Uất Trì Quýnh

Uất Trì Quýnh (tiếng Trung: 尉遲迥; ?- 580), tự Bạc Cư La (薄居羅), cháu gọi cậu của Vũ Văn Thái, là một tướng của các quốc gia do bộ lạc Tiên Ti lập ra là Tây Ngụy và Bắc Chu. Lần đầu tiên ông nổi danh khi người cậu là Vũ Văn Thái làm thượng trụ của Tây Ngụy và sau đó phục vụ nhà Bắc Chu sau khi gia tộc họ Vũ Văn thành lập triều đại nhà Bắc Chu (sau khi Vũ Văn Thái đã chết). Năm 580, tin rằng nhiếp chính Dương Kiên muốn cướp ngôi, Uất Trì Quýnh đã nổi dậy chống lại Dương Kiên nhưng nhanh chóng thất bại.

Thân thế
Người ta không rõ Uất Trì Quýnh sinh năm nào. Tổ tiên của ông là một nhánh của bộ lạc Thác Bạt, là bộ lạc đã lập ra Bắc Ngụy, và gia tộc này được nói tới như là Uất Trì - và vì thế đã lấy tên gia tộc làm họ.

Cha của ông là  cưới chị gái của thượng trụ nhà Tây Ngụy là Vũ Văn Thái, và họ có với nhau hai con trai là Uất Trì Huýnh và em trai ông là . Mẹ của Uất Trì Quýnh sau này được biết đến là công chúa Xương Lạc thời Bắc Chu. Uất Trì Sĩ Đâu mất tương đối sớm.

Phần liệt truyện trong Chu thư viết rằng Uất Trì Quýnh là người thông minh, nhanh nhẹn, đẹp trai và giàu tham vọng khi tuổi trẻ, phục vụ dưới trướng người cậu là Vũ Văn Thái, ông cưới công chúa Kim Minh, con gái của Tây Ngụy Văn Đế. Ông thể hiện tài năng cả trong quân sự lẫn quản lý hành chính, vì thế Vũ Văn Thái đã giao cho ông những chức vụ ngày càng quan trọng.

Thời Tây Ngụy 
Năm 552, nhà nước kình địch là nhà Lương, sau vụ nổi dậy của Hầu Cảnh và cái chết của Hầu đầu năm đó, có hai người tranh giành quyền kế vị. Người thứ nhất là Tiêu Dịch, người kiểm soát các khu vực trung tâm và miền đông. Người thứ hai là Tiêu Kỷ, người kiểm soát khu vực miền tây. Cả hai người đều là con trai của hoàng đế sáng lập nhà Lương là Vũ đế Tiêu Diễn.

Tiêu Kỷ mang quân đánh Giang Lăng - thủ phủ của Tiêu Dịch. Tiêu Dịch, dưới sức ép cuộc tấn công của Tiêu Kỷ, buộc phải nhờ sự trợ giúp của Tây Ngụy. Tây Ngụy bèn cách tấn công vào hậu phương của Tiêu Kỷ, đánh vào Ích Châu. Vũ Văn Thái tin rằng đây là cơ hội lớn cho Tây Ngụy xâm chiếm đất Ba Thục (Tứ Xuyên và Trùng Khánh ngày nay), nhưng khi thảo luận vấn đề này thì phần lớn các tướng khác chống lại. Tuy nhiên, Uất Trì Quýnh là người ủng hộ kế hoạch này và yêu cầu tấn công ngay. Vì thế Vũ Văn Thái giao cho ông làm tổng chỉ huy cùng 6 tướng khác đem quân tấn công vào hậu phương của Tiêu Kỷ, và cuộc tấn công này bắt đầu vào mùa xuân năm 553. Uất Trì Quýnh nhanh chóng tiến tới kinh đô của Tiêu Kỉ tại Thành Đô.

Quân đội của Tiêu Kỷ, khi đó đang giao chiến với quân của Tiêu Dịch ở gần Giang Lăng (nay thuộc Kinh Châu, Hồ Bắc), bị sụp đổ. Tiêu Kỷ bị Tiêu Dịch bắt được và giết chết.

Sau khi Uất Trì Quýnh vây hãm Thành Đô trong 5 tháng, những người phòng giữ Thành Đô là , anh em họ của Tiêu Kỷ, và  (con trai Kỷ) đầu hàng. Các tỉnh cận kề cũng nhanh chóng hàng theo và Tây Ngụy chiếm đóng lãnh thổ của Tiêu Kỷ. Vũ Văn Thái giao cho Uất Trì Quýnh làm tổng quản Ích Châu, chịu trách nhiệm quản lý cả 12 châu bao quanh.

Năm 554, thêm 6 châu nữa được giao cho Uất Trì Quýnh quản lý, tổng cộng là 18 châu. Tuy nhiên, do Uất Trì Quýnh là người chí hiếu, và mẹ của ông còn ở kinh đô Trường An, nên Vũ Văn Thái sau đó đã cho triệu hồi ông về kinh đô.

