Trang phục Halloween

Trang phục Halloween (Halloween costume) là những trang phục được sắm sửa và ăn mặc vào dịp Halloween (thường gọi là Lễ hội ma), thường là trong lúc đi xin kẹo (đi từ nhà này sang nhà khác để xin đồ ngọt). Mặc dù theo truyền thống dựa trên những sinh vật siêu nhiên hoặc ma quái đáng sợ trong văn hóa dân gian, đến những năm 1930, các trang phục dựa trên các nhân vật từ phương tiện truyền thông đại chúng—chẳng hạn như phim ảnh, văn học và đài phát thanh—đã trở nên phổ biến. Trang phục Halloween theo truyền thống chủ yếu được giới trẻ mặc đi chơi, nhưng kể từ giữa thế kỷ XX, người lớn cũng ngày càng mặc nhiều hơn. Cứ mỗi độ cuối tháng 10 hàng năm thì khắp các con phố từ Âu sang Á lại rộn ràng sắc màu bí ẩn của Halloween, lễ hội của những chiếc mặt nạ ma mị, của tiếng cười xen lẫn chút rờn rợn trong đêm tối với những bộ đồ hóa trang rực rỡ, những quả bí ngô phát sáng và trò chơi “trick or treat” vui nhộn. 

Trang phục Halloween truyền thống dựa trên hình tượng của các nhân vật siêu nhiên như quái vật, ma quỷ, bộ xương, phù thủy châu Âu với chiếc mũ phù thủy đặc trưng. Theo thời gian, việc lựa chọn trang phục bao gồm các nhân vật nổi tiếng trong tiểu thuyết, người nổi tiếng, và các nguyên mẫu chung chung như ninja và công chúa. Hóa trang trở nên phổ biến ở Scotland vào cuối thế kỷ XIX và tại Mỹ vào đầu thế kỷ XX. Trang phục Halloween xuất hiện lần đầu tiên trong các cửa hàng những năm 1930 khi nghệ thuật hoá trang đã trở nên phổ biến tại Hoa Kỳ. Thông thường, vào ngày Halloween, trang phục loài dơi thường xuất hiện nhiều nhất nhưng cũng có nhiều nhân vật khác được người ta chọn để hóa trang tham dự những dạ tiệc hóa trang vui nhộn. Trang phục Halloween cũng được thương mại hóa và đem lại lợi nhuận rất lớn, Năm 2017, người ta ước tính rằng người Mỹ sẽ chi 9,1 tỷ USD cho hàng hóa dịp Halloween trong đó có 3,4 tỷ USD trong số đó dành cho trang phục.

Lịch sử 

Tục lệ mặc trang phục Halloween có thể bắt nguồn từ một lễ hội của người Celt cổ xưa được tổ chức vào ngày 31 tháng 10 để đánh dấu sự bắt đầu của mùa đông, tại đó người ta mặc trang phục để xua đuổi tà ma. Được gọi là Samhain ở Ireland, Scotland và trên Đảo Man, nhưng lại gọi là Calan Gaeaf ở Wales, Cornwall và Brittany, lễ hội này được cho là có nguồn gốc từ trước thời kỳ Cơ Đốc giáo. Sau quá trình Cơ Đốc hóa Ireland vào thế kỷ thứ V, một số tục lệ này có thể đã được giữ lại trong việc tuân giữ Đêm Vọng Lễ Các Thánh của Cơ Đốc giáo ở khu vực đó. Mặc dù lễ hội tiếp tục được gọi là Samhain và Calan Gaeaf, nó đã pha trộn các truyền thống cổ xưa với các truyền thống của Cơ Đốc giáo. Thời điểm này trong năm được coi là ngưỡng cửa (liminal), khi các linh hồn hoặc nàng tiên (Aos Sí) và linh hồn của người chết có thể dễ dàng đi đến thế giới của người sống hơn.

