Địa lý Cộng hòa Dân chủ Congo

Địa lý Cộng hòa Dân chủ Congo đặc trưng bởi quy mô khổng lồ, là quốc gia có diện tích lớn nhất khu vực Châu Phi cận Sahara và lớn thứ hai toàn bộ lục địa châu Phi (chỉ sau Algeria). Lãnh thổ đất nước trải rộng trên  và nằm vắt ngang qua đường Xích đạo.

Đại bộ phận diện tích quốc gia nằm lọt thỏm trong vùng trũng mênh mông của Bồn địa sông Congo. Đây là một vùng bình nguyên trung tâm rộng lớn, trũng thấp, có hình dáng như một lòng chảo nghiêng dần về phía tây. Bồn địa này được che phủ bởi những cánh rừng mưa nhiệt đới rậm rạp và bị cắt xẻ chằng chịt bởi một mạng lưới sông ngòi khổng lồ. 

Bao bọc lấy lõi rừng rậm này là các nấc thang địa hình: các thềm đồi núi ở phía tây, và các dải cao nguyên chuyển tiếp dần thành xavan ở mạn nam và tây nam. Xa hơn về phía bắc sông Congo là những vùng đồng cỏ rậm rạp trải dài. Cảnh quan trở nên hùng vĩ và hiểm trở nhất tại các vùng biên giới phía đông (giáp ranh với Rwanda và Uganda), nơi án ngữ quần thể núi non trập trùng của Dãy núi Ruwenzori (với nhiều đỉnh vươn cao hơn 5.000 mét / 16.000 ft).

Các vùng địa lý cốt lõi 
Dựa trên sự phân hóa về địa hình và thảm thực vật tự nhiên, lãnh thổ CHDC Congo có thể được chia thành ba vùng địa lý chính: Bồn địa trung tâm Congo, các dải bình nguyên phía bắc/phía nam bồn địa, và vùng cao nguyên phía đông.

Bồn địa trung tâm Congo là trái tim của đất nước. Với độ cao trung bình chỉ khoảng 44 mét (144 ft), vùng lõm này bao phủ diện tích ước tính 800.000 km², chiếm gần 1/3 lãnh thổ quốc gia. Cấu tạo chính của các cánh rừng trong bồn địa này là đầm lầy, và phần lớn diện tích còn lại là sự pha trộn hỗn hợp giữa các bãi lầy ngập nước và những gò đất cứng.

Nằm về phía bắc và nam của bồn địa là những dải bình nguyên nhô cao hơn, thỉnh thoảng xuất hiện các ngọn đồi được bao phủ bởi sự pha trộn giữa cỏ xavan và dải rừng thưa. Vùng bình nguyên phía nam (cũng chiếm 1/3 diện tích đất nước) dốc thoai thoải từ nam lên bắc. Bắt đầu từ độ cao 1.000 mét (3.300 ft) sát biên giới Angola, nó từ từ hạ thấp xuống còn khoảng 500 mét (1.600 ft) khi tiếp giáp với bồn địa trung tâm. Thảm thực vật tại đây phong phú hơn nhiều so với miền bắc: có nơi bị rừng thưa thống trị, có nơi lại bạt ngàn cỏ xavan. Men theo các dòng suối đổ vào sông Kasai là những dải rừng hành lang kéo dài bất tận. Tại cực đông nam (trước đây thuộc Tỉnh Katanga), địa hình chuyển thành các cao nguyên nhô cao và đồi núi thấp. Phần cực tây của CHDC Congo – một dải đất hẹp hình cán chảo vươn ra tận Đại Tây Dương – thực chất là phần kéo dài của vùng bình nguyên phía nam, đột ngột đổ dốc xuống một dải bờ biển rất hẹp chỉ dài vỏn vẹn chừng 40 km.

Ngược lại, vùng bình nguyên phía bắc lại hẹp hơn nhiều và hầu như chỉ được phủ kín bởi cỏ xavan, rất hiếm thấy rừng thưa. Độ cao trung bình của khu vực này dao động quanh mức 600 mét, nhưng có thể nhô cao lên tới 900 mét tại vị trí nó chạm mặt với rìa tây của vùng cao nguyên phía đông.

