Huy Đức

Trương Huy San (sinh năm 1962), thường được biết đến với bút danh Huy Đức, là một nhà báo và blogger người Việt Nam. Ông từng làm việc ở các cơ quan báo chí nhà nước, trong đó có Tuổi Trẻ – nơi ông viết các bài báo điều tra gây tiếng vang lớn. Ông còn là cây bút bình luận chính trị – xã hội với trang blog Osin, đồng thời là tác giả của bộ sách phi hư cấu hai tập Bên thắng cuộc tường thuật các diễn biến chính trị tại Việt Nam sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975. Tác phẩm đã gây sự chú ý vì đề cập các chủ đề được cho là nhạy cảm chính trị và không được cấp phép xuất bản tại Việt Nam. 

Chào đời tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, Huy Đức tham gia quân đội Việt Nam khi còn học lớp 10 trong bối cảnh cuộc Chiến tranh biên giới Việt – Trung 1979. Đến năm 1984, ông được điều động sang Campuchia trong giai đoạn chiến tranh giữa Việt Nam với chính quyền Khmer Đỏ. Huy Đức xuất ngũ vào năm 1987 và chuyển sang viết báo cho năm cơ quan báo chí khác nhau từ năm 1988 đến năm 2009, khi ông bị cho thôi việc tại Sài Gòn Tiếp Thị do một bài viết trên blog Osin của mình. Ông nhận học bổng từ Đại học Harvard vào năm 2012 và xuất bản Bên thắng cuộc trong cùng năm. Ông trở về Việt Nam vào giữa năm 2013 và tiếp tục các dự án cá nhân. Tháng 6 năm 2024, ông bị bắt giữ và sau đó bị tuyên án 30 tháng tù theo Điều 331 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015, vụ việc đã vấp phải sự phản đối từ các tổ chức phi chính phủ và giới tri thức.

Cuộc đời và sự nghiệp

Thiếu thời và binh nghiệp 
Trương Huy San sinh năm 1962 tại huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Cha mẹ ông vốn là nông dân trước khi tham gia Việt Minh: cha gia nhập Việt Minh và nhập ngũ trong thời gian diễn ra Cách mạng Tháng Tám, còn mẹ trở thành dân công cho lực lượng này trong thời kỳ Chiến tranh Đông Dương. San là con thứ năm trong gia đình có bảy người con. Ông lớn lên tại thị trấn nông trường Thạch Ngọc và theo học ở một ngôi trường địa phương từ tiểu học cho đến lớp 7. Sau đó, ông tiếp tục học lớp 8 và lớp 9 tại trường Lý Tự Trọng thuộc huyện Thạch Hà.

Khi đang học lớp 10 tại trường Trung học phổ thông Phan Đình Phùng ở Hà Tĩnh, San tình nguyện gia nhập Quân đội nhân dân Việt Nam và từng chỉ huy một đơn vị pháo binh chiến đấu trong cuộc Chiến tranh biên giới Việt – Trung 1979; ông là thành viên thứ ba trong gia đình nhập ngũ. Về sau ông giải thích rằng vì giấy khai sinh ghi ngày sinh là 20 tháng 8 năm 1961, nên vào thời điểm nhập ngũ, dù thực tế ông chỉ mới 17 tuổi nhưng về mặt pháp lý thì vẫn đủ điều kiện. San theo học tại Trường Sĩ quan Phòng hóa từ năm 1980 đến năm 1983; ông coi quãng thời gian ấy đã đóng vai trò quan trọng trong sự nghiệp viết lách sau này của mình. Năm 1982, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam; đến năm 2006 thì ngừng sinh hoạt đảng. Ông được thăng quân hàm Thiếu úy năm 21 tuổi rồi lên Trung úy vào năm 23 tuổi.

