Luật Tín ngưỡng, tôn giáo

Luật Tín ngưỡng, tôn giáo là văn bản quy phạm pháp luật do Quốc hội Việt Nam khóa XIV thông qua ngày 18 tháng 11 năm 2016, chính thức có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2018. Đạo luật này thay thế cho Pháp lệnh năm 2004, nhằm cụ thể hóa quyền tự do niềm tin theo tinh thần Hiến pháp nước CHXHXNVN 2013. Điểm nổi bật của văn bản này là mở rộng từ "công dân" sang "mọi người", bao gồm cả người nước ngoài và người đang chấp hành án tù; chuyển từ cơ chế "xin - cho" sang "đăng ký - thông báo"; rút ngắn thời gian công nhận tổ chức tôn giáo từ 20 năm xuống còn 5 năm; công nhận các tổ chức tôn giáo là pháp nhân phi thương mại, cho phép hoạt động độc lập trong các quan hệ dân sự, giáo dục và từ thiện. Luật hiện được hướng dẫn thi hành bởi Nghị định 95/2023/NĐ-CP, tập trung vào phân cấp quản lý và minh bạch hóa các hoạt động xây dựng, đất đai tôn giáo. Một dự án sửa đổi dự kiến sẽ được trình Quốc hội Việt Nam vào năm 2026 để thích ứng với các hoạt động trên không gian mạng.

Hình thành 
Sự ra đời của văn bản này được đặt trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Trước đó, Pháp lệnh Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2004 đóng vai trò trong việc ổn định đời sống tâm linh, nhưng qua hơn một thập kỷ thực hiện, văn bản này bị coi là đã bộc lộ những hạn chế trước sự biến đổi của thực tiễn xã hội. Trong khi đó, Hiến pháp nước CHXHXNVN 2013 khẳng định "mọi người" thay vì "công dân" có quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tạo ra một yêu cầu buộc phải nâng tầm pháp lý từ Pháp lệnh lên thành Luật để đảm bảo tính tối thượng và phổ quát của quyền này. Trong quá trình soạn thảo, các nhà lập pháp phải cân đối giữa việc bảo đảm quyền tự do tối đa cho người dân và việc duy trì trật tự xã hội, an ninh quốc gia. Sự ra đời của Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 đươc coi là lời khẳng định đối với cộng đồng quốc tế về chính sách nhất quán của Việt Nam trong việc tôn trọng quyền tự do tôn giáo, "bác bỏ những cáo buộc thiếu khách quan" từ các tổ chức bên ngoài.

Cấu trúc 
Luật Tín ngưỡng, tôn giáo năm 2016 gồm 09 chương và 68 điều, quy định một cách hệ thống các phương diện của đời sống tín ngưỡng, tôn giáo. Nổi bật của đạo luật này là việc chuẩn hóa hệ thống khái niệm tại Điều 2, tạo tiếng nói chung giữa cơ quan quản lý và các tổ chức tôn giáo. Việc bổ sung thêm 08 thuật ngữ mới so với Pháp lệnh năm 2004, bao gồm "Tín ngưỡng", "Lễ hội tín ngưỡng", "Tổ chức tôn giáo trực thuộc", và "Người đại diện", được coi là nỗ lực của Nhà nước Việt Nam trong việc bao quát các hình thức tổ chức mới phát sinh trong thực tế, đặc biệt là các tổ chức thuộc hệ thống phân cấp của giáo hội. Chương II của Luật 2016 là trung tâm của các quy định về quyền con người, trong đó sự thay đổi nổi bật nhất là việc mở rộng chủ thể thụ hưởng quyền. Quyền tự do không còn "bó hẹp" trong phạm vi công dân Việt Nam mà được áp dụng cho "mọi người", bao gồm cả người nước ngoài cư trú hợp pháp tại Việt Nam.

Quyền của cá nhân, tín đồ 
Luật khẳng định mọi người có quyền theo hoặc không theo một tôn giáo nào, có quyền bày tỏ niềm tin, thực hành nghi lễ và tham gia lễ hội. Tại khoản 5 Điều 6, có quyền sử dụng kinh sách và bày tỏ niềm tin tôn giáo cho những người đang bị hạn chế quyền tự do cá nhân, bao gồm người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành hình phạt tù, hoặc người trong các cơ sở giáo dục, cai nghiện bắt buộc.