Vùng cao nguyên phía đông là vương quốc của sự hiểm trở và các đỉnh cao. Nó trải dài miên man hơn 1.500 km từ mạn bắc Hồ Albert xuống tận mỏm cực nam của đất nước, với bề rộng thay đổi từ 80 đến 560 km. Quần thể đồi núi tại đây dao động cực độ từ độ cao 1.000 mét lên đến hơn 5.000 mét. Nhánh phía tây của Đại Thung lũng Tách giãn tạo thành biên giới tự nhiên cho khu vực này. Đường biên giới phía đông của CHDC Congo chạy dọc ngay bên trong thung lũng nứt gãy và chuỗi các hồ nước liền kề, được ngăn cách với nhau bởi những đồng bằng hẹp nằm lọt thỏm giữa các rặng núi cao vút.

Tại vùng cao nguyên này, sự gia tăng độ cao kéo theo sự biến đổi rõ rệt của thảm thực vật, chuyển từ xavan đồi núi sang những cánh rừng sương mù rậm rạp. Dãy núi Ruwenzori (án ngữ giữa Hồ Albert và Hồ Edward) chính là hệ thống đồi núi cao nhất châu Phi. Chiều cao khủng khiếp kết hợp với vị trí nằm ngay trên đường xích đạo đã tạo ra một hệ thực vật vô cùng phong phú và kỳ vĩ cho hệ thống núi này.

Sông ngòi và hệ thống hồ 
Toàn bộ bồn địa trung tâm được thu nước bởi sông Congo và hệ thống phụ lưu chằng chịt của nó. Mạng lưới này cung cấp cho quốc gia một hệ thống giao thông thủy nội địa rộng lớn và toàn diện nhất tại châu Phi. Với bề rộng có thể lên tới 10 km ở khu vực trung lưu, sông Congo mang theo một lưu lượng nước khổng lồ chỉ chịu xếp sau duy nhất sông Amazon trên thế giới. 

Dòng chảy của sông Congo duy trì sự ổn định hiếm có bởi nó được tiếp nước liên tục từ hệ thống sông suối ở cả hai bán cầu bắc và nam. Sự luân phiên nghịch chiều của mùa mưa và mùa khô giữa hai bán cầu đảm bảo dòng chính luôn được cung cấp nước quanh năm. Tại những khu vực sông bị cản trở bởi thác ghềnh, sự sụt giảm độ cao đột ngột của dòng chảy đã tạo ra một tiềm năng thủy điện vĩ đại nhất mà chưa một hệ thống sông nào trên Trái Đất có thể sánh kịp.

Phần lớn diện tích đất nước được mạng lưới sông Congo phục vụ, một lợi thế địa lý đã thúc đẩy cả giao thương và sự thâm nhập từ bên ngoài trong suốt dòng lịch sử. Mạng lưới đường thủy này phân bổ dày đặc và khá đồng đều, ngoại trừ ba khu vực: 
1. Vùng đông bắc Mayombe ở tỉnh Kongo Central (phía tây), thoát nước qua một con sông nhỏ ven biển tên là Shilango. 
2. Dải đất phía đông giáp ranh với các hồ Edward và Albert, thuộc lưu vực thoát nước của Sông Nin.
3. Một dải đất nhỏ ở cực đông nam đất nước, trực thuộc lưu vực Sông Zambezi và đổ thẳng ra Ấn Độ Dương.

Đa số các hồ nước tại CHDC Congo cũng nằm trong lưu vực sông Congo. Ở mạn tây có các Hồ Mai-Ndombe và Hồ Tumba, vốn là những tàn tích cuối cùng của một hồ nước nội hải khổng lồ từng bao phủ toàn bộ bồn địa trước khi bị sông Congo chọc thủng và rút cạn. Ở phía đông nam, Hồ Mweru nằm vắt ngang đường biên giới với Zambia. 

