Thiết kế vỏ sò

Thiết kế vỏ sò (tiếng Anh: clamshell design) là một dạng thức thiết kế phổ biến trên các thiết bị điện tử và nhiều vật dụng khác. Kiểu dáng này lấy cảm hứng từ hình thái học của loài sò. Dạng thức này hiện diện trên các hệ máy chơi trò chơi điện tử cầm tay, điện thoại di động (thường gọi là "điện thoại nắp gập" hay "flip phone") và đặc biệt là máy tính xách tay. Các thiết bị vỏ sò thường cấu thành từ hai nửa kết nối với nhau bằng một bản lề; mỗi nửa chứa một màn hình phẳng hoặc một bàn phím chữ và số/bàn phím số có thể gập úp vào nhau tựa như vỏ của động vật hai mảnh vỏ.

Nhìn chung, các thành phần giao diện như phím bấm và màn hình được đặt ẩn bên trong lớp vỏ khi thiết bị đóng lại. Điều này giúp bảo vệ chúng khỏi những tác động gây hư hại hay các thao tác vô ý, đồng thời thu gọn kích thước thiết bị để người dùng dễ dàng mang theo. Trong nhiều trường hợp, thao tác mở thiết bị sẽ cung cấp diện tích bề mặt lớn hơn, cho phép các thành phần giao diện được thiết kế to và dễ sử dụng hơn so với các thiết bị dạng thanh nguyên khối. Một nhược điểm của thiết kế vỏ sò là phần bản lề kết nối vốn rất dễ bị mỏi hoặc hỏng hóc.

Thiết kế vỏ sò đạt độ nhận diện phổ biến nhất trong lĩnh vực điện thoại di động. Thuật ngữ "điện thoại gập" xuất hiện thường xuyên hơn "vỏ sò" trong ngôn ngữ giao tiếp hằng ngày, đặc biệt khi nhắc đến loại điện thoại có bản lề nằm ở cạnh ngắn. Ngược lại, nếu bản lề nằm ở cạnh dài với thiết kế mang nét tương đồng với máy tính xách tay (như dòng Nokia Communicator), thiết bị thường được gọi là "vỏ sò" thay vì điện thoại gập. Vào thập niên 1990 và đầu những năm 2000, những thiết bị hiện nay gọi là điện thoại "gập" thường được biết đến với tên gọi điện thoại "folder" (thư mục) hoặc "folding" (gập), trong khi "flip phone" lại dùng để chỉ một dạng thức nay đã lỗi thời mà tiêu biểu nhất là mẫu Motorola MicroTAC. Bản thân công ty Motorola cũng nắm giữ thương hiệu "Flip Phone" cho đến năm 2005.

Những ví dụ công nghệ sơ khai

Một thiết bị liên lạc tựa như "điện thoại gập" xuất hiện trong chương 3 của Armageddon 2419 A.D., một tiểu thuyết khoa học viễn tưởng ngắn do Philip Francis Nowlan chấp bút và xuất bản lần đầu trên ấn bản tháng 8 năm 1928 của tạp chí giật gân Amazing Stories: "Alan lấy ra một gói nhỏ gọn cỡ khoảng sáu inch vuông từ bao da gắn trên thắt lưng và đưa cho Wilma. Theo những gì tôi thấy, nó không có ống nghe chuyên dụng nào. Wilma chỉ việc lật nắp lên cứ như đang mở một cuốn sách, rồi bắt đầu nói chuyện. Giọng nói phát ra từ cỗ máy to và rõ hệt như giọng thật của cô ấy." Cũng trong thể loại khoa học viễn tưởng, loạt phim Star Trek: The Original Series có nhắc đến một thiết bị mang tên "Communicator". Thiết bị này đã tạo ảnh hưởng lớn đến quá trình phát triển của những chiếc điện thoại di động vỏ sò thời kỳ đầu như Motorola MicroTAC và StarTAC. Hậu tố "TAC" là viết tắt của "Total Area Coverage" (Độ phủ sóng toàn vùng) và lần đầu được Motorola sử dụng cho dòng DynaTAC.

Những ví dụ sơ khai về việc ứng dụng dạng thức này trong lĩnh vực điện tử học bao gồm đài phát thanh Brionvega TS 502 sản xuất năm 1963, chiếc điện thoại Grillo xuất hiện lần đầu tại Ý vào giữa thập niên 1960 và máy cassette đài phát thanh cầm tay Soundbook ra mắt năm 1974 (nhà thiết kế Richard Sapper là người đứng sau cả ba sản phẩm này, sau đó ông cũng tham gia thiết kế máy tính cho IBM). Năm 1982, hãng sản xuất máy tính xách tay GRiD (đơn vị nắm giữ bằng sáng chế cho ý tưởng này vào thời điểm đó) đã lần đầu tiên ứng dụng dạng thức vỏ sò lên một chiếc máy tính xách tay với mẫu Compass. Đến năm 1985, máy tính xách tay Ampere WS-1 ra mắt với thiết kế vỏ sò mang phong cách hiện đại.

