Chiến trường châu Âu trong Thế chiến thứ hai

Chiến trường châu Âu trong Thế chiến thứ hai là một trong hai chiến trường trong Thế chiến II, , diễn ra từ tháng 9 năm 1939 đến tháng 5 năm 1945. Các nước Đồng minh (bao gồm Vương quốc Anh, Hoa Kỳ, Liên Xô và Pháp) đã chiến đấu với phe Trục (bao gồm Đức Quốc xã và Vương quốc Ý) trên khắp lục địa, ở cả Mặt trận phía Tây và Mặt trận phía Đông. Cũng có giao tranh tại các khu vực Scandinavia, Địa Trung Hải và Balkan. Đây là một cuộc xung đột dữ dội dẫn đến ít nhất 39 triệu người thiệt mạng và làm thay đổi mạnh mẽ cán cân quyền lực trên lục địa.

Trong thập niên 1930, Adolf Hitler, lãnh đạo Đức Quốc xã, đã mở rộng lãnh thổ Đức bằng cách sáp nhập toàn bộ Áo và vùng Sudetenland của Tiệp Khắc vào năm 1938. Một phần động cơ đến từ chính sách chủng tộc của Đức, cho rằng đất nước cần mở rộng để "chủng tộc Aryan" theo quan niệm giả khoa học có thể tồn tại. Họ được Ý hỗ trợ - một nhà nước phát xít khác do Benito Mussolini lãnh đạo. Thế chiến II bắt đầu khi Đức xâm lược Ba Lan vào ngày 1 tháng 9 năm 1939, và Liên Xô, do Joseph Stalin lãnh đạo, cũng tham gia cuộc xâm lược vào cuối tháng đó. Sau đó, hai nước chia cắt Ba Lan giữa họ.

Hai đồng minh của Ba Lan là Pháp và Vương quốc Anh tuyên chiến với Đức chỉ vài ngày sau cuộc xâm lược, nhưng lúc đầu không muốn thực sự tham chiến. Điều này thay đổi sau khi Đức lần lượt xâm lược Na Uy, Đan Mạch, Pháp, Hà Lan, Bỉ, và Luxembourg. Sáu nước này bị Đức kiểm soát, và Đức tiến hành hai đợt oanh kích trên không liên tiếp vào Vương quốc Anh, trong trận Không chiến tại Anh Quốc và the Blitz. Thủ tướng Anh Winston Churchill lãnh đạo nỗ lực chiến tranh của đất nước. Đức cũng bắt đầu cuộc diệt chủng người Do Thái trên diện rộng trong Holocaust. Năm 1940, Ý xâm lược Hy Lạp, và năm 1941, Đức xâm lược Nam Tư và Hy Lạp. Tháng 6 năm 1941, Đức mở cuộc xâm lược Liên Xô, phá vỡ hiệp ước bất tương xâm giữa hai nước; đến tháng 12 năm 1941, Đức tuyên chiến với Hoa Kỳ, không lâu sau khi Đế quốc Nhật Bản làm điều đó. Hoa Kỳ khi ấy do Tổng thống Franklin D. Roosevelt lãnh đạo.

Năm 1942, Liên Xô chặn đứng đà xâm lược sâu hơn vào lãnh thổ của mình tại Trận Stalingrad. Trong khi đó, phe Đồng minh tiến hành chiến dịch ném bom quy mô lớn nhằm vào các mục tiêu công nghiệp của Đức. Năm 1943, các nước Đồng minh bắt đầu xâm lược Ý, dẫn đến sự kết thúc chế độ của Mussolini, nhưng quân Đức và các lực lượng Ý trung thành với phe Trục vẫn tiếp tục chiến đấu. Tháng 4 năm 1945, Roosevelt qua đời và được Harry S. Truman kế nhiệm. Đồng minh giải phóng Rome vào tháng 6 năm 1944. Cũng trong tháng 6, phe Đồng minh mở cuộc đổ bộ vào Tây Âu do Đức chiếm đóng, trong khi Liên Xô phát động một cuộc phản công quy mô lớn ở Đông Âu. Both campaigns were successful for the Allies. Cả hai chiến dịch đều thành công đối với phe Đồng minh. Liên Xô chiếm phần lớn Đông Âu, bao gồm cả thủ đô Berlin của Đức; Mussolini bị treo cổ và Hitler tự sát. Các trại tập trung được sử dụng trong Holocaust được giải phóng. Đức đầu hàng vô điều kiện vào ngày 8 tháng 5 năm 1945, dù giao tranh vẫn tiếp diễn ở nơi khác tại châu Âu cho đến ngày 25 tháng 5. Ngày 5 tháng 6 năm 1945, Tuyên bố Berlin, tuyên bố việc Đức đầu hàng vô điều kiện trước bốn cường quốc chiến thắng, được ký kết. Sau đó, phe Đồng minh chuyển sang kết thúc cuộc chiến ở Thái Bình Dương chống Nhật Bản.

Sau khi Thế chiến II kết thúc, phe Đồng minh chiếm đóng lục địa châu Âu, trao lại một số quốc gia cho các lãnh đạo trước chiến tranh hoặc thành lập chính quyền mới, đồng thời tài trợ để phục hồi kinh tế. Các lãnh đạo quân sự Đức bị đưa ra xét xử tại các phiên tòa Nuremberg. Tây Âu trở thành một chuỗi các chính phủ theo chủ nghĩa tư bản, còn Đông Âu trở thành cộng sản, mở đầu Chiến tranh Lạnh giữa các quốc gia từng là đồng minh. Đức bị chia thành Tây Đức theo tư bản và Đông Đức theo cộng sản.

