Triết lý kinh tế vừa đủ

Triết lý kinh tế vừa đủ hay triết lý kinh tế đủ dùng (', viết tắt ; ) là một triết lý định hướng phát triển và ra quyết định, thường được gắn với Quốc vương Thái Lan Bhumibol Adulyadej (Rama IX). Báo cáo phát triển con người Thái Lan năm 2007 của UNDP xem SEP như một cách tiếp cận theo "con đường trung đạo" (') trong phát triển. Trọng tâm đặt vào sự thận trọng và việc tăng cường khả năng chống chịu trước các cú sốc, biến động ở nhiều cấp độ, từ cộng đồng đến vĩ mô.

Khung SEP thường được trình bày với ba nguyên tắc: "vừa phải" ('), "hợp lý" (') và "tự tạo miễn dịch"/khả năng chống chịu ('). Hai điều kiện nền để vận dụng là tri thức và đạo đức.

Sau khủng hoảng tài chính châu Á 1997, SEP được phổ biến rộng rãi hơn và dần được lồng ghép vào một số văn kiện hoạch định chính sách của Thái Lan từ đầu thập niên 2000. Tóm lược Kế hoạch phát triển kinh tế–xã hội quốc gia lần thứ 10 (2007–2011) ghi nhận Kế hoạch lần thứ 9 (2002–2006) đã tiếp nhận SEP làm triết lý dẫn hướng phát triển và quản trị. Tóm lược này cũng nêu rằng Kế hoạch lần thứ 10 tiếp tục lấy SEP làm "guideline for action". Ở cấp hiến định, Hiến pháp Thái năm 2007 (bản dịch tiếng Anh) quy định Nhà nước "khuyến khích và hỗ trợ" việc triển khai "philosophy of sufficiency economy" (Section 83). Hiến pháp năm 2017 cũng nhắc đến triết lý này trong mục tiêu cải cách quốc gia gắn với phát triển bền vững (Section 257 theo bản dịch tiếng Anh).

Trong thập niên 2020, các ấn phẩm của UNDP và nghiên cứu học thuật tiếp tục thảo luận SEP như một khuôn khổ gắn với SDGs và phát triển con người. Một số thảo luận mở rộng sang các bối cảnh như quản trị doanh nghiệp (liên hệ ESG) và hợp tác phát triển/ODA của Thái Lan.

 Khái quát 
Trong các tổng thuật học thuật và tài liệu của tổ chức quốc tế, SEP thường được xem là một khuôn khổ mang tính chuẩn tắc. Khuôn khổ này nhấn mạnh việc cân nhắc giữa tăng trưởng, phúc lợi xã hội, quản trị và bền vững. Các mô tả như vậy thường phân biệt SEP với một mô hình thực chứng dùng để dự báo vĩ mô. Một hướng diễn giải khác nhấn mạnh SEP như một khuôn khổ bền vững "mang tính bản địa" của Thái Lan, được lý giải dựa trên thế giới quan Phật giáo về mối quan hệ tương thuộc giữa kinh tế, xã hội và môi trường.

Báo cáo UNDP 2007 nhấn mạnh phát triển theo từng bước và tránh chấp nhận rủi ro quá mức. Khả năng "tự tạo miễn dịch" được đặt như một thành tố nhằm giảm tổn thương trước biến động trong nước và quốc tế. Báo cáo cũng lưu ý SEP "không nên nhầm với" tự cung tự cấp đóng kín.

Báo cáo phát triển con người Thái Lan lần thứ 6 của UNDP đặt SEP trong khung phát triển con người và SDGs. Báo cáo nhấn mạnh các giá trị chia sẻ giữa tiếp cận phát triển con người của UNDP và SEP, như lấy con người làm trung tâm, trao quyền (') và tính bền vững. Báo cáo cũng gợi ý vận dụng SEP trong chính sách công thông qua một bộ câu hỏi chuyển hóa từ các nguyên tắc. Bộ câu hỏi này phục vụ lựa chọn và đánh giá chính sách, tập trung vào ba chủ đề: trao quyền, khả năng chống chịu và cân bằng con người–tự nhiên (').

Một số nguồn tiểu sử chính thức về Bhumibol Adulyadej liên hệ nền tảng tư tưởng của "kinh tế vừa đủ" với chương "Buddhist Economics" trong cuốn Small Is Beautiful (1973) của E. F. Schumacher. Các nguồn này cho rằng nhà vua đã dịch tác phẩm (không rõ là chỉ chương hay toàn bộ cuốn sách) sang tiếng Thái và vận dụng một phần nội dung để diễn giải "Buddhist Economics" trong bối cảnh Thái Lan.

Một số tài liệu hội thảo về phát triển kinh tế–xã hội trong môi trường Phật giáo giới thiệu SEP như một cách tiếp cận nhấn mạnh "trung đạo" (Middle Way) và "tiết độ". Ở bình diện diễn giải, Song (2020) liên hệ ba nguyên tắc cốt lõi của SEP ("điều độ", "hợp lý", "tự tạo miễn dịch/khả năng chống chịu") với các thuật ngữ Phật giáo như Trung đạo (Majjhimāpaṭipadā), Nghiệp (kamma) và Chánh niệm (sati). Bài bình luận mục Perspective trên The Nation nhìn nhận SEP thường được giới thiệu ra quốc tế trong mạch "Buddhist economics". Bài viết đồng thời nhấn mạnh thách thức chuyển hóa triết lý thành chỉ báo hoặc chính sách và so sánh với trường hợp Tổng hạnh phúc quốc gia (GNH) của Bhutan.

Trong các thảo luận học thuật về Buddhist economics, SEP đôi khi được phân tích như một mô hình đạo đức kinh tế ở Thái Lan, nhấn mạnh tự lực, điều độ và tính tương thuộc. Các văn bản kinh điển về đạo đức cư sĩ đôi khi được dùng để minh họa chuẩn mực quản trị của cải và dự phòng rủi ro. Chẳng hạn, bản dịch tiếng Anh của Kinh Giáo thọ Thi-ca-la-việt (Sigālaka/Sigālovāda Sutta, DN 31) có đoạn kệ về việc "chia của cải thành bốn phần", thường được tóm lược theo tỷ lệ 1–2–1 (bhoga-vibhāg). Một kỷ yếu hội thảo cũng trích dẫn mô típ tương tự trong thảo luận về đạo đức tiêu dùng và quản lý tài sản. Một số tài liệu giảng dạy về "Buddhist perspective on wealth" cũng nhắc đến nguyên tắc phân chia thu nhập/thành quả theo bốn phần (bao gồm phần dành cho nhu cầu bản thân, phần cho hoạt động kinh doanh và phần dự trữ/cho các nghĩa vụ xã hội như bố thí). Đây là ví dụ thường gặp khi trình bày đạo đức kinh tế của cư sĩ.

 Bối cảnh hình thành 
Báo cáo UNDP 2007 gắn sự hình thành SEP với các dự án hoàng gia (Royal Projects) về phát triển nông thôn, tài nguyên nước, môi trường và phúc lợi xã hội. Báo cáo cũng nêu rằng số dự án hoàng gia "now number over 3,000". Các bài phát biểu của nhà vua trong thập niên 1960–1970 được trích dẫn như nguồn sớm của tư tưởng đề cao tính thận trọng, phát triển theo giai đoạn và lấy con người làm trung tâm; trong đó có bài phát biểu năm 1974 liên hệ việc tăng sản lượng với nâng cao mức sống ổn định của người sản xuất.

Báo cáo phát triển con người Thái Lan lần thứ 6 của UNDP cũng trình bày SEP như một phần trong tập hợp các nguyên tắc/phương châm phát triển thường gắn với thực hành phát triển của Bhumibol Adulyadej. Danh sách được nêu gồm các nội dung như phát triển theo từng bước, nhấn mạnh tính đơn giản–tiết kiệm với lợi ích tối đa, khuyến khích sự tham gia của người dân, và nhấn mạnh "bắt đầu từ vấn đề nhỏ" (Think Macro, Start Micro).

Trong bối cảnh khủng hoảng năm 1997, diễn văn ngày 4 tháng 12 năm 1997 (Dusit Palace) được UNDP xem là một mốc quan trọng trong quá trình công chúng hóa cụm từ "sufficient economy". Báo cáo cũng mô tả một quá trình tổng hợp các phát biểu nhằm "làm rõ và chuẩn hóa" định nghĩa sau đó.

 Nội dung và công cụ chủ yếu 
Các tổng thuật chính sách và nghiên cứu học thuật thường trình bày SEP gồm ba nguyên tắc: (1) vừa phải, (2) hợp lý và (3) tự tạo miễn dịch; cùng hai điều kiện nền để vận dụng là tri thức và đạo đức/đức hạnh. Trong cách trình bày này, "tự tạo miễn dịch" thường được hiểu là tăng năng lực dự phòng và quản trị rủi ro (ở hộ gia đình, cộng đồng hoặc nền kinh tế). Hai nguyên tắc còn lại gắn với việc tránh cực đoan và cân nhắc hậu quả của quyết định.

