ST25

ST25 (ST là viết tắt của "Sóc Trăng") là một giống lúa thơm (Oryza sativa) của Việt Nam do nhóm nghiên cứu lúa Sóc Trăng gồm kỹ sư Hồ Quang Cua, Trần Tấn Phương và Nguyễn Thị Thu Hương chọn tạo. ST25 có thể gieo cấy hai vụ mỗi năm, thời gian sinh trưởng khoảng 102–115 ngày tùy vụ, cây cao khoảng 105–110 cm và năng suất trung bình khoảng 6,5–7,0 tấn/ha. Một số nguồn ghi nhận giống có khả năng chịu mặn.

Giống lúa này được biết đến rộng rãi sau khi một mẫu gạo ST25 giành giải "World's Best Rice" năm 2019 tại cuộc thi do The Rice Trader tổ chức tại Philippines. Trong các kỳ tiếp theo của cuộc thi, ST25 giành giải Nhất năm 2023 và đồng giải Nhất năm 2025, đồng thời đạt giải Nhì ở các năm 2020 và 2024. ST25 được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận đặc cách ở Đồng bằng sông Cửu Long theo Quyết định số 5139/QĐ-BNN-TT ngày 31 tháng 12 năm 2019 và được cấp bằng bảo hộ giống cây trồng số 21.VN.2020 theo Quyết định số 45/QĐ-TT-VPBH ngày 6 tháng 3 năm 2020.

Tên gọi 
Trong hệ thống ký hiệu của nhóm chọn tạo lúa ở Sóc Trăng, "ST" là viết tắt của "Sóc Trăng". Nhóm giống lúa mang ký hiệu ST được đánh số từ ST1 đến ST28 (cùng một số giống lúa đỏ ký hiệu ST). "ST25" là tên giống cây trồng và không thể được bảo hộ độc quyền như một nhãn hiệu cho riêng một doanh nghiệp kinh doanh gạo.

Lịch sử chọn tạo

Chương trình giống ST 

Chương trình chọn tạo các giống lúa thơm mang ký hiệu ST được phát triển từ các nghiên cứu về lúa thơm tại Đồng bằng sông Cửu Long từ thập niên 1990. Nhóm nghiên cứu lúa Sóc Trăng được hình thành năm 2002 với các thành viên Hồ Quang Cua, Trần Tấn Phương và Nguyễn Thị Thu Hương; nhóm chọn tạo đã sưu tập hơn 2.700 giống lúa làm nguồn vật liệu lai tạo. Báo cáo của chương trình IP Key SEA (EUIPO) mô tả quá trình lai tạo, chọn lọc và khảo nghiệm qua nhiều vụ và nhiều điểm nhằm đáp ứng yêu cầu về năng suất và chất lượng hạt gạo.

Chương trình giống ST được mô tả theo hướng kết hợp tiêu chí chất lượng gạo thơm với các chỉ tiêu canh tác như năng suất và tính thích nghi. Quá trình hình thành ST25 được đặt trong chuỗi lai tạo, sàng lọc và khảo nghiệm qua nhiều thế hệ trước khi xác lập giống; sau khi giống được thương mại hóa, nhóm chọn tạo tiếp tục chọn lọc và cải tiến chất lượng.

Chọn tạo, khảo nghiệm và công nhận 
ST25 là kết quả lai tạo từ tổ hợp lai giữa giống lúa ST3 và giống lúa Tiến Vua, được giới thiệu ra thị trường từ năm 2009. Quá trình khảo nghiệm giá trị canh tác, sử dụng (VCU) đối với ST24 và ST25 diễn ra trong giai đoạn 2014–2017.

Khảo nghiệm VCU và khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định (DUS) đối với lúa tại Việt Nam được quy định tương ứng tại QCVN 01-55:2011/BNNPTNT và QCVN 01-65:2011/BNNPTNT. ST25 được khảo nghiệm quốc gia ba vụ và khảo nghiệm sản xuất hai vụ theo Quyết định số 95/2007/QĐ-BNN; khảo nghiệm DUS cho thấy giống có tính khác biệt, đồng nhất và ổn định. Ngày 31 tháng 12 năm 2019, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ban hành Quyết định số 5139/QĐ-BNN-TT công nhận đặc cách giống ST25 tại các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, bao gồm vùng lúa-tôm và vùng ven biển. Giống lúa ST25 được cấp bằng bảo hộ giống cây trồng số 21.VN.2020 theo Quyết định số 45/QĐ-TT-VPBH ngày 6 tháng 3 năm 2020.

