Ăn uống theo cảm xúc

Ăn uống theo cảm xúc (Emotional eating) hay còn được gọi là ăn nhiều do căng thẳng (stress eating) hay ăn giải sầu (comfort eating) hoặc còn gọi là ăn quá độ theo cảm tính (Emotional overeating) là "khuynh hướng ăn uống để phản ứng lại với các cảm xúc tích cực và tiêu cực". Thực trạng này xuất hiện song hành với sự phát triển của lối sống đô thị hiện đại và sự gia tăng nhận thức về sức khỏe tâm thần. Mặc dù thuật ngữ này thường đề cập đến việc ăn uống như một phương tiện để đối phó với những cảm xúc tiêu cực là chính, nhưng đôi khi nó cũng bao gồm việc ăn uống vì những cảm xúc tích cực, chẳng hạn như ăn quá đà khi ăn mừng một sự kiện hoặc để khích lệ, nuông chiều, tưởng thưởng tâm trạng vốn đã tốt. Ăn uống theo cảm xúc thường liên quan đến việc ăn uống các thực phẩm giàu năng lượng và nghèo chất dinh dưỡng, các yếu tố kích hoạt phổ biến bao gồm căng thẳng, trầm cảm và sự khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc.

Đại cương 
Ăn uống theo cảm xúc bao gồm việc ăn để phản ứng lại với bất kỳ cảm xúc nào, cho dù đó là cảm xúc tích cực hay cảm xúc tiêu cực. Thường xuyên nhất, mọi người nhắc đến ăn uống theo cảm xúc như là cách "ăn để đối phó với cảm xúc tiêu cực" (ăn nhiều để giải tỏa) nên có thể được coi là một dạng rối loạn hành vi ăn uống, được định nghĩa là "sự gia tăng lượng thức ăn nạp vào để phản ứng với cảm xúc tiêu cực" và có thể được coi là một chiến lược kém thích nghi chỉ nhằm xoa dịu cảm xúc tiêu cực. Một nghiên cứu cho thấy rằng ăn uống theo cảm xúc đôi khi không làm giảm bớt nỗi đau khổ về cảm xúc, mà thay vào đó lại làm tăng thêm sự đau khổ bằng cách khơi dậy cảm giác tội lỗi mãnh liệt sau một phiên ăn uống theo cảm xúc. Ăn uống theo cảm xúc thường xảy ra khi một người đang cố gắng thỏa mãn nhu cầu khoái cảm, hay động lực ăn thức ăn ngon để đạt được khoái cảm khi không bị thiếu hụt năng lượng, nhưng cũng có thể xảy ra khi một người tìm kiếm thức ăn như một phần thưởng, ăn vì lý do xã hội (như ăn uống tại một bữa tiệc), ăn để tuân thủ (liên quan đến việc ăn vì bạn bè hoặc gia đình muốn người đó ăn vì quan tâm), hoặc ăn để điều chỉnh trạng thái cảm xúc bên trong. Khi một người sa đà vào việc ăn uống theo cảm xúc, họ thường tìm kiếm các loại thực phẩm giàu năng lượng từ đó dẫn đến hệ quả tăng cân. Trong một số trường hợp, ăn uống theo cảm xúc có thể dẫn đến một thứ gọi là "ăn trong vô thức" khi người ta ăn mà không để tâm đến những gì họ đang ăn cũng như họ đã ăn bao nhiêu.

Tác nhân

Nghiên cứu hiện tại cho thấy rằng một số yếu tố cá nhân nhất định có thể làm tăng khả năng sử dụng việc ăn uống theo cảm xúc như một chiến lược đối phó. Lý thuyết điều chỉnh cảm xúc cho rằng nhiều người sa đà vào việc ăn uống theo cảm xúc vì họ tin rằng ăn quá nhiều sẽ làm giảm bớt những cảm giác tiêu cực. Lý thuyết trốn tránh thì gợi ý rằng người ta không chỉ ăn quá nhiều để đối phó với cảm xúc tiêu cực, mà do họ còn thấy rằng việc ăn quá nhiều sẽ chuyển hướng sự chú ý của họ khỏi một tác nhân đe dọa lòng tự trọng để tập trung vào một kích thích thú vị như thức ăn. Lý thuyết kìm hãm thì cho rằng việc ăn quá nhiều do cảm xúc tiêu cực xảy ra ở những người vốn đã kìm hãm việc ăn uống. Mặc dù những người này này thường hạn chế những gì họ ăn, nhưng khi đối mặt với cảm xúc tiêu cực, họ đối phó bằng cách tham gia vào việc ăn uống theo cảm xúc. 

