Cầu tõm

Cầu tõm (hay còn gọi là cầu tiêu ao cá, nhà vệ sinh sông) là một loại hình nhà vệ sinh thô sơ, phổ biến ở các vùng nông thôn Việt Nam, đặc biệt là khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (miền Tây). Đây là một công trình nhỏ, thường được dựng bằng tre, gỗ, tôn hoặc các vật liệu tạm bợ khác, nhô ra trên mặt sông, kênh, rạch hoặc ao, hồ. Người sử dụng sẽ đi đại tiện trực tiếp xuống mặt nước bên dưới. "Cầu tõm" bị coi là một tập quán mất vệ sinh nghiêm trọng, gây ô nhiễm nguồn nước và là nguyên nhân lây lan nhiều loại dịch bệnh nguy hiểm. Trong những năm gần đây, Chính phủ Việt Nam và các tổ chức xã hội đã triển khai nhiều chương trình nhằm xóa bỏ hoàn toàn loại hình nhà vệ sinh này, đặc biệt trong bối cảnh thực hiện các mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính.

Từ nguyên và tên gọi 
Từ "cầu tõm" được cho là bắt nguồn từ vùng đất Tây Ninh xưa, một vùng chiêm trũng. Chữ "tõm" là một từ tượng thanh, mô phỏng âm thanh phát ra khi chất thải rơi từ trên cao xuống mặt nước. Lâu dần, cụm từ này trở nên phổ biến và được dùng để chỉ chung cho các loại nhà vệ sinh được dựng trên mặt nước ở nhiều địa phương khác nhau.

Tại miền Tây Nam Bộ, loại nhà vệ sinh này còn được gọi là "cầu cá" nếu nó được dựng trên ao nuôi cá tra, cá basa hoặc cá trê. Ở một số nơi, nó cũng được gọi một cách mỉa mai là "nhà vệ sinh sinh thái" do chất thải được dùng làm thức ăn cho cá, một hình thức tận dụng gây nhiều tranh cãi về an toàn thực phẩm.

Đặc điểm và cấu tạo 

Cầu tõm có kết cấu vô cùng đơn giản và tạm bợ. Các bộ phận chính thường bao gồm:
 Khung sàn: Thường được làm bằng vài thân tre già hoặc ván gỗ mỏng, bắc ngang qua ao, mương hoặc nhô ra sông, rạch.
 Vách che: Được quây bằng các vật liệu rẻ tiền, dễ kiếm như tấm bạt cũ, bao tải đay, tôn đã qua sử dụng, hoặc thậm chí chỉ là vài tấm lá dừa nước, tạo thành một khoảng không gian riêng tư sơ sài.
 Mái che: Có thể có hoặc không, thường là một mảnh bạt hoặc tấm tôn nhỏ để che mưa nắng.
 Lỗ thải: Đây là bộ phận quan trọng nhất, là một khoảng trống trên sàn (thường chỉ là khoảng hở giữa hai thanh tre) để chất thải rơi trực tiếp xuống dòng nước bên dưới.

Do được làm bằng các vật liệu tạm bợ, cầu tõm thường rất ọp ẹp, dễ bị mục nát và sập đổ, tiềm ẩn nhiều nguy cơ tai nạn cho người sử dụng. Nhiều cầu tõm được dựng ngay cạnh giường ngủ của các hộ dân sống trên sông, kênh rạch, cho thấy điều kiện sống hết sức khó khăn.

Tác hại và hệ lụy

Sức khỏe cộng đồng 
Cầu tõm bị coi là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ô nhiễm nguồn nước và phát tán mầm bệnh tại các khu vực nông thôn và thành thị ven sông. Chất thải của con người chứa vô số vi khuẩn, virus và ký sinh trùng gây bệnh. Khi thải trực tiếp ra môi trường nước, chúng có thể dễ dàng lây lan, gây ra các dịch bệnh nguy hiểm như tả, lỵ, thương hàn, tiêu chảy cấp và các bệnh do giun sán.

Đã có nhiều ổ dịch tiêu chảy cấp được ghi nhận có liên quan trực tiếp đến tập quán sử dụng cầu tõm và cầu cá, đặc biệt là tại các vùng ngoại thành của các thành phố lớn như Thành phố Hồ Chí Minh. Một nghiên cứu của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) chỉ ra rằng việc sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh có thể giúp giảm tới 32% tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy.

Môi trường 
Việc xả thải trực tiếp ra sông, kênh, rạch và ao hồ làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm nguồn nước vốn đã nghiêm trọng tại nhiều đô thị và vùng nông thôn Việt Nam. Điều này dẫn đến hiện tượng phú dưỡng hóa nguồn nước, làm chết các loài thủy sinh, tạo mùi hôi thối và làm mất mỹ quan đô thị. Hệ lụy môi trường này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người mà còn tác động tiêu cực đến các hoạt động kinh tế như nuôi trồng thủy sản và du lịch sinh thái.