Trong các lần dự thi "World's Best Rice", một số dòng/nguồn vật liệu cụ thể của ST25 được nhắc đến như dòng 68-10 (giải 2019) và dòng 72-6 (giải 2023). Nhóm chọn tạo tiếp tục chọn lọc và cải tiến chất lượng ST25 sau khi đạt giải năm 2019.

Đặc điểm

Đặc điểm nông học 

ST25 là giống lúa cảm ôn có thể gieo cấy hai vụ trong năm, với thời gian sinh trưởng vụ Xuân khoảng 105–115 ngày và vụ Mùa khoảng 102–110 ngày. Cây cao khoảng 105–110 cm, đẻ nhánh trung bình, lá đứng và thân cứng chống đổ; bông to dài, nhiều hạt và vỏ trấu vàng. Năng suất trung bình được mô tả khoảng 6,5–7,0 tấn/ha và có thể trên 7,0 tấn/ha khi thâm canh. Một số tài liệu ghi nhận giống có khả năng chịu mặn và được mô tả kháng rầy nâu, đạo ôn cấp 2 và bệnh bạc lá.

Báo cáo của Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ nhận định các giống lúa thơm ST24 và ST25 phù hợp khu vực chịu xâm nhập mặn và mô hình canh tác lúa–tôm, đồng thời diện tích canh tác được cho là bị giới hạn khoảng 100.000 ha do yêu cầu về điều kiện đất đai và canh tác. Chỉ tiêu sinh trưởng và năng suất có thể dao động theo điều kiện canh tác; mô hình tại Bình Thuận nêu thời gian sinh trưởng 105 ngày và năng suất 5,2 tấn/ha, trong khi mô hình thử nghiệm vụ mùa 2021 tại Phú Thọ ghi nhận thời gian sinh trưởng 114 ngày và năng suất 60,9 tạ/ha. ST25 cũng được dùng làm giống khảo nghiệm trong thí nghiệm đánh giá phản ứng của lúa ở giai đoạn mạ dưới điều kiện mặn. Một số tài liệu khuyến nông đề cập các hướng dẫn về chăm sóc, quản lý nước–phân bón và phòng trừ sâu bệnh theo điều kiện địa phương nhằm ổn định năng suất và chất lượng.

Phẩm chất hạt gạo 
ST25 được mô tả thuộc nhóm gạo hạt dài, trắng trong; cơm mềm, thơm và vị đậm. Một nghiên cứu cảm quan mô tả hạt gạo ST25 dài khoảng 7–9 mm, thon và trắng trong; cơm có mùi hương gợi liên tưởng lá dứa (Pandanus amaryllifolius) và cốm non, đồng thời vẫn giữ độ mềm khi để nguội.

Trong một nghiên cứu về marker chức năng, ST25 được dùng làm đối chứng gạo thơm và được xếp ở mức "rất thơm" (level 2) theo thang đánh giá cảm quan của IRRI; nghiên cứu thảo luận mối liên hệ giữa hương thơm, hợp chất 2-acetyl-1-pyrroline (2-AP) và gen OsBADH2. Nghiên cứu này cũng mô tả quy trình đánh giá mùi thơm bằng xử lý KOH và chấm điểm để so sánh giữa các mẫu gạo/giống khảo nghiệm.

Trong thí nghiệm xử lý plasma lạnh trên bột gạo ST25, hàm lượng amylose khoảng 16,67% và nhiệt độ hồ hóa khoảng 83,21 °C được ghi nhận ở một điều kiện xử lý. Một nghiên cứu trên Food Chemistry đề xuất sử dụng phổ Raman để nhận dạng và xác thực mẫu gạo ST25. Nghiên cứu trên Stresses cũng đề xuất cách tiếp cận đặc trưng địa lý đa biến nhằm hỗ trợ phân biệt mẫu ST25 theo nguồn gốc ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Canh tác và phân bố 

Bên cạnh khu vực trồng truyền thống ở Sóc Trăng và một số tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, ST25 đã được khảo nghiệm hoặc đưa vào cơ cấu giống ở nhiều địa phương khác nhau. Văn bản của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Điện Biên đề cập việc gieo trồng thử nghiệm ST24 và ST25 tại địa phương, đồng thời nhắc lại thời vụ và vùng sinh thái được công nhận của hai giống ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Báo cáo của Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ ước tính diện tích gieo trồng các giống ST24 và ST25 vào khoảng 100.000 ha do yêu cầu về điều kiện canh tác và đất đai. Theo danh mục giống lúa được công nhận lưu hành do cơ quan chuyên môn công bố, ST25 cũng được công nhận lưu hành tại các tỉnh vùng Tây Nguyên (mã số lưu hành CNLH.2023.56) và vùng Đồng bằng sông Hồng (mã số lưu hành CNLH.2024.39).