Năm 1984, San cùng hai đồng nghiệp được điều động đến một đơn vị quân đội ở Campuchia trong giai đoạn chiến tranh giữa Việt Nam với chính quyền Khmer Đỏ. Trên chiến trường Campuchia, họ phụ trách việc huấn luyện đầu bếp, y tá và tài xế, đồng thời hướng dẫn các chỉ huy tiểu đoàn cách thức tổ chức đơn vị quân sự và chuẩn bị phương thức tác chiến. Ông mô tả khoảng thời gian ở quốc gia láng giềng này là "khắc nghiệt" do phải hứng chịu nhiều cuộc tấn công từ lực lượng Pol Pot. Năm 1987, ông xuất ngũ khi chưa được phong hàm Đại úy, sau đó chuyển sang làm việc tại văn phòng huyện ủy Nhà Bè từ tháng 8 năm 1987 đến tháng 12 năm 1988.

1988–2009: Làm việc trong báo chí nhà nước 
Trước khi tham gia vào lĩnh vực báo chí, San là một nhà văn với các tác phẩm hư cấu như Dòng sông cụt trên tạp chí Văn và Anh ấy sẽ trở về trên báo Văn nghệ Quân đội khi ông làm việc tại văn phòng huyện ủy Nhà Bè. Sau khi các văn bản và truyện ngắn của ông xuất hiện trên một số tờ báo và tạp chí khác, đặc biệt là tờ Văn Nghệ, ông được nhiều tờ báo mời về làm việc.

Từ tháng 12 năm 1988, San bắt đầu làm việc cho tờ báo Tuổi Trẻ. Tại đây, ông bắt đầu dùng bút danh Huy Đứcghép từ tên ông và tên người vợ cũ. Ngoài ra ông còn sử dụng bút danh Trương Ngộ cho các bài viết trên Tuổi Trẻ Cười và Sài Gòn Giải Phóng. Trong thời gian làm việc tại Tuổi Trẻ, ông trở nên nổi tiếng với vai trò phóng viên điều tra vụ Đường Sơn Quán, một địa điểm ăn chơi nổi tiếng của nhiều cán bộ cấp cao ở Thành phố Hồ Chí Minh. Loạt bài điều tra của ông đã góp phần làm tăng doanh số bán báo cho Tuổi Trẻ: khi ông mới vào làm, Tuổi Trẻ chỉ in 35.000 bản cho mỗi số báo, nhưng kể từ khi đưa tin về các vụ án nổi tiếng như Đường Sơn Quán hay Nguyễn Văn Mười Hai và Công ty Nước hoa Thanh Hương, số lượng phát hành của Tuổi Trẻ đã tăng lên 140.000 bản mỗi số. Trong thời gian làm việc tại Tuổi Trẻ, ông thực hiện một số bài phỏng vấn với Thủ tướng Võ Văn Kiệt. Sang năm 2004, ông Kiệt đã chọn Huy Đức làm người viết hồi ký cho mình.

Năm 1997, sau khi xảy ra xung đột với Tổng biên tập Tuổi Trẻ Lê Văn Nuôi, ông chuyển sang làm việc cho tờ Thanh Niên trong vài tháng trước khi trở lại làm việc cho Tuổi Trẻ cho đến cuối năm 1999. Sau khi rời Tuổi Trẻ, ông và một số đồng nghiệp quyết định thử điều hành một tờ báo. Lần đầu tiên, họ tiếp quản tờ Nông Thôn Ngày Nay và cố gắng biến nó thành một nhật báo chính trị nhưng không thành. Lần thứ hai, họ cho ra đời tờ báo mới có tên Diễn Đàn Doanh Nghiệp Cuối Tuần; được cho là gây tiếng vang và bán rất chạy nhưng chỉ sau ba số báo thì bị chính quyền đóng cửa. Từ năm 2000 đến năm 2005, ông làm việc tại Thời báo kinh tế Sài Gòn theo lời mời của Tổng biên tập Võ Như Lanh.

Năm 2005, Huy Đức nhận Học bổng Hubert H. Humphrey để theo học Trường Báo chí Philip Merrill trực thuộc Đại học Maryland trong vòng một năm. Tại đây, ông theo học chính sách công và có cơ hội thực tập tại tờ The Washington Times. Sau khi kết thúc chương trình học vào tháng 5 năm 2006, ông dành thêm hai tháng ở Santa Cruz hòng trau dồi tiếng Anh. Tháng 7 năm 2006, ông trở về Việt Nam và bắt đầu làm việc tại tờ Sài Gòn Tiếp thị. Trong suốt thời gian làm việc tại Sài Gòn Tiếp thị, ông không được cấp thẻ nhà báo. 

