Trung Quốc trong Chiến tranh Việt Nam

Chiến tranh Việt Nam là một sự kiện lớn đã góp phần định hình tiến trình thế giới trong nửa sau thế kỷ 20. Mặc dù là một cuộc xung đột khu vực diễn ra trên bán đảo Đông Dương, cuộc chiến này đã tác động sâu sắc đến lợi ích chiến lược của các cường quốc như Trung Quốc, Liên Xô và Hoa Kỳ, đồng thời xoay chuyển mối quan hệ giữa các bên. Trong đó, Trung Quốc đóng vai trò then chốt ngay từ cuộc Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất. Trong cuộc chiến chống lại chính quyền Việt Nam Cộng hòa và Mỹ, Trung Quốc không chỉ hỗ trợ quân sự trực tiếp cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mà còn cung cấp viện trợ sâu rộng về hậu cần, huấn luyện và khí tài.

Bối cảnh lịch sử
Tháng 10 năm 1949, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chính thức thành lập tại đại lục; đến tháng 1 năm 1950, Trung Quốc đã sớm công nhận chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự kiện này đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện cuộc kháng chiến chống Pháp của Việt Minh và có tầm ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc Chiến tranh Việt Nam sau này. Dưới sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông, chính phủ Trung Quốc đã tham gia tích cực vào cuộc chiến tại Đông Dương. Tháng 4 năm 1950, phía Việt Minh chính thức đề nghị hỗ trợ quân sự, bao gồm trang thiết bị, cố vấn và công tác huấn luyện. Đáp lại, Trung Quốc bắt đầu cử chuyên gia và sau đó thành lập Đoàn Cố vấn Quân sự Trung Quốc (CMAG) để hỗ trợ Việt Minh, với sự dẫn dắt của Tướng Vi Quốc Thanh cùng Đại tướng Trần Canh. Đây chính là dấu mốc khởi đầu cho tiến trình viện trợ của Trung Quốc dành cho Việt Nam.

Lý do Trung Quốc can thiệp

Thực tế địa chính trị
Xuyên suốt thập niên 1950 và phần lớn thập niên 1960, Mao Trạch Đông luôn coi Hoa Kỳ là mối đe dọa hàng đầu đối với an ninh và thành quả cách mạng của Trung Quốc. Đông Dương được ông xác định là một trong ba "mặt trận" trọng yếu (cùng với Triều Tiên và Đài Loan) mà Trung Quốc lo ngại sẽ bị các nước đế quốc xâm lược.  Do đó, sự ủng hộ của Mao dành cho Hồ Chí Minh trước hết xuất phát từ những tính toán về an ninh quốc gia. Tuy nhiên, vào cuối thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, khi quan hệ Trung Xô ngày càng rạn nứt, đỉnh điểm là cuộc xung đột biên giới vào tháng 3 năm 1969, Mao Trạch Đông đã tái xác định Liên Xô mới chính là mối đe dọa lớn nhất. Từ đó, ông bắt đầu điều chỉnh chính sách đối với Mỹ và khuyến khích phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiến tới một thỏa thuận hòa bình để kết thúc cuộc chiến.

Nghĩa vụ quốc tế
Ý thức về trách nhiệm quốc tế trong việc giúp đỡ các đồng chí anh em và thúc đẩy cuộc cách mạng chống đế quốc là một nhân tố then chốt khác trong chính sách Đông Dương của Bắc Kinh. Trong chuyến thăm Liên Xô của Mao Trạch Đông vào tháng 12 năm 1949, Stalin đã đề nghị Mao hỗ trợ những người Cộng sản Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Mao đã chấp thuận quan điểm của Stalin về một "cuộc cách mạng Cộng sản toàn thế giới", đồng thời đồng ý chia sẻ "trách nhiệm quốc tế" bằng cách ủng hộ phía Việt Nam. Ngay sau khi Mao trở về nước, Trung Quốc đã bắt đầu cử các cố vấn và gửi viện trợ quân sự cho Việt Nam.

