Cúc Phương (xã)

Cúc Phương là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

Địa lý
Xã Cúc Phương có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Nho Quan và xã Thanh Sơn
Phía tây giáp xã Thạch Quảng và xã Thành Vinh, tỉnh Thanh Hóa
Phía nam giáp xã Phú Long
Phía bắc giáp các xã Đại Đồng, Yên Trị, Yên Thủy, tỉnh Phú Thọ.

Xã Cúc Phương có diện tích 132,68 km², dân số năm 2024 là 8.650 người, mật độ dân số đạt 65 người/km².

Xã này nằm trên Quốc lộ 12B. Dân tộc Mường chiếm trên 84% dân số. Đây là xã có diện tích tự nhiên lớn nhất tỉnh Ninh Bình. Trung tâm của Vườn quốc gia Cúc Phương và phần lớn diện tích của rừng nằm trên xã. Xã Cúc Phương là một xã miền núi, vào diện xã vùng cao nơi đây có đỉnh Mây Bạc là đỉnh núi cao nhất Ninh Bình và cũng là đỉnh núi cao nhất trong rừng Cúc Phương với độ cao 648 m phần lớn diện tích của xã thuộc vườn quốc gia Cúc Phương.

Hành chính
Xã Cúc Phương được chia thành 17 thôn: Bãi Cả, Bến, Bồng Lai, Đồng Bót, Đồng Quân, Đồng Tâm, Nga 1, Nga 2, Nga 3, Sấm 1, Sấm 2, Sấm 3, Rồng, Sui, Tiền Phương 1, Tiền Phương 2, Xuân Viên.

Lịch sử
Trước năm 1930, Cúc Phương thuộc huyện Nho Quan đã hình thành 2 xã:
 Xã Chi Cái thuộc tổng Văn Luận
 Xã Yên Bạc thuộc tổng Quỳnh Lưu.

Sau năm 1930, chế độ phong kiến thực dân đã hợp nhất Chi Cái và Yên Bạc thành xã Cúc Phương thuộc tổng Văn Luận, phủ Nho Quan và xã Cúc Phương có 49 hộ với 205 khẩu là 100% đồng bào dân tộc Mường.

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, xã Cúc Phương thuộc huyện Nho Quan có 8 làng: Nga, Sấm, Đang, Mạc, Đồng Cơn, Đăn, Lá Mền, Bống.

Cuối năm 1945 đầu năm 1946, đổi tên xã Cúc Phương thuộc huyện Nho Quan thành xã Phú Vinh. Xã Phú Vinh được mở rộng địa giới hành chính bao gồm xã Cúc Phương và một số bản của xã Kỳ Phú: Ao Lươn, Mét, Kỳ Lão.

Tháng 4 năm 1949, thành lập xã Quang Trung thuộc huyện Nho Quan trên cơ sở xã Phú Vinh, xã Yên Mông, 3 bản của xã Kỳ Phú và một số thôn của xã Minh Đức.

Tháng 11 năm 1953, chia xã Quang Trung thuộc huyện Nho Quan thành 3 xã: Yên Quang, Văn Phương, Vinh Quang.

Ngày 22 tháng 7 năm 1964, Bộ Nội vụ ban hành Quyết định số 199/QĐ-NV về việc:
 Đổi tên xã Vinh Quang thuộc huyện Nho Quan thành xã Cúc Phương.
 Đổi tên xã Quang Trung thuộc huyện Nho Quan thành xã Văn Phương.

Tháng 4 năm 1965, đổi tên xã Vinh Quang thuộc huyện Nho Quan thành xã Cúc Phương cho đến nay.

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quyết định số 103-NQ-TVQH về việc phê chuẩn việc thành lập tỉnh Nam Hà trên cơ sở tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh thành huyện Gia Viễn và huyện Hoàng Long.

Trước năm 1986, xã Cúc Phương thuộc huyện Nho Quan có tổng diện tích là 11.350 ha.

Năm 1987, sau khi chuyển dân đợt 1 thì có 4 làng: Đồng Cơn, Đăn, Lá Mền, Bống ra khỏi Vườn quốc gia Cúc Phương quản lý, xã Cúc Phương có sự thay đổi tên làng:
 Chia Làng Nga thành 3 thôn: Nga 1, Nga 2, Nga 3.
 Chia Làng Sấm thành 3 thôn: Sấm 1, Sấm 2, Sấm 3.
 Bốn làng chuyển địa điểm mới lập thành thôn Đồng Quân và thôn Đồng Tâm.

