Tỉnh giác

Tỉnh giác  (tiếng Pāli: Saṃprajanya, tiếng Phạn: Samprajnata, hoặc Sampajañña, tiếng Tây Tạng: Shes bzhin) là khái niệm trong Phật giáo chỉ về sự hiểu biết rõ ràng, tường tận về thân, tâm và bối cảnh trong từng khoảnh khắc hiện tại. Đó còn là khái niệm chỉ về "tiến trình tâm lý mà qua đó một người liên tục theo dõi thân và tâm của chính mình. Trong thực hành thiền chỉ (śamatha), chức năng chính của nó là ghi nhận sự xuất hiện của sự lơi lỏng (hôn trầm) và trạo cử". Đây là một thuật ngữ có tầm quan trọng đối với thực hành thiền định trong tất cả các truyền thống Phật giáo. Song hàn với cặp khái niệm chánh niệm và tỉnh giác hoặc chánh niệm và hiểu biết rõ ràng, tường minh (tiếng Pali: Sati sampajañña, tiếng Phạn: Smṛti saṃprajanya) giúp nhận diện hành động (đang làm gì), cảm thọ, và tính chất thiện và ác, chánh và tà của sự việc, giúp kiểm soát cảm xúc và hành vi để giữ tâm bình thản, không phóng dật, manh động.

Từ nguyên
Sampajañña đã được dịch sang tiếng Anh theo nhiều cách khác nhau như "sự liên tục" (continuity), "sự hiểu biết rõ ràng" (clear comprehension), "sự nhận biết rõ ràng" (clear knowing), "sự thấu hiểu thường trực về tính vô thường" (constant thorough understanding of impermanence), "hoàn toàn cảnh giác" (fully alert) hoặc "nhận thức trọn vẹn" (full awareness), "sự chú ý, sự cân nhắc, sự phân biệt, sự lĩnh hội, sự cẩn trọng" (attention, consideration, discrimination, comprehension, circumspection), và "sự nội quan" (introspection). Theo Từ điển Phật học Princeton thì Tỉnh giác/"Saṃprajanya" (hay Sampajañña; shes bzhin; shōchi; chŏngji/正知) trong tiếng Phạn có nghĩa là "sự hiểu biết rõ ràng," "sự thận trọng," "sự nội quan", là một thuật ngữ có liên quan chặt chẽ đến, và thường xuất hiện trong từ ghép với, chánh niệm. Trong các mô tả về thực hành phát triển thiền định đề cập đến yếu tố chánh niệm gắn kết tâm trí với đối tượng, trong khi sa ṃ prajanya là yếu tố quan sát tâm trí để xác định xem nó có đi lan man khỏi đối tượng hay không. Cụ thể, các nguồn tài liệu Pāli đề cập đến bốn khía cạnh của sự hiểu biết rõ ràng, liên quan đến việc áp dụng chánh niệm trong thực hành. 
 Thứ nhất, là mục đích (Sātthaka), tức là, liệu hành động đó có mang lại lợi lạc tốt nhất cho bản thân và người khác (tha nhân) hay không, tiêu chí chính của nó là liệu nó có dẫn đến sự tăng trưởng trong chánh pháp hay không. 
 Thứ hai, là sự thích nghi (Sappāya), liệu một hành động có phù hợp với thời gian, địa điểm và năng lực cá nhân hay không; tiêu chí chính của nó là sự khéo léo trong việc áp dụng phương tiện thiện xảo (Upāyakosalla). 
 Thứ ba, là phạm vi thiền định (gocara), tức là, tất cả các trải nghiệm nên được coi là một chủ đề của nhận thức chánh niệm. 
 Thứ tư, là không mê mờ (Asammoha), tức là, nhận ra rằng những gì dường như là hành động của một con người thực chất là một chuỗi vô ngã của các tiến trình tâm lý và vật lý, khía cạnh này của sa ṃ prajanya (tỉnh giác, phản tỉnh) giúp đối phó với xu hướng xem xét tất cả các sự kiện từ một quan điểm cá nhân. Sa ṃ prajanya do đó mở rộng sự rõ ràng của tư duy được tạo ra bởi chánh niệm bằng cách kết hợp các yếu tố bổ sung của kiến thức đúng đắn hoặc trí tuệ.

Kinh Pali
Sự hiểu biết rõ ràng, tường minh được Đức Phật nhắc đến song song với thực hành chánh niệm trong Kinh Tứ niệm xứ (Satipaṭṭhāna Sutta):

Sự hiểu biết rõ ràng phát triển từ chánh niệm về hơi thở (ānāpānasati) và sau đó hiện diện song song với chánh niệm cho cả bốn cơ sở của chánh niệm (satipaṭṭhāna-s).

Luận giải

Trong khi các bộ nikaya không giải thích chi tiết về những gì Đức Phật ngụ ý về sampajañña, nhiều chú giải Pali phân tích nó sâu hơn theo bốn bối cảnh cho sự hiểu biết của một người:
 Mục đích (Sātthaka): tránh xa các hoạt động không liên quan đến đạo lộ (Noble Eightfold Path).
 Sự thích nghi (Sappāya): theo đuổi các hoạt động một cách nghiêm cẩn, trang nghiêm và cẩn thận.
 Phạm vi (gocara): duy trì sự thu thúc các giác quan nhất quán với chánh niệm.
 Không mê mờ (asammoha): nhìn thấy bản chất chân thực của thực tại (xem ba đặc tướng).

