Làng gốm Bàu Trúc

Làng gốm Bàu Trúc (tiếng Chăm: Paley Hamu Trok) là một làng nghề truyền thống thuộc xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa, cách phường Phan Rang 10 km về hướng Nam. Làng gốm Bàu Trúc cùng với Làng dệt Mỹ Nghiệp được xem là làng nghề cổ nhất Đông Nam Á còn bảo lưu khá tốt truyền thống làm hoàn toàn bằng thủ công.

Xuất xứ
Ông tổ của nghề này là Po K'long Chan, cận thân của vua Po K'long Garai (1150 - 1205).

Làng có tên Chăm là Paley Hamu Trok, người Việt gọi là Ma Tró, có địa danh hành chính là làng Vĩnh Thuận từ thời Minh Mạng (1832). Sau trận lụt lớn năm 1964 (Giáp Thìn), làng dời về nơi cao ráo hơn - nơi có nhiều trúc cạnh nơi có một cái ao khá lớn là Danaw Panrang - Panrang có nghĩa là Phan Rang. Vì Panrang cũng có nghĩa là tre trúc nên người địa phương gọi khu vực này là Bàu Trúc (trong tiếng Chăm bàu có nghĩa là ao - hồ).

Trước đây, nghề này do phụ nữ đảm nhiệm, đàn ông làm những công việc nặng nhọc hơn như đào đất, nung gốm, gánh gốm,... Ngày nay, truyền thống ấy được gìn giữ và tiếp nối. Von gái được mẹ hướng dẫn làm gốm rồi tiếp nối nghề đời đời.

Hiện có 2 dòng sản phẩm của làng gốm Bàu Trúc: dòng dân sinh (lu, bếp, nồi, lọ kín nước,...) dùng để phục vụ cuộc sống và sinh hoạt gia đình và dòng sản phẩm phục vụ việc tâm linh (lư hương, lò đốt trầm, đồ thờ cúng,...)

Đặc điểm, phương pháp, kĩ thuật làm gốm

Đặc điểm 
Đặc trưng của gốm Bàu Trúc là có phương pháp dựa vào thiên nhiên và việc không sử dụng bàn xoay. Đồng thời, gốm Bàu Trúc mang nhiều đặc điểm khác lạ, vừa gần gũi mà không kém phần tinh tế. Ngoài ra, gốm Chăm Bàu Trúc truyền thống có màu vàng đỏ, đỏ hồng xen lẫn vệt nâu, đen xám. Đây là sự hài hòa giữa thiên nhiên và đôi bàn tay của người nghệ nhân và không sử dụng men màu công nghiệp.

Nguồn đất, cát 
Đất, cát sử dụng chủ yếu là đất sét lấy từ sông Quao. Nguồn đất được thợ đào các hố sâu từ 0,5 - 0,7m trên 1m2 diện tích bề mặt. Sau đó hố được lấp để trồng lúa ngay trên đất đó. Rồi khoảng sáu tháng sau, người ta sẽ đào lại đất mới. Đất ở đây có đặc điểm là khi cho vào nước sẽ dẻo quánh và có độ mịn, khi nặn và đun không bị nứt. Đây là thứ đã nuôi dưỡng nghề gốm cả nghìn năm.

Phương pháp, kĩ thuật làm gốm

Tạo hình 
Sau khi đào đất, đất sét được lấy về và phơi khô, ngâm nước dưới hố trong 12 giờ rồi trộn với cát. Sau đó, người thợ sẽ dùng tay để tạo hình cơ bản của gốm (cao 20 - 30cm) rồi nâng dần kích thước của khối đất đó. Đặc trưng của gốm Bàu Trúc là không sử dụng bàn xoay mà người thợ sẽ di chuyển quanh bàn gốm. Tay, chân di chuyển nhịp nhàng nên được miêu tả là Qua bước tiếp theo, người thợ tạo bề mặt thân gốm cho trơn rồi chà đi chà lại để tạo miệng gốm, thường là hình chuông hoặc hình khum với một đường gân đứng, quanh toàn bộ phần ngoài của mép miệng gốm. Kế đó, các họa tiêgs trang trí được thêm vào như răng cưa, hình sóng, hoa văn thực vật, vỏ sò, hoa, lá cây,... Những năm gần đây, nhu cầu thị trường khiến hoa văn trở nên tinh vi hơn.

Phơi gốm 
Sau khi tạo hình xong, gốm sẽ được đăht lên giàn để phơ trước khi đưa vào bóng râm để tránh ánh sang khiến gốm bị nứt vỡ. Sau khi khô hoàn toàn, thợ gốm sẽ cạo phần đáy gốm bằng vòng quơ rồi tiến hành nung gốm.

Nung gốm 
Gốm Bàu Trúc không sử dụng lò nung để nung gốm. Thay vào đó, họ sử dụng củi, rơm rạ, trấu để nung. Sau đó, họ xếp các sản phẩm gốm theo thứ tự kích thước: lớn hơn đặt ở dưới, nhỏ hơn đặt ở trên, tạo thành một cấu trúc khổng lồ rồi bao quanh bởi củi khô và phủ bằng rơm rạ trộn trấu. Mọi sự thành bại của gốm được phó mặc về trời nắng và thời tiết.

Giá trị sản phẩm 
Gốm Bàu Trúc là một trong những mặt hàng gốm quan trọng của Việt Nam. Những năm gần đây, kiểu dáng của gốm Bàu Trúc ngày càng có sự thay đổi về kiểu dáng nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất của thị trường. Những kiểu hoa văn truyền thống ngày càng được trang trí một cách công phu nhưng vẫn giữ được nét truyền thống của gốm Bàu Trúc nói riêng và gốm Chăm nói chung. Đồng thời, các mặt hàng này thường xuyên được xuất khẩu ra nước ngoài. Đây là một trong những di sản văn hóa đáng quý của tỉnh Khánh Hòa nói riêng và Việt Nam nói chung.

Với ý nghĩa đó, ngày 20/10/2017, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận (nay là Ủy ban nhân dân tỉnh Khánh Hòa) tổ chức Lễ công bố và đón nhận “Nghệ thuật làm gốm truyền thống của người Chăm làng Bàu Trúc” được đưa vào danh mục Di sản Văn hóa Phi vật thể cấp Quốc gia.

Tham khảo 

Làng nghề Ninh Thuận
Văn hóa Chăm Pa