Kh-31

Kh-31 (; AS-17 'Krypton') là một loại tên lửa không đối đất của Liên Xô và Nga, được trang bị trên các loại máy bay như MiG-29, Su-35 và Su-57. Nó có khả năng đạt tốc độ Mach 3,5 và là loại tên lửa diệt hạm siêu thanh đầu tiên có thể phóng từ các máy bay chiến thuật.

Tên lửa này có nhiều biến thể; Kh-31 được biết đến nhiều nhất với vai trò là một tên lửa chống bức xạ (ARM), nhưng cũng có các phiên bản diệt hạm và máy bay mục tiêu không người lái. Đã có những thảo luận về việc cải tiến nó trở thành một "sát thủ AWACS" - một loại tên lửa không đối không tầm xa.

Phát triển
Sự phổ biến của các hệ thống tên lửa đất đối không (SAM) đã biến nhiệm vụ áp chế phòng không của đối phương (SEAD) trở thành ưu tiên hàng đầu của bất kỳ lực lượng không quân hiện đại nào có ý định tấn công. Việc tiêu diệt các radar cảnh giới và radar hỏa lực là một phần thiết yếu của nhiệm vụ này. Tên lửa diệt bức xạ (ARM) phải có tầm bắn đủ xa để máy bay phóng nằm ngoài tầm với của các hệ thống SAM, tốc độ cao để giảm nguy cơ bị bắn hạ, và một đầu dò có thể phát hiện nhiều loại radar khác nhau, tuy nhiên chúng không cần một đầu đạn quá lớn.

Loại tên lửa ARM đầu tiên của Liên Xô được phát triển bởi nhóm kỹ sư Raduga OKB, đơn vị chịu trách nhiệm về các loại tên lửa dành cho máy bay ném bom hạng nặng của Liên Xô. Mẫu Kh-22P được phát triển từ loại tên lửa Kh-22 (AS-4 "Kitchen") nặng 6 tấn. Kinh nghiệm thu được từ dự án này đã dẫn đến sự ra đời của Kh-28 (AS-9 "Kyle") vào năm 1973, trang bị cho các máy bay chiến thuật như Su-7B, Su-17 và Su-24. Nó có khả năng đạt tốc độ Mach 3 và tầm bắn , lớn hơn loại AGM-78 Standard ARM cùng thời. Kh-28 được kế nhiệm bởi Kh-58 vào năm 1978, vốn có tốc độ và tầm bắn tương đương nhưng thay thế động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng kép bằng động cơ nhiên liệu rắn RDTT an toàn hơn nhiều.

Việc phát triển các hệ thống SAM tinh vi hơn như MIM-104 Patriot và hệ thống chiến đấu Aegis của Hải quân Hoa Kỳ đã tạo áp lực buộc Liên Xô phải phát triển các loại tên lửa ARM tốt hơn để đáp trả. Zvezda đã tiếp cận vấn đề từ một góc độ khác với Raduga, nhờ có nền tảng từ các loại tên lửa không đối không hạng nhẹ. Tuy nhiên, vào giữa thập niên 1970, họ đã phát triển thành công họ tên lửa không đối đất tầm ngắn Kh-25, bao gồm cả mẫu Kh-25MP (AS-12 "Kegler") dùng để chống radar. Zvezda bắt đầu nghiên cứu một loại ARM tầm xa và đợt phóng đầu tiên của Kh-31 diễn ra vào năm 1982. Tên lửa chính thức đi vào biên chế năm 1988 và lần đầu tiên được trưng bày công khai vào năm 1991, với mẫu Kh-31P tại Dubai và Kh-31A tại Minsk.