Vào tháng 8 năm 2007, ông lập trang blog mang tên Osin – lấy cảm hứng từ một nhân vật trong bộ kịch xà phòng Nhật Bản phổ biến ở Việt Nam, trong đó Osin là người hầu làm việc quần quật để kiếm tiền hiện thực hóa ước mơ của bản thân. Trang blog trở nên nổi tiếng với số người truy cập và bình luận thuộc hạng cao trong các blog ở Việt Nam; ông kể lại vào đầu năm 2009 rằng blog Osin trung bình có khoảng 15.000 lượt xem mỗi ngày. Các bài viết trên blog của ông thu hút đông đảo độc giả và thường đề cập đến nhiều vấn đề nhạy cảm ở Việt Nam như tranh chấp chủ quyền biển Đông giữa Việt Nam và Trung Quốc hay dự án khai thác bauxite ở Tây Nguyên, đồng thời được xem là phép thử đối với giới hạn tự do ngôn luận tại Việt Nam.

Ngày 9 tháng 2 năm 2009, ông đăng bài viết "Biên giới tháng Hai" trên Sài Gòn Tiếp thị, ghi lại những gì thu thập được ở biên giới Việt – Trung nhân kỷ niệm 30 năm Chiến tranh biên giới Việt – Trung 1979, Bài viết hiện diện trên trang báo chỉ vỏn vẹn hai giờ trước khi bị gỡ bỏ. Theo Martin Grossheim, ông là một trong số ít người viết về chủ đề vốn bị cho là "cấm kỵ" này. Cùng năm, Sài Gòn Tiếp thị đăng bài viết "Chị Hai Thủ tướng", kể về người thân của đương kim Thủ tướng bị áp giải khỏi hiện trường khi chính quyền huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương tiến hành cưỡng chế thu hồi hơn 280 ha cao su còn lại tại xã An Tây để xây dựng khu công nghiệp. Ban đầu ông định đưa bài này lên blog, nhưng sau khi tham khảo ý kiến của Tâm Chánh – Tổng biên tập của Sài Gòn Tiếp thị – cũng như các cựu tổng biên tập của một số tờ báo ở Thành phố Hồ Chí Minh, Sài Gòn Tiếp Thị đã quyết định đăng tải bài viết. Huy Đức hồi tưởng rằng trong quá trình nghiên cứu cho bài viết, ông đã bị nhân viên an ninh theo dõi. Sau khi bài viết được đăng, việc theo dõi tiếp tục diễn ra ngay tại trụ sở tòa soạn.

Tháng 8 năm 2009, ông đăng tải bài viết "Bức tường Berlin" trên blog Osin, trong đó ông ca ngợi sự sụp đổ của công trình này và chỉ trích giới chức Liên Xô, cho rằng sự lãnh đạo của họ đã khiến người dân Đông Âu rơi vào thống khổ. Bài viết dẫn đến việc Sài Gòn Tiếp thị ra quyết định chấm dứt hợp đồng với ông. Tổng biên tập Trần Công Khanh cho rằng lý do ngừng hợp đồng là vì tòa soạn không cùng quan điểm với bài viết, cũng như khẳng định "không có sự can thiệp từ cấp trên". Ông cũng cho biết Ban Tuyên giáo Trung ương đã "than phiền" về ít nhất 100 bài blog và bài báo của Huy Đức. Trên blog của mình, Huy Đức thông báo rằng mình không còn là ký giả của Sài Gòn Tiếp thị từ ngày 25 tháng 8.