Trên điện thoại di động 

Thiết kế vỏ sò được biết đến với việc ứng dụng trên một số mẫu điện thoại di động. Thuật ngữ "điện thoại gập" phổ biến hiện nay thường dùng để mô tả một chiếc điện thoại di động vỏ sò mà phần trên của thiết bị mở ra để lộ màn hình và bàn phím. Về mặt lịch sử, thuật ngữ này có đôi chút khác biệt. Từ "gập" trước đây dùng để chỉ loại điện thoại dạng thanh nguyên khối có nắp che bàn phím gập úp xuống dưới (hiện nay gọi là thiết kế 'nắp gập trượt xuống'). Thiết kế này bắt nguồn từ các mẫu điện thoại cố định của hãng GTE (đơn vị từng nắm giữ thương hiệu 'Flip Phone' trước khi bị Motorola mua lại). Vài năm sau, Motorola đã tung ra chiếc MicroTAC, mẫu điện thoại di động đầu tiên mang dạng thức này. Những chiếc điện thoại mang phong cách này khá phổ biến vào giữa và cuối thập niên 1990, với một ví dụ nổi bật khác là Ericsson T28. Mặt khác, các thiết kế vỏ sò đối xứng mở hất lên trên như mẫu Motorola StarTAC thời kỳ đầu thường được gọi là điện thoại kiểu "folder" hoặc "folding". Mãi đến thập niên 2000, thuật ngữ "điện thoại gập" mới bắt đầu được sử dụng rộng rãi để chỉ các dòng sản phẩm này.

Điện thoại vỏ sò còn bao gồm các biến thể khác không thường được gọi là "điện thoại gập". Các mẫu Palm Treo 180, Motorola A760 và Motorola MING là những ví dụ điển hình cho loại thiết bị vỏ sò có mặt ngoài đóng vai trò bảo vệ màn hình, trong khi phần màn hình chính lại nằm ở nửa dưới. Phong cách này từng rất phổ biến trên một số dòng PDA và điện thoại thông minh mang kiểu dáng PDA vào thập niên 2000. Năm 2008, Motorola cũng phát triển một mẫu điện thoại tích hợp màn hình cảm ứng mang tên Krave ZN4, nhưng những thiết kế màn hình cảm ứng kiểu này vẫn chưa thực sự phổ biến. Dòng sản phẩm Nokia Communicator là ví dụ tiêu biểu cho thiết kế vỏ sò mang hình dáng tựa như một chiếc máy tính xách tay siêu nhỏ. Bên cạnh đó, một số thiết bị vỏ sò lại mang phong cách thiết kế mở rộng khác biệt, chẳng hạn như mẫu Siemens Xelibri 6 hướng đến tính thời trang và chiếc Alcatel OT-808 trang bị bàn phím QWERTY đầy đủ. Ngoài ra, một vài mẫu vỏ sò mang tính thử nghiệm có ngoại hình giống hệt 'điện thoại gập' thông thường nhưng lại sở hữu cơ chế và kiểu dáng bổ sung (như màn hình xoay), tiêu biểu là các mẫu Nokia N90, Samsung P400 và LG G7070.

Nguồn gốc 

Mẫu NEC TZ-804 (Mova N) ra mắt vào năm 1991 chính là chiếc điện thoại di động sơ khai nhất sở hữu thiết kế vỏ sò. Một mẫu điện thoại vỏ sò đáng chú ý khác trong thời kỳ đầu là chiếc StarTAC do Motorola giới thiệu vào năm 1996. Là một sản phẩm mang tính biểu tượng, thiết bị này sở hữu kích thước vô cùng gọn nhẹ so với các sản phẩm cùng thời. Máy tích hợp cơ chế gập lên trên để lộ màn hình tiêu chuẩn cùng bàn phím ở nửa dưới và loa thoại ở nửa trên. Dòng StarTAC chính là ví dụ đầu tiên về một chiếc điện thoại di động mang tính thời trang, tạo nên sự khác biệt so với các sản phẩm thông thường lúc bấy giờ. Trong suốt phần còn lại của thập kỷ, phong cách vỏ sò 'gập lên' trên điện thoại di động chủ yếu vẫn là đặc sản riêng của Motorola. Đến năm 1999, công ty tiếp tục tung ra thế hệ vỏ sò 'Vader' kế tiếp mang tên dòng Motorola V. Dòng sản phẩm này tiếp tục gặt hái thành công vang dội nhờ kích thước thậm chí còn nhỏ gọn hơn cả StarTAC. Đây là chiếc điện thoại gập đầu tiên (tại phương Tây) mang thiết kế nay đã trở thành tiêu chuẩn với màn hình nằm ở nửa trên và bàn phím đặt ở nửa dưới.