Quyền của người nước ngoài 
Đối với người nước ngoài cư trú hợp pháp, có Điều 8 (và Điều 9 trong các văn bản hướng dẫn) để quy định về quyền sinh hoạt tôn giáo tập trung, mời chức sắc Việt Nam thực hiện lễ nghi, hoặc mời chức sắc nước ngoài đến giảng đạo. Họ được phép mang theo xuất bản phẩm và đồ dùng tôn giáo phục vụ nhu cầu cá nhân theo quy định của pháp luật về xuất nhập khẩu.

Công nhận tổ chức tôn giáo 
Điều 21 của Luật quy định tổ chức đã được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo sẽ được công nhận là tổ chức tôn giáo nếu hoạt động ổn định, liên tục từ đủ 05 năm trở lên. Đây là một sự rút ngắn so với yêu cầu 20 năm của Pháp lệnh cũ. Để được công nhận, tổ chức cần đáp ứng các điều kiện về hiến chương, điều lệ, có trụ sở hợp pháp và có cơ cấu tổ chức rõ ràng. Điều 30, quy định tổ chức tôn giáo là pháp nhân phi thương mại. Điều đó liên quan đến Bộ luật Dân sự 2015, cho phép các tổ chức tôn giáo tham gia các quan hệ dân sự một cách độc lập, có quyền sở hữu tài sản và chịu trách nhiệm hữu hạn trong các giao dịch kinh tế. Tuy nhiên, vì là "phi thương mại", lợi nhuận thu được (nếu có) từ các hoạt động liên quan không được phân chia cho các thành viên mà phải phục vụ cho mục đích tôn giáo và xã hội của tổ chức. Quy định này đã mở đường cho các giáo hội đầu tư vào các cơ sở y tế, giáo dục và bảo trợ xã hội.

Hoạt động tín ngưỡng, lễ hội  

Luật 2016 dành Chương III để quy định về việc tổ chức các lễ hội tín ngưỡng, yêu cầu các hoạt động này phải "bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc" và "không được lợi dụng để trục lợi". Việc quản lý các cơ sở tín ngưỡng như đình, đền, miếu, nhà thờ dòng họ được thực hiện theo hướng tự quản của cộng đồng. Tuy nhiên, các cơ sở này có trách nhiệm thông báo định kỳ về các hoạt động diễn ra và minh bạch trong việc sử dụng các khoản thu từ công đức hoặc tài trợ để đảm bảo không xảy ra tình trạng "thương mại hóa tâm linh".

Nghị định 95/2023/NĐ-CP 
Ngày 29 tháng 12 năm 2023, Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị định 95/2023/NĐ-CP nhằm thay thế Nghị định 162/2017/NĐ-CP. Nghị định 95 cung cấp các định nghĩa về "công trình tôn giáo", "công trình tín ngưỡng" và "công trình phụ trợ". Yêu cầu các tổ chức tôn giáo phải phân định rõ các loại công trình nào cần phải xin giấy phép xây dựng theo luật chuyên ngành và công trình nào được miễn trừ hoặc đơn giản hóa thủ tục. Việc xác định "giấy tờ chứng minh địa điểm hợp pháp" cũng được làm rõ, sửa lỗi nhiều cơ sở tôn giáo lâu đời chưa kịp hoàn thiện hồ sơ pháp lý về đất đai. Nghị định còn bổ sung các quy định về trình tự, thủ tục để đình chỉ toàn bộ hoạt động của một tổ chức tôn giáo hoặc cơ sở đào tạo tôn giáo nếu họ "vi phạm nghiêm trọng" các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 5 của Luật. Nghị định cũng thiết lập quy trình để các tổ chức này phục hồi hoạt động sau khi đã "khắc phục các sai phạm". Nghị định 95 cho phép UBND cấp tỉnh và cấp huyện chủ động trong việc tiếp nhận hồ sơ và giải quyết các thủ tục liên quan đến sinh hoạt tôn giáo tập trung.

Dự án sửa đổi Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo 2026 
Bộ Dân tộc và Tôn giáo hiện tại đang chuẩn bị dự án Luật Tín ngưỡng, tôn giáo (sửa đổi) để trình Quốc hội Việt Nam vào năm 2026. Luật sẽ xác lập nguyên tắc và trách nhiệm của cá nhân, tổ chức khi hoạt động trên môi trường số, quy định trách nhiệm của các nhà cung cấp dịch vụ internet. Luật còn sửa đổi việc phân cấp cho chính quyền cấp xã (như nghị định 95) trong việc tiếp nhận đăng ký hoạt động tín ngưỡng ngoài cơ sở tín ngưỡng (như tại tư gia). Chính sách mới bổ sung các quy định về giám sát tài chính của các tổ chức tôn giáo, đặc biệt là các khoản tiếp nhận tài trợ từ nước ngoài. Đồng thời, các biện pháp xử phạt hành chính sẽ được điều chỉnh để "răn đe các hành vi xúc phạm tôn giáo hoặc trục lợi tâm linh". Mục tiêu của dự án này là "đưa 100% các thủ tục hành chính trong lĩnh vực tôn giáo lên dịch vụ công trực tuyến", yêu cầu các tổ chức tôn giáo có thể thực hiện thông báo hoặc đăng ký mà không cần đến trực tiếp tại cơ quan nhà nước.