"Với niềm tin rằng Trung Quốc nắm giữ vai trò đặc biệt trong việc tái thiết trật tự cách mạng thế giới tương lai," Mao không chỉ đặt mục tiêu cải biến một Trung Quốc cũ mà còn muốn thay đổi cả trật tự thế giới cũ. Vào cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, bộ máy tuyên truyền của Bắc Kinh luôn khẳng định nước này là "đồng minh tự nhiên của các dân tộc bị áp bức trên thế giới trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc," nhằm chính danh hóa những nỗ lực hỗ trợ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Yếu tố cá nhân
Tính cách và mối quan hệ giữa các nhà lãnh đạo cũng là một tác nhân quan trọng thúc đẩy sự ủng hộ của Trung Quốc dành cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong đó, đặc biệt ý nghĩa là mối thâm giao giữa Hồ Chí Minh với Mao Trạch Đông, Chu Ân Lai, Lưu Thiếu Kỳ cùng các lãnh đạo khác của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Hồ Chí Minh đã trở nên thân thiết với họ từ thời ông còn hoạt động trong Đảng Cộng sản Pháp tại Paris, và sau này là khi ông làm phái viên của Quốc tế Cộng sản tại Quảng Châu để hỗ trợ các phong trào công nông tại đây. "Khi quyết định viện trợ cho Việt Minh vào năm 1950, Mao Trạch Đông đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đáp lại tình bằng hữu giữa hai bên."

Cân nhắc chính trị nội bộ
"Ý định lợi dụng các cuộc đấu tranh quốc tế để thúc đẩy các chương trình nghị sự chính trị trong nước thường chiếm vị trí ưu tiên trong những cân nhắc của Mao Trạch Đông về vấn đề Việt Nam." Theo quan điểm của ông, việc tạo ra nhận thức rằng Trung Quốc đang đối mặt với những mối đe dọa nghiêm trọng từ bên ngoài sẽ là một công cụ hữu hiệu nhằm tăng cường động lực huy động cách mạng trong nước; đồng thời củng cố uy quyền và vị thế kiểm soát của cá nhân ông đối với đời sống chính trị Trung Hoa. Vì vậy, việc viện trợ cho Việt Nam cũng chính là để phục vụ mục đích của Mao trong việc tranh thủ sự ủng hộ nhằm cải tổ nhà nước và xã hội Trung Quốc.

Quá trình can thiệp của Trung Quốc

Chiến tranh Đông Dương
Ngay từ năm 1948, lãnh đạo du kích cộng sản Trung Quốc là Chu Gia Bích từ Vân Nam đã gia nhập hàng ngũ Việt Minh để cùng chiến đấu chống Pháp. Tháng 1 năm 1950, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa trở thành quốc gia đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, chuyển dịch nền tảng quan hệ từ cấp đảng sang cấp nhà nước. Vào đầu thập niên 1950, trước những kẻ thù hùng mạnh, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tích cực tìm kiếm sự tư vấn và vũ khí từ Trung Quốc. Bắc Kinh bắt đầu cử các cố vấn và sau đó thành lập Đoàn Cố vấn Quân sự Trung Quốc (CMAG) do Vi Quốc Thanh và Trần Canh dẫn đầu để hỗ trợ lực lượng Việt Minh. CMAG cùng Việt Minh đã bắt tay vào huấn luyện cho chiến dịch đầu tiên: Chiến dịch Biên giới được phát động vào tháng 9 năm 1950.  Chỉ tính riêng từ tháng 4 đến tháng 9 năm 1950, Trung Quốc đã gửi cho Việt Minh 14.000 súng trường và súng ngắn, 1.700 súng máy và súng không giật, 150 súng cối, 60 khẩu pháo và 300 súng bazooka, cùng với đạn dược, thuốc men, thiết bị liên lạc, quân trang và 2.800 tấn lương thực.

