Lăng Ông (Bà Chiểu)

Lăng Tả quân Lê Văn Duyệt (tên chữ: Thượng Công Miếu, chữ Hán: 上公廟, tục gọi: Lăng Ông - Bà Chiểu) là quần thể lăng mộ và miếu thờ Tả quân Lê Văn Duyệt (1764–1832), kèm phần mộ song táng của phu nhân Đỗ Thị Phẫn. Di tích nằm tại số 1 đường Vũ Tùng, phường Gia Định, Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam. Cổng phía tây của khu lăng mở ra số 126 đường Lê Văn Duyệt. Khu di tích giáp chợ Bà Chiểu; từ địa danh này hình thành tên gọi phổ biến "Lăng Ông - Bà Chiểu" cho quần thể lăng miếu (và khu vực lân cận).

Quần thể có bố cục theo trục chính: từ tam quan (ghi "Thượng Công Miếu") qua nhà bia, khu mộ song táng, rồi đến miếu thờ (tiền điện – trung điện – chính điện); hai dãy Đông lang và Tây lang bố trí đối xứng theo trục. Nhiều chi tiết kiến trúc và trang trí gắn với phong cách mỹ thuật triều Nguyễn, trong đó có các mảng khảm sành sứ.

Phần mộ Lê Văn Duyệt được lập tại Gia Định sau khi ông mất (1832). Mộ bị san bằng dưới triều Minh Mạng sau biến thành Phiên An (1835) và được đắp lại từ năm 1841 dưới thời Thiệu Trị. Từ đầu thế kỷ 20, việc cúng tế và trùng tu tại di tích do Hội Thượng Công Quý Tế tổ chức, duy trì theo lệ hàng năm.

Khu di tích được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 1288-VH/QĐ ngày 16 tháng 11 năm 1988. Lễ hội "Khai hạ - Cầu an" tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2022.

Vị trí và tên gọi

Vị trí 
Lăng Ông có diện tích 18.501 m² (một số tài liệu làm tròn khoảng 18.500 m²). Di tích nằm trên một gò đất cao, thoai về phía cầu Bông. Tài liệu này cũng nêu quan niệm "địa linh nhân kiệt" khi mô tả vị trí khu lăng. Khu di tích nằm trong phạm vi bốn tuyến đường: Lê Văn Duyệt, Phan Đăng Lưu, Trịnh Hoài Đức và Vũ Tùng.

Phường Gia Định là đơn vị hành chính được thành lập theo Nghị quyết số 1685/NQ-UBTVQH15 năm 2025 về sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của Thành phố Hồ Chí Minh.

Một hồ sơ trùng tu giai đoạn 2007–2008 nêu diện tích di tích là , gồm khu lăng chính  và phần "lăng Đông" ; hồ sơ này không tính phần "lăng Tây" .

Trước năm 1975, tuyến đường chạy dọc theo phía tây Lăng Ông (đoạn từ khu lăng đến cầu Bông) mang tên đại lộ Lê Văn Duyệt. Ngày 14 tháng 8 năm 1975, đoạn này đổi tên thành Đinh Tiên Hoàng và nhập chung với tuyến Đinh Tiên Hoàng ở Quận 1. Ngày 11 tháng 7 năm 2020, Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh thông qua việc đổi tên đoạn Đinh Tiên Hoàng (từ cầu Bông đến đường Phan Đăng Lưu) thành đường Lê Văn Duyệt; lễ gắn bảng tên tổ chức ngày 16 tháng 9 năm 2020.

Tên gọi 
Do nằm cạnh khu vực chợ Bà Chiểu, tên gọi "Lăng Ông - Bà Chiểu" đôi khi bị hiểu nhầm là "lăng thờ ông và bà tên Chiểu". Thực tế, khu lăng là nơi thờ và an táng Lê Văn Duyệt cùng phần mộ song táng của vợ ông; còn "Bà Chiểu" là địa danh. Do lệ kiêng cữ tên, không rõ từ thời điểm nào, người dân ghép "lăng Ông" với "Bà Chiểu" để gọi khu lăng của Tả quân.

Một số tài liệu gắn tên "Bà Chiểu" với thời vua Tự Đức. Cách giải thích phổ biến cho rằng "chiểu" chỉ một ao nước thiên nhiên (ao/đìa), còn địa danh "Bà Chiểu" liên hệ với miếu thờ một nữ thần bên ao này. Ở Thủ Đức cũng có địa danh Linh Chiểu với yếu tố "chiểu".

