Nho Quan (xã)

Nho Quan là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

Địa lý
Xã Nho Quan có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Phú Sơn
Phía tây giáp xã Cúc Phương
Phía nam giáp xã Cúc Phương và xã Thanh Sơn
Phía bắc giáp xã Yên Trị, tỉnh Phú Thọ.

Xã Nho Quan có diện tích 32,62 km², dân số năm 2024 là 33.204 người, mật độ dân số đạt 1.018 người/km².

Xã Nho Quan cũng nằm bên sông Lạng, là phụ lưu của sông Hoàng Long và giáp vùng đệm của rừng Cúc Phương, trên vùng bán sơn địa. Nơi đây từng là khu vực phân lũ trong hệ thống sông Hoàng Long.

Lịch sử
Thời Trần (1226), phố Nho Quan là thủ phủ của trấn Thiên Quan.

Đời Quang Thuận thứ 10 (1469), phố Nho Quan thuộc phủ Thiên Quan.

Đời Tự Đức thứ 15 (1862), phố Nho Quan thuộc phủ Nho Quan.
Thị trấn Nho Quan dưới thời Pháp thuộc là phủ lỵ của phủ Nho Quan.

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945:
 Phố Nho Quan thuộc xã Lạng Phong, tổng Lạng Phong được chia thành 5 phố: Cũ, Mới, Chợ, Chùa Xanh, Lò Rèn.
 Đồng Phong thuộc xã Lạng Phong của tổng Lạng Phong.

Đến năm 1953, Ban Thanh tra Chính phủ về việc:
 Chia xã Lạng Phong thuộc huyện Nho Quan thành lập 2 xã: Hồng Phong, Lạng Phong và thị trấn Nho Quan.
 Thành lập thị trấn Nho Quan thuộc huyện Nho Quan trên cơ sở tách phố Nho Quan của xã Lạng Phong và sáp nhập thêm làng Bái được phân chia thành 7 khu phố.

Ngày 22 tháng 7 năm 1964, Bộ Nội vụ ban hành Quyết định số 199/QĐ-NV về việc:
 Đổi tên xã Hồng Phong thuộc huyện Nho Quan thành xã Đồng Phong.
 Đổi tên xã Yên Phong thuộc huyện Nho Quan thành xã Văn Phong.

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quyết định số 103-NQ-TVQH về việc phê chuẩn việc thành lập tỉnh Nam Hà trên cơ sở tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Giai đoạn từ 1969 – 1975, thị trấn Nho Quan thuộc huyện Nho Quan được phân làm 4 khu.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Tháng 1 năm 1978, thị trấn Nho Quan thuộc huyện Nho Quan được phân chia thành 7 khu phố.

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh thành huyện Gia Viễn và huyện Hoàng Long.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 23 tháng 11 năm 1993, Chính phủ ban hành Nghị định số 88-CP về việc đổi tên huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Ninh Bình thành huyện Nho Quan.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Tháng 10 năm 2003, HĐND tỉnh Ninh Bình ban hành Nghị quyết về việc:
 Thành lập thôn Hồng Lai thuộc xã Đồng Phong trên cơ sở một phần của Thôn Đồng.
 Thành lập thôn Phong Lai 2 thuộc xã Đồng Phong trên cơ sở một phần của thôn Phong Lai.
Xã Đồng Phong có 11 thôn: Cối, Đồng, Hồng Lai, Lạo, Lạng Uyển, Liêu Thượng, Liêu Trung, Phong Lai, Phong Lai 2, Phong Thành, Trại Lạo.

Tính đến ngày 31/12/2007:
 Thị trấn Nho Quan có 7 tổ dân phố: Bái, Bắc Sơn, Hòe Thị, Nam Giang, Phong Lạc, Tân Lập, Tân Tiến.
 Xã Đồng Phong có 11 thôn: Cối, Đồng, Hồng Lai, Lạo, Lạng Uyển, Liêu Thượng, Liêu Trung, Phong Lai, Phong Lai 2, Phong Thành, Trại Lạo.
 Xã Lạng Phong có 9 thôn: Bách Hoàn, Đá Thượng, Đồng An, Đồng Đinh, Sào Hạ, Sào Thượng, Tam Đồng, Tân Nhất, Tràng An, Trung Hạ.

