Gia Tường (xã)

Gia Tường là một xã thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

Địa lý
Xã Gia Tường có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Gia Hưng và xã Gia Viễn
Phía tây giáp xã Phú Sơn
Phía nam giáp xã Gia Phong và xã Thanh Sơn
Phía bắc giáp xã Gia Lâm và xã An Bình, tỉnh Phú Thọ

Xã Gia Tường có diện tích 27,09 km², dân số năm 2024 là 19.489 người, mật độ dân số đạt 719 người/km².

Xã nằm trên Quốc lộ 37C, và cũng là nơi có sông Hoàng Long chảy qua. Nơi đây được xác định là quê ngoại của vua Đinh Tiên Hoàng và quê hương của hoàng hậu Dương Vân Nga. Tại đây còn lưu giữ nhiều di tích và huyền thoại thời Đinh trong lịch sử Việt Nam. Xã còn có một làng nghề truyền thống nổi tiếng là làng gốm sứ gia truyền Gia Thủy.

Hành chính
Xã Gia Tường được chia thành 31 thôn: An Nội, Cao Thắng, Cây Xa, Công Luận, Cổ Định, Đầm Bái, Hiền Quan 1, Hiền Quan 2, Hoàng Long, Kiến Phong, Liên Phương, Mai Xá, Minh Giang, Mỹ Lộc, Mỹ Quế, Mỹ Thịnh, Mỹ Thượng, Ngọc Nhị, Ngọc Sơn, Ngọc Thư, Nho Phong, Phú Cường, Phú Thịnh, Sơn Cao, Sơn Lũy 1, Sơn Lũy 2, Tân Sơn, Thần Lũy 1, Thần Lũy 2, Thống Nhất, Xóm Chùa.

Lịch sử
Tháng 9 năm 1949, thành lập xã Gia Lâm thuộc huyện Nho Quan trên cơ sở các xã Hợp Hòa, Ngọc Liên, Thái Bình.

Ngày 5 tháng 12 năm 1953, Ban Thanh tra Chính phủ ban hành Quyết định số 454/QN về việc thành lập xã Gia Thủy thuộc huyện Nho Quan trên cơ sở một phần của xã Gia Lâm.

Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành Quyết định số 103-NQ-TVQH về việc phê chuẩn việc thành lập tỉnh Nam Hà trên cơ sở tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc thành lập huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở huyện Gia Viễn và huyện Nho Quan.

Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 151-CP về việc chia huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Hà Nam Ninh thành huyện Gia Viễn và huyện Hoàng Long.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 23 tháng 11 năm 1993, Chính phủ ban hành Nghị định số 88-CP về việc đổi tên huyện Hoàng Long thuộc tỉnh Ninh Bình thành huyện Nho Quan.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Nam Hà thành tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định.

Tính đến ngày 31/12/2024:
 Xã Đức Long có 12 thôn: Cao Thắng, Cổ Định, Hiền Quan 1, Hiền Quan 2, Nho Phong, Phú Cường, Phú Thịnh, Sơn Lũy 1, Sơn Lũy 2, Thần Lũy 1, Thần Lũy 2, Thống Nhất.
 Xã Gia Thủy có 12 thôn: Cây Xa, Hoàng Long, Liên Phương, Mai Xá, Minh Giang, Mỹ Lộc, Mỹ Thịnh, Mỹ Thượng, Ngọc Nhị, Ngọc Sơn, Tân Sơn, Xóm Chùa.
 Xã Gia Tường có 7 thôn: An Nội, Công Luận, Đầm Bái, Kiến Phong, Mỹ Quế, Ngọc Thư, Sơn Cao.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025:
 Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
 Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 16 tháng 6 năm 2025). Theo đó, thành lập xã Gia Tường thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở toàn bộ 10,59 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 6.331 người của xã Đức Long; toàn bộ 6,13 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 6.920 người của xã Gia Thủy và toàn bộ 10,37 km² diện tích tự nhiên, quy mô dân số là 6.238 người của xã Gia Tường thuộc huyện Nho Quan.

Xã Gia Tường có 27,09 km² diện tích tự nhiên và quy mô dân số là 19.489 người.