Cùng thời điểm dòng V của Motorola ra mắt, dạng thức này cũng bắt đầu cất cánh tại thị trường châu Á. Sự phổ biến rộng rãi của mẫu StarTAC tại Hàn Quốc đã thúc đẩy Samsung Electronics phát triển mẫu điện thoại vỏ sò 'gập' đầu tiên mang tên SCH-800, vốn được hãng phát hành nội địa vào tháng 10 năm 1998 và gặt hái thành công vang dội. Năm 1999, Samsung tiếp tục trình làng chiếc điện thoại A100 'Mini Folder' màu bạc tại Hàn Quốc và đạt được những thành tựu rực rỡ hơn thế nữa. Trong khi đó tại Nhật Bản, NEC đã tung ra mẫu điện thoại gập N501i màu bạc vào tháng 3 năm 1999 nhằm phục vụ cho dịch vụ Internet di động i-mode hoàn toàn mới. Cả Samsung và NEC đều góp phần đưa thiết kế điện thoại gập trở nên thịnh hành tại thị trường nước nhà của họ. So với điện thoại dạng thanh nguyên khối thông thường, thiết kế mới mang lại nhiều lợi ích rõ rệt: khả năng tích hợp màn hình lớn bên trong một thân máy nhỏ gọn, loại bỏ nguy cơ chạm nhầm nút bấm, và được nhiều người dùng đánh giá là mang tính thời trang cao.

Mức độ phổ biến 

Bước sang thiên niên kỷ mới, điện thoại di động kiểu vỏ sò chứng kiến sự bùng nổ trên toàn cầu. Trong đó, Samsung đặc biệt có sức ảnh hưởng lớn đến quá trình phát triển này với dòng điện thoại gập màu bạc nhận được nhiều lời khen ngợi nhờ vẻ ngoài phong cách. Chiếc Samsung SGH-A100 ra mắt tại châu Âu vào năm 2000. Cùng năm đó, công ty đã phát hành nội địa mẫu A200 'Dual Folder', vốn là chiếc điện thoại vỏ sò đầu tiên sở hữu màn hình phụ bên ngoài. Thiết kế này cho phép người dùng xem ai đang gọi mà không cần mở điện thoại, một tính năng về sau trở thành tiêu chuẩn của ngành. Được tiếp thị dưới tên gọi "Blue-i" (nhấn mạnh vào màn hình phụ hình tròn có đèn nền xanh lam), mẫu điện thoại này đã cập bến các thị trường châu Á vào năm 2001, trong khi các khu vực khác đón nhận mẫu A300. Năm 2001, Motorola trình làng chiếc Motorola V60 với thân máy bằng kim loại và màn hình phụ bên ngoài. Sản phẩm này nhanh chóng trở thành một thiết bị cầm tay cực kỳ phổ biến tại Mỹ và được đánh giá cao nhờ vẻ ngoài sang trọng.

Kiểu dáng mới của điện thoại gập ban đầu chỉ được xem là sản phẩm thời trang, nhưng đến năm 2002 và 2003, chúng đã thống trị doanh số bán hàng tại châu Á đồng thời trở thành xu hướng ở khắp nơi. Chiếc Samsung SGH-T100 trình làng vào năm 2002 là mẫu điện thoại gập đầu tiên trang bị màn hình màu, và đã gặt hái được sự phổ biến trên toàn cầu. Motorola cũng giới thiệu thiết bị đầu tiên của hãng sở hữu màn hình màu mang tên T720. Samsung cũng phát hành chiếc điện thoại gập 3G (UMTS) đầu tiên tại châu Âu mang tên SGH-Z100. Về sau, nhiều nhà sản xuất khác chủ yếu đến từ châu Á (chẳng hạn như LG, Sharp và Sanyo) cũng như những hãng như Siemens đều đồng loạt cung cấp các sản phẩm vỏ sò trên toàn cầu. Nokia, vốn là nhà sản xuất điện thoại di động lớn nhất thế giới lúc bấy giờ, ban đầu khá chần chừ trong việc phát triển điện thoại vỏ sò; đến đầu năm 2004, hãng mới xuất xưởng sản phẩm đầu tiên mang kiểu dáng này là chiếc Nokia 7200 với lớp vỏ bọc bằng vải độc đáo. Các sản phẩm của Nokia tạo sự khác biệt nhờ thiết kế vuông vức và thường xuyên thử nghiệm nhiều phong cách lạ mắt, tiêu biểu như mẫu 7200, 2650 và 6170. Mặc dù vậy, đến năm 2005, công ty cũng đã tung ra Nokia 6101, mẫu điện thoại gập đầu tiên mang đậm âm hưởng "châu Á" với các góc bo tròn cùng tông màu bạc. Sony Ericsson cũng xuất xưởng mẫu điện thoại gập đầu tiên của hãng là chiếc Z600 vào năm 2004, với việc công ty chủ yếu nhắm đến đối tượng phụ nữ trong các dòng điện thoại gập sau này (dòng 'Z').