Bối cảnh

Phe Trục

Đức thua trận trong Thế chiến I, và Hiệp ước Versailles năm 1919 đã áp đặt các điều khoản mang tính trừng phạt đối với nước này sau khi kết luận Đức và các nước thuộc Liên minh Trung tâm có tội gây ra chiến tranh. Các hình phạt bao gồm việc mất vùng Alsace-Lorraine, mất tạm thời vùng Saarland, các hạn chế về quân sự và việc phải trả tiền bồi thường cho phe Đồng minh. Vùng Rhineland của Đức cũng bị biến thành khu phi quân sự. Đức còn phải gia nhập Hội Quốc Liên, một tổ chức liên chính phủ quốc tế hướng tới việc gìn giữ hòa bình. Giới sử học còn tranh luận về việc hiệp ước này có "hà khắc" hay thực ra "rất kiềm chế" so với các hiệp ước hòa bình khác cùng thời. Nhiều người Đức khi đó đổ lỗi cho sự sụp đổ kinh tế sau chiến tranh của đất nước mình là do các điều khoản của hiệp ước, và những oán giận này góp phần gây bất ổn chính trị, tạo điều kiện để Adolf Hitler và Đảng Quốc xã lên nắm quyền. Tình hình càng trầm trọng hơn bởi cuộc Đại Khủng hoảng kinh tế thế giới bắt đầu năm 1929.

Hitler trở thành thủ tướng và fuhrer của Đức vào năm 1933. Tháng 2 năm 1933, Tòa nhà Reichstag bị cháy do một vụ phóng hỏa, tạo cơ hội để Hitler đổ tội cho các đối thủ chính trị, đặc biệt là phe cộng sản. Đáp lại, chính phủ ban hành Sắc lệnh của Tổng thống Đế chế về Bảo vệ Nhân dân và Nhà nước, theo đó "bãi bỏ quyền tự do ngôn luận, hội họp, quyền riêng tư và báo chí; hợp pháp hóa việc nghe lén điện thoại và chặn thu thư tín; và đình chỉ quyền tự trị của các bang liên bang, như Bayern". Các chính trị gia cộng sản bị bắt, khiến Đảng Quốc xã có thể hành động theo ý mình. Hitler biến Đức thành một chế độ độc tài tuyệt đối, đồng thời rút khỏi Hội Quốc Liên. Năm 1934, trong Đêm của những con dao dài, Hitler ra lệnh thanh trừng các lãnh đạo trong tổ chức bán quân sự Sturmabteilung (SA) của Đảng Quốc xã, vì cho rằng họ đã trở nên quá mạnh.

Từ năm 1919 đến 1921, nhà phát xít Ý Benito Mussolini xây dựng được một lực lượng ủng hộ muốn ông giải quyết các khủng hoảng chính trị và kinh tế của Ý, vốn bao gồm xung đột xã hội xoay quanh sự phát triển của chủ nghĩa xã hội trong nước. Nhiều người ủng hộ Mussolini được gọi là "áo đen"; họ lập nên một lực lượng bán quân sự khủng bố vùng nông thôn Ý trong một chiến dịch chống chủ nghĩa xã hội. Năm 1922, trong bối cảnh một cuộc tổng đình công gây tranh cãi do phong trào công đoàn đã suy yếu, Mussolini và những người ủng hộ đã giành quyền lực ở Rome và đưa ông lên làm Thủ tướng Ý, điều hành đất nước song song với nền quân chủ vốn có của Vua Victor Emmanuel III. Tương tự Đức, Mussolini biến Ý thành một nhà nước phát xít độc đảng: cấm tự do ngôn luận, báo chí tự do và công đoàn; đồng thời nhắm vào phe xã hội chủ nghĩa, người Công giáo và giới tự do thông qua một mạng lưới mật cảnh sát và gián điệp. Trong thập niên 1930, Ý ngày càng có thiện cảm với Đức Quốc xã.

Ý, Đức và Đế quốc Nhật Bản - do Thiên hoàng Hirohito và Thủ tướng Hideki Tojo lãnh đạo — ngày càng liên minh chặt chẽ với nhau, và trong Thế chiến II họ được gọi là phe Trục. Ý và Nhật cần đồng minh, vì Ý tham gia Chiến tranh Ý-Ethiopia thứ hai (Ý xâm lược Đế quốc Ethiopia) từ 1935 đến 1937, còn Nhật bắt đầu Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai (Nhật mở rộng xâm lược Trung Hoa Dân Quốc) năm 1937; cuộc chiến sau này về sau hòa vào Thế chiến II và kết thúc năm 1945

Năm 1936, Ý và Đức ký một hiệp ước bảo đảm lẫn nhau, Thỏa thuận Trục Rome–Berlin. Cũng trong năm đó, Nhật và Đức ký Hiệp ước chống Quốc tế Cộng sản nhằm đối phó mối đe dọa được cho là đến từ chủ nghĩa cộng sản của Liên Xô do Joseph Stalin lãnh đạo; Ý gia nhập hiệp ước năm 1937. Ý và Đức ký Hiệp ước Thép năm 1939, chính thức hóa trục Rome–Berlin. Trong suốt Thế chiến II, các cường quốc nhỏ hơn khác cũng gia nhập phe Trục. Đối thủ chính của phe Trục là phe Đồng minh, một tên gọi được dùng lại từ phe Đồng minh từng là đối thủ chính của Liên minh Trung tâm trong Thế chiến I.