Vào tháng 12 năm 1997, có báo cáo cho rằng một số lượng nhỏ Kh-31 đã được bàn giao cho Trung Quốc, nhưng "việc sản xuất vẫn chưa bắt đầu". Đó cũng là thời điểm Nga bán các máy bay Su-30MKK 'Flanker-G' cho Trung Quốc. Có vẻ như những đợt bàn giao ban đầu là mẫu nguyên bản của Nga với ký hiệu X-31, nhằm phục vụ thử nghiệm trong khi mẫu KR-1 đang được phát triển để sản xuất theo giấy phép. Việc sản xuất tại địa phương có thể đã bắt đầu từ tháng 7 năm 2005.

Quá trình phát triển tại Nga đã được đẩy nhanh kể từ khi Zvezda được sáp nhập vào Tập đoàn Tên lửa Chiến thuật (KTRV) vào năm 2002, cùng với việc công bố các mẫu 'D' kéo dài tầm bắn và các mẫu 'M' cập nhật giữa vòng đời.

Thiết kế

Về nhiều mặt, Kh-31 là một phiên bản thu nhỏ của loại tên lửa P-270 Moskit (SS-N-22 'Sunburn') và được cho là do cùng một người thiết kế. Tên lửa có hình dáng khí động học truyền thống, với các cánh hình chữ thập và các bề mặt điều khiển được làm từ titan. Hệ thống đẩy hai giai đoạn của nó rất đáng chú ý. Khi phóng, một động cơ tăng cường (booster) nhiên liệu rắn ở phần đuôi sẽ đẩy tên lửa đạt vận tốc Mach 1.8, sau đó động cơ này sẽ bị tách bỏ. Lúc này, bốn cửa thu khí sẽ mở ra và tương tự như dòng tên lửa ANS/ANF của Pháp-Đức, vỏ động cơ tên lửa đã rỗng sẽ trở thành buồng đốt cho động cơ ramjet chạy bằng dầu hỏa, giúp tên lửa vượt qua vận tốc Mach 4.

Đầu dò L-111E của phiên bản chống radar sở hữu một cụm ăng-ten độc đáo, là một mảng giao thoa kế gồm bảy ăng-ten xoắn ốc đặt trên một bệ có thể điều khiển xoay. Các đầu dò được bàn giao cho Trung Quốc trong giai đoạn 2001-2002 có chiều dài , đường kính  và trọng lượng .

Lịch sử vận hành

Phiên bản tên lửa diệt bức xạ Kh-31P bắt đầu được đưa vào biên chế tại Liên Xô từ năm 1988 và phiên bản diệt hạm Kh-31A vào năm 1989. Khác với các thế hệ tiền nhiệm, nó có thể được trang bị cho hầu hết các loại máy bay chiến thuật của Nga, từ Su-17 cho đến MiG-31.

Vào năm 2001, Ấn Độ đã mua các tên lửa Kh-31 cho máy bay Su-30MKI của họ; các báo cáo cho thấy họ đã mua 60 quả Kh-31A và 90 quả Kh-31P. Một số lượng ít Kh-31P/KR-1 đã được bàn giao cho Trung Quốc vào năm 1997, nhưng số này rõ ràng chỉ phục vụ cho mục đích thử nghiệm và phát triển. Trung Quốc đã đặt hàng các tên lửa của Nga vào cuối năm 2002 hoặc đầu năm 2003, dẫn đến việc có khoảng 200 quả KR-1 trong kho vũ khí của họ vào năm 2005; báo chí Trung Quốc đưa tin vào tháng 7 năm 2005 rằng các máy bay Su-30MKK của Sư đoàn Không quân số 3 đã được trang bị loại tên lửa này.

Hải quân Hoa Kỳ từng mua các máy bay mục tiêu không người lái MA-31. Một đơn hàng trị giá 18,468 triệu USD cho 34 chiếc MA-31 đã được đặt vào năm 1999, nhưng đơn hàng này sau đó đã bị phía Nga ngăn chặn. MA-31 được phóng từ máy bay F-4 Phantom, và một bộ thiết bị chuyển đổi để phóng từ F-16 cũng đã được nghiên cứu.