Sau khi Vườn quốc gia Cúc Phương thực hiện việc chuyển dân ra khỏi vùng lõi vườn quốc gia từ năm 1986 đến năm 1990 địa giới hành chính xã Cúc Phương được mở rộng và có sự thay đổi, diện tích tự nhiên là 12.373,51 ha; trong đó diện tích đất canh tác là 453,81 ha; đất đồi rừng lâm nghiệp là 340 ha, diện tích núi đá, đất có đá lộ đầu là 232 ha; còn lại là diện tích rừng đặc dụng do Vườn Quốc gia quản lý.

Năm 1990, chuyển dân đợt 2 ra khỏi Vườn quốc gia Cúc Phương gồm có 2 làng: Đang và Mạc đến địa điểm mới thành lập thôn Đồng Bót.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 23 tháng 11 năm 1993, Chính phủ ban hành Nghị định số 88-CP về việc đổi tên huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Ninh Bình thành huyện Nho Quan.

Năm 1994, thành lập thôn Bãi Cả gồm 34 hộ dân ở 4 thôn: Sấm 1, Sấm 2, Sấm 3 và Nga 1 chuyển đến theo quyết định dãn dân của UBND tỉnh Ninh Bình.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Tính đến ngày 31/12/2024:
 Xã Cúc Phương có 10 thôn: Bãi Cả, Đồng Bót, Đồng Quân, Đồng Tâm, Nga 1, Nga 2, Nga 3, Sấm 1, Sấm 2, Sấm 3.
 Xã Văn Phương có 7 thôn: Bến, Bồng Lai, Rồng, Sui, Tiền Phương 1, Tiền Phương 2, Xuân Viên.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
 Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
 Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Cúc Phương thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ 123,74 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 3.598 người của xã Cúc Phương và toàn bộ 8,94 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 5.052 người của xã Văn Phương thuộc huyện Nho Quan.

Xã Cúc Phương có 132,68 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 8.650 người.

Danh sách di tích
 Miếu Ngọc Hoa công chúa ở thôn Đồng Bót thờ Ngọc Hoa Công chúa, thần Cao Sơn, Quan Lang Thành hoàng
 Miếu thờ Tam vị Tiên chúa (đền Núi Đình) ở Thôn Đồng Tâm thờ Tam vị thánh mẫu
 Miếu thờ Đức Thánh Trần ở thôn Đồng Tâm thờ Đức Thánh Trần, Đức Thánh Cao Sơn,  Đức Thánh Cao Minh
 Miếu thờ Thánh Đức Tâm ở thôn Nga 2 thờ Thánh Đức Tâm
 Miếu thờ ông Quan Quận ở thôn Nga 2 thờ Quan Quận
 Miếuthờ Bà chúa Thái Bạch ở Thôn Nga 2 thờ Bà chúa Thái Bạch
 Miếu chúa Thượng Ngàn ở thôn Nga 2 thờ thờ các vị thánh mẫu và thần Cao Sơn trấn tây Hoa Lư tứ trấn
 Miếu thờ vua Tản Viên ở thôn Nga 2 thờ thánh Tản Viên và Thánh Cao Sơn
 Miếu thờ Sơn Tinh công chúa ở thôn Nga 2 thờ Cô Đôi Thượng Ngàn
 Miếu thờ Đức Phật Tổ ở thôn Nga 3 thờ Đức Phật Tổ
 Miếu thờ Tướng Ngô Quyền ở thôn Nga 3 thờ Tướng Ngô Quyền
 Miếu Thành Hoàng Làng ở thôn Nga 1 thờ Thành hoàng làng
 Miếu thờ Thành hoàng làng ở thôn Sấm 2 thờ Thành hoàng làng
 Đền Sọng ở Thôn Đồng Quân thờ Tam vị Thánh Mẫu, 12 vị Pháp Sư, Ngọc Hoa công chúa và thành hoàng
 Đền Quèn Thạch ở thôn Nga 2 thờ -  Ngọc Hoa Công chúa
 Đền thờ Mẫu Thoải ở thôn Nga 2 thờ Mẫu Thoải
 Động Người Xưa ở trong rừng Cúc Phương là Di chỉ khảo cổ thuộc nền văn hóa Hòa Bình
 Đình Vậng (Đình Trung) ở Tiền Phương 2 thờ Tứ Vị Thánh Mẫu
 Đình Trại Bến ở thôn Bến thờ Thành hoàng, các vị thánh mẫu
 Đình Vó Vống (đình Bồng Lai) ở thôn Bồng Lai thờ Ngọc Rong Công chúa,  Đại Càn Quốc Gia Nam Hải Hoàng bà Quốc Mẫu Thượng Thượng Đẳng thần
 Đình làng Sui ở thôn Sui thờ Thành hoàng Cao Long Đại vương, Quang Hoa chúa, Tiên Công chúa, Hộ đồng chúa đất, Thần Kim Quy, hộ đồng Quan bạch xã
 Đình làng Rồng ở thôn Rồng thờ Tam vị Thánh Mẫu:
 Chùa Vậng (chùa Độc) (Sơn Linh tự) ở thôn Tiền Phương 2 thờ Phật và Thập Bát Long thần
 Chùa Bất Cô ở thôn Bồng Lai thờ Phật
 Chùa Bến ở thôn Bến thờ Phật
 Miếu Thượng (đền Mặt Lát) ở thôn Tiền Phương 2 thờ Mị Nương Công Chúa
 Đền Đức thánh Trần ở thôn Xuân Viên thờ Trần Hưng Đạo
 Đền Mẫu Thượng Ngàn ở thôn Xuân Viên thờ Đệ Nhị Thượng Ngàn Sơn Tinh Hằng Nga Công chúa (đánh giặc Tống thời Lê)
 Đền Cô Đôi (đền Thượng – Bồng lai) ở thôn Bồng Lai thờ Cô Đôi Thượng Ngàn
 Đền Đức Thánh Trần ở thôn Bồng Lai thờ Đức Thánh Trần và Đức Thánh Phạm