Lịch sử

Hình thành và biến cố thời Minh Mạng (1832–1841) 
Lê Văn Duyệt mất năm 1832; phần mộ được lập tại Gia Định, rồi hình thành quần thể lăng miếu phục vụ việc thờ tự.

Huỳnh Minh nêu giả thuyết mộ ở Gia Định chỉ là mộ "chôn bằng hình sáp", còn hài cốt thật an táng tại làng Long Hưng, tỉnh Định Tường (nay thuộc Tiền Giang). Tháng 4 năm 2006, một khảo sát nêu kết luận theo hướng ngược lại.

Năm 1835, sau biến thành Phiên An, triều Minh Mạng kết tội Lê Văn Duyệt, cho san bằng mộ và dựng bia đá khắc tám chữ "Quyền yêm Lê Văn Duyệt phục pháp xử". Dòng chữ này thường được giải thích là "chỗ hoạn quan Lê Văn Duyệt chịu tội". Sự kiện san bằng mộ và dựng bia đá được ghi trong Đại Nam thực lục. Năm 1841 (Tân Sửu), vua Thiệu Trị cho dẹp bỏ trụ đá và đắp lại mộ.

Phục hồi và tu sửa dưới Thiệu Trị - Tự Đức (1841–cuối thế kỷ 19) 
Từ cuối thời Thiệu Trị đến đầu thời Tự Đức, triều đình phục hồi danh dự, gia ơn cho hậu duệ của Lê Văn Duyệt; mộ và miếu thờ được tu sửa, mở rộng. Năm 1848, Đông Các đại học sĩ Võ Xuân Cẩn dâng sớ xin phục hồi quan tước và gia ơn cho con cháu một số công thần, trong đó có Lê Văn Duyệt; hai người còn lại là Nguyễn Văn Thành và Lê Chất. Nhà vua truy phong cho cả ba người và ban phẩm hàm cho con cháu; mộ Lê Văn Duyệt ở Gia Định được đắp cao rộng thêm, miếu thờ cũng được sửa sang.

Sau khi lăng miếu được phục hồi, dân làng Long Hưng trình quan sở tại một người cháu nội của Lê Văn Phong (em ruột Lê Văn Duyệt) tên Lê Văn Thi. Ông Thi được phép đến Bà Chiểu trông coi Lăng Ông và được thờ làm Tiền hiền trong miếu. Tỉnh thần tỉnh Định Tường Đỗ Quang tâu xin trả 32 mẫu tư điền của thân phụ Lê Văn Duyệt cho cháu là Lê Văn Niên để lo hương hỏa và tu sửa mộ phần song thân Tả quân.

Năm Giáp Ngọ (1894), tại di tích dựng bia đá chữ Hán đề "Lê công miếu bia", do Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải soạn; văn bia tán dương công trạng Lê Văn Duyệt đối với triều đình và dân chúng. Sau năm 1954 có ý kiến đề nghị đổi văn bia do đánh giá khác nhau về Hoàng Cao Khải; Hội Thượng Công Quý Tế chủ trương giữ nguyên để bảo tồn cổ tích.

Từ đầu thế kỷ 20 đến trước 1975 
Từ khi Hội Thượng Công Quý Tế được thành lập năm 1914, lễ cúng tế tổ chức đều đặn hàng năm; khu lăng miếu cũng được trùng tu nhiều lần. Pháp Luật Thành phố Hồ Chí Minh nêu hội do đốc phủ Gia Định Đỗ Hữu Vị thành lập năm 1914.

Trong nửa đầu thế kỷ 20, hoạt động tu sửa diễn ra theo nhiều đợt. Di tích có một đợt xây cất lại miếu năm 1937; lễ khánh thành gắn với chương trình hát bội kéo dài bảy ngày (21–27 tháng 6 năm 1937). Năm 1948, hội xây lại vòng thành (tường bao). Năm 1949, hội xây lại cửa tam quan, chánh điện cùng hai dãy Đông lang, Tây lang; đồng thời xây thêm phòng khánh tiết để tiếp khách.

Từ 1975 đến nay 

Lăng Tả quân Lê Văn Duyệt được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 1288-VH/QĐ ngày 16 tháng 11 năm 1988. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nêu toàn bộ khu lăng được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa ngày 6 tháng 12 năm 1989.