Theo một số báo cáo, tên lửa này đã được Không quân Nga sử dụng trong cuộc xung đột Nam Ossetia năm 2008. Cụ thể, có thông tin cho rằng vào ngày 10 tháng 8 năm 2008, một chiếc Su-34 của Không quân Nga đã tấn công một đài radar phòng không của Gruzia gần thành phố Gori bằng tên lửa Kh-31P. Hệ thống phòng không của Gruzia sau đó đã phải ngừng hoạt động để tránh tổn thất thêm.

Kh-31 đã được Nga sử dụng trong cuộc Nga xâm lược Ukraine. Theo các nguồn tin cấp cao từ Không quân Ukraine, một số hệ thống 9K33 Osa và 9K37 Buk đã bị phá hủy bởi các tên lửa Kh-31P và Kh-58 trong cuộc chiến. Vào ngày 3 tháng 3 năm 2022, một quả Kh-31 phóng từ máy bay Nga đã đánh chìm tàu tuần tra Sloviansk của Ukraine.

Các biến thể
 Kh-31A - là một loại tên lửa diệt hạm siêu thanh sử dụng đầu dò radar chủ động để tấn công các tàu có trọng tải lên tới 4.500 tấn. Tên lửa có tầm bắn tối thiểu là  và tầm bắn tối đa là . Tên lửa thực hiện chế độ bay sát mặt biển khi tiếp cận mục tiêu và sử dụng một đầu đạn xuyên phá.
 Kh-31P (Kiểu 77P) - sử dụng đầu dò bức xạ thụ động để dùng làm tên lửa diệt bức xạ. Nó duy trì độ cao lớn trong suốt hành trình bay, cho phép đạt tốc độ cao hơn và tăng tầm bắn lên đến . Tên lửa Kh-31P có ba biến thể, mỗi biến thể được tối ưu hóa để chống lại một bộ nguồn bức xạ khác nhau, thường là nhắm vào các hệ thống tên lửa đất đối không của đối phương.

 Kh-31PM - phiên bản hiện đại hóa của Kh-31P với tầm bắn tăng lên và cảm biến đầu dò đa băng tần L-130 mới.

 Kh-31AD/Kh-31PD ("Kh-31 Mẫu 2") - tăng tầm bắn bằng cách kéo dài thân tên lửa từ  lên . Tính đến năm 2012, Kh-31PD đã được sản xuất hàng loạt. Kh-31AD cũng đã được sản xuất hàng loạt từ năm 2013.
 Kh-31PK - được lắp đặt ngòi nổ không tiếp xúc, vận tốc tối đa 900 m/s, tầm bắn 120–160 km. Được thiết kế cho máy bay Su-27SM, Su-30MK, Su-35. Đã sản xuất hàng loạt từ năm 2009.
 MA-31 - phiên bản được lắp đặt hệ thống đo lường từ xa và các hệ thống khác bởi McDonnell Douglas/Boeing để Hải quân Hoa Kỳ sử dụng làm máy bay mục tiêu không người lái (bia bay). Được thử nghiệm từ năm 1996 đến 2007; một phiên bản nâng cấp tích hợp GPS là MA-31PG từng được chào hàng cho Hải quân Mỹ để thay thế mẫu MQM-8 Vandal, nhưng họ đã chọn mua mẫu GQM-163 Coyote. Ngay cả với các thiết bị bổ sung, MA-31 vẫn có khả năng đạt tốc độ Mach 2.7 và thực hiện các động tác cơ động 15G trong chế độ bay diệt hạm (sát mặt biển) và đạt Mach 3.5 trong chế độ diệt bức xạ (ARM) ở độ cao .
 KR-1 - biến thể của Kh-31P được xuất khẩu cho Trung Quốc vào năm 1997. Có vẻ như Zvezda muốn bán một lô KR-1 ban đầu cho Trung Quốc trước khi KR-1 được đưa vào sản xuất tại Trung Quốc. Thay vì ba mô-đun đầu dò như bản gốc, KR-1 sở hữu một đầu dò "xuất khẩu" K-112E duy nhất nhắm vào các bức xạ thuộc băng tần D-F (băng tần S), và được cho là đã tối ưu hóa cho các loại radar cụ thể của Đài Loan.
 YJ-91 Ying Ji 91 - tên lửa Trung Quốc dựa trên mẫu Kh-31P. Họ cũng được báo cáo là đã phát triển một phiên bản diệt hạm với đầu dò chủ động nội địa, và đang tìm cách phát triển phiên bản này để sử dụng trên tàu ngầm. Tên gọi YJ-91 đã được sử dụng từ năm 1997, và có thể là tên gọi của Trung Quốc cho các tên lửa nguyên bản của Nga vốn được người Nga ký hiệu là X-31. Đến năm 2005, tên gọi YJ-93 đã được áp dụng cho các tên lửa sản xuất tại Trung Quốc, nhưng các báo cáo phương Tây thường không phân biệt rõ ràng giữa YJ-91 và YJ-93.

