Tâm kịch

Tâm kịch là một phương pháp diễn xuất, thường được sử dụng như một liệu pháp tâm lý, trong đó thân chủ sử dụng nghệ thuật thích ứng tự phát, kịch hóa, nhập vai và tự trình bày mang tính kịch tính để khám phá và hiểu sâu hơn về cuộc sống của họ. Được phát triển bởi Jacob L. Moreno và vợ ông là Zerka Toeman Moreno, liệu pháp tâm lý kịch bao gồm các yếu tố của kịch nghệ, thường được thực hiện trên sân khấu hoặc không gian được sử dụng làm sân khấu, nơi có thể sử dụng các đạo cụ sân khấu. Một nhóm trị liệu tâm lý kịch, dưới sự hướng dẫn của một nhà trị liệu tâm lý kịch được cấp phép, sẽ tái hiện lại các tình huống (hoặc quá trình tâm lý bên trong) có thật trong quá khứ, diễn xuất chúng trong hiện tại. Sau đó, người tham gia có cơ hội đánh giá hành vi của mình, suy ngẫm về cách sự việc trong quá khứ đang diễn ra trong hiện tại và hiểu sâu sắc hơn về các tình huống cụ thể trong cuộc sống của họ.

Liệu pháp tâm lý kịch (Psychodrama) cung cấp một cách sáng tạo để cá nhân hoặc nhóm khám phá và giải quyết các vấn đề cá nhân. Nó có thể được sử dụng trong nhiều bối cảnh lâm sàng và cộng đồng, trong đó các thành viên khác trong nhóm (khán giả) được mời trở thành tác nhân trị liệu (người đóng thế) để vào vai của một người được chỉ định. Bên cạnh lợi ích cho người được chỉ định, "lợi ích phụ" cũng có thể đến với các thành viên khác trong nhóm, khi họ tạo ra những mối liên hệ và hiểu biết có ý nghĩa đối với cuộc sống của chính mình từ liệu pháp tâm lý kịch của người khác. Liệu pháp tâm lý kịch nên được thực hiện và dàn dựng bởi một người được đào tạo bài bản về phương pháp này, được gọi là đạo diễn liệu pháp tâm lý kịch.

Trong một buổi trị liệu tâm lý kịch, một thành viên trong nhóm sẽ trở thành nhân vật chính và tập trung vào một tình huống cụ thể, mang tính cá nhân, gây nhiều vấn đề về mặt cảm xúc để diễn trên sân khấu. Nhiều cảnh khác nhau có thể được diễn, ví dụ như mô tả những ký ức về các sự kiện cụ thể trong quá khứ của thành viên, những tình huống chưa được giải quyết, những bi kịch nội tâm, những tưởng tượng, những giấc mơ, sự chuẩn bị cho những tình huống mạo hiểm trong tương lai, hoặc những biểu hiện không được chuẩn bị trước về trạng thái tinh thần hiện tại. Những cảnh này hoặc gần giống với các tình huống trong đời thực hoặc là sự ngoại hóa các quá trình tinh thần bên trong. Các thành viên khác trong nhóm có thể trở thành người hỗ trợ và giúp đỡ nhân vật chính bằng cách đóng các vai trò quan trọng khác trong cảnh, hoặc họ có thể đóng vai trò "người đóng thế" cho nhân vật chính.

Một nguyên tắc cốt lõi của tâm lý kịch là lý thuyết "tính tự phát-sáng tạo" của Moreno. Moreno tin rằng cách tốt nhất để một cá nhân phản ứng một cách sáng tạo với một tình huống là thông qua tính tự phát, tức là thông qua sự sẵn sàng ứng biến và phản ứng ngay tại thời điểm đó. Bằng cách khuyến khích một cá nhân giải quyết vấn đề một cách sáng tạo, phản ứng tự phát và dựa trên bản năng, họ có thể bắt đầu khám phá những giải pháp mới cho các vấn đề trong cuộc sống và học được những vai trò mới mà họ có thể đảm nhận trong đó. Sự tập trung của Moreno vào hành động tự phát trong tâm lý kịch được phát triển trong Nhà hát Tự phát của ông, mà ông đạo diễn ở Vienna vào đầu những năm 1920.  Thất vọng với sự trì trệ mà ông quan sát thấy trong sân khấu truyền thống, có kịch bản, ông bắt đầu quan tâm đến tính tự phát cần thiết trong công việc ứng tác. Ông đã thành lập một đoàn kịch ứng tác vào những năm 1920. Công việc này trong lĩnh vực sân khấu đã tác động đến sự phát triển lý thuyết tâm lý kịch của ông.