2010–2013: Biên soạn và xuất bản Bên thắng cuộc 

Tháng 2 năm 2010, blog và email của Huy Đức bị tin tặc tấn công, khiến ông không truy cập được vào hai dịch vụ ấy. Chính phủ Việt Nam bị cho là đứng sau các cuộc tấn công mạng này. Kể từ đó, ông quyết định chấm dứt việc viết blog vì coi đây là công việc tốn thời gian. Cùng năm, ông âm thầm hoàn thành Bên thắng cuộc, một bộ sách tường thuật lịch sử và chính trị Việt Nam kể từ sự kiện 30 tháng 4 năm 1975 cho đến thập niên 1990; cả phía an ninh lẫn bạn bè của ông đều không biết về dự án trên. Ông bắt đầu thu thập tài liệu từ năm 1989, thực hiện phỏng vấn từ năm 1997 và tập trung biên soạn tác phẩm từ năm 2003.

Tháng 5 năm 2012, ông nhận học bổng một năm của chương trình Nieman dành cho một số nhà báo thành đạt và có nhiều triển vọng sang tu nghiệp ở Đại học Harvard. Tại đây, ông theo đuổi các lĩnh vực nghiên cứu như chính sách công, văn học Hoa Kỳ và lịch sử Việt Nam, đồng thời tiếp tục biên soạn cuốn sách. Ông lần lượt công bố tập đầu tiên của Bên thắng cuộc dưới dạng sách in và sách điện tử vào ngày 12 tháng 12 năm 2012; tiếp nối là tập thứ hai vào tháng 1 năm 2013. Tác phẩm thu hút sự chú ý tại Việt Nam và nước ngoài vì nhắc đến những đề tài "nhạy cảm chính trị" của Việt Nam. Ít nhất hai nhà xuất bản trong nước đã từ chối in tác phẩm này. Chu HảoGiám đốc kiêm Tổng biên tập của Nhà xuất bản Tri thứcnói với The Wall Street Journal rằng đây chưa phải là thời điểm thích hợp để xuất bản cuốn sách này ở Việt Nam, đồng thời nhận định rằng Bên thắng cuộc là "trang sử chân thực về Việt Nam được viết dưới góc nhìn của một nhà báo chuyên nghiệp".

2013–2024: Trở về Việt Nam 
Huy Đức trở về Việt Nam vào mùa hè năm 2013 và không gặp vấn đề gì trong quá trình nhập cảnh. Ông thường xuyên đăng bài trên Facebook xoay quanh các sự kiện thời sự trong nước và quốc tế, đồng thời theo đuổi một vài dự án liên quan đến chính trị. Năm 2014, ông là một trong những người khởi xướng quỹ Nhịp cầu Hoàng Sa nhằm tri ân gia đình các tử sĩ Việt Nam Cộng hòa trong Hải chiến Hoàng Sa 1974. Nhà sử học Peter Zinoman coi đây là nỗ lực hỗ trợ quân lính từ cả hai phía của cuộc xung đột đầu tiên và cũng là duy nhất do một tổ chức phi chính phủ thực hiện. Trong cùng năm, ông tham gia cuộc biểu tình phản đối Trung Quốc diễn ra vào tháng 5. Một số bài viết gây nhiều sự chú ý trên Facebook của Huy Đức trong thời điểm này là "Thanh hay Thăng" và "Tảng Băng Nổi", trong đó ông cho rằng Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Đinh La Thăng đứng đằng sau việc gây thất thoát hàng tỉ đô la Mỹ ở Tổng Công ty Xây lắp dầu khí và Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Việt Nam (ông Thăng từng giữ chức Chủ tịch Hội đồng Quản trị tập đoàn này từ năm 2006 đến năm 2011).

Năm 2020, ông thành lập Công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) Xã hội Trồng và Phục hồi Rừng Việt Nam nhằm đối phó với nạn phá rừng trong nước. Thông qua các khoản đóng góp từ nhiều "nhà tài trợ nhỏ", công ty đã triển khai trồng rừng trên hơn 313 ha bị tàn phá ở các tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị, cũng như ở vùng cao nguyên Hua Tát thuộc tỉnh Sơn La. Sang năm 2021, ông tiếp tục phát động dự án "Góp một cây để có rừng" nhằm khôi phục rừng đầu nguồn ở các tỉnh miền Trung.

