Tác nhân phi nhà nước bạo lực

Trong quan hệ quốc tế, tác nhân phi nhà nước bạo lực (; VNSAs), còn được gọi là tác nhân vũ trang phi nhà nước hoặc nhóm vũ trang phi nhà nước (; NSAGs), là những cá nhân hoặc nhóm hoạt động độc lập hoàn toàn hoặc tương đối với chính phủ, và đe dọa hoặc sử dụng bạo lực nhằm đạt được mục tiêu của mình.

Các tác nhân phi nhà nước bạo lực rất đa dạng về mục tiêu, quy mô và phương thức hoạt động. Chúng bao gồm băng đảng ma túy, phong trào giải phóng, tổ chức tôn giáo hoặc ý thức hệ, tập đoàn (như công ty quân sự tư nhân), lực lượng dân quân tự vệ và các nhóm bán quân sự do chính phủ hậu thuẫn.

Mối quan hệ giữa các tác nhân phi nhà nước bạo lực và chính phủ không cố định. Một số nhóm đối đầu trực tiếp với nhà nước, trong khi số khác lại hợp tác hoặc nhận hỗ trợ từ chính phủ. Về tổ chức, có những nhóm được xây dựng theo mô hình bán quân sự, với cơ cấu và phương thức hoạt động tương tự như các quân đội chính quy. Ngược lại, nhiều nhóm khác hoạt động linh hoạt hơn, không có cấu trúc chặt chẽ, sử dụng nhiều hình thức bạo lực khác nhau như bắt cóc, sử dụng thiết bị nổ tự chế (IED), hoặc tấn công mạng vào hệ thống máy tính.

Mô tả 

Trong một nghiên cứu năm 2005, Thomas, Kiser và William Casebeer nhận định rằng các tác nhân phi nhà nước bạo lực “đóng vai trò đáng kể, và thường mang tính gây bất ổn, trong hầu hết các cuộc khủng hoảng nhân đạo và chính trị mà cộng đồng quốc tế phải đối mặt”.  

Sự xuất hiện của các tác nhân phi nhà nước bạo lực phản ánh một chuyển biến quan trọng trong quan hệ quốc tế hiện đại. Khác với mô hình nhà nước truyền thống dựa trên chủ quyền Westfalen, các nhóm này làm thay đổi cách vận hành quyền lực theo hai hướng: một mặt, chúng tạo ra những hình thức tổ chức và quản trị nằm ngoài khuôn khổ nhà nước; mặt khác, chúng trực tiếp thách thức quyền độc quyền sử dụng bạo lực, vốn là nền tảng của quyền lực nhà nước.

Theo Phil Williams (2008), bước sang thế kỷ 21, các tác nhân phi nhà nước bạo lực đã trở thành một thách thức phổ biến và khó kiểm soát đối với các quốc gia. Ông cho rằng sự phát triển của các nhóm này thường bắt nguồn từ tình trạng quản trị yếu kém, khi nhà nước không đủ khả năng duy trì trật tự hoặc tạo dựng niềm tin từ người dân. Hơn nữa, một khi hình thành, chính các tác nhân phi nhà nước bạo lực lại tiếp tục làm suy yếu thêm năng lực quản trị của nhà nước.

Trong bối cảnh đó, khi nhà nước không còn giữ được vai trò trung tâm, người dân và cộng đồng có xu hướng tìm đến các hình thức liên kết xã hội khác. Gia đình, bộ tộc, dòng họ hoặc các nhóm xã hội trở thành điểm tựa chính cho hành động chính trị, và trở thành lực lượng đối lập với nhà nước.  

Williams cũng nhấn mạnh vai trò của toàn cầu hóa trong việc thúc đẩy sự phát triển của các tác nhân phi nhà nước bạo lực. Quá trình này không chỉ làm suy giảm phần nào khả năng kiểm soát của nhà nước đối với các hoạt động kinh tế, mà còn mở rộng phạm vi hoạt động cho các nhóm phi nhà nước. Ví dụ, việc lưu thông vũ khí xuyên biên giới ngày càng khó kiểm soát, cũng như việc các tác nhân phi nhà nước bạo lực có thể tận dụng mạng lưới quốc tế để xây dựng liên minh, huy động nguồn lực tài chính và gia tăng ảnh hưởng.  

Thuật ngữ này cũng xuất hiện trong nhiều tài liệu nghiên cứu của quân đội Hoa Kỳ, cho thấy mức độ quan tâm ngày càng gia tăng đối với hiện tượng này trong các nghiên cứu an ninh và chiến lược hiện đại.