Một số nghiên cứu/khung vận dụng hiện đại dùng thuật ngữ khác để diễn đạt nguyên tắc thứ ba. Chẳng hạn, một nghiên cứu định tính về ứng phó COVID-19 ở Thái Lan mô tả SEP gồm ba nguyên tắc moderation – reasonableness – prudence (thận trọng), dựa trên hai nền tảng knowledge và morality. Trong đó, prudence được diễn giải gắn với các cơ chế phòng ngừa, tích lũy tiết kiệm và thực hành giảm thiểu rủi ro.

Trong thực hành, SEP thường được minh họa bằng các mô hình phát triển dựa vào cộng đồng và các dự án nông nghiệp–nông thôn. Một ví dụ hay được trích dẫn là New Theory (lý thuyết mới) về quản lý đất nông nghiệp. Mô hình này đề xuất công thức phân chia diện tích theo tỷ lệ 30:30:30:10 nhằm hỗ trợ tự lực và giảm rủi ro sản xuất.

 Triển khai và thể chế liên quan 
Sau khủng hoảng 1997, cơ quan hoạch định kế hoạch quốc gia (NESDB) tiếp nhận SEP như nguyên tắc dẫn dắt trong các kế hoạch phát triển. Kế hoạch lần thứ 9 (2002–2006) được mô tả là giai đoạn "chính thức" tiếp nhận cách tiếp cận SEP, còn Kế hoạch lần thứ 10 (2007–2011) tiếp tục xây dựng tầm nhìn phát triển dựa quanh khuôn khổ này. Tài liệu giới thiệu của Office of the Royal Development Projects Board (RDPB, 2004) cũng nêu NESDB "incorporating it in the Ninth Plan (2002–2006)" như một cách thể chế hóa SEP.

Ở cấp hiến định, SEP được đề cập trong Hiến pháp Thái năm 2007 và năm 2017 theo các bản dịch tiếng Anh. Một số mô tả quốc tế cũng giới thiệu SEP như một sáng kiến/tiếp cận gắn với phát triển bền vững trong thực tiễn.

Báo cáo UNDP 2007 trình bày nhiều ví dụ ứng dụng SEP trong nông nghiệp, môi trường, giáo dục, doanh nghiệp và chính sách vĩ mô. Trong đó, Inpaeng Network (mạng lưới nông dân ở vùng Đông Bắc Thái Lan) được dùng làm trường hợp nghiên cứu về áp dụng SEP trong nông nghiệp theo hướng bắt đầu từ tự lực cấp hộ, phát triển doanh nghiệp cộng đồng và mở rộng mạng lưới liên kết. Ở bình diện chính sách xã hội, UNDP thảo luận việc dùng các tiêu chí "vừa đủ" để đánh giá thiết kế chính sách. Báo cáo nêu ví dụ quỹ phát triển cấp làng ("million baht per village") như một sáng kiến được cho là mang lại lợi ích xã hội nhưng gây tranh luận về tính bền vững và rủi ro nợ hộ gia đình, đồng thời lưu ý việc thiếu đánh giá độc lập nghiêm ngặt đối với chương trình này.

Một số nghiên cứu gần đây phân tích SEP như một khung tham chiếu cho đổi mới xã hội và quản trị địa phương, thông qua các nghiên cứu trường hợp ở các tổ chức hành chính địa phương của Thái Lan.

 Nghiên cứu thực nghiệm và ứng dụng 
 Sức khỏe cộng đồng và khả năng chống chịu 
Một nghiên cứu định tính đăng trên BMJ Open (2025) xem SEP như một khung giải thích khả năng chống chịu bền vững (') trong bối cảnh đại dịch COVID-19 tại Thái Lan. Nghiên cứu sử dụng 19 nhóm thảo luận tập trung với 161 người tham gia ở Bangkok và bốn vùng của Thái Lan. Các thảo luận ghi nhận cách người tham gia diễn giải và vận dụng các chủ đề như vừa phải, hợp lý và thận trọng để giảm tác động kinh tế bất lợi và duy trì sinh kế trong khủng hoảng. Tác giả cũng lưu ý đặc tính định tính của phương pháp có thể chịu các thiên lệch chủ quan.