Bên cạnh đó, một "đoàn cố vấn chính trị" do La Quý Ba dẫn đầu cũng được cử sang miền Bắc Việt Nam vào năm 1950. La Quý Ba đến miền Bắc nhằm "truyền đạt kinh nghiệm của Trung Quốc trong công tác tài chính, kinh tế, chỉnh đốn tư tưởng và phong cách làm việc của cán bộ, công tác chính quyền và vận động quần chúng." Từ năm 1951 đến 1954, phía Trung Quốc đã giúp Việt Nam đào tạo các chỉ huy quân sự, tái tổ chức hệ thống phòng thủ và tài chính. Họ cũng hỗ trợ Việt Nam vận động nông dân ủng hộ kháng chiến thông qua các chiến dịch cải cách ruộng đất. Trung Quốc đã đào tạo nhân lực Việt Nam tại các học viện sĩ quan, trường thông tin, cơ khí và kỹ thuật ở Quảng Tây và Vân Nam. Nhìn chung, đây là một cuộc chuyển giao quy mô lớn kinh nghiệm làm cách mạng từ Trung Quốc sang Việt Nam. Đặc biệt, Trung Quốc đã trang bị và huấn luyện cho Việt Nam một tiểu đoàn hỏa tiễn và một tiểu đoàn súng không giật 75mm để triển khai cho Chiến dịch Điện Biên Phủ. Họ cũng cung cấp nhu yếu phẩm chiến tranh và hỗ trợ Việt Minh chuẩn bị hệ thống y tế chiến trường cũng như các bệnh viện dã chiến. Từ tháng 8 năm 1950 đến tháng 3 năm 1954, chính phủ Trung Quốc đã viện trợ cho Việt Nam lượng hàng hóa trị giá 43,2 tỷ USD (quy đổi theo giá trị thời điểm đó) dưới hình thức khí tài, thuốc men và nhiên liệu.

Hội nghị Genève
Trong những năm sau khi Hội nghị Genève năm 1954 kết thúc, Trung Quốc mong muốn một môi trường quốc tế hòa bình để tập trung vào công cuộc kiến thiết trong nước. Trong khi đó, Đảng Cộng sản Việt Nam phải đối mặt với hai nhiệm vụ cốt yếu: khôi phục miền Bắc và thống nhất miền Nam.

Chủ tịch Hồ Chí Minh không trực tiếp tham dự Hội nghị Genève; thay vào đó, Chu Ân Lai đã hội kiến với ông tại Liễu Châu. Phía Trung Quốc đã hối thúc Hồ Chí Minh chấp nhận việc chia cắt Việt Nam và thay thế đấu tranh quân sự bằng đấu tranh chính trị. Cách tiếp cận này đã vấp phải sự chỉ trích từ một số lãnh đạo Việt Nam, trong đó có Lê Duẩn, mà sau này ông đã tuyên bố rằng: "Chính Chu Ân Lai là người đã chia cắt đất nước chúng ta làm hai." Về sau, chính Mao Trạch Đông cũng thừa nhận với Phạm Văn Đồng rằng hướng đi khi đó của Trung Quốc là một sai lầm:

Tháng 7 năm 1954, Hiệp định về Đông Dương đã được Việt Minh, Pháp, Trung Quốc và Liên Xô ký kết tại Genève. Điểm mấu chốt nhất của hiệp định là việc chia cắt Việt Nam tại vĩ tuyến 17, với chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Đảng Cộng sản lãnh đạo ở miền Bắc và Quốc gia Việt Nam dưới quyền Bảo Đại ở miền Nam.

Sau Hội nghị Genève
Để khôi phục miền Bắc, Đảng Lao động Việt Nam đã lập tức nhận được sự hỗ trợ từ phía Trung Quốc ngay sau khi Hội nghị Genève kết thúc. Nhằm giúp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa "cứu đói, khôi phục hệ thống giao thông, hồi sinh nông nghiệp, tái thiết kinh tế đô thị và nâng cao năng lực quân đội," Bắc Kinh đã đồng ý cung cấp gạo, đồng thời cử một đội ngũ cố vấn và chuyên gia kinh tế sang miền Bắc. Vào tháng 12 năm 1954, Trung Quốc đã điều động hơn 2.000 công nhân ngành đường sắt sang giúp sửa chữa các tuyến đường ray, cầu đường. Trong chuyến thăm chính thức Trung Quốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1955, Bắc Kinh đã đồng ý cung cấp khoản viện trợ không hoàn lại trị giá 200 triệu USD để thực hiện nhiều dự án khác nhau; sau đó, hai bên cũng thiết lập chương trình trao đổi nhân lực. Trong giai đoạn 1955–1957, bên cạnh sự giúp đỡ từ Trung Quốc, Liên Xô cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ miền Bắc khôi phục và phát triển kinh tế.

Khi Hội nghị Trung ương lần thứ 15 của Đảng Lao động Việt Nam vào năm 1959 cho phép sử dụng đấu tranh vũ trang tại miền Nam, Hà Nội đã liên tục đề nghị Bắc Kinh viện trợ quân sự. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc đã cung cấp một lượng lớn khí tài quân sự cho Việt Nam trước năm 1963. Theo các nguồn tin từ phía Trung Quốc, "trong giai đoạn 1956–1963, viện trợ quân sự của Trung Quốc cho Việt Nam lên tới 320 triệu Nhân dân tệ. Các đợt chuyển giao vũ khí bao gồm 270.000 khẩu súng, hơn 10.000 khẩu pháo, 200 triệu viên đạn các loại, 2,02 triệu quả đạn pháo, 15.000 máy thông tin hữu tuyến, 5.000 máy vô tuyến điện, hơn 1.000 xe tải, 15 máy bay, 28 tàu hải quân và 1,18 triệu bộ quân phục." Chính nguồn viện trợ này trong giai đoạn 1955–1963 đã cung cấp nguồn lực thực tế để miền Bắc bắt đầu hỗ trợ phong trào khởi nghĩa ở miền Nam.

Đầu thập niên 1960, doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc là Tập đoàn Gang thép An Sơn đã hỗ trợ xây dựng cơ sở thép hiện đại đầu tiên của Việt Nam: Công ty Gang thép Thái Nguyên. Tập đoàn này đã cử chuyên gia sang nhà máy và đào tạo hàng trăm công nhân Việt Nam. Khi các cuộc tấn công của Mỹ sau đó gây hư hại cho cơ sở này, An Sơn đã tham gia vào công tác phục hồi, bao gồm cả việc sản xuất các thiết bị thiết yếu.

Đối phó với sự leo thang của Mỹ
Ngòi nổ cho cuộc Chiến tranh Việt Nam chính là Sự kiện Vịnh Bắc Bộ đầy tranh cãi vào tháng 8 năm 1964. "Để đối phó với áp lực ngày càng tăng của Mỹ tại Đông Dương, Bắc Kinh đã đẩy mạnh phối hợp với các đảng cộng sản của Việt Nam và Lào." Các đơn vị thuộc Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc tại khu vực biên giới giáp Việt Nam được tăng cường quân số, và Trung Quốc bắt đầu đẩy mạnh viện trợ quân sự cho miền Bắc. Để đáp trả việc Mỹ ném bom miền Bắc Việt Nam, Trung Quốc đã phát động phong trào "Kháng Mỹ viện Việt" (Chống Mỹ, giúp Việt Nam). Chủ đề của chiến dịch là lên án chủ nghĩa đế quốc Mỹ và cổ vũ tinh thần kháng chiến của người dân Việt Nam. Các cán bộ đảng địa phương đã tổ chức những cuộc mít tinh quy mô lớn và biểu diễn đường phố; hàng triệu người trên khắp đất nước Trung Quốc đã tuần hành ủng hộ chiến dịch từ ngày 9 đến 11 tháng 2 năm 1965. Đảng Cộng sản Trung Quốc cũng lan tỏa chiến dịch này thông qua các phương tiện văn hóa như triển lãm phim ảnh, nhiếp ảnh, các cuộc thi hát và diễn xướng dân gian. Tháng 4 năm 1965, chiến dịch ném bom Rolling Thunder của Mỹ đã thúc đẩy phía Trung Quốc tăng tốc chuẩn bị chiến tranh tại các thành phố lớn, đặc biệt là các cuộc diễn tập phòng không và dân quân tự vệ. Đảng nhấn mạnh rằng, ngoài việc chuẩn bị cho rủi ro Mỹ ném bom Trung Quốc, người dân cũng cần sẵn sàng cho kịch bản xấu nhất là phải chiến đấu ngay trên lãnh thổ nước mình.