Trong thiền tông Việt Nam, vào năm 1299, khi Phật hoàng Trần Nhân Tông lên núi Yên Tử tu hành và sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử thì tư tưởng cốt lõi "Cư trần lạc đạo" của hệ phái này chính là sự ứng dụng thực tiễn của Tỉnh giác vào đời sống: không xa lánh thế tục mà giữ tâm trí luôn sáng suốt, rõ biết và hòa hợp trong mọi hoàn cảnh xã hội đương thời. Đó là một tâm trí sáng tỏ, tĩnh lặng trong bối cảnh thiên nhiên đại viên cảnh trí, phản ánh thực tại cách chân thực (như thị) trong bài phú Cư trần lạc đạo: "Ở đời vui đạo hãy tùy duyên/Đói đến thì ăn, mệt ngủ liền/Trong nhà có báu thôi tìm kiếm/Đối cảnh vô tâm, khỏi cần hỏi thiền".

Trong một thư từ qua lại giữa Bhikkhu Bodhi và B. Alan Wallace, Tỳ-kheo Bodhi đã mô tả quan điểm của Tôn giả Nyanaponika Thera về "chánh niệm" và Tỉnh giác như sau: Tôi nên nói thêm rằng bản thân Tôn giả Nyanaponika không coi "sự chú ý đơn thuần" là nắm bắt được ý nghĩa trọn vẹn của Satipaṭṭhāna, mà chỉ đại diện cho một giai đoạn, giai đoạn ban đầu, trong quá trình phát triển thiền định của chánh niệm. Ngài cho rằng trong sự thực hành chánh niệm đúng đắn, sati phải được tích hợp với Sampajañña, sự hiểu biết rõ ràng, và chỉ khi hai yếu tố này hoạt động cùng nhau thì chánh niệm mới có thể hoàn thành mục đích dự định của nó. Nó giúp nhận biết rõ ràng các trạng thái của thân và tâm như cơn đau đang âm ỉ, tâm sân đang khởi lên.

Trong kinh Sa Môn Quả, Đức Phật còn phải giảng  giải cho Potthapàda nhiều điều để tu tập, trước khi chỉ dạy cho ông về phương pháp hành thiền cũng như sự đoạn diệt tăng thượng tưởng, Đức Phật thuyết về chủ đề chánh niệm và sự hiểu biết rõ ràng (tỉnh giác), theo đó, là một vị Tỷ kheo đã thành tựu về chánh niệm tỉnh giác? Ở đây một vị Tỷ kheo khi đi tới, khi đi lui đều tỉnh giác; khi nhìn thẳng, khi nhìn quanh đều tỉnh giác; khi co tay, khi duỗi tay đều tỉnh giác; khi mang y, bình bát đều tỉnh giác; khi ăn uống, nhai, nuốt đều tỉnh giác; khi đi đại tiện, tiểu tiện đều tỉnh giác; khi đi, đứng, ngồi, nằm, thức, nói, im lặng đều tỉnh giác. Như thế đó, một vị Tỷ kheo đã thành tựu chánh niệm tỉnh giác.. Sự tỉnh giác hiểu biết rõ ràng rằng các cảm xúc, tình cảm, tâm hay pháp là thiện hay bất thiện, để giúp chuyển hóa. Sự tỉnh giác, hiểu biết rõ ràng, là một chức năng ích lợi nhất trong cuộc sống đời thường. Trước hết ta cần có chánh niệm để trở nên ý thức về những gì đang diễn ra bên trong ta. Sau đó với ánh sáng của sự tỉnh thức, ta xét đến mục đích của mình. Thực hành theo cách đó sẽ làm chậm lại các phản ứng bởi hành động theo bản năng, rất dễ mắc lỗi lầm, nhưng khi ta cẩn trọng hơn thì dễ có kết quả tích cực hơn. Nhìn thấy được bản thân một cách rõ ràng, chúng ta có thể sửa đổi, và khi thực hiện được điều đó sẽ mang đến một cảm giác giải thoát, như thể vừa đặt xuống một gánh nặng trên vai.

Chú thích

Tham khảo
 Anālayo (2006). Satipatthāna: The Direct Path to Realization. Birmingham: Windhorse Publications. .
 Bodhi, Bhikkhu (ed.) (2005). In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pāli Canon. Boston: Wisdom Publications. .
 Nhat Hanh, Thich (trans. Annabel Laity) (1990). Transformation and Healing : the Sutra on the Four Establishments of Mindfulness .  Berkeley, CA: Parallax Press. .
 Nyanaponika Thera (1996). The Heart of Buddhist Meditation. York Beach, ME: Samuel Weiser, Inc. .
 Rhys Davids, T.W. & William Stede (eds.) (1921–5). The Pali Text Society's Pali–English Dictionary. Chipstead: Pali Text Society.  A general on-line search engine for the PED is available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/.
 Soma Thera (2003). The Way of Mindfulness. Kandy: Buddhist Publication Society. .
 Satipaṭṭhāna Sutta [The Establishing of Mindfulness Discourse] MN 10. (Translated from the Pali by Thanissaro Bhikkhu). dhammatalks.org. Retrieved from https://www.dhammatalks.org/suttas/MN/MN10.html.
 Vipassana Research Institute (VRI) (1996). Mahāsatipatthāna Sutta: The Great Discourse on the Establishing of Awareness. Seattle, WA: Vipassana Research Publications of America. .
 Wallace, B. Alan and Bhikkhu Bodhi (Winter 2006). The nature of mindfulness and its role in Buddhist meditation: A correspondence between B. Alan Wallace and the Venerable Bhikkhu Bodhi. Unpublished manuscript, Santa Barbara Institute for Consciousness Studies, Santa Barbara, CA.
Phật giáo