Du lịch
 Vườn quốc gia Cúc Phương là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam. Cúc Phương nằm trên 3 tỉnh nhưng trung tâm của rừng đặt tại xã Cúc Phương. Vườn quốc gia này có hệ động thực vật phong phú đa dạng mang đặc trưng rừng mưa nhiệt đới. Nhiều loài động thực vật có nguy cơ tuyệt chủng cao được phát hiện và bảo tồn tại đây.
Đền Cô Đôi Thượng Ngàn nằm ở thôn Bồng Lai, xã Cúc Phương là nơi cô sinh ra. Đền được xây dựng từ thời Trần và được trùng tu nhiều lần, đến nay có kiến trúc theo kiểu chữ Nhất gồm 3 gian mái phẳng lợp ngói vảy. Đền thờ Cô Đôi còn có tên gọi là Miếu Thượng hay Đền thờ Mẫu Thượng Cô Đôi Bồng Lai. Phía trước tiền bái có ban thờ Quan Giám Sát, tiền bái thờ Hội đồng Tứ Phủ, hai bên thờ Đức Thánh Trần Triều, Chúa Sơn Trang. Gian thượng bái thờ Cô Bản Đền và Chúa Thượng Ngàn. Trong cung cấm thờ tượng Cô Đôi Thượng Ngàn và thờ Nàng Ân, Nàng Ái là hai hầu cận của Cô. Phía sau cô là Tam Tòa Thánh Mẫu và Chầu Quỳnh, Chầu Quế hầu cận của các Thánh Mẫu, gian bên Tả thờ Bà chúa Sơn Trang và thập nhị tiên nàng (12 tiên cô). Đền còn giữ sắc phong của Vua Khải Định phong cho Cô Đôi Thượng Ngàn là Thượng đẳng thần.
 Cucphuong Orion Resort là khu nghỉ dưỡng nước khoáng nóng Cúc Phương, được xây dựng trên diện tích gần 100 ha thuộc xã Cúc Phương, bao gồm một tổ hợp giải trí, nghỉ dưỡng và cư trú nhiều tiện ích là Cucphuong Resort và Cucphuong Villas. Khu du lịch nghỉ dưỡng nằm vị trí liền kề với rừng Cúc Phương. Sản phẩm là nước khoáng nóng Cúc Phương, Bùn khoáng thiên nhiên và Bộ sưu tập đá cổ sinh, gỗ hoá thạch. Cucphuong Villas là khu biệt thự nghỉ dưỡng sinh thái. Cucphuong Resort là khu nghỉ dưỡng chăm sóc sức khỏe. Hệ thống khách sạn của Cucphuong Resort bao gồm 36 phòng nghỉ bungalow.

Chú thích

Tham khảo