Lịch sử văn hóa
Gia Tường là quê hương của hoàng hậu Dương Vân Nga thế kỷ X và cũng là quê ngoại gắn với tuổi thơ của Đinh Bộ Lĩnh. Theo giai thoại dân gian, Dương Vân Nga là con gái của ông Dương Thế Hiển, quê ở vùng Gia Tường - Gia Lâm, Ninh Bình ngày nay. Cái tên Vân Nga là ghép từ 2 làng Vân Long (nay thuộc xã Gia Vân, Ninh Bình) là tên làng quê mẹ và Nga My là tên làng quê cha. Làng Nga My xưa bao trùm thôn Nga My, Nga Mai, Mỹ Hạ ở 2 xã Gia Tường và Gia Lâm ngày nay.

Theo sử sách, khi cha mất sớm Đinh Bộ Lĩnh theo mẹ về ở cạnh đền Sơn Thần trong động, đó chính là đền Long Viên ngày nay và chăn châu ở khu vực Gia Tường cũng như Gia Hưng phía bên kia sông Bôi. Sau này khi trưởng thành ông lập căn cứ quân sự ở động Hoa Lư ngay bên kia sông Bôi. Ngày nay khu vực Gia Thủy và Gia Hưng có rất nhiều di tích gắn với triều đại nhà Đinh từ thế kỷ X.

Sử sách cũng cho biết Đinh Bộ Lĩnh mồ côi cha từ nhỏ, phải cùng mẹ về ở cạnh đền Sơn Thần. Quốc sử quán triều Nguyễn cũng cho biết nơi ấy là Long Viên: "Long Viên ở xã Đề Cốc, nhà mẹ Đinh Tiên Hoàng ở đấy, tức chỗ ở cũ của Đinh Tiên Hoàng lúc còn ẩn náu, nền nhà cũ này vẫn còn nên gọi là "Long Viên" trước mặt trông ra sông, có cầu Ngự, cầu Phanh, bên tả vườn có gò bằng phẳng tức là chỗ bày trận cờ lau". Ở thôn Mỹ Hạ, xã Gia Thủy ngày nay còn có ngôi đền Long Viên thờ Long Viên Đốc Khánh công chúa, tương truyền là người đỡ đẻ cho Đinh Bộ Lĩnh, đình Mỹ Hạ thờ Đinh Bộ Lĩnh. Như vậy là khi mồ côi cha, Đinh Bộ Lĩnh đã cùng với mẹ về ở bên hữu ngạn sông Bôi, đi chăn trâu cho chú là Đinh Thúc Dự. Truyền thuyết cũng cho biết Đinh Bộ Lĩnh tập trân cờ lau ở cánh đồng Rộc Xéo. Ở đây còn có đồng Trống là nơi đánh trống, đồng Quân là nơi hội quân, cầu Mổ là nơi Đinh Bộ Lĩnh mổ trâu hay mổ bò của chí để khao quân, bến Vội là nơi Đinh Bộ Lĩnh vội chạy qua khi bị chú đuổi... Đinh Bộ Lĩnh còn chăn trâu ở bên bờ tả ngạn sông Bôi, tức cánh đồng bên ngoài động Hoa Lư. Ngày nay nơi đây còn có đường vua Đinh.

