĩ nhà Mạc
Quan Trung

Quan Trung (), bình nguyên Quan Trung (關中平原) hay bình nguyên Vị Hà (渭河平原), là một khu vực lịch sử của Trung Quốc tương ứng với thung lũng hạ du của Vị Hà. Khu vực được gọi là Quan Trung để phân biệt với "Quan Đông", tức bình nguyên Hoa Bắc. Bình nguyên Hoa Bắc có ranh giới phía tây là các dãy núi. Hoàng Hà chảy xuyên qua chúng ở Hàm Cốc quan và chia tách Quan Trung với Quan Đông. Vào thời Chiến Quốc, Quan Trung nằm ở rìa phía tây của nền văn minh Trung Hoa và do Tần kiểm soát. Do Tần tiến hành quân quốc chủ nghĩa ở mức cao hơn cho nên các địch thủ của nước này tuyên bố Tần tiếp nhận phong tục man di và không mang đầy đủ đặc tính Hán. Có câu nói rằng "Quan Trung sản sinh ra các tướng quân và Quan Đông sản sinh ra các thừa tướng". Nước Tần sau đó đã thống nhất Trung Hoa và Quan Trung cũng trở thành trung tâm của nhà Tần và một vài triều đại sau đó.

Bao quanh Quan Trung là:
 Tiêu quan (萧关/蕭關) ở phía bắc,
 Hàm Cốc quan (函谷关/函谷關) ở phía đông,
 Vũ quan (武关/武關) ở phía nam,
 Đại tán quan (大散关/大散關) ở phía tây,

Xét về mặt lịch sử, "quan" (hoặc đèo) quan trọng nhất là Hàm Cốc quan, dọc theo Hoàng Hà và phân tách Quan Trung với bình nguyên Hoa Bắc. Quan Trung bao gồm phần trung tâm của tỉnh Thiểm Tây và cực tây của Hà Nam ngày nay.

Độ cao trung bình của bình nguyên Quan Trung là khoảng 500 mét. Tây An, tỉnh lị của Thiểm Tây, là thành phố lớn nhất tại Quan Trung, ngoài ra, còn có các thành phố khác như Đồng Xuyên, Bảo Kê, Hàm Dương và Vị Nam.

Bình nguyên là vùng trung tâm của Tần vào thời Chiến Quốc. Với đất đai màu mỡ và hệ thống tưới tiêu tốt, Tần đã phát triển vượt trội so với các nước khác, và cuối cùng thống nhất Trung Quốc. Từ thời nhà Chu, khu vực này là nơi định đô của 12 triều đại Trung Quốc như nhà Hán, nhà Tùy, và nhà Đường. Đến triều nhà Đường, trung tâm kinh tế của Trung Quốc đã chuyển về phía nam đến lưu vực Trường Giang và Quan Trung ngày cảng trở nên phu thuộc vào hàng nhập đến thông qua Đại Vận Hà. Sau khi phá hủy Trường An và những năm cuối nhà Đường, Quan Trung đã bị suy giảm tầm quan trọng cả về chính trị cũng như kinh tế đối với các triều đại sau này.

Xem thêm
Phương ngữ Quan Trung

Tham khảo

Vùng Trung Quốc
Địa lý Thiểm Tây
Khu vực địa lý của Trung Quốc
Đảng Nhân dân Hành động Việt Nam

Đảng Nhân dân Hành động Việt Nam là tổ chức chính trị đặt tại Hoa Kỳ do một nhóm luật sư thành lập ở Thành phố Hồ Chí Minh năm 1991.