Một phiên bản không đối không chủ động/thụ động để sử dụng chống lại các máy bay hỗ trợ bay chậm, cái gọi là "sát thủ AWACS", đã được công bố tại triển lãm hàng không Moscow năm 1992 với tầm bắn . Con số này thấp hơn mức  được hứa hẹn bởi các tên lửa Vympel R-37 (AA-13 'Axehead') và Novator R-172, nhưng một bản dẫn xuất của Kh-31 có thể được mang theo bởi nhiều loại máy bay hơn. Tuy nhiên, điều này có thể chỉ là một hình thức tuyên truyền; vào năm 2004, Tập đoàn Tên lửa Chiến thuật đã "kiên quyết phủ nhận" việc họ từng nghiên cứu phiên bản không đối không của Kh-31. Vào năm 2005, xuất hiện tin đồn về một loại "tên lửa sát thủ AWACS" của Nga dựa trên mẫu diệt hạm Kh-31A, và việc Trung Quốc cải tiến mẫu YJ-91 (dẫn xuất từ Kh-31P) cho cùng mục đích. Năm 2017, một đại diện của công ty Mikoyan tuyên bố rằng một biến thể không đối không của Kh-31 đang được phát triển để trang bị cho máy bay MiG-35, nhưng thông tin này vẫn chưa được xác nhận.

Các quốc gia vận hành

Các quốc gia hiện đang vận hành
  – 125 quả đã được bàn giao trong giai đoạn 2007–2009
 
 
  
  – Đã đặt hàng các tên lửa Kh-31P vào năm 2019
  – 150 quả
  – 222 quả đã được bàn giao trong giai đoạn 2009–2010
  – Biến thể Kh-31P
  – 87 quả đã được bàn giao trong giai đoạn 2008–2010
 
 
  – Biến thể Kh-31P, Kh-31A

Các quốc gia vận hành tiềm năng
  – Vào tháng 1 năm 2021, Không quân Bangladesh đã mở thầu mua sắm các tên lửa Kh-31A cho máy bay MiG-29B.

Các quốc gia từng vận hành
  – Một số lượng không xác định đã được mua từ Liên Xô.

Xem thêm
 YJ-91 - tên lửa của Trung Quốc dựa trên loại Kh-31
 P-270 Moskit (SS-N-22 'Sunburn') - anh trai của Kh-31
 AGM-88 HARM - tên lửa chống radar chính của Hoa Kỳ (Mach 2, tầm bắn 57 hải lý/106 km)
 Tên lửa ALARM - ARM của Anh
 AGM-136 Tacit Rainbow - dự án ARM của Hoa Kỳ, hủy bỏ năm 1991

Tham khảo

Tên lửa không đối đất Liên Xô
Tên lửa chống bức xạ Liên Xô
Tên lửa chống bức xạ thời Chiến tranh Lạnh của Liên Xô
Tên lửa không đối đất thời Chiến tranh Lạnh của Liên Xô