Loại hình 

Các tác nhân phi nhà nước sử dụng bạo lực có thể hiện diện ở nhiều phương diện khác nhau—trên bộ, trên biển, và trên không gian mạng. Dưới đây là những loại hình phổ biến và có ảnh hưởng đáng kể:

 Tổ chức tội phạm có tổ chức (ví dụ như băng đảng ma túy) thường thực hiện các hành vi như ám sát, bắt cóc, trộm cắp, tống tiền; đồng thời vận hành các mạng lưới bảo kê và bảo vệ lãnh địa của mình trước các nhóm đối thủ hoặc lực lượng nhà nước.

 Phong trào quần chúng (hoặc một bộ phận của chúng) lựa chọn sử dụng chiến tranh du kích—còn gọi là chiến tranh bất đối xứng—để đạt được mục tiêu chính trị. Một ví dụ tiêu biểu là phong trào nổi dậy Naxalite–Maoist tại miền trung Ấn Độ.

 Cướp biển là những nhóm ngoài vòng pháp luật chuyên tấn công tàu thuyền, bắt giữ con tin để đòi tiền chuộc. Một ví dụ là tình trạng cướp biển ngoài khơi Somalia. Một số nhóm thậm chí tự coi mình là “lực lượng bảo vệ bờ biển” trong bối cảnh nhà nước suy yếu hoặc mất kiểm soát.

 Công ty quân sự tư nhân—hoặc các tập đoàn thuê dịch vụ quân sự—là những tổ chức cung cấp hoặc sử dụng lực lượng vũ trang vì mục đích thương mại. Một ví dụ là các kho vũ khí nổi trên Ấn Độ Dương. Các công ty này cũng tham gia chống cướp biển, là minh họa cho sự đối đầu giữa các tác nhân phi nhà nước bạo lực.

 Nhóm mang động cơ tôn giáo hoặc ý thức hệ, như Boko Haram ở Nigeria và khu vực lân cận, thường biện minh cho việc sử dụng bạo lực như một nghĩa vụ đạo đức hoặc thiêng liêng.

 Dân quân vũ trang do người dân tự tổ chức, có thể được thành lập để bảo vệ cộng đồng địa phương (hoặc ngược lại, gây ra đe dọa cho cộng đồng), chẳng hạn như phong trào anti-balaka tại Cộng hòa Trung Phi.

 Nhóm bán quân sự áp dụng phương thức và cấu trúc tổ chức như quân đội chính quy để theo đuổi mục tiêu chính trị, ví dụ như Lục quân Cộng hòa Ireland Lâm thời.

 Quân phiệt là những cá nhân sử dụng bạo lực để kiểm soát lãnh thổ, duy trì quyền lực quân sự, kinh tế và chính trị trong phạm vi một quốc gia có chủ quyền. Hiện tượng này có lịch sử lâu dài, đặc biệt tại Afghanistan.

Trong một bài tổng quan, Phil Williams phân loại tác nhân phi nhà nước bạo lực thành 5 nhóm chính:
 Quân phiệt
 Dân quân
 Lực lượng nổi dậy
 Tổ chức khủng bố
 Tổ chức tội phạm và băng nhóm

Mối quan hệ với khủng bố 

Hiện nay, chưa tồn tại một định nghĩa thống nhất nào về “khủng bố”. Trên thực tế, thuật ngữ này thường mang tính chính trị và được sử dụng để chỉ cho các đối thủ hoặc kẻ thù, ngay cả khi việc họ có thực sự là khủng bố hay không vẫn còn gây tranh cãi.  

Một nỗ lực nhằm xây dựng định nghĩa chung ở cấp độ toàn cầu có thể thấy trong bản dự thảo của Công ước Toàn diện về Chống khủng bố Quốc tế. Thay vì xác định “khủng bố” là một loại tổ chức, văn bản này định nghĩa đây như một dạng hành vi cụ thể.  

Theo dự thảo này, “khủng bố” được hiểu là việc cố ý đe dọa hoặc gây tổn hại đến con người, hoặc gây thiệt hại nghiêm trọng về tài sản dẫn đến hậu quả kinh tế lớn, khi hành vi đó nhằm mục đích:  

Cách hiểu này cho thấy khủng bố không nhất thiết gắn với một loại nhóm cụ thể, mà phụ thuộc vào mục đích và bản chất của hành vi bạo lực. Điều này cũng lý giải vì sao ranh giới giữa các tác nhân phi nhà nước bạo lực và các tổ chức bị coi là “khủng bố” thường không rõ ràng, và có thể thay đổi tùy theo góc nhìn chính trị hoặc bối cảnh quốc tế.