Doanh nghiệp và ESG 
Một bài viết trên Business Strategy and the Environment (2025) thảo luận việc tiến độ đạt SDGs có thể bị chậm lại do thiếu chiến lược thống nhất, đồng thời nêu trường hợp Thái Lan như một bối cảnh mà vai trò của SEP được xem là một yếu tố ảnh hưởng đến tiến trình hướng tới SDGs.

Ở cấp ngành, một nghiên cứu khảo sát 395 khách sạn/cơ sở lưu trú tại Thái Lan (ABAC Journal, 2025) sử dụng mô hình SEM để kiểm định mối liên hệ giữa thực hành SEP, trách nhiệm ESG và khả năng tồn tại của doanh nghiệp. Kết quả cho thấy thực hành SEP và trách nhiệm ESG có tác động dương đến khả năng tồn tại, đồng thời ESG đóng vai trò trung gian giữa thực hành SEP và khả năng tồn tại của doanh nghiệp.

Hợp tác phát triển và ODA 
Một công trình (2025) phân tích SEP như một cách tiếp cận được lồng ghép vào chiến lược hợp tác phát triển/ODA của Thái Lan và thảo luận mức độ tương thích/bổ trợ với các chuẩn mực quốc tế về hiệu quả viện trợ.

Đánh giá, tranh luận và phê bình 
Các thảo luận về SEP thường dao động giữa cách đọc mang tính khẳng định (nhấn mạnh "khung đạo đức" và phát triển bền vững) và các phê bình về tính khái niệm, mức độ khả dụng như một "chương trình chính sách", cũng như hệ quả chính trị–xã hội khi triển khai ở cấp nhà nước.

Trong các đánh giá mang tính khẳng định, SEP thường được liên hệ với tiếp cận phát triển con người ở chỗ nhấn mạnh phúc lợi và năng lực chống chịu. Năm 2006, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan trao "Human Development Lifetime Achievement Award" cho Bhumibol; thông cáo của Liên Hợp Quốc mô tả "Sufficiency Economy" nhấn mạnh tiết độ, tiêu dùng có trách nhiệm và khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài. Trên một số trang giới thiệu/đối tác của Liên Hợp Quốc về phát triển bền vững, SEP cũng được mô tả như một cách tiếp cận nhấn mạnh "tiết độ", "hợp lý" và "tự chủ/khả năng chống chịu" khi theo đuổi các mục tiêu phát triển. Một ấn phẩm thuộc hệ thống UNESDOC của UNESCO có tiêu đề "Towards a sufficiency economy: a new ethical paradigm for sustainability" thường được trích dẫn như một tài liệu liên hệ SEP với thảo luận về "khung đạo đức" và tính bền vững.

Ở chiều phê bình, một số nghiên cứu cho rằng SEP có thể mang tính diễn ngôn đạo đức–chính trị (khuyến khích "tiết độ" và tự điều chỉnh) hơn là một chương trình chính sách với tiêu chí vận hành và cơ chế đo lường thống nhất. Một số bình luận học thuật–chính trị phê phán SEP có thể trở thành một hệ lập luận nhằm "bình thường hóa" bất bình đẳng. Các phê bình khác nhấn mạnh rằng việc vận dụng SEP để mô tả/chuẩn hóa đời sống nông thôn có thể dẫn đến những cách đại diện không phản ánh đầy đủ sinh kế và chiến lược kinh tế thực tế của cư dân nông thôn. Báo cáo UNDP 2007 cũng nêu tranh luận xoay quanh thiết kế của một số chương trình xã hội theo các tiêu chí "vừa đủ", bao gồm lo ngại về tính bền vững và rủi ro nợ hộ gia đình. Trong nghiên cứu thực nghiệm gần đây, cũng có lưu ý rằng đánh giá các thành tố SEP trong thực hành thường dựa trên thước đo chủ quan và thiết kế định tính, do đó có thể chịu thiên lệch.

Xem thêm 
 Kinh tế Thái Lan
 Kinh tế chính trị
 Chính sách công
 Kinh tế học phát triển
 Phát triển bền vững
 Mục tiêu Phát triển Bền vững

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Bài phát biểu ngày 4 tháng 12 năm 1997 của Bhumibol Adulyadej – Bản lưu trữ bài phát biểu (tiếng Anh).

Kinh tế Thái Lan
Chính sách công
Kinh tế học phát triển
Phát triển kinh tế
Học thuyết kinh tế
Phát triển bền vững