Nhìn chung, ghi nhận mức độ cao của đặc điểm cảm xúc tiêu cực có liên quan đến ăn uống theo cảm xúc. Cảm xúc tiêu cực là một đặc điểm tính cách bao gồm những cảm xúc tiêu cực và quan niệm bản thân kém cỏi. Những cảm xúc tiêu cực trải qua trong trạng thái này bao gồm tức giận, tội lỗi và lo lắng. Người ta đã phát hiện ra rằng một số thang đo điều chỉnh cảm xúc tiêu cực nhất định đã dự đoán được việc ăn uống theo cảm xúc. Việc không có khả năng bày tỏ, biểu đạt và xác định cảm xúc của mình khiến cá nhân cảm thấy không đủ khả năng điều chỉnh cảm xúc tiêu cực và do đó có nhiều khả năng tham gia vào việc ăn uống theo cảm xúc như một phương tiện để đối phó với những cảm xúc tiêu cực đó. Các nghiên cứu khoa học sâu hơn về mối quan hệ giữa cảm xúc tiêu cực và ăn uống cho thấy rằng, sau khi trải qua một sự kiện căng thẳng, việc ăn thứ thức ăn đó có liên quan đến việc giảm cảm giác tiêu cực, tức là cảm thấy bớt tồi tệ hơn đối với những người chịu đựng mức độ căng thẳng mãn tính cao. Mối quan hệ giữa ăn uống và cảm thấy tốt hơn này gợi ý một mô hình chu kỳ tự củng cố giữa mức độ căng thẳng mãn tính cao và việc tiêu thụ các loại thực phẩm cực kỳ ngon miệng như một cơ chế đối phó. 

Căng thẳng và cảm xúc tiêu cực có thể gây ra những tác động khác nhau đến sự thèm ăn. Trong khi một số trẻ em và người lớn trải qua sự gia tăng thèm ăn, những người khác lại bị giảm thèm ăn. Tình huống này được gọi theo thuật ngữ là ăn quá độ do cảm xúc (EOE) và ăn ít do cảm xúc (EUE). Ăn uống theo cảm xúc như một phương tiện để đối phó có thể là tiền thân của việc phát triển các chứng rối loạn ăn uống như ăn vô độ hoặc chứng cuồng ăn tâm thần. Tác giả Geliebter và Aversa (2003) đã tiến hành một nghiên cứu so sánh các cá nhân thuộc ba nhóm cân nặng gồm thiếu cân, cân nặng bình thường và thừa cân. Cả cảm xúc tích cực và tiêu cực đều được đánh giá. Khi các cá nhân trải qua các trạng thái hoặc tình huống cảm xúc tích cực, nhóm thiếu cân báo cáo ăn nhiều hơn hai nhóm còn lại. Như một lời giải thích, bản chất điển hình của những người thiếu cân là ăn ít hơn và trong thời gian căng thẳng thì ăn ít hơn nữa. Tuy nhiên, khi các trạng thái hoặc tình huống cảm xúc tích cực nảy sinh, các cá nhân có nhiều khả năng nuông chiều bản thân với thức ăn hơn.

Căng thẳng ảnh hưởng đến sở thích ăn uống và lựa chọn thực phẩm. Nhiều nghiên cứu (mặc dù nhiều nghiên cứu trong số đó là trên động vật) đã chỉ ra rằng sự đau khổ về thể chất hoặc cảm xúc làm tăng lượng tiêu thụ thức ăn giàu chất béo, nhiều đường hoặc cả hai, ngay cả khi cơ thể không bị thiếu hụt calo. Khi ta ăn vào, các loại thực phẩm chứa đầy chất béo và đường dường như có tác dụng phản hồi làm giảm các phản ứng và cảm xúc liên quan đến căng thẳng, vì những thực phẩm này kích hoạt giải phóng dopamine và opioid, giúp bảo vệ chống lại những hậu quả tiêu cực của căng thẳng. Những thực phẩm này thực sự là thực phẩm "giải tỏa" (comfort foods) ở chỗ chúng dường như chống lại căng thẳng, nhưng các nghiên cứu trên chuột chứng minh rằng việc tiếp cận và tiêu thụ gián đoạn các loại thực phẩm cực kỳ ngon miệng (thức ăn siêu ngon) này tạo ra các triệu chứng giống như cai thuốc phiện, cho thấy rằng thực phẩm giàu chất béo và đường có thể gây nghiện về mặt thần kinh. Một vài ví dụ từ chế độ ăn của người Mỹ điển hình sẽ bao gồm hamburger, pizza, khoai tây chiên, xúc xích, gà rán và bánh mặn. Sở thích ăn uống phổ biến nhất theo thứ tự giảm dần từ món ngọt giàu năng lượng, món mặn giàu năng lượng, sau đó là trái cây và rau quả. Điều này có thể góp phần vào cơn thèm ăn những thực phẩm đó do căng thẳng gây ra ở mọi người.

