Bản thảo cương mục

Bản thảo cương mục () là một từ điển bách khoa của Trung Quốc về dược vật học được thầy thuốc Lý Thời Trân biên soạn vào thế kỷ 16 đầu thời nhà Minh. Bản thảo đầu tiên được hoàn thành vào năm 1578 và được in tại Nam Kinh vào năm 1596. Bộ sách liệt kê các dược liệu của y học cổ truyền Trung Hoa được biết đến vào thời điểm đó, bao gồm các loài thực vật, động vật và khoáng chất được tin là có đặc tính chữa bệnh. Đây được coi là tác phẩm y học hoàn chỉnh và chi tiết nhất trong lịch sử Đông y.

Lý Thời Trân đã biên soạn các mục từ không chỉ từ hàng trăm tác phẩm trước đó trong truyền thống y học bản thảo, mà còn từ các văn bản văn học và lịch sử. Ông lập luận rằng một bài thơ có thể có giá trị hơn một tác phẩm y khoa và một câu chuyện kỳ lạ có thể minh họa cho tác dụng của một loại thuốc. Các hoàng đế nhà Minh đã không dành quá nhiều sự quan tâm đến tác phẩm của ông và nó đã bị phớt lờ.

Tác phẩm của Lý Thời Trân vẫn tồn tại những sai sót và nhầm lẫn do kiến thức khoa học còn hạn chế vào thời điểm đó. Ví dụ, Lý Thời Trân khẳng định rằng tất cả các con rái cá đều là giống đực và thủy ngân không có độc tính. 

Tại kỳ họp ở Ma Cao ngày 9 tháng 3 năm 2010, Bản thảo cương mục đã được MOWCAP (Ký ức thế giới khu vực châu Á-Thái Bình Dương) của UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thế giới của Trung Quốc, cùng Hoàng Đế nội kinh.

Lịch sử biên soạn 
Ước tính Lý Thời Trân đã bỏ ra 27 năm để sưu tầm trên 800 tài liệu khác nhau và đích thân đến các địa phương để khảo sát các loại cây cỏ, loài vật và những thứ có thể dùng làm thuốc trong Đông y. Ông đã xây dựng tác phẩm của mình dựa trên mô hình của một bộ biên soạn từ thời nhà Tống, đặc biệt là việc sử dụng các văn bản phi y khoa. Ông đã làm việc trong hơn ba thập kỷ với sự trợ giúp của con trai mình là Lý Kiến Nguyên, người đảm nhiệm việc vẽ các hình minh họa. Sự hết mình vì nghề thuốc khiến Lý Thời Trân được so sánh với Thần Nông, nhân vật huyền thoại trong Lịch sử Trung Quốc từng dạy nghề nông và nghề y cho người dân.

Trải qua 3 lần viết lại, Bản thảo cương mục được ông hoàn thành vào năm Vạn Lịch thứ 6 đời nhà Minh, tức năm 1578. Thợ in bắt đầu khắc bản gỗ vào năm 1593, nhưng tác phẩm không được xuất bản cho đến năm 1596, tức ba năm sau khi Lý Thời Trân qua đời. Lý Kiến Nguyên đã dâng một bản sao lên hoàng đế nhà Minh, người đã xem qua nhưng không mấy quan tâm. Các lần tái bản tiếp theo lần lượt được xuất bản vào các năm 1603, 1606, 1640, và sau đó là rất nhiều phiên bản khác với số lượng hình minh họa ngày càng tăng cho đến tận thế kỷ 21.

Đây được coi là bộ sách dược vật hoàn chỉnh nhất của Đông y, tiếp nối tài liệu tham khảo chính của Lý Thời Trân là Chứng loại bản thảo (證類本草) của Đường Thận Vy (唐慎微) đời nhà Tống. Năm 30 thời Càn Long nhà Thanh, tức năm 1765, nhà dược vật học Triệu Học Mẫn đã soạn sách Bản thảo cương mục thập di (本草綱目拾遺) với mục đích bổ chính cho Bản thảo cương mục, tác phẩm này đã bổ sung thêm 716 loại cây thuốc, 161 loại đơn thuốc và chỉnh sửa 34 lỗi trong bộ sách ban đầu của Lý Thời Trân.

Tên gọi
Tựa đề của tác phẩm, được dịch là "Dược liệu học, sắp xếp theo mô tả dược tính và các khía cạnh kỹ thuật", sử dụng hai từ ghép trong tiếng Hán. Bản thảo (Bencao; "nguồn gốc và thảo mộc; dựa trên thảo dược, dược thư, dược liệu học") là sự kết hợp giữa bản (本 - 'nguồn gốc, căn bản') và thảo (草 - 'cỏ, thực vật, thảo mộc'). Cương mục (Gangmu; "đề cương chi tiết; mục lục") kết hợp giữa cương (綱 - 'dây thừng chính; sợi chỉ chính, nguyên tắc thiết yếu') và mục (目 - 'mắt, cái nhìn; danh mục, bộ phận').