Chính sách xã hội của Đức Quốc xã 
Dưới thời Đảng Quốc xã, nước Đức hình thành một hệ thống thứ bậc chủng tộc, coi "chủng tộc Aryan" theo quan niệm giả khoa học — người Đức da trắng (hoặc những nhóm được cho là gần gũi về mặt di truyền với họ nhất) — là chủng tộc ưu việt nhất, còn người Do Thái và người Slav bị xếp ở tầng đáy hoặc gần đáy. Một phần quan trọng trong chính sách chủng tộc của Đức Quốc xã là khái niệm lebensraum, hay "không gian sinh tồn": mở rộng diện tích đất ở châu Âu nơi "người Aryan" có thể sinh sống. Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust của Hoa Kỳ viết:
Điều này trở thành một động cơ then chốt thúc đẩy việc Đức mở rộng lãnh thổ ở châu Âu vào giữa đến cuối thập niên 1930. Năm 1934, Đức ký hiệp ước bất tương xâm với Ba Lan, nhưng hiệp ước này không kéo dài vì Ba Lan bị coi là một phần của lebensraum; thần thoại của Đức Quốc xã coi Đông Âu là "vùng đất Đức bị mất". Năm 1933, Đức bắt đầu xây dựng các trại tập trung để giam giữ kẻ thù chính trị và những người họ cho là "suy đồi", chẳng hạn như các nhóm bị xếp thấp trong thứ bậc chủng tộc của họ: đối thủ chính trị của Đảng Quốc xã (như nhũng người cộng sản, các nhà dân chủ xã hội, và những người xã hội chủ nghĩa), người Ba Lan, người Romani, Nhân chứng Jehovah, Hội Tam Điểm, người khuyết tật, và người LGBTQ. Họ bị đưa từ nhiều nơi trên phần lục địa châu Âu (đặc biệt các vùng bị coi là "hạng thấp") đến các trại thông qua mạng lưới đường sắt rộng khắp xuyên lục địa. Việc giết hại hàng loạt tù nhân trong các trại bắt đầu gần như ngay từ khi trại được dựng lên, đã mở rộng mạnh vào năm 1941, thường được coi là mốc khởi đầu của Holocaust is given. Năm 1938, trong các vụ bạo loạn Kristallnacht pogrom, 30.000 người Do Thái bị đưa vào trại tập trung.

Năm 1938, hai nhà hóa học Đức Otto Hahn và Fritz Strassmann, phát hiện phân hạch hạt nhân, tức việc giải phóng một lượng năng lượng rất lớn khi "hạt nhân của một nguyên tử tách thành hai hoặc nhiều hạt nhân nhỏ hơn". Các nhà khoa học Đức thuộc Uranverein (câu lạch bộ uranium) bắt đầu một dự án nhằm phát triển một loại bom sử dụng phân hạch hạt nhân có thể phá hủy cả thành phố, bom nguyên tử. Dự án này được dự định giữ bí mật, nhưng các nhà khoa học chạy trốn khỏi Đức Quốc xã để tránh bị đàn áp đã tiết lộ thông tin về chương trình cho các nước phương Tây khác. Năm 1939, Tổng thống Hoa Kỳ Franklin D. Roosevelt được một trong những nhà khoa học tị nạn này, Albert Einstein, cảnh báo về chương trình.

Sự bành trướng của Đức và việc chia cắt Tiệp Khắc
Anh và Pháp đã phản ứng trước sự bành trướng hiếu chiến của Đức bằng chính sách nhượng bộ, "duy trì hòa bình ở châu Âu bằng cách chấp nhận nhượng bộ có giới hạn trước các yêu sách của Đức". Điều này được đông đảo người dân Anh và Pháp xem là hợp lý vì Hiệp ước Versailles bị cho là quá khắt khe, và họ không muốn gây chiến với Đức. Năm 1935, Đức hủy bỏ các hạn chế quân sự theo Hiệp ước Versailles và tái vũ trang vùng Rhineland vào năm 1936. Ngày 13 tháng 3 năm 1938, Đức sáp nhập Áo trong sự kiện Anschluss.

Sau đó Hitler đe dọa sẽ gây chiến với Tiệp Khắc. Để đối phó, vào ngày 30 tháng 9 năm 1938, Hitler, Mussolini, Thủ tướng Anh Neville Chamberlain và Thủ tướng Pháp Édouard Daladier ký Hiệp ước München, theo đó Đức được trao vùng Sudetenland, một khu vực của Tiệp Khắc gần biên giới Đức, từ lâu có đông người gốc Đức sinh sống. Chamberlain trở về Anh và tuyên bố rằng Anh đã đạt được "Hòa bình cho thời đại của chúng ta". Cùng lúc đó, Hungary sáp nhập một phần miền nam Slovakia, còn Ba Lan sáp nhập khu vực Tešin của vùng Czech Silesia. Ngày 15 tháng 3 năm 1939, Đức chiếm nốt nửa phía tây còn lại của Tiệp Khắc, tức các tỉnh Bohemia và Moravia. Sau đó trong tháng ấy, một phần Slovakia trở thành Cộng hòa Slovak, một nhà nước phát xít và Công giáo độc lập dưới quyền nhà độc tài kiêm linh mục Công giáo Jozef Tiso. Nhà nước này do Đảng Nhân dân Slovakia kiểm soát; họ biến Slovakia thành một quốc gia chư hầu của Đức và cho phép Đức chiếm đóng. Đồng thời, phần phía đông Slovakia là Subcarpathian Rus bị Hungary sáp nhập. Hai vụ sáp nhập sau cùng đã chính thức chấm dứt nhà nước Tiệp Khắc, vốn tồn tại từ năm 1918.

Đầu năm 1939, Hitler đã có kế hoạch xâm lược Ba Lan, dù Ba Lan được Anh và Pháp đảm bảo rằng họ sẽ can thiệp nếu Ba Lan bị tấn công. Đức hủy hiệp ước bất tương xâm với Ba Lan vào ngày 28 tháng 4. Để bảo đảm Đức sẽ không vấp phải sự chống đối từ Liên Xô khi xâm lược, hai nước ký một thỏa thuận trung lập mang tên Hiệp ước Molotov–Ribbentrop sau các cuộc đàm phán bí mật từ ngày 23 đến 24 tháng 8. Ngày 26 tháng 8, Hitler ra lệnh xâm lược, tin rằng Anh và Liên Xô sẽ không trả đũa. Tuy nhiên, ngày 25 tháng 8, Anh và Ba Lan công khai ký một hiệp ước bảo đảm quân sự chính thức, khiến Hitler phải hoãn cuộc chiến vài ngày. Ngày 31 tháng 8, ông ta ra lệnh xâm lược vào ngày hôm sau.

Khởi đầu chiến tranh ở châu Âu (1939–1940)

Cuộc xâm lược Ba Lan (1939) 

Ngày 1 tháng 9 năm 1939, Đức xâm lược Ba Lan, và đưa ra lời cáo buộc sai sự thật rằng Ba Lan đang tìm cách bao vây và chia cắt Đức, đồng thời người Đức gốc dân tộc ở đó đang bị đàn áp. Đêm trước đó, Đức đã dàn dựng một cuộc tấn công vào chính một đài phát thanh của họ và đổ tội cho người Ba Lan. 1,5 triệu binh sĩ của Wehrmacht tham gia cuộc xâm lược và có ưu thế quân sự áp đảo so với 1 triệu binh sĩ Ba Lan. Cuộc xâm lược do các tướng Fedor von Bock, Franz Halder, Georg von Küchler, Gerd von Rundstedt, Günther von Kluge, Johannes Blaskowitz, Walther von Brauchitsch, Walther von Reichenau, và Wilhelm List chỉ huy. Ba Lan phải chiến đấu trên một mặt trận rộng: vừa trên biên giới với Đức, vừa ở hai sườn gồm phía bắc giáp Đông Phổ (lãnh thổ Đức) và phía nam giáp Slovakia do Đức chiếm đóng. Ba Lan không rút quân về phía đông để vào thế phòng thủ hơn, vì nửa phía tây của họ chứa các vùng công nghiệp quan trọng nhất.

Wehrmacht sử dụng chiến thuật "Blitzkrieg", tức các cuộc tấn công bất ngờ bằng "lực lượng tập trung quy mô lớn của các đơn vị [thiết giáp] cơ động nhanh, được yểm trợ bởi ưu thế áp đảo về không quân". Không quân của Đức là Luftwaffe, hoạt động chủ yếu để hỗ trợ lục quân. Họ nhanh chóng phá hủy hạ tầng thiết yếu của Ba Lan, bao gồm đường sắt, về cơ bản là vô hiệu hóa Không quân Ba Lan trước khi lực lượng này kịp được sử dụng. Năm 1939, nếu xét riêng lẻ, Đức vượt các cường quốc Đồng minh lúc đó về số lượng sư đoàn bộ binh và sư đoàn thiết giáp (sư đoàn thiết giáp của Wehrmachtcòn gọi là sư đoàn panzer). Đức cũng có nhiều súng máy, cối, pháo chống tăng và lựu pháo trên mỗi sư đoàn hơn phe Đồng minh, trong khi tổng số xe tăng và máy bay quân sự của Đức xấp xỉ bằng tổng của ba nước Đồng minh cộng lại.

Những công nghệ quân sự mới được phát minh trong giai đoạn giữa hai cuộc chiến gồm radar, máy bay ném bom bổ nhào, và tàu sân bay. Các nước Đồng minh, do thắng lợi trong Thế chiến I, nhìn chung đã không nỗ lực sản xuất với số lượng lớn các loại vũ khí và trang bị mới sau đó, vì tự tin vào những gì mình đã có; còn Đức thì làm điều ngược lại kể từ khi tái vũ trang năm 1935. Ba Lan không có "xe tăng, xe bọc thép chở quân, pháo chống tăng và pháo phòng không", và tin rằng kỵ binh ngựa có thể đối đầu các lực lượng cơ giới hóa của Đức. Anh và Pháp có phần bù đắp cho việc Ba Lan yếu về không quân: Ba Lan chỉ có tiêm kích và máy bay ném bom, còn các Đồng minh khác có thêm máy bay trinh sát, phòng thủ bờ biển hoặc không quân hải quân. Anh đã có sẵn tiêm kích Hurricane mới hơn và đang sản xuất Spitfire, loại bắt đầu tham chiến vào năm 1940. Tuy nhiên, máy bay quân sự của Pháp đã lạc hậu và họ đang cố mua mẫu mới từ Hoa Kỳ. Anh không có sư đoàn thiết giáp nào, còn xe tăng của Pháp thì bị phân tán mỏng trong các sư đoàn bộ binh. Năm 1939, phe Đồng minh "nhìn chung vượt trội về tài nguyên công nghiệp, dân số và nhân lực quân sự", nhưng vũ khí, trang bị, huấn luyện và hậu cần của Đức khiến Wehrmacht trở thành quân đội mạnh nhất thế giới.  Britannica viết:

Hình thức tác chiến duy nhất mà Đức yếu hơn là trên biển, vì vậy họ không tấn công hải quân Đồng minh bằng các hạm đội tập trung, mà thay vào đó bằng "các hoạt động đơn lẻ của tàu thiết giáp và tàu đột kích thương mại của Đức".

Pháp và Anh tuyên chiến với Đức vào ngày 3 tháng 9, nhưng họ không thực sự giao chiến với Đức trong thời gian Đức xâm lược Ba Lan. Trong khi đó, Trận chiến Đại Tây Dương bắt đầu xoay quanh việc kiểm soát các tuyến đường biển trên Đại Tây Dương. Ngày 17 tháng 9, Liên Xô xâm lược Ba Lan, khiến Ba Lan phải chiến đấu trên hai mặt trận. TNgày hôm sau, các quan chức chính phủ Ba Lan chạy sang Romania, và trong mười ngày tiếp theo, lực lượng đồn trú Ba Lan tại thủ đô Warsaw cầm cự khi Đức ném bom dữ dội thành phố, làm nhiều dân thường thiệt mạng. Ngày 28, Ba Lan đầu hàng; ngày hôm sau, Đức và Liên Xô chia cắt đất nước theo một điều khoản bí mật trong Hiệp ước Molotov–Ribbentrop. Điều khoản này ban đầu quy định một phần ba phía tây của Ba Lan thuộc về Đức, hai phần ba phía đông thuộc về Liên Xô, còn Litva sẽ nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Đức; nhưng giờ đây hai nước đồng ý để Litva rơi vào phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô nếu Đức được nhận thêm phần lãnh thổ Ba Lan.