Chạy dọc theo đường biên giới phía đông là Hồ Kivu (hồ nước nằm ở độ cao lớn nhất Trung Phi và là trung tâm du lịch sầm uất) và Hồ Tanganyika khổng lồ nằm ngay phía nam. Cả hai hồ này đều dẫn nước vào sông Lualaba (tên gọi khác của thượng nguồn sông Congo). Chỉ có phần nước từ hai hồ lớn cực bắc (Hồ Edward và Hồ Albert) là chảy ngược lên phía bắc để hòa vào lưu vực sông Nin.

Khí hậu 

Khí hậu tại CHDC Congo biến thiên rất đa dạng: từ khí hậu rừng mưa nhiệt đới ướt sũng ở bồn địa Congo, sang khí hậu nhiệt đới gió mùa khô-ướt (xavan) ở các vùng bình nguyên phía nam, và cuối cùng là khí hậu núi cao nhiệt đới ở các khu vực phía đông có độ cao trên 2.000 mét (6.600 ft). 

Nhìn chung, nhiệt độ và độ ẩm luôn duy trì ở mức cao. Nhiệt độ cao nhất và ít biến động nhất nằm ở khu vực rừng xích đạo, với mức nhiệt ban ngày dao động từ 30 đến 35 °C (86–95 °F), và ban đêm hiếm khi tụt xuống dưới 20 °C. Nhiệt độ trung bình năm rơi vào khoảng 25 °C. 

Ở các dải bình nguyên phía nam, đặc biệt là khu vực Katanga ở cực đông nam, mùa đông thường khô và khá lạnh, trong khi mùa hè lại ẩm ướt và ấm áp. Vành đai hồ kéo dài từ Hồ Albert đến Hồ Tanganyika ở vùng núi phía đông sở hữu một kiểu khí hậu ẩm ướt với biên độ nhiệt độ thu hẹp, không quá nóng bức. Các vùng núi cao có nền nhiệt lạnh hơn, đồng thời độ ẩm tăng mạnh theo độ cao cho đến khi đạt điểm bão hòa; một màn sương mù gần như buông xuống liên tục trên một số sườn núi, đặc biệt là tại dãy Ruwenzori.

Chu kỳ các mùa mưa bị chi phối chặt chẽ bởi vị trí nằm vắt ngang đường xích đạo. Ở 1/3 diện tích đất nước nằm phía bắc xích đạo, mùa khô (khoảng đầu tháng 11 đến cuối tháng 3) lại trùng khớp chính xác với mùa mưa ở 2/3 lãnh thổ phía nam. Tuy nhiên, sự phân hóa mang tính địa phương là rất lớn; nhiều nơi nằm sát xích đạo có tới hai mùa mưa và hai mùa khô đan xen. Lượng giáng thủy trung bình hàng năm dao động từ 1.000 đến 2.000 mm. Lượng mưa trút xuống dữ dội nhất ở ngay trung tâm bồn địa Congo và tại các khu vực đồi núi phía tây Bukavu, sau đó giảm dần khi tỏa ra xa các trung tâm này. Nơi duy nhất trải qua các đợt hạn hán thất thường và mùa khô kéo dài thê thảm từ 4 đến 5 tháng là các khu vực thuộc vùng Đông Nam.

Bảng dữ liệu các thành phố tiêu biểu

Tác động của biến đổi khí hậu 
Tính đến năm 2023, CHDC Congo đứng thứ 18 toàn cầu về lượng phát thải khí nhà kính và là quốc gia phát thải lớn nhất trên toàn bộ châu lục châu Phi. Đáng chú ý, phần lớn lượng khí thải này không đến từ công nghiệp mà phát sinh từ sự thay đổi mục đích sử dụng đất và nạn phá rừng, bởi quốc gia này tiêu thụ rất ít nhiên liệu hóa thạch và chỉ khoảng 1/5 dân số được tiếp cận với điện lưới.

CHDC Congo bị xếp vào nhóm những quốc gia cực kỳ dễ tổn thương trước biến đổi khí hậu và lại là nơi ít có sự chuẩn bị nhất để đối phó với những hệ lụy của nó. Dự báo, biến đổi khí hậu sẽ kích hoạt các đợt lũ lụt và hạn hán khắc nghiệt hơn với tần suất dày đặc hơn, đồng thời làm trầm trọng thêm các đợt bùng phát dịch bệnh truyền nhiễm. Những lĩnh vực kinh tế mong manh nhất trước biến đổi khí hậu tại đây là nông nghiệp, lâm nghiệp và năng lượng.