Thời Bắc Chu

Mẫn đế và Minh đế
Vũ Văn Thái mất năm 556, cháu của ông là Vũ Văn Hộ đóng vai trò nhiếp chính cho con trai của Vũ Văn Thái là Vũ Văn Giác, buộc Tây Ngụy Cung Đế Thác Bạt Khuếch phải nhường ngôi cho Vũ Văn Giác vào mùa xuân năm 558, kết thúc triều đại Tây Ngụy và lập ra nhà Bắc Chu, với Vũ Văn Giác là hoàng đế (nhưng dùng tước hiệu Thiên vương, tức Bắc Chu Hiếu Mẫn đế). Hiếu Mẫn đế phong cho Uất Trì Quýnh làm Trụ quốc đại tướng quân, tước Ninh Thục công rồi thăng tiếp thành Thục quốc công, để vinh danh chiến thắng của ông (do khu vực Tứ Xuyên ngày nay trong thời cổ đại gọi là đất Thục).

Cuối năm 558, khi Hiếu Mẫn đế cố gắng giành lại quyền hành từ tay Vũ Văn Hộ thì Hộ ra tay giết chết vua Ngụy, lập anh trai của Hiếu Mẫn đế là Ninh Đô công Vũ Văn Dục làm hoàng đế thay thế (tức Bắc Chu Minh đế). Uất Trì Quýnh có tham gia vào việc tranh giành quyền lực hay không thì không rõ, nhưng em trai ông là Uất Trì Cương thì đứng về phía Vũ Văn Hộ.

Các hoạt động của Uất Trì Quýnh trong thời Minh đế không được sử sách ghi lại. Năm 560, Minh đế bị Vũ Văn Hộ đầu độc. Em trai của Minh đế là Lộ công Vũ Văn Ung trở thành hoàng đế, tức Bắc Chu Vũ Đế.

Vũ đế 
Năm 562, Uất Trì Quýnh trở thành Binh bộ Thượng thư - một trong sáu bộ trong chính quyền, theo hệ thống do Vũ Văn Thái đề ra - mặc dù vai trò thực sự của ông là gì thì không rõ, do Vũ Văn Hộ, khi đó làm thừa tướng, cũng quản lý quân đội. Em trai ông Uất Trì Cương làm Thượng thư bộ Hộ.

Mùa đông năm 564, Vũ Văn Hộ đem quân tấn công Bắc Tề. Uất Trì Quýnh chịu trách nhiệm tấn công Lạc Dương cùng  và em trai của Vũ đế là Tề Dương vương Vũ Văn Hiến, nhưng cuộc tấn công không giành được thắng lợi và phải rút lui.

Năm 568, Uất Trì Quýnh được phong làm Thái bảo - một trong ba người làm cố vấn cho hoàng đế—nhưng với thực quyền không rõ.

Năm 572, Vũ đế lập mưu giết chết Vũ Văn Hộ, chiếm lại quyền hành. Uất Trì Quýnh được Vũ Đế phong làm Thái sư - một trong ba người làm cố vấn cho hoàng đế và hơi cao hơn Thái bảo.

Năm 576, Vũ đế mở cuộc tấn công lớn vào Bắc Tề, tiêu diệt và chiếm trọn lãnh thổ nước này năm 577. Sử sách không nêu rõ về sự tham dự của Uất Trì Quýnh trong chiến dịch này. Năm 578, Vũ đế chết và hoàng thái tử Vũ Văn Uân trở thành hoàng đế (tức Bắc Chu Tuyên Đế).

Tuyên đế và Tĩnh đế 
Mùa xuân năm 579, Tuyên đế lập ra 4 chức vụ cố vấn mới, bao gồm, chú của ông là Việt vương , Thục quốc công Uất Trì Quýnh, Thân quốc công Lý Mục, Tùy quốc công Dương Kiên (cha vợ của Tuyên đế; do vợ ông, hoàng hậu Dương Lệ Hoa là con gái ông này). Ông cũng giao cho Uất Trì Quýnh làm tổng quản  (ngày nay là Hàm Đan, Hà Bắc) bao hàm cả khu vực phía bắc Hoàng Hà. Cuối năm đó, Tuyên đế truyền ngôi cho con trai là Vũ Văn Xiển (Bắc Chu Tĩnh Đế) để làm thái thượng hoàng - nhưng với tước hiệu cao bất thường Thiên Nguyên hoàng đế. Ông thực hiện việc cai trị một cách thất thường và độc ác, làm cho các triều thần chán ghét. Những hành vi của ông này có thể kể tới là cưỡng hiếp cháu gái của Uất Trì Huýnh là Uất Trì Sí Phồn, người đã lấy Tây Dương công Vũ Văn Ôn (宇文溫), con trai của người anh em họ với Tuyên đế là Tề công , làm cho Vũ Văn Lượng nuôi ý định làm phản. Khi âm mưu làm phản của Vũ Văn Lượng bị phát hiện, Tuyên đế đã giết cả Lượng và Ôn, chiếm Sí Phồn làm quý phi và sau đó phong làm một trong năm hoàng hậu - điều này ngược lại với truyền thống chỉ phong một hoàng hậu (một người cháu gái khác của Uất Trì Quýnh, hoàng hậu Tư Mã Lệnh Cơ, là vợ của Tĩnh đế).