Đơn vị Ba Lan cuối cùng đầu hàng vào ngày 6 tháng 10. Cuộc xâm lược kết thúc với 14.000 người Đức chết hoặc mất tích và 66.000–70.000 người Ba Lan thiệt mạng. 700.000 người Ba Lan bị bắt làm tù binh và 80.000 người chạy sang các nước trung lập. Từ tháng 10 năm 1939 đến tháng 3 năm 1940, chiến trường châu Âu bước vào giai đoạn được gọi là "Cuộc chiến tranh kỳ quặc" khi phe Đồng minh không tiến hành các chiến dịch bộ lớn nào.

Chiến tranh Mùa Đông và Liên Xô chiếm đóng vùng Baltic (1939–1940) 
Ngay từ tháng 8 năm 1935, ủy viên phụ trách Leningrad là Andrei Zhdanov đã bắt đầu quan sát biên giới với Phần Lan. Dựa trên các quan sát này, Liên Xô bắt đầu xây dựng các tuyến đường sắt nhánh kéo dài về phía tây hướng tới vùng hoang dã của Phần Lan, đặc biệt là về phía Kuusamo, Suomussalmi, Kuhmo, và Lieksa. Các tuyến đường sắt này được chuẩn bị cho một cuộc xâm lược Phần Lan trong tương lai; chúng khó có mục đích nào khác ngoài việc vận chuyển binh lính và vật tư, vì rất ít hoạt động thương mại đi qua các khu vực này.

Phần Lan và các nước Baltic — Litva, Latvia và Estonia — được phân vào phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô theo Hiệp ước Molotov–Ribbentrop. Ngày 10 tháng 10 năm 1939, Liên Xô yêu cầu các nước Baltic cho phép đặt các đơn vị đồn trú của Liên Xô trên lãnh thổ của họ. Các nước này cảm thấy bị đe dọa và miễn cưỡng đồng ý ký các hiệp ước "bảo đảm tương hỗ" cho phép binh lính Liên Xô hiện diện. Việc Thế chiến II bùng nổ làm căng thẳng giữa Phần Lan và Liên Xô leo thang. Liên Xô lo rằng phe Trục sẽ dùng Phần Lan làm căn cứ tấn công họ, còn người Phần Lan cho rằng Liên Xô đang tìm cách mở rộng sang lãnh thổ Phần Lan. Sau đó Liên Xô đưa ra các yêu sách đối với Phần Lan tương tự như với các nước Baltic; phía Phần Lan còn bị yêu cầu phá bỏ tuyến phòng thủ Mannerheim Line trên eo đất Karelia gần biên giới Liên Xô. Phần Lan bác bỏ các yêu sách này, thay vào đó huy động quân đội và cố gắng tìm sự ủng hộ của phe Đồng minh nhưng không thành công. 

Ngày 30 tháng 11 năm 1939, Liên Xô xâm lược Phần Lan, lấy cớ là một sự cố dàn dựng ở biên giới hai nước. Chiến tranh Mùa Đông bắt đầu, với mục tiêu của Liên Xô là chinh phục Phần Lan và dựng lên một chính phủ bù nhìn cộng sản ở Helsinki. Lúc đầu, Liên Xô chịu tổn thất nặng và tiến triển rất ít. Người Phần Lan sử dụng bom xăng Molotov (một loại lựu đạn tự chế), và đặt tên nó theo Ngoại trưởng Liên Xô Vyacheslav Molotov, người bị quy trách nhiệm cho cuộc chiến. Phần Lan, với rất ít hỗ trợ từ bên ngoài, dần kiệt sức trong một cuộc chiến tiêu hao.

Cuối tháng 1 năm 1940, Liên Xô hạ thấp mục tiêu chiến lược, chấm dứt chính phủ bù nhìn cộng sản Phần Lan và thông báo với chính phủ Phần Lan hợp pháp rằng họ sẵn sàng đàm phán hòa bình. Sau khi Liên Xô tái tổ chức và áp dụng chiến thuật khác, họ mở lại cuộc tấn công vào tháng 2, chọc thủng tuyến Mannerheim. Ngày 6 tháng 3, Phần Lan yêu cầu điều khoản hòa bình; ngày 12, hai nước ký Hiệp ước Hòa bình Moskva, theo đó Phần Lan nhượng 9% lãnh thổ cho Liên Xô, và bán đảo Hanko được cho Liên Xô thuê trong 30 năm. Chiến tranh kết thúc vào ngày hôm sau.

Tháng 6 năm 1940, Joseph Stalin gửi thêm một loạt tối hậu thư đến các nước Baltic, yêu cầu cho phép số lượng quân Liên Xô "không giới hạn" vào lãnh thổ họ và thành lập chính phủ theo các điều kiện của Liên Xô. Cả ba nước bị chiếm đóng chỉ trong vài tháng, và Liên Xô nhanh chóng bắt đầu quá trình "Liên Xô hóa" (Sovietization): áp đặt các hội đồng nhân dân do cộng sản lãnh đạo ("soviets") làm cơ quan cầm quyền mới. Các "soviet" mới ở Baltic bỏ phiếu xin gia nhập Liên Xô dưới dạng các nước cộng hòa; Liên Xô chính thức chấp nhận việc sáp nhập này vào tháng 8 năm 1940.