An toàn thực phẩm 
Tại các ao nuôi cá tra, cá basa, việc kết hợp "cầu cá" để tận dụng chất thải làm thức ăn cho cá đặt ra một vấn đề nhức nhối về an toàn thực phẩm. Mặc dù chính quyền địa phương và ngành thủy sản đã có nhiều khuyến cáo và biện pháp ngăn cấm, tập quán này vẫn âm thầm tồn tại ở một số hộ nuôi cá quy mô nhỏ, lẻ tẻ, đặc biệt ở các tỉnh vùng sâu, vùng xa thuộc Đồng bằng sông Cửu Long.

Tai nạn 
Cấu trúc tạm bợ, ọp ẹp của cầu tõm cũng là nguyên nhân gây ra không ít vụ tai nạn đáng tiếc. Đã có những trường hợp người sử dụng bị ngã xuống sông, hồ, hoặc bị các thanh tre, cọc gỗ gãy đâm vào cơ thể gây thương tích nặng. Một trường hợp điển hình là một bệnh nhi 12 tuổi ở Bình Dương đã bị cọc gỗ đâm thủng hậu môn, thủng trực tràng và ổ bụng do sập cầu tõm, phải trải qua nhiều cuộc phẫu thuật phức tạp.

Thực trạng và nỗ lực xóa bỏ

Số liệu thống kê 
Theo số liệu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), tỷ lệ người dân nông thôn Việt Nam thực hiện hành vi phóng uế bừa bãi (open defecation), bao gồm cả việc sử dụng cầu tõm, đã giảm mạnh từ mức cao trong những năm 1990 xuống còn 0% vào năm 2024. Tuy nhiên, con số này chỉ phản ánh tỷ lệ phóng uế hoàn toàn ngoài trời và không phản ánh chính xác số hộ gia đình vẫn đang sử dụng các loại nhà tiêu không hợp vệ sinh như cầu tõm. Một chỉ số khác cho thấy, tính đến năm 2024, chỉ có khoảng 48,3% dân số nông thôn Việt Nam được sử dụng các dịch vụ vệ sinh được quản lý an toàn. Điều này cho thấy vẫn còn một bộ phận không nhỏ người dân đang sử dụng các loại nhà tiêu không đảm bảo vệ sinh.

Các chương trình can thiệp 
Chính phủ Việt Nam đã và đang triển khai nhiều chương trình mục tiêu quốc gia nhằm cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn, trong đó việc "xóa cầu tõm" là một mục tiêu quan trọng. Các chương trình này thường nằm trong khuôn khổ của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới và được lồng ghép với các chính sách giảm nghèo bền vững. 

Các hoạt động cụ thể bao gồm:
 Tuyên truyền, vận động: Nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của cầu tõm đối với sức khỏe và môi trường.
 Hỗ trợ tài chính: Cung cấp các khoản vay ưu đãi hoặc hỗ trợ một phần kinh phí để các hộ gia đình nghèo, cận nghèo xây dựng nhà tiêu hợp vệ sinh (như nhà tiêu tự hoại, nhà tiêu thấm dội nước).
 Xây dựng công trình vệ sinh công cộng: Tại các khu vực đông dân cư, ven sông, kênh rạch nơi không có điều kiện xây nhà vệ sinh riêng.

Bên cạnh nỗ lực của chính phủ, các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước cũng có nhiều dự án hỗ trợ cộng đồng xây dựng nhà vệ sinh sạch và cải thiện điều kiện vệ sinh.

Bối cảnh hành chính mới 
Sau khi Nghị quyết số 202/2025/QH15 của Quốc hội có hiệu lực, việc sáp nhập nhiều tỉnh và bỏ cấp huyện đã tạo ra một bối cảnh mới cho công tác quản lý và triển khai các chính sách về vệ sinh môi trường. Việc bỏ cấp huyện giúp tinh gọn bộ máy, tăng cường sự chỉ đạo trực tiếp từ cấp tỉnh xuống cấp xã, được kỳ vọng sẽ giúp việc triển khai các chương trình "xóa cầu tõm" và xây dựng nông thôn mới trở nên hiệu quả và đồng bộ hơn.

Văn hóa và du lịch 
Mặc dù là một vấn nạn, "cầu tõm" đôi khi lại trở thành một đề tài gây tò mò, thậm chí là "độc lạ" trong mắt khách du lịch nước ngoài khi đến với miền Tây sông nước. Nhiều du khách đã chụp ảnh và chia sẻ về những chiếc cầu tõm như một phần của trải nghiệm khám phá cuộc sống đời thường của người dân địa phương. Tuy nhiên, những hình ảnh này cũng phản ánh một thực tế đáng buồn về sự chênh lệch giàu nghèo và điều kiện vệ sinh còn hạn chế ở một số khu vực.

Trong một số tác phẩm nhiếp ảnh và văn học, hình ảnh cầu tõm cũng được sử dụng như một biểu tượng gợi nhớ về một thời kỳ khó khăn, chân chất của nông thôn Việt Nam.

Xem thêm 
 Nhà vệ sinh
 Đại tiện
 Ô nhiễm nguồn nước
 Vệ sinh môi trường
 Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới

Chú thích 

Nhà vệ sinh
Vệ sinh môi trường
Văn hóa Việt Nam
Nông thôn Việt Nam