Để đối phó với sức mạnh không kích áp đảo của Mỹ, trong cuộc gặp với Mao Trạch Đông vào tháng 5 năm 1965, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề nghị phía Trung Quốc hỗ trợ các đơn vị pháo cao xạ (AAA). Đáp lại, lực lượng của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc bắt đầu tiến vào miền Bắc Việt Nam từ tháng 7 năm 1965 để giúp bảo vệ Hà Nội và hệ thống giao thông trọng yếu. Tổng quân số Trung Quốc hiện diện tại miền Bắc từ tháng 6 năm 1965 đến tháng 3 năm 1968 lên tới hơn 320.000 người. "Năm cao điểm nhất là 1967 với sự hiện diện của 170.000 binh sĩ Trung Quốc." Cũng trong năm đó, Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc và Quân đội Nhân dân Việt Nam cùng Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam đã ký kết một hiệp định, theo đó PLA cung cấp cho phía Việt Nam danh mục hàng hóa khổng lồ: 5.670 bộ quân phục và giày, 567 tấn gạo, 20,7 tấn muối, 55,2 tấn thịt, 20,7 tấn cá, 20,7 tấn vừng và lạc, 20,7 tấn đậu, 20,7 tấn mỡ lợn và 6,9 tấn xì dầu, 20,7 tấn đường trắng, 8.000 chiếc bàn chải đánh răng và 11.100 tuýp kem đánh răng, 35.300 bánh xà phòng và 109.000 kiện thuốc lá.  Thậm chí, hiệp định bao gồm 687 mặt hàng khác nhau, từ những vật dụng nhỏ nhất như bóng bàn, bóng chuyền, kèn harmonica, bài tú lơ khơ cho đến kim khâu, mực viết máy và hạt giống rau.

Các đơn vị Trung Quốc tiến vào miền Bắc từ tháng 7 năm 1965, đảm nhận vai trò vận hành hệ thống phòng không, xây dựng và sửa chữa cơ sở hạ tầng như đường bộ, đường sắt, cầu cống và nhà máy. Điều này cho phép Hà Nội tập trung nguồn nhân lực tự thân cho các trận đánh ở miền Nam, đồng thời duy trì huyết mạch giao thông và liên lạc Bắc - Nam, đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn Mỹ mở rộng chiến tranh ra miền Bắc.

Sự kết thúc của công cuộc viện trợ
Viện trợ vũ khí và trang thiết bị quân sự của Trung Quốc dành cho Việt Nam đã tăng vọt vào năm 1965 so với năm 1964. Trong giai đoạn 1965–1968, mặc dù tổng giá trị vật tư duy trì ở mức tương đương, nhưng khối lượng cung ứng quân sự cụ thể có sự biến động. Sự hiện diện của binh sĩ Trung Quốc tại miền Bắc Việt Nam đạt đỉnh vào năm 1967 với 170.000 người. Tuy nhiên, đến giai đoạn 1969–1970, một sự sụt giảm mạnh đã diễn ra, đồng thời toàn bộ quân đội Trung Quốc cũng được rút về nước. Phải mãi đến năm 1972 mới có một đợt gia tăng đáng kể khác trong việc chuyển giao quân sự từ Trung Quốc sang Việt Nam. Một số liệu khác cho thấy: "Khi những đơn vị quân đội Trung Quốc cuối cùng rút khỏi Việt Nam vào tháng 8 năm 1973, đã có 1.100 binh sĩ thiệt mạng và 4.200 người bị thương."

Vào năm 1968, môi trường chiến lược của Trung Quốc thay đổi khi quan hệ Trung Xô chuyển biến xấu đi một cách quyết liệt. Khi Trung Quốc bắt đầu tìm cách xích lại gần hơn với Mỹ (xác lập quan hệ ngoại giao), thì "miền Bắc vẫn đang trong cuộc chiến khốc liệt với người Mỹ," điều này đã tạo ra những hệ lụy nghiêm trọng cho quan hệ Trung Việt. Hệ quả là cả mối quan hệ lẫn sự hỗ trợ của Trung Quốc dành cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đều suy giảm rõ rệt trong giai đoạn 1969–1970.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục
 
 
 
 
 

Chiến tranh Việt Nam
Lịch sử quân sự Trung Quốc
Quan hệ Trung Quốc – Việt Nam
Chiến tranh Việt Nam theo quốc gia
Chiến tranh liên quan tới Trung Quốc