Khu mộ cô không nằm trong phạm vi hồ sơ xếp hạng di tích cấp quốc gia năm 1988. Di tích trùng tu năm 1991 bằng nguồn đóng góp của người dân và du khách, và tiếp tục trùng tu giai đoạn 2007–2008 bằng vốn nhà nước. Năm 2008, khu di tích dựng tượng đồng Lê Văn Duyệt trong chính điện; tượng cao 2,65 m và nặng khoảng 3 tấn.

Năm 2020, bộ phận trang trí "trái châu" trong mô-típ "lưỡng long tranh châu" (gắn trên mái nhà bia và có niên đại 1922) bị đánh cắp, sau đó được cơ quan chức năng thu hồi.

Năm 2022, "Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 785/QĐ-BVHTTDL ngày 04 tháng 04 năm 2022.

Kiến trúc

Tổng thể không gian 
Chung quanh khu lăng có tường bao dài khoảng 500 m, cao khoảng 1,2 m; tường mở bốn cổng theo bốn hướng và được xây vào năm 1948. Cổng tam quan xây theo đồ án của kiến trúc sư Nguyễn Văn Tần năm 1949, có các mảng khảm sành sứ; mô-típ cá chép trên mái tam quan được gắn từ năm 1937. Tam quan đặt ở hướng nam, mở ra đường Vũ Tùng, có đại tự chữ Hán "Thượng Công Miếu".

Trước năm 1975, hình ảnh cổng này xuất hiện trong một số biểu trưng của vùng Sài Gòn - Gia Định. Thanh Niên nêu trong một số hình ảnh biểu trưng trước năm 1975, tam quan Lăng Ông thường đi kèm hình ảnh thốt nốt.

Khu lăng tổ chức trên một trục chính. Từ cổng tam quan ở phía nam đi vào qua vườn cảnh là:
 Nhà bia nơi đặt bia đá ghi công đức Tả quân
 Mộ Tả quân và vợ, có bình phong và tường hoa bao quanh
 Miếu thờ

Nhà bia 

Nhà bia có dạng một ngôi điện nhỏ, tường gạch, mái lợp ngói âm dương. Bên trong đặt tấm bia đá khắc văn bia chữ Hán đề "Lê công miếu bia" (bia dựng tại miếu thờ Lê công), do Kinh lược sứ Hoàng Cao Khải soạn năm Giáp Ngọ (1894). Bia làm bằng đá xanh đen; phần cuối văn bia có nhắc đến phu nhân của Lê Văn Duyệt và Phan Thanh Giản (người được phối thờ trong miếu).

Lăng mộ 
Toàn thể khu mộ được xây bằng một loại vữa hợp chất thường gọi là "ô dước". Các mô tả về "ô dước" thường nhắc đến vôi, cát mịn, bột vỏ sò/san hô và chất kết dính như mật mía hoặc nhựa cây. Vữa hợp chất còn có thể gồm vỏ nghêu sò nghiền, nhựa cây ô dước, mật ong, nhựa dây tơ hồng hoặc bời lời; có thể trộn thêm than hoạt tính, đá ong nghiền, giấy dó và một số phụ gia khác.

Khu mộ gồm hai ngôi mộ song táng của Lê Văn Duyệt và vợ là Đỗ Thị Phẫn. Vương Hồng Sển ghi bà Đỗ Thị Phẫn là một cung nhân và được vua Gia Long đứng ra gả cưới; sau vụ án Lê Văn Duyệt, bà về ở xóm Chợ Rẫy tại một ngôi chùa dân gian gọi là Chùa Bà Dội (do mẹ bà tạo lập). Lý Việt Dũng viết tên chùa là Chùa Bà Dồi, ở gần Bệnh viện Chợ Rẫy. Vương Hồng Sển nêu bà không bị xử tội cùng vụ án vì Lê Văn Duyệt là người "yêm hoạn" và theo luật đương thời bà không được xem là vợ chính thất.

Hai ngôi mộ đặt song song, có dáng như nửa quả trứng ngỗng xẻ theo chiều dọc, úp trên bệ lớn hình chữ nhật. Mộ còn được gọi là mộ "quy" do dáng nhìn như rùa nằm. Trước mộ có khoảnh sân làm lễ; từ vị trí nhà bia nhìn vào, mộ Lê Văn Duyệt ở phía bên phải. Bao quanh khu mộ là tường bằng đá ong dạng hình chữ nhật, thông ra sân đốt nhang đèn.

Trong khuôn viên còn hai phần mộ nhỏ của hai cô hầu. Sơn Nam lý giải việc Lê Văn Duyệt có thêm hai cô hầu như một hành động mang tính tượng trưng; mộ bia của hai cô hầu có thể bị đập phá theo lệnh của Minh Mạng và về sau không dựng lại, nên không rõ họ tên và niên đại. Hai ngôi mộ cô hầu hiện nằm trong hai khu lăng nhỏ tách biệt: một khu ở góc đường Trịnh Hoài Đức – Ngô Nhân Tịnh (gọi là "lăng Đông") và một khu ở số 129 Đinh Tiên Hoàng (gọi là "lăng Tây"), do quá trình mở đường đã chia cắt quần thể lăng miếu.

Miếu thờ 
Cách khu lăng mộ một khoảng sân là "Thượng công linh miếu", nơi diễn ra các sinh hoạt tín ngưỡng liên quan đến việc thờ Lê Văn Duyệt. Bố cục miếu gồm tiền điện, trung điện và chính điện; các gian điện thờ ngăn cách bởi những khoảng sân lộ thiên, thường gọi là "sân thiên tỉnh" (giếng trời). Hai dãy Đông lang và Tây lang bố trí đối xứng hai bên trục nhà chính.

Công trình theo lối kiến trúc miếu thờ nhà Nguyễn, với kiểu mái "trùng thiềm điệp ốc" và kết cấu khung nhà bằng mộng. "Trùng thiềm điệp ốc" (còn gọi "trùng lương trùng thiềm") là dạng nhà kép hai mái trên một nền, trong đó mái chồng lên mái và các nếp nhà nối liền nhau. Không gian thờ tự còn có các chi tiết chạm khắc gỗ, chạm khắc đá và khảm sành sứ.

Trang trí và hình tượng 
Nhiều chi tiết trang trí tại lăng miếu là phù điêu và mảng khảm sành sứ. Thanh Niên mô tả một bức bình phong có phù điêu chim ưng giương cánh đứng trên lưng khỉ; mặt sau của bình phong có phù điêu hai con cọp trên nền hoa văn mây gió.

Thờ cúng và lễ hội

Không gian thờ tự 
Chính điện đặt tượng đồng Lê Văn Duyệt. Tượng đúc bằng đồng, cao 2,65 m, nặng khoảng 3 tấn, do nhà điêu khắc Phạm Văn Hạng thực hiện trong chương trình "Đúc tượng đồng cho Lăng Ông" do tạp chí Xưa & nay và Hội Khoa học lịch sử Việt Nam khởi xướng.

Trung điện đặt bài vị Lê Văn Duyệt và bài vị Thiếu phó Lê Chất, Kinh lược Phan Thanh Giản. Sơn Nam nêu trong văn bia "Lê công miếu bia" (1894) có nhắc đến Phan Thanh Giản; việc phối thờ Lê Chất diễn ra muộn hơn, và được lý giải theo cách nhìn về số phận chính trị của các nhân vật này.

Ngoài các bài vị trên, trong đền còn phối thờ phu nhân của Lê Văn Duyệt, các Tiền hiền, Hậu hiền, các "Anh hùng liệt sĩ vị quốc vong thân" và hội viên quá vãng (những hội viên Hội Thượng Công Quý Tế đã qua đời và những người có công gìn giữ truyền thống tại Lăng).

Lễ giỗ và diễn xướng 
Hàng năm tại lăng tổ chức lễ giỗ Lê Văn Duyệt vào các ngày 29 hoặc 30 tháng 7, mồng 1 và mồng 2 tháng 8 (âm lịch). Lễ giỗ cử hành theo nghi thức cấp tiểu cung đình triều Nguyễn; lễ tế do Ban Quý Tế Lăng Tả Quân Lê Văn Duyệt thực hiện.

Tại di tích có hoạt động biểu diễn hát bội. Nghi thức mở đầu một số suất diễn là lễ Xây chầu, bắt nguồn từ lễ Đại bội trong nghi thức tế lễ cung đình triều Nguyễn. Lễ hội còn có lễ Tôn Vương và các vở tuồng xưa được diễn để phụng cúng Đức Tả Quân và phục vụ người dự hội.

Lễ Khai hạ - Cầu an 
Năm 2022, "Lễ hội Khai hạ - Cầu an tại Lăng Ông Tả quân Lê Văn Duyệt" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lễ hội là sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng đầu năm tại khu di tích.

