Làng Kim Bồng

Làng mộc Kim Bồng là một làng nghề mộc truyền thống thuộc Cẩm Kim, nằm bên hữu ngạn Sông Thu Bồn ở khu vực Hội An, tỉnh Quảng Nam. Nghề mộc tại đây gắn với các nhóm thợ chuyên môn như mộc xây dựng, đóng thuyền, chạm khắc gỗ và mộc dân dụng, phục vụ nhu cầu kiến trúc và sinh hoạt tại địa phương cũng như thị trường rộng hơn. Năm 2016, "Nghề mộc Kim Bồng" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Địa lý và cộng đồng nghề 
Không gian nghề mộc Kim Bồng gắn với cụm thôn của xã Cẩm Kim; hồ sơ di sản ghi nhận hoạt động nghề phân bố ở nhiều thôn như Trung Hà, Trung Châu, Phước Thắng, Đông Hà, trong đó tập trung nhiều tại Đông Hà và Trung Hà. Trong lịch sử hành chính địa phương, Kim Bồng từng thuộc tổng Mỹ Khê, huyện Duy Xuyên, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, trước khi thuộc xã Cẩm Kim như hiện nay.

Nghề mộc tại Kim Bồng được mô tả theo các nhánh nghề trong cộng đồng thợ. Hồ sơ di sản phân nhóm gồm: mộc xây dựng (tập trung tại Trung Hà), nghề đóng thuyền (tập trung tại Phước Thắng, Trung Châu), nghề mộc chạm (tập trung tại Trung Hà) và mộc dân dụng (tập trung tại Phước Thắng, Trung Châu).

Lịch sử 
Nghề mộc Kim Bồng gắn với nhu cầu xây dựng kiến trúc gỗ và phương tiện đường thủy ở vùng hạ lưu Thu Bồn, đồng thời liên hệ với giai đoạn phát triển của Đàng Trong và Thương cảng Hội An trong các thế kỷ XVI-XVIII. Hồ sơ di sản cũng dẫn ghi chép trong Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn về sự hiện diện của phường nghề đóng ghe thuyền trong khu vực, phản ánh vai trò của nhóm thợ đóng thuyền trong đời sống kinh tế - xã hội địa phương.

Trong thời kỳ triều Nguyễn, hồ sơ di sản nêu việc một bộ phận thợ mộc ở Quảng Nam được huy động ra Huế để tham gia các công trình kiến trúc; các nhóm thợ ở Kim Bồng cũng gắn với hoạt động làm nhà gỗ và trang trí chạm khắc trong vùng.

Nghề và kỹ thuật 
Hồ sơ di sản mô tả nghề mộc Kim Bồng sử dụng nhiều loại gỗ, gồm nhóm gỗ bản địa tại miền núi thượng nguồn Thu Bồn và gỗ mua từ các địa phương khác; trong danh mục gỗ làm nhà và đồ gỗ có nêu các loại như lim, dổi, mù u, kiền kiền, trường mật và thông. Ở mảng sản phẩm, các nhóm thợ duy trì việc làm nhà, đóng đồ gỗ gia dụng, sản xuất hàng mỹ nghệ và chạm khắc trang trí; nhóm thợ đóng thuyền gắn với đóng và sửa các loại thuyền phục vụ vận tải và sinh hoạt đường sông, trong đó có nêu ghe bầu.

Về kỹ thuật trang trí, hồ sơ di sản liệt kê các phương pháp chạm như chạm nổi, chạm chìm, chạm lộng và chạm thủng, cùng hệ đề tài trang trí phổ biến trên cấu kiện kiến trúc và đồ gỗ. Mảng kỹ thuật lắp dựng nhà gỗ gắn với thao tác tạo mộng, lấy mực và lắp cấu kiện theo quy trình nghề truyền thống.

Truyền nghề và tổ chức 
Cộng đồng nghề duy trì truyền nghề theo hình thức thầy - trò trong các cơ sở gia đình. Hồ sơ di sản mô tả thời gian học nghề phổ biến khoảng 3-5 năm; người học bắt đầu với việc phụ việc, nhận biết vật liệu, mài dụng cụ, thao tác cưa - bào - đục, lấy mực, tạo mộng và lắp ráp, sau đó mới chuyển sang các khâu đòi hỏi tay nghề cao hơn. Nhóm thợ được ghi nhận có tổ chức theo phường nghề trong lịch sử và có cơ chế kỷ luật nghề, lễ tục nghề trong sinh hoạt cộng đồng.

Hồ sơ di sản ghi nhận việc bảo hộ sản phẩm tập thể gắn với tên gọi nghề mộc Kim Bồng do Cục Sở hữu trí tuệ cấp vào năm 2008.

Tín ngưỡng nghề và lễ hội 
Sinh hoạt nghề gắn với thực hành tín ngưỡng và lễ tục của cộng đồng thợ, trong đó có thờ Lỗ Ban và các nghi thức gắn với khởi công, dựng nhà, nhập trạch. Hồ sơ di sản mô tả một số nghi thức như lễ phạt mộc, lễ thượng lương, lễ nhập trạch và lễ cáo giỗ tổ nghề trong năm. Lễ tế tiền hiền và lễ giỗ tổ nghề mộc được ghi nhận tổ chức vào mồng 6 tháng Giêng (âm lịch) tại đình tiền hiền Kim Bồng ở thôn Phước Trung, gắn với nghi thức tế lễ và hoạt động cộng đồng của làng nghề.

Ngày hội làng nghề truyền thống mộc Kim Bồng được tổ chức vào dịp tháng Giêng âm lịch, với các hoạt động trình nghề, trưng bày sản phẩm, sinh hoạt lễ hội và trò chơi dân gian; năm 2025, báo chí ghi nhận ngày hội diễn ra theo thông lệ vào ngày 12 tháng Giêng và có các hoạt động văn nghệ dân gian như Bài chòi bên cạnh phần trình diễn nghề.

Bảo tồn và phát huy 
Nghề mộc Kim Bồng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định công bố của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong năm 2016, tạo cơ sở cho các hoạt động kiểm kê, bảo vệ và truyền dạy trong cộng đồng. Hồ sơ di sản cũng ghi nhận các hạng mục đầu tư phục vụ bảo tồn và phát triển làng nghề, gồm hạ tầng khu trung tâm làng nghề và các hoạt động trưng bày, giới thiệu nghề gắn với không gian làng.

Tháng 12/2022, cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đăng tải nội dung đề xuất thí điểm mô hình du lịch nông thôn tại làng mộc Kim Bồng trong giai đoạn 2023-2025, với các chỉ tiêu và dự toán kinh phí triển khai; nội dung đề xuất nêu phương án tổ chức vận hành theo mô hình hợp tác xã hoặc ban quản lý, đồng thời gắn sản phẩm du lịch với du lịch cộng đồng và bảo tồn giá trị văn hóa bản địa.

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Hình ảnh về Kim Bồng trên Wikimedia Commons
 Trang thông tin về nghề mộc Kim Bồng trên hoianheritage.net

Hội An
Văn hóa Quảng Nam
Làng nghề Việt Nam
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia