Cưỡi ngựa xem hoa

Cưỡi ngựa xem hoa là một thành ngữ tiếng Việt chỉ lối quan sát, tìm hiểu hoặc xử lý công việc theo cách lướt qua, biết đại khái mà không đi sâu vào chi tiết. Đây là một thành ngữ gốc Hán đã Việt hóa, đối ứng với tẩu mã khán hoa () và tẩu mã quan hoa (), bắt nguồn từ bài thơ Đăng khoa hậu của nhà thơ Mạnh Giao. Nghĩa sớm của thành ngữ Hán ngữ này gắn với trạng thái đắc ý sau khi thi đỗ; từ đó phát triển thêm lớp nghĩa "thỏa mãn, vừa ý", rồi nghĩa phê bình lối xem xét hời hợt trở thành nghĩa thông dụng trong tiếng Hán và tiếng Việt hiện đại.

Nghĩa, hình thức và Việt hóa 
Trong tiếng Việt hiện đại, cưỡi ngựa xem hoa chủ yếu chỉ cách tiếp cận sự vật theo lối qua loa, biết đại khái mà không chạm tới phần cốt lõi. Dạng chép cỡi ngựa xem hoa xuất hiện trong mục từ đối ứng Hán–Việt của Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán. Trong phần dẫn nhập của công trình này, cưỡi ngựa xem hoa được nêu như một ví dụ của lớp thành ngữ gốc Hán đã chuyển sang hình thái tiếng Việt. Khảo sát đối chiếu về thành ngữ Hán–Việt có chữ mã cũng xếp cưỡi ngựa xem hoa vào nhóm giữ nghĩa cơ bản nhưng có biến đổi nhẹ ở hình thức ngôn từ sau quá trình bản địa hóa. Trong chính khảo sát đó, cưỡi ngựa xem hoa còn được phân loại vào nhóm thành ngữ liên vị của tiếng Việt, với hai động tác "cưỡi ngựa" và "xem hoa" nối tiếp nhau.

Nguồn gốc Hán ngữ và chuyển nghĩa 
Thành ngữ Hán ngữ đối ứng bắt nguồn từ bài Đăng khoa hậu của Mạnh Giao. Hai câu cuối của bài thơ, "gió xuân đắc ý, vó ngựa gấp; một ngày ngắm hết hoa Trường An" (), đặt hình ảnh xem hoa trong bối cảnh người vừa thi đỗ trong khoa cử cưỡi ngựa đi qua Trường An vào mùa xuân. Trong tổ hợp này, chữ tẩu () bảo lưu nghĩa cổ là "chạy", nên hình ảnh trung tâm của thành ngữ là chuyển động nhanh kết hợp với quan sát lướt.

Tuyến nghĩa của thành ngữ này thường được trình bày qua ba nấc. Nghĩa gốc gắn với việc cưỡi ngựa xem hoa trong tâm thế đắc ý sau khi đỗ đạt; từ đó phát triển thành nghĩa "thỏa mãn, vừa ý"; về sau nghĩa phê bình lối xem xét sơ lược, vội vàng mới trở thành nghĩa trội. Dạng sớm trong bài thơ dùng chữ khán (). Về sau hai dạng tẩu mã khán hoa và tẩu mã quan hoa cùng tồn tại. Ở Đài Loan, Từ điển thành ngữ của Bộ Giáo dục dẫn tẩu mã quan hoa () sang mục tẩu mã khán hoa (). Trong các đối chiếu mục từ của từ điển tiếng Hán hiện đại Trung Quốc đại lục, tẩu mã quan hoa thường được đặt làm mục từ chính, còn tẩu mã khán hoa được coi là dạng cùng nghĩa hoặc dạng dẫn chiếu.

Trong tiếp nhận văn học, Đăng khoa hậu thường hiện ra như một bùng phát vui hiếm hoi trên nền đời sống nhiều thất chí và thi phong khổ ngâm của Mạnh Giao. Những khảo sát về hình tượng ông từ Đường–Ngũ Đại đến đời Tống đều đặt bài thơ này trên nền một chân dung thi nhân gắn với nghèo khó, khắc khổ và nhiều trắc trở; vì vậy lớp nghĩa đắc ý của thành ngữ thường được đọc như một khoảnh khắc ngắn hơn là một trạng thái bền lâu.

Đặc điểm ngôn ngữ và văn hóa 
Thành ngữ này ghép một động tác di chuyển nhanh với một đối tượng vốn gắn với sự thưởng lãm, từ đó hình thành lớp nghĩa bóng về lối nhìn sơ sài. Trong tiếng Hán, tẩu mã quan hoa có thể làm vị ngữ, trạng ngữ hoặc tân ngữ. Nó thường đi gần những cách nói như phù quang lược ảnh () và chuồn chuồn chấm nước (), đồng thời đối lập với xuống ngựa xem hoa (), đi vào gỗ ba phân () và đi tới phần cốt lõi ().

Khảo sát của Phan Phương Thanh ghi nhận 109 thành ngữ có yếu tố ngựa trong tiếng Hán và 37 trong tiếng Việt; cưỡi ngựa xem hoa là một trong các ví dụ ở vế tiếng Việt. Trong khảo sát 912 thành ngữ động vật tiếng Hán của Trương Thụ, các đơn vị có yếu tố mã xuất hiện 148 lần và chiếm 119 thành ngữ, đều đứng đầu bảng thống kê; tác giả xem đó là dấu hiệu cho thấy hình tượng ngựa gắn rất chặt với đời sống và văn hóa Hán ngữ.

Nghiên cứu chuyên về thành ngữ ngựa xác định hai ẩn dụ khái niệm lớn của nhóm này, trong đó có mô hình xem thái độ làm việc như hành vi con người đối với ngựa. Từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, cưỡi ngựa xem hoa thuộc nhánh dùng vai trò của ngựa trong đời sống con người để phóng chiếu sang một thói tính không tốt của con người; nét nghĩa đích là "qua loa, đại khái".

Cách dùng đương đại 
Trong diễn ngôn giáo dục Việt Nam, thành ngữ này thường dùng để chê những hoạt động hướng nghiệp, trải nghiệm hay ngoại khóa chỉ dừng ở mức tham quan lướt qua, không đủ thời gian hoặc chiều sâu để hình thành hiểu biết và kỹ năng. Trong ngữ cảnh du lịch, nó có thể mang sắc thái phê bình nhẹ hơn hoặc chuyển sang lối tự trào về một chuyến đi quá gấp, nơi người đi chỉ kịp nhìn bao quát mà chưa có điều kiện dừng lại đủ lâu để hiểu kỹ địa điểm hay đời sống tại chỗ.

Trong tiếng Hán đương đại, thành ngữ này tiếp tục xuất hiện như nhan đề của tản văn, như bài Tẩu mã quan hoa của Thư Phi Liêm. Trong phỏng vấn văn học, nó được dùng để đối lập giữa nhìn đại thể và theo sát một đối tượng trong thời gian dài; Kiều Diệp dùng tẩu mã quan hoa để nói về lối "chạy làng" trên diện rộng, đối lập với "ngâm làng" ở vài điểm cụ thể. Trong phê bình sân khấu và chính luận, thành ngữ này chỉ lối tiếp cận lướt mặt ngoài; nó được dùng cho cả việc xử lý một vở kịch nhiều tuyến nhân vật và kiểu khảo sát "ngồi trong xe chạy một vòng, nhìn qua cửa kính". Trong diễn ngôn du lịch và trải nghiệm, nó thường đứng ở phía đối lập với kiểu tham quan nhập vai hoặc chiều sâu văn hóa.

Xem thêm 
 Thành ngữ gốc Hán
 Điển cố
 Ẩn dụ

Tham khảo 

Thành ngữ tiếng Việt
Thành ngữ có nguồn gốc Hán
Văn hóa Trung Quốc