Lễ hội thường diễn ra vào mùng 7 tháng Giêng (âm lịch), gồm các nghi thức như Dựng nêu, Thượng kỳ, Hạ nêu, Khai hạ, Khai bút và Khai ấn; nghi thức Khai ấn gắn với việc xin ấn cầu bình an và may mắn. Phần hội có biểu diễn hát bội với các vở như Ngọc Quỳnh lâm tế, Thần Nữ dâng ngũ linh kỳ và San Hậu.

Thực hành tín ngưỡng và người dự hội 
Trong tín ngưỡng dân gian, Lê Văn Duyệt được thờ như một vị thần; nghi thức tế lễ tại lăng vì vậy mang đặc điểm của việc thờ thần. Sơn Nam ghi nhận số người dự hội có lúc lên đến hàng chục vạn; trong đó người Hoa chiếm khoảng phân nửa. Cùng trong nguồn này, việc người Hoa đến dâng hương được gắn với cách nhìn về Lê Văn Duyệt như một "phúc thần" và các chính sách của ông trong thời kỳ làm Tổng trấn Gia Định. Người Hoa gọi Lê Văn Duyệt là "Phò mã gia gia"; cách gọi này gắn với việc ông nhận Lê Văn Yên (con của Lê Văn Phong) làm con nuôi và Lê Văn Yên sau đó cưới công chúa Ngọc Ngôn, con vua Gia Long.

Tham quan 
VnExpress nêu lượng khách tham quan Lăng Ông - Bà Chiểu trung bình 100–200 lượt mỗi ngày, gồm khách trong nước và quốc tế. Vào các dịp lễ Tết, số người đến tham quan và viếng cảnh có thể vượt 100.000 lượt. Hoạt động tham quan thường tập trung dọc trục kiến trúc từ cổng tam quan qua nhà bia đến khu mộ và miếu thờ; việc thắp nhang diễn ra tại sân thiên tỉnh nối trung điện và chính điện.

Trong văn hóa đại chúng 

Hình ảnh Lăng Ông xuất hiện trên mặt sau tờ 100 đồng của Việt Nam Cộng Hòa phát hành năm 1966, thuộc nhóm tiền giấy lưu hành tại Nam Việt Nam giai đoạn Chiến tranh Việt Nam. Tờ tiền có chân dung Lê Văn Duyệt ở mặt trước và cảnh kiến trúc Lăng Ông ở mặt sau.

Hình ảnh Lăng Ông cũng xuất hiện trên bưu thiếp và ảnh tư liệu về Sài Gòn thời thuộc địa. Một tư liệu ảnh mang tiêu đề tiếng Pháp "Saïgon. Pagode et tombeau du maréchal Lê Van Duyêt" được gắn mốc thời gian 1921–1935.

Trong các tư liệu thị giác trước năm 1975, hình ảnh cổng tam quan của Lăng Ông được dùng như một dấu hiệu nhận diện gắn với không gian Sài Gòn - Gia Định trong một số biểu trưng và ấn phẩm phổ thông.

Từ thập niên 2010, Lăng Ông - Bà Chiểu thường được nhắc trong các bài viết về chụp ảnh Tết Nguyên Đán và áo dài tại Thành phố Hồ Chí Minh. Một số bài liệt kê Lăng Ông - Bà Chiểu như địa điểm chụp ảnh miễn phí, bên cạnh các địa danh trung tâm khác.

Không gian miếu thờ trong quần thể Lăng Ông - Bà Chiểu cũng gắn với các đợt biểu diễn hát bội phục vụ mùa lễ hội và khách viếng.

Lăng Ông - Bà Chiểu xuất hiện như một chủ đề trong ký họa đô thị trên báo chí và trong một số ấn phẩm giới thiệu địa danh Sài Gòn dành cho thiếu nhi.

Xem thêm 
 Lăng mộ Song Thân Tả quân Lê Văn Duyệt

Chú thích

Liên kết ngoài 
 Ảnh của Trung tâm Lưu trữ hải ngoại Cộng hòa Pháp về Lăng Tả quân Lê Văn Duyệt, trong quãng thời gian 1921/1935
 Mùng 2 đi thăm lăng Tổng trấn Gia Định thành 
 Lễ hội truyền thống 
 Bi kịch Lê Văn Duyệt 
 Dựng tượng đồng Lê Văn Duyệt 
 Bản vẽ sơ đồ lăng Lê Văn Duyệt năm 2001.  (file PDF) - file AutoCAD R14
 Video chi tiết về Lăng Ông

Di tích tại Thành phố Hồ Chí Minh
Lê Văn Duyệt
Bình Thạnh
Công trình xây dựng ở Thành phố Hồ Chí Minh