Motorola V3 (RAZR) chính là sản phẩm mang tính biểu tượng nhất trong thời kỳ đỉnh cao của kỷ nguyên điện thoại gập. Chiếc điện thoại này kết hợp hoàn hảo giữa dạng thức vỏ sò và thân máy kim loại màu bạc mỏng nhẹ tinh xảo (về sau có thêm bản màu hồng và nhiều màu sắc khác), đi kèm với một bàn phím phẳng khắc chìm. Thiết kế loại bỏ ăng-ten ngoài nhô lên cũng góp phần tạo nên phong cách thanh lịch cho máy (dù đây không phải là sản phẩm đầu tiên làm điều này). Dòng RAZR là mẫu điện thoại bán chạy nhất tại Hoa Kỳ trong ba năm liên tiếp (2005, 2006 và 2007). Thiết bị này có sức ảnh hưởng sâu rộng trong suốt giữa thập niên 2000, và rất nhiều nhà sản xuất đối thủ đã bắt chước các đặc điểm vật lý của máy để áp dụng vào những sản phẩm mới của riêng họ. Tại Nhật Bản, các mẫu điện thoại gập nội địa trong thời gian này sở hữu những công nghệ tiên tiến độc quyền và thường gắn liền với hội chứng Galápagos. Cho đến năm 2009, điện thoại gập vẫn thống trị thị trường nước này, ngay cả khi chúng đã không còn được ưa chuộng ở phương Tây.

Điện thoại thông minh gập 
Chiếc Samsung SCH-i600 ra mắt năm 2002 là một trong những mẫu điện thoại thông minh đầu tiên sở hữu dạng thức điện thoại gập; máy chạy trên nền tảng phần mềm Windows Smartphone 2002 của Microsoft. Một số mẫu điện thoại thông minh sơ khai khác mang dạng thức này bao gồm chiếc Kyocera 7135 (ra mắt năm 2003, chạy hệ điều hành Palm OS) và Motorola MPx200. Hãng Panasonic cũng ra mắt mẫu điện thoại gập đầu tiên chạy hệ điều hành Symbian mang tên X700 vào năm 2004.

Sự suy thoái 

Sự quan tâm dành cho điện thoại gập bắt đầu sụt giảm vào cuối thập niên 2000. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự phổ biến ngày càng tăng của dòng điện thoại trượt, đặc biệt là những mẫu 'trượt ra bàn phím QWERTY' cung cấp bàn phím vật lý đầy đủ kết hợp cùng màn hình ngang rộng rãi. Thân máy có đặc thù hẹp của điện thoại gập trở thành một hạn chế lớn về mặt thiết kế khi muốn tích hợp bàn phím QWERTY. Dạng thức này cũng vấp phải sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các thiết bị màn hình cảm ứng, vốn được đánh giá là mang lại trải nghiệm sử dụng trực quan hơn nhiều so với bàn phím truyền thống. Điện thoại gập (vốn chia tách màn hình ở nửa trên và bàn phím ở nửa dưới) tỏ ra thiếu tính thực tế khi kết hợp với công nghệ cảm ứng. Các thiết bị nguyên khối có khả năng tích hợp cả bàn phím ảo QWERTY ngay trên màn hình cảm ứng đã nhanh chóng trở thành tiêu chuẩn mới, đẩy điện thoại gập vào giai đoạn thất sủng vào cuối thập kỷ.

