Địa lý Cộng hòa Nam Phi

Địa lý Cộng hòa Nam Phi phản ánh sự đa dạng sinh thái và địa hình phong phú tại mỏm cực nam của lục địa châu Phi. Lãnh thổ Nam Phi được bao bọc bởi một đường bờ biển trải dài hơn , tiếp giáp với hai đại dương. Bờ biển này nối từ biên giới hoang mạc với Namibia dọc theo Đại Tây Dương ở bờ tây, ôm qua mũi cực nam và vươn lên mạn đông bắc tới biên giới Mozambique ven Ấn Độ Dương. Mặc dù phần lớn diện tích Nam Phi nằm trong vùng khí hậu bán khô hạn, cảnh quan thiên nhiên nơi đây lại có sự biến thiên sinh thái rất đa dạng. Dải đồng bằng duyên hải thường hẹp và nhanh chóng nhường chỗ cho rặng Vách đá Lớn (Great Escarpment) sừng sững, đóng vai trò như bức tường tự nhiên ngăn cách bờ biển với khu vực cao nguyên nội địa mênh mông. Tuy nhiên, tại một số nơi như tỉnh KwaZulu-Natal phía đông, khoảng cách từ vách đá đến đại dương lại mở rộng đáng kể. Quốc gia này có diện tích đất liền đạt  và sở hữu vùng đặc quyền kinh tế trên biển lớn thứ 23 toàn cầu với diện tích .

Hệ thống thủy văn trên cao nguyên trung tâm của Nam Phi chủ yếu dựa vào hai hệ thống sông. Đầu tiên là Sông Limpopo (chia sẻ lưu vực với Zimbabwe). Quan trọng hơn cả là hệ thống Sông Orange cùng nhánh sông Vaal, cắt ngang bình nguyên từ đông sang tây trước khi đổ ra Đại Tây Dương tại ranh giới Namibia. 

Ở dải duyên hải phía nam và đông nam, mạng lưới sông ngòi có phần ngắn nhưng dày đặc hơn. Trái lại, bờ biển khô hạn mạn tây bắc (từ vĩ tuyến 31°30′N trở lên) lại rất hiếm sông suối. Do tính chất khan hiếm nước chung của cả nước, hệ thống đập thủy lợi mang ý nghĩa sống còn; trong đó đập Gariep trên dòng sông Orange là công trình trữ nước quy mô nhất Nam Phi.

Phân vùng địa hình 
Nhìn chung, tương tự như mô hình cấu tạo của phần lớn lục địa châu Phi dưới vành đai Sahara, cảnh quan Nam Phi bị chi phối bởi một khu vực Cao nguyên Trung tâm (Central Plateau) rộng lớn, bao bọc xung quanh là các dải đồng bằng ven bờ thấp. Đường viền bao bọc lấy cao nguyên này chính là Vách đá Lớn (Great Escarpment) - một dải địa hình kéo dài lên tận vĩ tuyến 10° Nam ở khu vực phía bắc (vươn tới tận Angola ở phía tây và rặng Muchinga tại Zambia ở phía đông).

Vách đá Lớn 
Phía đông của cao nguyên nội địa vươn tới độ cao cực đại dao động trong khoảng 2.000 m đến 3.300 m. Sự tụt dốc đột ngột từ độ cao này xuống vùng duyên hải đã tạo ra một rặng vách đá hiểm trở, thường được biết đến với tên gọi Dãy Drakensberg. Ở mạn tây và tây nam, rặng vách đá này tuy không cao bằng nhưng vẫn trông giống như những dãy núi thực thụ nếu quan sát từ dưới lên.

Khu vực thể hiện rõ nhất đặc tính "núi" của Vách đá Lớn nằm dọc đường biên giới giữa tỉnh KwaZulu-Natal và Lesotho. Tại đây, cao nguyên Lesotho nổi lên như một khối địa hình gồ ghề do vẫn giữ được lớp dung nham bazan cứng cáp (dày tới 1.400 m) chống lại quá trình bào mòn. Lớp dung nham này hình thành từ 182 triệu năm trước khi siêu lục địa Gondwana còn tồn tại. Mạng lưới phụ lưu của sông Orange đã chia cắt sâu vào khối dung nham này, tạo nên cảnh sắc đồi núi sắc lẹm và hùng vĩ.

Cao nguyên Trung tâm 
Bỏ qua vùng cao nguyên Lesotho, phần diện tích còn lại của cao nguyên trung tâm mang hình thái của một mặt phẳng nghiêng thoai thoải. Độ cao lớn nhất nằm ở phía đông và từ từ hạ dần về hướng tây (còn khoảng 1.000 m). Về hướng bắc, từ khoảng vĩ tuyến 25°30' Nam, địa hình thụt xuống thung lũng đứt gãy cổ đại Limpopo Lowveld (thấp dưới 500 m). Toàn bộ hệ thống nước bề mặt từ cao nguyên thoát về Đại Tây Dương thông qua hệ thống sông Orange; ngoại trừ lưu vực nằm ở phía bắc Witwatersrand sẽ chảy vào sông Limpopo và đổ ra Ấn Độ Dương.