Theo giới

Phản ứng căng thẳng là một phản ứng mang tính cá nhân cao và sự khác biệt cá nhân trong khả năng phản ứng sinh lý cũng có thể góp phần vào sự phát triển của thói quen ăn uống theo cảm xúc. Phụ nữ có nhiều khả năng hơn nam giới trong việc tìm đến ăn uống như một cơ chế đối phó với căng thẳng, cũng như những người béo phì và những người có tiền sử ăn kiêng khem. Trong một nghiên cứu, phụ nữ đã tiếp xúc với một nhiệm vụ gây căng thẳng xã hội kéo dài một giờ hoặc một điều kiện kiểm soát trung tính. Những người phụ nữ đã tiếp xúc với từng điều kiện vào các ngày khác nhau. Sau các nhiệm vụ, những người phụ nữ được mời đến một bữa tiệc đứng (buffet) với cả đồ ăn nhẹ lành mạnh và thức ăn nhanh không lành mạnh. Những người có mức độ căng thẳng mãn tính cao và phản ứng cortisol thấp đối với nhiệm vụ căng thẳng cấp tính đã nạp một lượng calo từ bánh sô cô la nhiều hơn đáng kể so với những phụ nữ có mức độ căng thẳng mãn tính thấp sau cả điều kiện kiểm soát và căng thẳng. Mức cortisol cao, kết hợp với mức insulin cao, có thể chịu trách nhiệm cho việc ăn uống do căng thẳng, vì nghiên cứu cho thấy phản ứng cortisol cao có liên quan đến chứng cuồng ăn (hyperphagia), một sự thèm ăn tăng bất thường, trong thời gian căng thẳng. Hơn nữa, vì glucocorticoid kích hoạt cơn đói và đặc biệt làm tăng sự thèm ăn đối với thực phẩm giàu chất béo và đường, những người có tuyến thượng thận tiết ra lượng glucocorticoid lớn hơn một cách tự nhiên để phản ứng với tác nhân gây căng thẳng có xu hướng nghiêng về chứng cuồng ăn hơn.

Điều trị 

Có nhiều cách để người ta có thể giảm bớt sự đau khổ về cảm xúc mà không cần sa đà vào việc ăn uống theo cảm xúc như một phương cách đối phó nghịch cảnh. Lựa chọn nổi bật nhất là giảm thiểu các chiến lược đối phó kém thích nghi và tối đa hóa các chiến lược thích nghi. Một nghiên cứu do Corstorphine và cộng sự thực hiện vào năm 2007 đã điều tra mối quan hệ giữa khả năng chịu đựng sự đau khổ và rối loạn hành vi ăn uống. Một cách để chống lại việc ăn uống theo cảm xúc là thực hành các kỹ thuật chánh niệm (mindfulness). Ăn uống theo cảm xúc cũng có thể được cải thiện bằng cách đánh giá các khía cạnh thể chất như cân bằng hormone. Hormone nữ, đặc biệt, có thể thay đổi cơn thèm ăn và thậm chí cả sự tự nhận thức về cơ thể của một người. Ngoài ra, ăn uống theo cảm xúc có thể trở nên trầm trọng hơn bởi áp lực xã hội phải gầy mảnh. Sự tập trung vào độ gầy còm và ăn kiêng trong văn hóa xã hội có thể khiến các cô gái trẻ, đặc biệt, dễ bị rơi vào tình trạng hạn chế các hành vi ăn uống theo cảm xúc.

Tham khảo 

Ăn uống