Các chữ Cương (綱) và Mục (目) về sau đã được sử dụng để lần lượt chỉ "Lớp" và "Bộ" trong hệ thống phân loại sinh học.

Kết cấu 
Bản thảo cương mục có tổng cộng 52 quyển tập hợp 1.892 chủng loại cây, con, vật thuốc khác nhau trong đó có 374 loại do đích thân Lý Thời Trân tìm ra. Bộ sách liệt kê 11.096 đơn thuốc (phương tễ) trong đó có 8.000 do Lý Thời Trân sưu tập mới hoặc tự sáng chế. Ước tính toàn bộ sách có tới 160 vạn chữ được chia thành 16 bộ, 60 loại, từng chủng loại cây, con, vật thuốc đều được chú rõ tên, tập tính, lịch sử khai thác, phương pháp chế biến, đặc tính, công dụng.

Bộ sách bao gồm tổng cộng 52 quyển:
 Phần mục lục mở đầu: Liệt kê các mục từ, bao gồm 1.160 sơ đồ và hình minh họa vẽ tay.
 Quyển 1 đến 4: Phần Tự lệ (序例 - nguyên tắc chung) và danh mục toàn diện các loại thảo dược dùng để điều trị các bệnh phổ biến nhất (Bách bệnh chủ trị dược - 百病主治藥).
 Quyển 5 đến 52: Phần nội dung chính, chứa 1.892 loại thảo dược riêng biệt, trong đó có 374 loại do Lý Thời Trân bổ sung. Có 11.096 đơn thuốc phụ trợ để điều trị các bệnh thông thường (8.160 đơn trong số đó được biên soạn trực tiếp vào văn bản).

Tác phẩm được chia thành 16 bộ bao gồm: Thủy (nước), Hỏa (lửa), Thổ (đất), Kim thạch (kim loại và đá), Thảo (cỏ), Cốc (ngũ cốc), Thái (rau), Quả (trái cây), Mộc (gỗ), Phục khí (đồ dùng), Trùng (côn trùng), Lân (loài có vảy), Giới (loài có vỏ cứng), Cầm (chim), Thú (thú vật), Nhân (người) và được phân thành 60 loại.

Mỗi loại dược liệu được phân định theo các mục:
 Thích danh: Xác định tên gọi.
 Tập giải: Ghi chép về nơi sản xuất, thu hái.
 Chính ngộ: Đính chính những sai sót trong các tài liệu trước đây.
 Tu trị: Phương pháp bào chế thuốc.
 Khí vị, Chủ trị, Phát minh: Phân tích tính chất và công dụng của vị thuốc.
 Phụ phương: Thu thập các đơn thuốc lưu truyền trong dân gian.

Toàn thư thu lục 881 loại thực vật dược, phần phụ lục có 61 loại, tổng cộng là 942 loại; cộng thêm 153 loại thực vật có tên nhưng chưa dùng đến, tổng cộng là 1.095 loại, chiếm 58% tổng số dược liệu. Lý Thời Trân chia thực vật thành 5 bộ: Thảo, Cốc, Thái, Quả, Mộc. Trong đó, riêng bộ Thảo lại được phân thành 9 loại: sơn thảo, phương thảo, thấp thảo, độc thảo, mạn thảo, thủy thảo, thạch thảo, đài thảo và tạp thảo.

Giá trị
Bản thảo cương mục đã cải thiện các phương pháp phân loại truyền thống của Trung Quốc với thể thức thống nhất, cách diễn đạt có hệ thống và chính xác hơn. Ví dụ, tác phẩm đã mở rộng phạm vi của nhóm "Trùng 蟲" (sâu bọ, côn trùng) lên 106 loại, trong đó côn trùng thực thụ chiếm 73 loại, được chia thành ba nhóm: "noãn sinh 卵生" (đẻ trứng), "hóa sinh 化生" (biến thái) và "thấp sinh 濕生" (sinh ra nơi ẩm ướt). Điều này có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển của phân loại học động thực vật.