Tài nguyên thiên nhiên và sử dụng đất 
CHDC Congo sở hữu kho tàng tài nguyên thiên nhiên thuộc hàng khổng lồ nhất hành tinh, đặc biệt là khoáng sản: Cobalt, đồng, niobi, tantali, dầu mỏ, kim cương (cả loại công nghiệp và trang sức), vàng, bạc, kẽm, mangan, thiếc, urani, than đá. Trữ lượng gỗ và tiềm năng thủy năng cũng vô cùng dồi dào.

 Sử dụng đất đai: Đất canh tác nông nghiệp chiếm khoảng 2,89%, đất trồng cây lâu năm chỉ chiếm 0,13% (ước tính 2012). Tổng diện tích đất được trang bị hệ thống tưới tiêu chỉ vỏn vẹn 105 km² (2003).
 Nguồn nước: Nước tái tạo nội địa đạt mức khổng lồ 900 km³ (2011). Tuy nhiên, lượng nước ngọt khai thác phục vụ dân sinh/công nghiệp/nông nghiệp cực kỳ thấp: 0,68 km³/năm, tương đương bình quân đầu người chỉ khoảng 11,25 m³/năm (ước tính 2005).

Môi trường và bảo tồn 
Tình trạng săn trộm trái phép để buôn bán ngà voi, tiêu thụ thịt rừng và lấy các sản phẩm động vật hoang dã đang đẩy quần thể sinh vật tại đây đến bờ vực suy vong, đặc biệt đe dọa trực tiếp sự sinh tồn của loài khỉ đột núi. Nước này trước kia từng là địa bàn của loài chó hoang châu Phi đang gặp nguy cấp, nhưng do dân số loài người bành trướng dữ dội, chúng được cho là đã hoàn toàn tuyệt diệt khỏi CHDC Congo. Sự di cư ồ ạt của các cộng đồng tị nạn cũng gây ra mức tàn phá môi trường kinh hoàng, đi kèm với nạn chặt phá rừng không thương tiếc, xói mòn đất đai và ô nhiễm trầm trọng nguồn nước. Khai thác khoáng sản tự do (còn gọi là khai thác khoáng sản xung đột) đã tàn phá các hệ sinh thái mỏng manh với tốc độ khủng khiếp.

Quốc gia này là thành viên của nhiều hiệp định quốc tế về môi trường như: Đa dạng sinh học, Biến đổi Khí hậu, Chống sa mạc hóa, Bảo vệ các loài nguy cấp, Quản lý Chất thải nguy hại, Luật Biển, Bảo vệ Sinh vật biển, Bảo vệ Tầng Ozone và Hiệp định Gỗ nhiệt đới năm 83 và 94.

Các điểm cực trị địa lý 
Dưới đây là các vị trí vươn xa nhất về 4 hướng địa lý trên bản đồ CHDC Congo:
 Cực Bắc: Địa điểm không tên trên đường biên giới với Cộng hòa Trung Phi, nằm trên dòng sông Bomu, lùi về phía tây thị trấn Gbangi (CH Trung Phi), thuộc khu vực Tỉnh Nord-Ubangi.
 Cực Nam: Một điểm không tên tiếp giáp với biên giới Zambia, sát phía tây bắc mỏ khoáng sản Ndabala (Zambia), thuộc khu vực Tỉnh Haut-Katanga.
 Cực Tây: Điểm ranh giới nơi biên giới giáp với Cabinda (Angola) đổ ra Đại Tây Dương, thuộc khu vực Tỉnh Kongo Central.
 Cực Đông: Địa điểm không tên nằm trên đường bờ biển phía bắc của Hồ Albert, giáp ranh giới Uganda, thuộc khu vực Tỉnh Ituri.

Xem thêm 
 Danh sách quốc gia theo điểm cực trị
 Địa lý Châu Phi

Tham khảo

Liên kết ngoài 

Địa lý tự nhiên Châu Phi