Thực trạng 

Việt Nam hiện là nơi hoạt động của 16 tôn giáo với 43 tổ chức được Nhà nước Việt Nam công nhận và cấp đăng ký hoạt động. 

Bên cạnh các tổ chức đã được công nhận, thực tế vẫn tồn tại các nhóm tôn giáo chưa đăng ký. Luật 2016 tạo ra cơ chế cho các nhóm này sinh hoạt tôn giáo tập trung bằng cách thông báo với chính quyền địa phương cấp xã.

Giới hạn 
Mặc dù có sự công nhận quyền tự do tôn giáo, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo 2016 cũng đặt ra những viêc không được phép tại Điều 5. Các hành vi bị cấm bao gồm:

 Phân biệt đối xử, kỳ thị vì lý do tôn giáo.
 Ép buộc, mua chuộc hoặc cản trở người khác theo hoặc không theo tôn giáo.
 Xúc phạm tín ngưỡng, tôn giáo.
 Lợi dụng hoạt động tôn giáo để xâm phạm quốc phòng, an ninh, chủ quyền quốc gia hoặc trật tự, an toàn xã hội.
 Xâm hại đạo đức xã hội, xâm phạm thân thể, sức khỏe, tính mạng, tài sản hoặc danh dự của người khác.
 Chia rẽ dân tộc, chia rẽ giữa những người theo các tôn giáo khác nhau.

Vai trò của các tổ chức chính trị 
Chính phủ Việt Nam thống nhất quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo trong phạm vi cả nước. Bộ Nội vụ (trực tiếp là Ban Tôn giáo Chính phủ) chịu trách nhiệm chính về mặt tôn giáo, trong khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quản lý về mặt lễ hội và di tích tín ngưỡng. Các bộ chuyên ngành khác như Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp hướng dẫn việc thực hiện quyền tôn giáo trong các cơ sở giam giữ hoặc cơ sở giáo dục đặc thù. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được coi là "cầu nối quan trọng giữa Đảng, Nhà nước và đồng bào tôn giáo". Nhiệm vụ của tổ chức này là tập hợp các tín đồ và người không theo tôn giáo vào "khối đại đoàn kết toàn dân tộc", đồng thời thực hiện chức năng giám sát, phản biện xã hội đối với các chính sách pháp luật về tôn giáo. Thông qua MTTQVN, các ý kiến và nguyện vọng của các tổ chức tôn giáo được phản ánh đến các cơ quan chức năng để điều chỉnh chính sách.

Quan hệ, đánh giá 
Việc Vatican chính thức có đại diện thường trú tại Việt Nam vào năm 2023 được coi là "kết quả của một quá trình đối thoại lâu dài", trong đó phía Vatican đánh giá cao sự phát triển của đời sống tôn giáo và nỗ lực của Chính phủ Việt Nam trong việc tạo điều kiện cho Giáo hội Công giáo hoạt động theo đúng tôn chỉ "Sống Phúc âm giữa lòng dân tộc". Đối với các báo cáo của USCIRF hoặc Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Việt Nam luôn khẳng định rằng các quy định trong Luật 2016 là phù hợp với thực tiễn đất nước và các công ước quốc tế. Việt Nam kiên quyết bác bỏ các "đánh giá phiến diện cho rằng Luật 'kiểm soát' tôn giáo", đồng thời làm rõ rằng việc yêu cầu đăng ký hoạt động là một thủ tục hành chính "cần thiết" để Nhà nước bảo hộ quyền lợi hợp pháp cho chính các tổ chức đó và "ngăn chặn các hành vi lợi dụng tôn giáo để gây bất ổn chính trị".

Xem thêm 

 Tôn giáo tại Việt Nam

Tham khảo

Tài liệu 

 Luật tín ngưỡng, tôn giáo, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, 2016, TP. HCM.

Chú thích 
Pháp luật Việt Nam
Tôn giáo tại Việt Nam
Tự do tín ngưỡng