Lịch sử hình thành và phát triển
Năm 1990, một nhóm luật sư ở Thành phố Hồ Chí Minh có bất đồng quan điểm với Đảng Cộng sản Việt Nam đã ra tuyên bố thành lập Đảng Nhân dân Hành động Việt Nam trên cơ sở của Việt Nam Quốc dân Đảng, Nguyễn Sỹ Bình được bầu làm Chủ tịch Đảng. Phương châm hoạt động và cương lĩnh hành động là tiến hành các phương thức đấu tranh công khai, từ việc đưa ra yêu sách chính trị đến phát động tổng nổi dậy ở trong nước kết hợp với sự hỗ trợ từ bên ngoài nhằm tiến tới lật đổ hệ thống chính quyền nằm trong tay Đảng Cộng sản Việt Nam, thành lập một thể chế mới dân chủ hơn, trên tinh thần thượng tôn luật pháp, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.
 Đảng kỳ: Đảng Nhân dân Hành động nguyện đem sức sống mới đến cho nhân dân, đem thanh bình vĩnh cửu đến cho đất nước
Nền xanh - Tự do và hi vọng
Mặt trời chói lọi - Sức sống cao nhất và chân lý vĩnh cửu
Màu vàng - Sự tươi sáng và tương lai mới
Mười hai tia sáng mặt trời - Quy luật vận hành liên tục, theo tuần hoàn của vũ trụ
 Đảng huy: Đảng Nhân dân Hành động là một tập thể đại chúng của nhân dân, lãnh đạo mới – mạnh, nỗ lực phục vụ không ngừng
Ba ngọn núi liên kết từ thấp lên cao - Mọi thành phần trong xã hội của ba miền Bắc, Trung, Nam; đoàn kết, đứng vững, sinh động; nỗ lực liên tục để đạt thành quả ngày một cao
12 ngôi sao - Sự tiếp nối liên tục lãnh đạo Mới+Mạnh
 Đảng ca: Đường ta đi (Nhân dân Hành động Hành khúc)

Thành viên tiêu biểu

 Nguyễn Sỹ Bình: Chủ tịch Đảng (1991 - 2008)
 Nguyễn Tường Bá: Chủ tịch Đảng (2008 đến nay)
 Trần Thái Văn
 Nguyễn Xuân Ngãi
 Lý Lâm Phi
 Vi Đức Hồi

Xem thêm

 Danh sách các đảng phái chính trị Việt Nam
 Facebook
21 members of the People Action's Party are being unlawfully held by the Communist Party 
Chairman Nguyen Si Binh arrested in Vietnam  Amnesty International
Return to Vietnam lands him in Jail  Atlanta Journal
Dr. Ngai Nguyen, detained by Vietnamese authorities during a medical mission in Vietnam  Mercury News
Cambodia illegally deported members of (PAP) to Vietnam  Mercuty News
Cambodia Times talking about Cambodia illegally deported members of People Action's Party of Vietnam to Vietnam  Cambodian Times 
Welcoming Dr. Ngai Nguyen, after a week of being detained by Vietnamese authorities during a medical mission in VN  pg. 1

Đảng phái chính trị Việt Nam bị cấm
Phong trào dân chủ Việt Nam
Học viện Âm nhạc Quốc gia Moskva

Học viện Âm nhạc Quốc gia Moskva mang tên Tchaikovsky (tiếng Nga: Московская государственная консерватория имени П. И. Чайковского) hay Nhạc viện Moskva, là cơ sở giáo dục, đào tạo âm nhạc cao cấp ở thành phố Moskva. Tại Cộng hòa Liên bang Nga, nó có tuổi đời chỉ sau Học viện Âm nhạc Quốc gia Sankt-Peterburg (Nhạc viện Sankt-Peterburg). Cùng với Nhạc viện Sankt-Peterburg, đây là một trong những trường đại học về âm nhạc hàng đầu ở Nga cũng như trên thế giới.

Trường thành lập năm 1866 dưới tên Nhạc viện Đế chế Moskva bởi Nikolai Rubinstein (em ruột của nghệ sĩ dương cầm và soạn nhạc nổi tiếng của Nga - Anton Rubinstein, người sáng lập Nhạc viện Sankt-Peterburg năm 1862) và Hoàng tử Nikolai Petrovitch Troubetzkoy.

Ngay khi thành lập, Tchaikovsky được chỉ định là giáo sư lý luận và hòa âm, vị trí mà ông tại nhiệm đến khoảng năm 1878. Từ năm 1940, Nhạc viện mang tên Tchaikovsky.

Trước Cách mạng tháng Mười, khoa hợp xướng của Nhạc viện đứng thứ hai sau Trường dòng Moskva và dàn thánh ca Moskva. Kể từ năm 1919, cả hai đơn vị trên bị giải thể và sáp nhập vào khoa hợp xướng. Một số cựu sinh viên được liệt kê trong danh sách của Học viện thực ra là sinh viên của trường dòng.

Tham khảo

Âm nhạc Moskva
Nga
Liên Xô
Âm nhạc
Học viện Âm nhạc
Khởi đầu năm 1866 ở Nga