Bắt giữ và khởi tố 
Ngày 1 tháng 6 năm 2024, Huy Đức "biến mất" trong lúc mạng xã hội loan tin ông có thể sẽ bị bắt. Cùng ngày, ông vắng mặt trong một sự kiện mà mình là diễn giả chính và người thân cũng không thể liên lạc được với ông. Ngày 2 tháng 6, trang Facebook "Osin Huyduc" của ông đã bị đóng. Đến ngày 7 tháng 6 năm 2024, Bộ Công an Việt Nam cho biết đã tạm giam Huy Đức và luật sư Trần Đình Triển với cáo buộc "Lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân" theo Điều 331 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015.

Trước khi bị bắt, Huy Đức đã có một số bài viết mang tính phản biện chính sách. Ngày 26 tháng 5 năm 2024, ông đăng bài viết lên Facebook với tựa đề "Một quốc gia không thể phát triển dựa trên sự sợ hãi", chỉ trích sự tập trung quyền lực của Bộ Công an dưới thời Đại tướng Tô Lâm. Ngày 28 tháng 5, ông đăng tiếp bài viết “Những suy nghĩ không rời rạc”, bình luận về các vấn đề pháp quyền tại Việt Nam và cho rằng việc tái lập các ban Đảng thời Nguyễn Phú Trọng là "một bước lùi về chính trị". Ông cũng nhận định công cuộc chống tham nhũng cần phải được thực hiện thông qua thể chế chứ không đơn thuần là “loại bỏ” một số quan chức cấp cao.

Trước thông tin vụ bắt giữ, nhiều tổ chức quốc tế đã kêu gọi chính quyền Việt Nam trả tự do vô điều kiện cho ông. Patricia Gossman từ Tổ chức Theo dõi Nhân quyền nêu rằng hành động bắt giữ này cho thấy "chính quyền Việt Nam đang càng ngày càng rời xa dân chủ và pháp quyền", đồng thời kêu gọi các nhà tài trợ quốc tế và đối tác thương mại của Việt Nam lên án hành động này. Cédric Alviani từ Phóng viên không biên giới gọi các bài viết của ông là "nguồn thông tin vô giá giúp công chúng Việt Nam tiếp cận những thông tin bị chế độ Việt Nam kiểm duyệt", còn Shawn Crispin từ Ủy ban bảo vệ các nhà báo kêu gọi chính quyền Việt Nam công bố nơi Huy Đức đang bị tạm giữ. Bên cạnh đấy, Tổ chức Văn bút Hoa Kỳ cũng kêu gọi trả tự do cho Huy Đức. Trước chuyến thăm Hoa Kỳ của Tổng Bí thư Tô Lâm, gần 100 người bao gồm nhà văn, nhà báo và học giả đã ký tên vào một bức thư ngỏ đề ngày 20 tháng 9 kêu gọi chính quyền Việt Nam trả tự do cho ông.

Ngày 12 tháng 2 năm 2025, Viện kiểm sát Nhân dân tối cao ban hành cáo trạng truy tố Huy Đức. Theo cáo trạng, từ năm 2015 đến năm 2024, nhà báo này đã "tự thu thập thông tin, tài liệu, soạn thảo và đăng tải 13 bài viết có nội dung xâm phạm đến lợi ích của nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác trên Facebook cá nhân của ông". Trong phiên tòa sơ thẩm vào ngày 27 tháng 2 năm 2025, Huy Đức thừa nhận tội danh bị truy tố và cho rằng trong 13 bài viết nói trên có "một số nội dung xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước... của một số tổ chức, cá nhân", tuy nhiên ông khẳng định những bài viết của mình "không nhằm mục đích chống Đảng, chống Nhà nước". Tòa án nhân dân Hà Nội tuyên phạt ông 30 tháng tù, được coi là nhẹ hơn so với những bản án dành cho các nhà bất đồng chính kiến khác tại Việt Nam.

Sách đã xuất bản

Ghi chú

Tham khảo

Chú thích

Nguồn

 

Người Hà Tĩnh
Nhân vật bất đồng chính kiến Việt Nam
Nhà báo Việt Nam