Địa tô tuyệt đối và địa tô chênh lệch

Địa tô chênh lệch và địa tô tuyệt đối là các khái niệm được Karl Marx sử dụng trong quyển thứ ba của bộ Das Kapital để giải thích cách thức phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa vận hành trong sản xuất nông nghiệp, dưới điều kiện hầu hết đất nông nghiệp thuộc sở hữu của một tầng lớp xã hội là các địa chủ những người có thể thu được thu nhập địa tô từ sản xuất nông trường. Địa tô với tư cách là một phạm trù kinh tế được Marx coi là một hình thái của giá trị thặng dư giống như thu nhập lãi suất thuần, thuế sản xuất thuần và lợi nhuận công nghiệp. Các văn bản chính của Marx về lý thuyết địa tô có thể được tìm thấy trong tập thứ hai (đã biên tập) của Các học thuyết về giá trị thặng dư và trong Phần 6 của Tư bản, Quyển III. Anwar M. Shaikh tuyên bố rằng "Những phần cực kỳ phong phú và sâu sắc này trong tác phẩm của ông hiếm khi được đề cập trong các tài liệu về chủ nghĩa Marx, và thậm chí còn ít được hiểu hơn."

Mục đích của lý thuyết 

Phần lớn lý thuyết của Marx là một sự phê phán Quy luật địa tô của David Ricardo, và nó xem xét với các ví dụ số học chi tiết về việc tỷ suất lợi nhuận tương đối của các khoản đầu tư tư bản trong nông nghiệp bị ảnh hưởng như thế nào bởi năng suất, độ màu mỡ và vị trí của đất canh tác, cũng như bởi chi tiêu tư bản vào việc cải tạo đất. Ricardo khái niệm hóa thu nhập địa tô về cơ bản là một khoản thu nhập "không do lao động mà có" vượt quá chi phí sản xuất thực tế, và ông đã phân tích cách một số chủ nông trường có thể thu được lợi nhuận siêu ngạch như vậy do các điều kiện canh tác thuận lợi hơn những nơi khác.

Marx nhằm mục đích chỉ ra rằng chủ nghĩa tư bản biến nông nghiệp thành một ngành kinh doanh giống như bất kỳ ngành nào khác, vận hành vì các động cơ thương mại thuần túy; và rằng các địa tô tuyệt đối mà địa chủ chiếm đoạt là một gánh nặng đối với giai cấp tư sản công nghiệp vì chúng vừa bao hàm một chi phí sản xuất bổ sung vừa làm tăng giá nông sản, dẫn đến việc giai cấp tư sản đưa ra yêu cầu quốc hữu hóa đất đai. Cụ thể hơn, Marx có ý định chỉ ra cách quy luật giá trị chi phối nông nghiệp tư bản chủ nghĩa, giống như nó chi phối công nghiệp tư bản chủ nghĩa.

Đặc điểm riêng biệt của chủ nghĩa tư bản trong nông nghiệp là thương mại phải thích nghi với các yếu tố vật lý như khí hậu, độ cao và chất lượng đất, tính không co giãn tương đối của cung nông nghiệp, và tác động của mất mùa đối với giá nông sản quốc tế. Tuy nhiên, cuối cùng, việc sản xuất nông sản được tổ chức lại hoàn toàn theo giá trị trao đổi của sản lượng nông nghiệp – thực phẩm sau đó được sản xuất chủ yếu theo giá trị giao dịch dự kiến trên thị trường (điều này không phải lúc nào cũng hoàn toàn đúng, ví dụ: vì có thể chỉ khả thi để canh tác một số loại cây trồng hạn chế, hoặc nuôi một số loại gia súc hạn chế trên các vùng đất cụ thể, hoặc vì không có kiến thức hoàn hảo về những gì thị trường sẽ làm trong tương lai, nếu có sự biến động giá lớn, sự không chắc chắn về khí hậu, v.v.).

Quy luật giá trị 

Theo Marx, sự vận hành của quy luật giá trị và sự hình thành giá cả sản xuất đã bị thay đổi trong nông nghiệp tư bản chủ nghĩa, bởi vì giá nông sản được đồng xác định bởi năng suất đất đai và địa tô sở hữu đất đai một cách khá độc lập với năng suất lao động. Ví dụ, một vụ mùa thất bát ở một vùng nông nghiệp lớn do điều kiện thời tiết bất lợi, hoặc việc độc quyền cung cấp đất canh tác, có thể có tác động lớn đến giá thị trường thế giới đối với nông sản. Marx mở rộng lý thuyết về địa tô nông nghiệp của mình sang địa tô xây dựng và địa tô hầm mỏ, và xem xét tác động của thu nhập địa tô đối với giá đất.