Phương pháp 
Trong liệu pháp tâm lý kịch, người tham gia khám phá các xung đột cảm xúc nội tâm bằng cách diễn xuất cảm xúc và tương tác giữa các cá nhân trên sân khấu. Một buổi trị liệu tâm lý kịch (thường kéo dài từ 90 phút đến 2 giờ) tập trung chủ yếu vào một người tham gia duy nhất, gọi là nhân vật chính. Nhân vật chính xem xét các mối quan hệ của họ bằng cách tương tác với các diễn viên khác và người dẫn dắt, gọi là đạo diễn tâm lý kịch. Điều này được thực hiện bằng cách sử dụng các kỹ thuật cụ thể, bao gồm phản chiếu, nhân đôi, độc thoại và đảo ngược vai trò. Buổi trị liệu thường được chia thành ba giai đoạn: khởi động, diễn xuất và thảo luận sau đó.

Trong một buổi trị liệu tâm lý kịch điển hình, một số khách hàng tập trung lại với nhau. Một trong số các thân chủ được nhóm chọn làm nhân vật chính, và người điều khiển liệu pháp tâm lý sẽ yêu cầu các thân chủ khác hỗ trợ "màn trình diễn" của nhân vật chính, bằng cách đóng vai các nhân vật khác, hoặc bằng cách sử dụng phản chiếu, nhân đôi, hoặc đảo ngược vai trò. Các thân chủ diễn xuất một số cảnh để cho phép nhân vật chính trải qua các tình huống nhất định. Điều này rõ ràng có lợi cho nhân vật chính, nhưng cũng hữu ích cho các thành viên khác trong nhóm, cho phép họ đảm nhận vai trò của người khác và áp dụng kinh nghiệm đó vào cuộc sống của chính họ. Trọng tâm trong suốt buổi trị liệu là diễn xuất các tình huống khác nhau, chứ không chỉ đơn thuần là thảo luận về chúng. Tất cả các yếu tố khác nhau của buổi trị liệu (sân khấu, đạo cụ, ánh sáng, v.v.) đều được sử dụng để tăng tính chân thực của cảnh.

Một buổi trị liệu tâm lý kịch điển hình gồm ba phần: khởi động, diễn xuất và chia sẻ. Trong phần khởi động, các diễn viên được khuyến khích bước vào trạng thái tâm trí mà họ có thể hiện diện và nhận thức được khoảnh khắc hiện tại, đồng thời được tự do sáng tạo. Điều này được thực hiện thông qua việc sử dụng các trò chơi và hoạt động khởi động khác nhau. Tiếp theo, phần diễn xuất của buổi trị liệu tâm lý kịch là thời gian mà các cảnh diễn thực tế diễn ra. Cuối cùng, trong phần thảo luận sau đó, các diễn viên khác nhau có thể bình luận về hành động, xuất phát từ quan điểm cá nhân của họ, không phải là sự phê bình, chia sẻ sự đồng cảm và kinh nghiệm của họ với nhân vật chính trong cảnh diễn.

Sau đây là các kỹ thuật cốt lõi của trị liệu tâm lý kịch:

 Phản chiếu: Nhân vật chính trước tiên được yêu cầu diễn lại một trải nghiệm. Sau đó, người tham gia bước ra khỏi cảnh diễn và quan sát khi một diễn viên khác bước vào vai của họ và thể hiện họ trong cảnh diễn.

 Nhân đôi: Nhiệm vụ của người được nhân đôi là làm cho những suy nghĩ hoặc cảm xúc mà người khác không thể diễn đạt được trở nên có ý thức, cho dù đó là do sự nhút nhát, mặc cảm, kìm nén, lịch sự, sợ hãi, tức giận, v.v. Trong nhiều trường hợp, người đó không nhận thức được những suy nghĩ này hoặc ít nhất là không thể tìm ra từ ngữ để diễn tả cảm xúc của mình. Do đó, người được nhân đôi cố gắng làm cho những điều vô thức và/hoặc chưa được diễn đạt rõ ràng trở nên có ý thức và có hình thức. Người được nhân đôi có toàn quyền bác bỏ bất kỳ tuyên bố nào của người được nhân đôi và sửa chữa chúng khi cần thiết. Theo cách này, bản thân việc nhân đôi không bao giờ sai.

 Nhập vai: Khách hàng đóng vai một người hoặc vật gây khó khăn cho họ.

 Độc thoại: Khách hàng nói to những suy nghĩ của mình để xây dựng sự tự nhận thức.

 Đảo vai: Khách hàng được yêu cầu đóng vai một người khác trong khi một diễn viên thứ hai đóng vai chính khách hàng trong cảnh cụ thể đó. Điều này không chỉ khuyến khích khách hàng suy nghĩ như người khác mà còn có một số lợi ích của việc phản chiếu, vì khách hàng nhìn thấy chính mình được diễn xuất bởi diễn viên thứ hai.

Ứng dụng tâm lý học 
Liệu pháp tâm lý kịch có thể được sử dụng trong cả lĩnh vực phi lâm sàng và lâm sàng. Trong lĩnh vực phi lâm sàng, liệu pháp tâm lý kịch được sử dụng trong kinh doanh, giáo dục và đào tạo chuyên nghiệp. Trong lĩnh vực lâm sàng, liệu pháp tâm lý kịch có thể được sử dụng để giảm bớt tác động của chấn thương tâm lý và rối loạn căng thẳng sau chấn thương (PTSD). Một ứng dụng cụ thể trong các tình huống lâm sàng là dành cho những người bị rối loạn gắn bó. Vì lý do này, nó thường được sử dụng trong điều trị cho trẻ em đã trải qua chấn thương tâm lý và lạm dụng. Bằng cách sử dụng đóng vai và kể chuyện, trẻ em có thể thể hiện cảm xúc của mình và tiết lộ những sự thật về trải nghiệm mà chúng không thể thảo luận công khai với nhà trị liệu của mình, và thực hành những cách hành xử mới. Lý thuyết phát triển trẻ em của Moreno cung cấp thêm cái nhìn sâu sắc về tâm lý kịch và trẻ em. Moreno cho rằng sự phát triển của trẻ em được chia thành bốn giai đoạn: tìm kiếm bản sắc cá nhân (bản sao), nhận ra chính mình (giai đoạn phản chiếu), cái tôi phụ trợ (tìm kiếm nhu cầu hòa nhập), và nhận ra người khác (giai đoạn đảo ngược vai trò). Phản chiếu, nhập vai và các kỹ thuật tâm lý kịch khác đều dựa trên các giai đoạn này. Moreno tin rằng tâm lý kịch có thể được sử dụng để giúp các cá nhân tiếp tục phát triển cảm xúc của họ thông qua việc sử dụng các kỹ thuật này.

Lịch sử 
Jacob L. Moreno (1889–1974) là người sáng lập ra tâm lý kịch và xã hội học đo lường, và là một trong những người tiên phong của phong trào trị liệu tâm lý nhóm. Khoảng năm 1910, ông đã phát triển Kịch Tự Phát, dựa trên việc diễn xuất theo những xung động ngẫu hứng. Trọng tâm của bài tập này ban đầu không phải là hiệu quả trị liệu của tâm lý kịch; Moreno coi đó chỉ đơn giản là những tác dụng phụ tích cực.

Một bài thơ của Moreno tiết lộ những ý tưởng cốt lõi trong thực hành tâm lý kịch, và mô tả mục đích của phản chiếu:

Năm 1912, Moreno tham dự một trong những bài giảng của Sigmund Freud. Trong cuốn tự truyện của mình, ông nhớ lại trải nghiệm đó: "Khi các sinh viên lần lượt ra về, ông ấy đã chọn tôi ra khỏi đám đông và hỏi tôi đang làm gì. Tôi trả lời: 'Thưa tiến sĩ Freud, tôi bắt đầu từ nơi ông dừng lại. Ông gặp gỡ mọi người trong môi trường nhân tạo của văn phòng. Tôi gặp họ trên đường phố và trong nhà của họ, trong môi trường tự nhiên của họ. Ông phân tích giấc mơ của họ. Tôi cho họ dũng khí để mơ ước trở lại. Ông phân tích và mổ xẻ họ. Tôi để họ diễn xuất những vai trò mâu thuẫn của mình và giúp họ ghép các phần lại với nhau."

Khi còn là sinh viên tại Đại học Vienna vào năm 1913-1914, Moreno đã tập hợp một nhóm gái mại dâm để thảo luận về sự kỳ thị xã hội và những vấn đề khác mà họ phải đối mặt, khởi đầu cho cái gọi là "nhóm hỗ trợ" đầu tiên. Từ những trải nghiệm như vậy, và được truyền cảm hứng từ các nhà phân tâm học như Wilhelm Reich và Freud, Moreno bắt đầu phát triển liệu pháp tâm lý kịch. Sau khi chuyển đến Hoa Kỳ vào năm 1925, Moreno đã giới thiệu công trình nghiên cứu về liệu pháp tâm lý kịch của mình cho các nhà tâm lý học người Mỹ. Ông bắt đầu công việc này với trẻ em, và sau đó dần chuyển sang các buổi trị liệu tâm lý kịch nhóm lớn mà ông tổ chức tại Nhà hát Nhóm Ngẫu hứng ở Carnegie Hall. Những buổi trị liệu này đã giúp tên tuổi của Moreno được khẳng định, không chỉ trong giới tâm lý học mà còn cả trong giới những người không phải là nhà tâm lý học. Moreno tiếp tục giảng dạy phương pháp trị liệu tâm lý kịch của mình, dẫn dắt các buổi trị liệu cho đến khi ông qua đời vào năm 1974.

Từ năm 1980, Hans-Werner Gessmann đã phát triển Tâm lý kịch nhân văn (HPD) tại Viện Tâm lý trị liệu Bergerhausen ở Duisburg, Đức. Nó dựa trên hình ảnh con người trong tâm lý học nhân văn.  Tất cả các quy tắc và phương pháp đều tuân theo các tiên đề của tâm lý học nhân văn. HPD tự coi mình là liệu pháp tâm lý hướng đến sự phát triển và đã hoàn toàn từ bỏ lý thuyết thanh lọc tâm lý học phân tâm. Nhận thức bản thân và tự hiện thực hóa là những khía cạnh thiết yếu trong quá trình trị liệu. Trải nghiệm chủ quan, cảm xúc, suy nghĩ và kinh nghiệm cá nhân là điểm khởi đầu cho sự thay đổi hoặc định hướng lại trải nghiệm và hành vi hướng tới sự tự chấp nhận và hài lòng hơn. Việc nghiên cứu tiểu sử cá nhân có liên quan mật thiết đến xã hội học nhóm.

Một nhà thực hành quan trọng khác trong lĩnh vực tâm lý kịch là Carl Hollander. Hollander là đạo diễn thứ 37 được Moreno chứng nhận về tâm lý kịch. Ông được biết đến chủ yếu nhờ sáng tạo ra Đường cong Tâm lý Kịch Hollander, có thể được sử dụng như một cách để hiểu cấu trúc của một buổi trị liệu tâm lý kịch. Hollander sử dụng hình ảnh một đường cong để giải thích ba phần của một buổi trị liệu tâm lý kịch: khởi động, hoạt động và tích hợp. Phần khởi động nhằm mục đích đưa bệnh nhân vào trạng thái tự phát và sáng tạo để cởi mở trong quá trình trị liệu tâm lý kịch. "Hoạt động" là sự thể hiện thực tế của quá trình trị liệu tâm lý kịch. Cuối cùng, "đường cong" chuyển sang phần tích hợp. Nó đóng vai trò là phần kết thúc và thảo luận về buổi trị liệu, và xem xét cách áp dụng buổi trị liệu vào cuộc sống thực – một dạng tóm tắt.

Mặc dù liệu pháp tâm lý kịch chưa được thực hành rộng rãi, nhưng công trình nghiên cứu của những người thực hành liệu pháp này đã mở ra nhiều khả năng nghiên cứu cho các khái niệm tâm lý khác như liệu pháp nhóm và mở rộng công trình của Sigmund Freud. Lĩnh vực liệu pháp kịch đang phát triển sử dụng liệu pháp tâm lý kịch như một trong những yếu tố chính. Các phương pháp của liệu pháp tâm lý kịch cũng được các tổ chức liệu pháp nhóm sử dụng và được ứng dụng trong các loại liệu pháp khác, chẳng hạn như tư vấn hậu ly hôn cho trẻ em.

Tham khảo

Tham khảo chung 
 Baim, C.; J. Burmeister, and M. Maciel, Psychodrama: Advances in Theory and Practice. Taylor and Frances: USA. .
 Yablonsky, Lewis. Psychodrama: Resolving Emotional Problems Through Role-playing. New York: Gardner, 1981. .

Đọc thêm 
 Carnabucci, Karen: Show and Tell Psychodrama, Nusanto Publishing, United States, 2014.
 Gessmann, Hans-Werner: Humanistic Psychodrama. Vol. I–IV. PIB Publisher, Duisburg, Germany, 1994.
 Gessmann, Hans-Werner: Empirical Research about Effectiveness of Psychodramatic Therapygroupwork of Patients with Neurosis (ICD-10: F3, F4). Zeitschrift für Psychodrama und Soziometrie, Sonderheft Empirische Forschung. VS Verlag für Sozialwissenschaften - Sonderheft Empirische Forschung, 2011.

Liên kết ngoài
 American Society of Group Psychotherapy and Psychodrama
 Australian and Aotearoa New Zealand Psychodrama Association
 British Psychodrama Association
 Federation of European Psychodrama Training Organisations 
 International Association for Group Psychotherapy and Group Processes 
 Psychodrama Aotearoa New Zealand

Tâm kịch
Tâm lý trị liệu
Nhập vai