Hệ thống dãy núi uốn nếp Cape 
Dọc theo bờ biển phía nam và tây nam là dải vành đai các dãy núi uốn nếp Cape (Cape Fold Mountains) chạy song song với đại dương. Hệ thống này mang hình chữ "L", được kiến tạo từ khoảng 510 – 350 triệu năm trước khi Mảng Falkland đâm sầm vào phần phía nam của lục địa Gondwana nguyên thủy. 

Các thung lũng xen kẽ giữa những rặng núi này sở hữu tầng đất rất phì nhiêu nhờ sự phong hóa của nhóm đá bùn Bokkeveld. Dù lượng mưa khu vực khá thấp (điển hình như vùng bán khô hạn Little Karoo), hoạt động nông nghiệp như canh tác vườn nho và cây ăn trái vẫn cực kỳ phát triển nhờ nguồn nước đổ xuống từ những đỉnh núi tuyết tan vào mùa đông.

Đường bờ biển 
Một đặc điểm nổi bật của địa lý Nam Phi là đường bờ biển vô cùng nhẵn nhụi, thiếu vắng các vùng vịnh nước sâu hay bến cảng tự nhiên. Lý do là vì trong suốt 180 triệu năm qua, khu vực mỏm nam châu Phi liên tục bị đẩy nhô cao lên khỏi mặt nước biển. Do đó, bờ biển Nam Phi vốn là các thềm lục địa phẳng phiu lộ diện, khác hoàn toàn với các bờ biển sụt lún bị cắt xẻ dữ dội ở Na Uy.

Phân khu khu vực

Vùng Highveld 
Khu vực màu mỡ và nhận được nhiều lượng mưa nhất trên cao nguyên trung tâm chính là vùng Highveld (Đồng cỏ cao), chiếm giữ dải đất phía đông. Nơi đây có độ cao từ 1.500 m đến 2.100 m. Highveld ôm trọn toàn bộ tỉnh Free State cùng dải đất giáp ranh ở phía bắc. Với lượng mưa trung bình từ 400 đến 1.200 mm/năm, khu vực này là vựa canh tác nông nghiệp thương mại khổng lồ, đồng thời là trung tâm công nghiệp lớn nhất Nam Phi (bao gồm tỉnh Gauteng và vành đai mỏ vàng Witwatersrand). Nơi này cũng đóng vai trò là xương sống sản xuất điện của Nam Phi nhờ trữ lượng than đá dồi dào.

Vùng Lowveld 
Khu vực nằm ở cao độ dưới 500 m, dọc theo sườn đông của dãy Mpumalanga Drakensberg cho tới sát bờ đại dương và thung lũng sông Limpopo, được gọi là vùng Lowveld. Khí hậu tại đây nóng bức và ít các trang trại canh tác chuyên canh hơn so với Highveld. Nơi đây là thánh địa của các loài động vật hoang dã châu Phi bản địa, điển hình như quần thể voi, tê giác, sư tử, báo, ngựa vằn. Vườn quốc gia Kruger nổi tiếng nằm trọn trong khu vực phần đông Lowveld này.

Vùng Bushveld 
Khu vực Lowveld có một phần chồng lấn với hệ sinh thái xavan khô hạn mang tên Bushveld. Nằm ở độ cao 600 - 900 mét, Bushveld không chỉ sở hữu thảm cỏ đan xen cây bụi, mà về mặt địa chất, đây còn là một trong những kho dự trữ khoáng sản magma phong phú nhất thế giới. Lưu vực rộng 350 km x 150 km này cung cấp nguồn tài nguyên dồi dào các loại quặng như bạch kim, crom, đồng, fluorspar, niken và quặng sắt.

Vùng Karoo 
Toàn bộ phần phía tây đất nước, khuất sau những dãy núi uốn nếp Cape, được chi phối bởi bình nguyên bán sa mạc khổng lồ gọi là vùng Karoo. Vùng này được phân tách bởi Vách đá Lớn thành hai mảng chính: Thượng Karoo (Upper Karoo - cao 1.100 đến 1.600 m) và Hạ Karoo (Lower Karoo - cao 600 đến 800 m). Nổi bật giữa cảnh quan nơi đây là những ngọn đồi chóp bằng tàn dư (gọi là Karoo Koppies), được bao phủ trên đỉnh bởi những lớp đá dolerit rắn chắc chống lại sức bào mòn của thời gian.

KwaZulu-Natal 
Nằm lọt thỏm hoàn toàn dưới chân Vách đá Lớn là tỉnh KwaZulu-Natal. Tỉnh có địa hình phân bậc rất rõ rệt: bờ biển mang khí hậu cận nhiệt đới ấm áp, vùng trung du là bình nguyên đồi núi lượn sóng và phía tây là vùng núi cao đụng đến 3.000m tại ranh giới Lesotho. Mạng lưới sông ngòi tại đây (như sông Tugela) đã cắt xẻ địa hình tạo thành những thung lũng rất hiểm trở nhưng lại tràn đầy sức sống. KwaZulu-Natal tự hào sở hữu những trung tâm đa dạng sinh học đẳng cấp, trong đó có hai Di sản Thế giới được UNESCO công nhận là Công viên Đất ngập nước iSimangaliso và Công viên uKhahlamba Drakensberg.