Mặt trận Scandinavia (tháng 4 – tháng 6 năm 1940)
Ngày 9 tháng 4 năm 1940, trong Chiến dịch Weserübung, Đức xâm lược Đan Mạch và Na Uy, về cơ bản như một biện pháp phòng ngừa nhằm ngăn Anh và Pháp chiếm Na Uy, đồng thời bảo vệ công nghiệp Đức; trước đó, Anh đã lập các phong tỏa hải quân giữa Na Uy và Đức, làm gián đoạn việc nhập quặng sắt từ miền bắc Thụy Điển được vận chuyển qua cảng Na Uy Narvik. Cuộc xâm lược do Thượng tướng Bộ binh Nikolaus von Falkenhorst chỉ huy. Đức thông báo với Anh và Pháp bằng một bản ghi nhớ, cho rằng Đồng minh đang định dùng Scandinavia làm bàn đạp tấn công Đức từ phía bắc và Scandinavia cần được bảo vệ khỏi “sự xâm lược” của Đồng minh. Trong trận mở màn, Trận eo biển Drøbak người Na Uy giành thắng lợi và làm chậm đà tiến công của Đức. 

Tuy vậy, sự kháng cự của Na Uy nhanh chóng suy yếu và giới lãnh đạo chính phủ Na Uy rút về nông thôn. Vidkun Quisling, lãnh đạo đảng phát xít Nasjonal Samling, tuyên bố thành lập một chính phủ mới vào tối 9 tháng 4 năm 1940, và trong chiến tranh ông trở thành Thủ tướng Na Uy dưới sự quản lý của Đức. Quân đội Na Uy đồng ý hợp tác với Đức và bắt đầu tấn công phe Đồng minh. Anh cố gắng phòng thủ Na Uy bằng lực lượng lục quân, không quân và hải quân, nhưng gặp nhiều khó khăn. Ngày 27 tháng 4, bộ binh Anh bắt đầu rút lui. Ngày 28 tháng 5, Anh tái chiếm Narvik, nhưng phe Trục lại giành lại vào 9 tháng 6. Chiến dịch kết thúc vào 10 tháng 6 năm 1940. Anh chiếm quần đảo Faroe để đáp trả các thắng lợi của Đức.

Thụy Điển vẫn giữ được trung lập.

Lập trường của Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha 
Năm 1936, lực lượng nổi dậy do nhà phát xít Francisco Franco lãnh đạo đã giao chiến với chính phủ Tây Ban Nha được bầu cử dân chủ trong Nội chiến Tây Ban Nha. Hitler đứng về phía Franco và hỗ trợ phe nổi dậy. Năm 1939, Franco thắng cuộc chiến và trở thành nhà độc tài của Tây Ban Nha. Trước đó, vào đầu năm 1939, nhiều người Tây Ban Nha vượt biên sang Pháp; tại đây, chính phủ Pháp cho họ lựa chọn: quay lại Tây Ban Nha (và có thể bị Franco trừng phạt) hoặc gia nhập quân đội Pháp. Trong Thế chiến II, nhiều binh sĩ Tây Ban Nha đã chiến đấu cho Đệ Tam Cộng hòa Pháp (chính phủ Pháp trước khi Đức xâm lược) và sau đó tham gia lực lượng kháng chiến Pháp chống Đức Quốc xã. Tây Ban Nha tuyên bố trung lập trong Thế chiến II, nhưng hợp tác với phe Trục. Họ cung cấp nguyên liệu thô cho Đức dùng trong sản xuất vũ khí. Có khoảng 10.000 đến 15.000 người Tây Ban Nha từng là người tị nạn ở Pháp bị trục xuất sang Đức, và khoảng 60% trong số đó bị Đức Quốc xã giết hại. Bồ Đào Nha cũng tuyên bố trung lập, nhưng cho phép Anh tiếp cận các căn cứ của Bồ Đào Nha tại quần đảo Azores.

Sự mở rộng của Phe Trục (1940–1941)

Đức Quốc xã xâm lược Tây Âu (1940) 

Vào ngày 10 tháng 5 năm 1940, Đức Quốc xã xâm lược Pháp và vùng Đất thấp (Hà Lan, Bỉ và Luxembourg). Ba tư lệnh Đức là Wilhelm von Leeb, Fedor von Bock và Gerd von Rundstedt mỗi người chỉ huy một tập đoàn quân, tiến vào Pháp qua phần phía bắc của biên giới Pháp–Đức, đồng thời cũng vượt qua vùng Đất thấp  để tràn vào Pháp; hướng tiến công sau này gợi nhớ đến Kế hoạch Schlieffen trong Thế chiến I.

Ngày 10, quân Đức tiến vào Hà Lan và Bỉ, và Neville Chamberlain từ chức, khiến Winston Churchill trở thành Thủ tướng Vương quốc Anh. Chamberlain bị chỉ trích vì thất bại của chiến dịch Na Uy, còn Churchill đã trở thành lựa chọn của Công đảng Anh để lãnh đạo đất nước — dù họ không thích quan điểm chống xã hội chủ nghĩa của ông — vì ông sẵn sàng chiến đấu với Đức. Một chính phủ liên minh được thành lập, do một nội các thời chiến gồm Churchill, Chamberlain, lãnh chúa bảo thủ Halifax, và các thành viên Công đảng Clement Attlee cùng Arthur Greenwood lãnh đạo. Churchill cũng trở thành Bộ trưởng Quốc phòng. Ngày 12 tháng 5, Nữ hoàng Hà Lan Wilhelmina cùng các bộ trưởng chạy sang Anh, nơi bà thành lập chính phủ Hà Lan lưu vong. Ngày hôm sau, quân Đức vượt sông Meuse, tiến vào Pháp.