Ý nghĩa lý luận 

Lý thuyết này là phần ít được biết đến nhất trong các tác phẩm kinh tế của Marx, và nằm trong số những phần khó hơn, vì thu nhập từ sản xuất nông trường có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều biến số khác nhau, ngay cả ở mức độ phân tích trừu tượng cao. Tuy nhiên, lý thuyết này đã trở nên rất quan trọng đối với các nhà Tân học thuyết Marx như Ernest Mandel và Cyrus Bina, những người đã giải thích chủ nghĩa tư bản muộn là một hình thái của chủ nghĩa tư bản hưởng lợi ngày càng mang tính ký sinh, trong đó các khoản lợi nhuận siêu ngạch được các nhà tư bản thu được từ việc độc quyền tiếp cận các nguồn lực, tài sản và công nghệ trong điều kiện cạnh tranh không hoàn hảo. Các tác giả theo chủ nghĩa Marx như Cyrus Bina đã mở rộng khái niệm địa tô sang địa tô dầu mỏ. Những hiểu biết của Marx về lý thuyết địa tô và lợi nhuận siêu ngạch (giá trị thặng dư siêu ngạch) có ảnh hưởng đến lý thuyết về cạnh tranh tư bản thực tế do Anwar M. Shaikh tạo ra để hoàn thiện và cập nhật những gì Marx đã đặt ra.

Địa tô trong kinh tế vĩ mô 
Một lý do khả dĩ khác cho sự mờ nhạt tương đối của lý thuyết này là trong các số liệu thống kê kinh tế vĩ mô hiện đại và hạch toán quốc gia, không có dữ liệu riêng biệt và toàn diện nào được cung cấp về lượng địa tô và địa tô dưới lòng đất được tính và thu được, bởi vì chúng không được coi là một phần của giá trị gia tăng một cách chính thức, và do đó không được đưa vào tính toán GDP (ngoại trừ giá trị của các hợp đồng thuê sản xuất). Các dữ liệu thuế về giao dịch đất đai không đáng tin cậy do sự không nhất quán trong định giá.

Lập luận khái niệm cơ bản trong hạch toán quốc gia, nói một cách đơn giản, là các địa tô như vậy không phản ánh thu nhập do sản xuất tạo ra và không liên quan đến sản xuất, và do đó các thu nhập đó không tạo ra sự gia tăng thuần vào giá trị của sản lượng mới. Do đó, một cách ngầm định, nhiều khoản địa tô được xử lý như thể chúng là một sự chuyển giao thu nhập. Thông thường chỉ có giá trị chi tiêu hàng năm cho cải tạo đất và giá trị của hợp đồng thuê thiết bị sản xuất được ghi nhận là thu nhập "sản xuất", gia tăng giá trị.

Tuy nhiên, trong lý thuyết của Marx, địa tô không đơn thuần phản ánh một thu nhập tài sản có được từ quyền sở hữu một tài sản, mà là một yếu tố thực sự của giá trị thặng dư và do đó là của sản phẩm giá trị, trong chừng mực các địa tô đó là một dòng thu nhập phải được trả từ giá trị mới tạo ra bởi hoạt động sản xuất hiện tại của các sản phẩm sơ cấp trên đất đó. Theo Marx, các địa tô như vậy là một phần của tổng cấu trúc chi phí của sản xuất tư bản chủ nghĩa, và là một thành phần cấu thành giá trị của sản lượng nông nghiệp.

Các hình thái địa tô chênh lệch 

Giả sử ví dụ giá thị trường thế giới hiện hành cho lúa mì chất lượng là khoảng 350 đô la Mỹ mỗi tấn f.o.b. Ngay cả khi hai nhà đầu tư có cùng một lượng vốn chính xác để đầu tư vào sản xuất lúa mì, thì tính kinh tế của việc sản xuất lúa mì ở mức giá đó sẽ khá khác nhau, tùy thuộc vào năng suất thực tế của mảnh đất họ sử dụng. Cùng một lượng tiền đầu tư vào sản xuất lúa mì trên diện tích A mang lại một vụ mùa lúa mì lớn hơn và nhiều lợi nhuận hơn so với trên diện tích B, nếu A có năng suất cao hơn, màu mỡ hơn, vị trí tốt hơn v.v. so với B.

Nhưng không chỉ có vậy – với một mức năng suất trên mỗi hecta đã biết và một mức giá trên mỗi tấn lúa mì đã biết, việc sản xuất lúa mì trên các loại đất cụ thể có thể mang tính kinh tế hoặc không kinh tế. Tồn tại một "hệ thống phân cấp các loại đất", và nếu nhu cầu thị trường và giá cả tăng lên, nhiều vùng đất ít năng suất hơn (hoặc đất xấu) có thể được canh tác; nếu nhu cầu và giá cả giảm xuống, ít vùng đất xấu hơn có thể được canh tác.

Địa tô chênh lệch I 

Tình trạng đó là cơ sở của cái mà Marx gọi là "Địa tô chênh lệch I". Nó có nghĩa là nhà đầu tư đặt tư bản để sản xuất lúa mì trên những vùng đất có năng suất cao hơn sẽ thu được một khoản lợi nhuận siêu ngạch hoặc địa tô cho tư bản của mình trên vùng đất đó. Khoản địa tô này, tất nhiên, thay đổi theo tổng cung và cầu về lúa mì và giá thị trường hiện hành của lúa mì.