Khí hậu 
Khí hậu Nam Phi khá đa dạng, thay đổi từ hoang mạc cực đoan ở tây bắc cho tới khí hậu cận nhiệt đới dồi dào ẩm ở đông nam. Sự biến thiên này xuất phát từ vị trí địa lý đắc địa được ôm lấy bởi hai hệ thống hải lưu đối nghịch: dòng Hải lưu Benguela lạnh giá trên Đại Tây Dương ở phía Tây và dòng Hải lưu Agulhas ấm áp ngoài khơi Ấn Độ Dương ở bờ Đông.
 Dải duyên hải phía Đông và xung quanh Durban được tận hưởng khí hậu cận nhiệt đới.
 Mũi đất tây nam bao quanh Cape Town có khí hậu Địa Trung Hải đặc trưng (mùa hè hanh khô, mùa đông mưa lạnh).
 Khu vực trung tâm đất liền (vùng Highveld và Johannesburg) có mùa hè ấm, mưa giông và mùa đông buốt giá.

Dưới đây là nhiệt độ trung bình tại các thành phố lớn:

Biến đổi khí hậu 
Theo các báo cáo và mô hình dự phóng biến đổi khí hậu, nhiều vùng của miền nam châu Phi được cho là sẽ phải đối mặt với mức nhiệt tăng thêm khoảng 1°C ở các dải duyên hải, hoặc thậm chí lên tới hơn 4°C tại các vùng nội địa vốn dĩ đã vô cùng nóng bức (chẳng hạn như tỉnh Bắc Cape) vào khoảng năm 2050. Vùng sinh thái Vương quốc Thực vật Cape (Cape Floral Kingdom), vốn là một trong những điểm nóng toàn cầu về đa dạng sinh học, dự kiến sẽ hứng chịu tổn thất vô cùng nặng nề do biến đổi khí hậu. Hạn hán tồi tệ kéo dài cùng mức độ cháy rừng tăng vọt sẽ đẩy nhiều loài thực vật đặc hữu tới miệng vực tuyệt chủng.

Các vấn đề môi trường 
Trải qua bốn thập kỷ gần nhất, Nam Phi đã đánh mất một phần rất lớn diện tích sinh cảnh hoang dã. Sự chắp vá của các dự án mở rộng đô thị, bùng nổ dân số và đặc biệt là nạn phá rừng bừa bãi trong suốt thế kỷ 19 đã để lại những tổn thương môi trường sâu sắc. Hệ thống rừng ôn đới nguyên sinh khi người Châu Âu mới di cư đến đã bị đốn hạ gần như sạch sẽ, ngày nay chỉ còn sót lại những dải rừng nhỏ lẻ. Hiện tại, chính phủ đang ra sức bảo tồn các loài gỗ cứng giá trị cao như gỗ hoàng dương hay gỗ lim đen. Bên cạnh đó, Nam Phi cũng là một trong những khu vực trên thế giới bị đe dọa nghiêm trọng nhất bởi loài xâm lấn. Ngoài ra, cuộc khủng hoảng liên quan tới săn trộm tê giác vẫn luôn là vấn đề thời sự nóng bỏng nhức nhối.

Phủ xanh và mất rừng 
Theo số liệu phân tích ảnh vệ tinh từ Tổ chức Giám sát Rừng Toàn cầu (Global Forest Watch), tổng diện tích rụng tán và mất rừng (do bất kỳ yếu tố tác động nào) tại Nam Phi trong giai đoạn 2001 - 2024 ước tính đạt khoảng 1.640.152 hecta (khoảng 16.401 km²). Con số này tương đương với 27,4% tổng diện tích lớp phủ cây xanh của Nam Phi đo đạc vào năm 2000.

Điểm cực 
Dưới đây là các vị trí vươn xa nhất về 4 hướng địa lý trên bản đồ của nước này:
 Cực Bắc: Điểm nằm trên bờ sông Limpopo, ranh giới tỉnh Limpopo giáp Zimbabwe.
 Cực Nam: Mũi Agulhas, thuộc tỉnh Tây Cape (Đây cũng là điểm cực nam của toàn bộ lục địa châu Phi).
 Cực Đông: Bờ biển gần Vịnh Kosi, thuộc ranh giới tỉnh KwaZulu-Natal và Mozambique.
 Cực Tây: Mũi Alexander Point (gần Alexander Bay), thuộc tỉnh Bắc Cape, nằm tại cửa dòng sông Orange giáp lãnh thổ Namibia.

Xem thêm 
 Danh sách di sản thế giới tại châu Phi
 Vương quốc Thực vật Cape

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 PlantZAfrica.com: Thực vật miền nam châu Phi