Chiến trường Trung Đông trong Chiến tranh thế giới thứ nhất

Chiến trường Trung Đông trong Chiến tranh thế giới thứ nhất là một trong những chiến trường lớn nhất và trải rộng nhất của Chiến tranh thế giới thứ nhất, diễn ra từ ngày 30 tháng 10 năm 1914 đến ngày 30 tháng 10 năm 1918. Đây là chiến trường có diện tích lớn nhất trong toàn bộ cuộc chiến tranh thế giới này.

Một bên là Đế quốc Ottoman cùng sự hỗ trợ từ các cường quốc Liên minh Trung tâm; phía đối lập gồm Đế quốc Anh (với lực lượng từ Ấn Độ, Australia, New Zealand và Canada), Đế quốc Nga, Pháp, cùng nhiều lực lượng địa phương. Chiến trường bao gồm bốn chiến dịch lớn: Chiến dịch Sinai và Palestine, Chiến dịch Lưỡng Hà, Chiến dịch Kavkaz, và Chiến dịch Gallipoli, cùng các chiến dịch phụ tại Ba Tư, Nam Ả Rập, nội địa bán đảo Ả Rập và Libya.

Bối cảnh

Đế quốc Ottoman gia nhập chiến tranh 
Đế quốc Ottoman gia nhập phe Liên minh Trung tâm thông qua liên minh bí mật với Đức, được ký kết vào ngày 2 tháng 8 năm 1914. Đế quốc này chính thức bước vào chiến tranh vào ngày 29 tháng 10 năm 1914 khi hai chiến hạm Đức — Goeben và Breslau — treo cờ Ottoman tấn công cảng Odessa của Nga ở Biển Đen.

Mục tiêu chính của Ottoman tại Kavkaz là lấy lại các vùng lãnh thổ đã mất cho Nga trong Chiến tranh Nga-Thổ (1877–1878), đặc biệt là Artvin, Ardahan, Kars, và cảng Batum. Thành công tại đây sẽ buộc Nga phải điều quân từ các mặt trận Ba Lan và Galicia.

Lợi ích chiến lược của các cường quốc 
Ottoman cũng đe dọa tuyến liên lạc của Anh với Ấn Độ và phương Đông qua Kênh đào Suez. Người Đức hy vọng có thể chiếm kênh đào này cho phe Liên minh Trung tâm, hoặc ít nhất là ngăn Đồng minh sử dụng tuyến vận chuyển quan trọng này. Về phía Anh, Hải quân Hoàng gia phụ thuộc vào dầu mỏ từ các mỏ ở miền nam Ba Tư, nơi Công ty Dầu mỏ Anh-Ba Tư — do người Anh kiểm soát — nắm độc quyền khai thác.

Đức thành lập Cục Tình báo Phương Đông trước khi chiến tranh nổ ra, thực hiện các nhiệm vụ thu thập tin tức và phá hoại tại Ba Tư, Ai Cập và Afghanistan nhằm làm suy yếu liên minh Anh-Nga. Bộ trưởng Chiến tranh Ottoman Enver Pasha đặt mục tiêu đánh bại Nga tại các thành phố then chốt của Ba Tư để mở đường tới Azerbaijan và phần còn lại của Trung Đông và Kavkaz.

Các chiến dịch chính

Chiến dịch Gallipoli (1915–1916) 
Chiến dịch Gallipoli là nỗ lực của phe Đồng minh nhằm chiếm eo biển Dardanelles và mở tuyến đường biển thông thương với Nga. Lực lượng Anh, Pháp, Australia và New Zealand đổ bộ lên bán đảo Gallipoli vào tháng 4 năm 1915 nhưng vấp phải sức kháng cự quyết liệt của Ottoman. Sau gần một năm giao tranh đẫm máu với thương vong lớn cho cả hai bên, quân Đồng minh buộc phải rút lui vào đầu năm 1916. Chiến dịch này được coi là một trong những thất bại quân sự lớn nhất của phe Đồng minh trong chiến tranh.

Chiến dịch Lưỡng Hà (1914–1918) 
Chiến dịch tại Lưỡng Hà (nay là Iraq) chủ yếu diễn ra tại thung lũng sông Tigris. Quân Anh ban đầu giành được một số thành công, tiến sâu vào lãnh thổ Ottoman, nhưng chịu thất bại nặng nề tại Trận Kut năm 1916 khi khoảng 13.000 binh sĩ Anh và Ấn Độ bị bắt làm tù binh — một trong những sự đầu hàng lớn nhất trong lịch sử quân sự Anh. Tuy nhiên sau đó lực lượng Anh được tổ chức lại và tiến chiếm Baghdad vào tháng 3 năm 1917 dưới sự chỉ huy của tướng Stanley Maude.

Chiến dịch Sinai và Palestine (1915–1918) 
Ottoman tiến hành hai lần tấn công qua bán đảo Sinai nhằm chiếm kênh đào Suez nhưng đều thất bại. Sau đó quân Anh chuyển sang tấn công, tiến về phía đông vào Palestine. Hai cuộc tấn công đầu tiên vào pháo đài Gaza đều thất bại, dẫn đến sự thay đổi bộ chỉ huy. Tướng Edmund Allenby được điều đến với nhiều quân tăng viện, và chiến dịch bắt đầu xoay chuyển.