Tuy nhiên, thu nhập từ sản xuất lúa mì cũng sẽ phụ thuộc không chỉ vào chất lượng đất mà còn vào số lượng hecta của mỗi loại đất đang được canh tác. Do đó, cung lúa mì và giá lúa mì, và do đó các khoản địa tô thu được từ sự biến động của chúng, cũng sẽ bị ảnh hưởng bởi việc mở rộng sản xuất lúa mì để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng diễn ra trên đất tốt hơn hay xấu hơn.

Địa tô chênh lệch II 

Ngoài ra, khả năng sinh lời và năng suất sản xuất lúa mì cũng có thể bị ảnh hưởng bởi số lượng vốn thực tế được đầu tư trên mỗi mẫu Anh. Marx gọi đây là Địa tô chênh lệch II và ông xem xét tác động của nền nông nghiệp thâm canh vốn sẽ như thế nào khi giá cả sản xuất vẫn ổn định, và khi nó giảm xuống, trong khi sản lượng tăng thêm từ các khoản đầu tư vốn bổ sung thay đổi.

Tóm tắt 

Lý thuyết về Địa tô chênh lệch I chỉ ra cách lợi nhuận siêu ngạch được chuyển hóa thành địa tô bởi các lượng tư bản bằng nhau được đầu tư trên các vùng đất khác nhau có năng suất không bằng nhau, trong khi lý thuyết về Địa tô chênh lệch II đề cập đến sự khác biệt về khả năng sinh lời do các lượng tư bản không bằng nhau được đầu tư liên tiếp và thâm canh trên các mảnh đất khác nhau cùng loại. Địa tô chênh lệch II bao hàm việc chiếm đoạt các khoản lợi nhuận siêu ngạch được tạo ra bởi sự khác biệt tạm thời về năng suất, do việc áp dụng các lượng tư bản không bằng nhau vào cùng một loại đất.

Địa tô tuyệt đối 

Địa tô tuyệt đối đôi khi được giải thích là địa tô mà các địa chủ có thể rút ra vì họ độc quyền việc tiếp cận hoặc cung cấp đất đai, và đôi khi là địa tô phát sinh do sự chênh lệch giữa giá trị sản phẩm và giá cả sản xuất của sản lượng trong nông nghiệp, vì cấu tạo hữu cơ của tư bản trong nông nghiệp thấp hơn mức trung bình so với công nghiệp.

Theo khái niệm của chính Marx, địa tô tuyệt đối không thể tồn tại khi cấu tạo hữu cơ của tư bản trong nông nghiệp trở nên cao hơn mức trung bình của xã hội. Marx đã dự liệu rằng năng suất lao động trong công nghiệp chế tạo sẽ cao hơn trong nông nghiệp trong dài hạn, phản ánh thực tế rằng cấu tạo hữu cơ của tư bản (tỷ lệ C/V) trong công nghiệp chế tạo cao hơn trong nông nghiệp. Điều này ngụ ý rằng, trong nông nghiệp, giá trị của sản lượng được tạo ra thường xuyên cao hơn giá cả sản xuất của sản lượng đó.

Trường phái Trọng nông 

Một định nghĩa khác về địa tô hoặc địa tô tuyệt đối bắt nguồn từ trường phái kinh tế chính trị Pháp thế kỷ 18 được gọi là Phái Trọng nông. Họ tìm cách đưa phân tích logic vào các vấn đề của chính phủ. Họ đi đến kết luận rằng "địa tô" nên là nguồn của hầu hết hoặc tất cả các loại thuế. Họ định nghĩa địa tô là phần địa tô chỉ có thể quy cho quy mô và vị trí của mảnh đất. Ví dụ, giả sử bạn sở hữu một mảnh đất. Nếu mọi thứ bạn trồng hoặc xây dựng trên mảnh đất đó bị cháy sạch . . . thì bạn vẫn có thể cho thuê nó để lấy địa tô (giá trị vị trí của nó). Những nhà Trọng nông lưu ý rằng chủ sở hữu hoàn toàn không chịu trách nhiệm cho bất kỳ sự gia tăng nào trong giá trị "vị trí" của mảnh đất của mình. Một vị trí cụ thể chỉ trở nên có giá trị hơn vì có nhiều người đến sống xung quanh nó hơn. Vì chính xã hội nói chung đã mang lại giá trị cho địa tô . . . họ lập luận rằng xã hội nên thu hồi một phần giá trị đó dưới dạng doanh thu thuế.

Xem thêm 
Địa tô kinh tế
Quy luật địa tô
Lợi nhuận siêu ngạch
Giá trị thặng dư
Sản phẩm giá trị
Quốc gia hưởng lợi
Chủ nghĩa tư bản hưởng lợi

Tham khảo

Liên kết ngoài 
Địa tô tư bản chủ nghĩa

Kinh tế học Marx
Cho thuê