Giải thưởng và ghi nhận 
Cuộc thi "World's Best Rice" do The Rice Trader tổ chức từ năm 2009. ST25 giành giải Nhất năm 2019 tại Philippines và đạt giải Nhì ở kỳ tiếp theo năm 2020.

Năm 2023, ST25 tiếp tục giành giải Nhất và đến năm 2025 được trao đồng giải Nhất tại Phnom Penh, Campuchia (cùng với giống Phka Romdoul); giữa hai mốc này, ST25 đạt giải Nhì ở kỳ trao giải năm 2024. Công trình nghiên cứu chọn tạo hai giống lúa thơm ST24 và ST25 được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ (đợt 6) cho ba đồng tác giả Hồ Quang Cua, Trần Tấn Phương và Nguyễn Thị Thu Hương.

Thương mại và quyền sở hữu trí tuệ

Bảo hộ giống cây trồng và tên gọi thương mại 

ST25 đã được cấp bằng bảo hộ giống cây trồng số 21.VN.2020; cơ quan quản lý phân biệt giữa bảo hộ giống cây trồng (đối với giống lúa) và bảo hộ nhãn hiệu (đối với sản phẩm thương mại). Trong thương mại, gạo từ giống ST25 được bán dưới nhiều nhãn hiệu khác nhau; báo chí ghi nhận nhãn hiệu "Gạo Ông Cua ST24/ST25" (gắn với nhóm tác giả) được cấp văn bằng bảo hộ tại Liên minh châu Âu và Vương quốc Anh năm 2021.

Trong giai đoạn 2020–2021, báo chí Việt Nam phản ánh việc một số doanh nghiệp ở nước ngoài nộp đơn đăng ký nhãn hiệu có yếu tố "ST25". Các nguồn này nhấn mạnh "ST25" là tên giống cây trồng và không thể đăng ký độc quyền làm nhãn hiệu cho riêng một chủ thể đối với các sản phẩm liên quan đến lúa, gạo. Bnews (TTXVN) nêu trường hợp một đơn đăng ký nhãn hiệu tại Hoa Kỳ có yếu tố "ST25" (đơn số 90151727, nộp ngày 01/09/2020) và cho biết USPTO đã có thông báo dự định từ chối ngày 20/11/2020 đối với đơn này trong bối cảnh tranh luận về việc sử dụng tên giống trong thương mại.

Gian lận thương mại và xử lý của cơ quan chức năng 
Sau khi ST25 được truyền thông rộng rãi nhờ giải thưởng năm 2019, báo chí phản ánh hiện tượng sản phẩm gắn nhãn "ST25" xuất hiện rộng rãi trên thị trường, trong đó có trường hợp bị nghi không rõ nguồn gốc hoặc giả mạo bao bì. Trong các năm sau đó, các cơ quan chức năng tại Việt Nam đã tiến hành các hoạt động kiểm tra, xử lý liên quan sản phẩm gạo gắn tên ST25 và các dấu hiệu giả mạo bao bì/nhãn hiệu thương mại.

Năm 2021, The Rice Trader được báo chí dẫn lời cảnh báo việc tự ý sử dụng biểu trưng/danh hiệu "World's Best Rice" trong hoạt động thương mại khi chưa được cho phép. Cùng năm, nhóm tác giả giống lúa ST25 có văn bản đề nghị hỗ trợ và nhận được các hồi đáp và các biện pháp bảo vệ thương hiệu của cơ quan có thẩm quyền sau đó.

Xem thêm 
 Hồ Quang Cua
 Lúa thơm
 Đồng bằng sông Cửu Long
 Sở hữu trí tuệ
 Nhãn hiệu
 Bằng bảo hộ giống cây trồng

Tham khảo 

Giống lúa Việt Nam
Gạo
Đặc sản Sóc Trăng
Giải thưởng Hồ Chí Minh