Ngày 6 tháng 11 năm 2008, Chính phủ ban hành Nghị định số 06/NĐ-CP về việc điều chỉnh 136,56 ha diện tích tự nhiên và 1.916 nhân khẩu của xã Đồng Phong; 46,24 ha diện tích tự nhiên và 661 nhân khẩu của xã Lạng Phong thuộc huyện Nho Quan về thị trấn Nho Quan quản lý.
Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính:
 Thị trấn Nho Quan có 281,26 ha diện tích tự nhiên và 8.623 nhân khẩu.
 Xã Đồng Phong còn lại 596,85 ha diện tích tự nhiên và 4.679 nhân khẩu.

Ngày 15 tháng 12 năm 2010, UBND tỉnh Ninh Bình ban hành Quyết định về việc:
 Đổi tên thôn Tân Nhất thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Tân Nhất thuộc thị trấn Nho Quan.
 Đổi tên thôn Trúc Hạ thuộc xã Lạng Phong thành thôn Trung Hạ.
Sau khi đổi tên:
 Thị trấn Nho Quan có 8 tổ dân phố: Bái, Bắc Sơn, Hòe Thị, Nam Giang, Phong Lạc, Tân Lập, Tân Nhất, Tân Tiến.
 Xã Lạng Phong có 9 thôn: Bách Hoàn, Đá Thượng, Đồng An, Đồng Đinh, Sào Hạ, Sào Thượng, Tam Đồng, Tràng An, Trung Hạ.

Ngày 10 tháng 12 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025). Theo đó, sáp nhập toàn bộ 4,41 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 3.643 người của xã Lạng Phong và toàn bộ 7,65 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 5.469 người của xã Văn Phong thuộc huyện Nho Quan vào thị trấn Nho Quan.
Thị trấn Nho Quan có 14,96 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 19.544 người.

Tính đến ngày 31/12/2024:
 Thị trấn Nho Quan có tổ dân phố: 
 Xã Lạng Phong có 9 thôn: Bách Hoàn, Đá Thượng, Đồng An, Đồng Đinh, Sào Hạ, Sào Thượng, Tam Đồng, Tràng An, Trung Hạ.
 Xã Văn Phong có 6 thôn: An Thượng, Cầu Mơ, Chát, Ngải, Thượng Đồng, Trung Đông.

Ngày 24 tháng 2 năm 2025, UBND tỉnh Ninh Bình ban hành Quyết định số 160/QĐ-UBND về việc:
 Chuyển thôn Bách Hoàn thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Bách Hoàn thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Đá Thượng thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Đá Thượng thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Đồng An thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Đồng An thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Đồng Đinh thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Đồng Đinh thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Sào Hạ thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Sào Hạ thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Sào Thượng thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Sào Thượng thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Tam Đồng thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Tam Đồng thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Tràng An thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Tràng An thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Trung Hạ thuộc xã Lạng Phong thành tổ dân phố Trung Hạ thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn An Thượng thuộc xã Văn Phong thành tổ dân phố An Thượng thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Cầu Mơ thuộc xã Văn Phong thành tổ dân phố Cầu Mơ thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển Thôn Chát thuộc xã Văn Phong thành tổ dân phố Chát thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển Thôn Ngải thuộc xã Văn Phong thành tổ dân phố Ngải thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Thượng Đồng thuộc xã Văn Phong thành tổ dân phố Thượng Đồng thuộc thị trấn Nho Quan.
 Chuyển thôn Trung Đông thuộc xã Văn Phong thành tổ dân phố Trung Đông thuộc thị trấn Nho Quan.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
 Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
 Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Nho Quan thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ 14,96 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 19.745 người của thị trấn Nho Quan; toàn bộ 6,27 km² diện tích diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 6.124 người của xã Đồng Phong và toàn bộ 11,39 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 7.335 người của xã Yên Quang thuộc huyện Nho Quan.
Xã Nho Quan có 32,62 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 33.204 người.

Di tích

 Phủ Tàu Voi ở Thôn Lạng Uyển thờ Quốc Mẫu Lê Mại Đại vương và Đại Tướng quân Lê Phụng Hiểu, dân gian gọi là Đức Thánh Nghệ.
 Đình Núi Cối ở Thôn Liêu Thượng thờ Tam Vị Thánh Mẫu.
 Đình Lá ở Thôn Yên Sơn thờ Thờ Trần Hãng (vị tướng thời Trần) và Bạch Hoa Tiên Chúa.
 Đình Mống ở Thôn Yên Ninh thờ - Cai Giá và Hiệp Đề (hai vị lang Mường).
 Đình Thượng Yên Thái ở Thôn Yên Thái thờ  Đức Ông,  Đức Đại vương.
 Đình làng San ở Thôn Yên Thái thờ Mẫu Thượng Ngàn, Thành hoàng làng, Mẫu Thượng Ngàn
 Đình làng Bông ở Thôn Yên Mỹ thờ Thành hoàng làng.
 Đình Thượng làng Bông ở Thôn Yên Mỹ thờ Đức Ông Thái Quốc Thành Quốc công.
 Đình ông Phong ở Thôn Yên Ninh thờ Đức Ông,  Mẫu Thượng Ngàn.
 Đình Thượng Núi Soi ở Thôn Yên Ninh thờ Thành hoàng làng.
 Đình Sẻn ở Thôn Yên Phú thờ Hùng uy Kiêm chính Quyền tư Trung quân Đẳng thần.
 Đình làng Mô ở Thôn Yên Minh thờ Thành hoàng làng.
 Miếu thờ (ông Siêu) ở Thôn Yên Sơn thờ Trần Khát Chân.
 Miếu ông Tùng (ông Đàm) ở Thôn Yên Sơn thờ Thờ Thánh.
 Miếu ông Thổ ở Nhóm 1 Yên Minh thờ Thờ ông Thổ công họ Bùi, Quan Long Mạch.
 Miếu ông Thổ ở Nhóm 1 Yên Minh thờ Thờ Thổ Thần.
 Chùa Hồng Ngân ở Thôn Yên Phú thờ Thờ Phật.
 Chùa Cối ở Thôn Yên Bình thờ Thờ Phật.
 Nhà thờ họ Bùi Lại ở Nhóm 1 Yên Bình thờ Cụ tổ họ Bùi.
 Nhà thờ họ Nguyễn ở Nhóm 2 Yên Bình thờ Cụ tổ họ Nguyễn.
 Nhà thờ họ Bùi ở Nhóm 2 Yên Bình thờ Bà cô tổ họ Bùi.
 Nhà thờ họ Bùi ở Nhóm 1 Yên Mình thờ Cụ tổ họ Bùi.
 Nhà thờ họ Quách ở Thôn Yên Mỹ thờ Ông tổ họ Quách.
 Nhà thờ họ Bùi Đức ở Thôn Yên Mỹ thờ Ông tổ họ Bùi Đức.
 Đình làng Hói ở Thôn Hói thờ Thành hoàng Trần Minh Công (tướng thời vua Lý Nam Đế) và các ông tổ lập làng.
 Đình làng Ngải ở Làng Ngải thờ Giác Hải Thiền sư và Cối Tuyền Thủy Tề Long vương, Đinh Công Tĩnh Thủy.
 Đình Chòm ở Thôn Cầu Mơ thờ Tam Phủ.
 Đình Lý Ông Trọng ở Thôn Chát thờ Đức Thánh Lý Ông Trọng.
 Đền Bờ giếng làng Ngải ở Thôn Ngải thờ Đinh Công Tĩnh Thủy.
 Chùa Hồng Ân ở Thôn Trung Đông thờ Phật và Mẫu.
 Đình Tân Phong ở Thôn Sào Thượng thờ Trần Quốc Tuấn.
 Đình làng Tam Đồng ở Thôn Tam Đồng thờ Thần hoàng làng Quan Tấn Lã.
 Đình Đá Thượng (Đình làng Đá) ở Thôn Đá Thượng thờ Thành hoàng làng.
 Đình làng Hòn ở Thôn Bách Hoàn thờ Thành hoàng làng.
 Đình Đồng Đinh ở Thôn Đồng Đinh thờ Quý Công Quý Minh.
 Chùa Đồng Đinh ở Thôn Đồng Đinh thờ Thờ Phật.
 Phủ Đồng Đinh ở Thôn Đồng Đinh thờ Quỳnh Hoa Công chúa, Quế Hoa Công chúa,  Ngọc Hoa Công chúa.
 Nhà bia chủ tịch Hồ Chí Minh ở Thôn Sào Thượng thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Chú thích

Tham khảo

Đơn vị hành chính thuộc tỉnh Ninh Bình