Mùa hè năm 580, Tuyên đế đột tử và sau đó người cùng phe với Dương Kiên là Lưu Phường (劉昉) và  giả lập sắc chỉ của Tuyên đế để đưa Dương Kiên làm nhiếp chính. Ông này nhanh chóng nắm quyền và kiểm soát vũ đài chính trị. Do Uất Trì Quýnh có địa vị cao, Dương Kiên e ngại rằng ông này có thể chống lại mình nên đã giao cho con trai của Uất Trì Quýnh là Ngụy An công Uất Trì Đôn tới Tương Châu truyền lệnh cho Uất Trì Quýnh trở về kinh đô chịu tang Tuyên đế, thay thế ông bằng Thượng trụ quốc Vi Hiếu Khoan.

Uất Trì Quýnh tin rằng Dương Kiên có ý định tiếm ngôi, nên thay vì về kinh đô chịu tang đã nổi dậy chống lại họ Dương, tuyên bố rằng ông có ý định bảo vệ dòng dõi hoàng tộc Bắc Chu. Ông đưa con trai (không rõ tên) của chú Tuyên đế là Triệu vương  lên làm hoàng đế. Một loạt các tướng lĩnh quan trọng ủng hộ ông - những người đáng nói tới là Tư Mã Tiêu Nan, người kiểm soát các châu phía nam, và , người kiểm soát các châu phía tây nam - nhưng ông không thể thuyết phục được Lý Mục, người kiểm soát khu vực ngày nay là Sơn Tây, gia nhập cùng ông. Ông cũng không thể thuyết phục vua nước chư hầu của Bắc Chu là Tây Lương (do Lương Hiếu Minh Đế, chắt nội của Lương Vũ Đế) tham gia cùng ông.

Uất Trì Quýnh, cho dù có danh tiếng và địa vị cao, nhưng vào thời điểm đó đã già yếu, mọi vấn đề thực ra đều do trưởng sử của ông là  cùng người vợ thứ hai là Vương thị quyết định. Các quyết định của Thôi và Vương thị về cơ bản là không thích hợp và vì thế cuộc nổi dậy không đạt được tiến triển gì. Rất nhanh sau đó, các lực lượng của chính quyền trung ương, do Vi Hiếu Khoan chỉ huy, đã áp sát tổng hành dinh của Uất Trì tại Nghiệp Thành và vây hãm thành này. Khi Nghiệp Thành thất thủ, chỉ 68 ngày sau khi Uất Trì Huýnh nổi dậy, thông gia của ông là , người phục vụ dưới trướng Vi Hiếu Khoan, đã gặp ông và cho ông thời gian tự sát. Uất Trì Quýnh chửi mắng Dương Kiên thậm tệ rồi tự vẫn. Các con trai của ông cũng bị giết.

Trong thời kì trị vì của Đường Cao Tổ (618-626), cháu họ của Uất Trì Quýnh là Khố bộ viên ngoại lang Uất Trì Kỳ Phúc (尉遲耆福) đã thỉnh cầu cho Uất Trì Quýnh được chôn cất phù hợp với chức tước của ông. Đường Cao Tổ nhận thấy Uất Trì Quýnh là trung thần của Bắc Chu nên đã đồng ý.

Gia đình 
Thê thiếp:
 Chính thất họ Nguyên, tức Kim Minh công chúa nhà Tây Ngụy, con gái Nguyên Bảo Cự.
 Kế thất họ Vương thị, rất được sủng ái.
Con cái (các con trai còn sống đều bị giết cùng Uất Trì Quýnh):
 Tư Trung quận công Uất Trì Nghị (尉遲谊, ? - 580), mẹ là Nguyên thị.
 Trường Lạc quận công Uất Trì Khoan (尉遲宽), mất sớm.
 Tạc quốc công  (? - 580), được phong Thượng trụ quốc. Con gái là Hoàng hậu Uất Trì Sí Phồn của Bắc Chu Tuyên Đế, một con gái khác từng vào hầu Tùy Văn Đế và bị Độc Cô Hoàng hậu xử tử.
 Ngụy An quận công , (? - 580)
 Tây Đô quận công , (? - 580)
 Uất Trì thị (尉迟氏), mẹ là Nguyên thị, phong Hồi Lạc huyện quân (回洛县君), lấy Tùng Tư công Thác Bạt Căng (拓跋兢).
 Uất Trì thị (尉迟氏), con gái thứ ha, phong Đặng Ninh quận quân (邓宁郡君), lấy Văn An huyện công Chu Vĩ (周韪).

Ghi chú

Xem thêm
 Lương Nguyên đế
 Bắc Chu Vũ Đế
 Bắc Tề
 Tây Ngụy
 Bắc Chu
 Tùy Văn đế

Tướng nhà Tây Ngụy
Tướng nhà Bắc Chu
Mất năm 580
Năm sinh không rõ
Tướng nhà Bắc Ngụy
Người Hà Nam (Trung Quốc)