Chi Đay

Chi Đay (danh pháp khoa học: Corchorus) là một chi của khoảng 40-100 loài thực vật có hoa trong họ Cẩm quỳ (Malvaceae), có nguồn gốc từ các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới khắp thế giới. Tại Việt Nam, các tên gọi khác nhau được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau, với đay là tên gọi phổ biến tại miền bắc và bố, đai phổ biến tại miền nam.

Chúng là các cây thân thảo sống một năm, cao tối đa trong khoảng 2–4 m, không tạo cành hoặc với một vài cành. Lá đơn hình mũi mác mọc so le, dài 5–15 cm, nhọn mũi và khía răng cưa mịn hoặc xẻ thùy. Hoa nhỏ, đường kính 2–3 cm, 5 cánh hoa màu vàng; quả là dạng quả nang chứa nhiều hạt. Chúng mọc tốt trên nhiều loại đất và có thể gieo trồng quanh năm.

Chi Oceanopapaver chỉ có một loài (Oceanopapaver neocaledonicum), trước đây có vị trí không chắc chắn, nhưng gần đây đã được coi là từ đồng nghĩa của Corchorus.

Tên gọi trong ngôn ngữ khác
Trong tiếng Anh, người ta gọi các loài trong chi này là "jute", "bush okra", "Nalta jute", "jute mallow", "Jew's mallow" hay "melokhia". Từ melokhia được coi là có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập malek (ملك). Người ta cho rằng vương triều Fatimid đã cho làm món rau từ Corchorus như là món ăn chỉ dành cho chính họ và cấm những người khác không được ăn. Từ "melokhia" là tương tự như "melokia" ("hoàng gia"). Tại Nhật Bản rau từ lá của một số loài trong chi này được gọi là moroheiya. Được gọi là saluyot trong tiếng Ilocano, nó là loài rau ăn lá trong khu vực người Ilocos của Philippines.

Danh sách loài
 Corchorus acutangulus
 Corchorus acutangulus var. brachycarpus
 Corchorus aesticans
 Corchorus aestuans
 Corchorus aestuans var. brevicaulis
 Corchorus africanus
 Corchorus alatus
 Corchorus allenii
 Corchorus americanus
 Corchorus angolensis
 Corchorus angustifolius
 Corchorus antichorus
 Corchorus aquaticus
 Corchorus arenarius
 Corchorus arenicola
 Corchorus argutus
 Corchorus argutus var. australis
 Corchorus argutus var. benthami
 Corchorus argutus var. blanchetii
 Corchorus argutus var. longicarpus
 Corchorus argutus var. prismatocarpa
 Corchorus argutus var. typica
 Corchorus asplenifolius
 Corchorus australis
 Corchorus baldaccii
 Corchorus biflorus
 Corchorus bifurcatus
 Corchorus brachycarpos
 Corchorus brachycarpus
 Corchorus brevicaulis
 Corchorus brevicornutus
 Corchorus bricchettii
 Corchorus bullatus
 Corchorus burmanni
 Corchorus campestris
 Corchorus capsularis 
 Corchorus carnarvonensis 
 Corchorus caryophylloides
 Corchorus catharticus
 Corchorus cavaleriei
 Corchorus chrozophorifolius
 Corchorus cinerascens
 Corchorus confusus
 Corchorus cordifolius
 Corchorus coreta
 Corchorus crassifolius
 Corchorus cunninghamii (Corchorus cunninghami)
 Corchorus deccanensis
 Corchorus depressus
 Corchorus detersilis
 Corchorus discolor
 Corchorus echinatus
 Corchorus elachocarpus
 Corchorus elderi
 Corchorus erinoceus
 Corchorus erodiodes 
 Corchorus fascicularis
 Corchorus flexuosus
 Corchorus foliosus
 Corchorus frutescens
 Corchorus fruticulosus
 Corchorus furcatus
 Corchorus fuscus
 Corchorus gillettii
 Corchorus gracilis
 Corchorus grandiflorus
 Corchorus greveanus
 Corchorus guadalupensis
 Corchorus hamatus
 Corchorus hirsutus
 Corchorus hirtus
 Corchorus hirtus var. argentinensis
 Corchorus hirtus var. brasiliensis
 Corchorus hirtus var. cuyabensis
 Corchorus hirtus var. glabellus
 Corchorus hirtus var. martii
 Corchorus hirtus var. orinocensis
 Corchorus hirtus var. pilosa
 Corchorus hirtus var. villosissima
 Corchorus hochstetteri
 Corchorus humilis
 Corchorus hygrophilus
 Corchorus japonicus
 Corchorus javanicus
 Corchorus junodi 
 Corchorus kirkii
 Corchorus lanceolatus
 Corchorus laniflorus
 Corchorus lanuginosus
 Corchorus lasiolobus
 Corchorus leptocarpus
 Corchorus linearis
 Corchorus lobatus
 Corchorus longicarpus
 Corchorus longipedunculatus
 Corchorus longipes
 Corchorus macropetalus
 Corchorus malchairi
 Corchorus marua
 Corchorus merxmuelleri
 Corchorus microphyllus
 Corchorus mompoxensis
 Corchorus mucilagineus
 Corchorus muricatus
 Corchorus neocaledonicus
 Corchorus neocaledonicus var. estellatus
 Corchorus olitorius
 Corchorus olitorius var. australiensis
 Corchorus onotheroides
 Corchorus oppositiflorus
 Corchorus orinocensis
 Corchorus pachyphyllus
 Corchorus parvifolius
 Corchorus parviflorus
 Corchorus parviflorus var. gracilescens
 Corchorus parviflorus var. ovatus
 Corchorus parviflorus var. parviflorus
 Corchorus pascuorum
 Corchorus patens
 Corchorus pilolobus
 Corchorus pilosus
 Corchorus pinnatipartitus
 Corchorus polygonatum
 Corchorus polygonus
 Corchorus pongolensis
 Corchorus prismatocarpus
 Corchorus procumbens
 Corchorus prostratus
 Corchorus psammophilus
 Corchorus pseudocapsularis
 Corchorus pumilio
 Corchorus pumilus
 Corchorus quadrangularis
 Corchorus quinquelocularis
 Corchorus quinquenervis
 Corchorus reynoldsiae
 Corchorus rigidiusculus
 Corchorus rostratus
 Corchorus rostrisepalus
 Corchorus rothii
 Corchorus saxatilis
 Corchorus scandens
 Corchorus schimperi
 Corchorus secundiflorus
 Corchorus senegalensis
 Corchorus sericeus
 Corchorus serratus
 Corchorus siamensis
 Corchorus sidoides 
 Corchorus siliquosus
 Corchorus sloanoides
 Corchorus somalicus
 Corchorus spinosus
 Corchorus stenophyllus
 Corchorus subscandens
 Corchorus sulcatus
 Corchorus tetragona
 Corchorus tetrangulus
 Corchorus thozetii
 Corchorus tiniannensis
 Corchorus tomentellus
 Corchorus tomentillus
 Corchorus tomentosus
 Corchorus torresianus
 Corchorus tortipes
 Corchorus tridens
 Corchorus tridens var. euryphyllus
 Corchorus triflorus
 Corchorus trilocularis
 Corchorus urticaefolius
 Corchorus velutinus
 Corchorus vermicularis
 Corchorus villosissimus
 Corchorus walcottii
 Corchorus walcottii var. densiflora
 Corchorus walcottii var. parviflora
 Corchorus walcottii var. walcottii