Kỷ nguyên đương đại 

Mặc dù điện thoại gập phần lớn đã trở nên lỗi thời vào thập niên 2010, chúng vẫn duy trì được sức hút nhất định tại Nhật Bản. Tại đây, các nhà mạng lớn như KDDI au và NTT Docomo vẫn tiếp tục phát triển và cung cấp nhiều sản phẩm thuộc loại này. Ở các khu vực khác, điện thoại gập vẫn được một số nhà sản xuất (như Alcatel, Doro, Kyocera, LG và Samsung) tiếp thị dưới dạng thị trường ngách. Chúng thường xuất hiện dưới vỏ bọc những chiếc điện thoại phổ thông cơ bản, giá rẻ và được nhóm khách hàng đặc thù ưa chuộng nhờ sự đơn giản, độ bền bỉ thay vì những tính năng phức tạp của điện thoại thông minh.

Năm 2019 chứng kiến sự trỗi dậy của một phong cách điện thoại vỏ sò hoàn toàn mới sử dụng màn hình dẻo OLED, thường được gọi là "điện thoại thông minh màn hình gập". Khi mở ra, những thiết bị này có nét tương đồng với điện thoại thanh thẳng thông thường. Motorola đã nổ phát súng đầu tiên với chiếc Motorola Razr (tháng 11 năm 2019), kết hợp công nghệ màn hình gập với thiết kế vỏ sò gợi nhớ đến dòng điện thoại phổ thông huyền thoại cùng tên của hãng. Samsung cũng phát hành mẫu Samsung Galaxy Z Flip và loạt sản phẩm này đã được mở rộng kể từ đó. Tuy nhiên, không phải tất cả "điện thoại thông minh màn hình gập" đều áp dụng dạng thức vỏ sò. Chẳng hạn, dòng Galaxy Z Fold của công ty lại sử dụng cơ chế gập dọc tựa như một cuốn sách.

Xe hơi 

Trong thiết kế xe hơi, nắp ca-pô kiểu vỏ sò là kiểu thiết kế mà nắp che động cơ sẽ tích hợp luôn toàn bộ hoặc một phần của tấm chắn bùn. Kiểu dáng này thi thoảng xuất hiện trên các mẫu xe sở hữu khung gầm rời như chiếc Triumph Herald, hoặc trên những siêu xe khung không gian có phần thân vỏ nhẹ, không chịu tải trọng lớn (như Ford GT40 và Ferrari Enzo). Trên những mẫu xe này, toàn bộ phần đuôi xe có thể được nâng lên để tiếp cận khoang động cơ và hệ thống treo. Thiết kế vỏ sò đôi khi cũng được áp dụng trên các dòng xe có khung gầm liền khối (dù hiếm gặp hơn), tiêu biểu như mẫu BMW Mini và Alfa Romeo GTV.

Thuật ngữ này cũng được dùng làm tên gọi không chính thức cho các mẫu xe station wagon cỡ lớn của General Motors (sản xuất từ năm 1971 đến 1976). Các dòng xe này nổi bật với thiết kế cửa hậu dạng "tàng hình" hai mảnh phức tạp mà hãng chính thức gọi là cửa hậu "Glide Away".

Các ứng dụng khác 

Bên cạnh điện thoại và máy tính xách tay, dạng thức vỏ sò còn xuất hiện trên các hệ máy chơi trò chơi điện tử cầm tay như Game Boy Advance SP, Nintendo DS và Nintendo 3DS (mặc dù chúng ít khi được gọi trực tiếp là "vỏ sò"). Rất nhiều vật dụng đời sống khác cũng ứng dụng thiết kế này, bao gồm đồng hồ quả quýt, hộp đựng trứng, một số loại vali hành lý, máy nướng bánh waffle, máy nướng bánh mì kẹp, khuôn nướng bánh krumkake, vỉ nướng George Foreman Grill và thậm chí là các loại thiết bị máy móc hạng nặng.

Trong lĩnh vực đóng sách, các thợ thủ công thường chế tác hộp lưu trữ dạng vỏ sò (được gọi là hộp Solander) để bảo vệ những cuốn sách quý giá hoặc giấy tờ rời khỏi tác động của ánh sáng và bụi bẩn.

Dạng thức vỏ sò cũng thường xuyên được ứng dụng trong bao bì sản phẩm.

Xem thêm 
 Dual-touchscreen
 Điện thoại thông minh gập
 Dạng thức (điện thoại di động)
 Lịch sử điện thoại di động
 Máy tính xách tay
 Bản lề sống

Tham khảo

Liên kết ngoài 

Động vật trong văn hóa nhân loại
Ngôn ngữ thiết kế
Thiết kế điện tử
Bản lề
Thiết kế công nghiệp
Giới thiệu liên quan đến viễn thông thập niên 1960
Điện thoại di động
Lịch sử điện thoại di động