Tác phẩm đã đính chính nhiều sai sót của người xưa. Chẳng hạn, Nam tinh và Hổ chưởng vốn là cùng một loại dược liệu nhưng trước đây bị lầm tưởng là hai; hay như Uy di và Nữ úy từng bị coi là một, nhưng Lý Thời Trân qua giám định đã xác nhận chúng khác nhau. Tô Tụng trong Đồ kinh bản thảo từng chia Thiên hoa và Quát lâu thành hai mục riêng biệt, thực tế chúng là cùng một loài thực vật. Lý Thời Trân cũng bác bỏ những quan niệm sai lầm như "tinh mã rơi xuống đất biến thành Tỏa dương" hay "hạt cỏ có thể biến thành cá". Bên cạnh đó, ông còn bổ sung nhiều vị thuốc mới và dùng kinh nghiệm cá nhân để bổ sung hiệu quả trị liệu. Sách cũng lưu giữ khối lượng lớn tư liệu y học quý giá, bao gồm các phụ phương, nghiệm phương, bệnh án thực tế và sử liệu y học. Ngoài ra, Lý Thời Trân còn phê phán quan điểm trong Bản thảo thập di của Trần Tàng Khí khi cho rằng ăn thịt người có thể chữa khỏi bệnh lao.

Tuy nhiên, Bản thảo cương mục vẫn tồn tại một số khuyết điểm và hạn chế. Các ghi chép về hình thái và nơi sản xuất dược liệu còn đơn giản, hình vẽ minh họa còn thô sơ. Sách thậm chí còn ghi lại những phương pháp chữa bệnh thiếu cơ sở như dùng "bụi đầu giường góa phụ" hay "áo hiếu tử". Tác giả cũng viết rằng lưới đánh cá "có thể trị hóc xương cá bằng cách quàng lên cổ, sắc lấy nước uống hoặc đốt thành tro uống với nước". Hay quan niệm các cặp vợ chồng hiếm muộn vào tiết Nguyên tiêu "trộm đèn của nhà giàu đặt dưới gầm giường thì sẽ có con". Sách còn chép rằng đom đóm hóa sinh từ cỏ mục, một quan niệm sai lầm kéo dài hơn 2.000 năm từ cuốn Lễ ký. Dựa theo thuyết của Đoạn Thành Thức thời Đường, Lý Thời Trân cho rằng tro của sợi dây thừng dùng để thắt cổ có thể trị chứng điên cuồng, và nhận định rằng những vật xa lạ trong sách cổ đều có thể sử dụng được nếu gặp người biết vận dụng linh hoạt. Những quan điểm này đều không có cơ sở khoa học.

Tác phẩm này khó có thể coi là một công trình dược lý học nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn hiện đại, mà chuẩn xác hơn là một tác phẩm vạn vật học (lịch sử tự nhiên). Nội dung sách cực kỳ phong quát, đóng góp đáng kể trên nhiều lĩnh vực như sinh học, hóa học, thiên văn, địa lý, địa chất, khai thác mỏ và cả lịch sử.

Truyền bá
Bản thảo cương mục có rất nhiều phiên bản, được gọi chung là "một tổ ba hệ". "Một tổ" chính là bản Kim Lăng sớm nhất, về sau hình thành ba hệ thống gồm bản Giang Tây, bản Tiền và bản Trương.

Tác phẩm lần lượt được lưu truyền đến Nhật Bản (1606), Triều Tiên, Việt Nam và các quốc gia khác. Năm 1656, giáo sĩ người Ba Lan Michael Boym (1612–1659) đã dịch Bản thảo cương mục sang tiếng Latinh với tiêu đề Flora Sinensis (Thực vật chí Trung Hoa), xuất bản tại Vienna, châu Âu. Năm 1676, bản dịch tiếng Ý được xuất bản tại Milan; từ sau năm 1735, tác phẩm tiếp tục được dịch sang nhiều ngôn ngữ khác như tiếng Pháp, Đức, Anh và Nga.

Hình ảnh

Tham khảo 
Luo Xiwen, tr. Bencao Gangmu: Compendium of Materia Medica. 6 vols. Foreign Languages Press. 2003. ISBN 7-119-03260-7. (Review, Edward B. Jelks)
Unschuld, Paul U. Medicine in China: A History of Pharmaceutics. University of California Press. 1986. ISBN 0-520-05025-8

 (Review, Edward B. Jelks)
 .

Ghi chú

Liên kết ngoài 
Bản thảo cương mục trên trang ChinaKnowledge
Bản thảo cương mục, bản in 1672, National Library of Medicine
Bản thảo cương mục trên trang Thư viện Quốc hội Quốc lập Nhật Bản.
Bản thảo cương mục với nguyên bản văn ngôn và bản dịch tiếng phổ thông hiện đại trên trang Thức điển cổ tịch 识典古籍
Bản thảo cương mục trên ctext.org

Từ điển bách khoa Trung Quốc
Tác phẩm y học Trung Quốc
Sách dược vật học
Văn học thời nhà Minh
Dược lý học
Sách năm 1578
Di sản tư liệu thế giới