Anh xâm lược Iceland (1940) 

Trong khi đó, Winston Churchill cố thuyết phục Iceland gia nhập phe Đồng minh, nhưng Iceland muốn giữ trung lập. Cuối cùng, Anh quyết định xâm lược vì quốc gia này có vị trí chiến lược quan trọng, có thể làm căn cứ để kiểm soát Bắc Đại Tây Dương. Cuộc xâm lược bắt đầu ngày 10 tháng 5 năm 1940. Chính phủ Iceland không hài lòng vì chủ quyền bị xâm phạm, nhưng đã đầu hàng Anh, và Anh chiếm đóng đất nước. Anh hứa sẽ bồi thường cho người dân Iceland và rút đi khi chiến tranh kết thúc. Quân Canada tới Iceland vào tháng 6 năm 1940, và người Mỹ tới một năm sau; quân đội nước ngoài vẫn tiếp tục hiện diện ở Iceland sau chiến tranh, khi nước này trở thành thành viên NATO.

Sự sụp đổ của Pháp (1940) 

Ngày 14 tháng 5 năm 1940, Tổng tư lệnh Hà Lan Henri Winkelman đầu hàng các lực lượng của mình ở phía đông sông Scheldt tức về cơ bản là toàn bộ Hà Lan. Ngày 15, tướng Pháp Maurice Gamelin báo với Thủ tướng Pháp Paul Reynaud rằng quân Đức có thể chiếm Paris chỉ trong vài ngày. Reynaud vì thế thay Gamelin bằng tướng đã nghỉ hưu Maxime Weygand, lúc đó đang ở Syria. Weygand rời Syria và tới nơi vào ngày 19, khiến bộ chỉ huy tối cao của Pháp trong nhiều ngày bị thiếu người đứng đầu khi quân Đức đang áp sát Paris. Khi tới, Weygand thay 12 tướng lĩnh, đáng chú ý là đưa tướng Charles de Gaulle lên chỉ huy.

Quân Đức chọc thủng phòng tuyến Pháp vào ngày 15 và nhanh chóng tiến vào những khu vực không được phòng thủ. Đến ngày 20, họ tới eo biển Manche, rồi vài ngày sau tiến lên phía bắc hướng về Calais và Dunkirk. Quân Bỉ bị bao vây ở vùng Flanders. Ngày 24, quân Đức gần như tới Dunkirk, nhưng Hitler ra lệnh cho họ lùi lại, cho Lực lượng Viễn chinh Anh và các lực lượng Đồng minh khác ở Dunkirk có thời gian sơ tán sang Anh. Tuy nhiên tình hình xấu đi nhanh chóng và ngày 27, Vua Bỉ Leopold III đầu hàng quân đội của mình. Phe Đồng minh sơ tán thành công đến ngày 4 tháng 6, cứu được 198.000 lính Anh và 140.000 lính Pháp. Lúc này, mặt trận Pháp bị đẩy lùi về các sông Somme và Aisne. Quân số và tinh thần Pháp suy giảm, nhiều đơn vị rút về phía tây. Ngày 9 tháng 6, quân Đức vượt sông Seine.

Ngày 10 tháng 6 năm 1940, Ý tuyên chiến với Pháp và Vương quốc Anh. Họ bắt đầu tấn công Pháp vào ngày 20, nhưng tác động không đáng kể. Reynaud rời Paris đến Tours, , và ngày 12 ông cùng các bộ trưởng được Weygand báo rằng trận chiến của Pháp đã thua. Trong khi đó, Thiếu tướng Pháp Victor Fortune đầu hàng cùng 10.000 quân thuộc Sư đoàn 51 Highland của Lực lượng Viễn chinh Anh, vốn đã kiệt sức tại Saint-Valéry-en-Caux. Ngày 14, quân đội Pháp sơ tán khỏi Paris và quân Đức tiến vào thành phố. Reynaud lại chuyển chính phủ, lần này tới Bordeaux. Ngày hôm sau, Verdun thất thủ, và ngày 16 Reynaud từ chức, nhường chức cho Philippe Pétain. Ngày 17, Pétain xin Đức một thỏa thuận đình chiến. Ngày 18 tháng 6 năm 1940, de Gaulle phát biểu từ London kêu gọi người Pháp kháng chiến chống Đức. Các điều khoản được ấn định khi Hitler có mặt ngày 21, và đến ngày 25, chiến tranh giữa Pháp với Đức/Ý chính thức kết thúc. Ngày 22 tháng 6, theo Hiệp định đình chiến Pháp–Đức, Pháp bị chia thành hai phần: một phần do quân đội Đức chiếm đóng, và phần còn lại là Pháp Vichy, có một mức độ tự trị nhất định.

Vụ thảm sát Chasselay xảy ra ở Pháp vào tháng 6 năm 1940.

Trận chiến nước Anh và cuộc ném bom London (1940) 

Bắt đầu từ tháng 6 năm 1940, trong Trận chiến nước Anh, lực lượng không quân Đức Luftwaffe mở các đợt không kích vào Vương quốc Anh để chuẩn bị cho một cuộc đổ bộ xâm lược Anh theo kế hoạch mang mật danh Chiến dịch Sea Lion. Không quân Hoàng gia Anh (RAF) đã phòng thủ thành công, và giai đoạn ném bom này kết thúc vào tháng 9 năm 1940. Ngày 7 tháng 9, Luftwaffe bắt đầu một chiến dịch oanh tạc đường không nhằm vào Anh được gọi là Blitz, tập trung phá hủy các mục tiêu chiến lược để làm suy yếu nỗ lực chiến tranh của Anh.