Danh lam thắng cảnh
 Chùa Mỹ Hạ ở Xóm Chùa thờ  Thờ Phật, Thờ Mẫu 
 Chùa Mai Xá ở Thôn Mai Xá thờ Thờ Phật 
 Chùa Quang Minh ở Thôn Minh Giang thờ Thờ Phật 
 Đình Mỹ Hạ ở Xóm Chùa thờ Vua Đinh Tiên Hoàng và Thái hậu Dương Vân Nga, Thành hoàng Bản thổ Thập Bát Long Quan, Thành hoàng Bản thổ Đại vương tôn thần, Ngài phụ tiền triều Quách tất Chính vị tiền, Kim Tinh Công chúa 
 Đình làng Mai Xá (đền Đức Quốc Mẫu) ở Thôn Mai Xá thờ Đức Cao Minh,   Đức Đương Cảnh (hai vị tướng triều Đinh)
 Đình làng Ngọc Ba ở Thôn Ngọc Sơn thờ Đinh Tiên Hoàng 
 Đình Ngọc Nhị ở Thôn Ngọc Nhị thờ Đinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Minh Không, Nhị vị Quốc Mẫu, Lập Giáo Hoàng hậu, Đại Thắng Minh Hoàng hậu, Mẫu Thoải, Sơn Tinh Công chúa, Thượng Ngàn Sơn trang
 Đền Cầu Mổ ở Thôn Mỹ Thượng thờ Đức Quốc Mẫu
 Đền Mai Xá ở Thôn Mai Xá thờ Bà Hồng Nương Công chúa
 Đình Sơn Cao ở Thôn Sơn Cao thờ Tam vị Tản Viên Sơn Đại vương, Thần Cao Minh Đại vương
 Đình Đầm Bái ở Thôn Đầm Bái thờ Thần hoàng làng
 Đình An Nội ở Thôn An Nội thờ Thần hoàng làng
 Đình Ngọc Thự ở Thôn Ngọc Thự thờ Thần hoàng Làng
 Chùa Sơn Cao ở Thôn Sơn Cao thờ Thờ Phật
 Chùa Đế ở Thôn Kiến Phong thờ Thờ Phật
 Chùa Công Luận ở Thôn Công Luận thờ -  Thờ Phật, Thờ Thánh, Tam vị Tản Viên, Đế Thích Thiên đình, Liễu Hạnh Công chúa 
 Đền Mỹ Quế ở Thôn Mỹ Quế thờ Thành hoàng làng, Tam Vị Thánh Tản Viên, Đức Quốc Mẫu
 Đền Đức Thánh Trần ở Thôn Kiến Phong thờ Đức Thánh Trần
 Đền Công Luận ở Thôn Công Luận thờ Thần hoàng làng 
 Chùa Phú Nhiêu (Hưng Long Tự) ở Thôn 6 Phú Nhiêu thờ Thờ Phật
 Chùa Chòm (Chùa Thanh Lương) ở Thôn 2 Hiền Quan thờ Thờ Phật 
 Chùa Thần Lũy ở Thôn Thần Lũy (Khánh Long tự) thờ Thờ Phật, Thờ Mẫu, Thành hoàng, Sơn Tinh Công chúa 
 Đình Phú Nhiêu ở Thôn Phú Nhiêu thờ -  Tam vị Thánh Tản Viên, Thành hoàng làng,  Sơn Tinh Phu nhân, Thạch Tinh Ngọc Nương
 Đình làng Cổ Định ở Thôn 1 Cổ Định thờ -  Tản Viên Sơn Thánh, Cao Sơn Minh Tĩnh, Ngũ vị Thanh Y, Liễu Hạnh Công chúa, Trần Hưng Đạo
 Đình Hiền Quan ở Thôn Hiền Quan 2 thờ Thành hoàng làng 
 Đền Đế Hạ (Đền Nho Phong) ở Thôn 4 Nho Phong thờ Đức Thánh Tản Viên
 Đền Bà Nghè ở Thôn 1 Cổ Định thờ Sơn Tinh Công chúa 
 Đền Đức Kim Tinh (Đền Chầu Tổ) ở Thôn 7 Thần Lũy thờ Bà Chầu Kim Tinh Đinh Thanh Hoa 
 Phủ họ Lý ở Thôn 5 Phú Nhiêu thờ - Thiên Tinh công chúa: Hiệu bà Từ Du, Hiệu bà Từ Tại, Hiệu bà Từ Nhẫm
 Nhà thờ họ Trần Đình ở Thôn 5 Phú Nhiêu thờ Tổ họ Trần
 Nhà thờ họ Giáo Phú Nhiêu ở Thôn 5 Phú Nhiêu thờ Thờ Chúa
 Nhà thờ họ xứ Sơn Lũy ở Thôn Sơn Lũy thờ Thờ Chúa
 Giáo xứ Ngọc Cao ở Thôn 11 Cao Thắng thờ Thờ Chúa

Làng gốm Gia Thủy
Làng nghề gốm Gia Thủy ra đời từ những năm cuối thập kỷ 50 của thế kỷ XX. Hợp tác xã gốm Gia Thủy nổi tiếng với các sản phẩm từ gốm như nồi, niêu, chum, vại.

Làng gốm Gia Thủy đã ưu tiên dành riêng những diện tích đất nhất định để cơ sở gốm khai thác nguồn đất sét trắng phục vụ cho sản xuất các làng nghề gốm. Diện tích đã được khai thác chiếm khoảng 20 ha, chủ yếu ở các thôn làm nghề gốm: Mỹ Lộc, Mỹ Thượng, Cây Sa, Hoang Bằng.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo