Thần Quý Minh

Thần Quý Minh hay Quý Minh đại vương là một vị thần trong truyền thuyết Việt Nam. Theo tín ngưỡng Việt Nam, Thần Cao Sơn và Thần Quý Minh thường là những hậu duệ của Lạc Long Quân và Âu Cơ, tức em của Hùng Vương hoặc là Tướng của Hùng Vương thứ 18, được vua Đinh Tiên Hoàng cho lập đền thờ, sắc phong là Cao Sơn linh ứng đại vương và Quý Minh linh ứng đại vương. Tuy nhiên, khác với thần Cao Sơn được thờ ở những vùng núi cao, thần Quý Minh thường được coi là vị thổ thần, thủy thần và thờ phụng ở những vùng trũng hoặc đồng bằng, thần Quý Minh còn được người dân cố đô Hoa Lư thờ với vai trò là một trong bốn vị thần của Hoa Lư tứ trấn.

Truyền thuyết
Cũng giống như các truyền thuyết về thần Cao Sơn, thần tích nguồn gốc thần Quý Minh ở các đền thờ có nhiều dị bản:

Trong địa bàn xứ Kinh Bắc các tục thờ thần thường gắn liền với truyền thuyết về thần Cao Sơn và thần Quý Minh mà ít thờ Sơn Tinh. Theo thần tích làng Ngâm Mạc, Gia Bình, Bắc Ninh: Vào đời Hùng Vương thứ XVIII có hai vợ chồng người Hồng châu đến chùa Thiên Thai cầu tự. Từ đấy sinh ra một bọc hai con trai, đặt tên là Cao Sơn và Quý Minh. Khi Hùng Duệ Vương cho tìm người tài, cả hai bèn đến chầu, Vua phong cho làm Đô chỉ huy sứ Tướng quân. Thục Phán An Dương Vương dấy quân, vua sai hai người đem quân đi bình giặc. Hai người cùng đem quân đến núi Sóc Sơn, đạo Kinh Bắc, mới đánh một trận giặc Thục thua chạy. Vua ban cho ngài thực ấp ở đạo Kinh Bắc. Ngài về chỗ trú sở đóng quân trước, rồi hoá vào ngày 12 tháng 11.

Theo truyền thuyết ở vùng văn hóa xứ Đông như Hải Phòng, Hải Dương thì thần Quý Minh lại là một vị thủy thần, cai quản vùng sông nước và là người đã giúp Sơn Tinh đánh dẹp Thủy Tinh. Thần Quý Minh được coi như một biểu tượng của sự chiến thắng giặc nước cũng như các thế lực cuồng phong của thiên nhiên của dân vùng trũng.

Ở vùng văn hóa Xứ Đoài thì các thần tích cho biết Quý Minh và Cao Sơn là em họ của Sơn Tinh. Khi thờ thì một vị ở bên trái và một vị bên phải. Thần tích đình làng Ích Vịnh, xã Phương Đình (Đan Phượng, Hà Nội) cho biết: Hùng Duệ vương khi bị quân nhà Thục từ Ai Lao tiến đánh, định cướp ngôi. Ba anh em Sơn thánh vâng lệnh nhà vua, quyết phá tan quân Thục. Hiển Công (tức Quý Minh) xuất quân qua đất Phấn Lôi (Ích Vịnh ngày nay) chiêu mộ thêm quân sĩ, phá tan giặc nhà Thục. Hiển Công được phong Quý Minh Đại vương, ông xin trở lại Phấn Lôi lập ấp. Rồi một ngày kia, Quý Minh đang đi du ngoạn trên núi Tản Viên, bỗng gió mưa, sấm chớp nổi lên, đất trời u ám. Một tiếng vọng lớn từ vách núi: "Nay triệu Quý Minh về cõi thọ/Cùng lên Thiên giới họp quân thần". Quý Minh hóa ngay thành mây gió. Nhân dân Phấn Lôi lập miếu, viết Duệ hiệu phụng thờ. Nhiều đời đế vương gia phong là Thượng đẳng phúc thần.

Theo truyền thuyết dân gian xứ Sơn Nam, Đức Thánh Quý Minh Đại Vương là một vị thủy thần, là người có công trấn giữ vùng chiêm trũng ải Sơn Nam (trấn nam Hoa Lư tứ trấn), bảo vệ đất nước thời vua Hùng Duệ Vương (tức vua Hùng thứ 18). Người là một "thượng đẳng thần", được các nhà vua qua nhiều triều đại ban sắc phong, được nhân dân khắp xứ này thờ phụng. Đền chính được Vua Đinh Tiên Hoàng cho xây dựng tại thành Tràng An ở cố đô Hoa Lư, sau vua Trần Thái Tông cho xây dựng lại với quy mô như ngày nay. Xung quanh khu vực này còn nhiều đền thờ Quý Minh Đại Vương như: đền Suối Tiên, đền Dưỡng Khê, đền Quý Minh Đại Vương, đền Đô và chùa Phú Nhai, đền Sặt, đình Hoàng Sơn, chùa Đẩu Long, đền Hiềm, Đền Thượng và chùa Nhân Lý khu Ninh Mỹ, Đền Bến khu Ninh Xuân, Đình Phúc Trì và đền Thượng Phúc Trì ở phường Hoa Lư; đền Miếu Sơn, Đền Phúc Khánh, đền Phương Đình phường Nam Hoa Lư; Đền Trần Tràng An, đền Bim ở làng cổ Trường Yên, Đền Cả La Mai, đình Sinh Dược phường Tây Hoa Lư); đình Bình Khang xã Gia Hưng), Đình Vật xã Yên Mô, Đền Thượng Mai Thôn xã Yên Thắng, Đền Thần xã Khánh Thượng, đền Quảng Phúc (Yên Từ), Đình Hàng Xã xã Thanh Sơn; Đền Đông, đền Thượng khu Khánh Hải, Yên Khánh. Đình Hoàng Long, xã Đại Hoàng thờ Quý Minh với tôn xưng Tam Giang Quý Minh,...

Trên thực tế Cao Sơn, Quý Minh được các thần tích ghi chép lại và được truyền thuyết hoá rất nhiều nơi với những dạng thức khác nhau như được ghi chép dưới dạng thần tích theo kết cấu hoàn chỉnh: sự ra đời, chiến công và hoá thân, cũng có khi họ hiện lên dưới báo mộng, phù trợ giúp các tướng lĩnh đời sau đánh giặc ngoại xâm.

Chú thích

Xem thêm
 Hoa Lư tứ trấn
 Thần Cao Sơn
 Lễ hội truyền thống Đức Thánh Quý Minh Đại Vương 
 500 thuyền rước tham dự lễ tế Đức Thánh đền Trần

Thần thánh Việt Nam
Người Mường
Nhân vật truyền thuyết Việt Nam