Sử dụng trẻ em 

Việc các nhóm vũ trang phi nhà nước sử dụng trẻ em dưới 18 tuổi đã bị cộng đồng quốc tế lên án rộng rãi. Trong thực tế, trẻ em bị huy động thực hiện nhiều nhiệm vụ khác nhau như chiến đấu, trinh sát, vận chuyển, gián điệp hoặc cung cấp thông tin. (Tuy vậy, một số lực lượng vũ trang của nhà nước cũng có tình trạng tuyển dụng trẻ em.)  

Theo báo cáo của Liên Hợp Quốc năm 2017, có ít nhất 14 quốc gia tồn tại tình trạng trẻ em bị các nhóm vũ trang sử dụng ở quy mô đáng kể, bao gồm Afghanistan, Colombia, Cộng hòa Trung Phi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Iraq, Mali, Myanmar, Nigeria, Gaza – Lãnh thổ Palestine, Philippines, Singapore, Nam Sudan, Sudan, Syria và Yemen.

Tuy nhiên, không phải tất cả các nhóm vũ trang đều sử dụng trẻ em. Từ năm 1999, khoảng 60 nhóm từng có hành vi này đã ký các thỏa thuận nhằm giảm thiểu hoặc chấm dứt việc tuyển dụng trẻ em. Ví dụ, đến năm 2017, Mặt trận Giải phóng Hồi giáo Moro (MILF) tại Philippines đã giải ngũ gần 2.000 trẻ em khỏi lực lượng của mình. Tương tự, lực lượng du kích FARC-EP ở Colombia cũng đã cam kết chấm dứt việc tuyển dụng trẻ em vào năm 2016.  

Dù vậy, ở một số khu vực, tình trạng này lại có xu hướng gia tăng. Đặc biệt trong năm 2017, việc tuyển dụng trẻ em tăng mạnh tại Afghanistan, Iraq, Nigeria và Syria, khi các nhóm vũ trang Hồi giáo và cả lực lượng đối lập đều đẩy mạnh việc lôi kéo trẻ em tham gia chiến đấu.

Hoạt động nhân đạo 

Các nhà nghiên cứu tại Viện Phát triển Hải ngoại (Overseas Development Institute) cho rằng việc thiết lập quan hệ với các nhóm vũ trang phi nhà nước là yếu tố cần thiết trong các hoạt động nhân đạo tại khu vực xung đột. Theo họ, trong nhiều trường hợp, đây là cách duy nhất để tiếp cận những người bị ảnh hưởng và cung cấp viện trợ một cách hiệu quả.  

Tuy nhiên, trên thực tế, các tổ chức nhân đạo thường chưa có một chiến lược rõ ràng và nhất quán khi làm việc với các nhóm này. Xu hướng né tránh tiếp xúc đã trở nên rõ rệt hơn kể từ sau Chiến tranh Lạnh, một phần do các quy định chống khủng bố và các hạn chế về nguồn tài trợ, vốn không khuyến khích việc hợp tác với các lực lượng vũ trang phi nhà nước.  

Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng cần có thêm nghiên cứu để tìm ra những cách thức phù hợp, giúp các tổ chức nhân đạo xây dựng được kênh đối thoại hiệu quả với các nhóm này, đồng thời vẫn đảm bảo các nguyên tắc nhân đạo cơ bản.

Hiện nay, Ban An ninh Quốc tế và Chương trình Luật Quốc tế của Chatham House đang tiến hành nghiên cứu nhằm làm rõ các yếu tố ảnh hưởng đến việc xây dựng một cách thức tiếp cận dựa trên nguyên tắc trong việc tương tác giữa các tổ chức nhân đạo và các nhóm vũ trang phi nhà nước.

Xem thêm

 Chiến tranh thế hệ thứ tư
 Chiến tranh du kích
 Sức mạnh vũ trang của Hezbollah
 Pháp luật không cần nhà nước
 Danh sách lực lượng dân quân
 Khủng bố đơn độc
 An ninh quốc gia
 Tác nhân phi nhà nước
 Tội phạm có tổ chức
 Bán quân sự
 Khủng bố
 Vigilante
 Hành động trực tiếp
 Chiến tranh chống ma túy
 Vùng xám (quan hệ quốc tế)

Tham khảo

Cước chú

Nguồn

Đọc thêm

Liên kết ngoài
 Transnational and Non-State Armed Groups Database

Thuật ngữ quan hệ quốc tế
An ninh quốc tế
Quân sự phi chính quy
Bạo lực chính trị