Lực lượng Quân đội Viễn chinh Ai Cập bao gồm binh sĩ Anh, Australia, New Zealand, Ấn Độ, Tây Ấn và Ai Cập. Tháng 12 năm 1917, Allenby chiếm được Jerusalem, và đến năm 1918 đập tan hoàn toàn quân Ottoman tại Trận Megiddo, buộc Ottoman phải chấp nhận đình chiến.

Chiến dịch Kavkaz (1914–1918) 
Chiến dịch tại Kavkaz bao gồm các xung đột vũ trang giữa Đế quốc Ottoman và Nga, sau đó mở rộng sang đông Anatolia. Nga đạt nhiều thắng lợi quan trọng, giành kiểm soát nhiều vùng đất của Ottoman tại miền đông Anatolia. Tuy nhiên, vào ngày 23 tháng 2 năm 1917, cuộc tiến công của Nga bị dừng lại do Cách mạng Nga, và sau đó Nga rút khỏi chiến tranh theo Hiệp ước Brest-Litovsk vào tháng 3 năm 1918. Sau khi Nga rút, lực lượng Armenia thay thế tiếp tục chiến đấu.

Cuộc Nổi dậy Ả Rập (1916–1918) 
Năm 1916, Quốc vương Hussein bin Ali của Hejaz lãnh đạo Cuộc Nổi dậy Ả Rập chống lại ách cai trị Ottoman với mục tiêu giành quyền tự trị và thống nhất các dân tộc Ả Rập. Sĩ quan Anh T. E. Lawrence (được biết đến với tên "Lawrence của Ả Rập") đóng vai trò cố vấn và điều phối quan trọng trong cuộc nổi dậy này. Lực lượng Ả Rập tiến hành chiến tranh du kích phá vỡ tuyến đường sắt và hậu cần của Ottoman, đóng góp đáng kể vào các thắng lợi cuối cùng của phe Đồng minh tại Palestine.

Điều kiện chiến đấu 
Chiến trường Trung Đông có phong cách tác chiến rất khác so với Mặt trận phía Tây tại châu Âu. Do thiếu quân số, cả hai bên đều không có đủ lực lượng để xây dựng các tuyến phòng thủ quy mô lớn, khiến chiến tranh mang tính cơ động hơn.

Binh lính phải đối mặt với cái nóng ban ngày gay gắt, đêm lạnh giá và khó khăn về nguồn cung cấp nước. Thiếu nước uống khiến nguy cơ mất nước trở thành mối đe dọa thường trực, có thể trở nên nghiêm trọng hơn trong các chiến dịch hành quân dài ngày. Mạng lưới đường bộ kém phát triển khiến các tuyến đường sắt đóng vai trò vô cùng quan trọng về mặt hậu cần, mặc dù địa hình cát bụi cũng gây ra nhiều khó khăn cho việc di chuyển và vận hành thiết bị.

Các lực lượng phi chính quy 
Cả hai bên đều sử dụng lực lượng phi chính quy tại khu vực này. Phía Đồng minh bao gồm:

 Người Ả Rập: tham gia qua Cuộc Nổi dậy Ả Rập do Hussein bin Ali lãnh đạo.
 Người Armenia: các đơn vị tình nguyện Armenia chiến đấu cùng Nga, sau đó hình thành Quân đoàn Armenia của Cộng hòa Armenia thứ nhất năm 1918.
 Người Assyria: gia nhập phe Đồng minh sau nạn diệt chủng Assyria, do Agha Petros và Malik Khoshaba chỉ huy, chiến đấu ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và tây bắc Iran.

Kết quả và hậu quả 
Ottoman chấp nhận Hiệp định đình chiến Mudros với phe Đồng minh vào ngày 30 tháng 10 năm 1918 — đúng bốn năm sau khi bước vào cuộc chiến. Sau chiến tranh, đế quốc này ký Hiệp ước Sèvres năm 1920 và sau đó là Hiệp ước Lausanne ngày 24 tháng 7 năm 1923, đánh dấu sự tan rã hoàn toàn của Đế quốc Ottoman và hình thành nước Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại.

Chiến trường Trung Đông đã tái định hình toàn bộ bản đồ chính trị của khu vực. Lãnh thổ Ottoman bị chia cắt giữa Anh và Pháp theo Hiệp ước Sykes-Picot bí mật năm 1916, tạo cơ sở cho sự hình thành các quốc gia hiện đại như Iraq, Syria, Lebanon, Jordan và Palestine — những đường biên giới được vẽ ra mà không tính đến sắc tộc, tôn giáo hay nguyện vọng địa phương, để lại hậu quả còn kéo dài đến tận ngày nay.

Niên biểu sự kiện chính

Xem thêm 

 Chiến tranh thế giới thứ nhất
 Đế quốc Ottoman
 Chiến dịch Gallipoli
 Chiến dịch Lưỡng Hà
 Chiến dịch Sinai và Palestine
 Chiến dịch Kavkaz (Thế chiến I)
 Cuộc Nổi dậy Ả Rập
 T. E. Lawrence
 Diệt chủng Armenia
 Hiệp ước Sykes-Picot

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Middle Eastern theatre of World War I trên Wikipedia tiếng Anh
 First World War — Bảo tàng Lục quân Quốc gia Anh
 The Middle Eastern Theatre — West India Committee