Trong Trận chiến nước Anh, Anh đề nghị Mỹ hỗ trợ, nhưng dư luận Mỹ bị chia rẽ về việc có nên tham chiến hay không. Trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ tháng 11 năm 1940, Tổng thống đương nhiệm Franklin D. Roosevelt đắc cử nhiệm kỳ thứ ba. Nước Mỹ dần chắc chắn hơn về sự cần thiết phải viện trợ cho Anh; chẳng hạn, đối thủ chính của Roosevelt là Wendell Willkie (Đảng Cộng hòa) đã khác với quan điểm trước đó của đảng mình khi đồng ý rằng nên viện trợ. Tháng 12 năm 1940, Roosevelt (khi đó là tổng thống tái đắc cử) có bài phát biểu trình bày cách tiếp cận "Kho vũ khí của nền dân chủ" (Arsenal of democracy) và biện minh cho việc hỗ trợ Anh. Đến tháng 3 năm 1941, Quốc hội Mỹ thông qua Đạo luật Lend-Lease, cho phép Mỹ gửi lượng viện trợ lớn, từ "xe tăng, máy bay, tàu chiến, vũ khí và vật tư làm đường cho tới quần áo, hóa chất và thực phẩm". Chương trình này sớm mở rộng sang việc viện trợ Liên Xô, Trung Quốc và Pháp (phe Đồng minh).

Ý xâm lược Hy Lạp (1940–1941) 
Ngày 28 tháng 10 năm 1940, Ý bắt đầu xâm lược Hy Lạp. Điều này khiến người Hy Lạp bất ngờ, và cả Hitler cũng không muốn vì ông không muốn quân phe Trục bị phân tán khỏi chiến dịch Bắc Phi. Mussolini tin rằng Ý sẽ thắng nhanh, nhưng chỉ sau một tuần, quân Ý bị đẩy lùi vào Albania. Ba tháng tiếp theo, quân Ý phải phòng thủ ở Albania trước quân Hy Lạp. Trong Trận Taranto, hải quân Anh đã phá hủy gần một nửa hạm đội Ý. Tháng 3 năm 1941, Anh điều 58.000 quân thuộc Khối Thịnh vượng chung sang hỗ trợ Hy Lạp, dù khi đó họ đang giao chiến rất ác liệt ở Bắc Phi.

Holocaust bắt đầu (1940–1941) 

Từ ngày 20 đến 24 tháng 11 năm 1940, Hungary, Romania và Slovakia gia nhập phe Trục theo Hiệp ước Tam cường. Năm 1941, Hitler và các lãnh đạo Đức Quốc xã khác, trong đó có Heinrich Himmler và Reinhard Heydrich, thống nhất một chương trình tiêu diệt hàng loạt người Do Thái trên khắp châu Âu bị chiếm đóng, khởi đầu Holocaust; chương trình này được gọi là "Giải pháp cuối cùng" (Final Solution) cho "vấn đề Do Thái", tức cuộc tranh luận về việc "nên làm gì" với người Do Thái sống trên lục địa. Ngày 1 tháng 3 năm 1941, Himmler ra lệnh xây dựng trại tập trung Auschwitz-Birkenau. Cùng thời điểm đó, Bulgaria gia nhập Hiệp ước Tam cường, và hai ngày sau, Đức bắt đầu phong tỏa một khu Do Thái (ghetto) ở Kraków, Ba Lan. Ngoài hệ thống trại tập trung, "Giải pháp cuối cùng" còn được thực hiện thông qua Einsatzgruppen,các đơn vị cơ động chuyên giết người. Croatia gia nhập Hiệp ước Tam cường vào ngày 15 tháng 6.

Đức xâm lược Nam Tư và Hy Lạp (1941) 
Ngày 6 tháng 4 năm 1941, Đức, với sự hỗ trợ của lực lượng Bulgaria và Hungary, bắt đầu xâm lược Nam Tư và Hy Lạp. Mục tiêu của chiến dịch là để hỗ trợ cuộc xâm lược Hy Lạp của Ý, lật đổ chính phủ Nam Tư thân Đồng Minh, bảo đảm sườn phía nam của Đức trong kế hoạch xâm lược Liên Xô, bảo vệ nguồn dầu mỏ của Đức ở Romania khỏi các đợt không kích của Đồng Minh, và tạo bàn đạp nhằm tấn công các tuyến liên lạc của Anh với phương Đông. Nhiều thành phố lớn của Nam Tư, trong đó có Belgrade, bị ném bom. Ngày 17 tháng 4, Nam Tư đầu hàng khi Đức tiến vào miền bắc Hy Lạp. Các thành phố Hy Lạp hứng chịu những đòn tấn công theo chiến thuật Blitzkrieg; dù kháng cự quyết liệt, Athens vẫn thất thủ vào ngày 27 tháng 4. Có 2.500 lính Đức thiệt mạng. 11.000 binh sĩ Đồng Minh bị bắt, và 45.000 người được sơ tán ra đảo Crete.

Ngày 20 tháng 5 năm 1941, Đức bắt đầu xâm lược Crete. Họ mở các đợt đổ bộ đường không bằng lính dù vào nhiều thành phố trên đảo, áp đảo lực lượng Đồng Minh khiến Đồng Minh phải rút khỏi đảo. Trong suốt phần còn lại của chiến tranh, Đức tiếp tục đàn áp hoạt động kháng chiến du kích ở Nam Tư và Hy Lạp. Cuối năm 1941, người Anh bắt đầu hỗ trợ lực lượng du kích Chetnik do Dragoljub Mihailovic lãnh đạo. Về sau, Chetnik bước vào một cuộc nội chiến chống lại một lực lượng du kích khác là quân nổ dậy do Josip "Tito" Broz lãnh đạo. Chetnik hợp tác với Đồng Minh, nhưng đến năm 1943, Anh chuyển sang ủng hộ quân nổi dậy. Tại Hy Lạp, lực lượng cộng sản ELAS tham gia nội chiến với lực lượng cộng hòa EDES. Hai bên giao tranh cho đến khi quân Đồng Minh làm trung gian đạt được một thỏa thuận hòa giải.

Chú thích

Tham khảo

Tài liệu trích dẫn

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Lịch sử châu Âu

Các mặt trận trong Thế chiến thứ hai