Sử dụng

Lấy sợi
Xem bài chính Sợi đay

Các loài trong chi Corchorus thỏa mãn một lượng lớn nhu cầu của thế giới về sợi. Sợi từ các loài đay là sợi thực vật phổ biến hàng thứ hai sau sợi bông.

Thực phẩm
Lá non của một vài loài đay cũng được sử dụng làm rau ăn; đay quả dài (Corchorus olitorius) được sử dụng chủ yếu tại miền nam châu Á, Ai Cập và Cộng hòa Síp, đay quả tròn (Corchorus capsularis) tại Nhật Bản và Trung Quốc. Chúng có kết cấu nhầy (nhớt), tương tự như ở đậu bắp, khi nấu ăn. Hạt được sử dụng làm hương liệu, và một loại trà thảo mộc được sản xuất từ lá đay khô. Rau đay cũng được sử dụng tại Ai Cập; một số người còn cho rằng nó là món ăn quốc gia trong ẩm thực Ai Cập. Nó cũng là món ăn đặc trưng trong ẩm thực Liban, Palestine, Syria và Jordan. Một món ăn điển hình của khu vực này là rau đay hầm ăn cùng cơm và thịt gà luộc. Tại Việt Nam, rau đay chủ yếu dùng nấu canh (với cua, tôm tép), đôi khi với mồng tơi hoặc mướp.

Tháng 9 năm 2007, Sizzler's, một chuỗi nhà hàng Mỹ, bán Molokhiya cookies (bánh bích quy ngọt) với rau đay là thành phần đặc trưng, tại khu vực Shinjuku ở Tokyo, Nhật Bản.

Lá đay giàu betacaroten, sắt, calci, vitamin C. Các loài đay có tính hoạt hóa chống oxy hóa với một lượng đáng kể tương đương α-tocopherol (vitamin E).

Khác
Một vài loài khác cũng có tên gọi là đay, nhưng không thuộc chi này như đay cách (Hibiscus cannabinus), đay vông vang hay đay Nhật (Hibiscus sabdariffa) cũng được dùng để lấy sợi.

Chú thích

Tham khảo

Ẩm thực Thổ Nhĩ Kỳ-Cyprus: Molohiya
Trang tại Malvaceae.info về Corchorus
The Golden, Copper, and Silver Fibers Chứa thông tin và hình ảnh về một số loài trong các chi Corchorus & Hibiscus.
Molokheya: An Egyptian National dish chứa thông tin lịch sử và ẩm thực liên quan tới rau đay.
Đay tại www.inq7.net
Whitlock B. A., K. G. Karol, W. S. Alverson. 2003. Chloroplast DNA Sequences Confirm the Placement of the Enigmatic Oceanopapaver within Corchorus (Grewioideae: Malvaceae s.l., Formerly Tiliaceae). International Journal of Plant Sciences 164: 35–41 (tóm tắt tại đây).

Cây lấy sợi
Cây sợi
Thực vật ăn được