Ít nhất từ thế kỷ XVI, lễ hội đã bao gồm hoạt động diễn tuồng câm (mumming) và giả trang (guising), trong đó mọi người mặc trang phục hoặc cải trang đi từ nhà này sang nhà khác và thường đọc những câu thơ hoặc hát các bài hát để đổi lấy thức ăn. Ban đầu, đây có thể là một truyền thống trong đó mọi người đóng giả Aos Sí hoặc linh hồn của người chết và nhận đồ cúng dường thay mặt cho họ. Việc đóng giả những sinh vật này hoặc cải trang cũng được cho là để bảo vệ bản thân khỏi họ. Cũng có ý kiến cho rằng những người diễn tuồng câm và giả trang "nhân cách hóa những linh hồn già cỗi của mùa đông, những người đòi hỏi phần thưởng để đổi lấy sự may mắn". F. Marian McNeill gợi ý rằng lễ hội ngoại giáo cổ đại bao gồm những người đeo mặt nạ hoặc mặc trang phục để đại diện cho các linh hồn, và khuôn mặt được đánh dấu hoặc bôi đen bằng tro từ đống lửa thiêng. 

Ở các vùng phía nam Ireland, một người đàn ông ăn mặc như một láir bhán hay ngựa cái trắng dẫn dắt các thanh niên đi từ nhà này sang nhà khác đọc những câu thơ—một số mang âm hưởng ngoại giáo—để đổi lấy thức ăn. Nếu gia đình cho thức ăn, họ có thể mong đợi sự may mắn, trong khi việc không làm như vậy sẽ mang lại xui xẻo. Tương tự, ở nước Anh thế kỷ 19, các thanh niên đi từ nhà này sang nhà khác với khuôn mặt đeo mặt nạ, vẽ bôi hoặc bôi đen, thường đe dọa sẽ làm trò tinh nghịch nếu họ không được chào đón. Ở một số vùng của Wales, đàn ông đi loanh quanh trong trang phục của những sinh vật đáng sợ gọi là gwrachod, trong khi ở một số nơi, những người trẻ tuổi mặc trang phục khác giới.  

Mặc dù việc diễn tuồng câm và mặc trang phục là một phần của các lễ hội hàng năm khác ở những nơi khác tại châu Âu, ở các vùng nói tiếng Celtic, chúng "đặc biệt phù hợp với một đêm mà những sinh vật siêu nhiên được cho là đang ở bên ngoài và có thể bị bắt chước hoặc xua đuổi bởi những người lang thang". Cũng có giả thuyết cho rằng việc mặc trang phục Halloween phát triển từ phong tục xin bánh linh hồn (souling), được thực hành bởi những người Cơ Đốc nhân ở các vùng Tây Âu ít nhất từ thế kỷ 15. Vào dịp Allhallowtide, các nhóm người nghèo sẽ đi từ nhà này sang nhà khác, thu thập bánh linh hồn—dưới tư cách là đại diện của người chết hoặc để cầu nguyện cho họ. Truyền thống Cơ Đốc giáo trong việc thừa nhận Vũ điệu của cái chết (danse macabre) cũng được cho là nguồn gốc của việc hóa trang vào dịp Halloween.

Một nhà văn người Anh thế kỷ XIX kể lại rằng Allhallowtide "thường bao gồm các nhóm trẻ em, mặc những bộ trang phục kỳ lạ, đi vòng quanh các trang trại và ngôi nhà nhỏ, hát một bài hát và xin bánh ngọt (được gọi là 'bánh linh hồn'), táo, tiền hoặc bất cứ thứ gì mà những người vợ tốt bụng sẽ cho chúng". Những người xin bánh linh hồn thường cầu xin "sự thương xót cho tất cả các linh hồn Cơ Đốc giáo để đổi lấy một chiếc bánh linh hồn". William Shakespeare đã nhắc đến tập tục này trong vở kịch Hai quý ông thành Verona (The Two Gentlemen of Verona) của ông (1593). Mục sư Cơ Đốc giáo Prince Sorie Conteh đã viết về việc mặc trang phục: "Theo truyền thống, người ta tin rằng linh hồn của những người đã khuất đi lang thang trên trái đất cho đến Ngày Lễ Các Thánh, và Đêm Vọng Lễ Các Thánh là cơ hội cuối cùng để người chết trả thù kẻ thù của họ trước khi chuyển sang thế giới bên kia. Để tránh bị nhận ra bởi bất kỳ linh hồn nào có thể đang tìm cách trả thù như vậy, mọi người sẽ đeo mặt nạ hoặc mặc trang phục để che giấu danh tính của mình". 

Vào thời Trung Cổ, các bức tượng và Thánh tích của các thánh tử đạo được diễu hành qua các đường phố vào dịp Allhallowtide. Một số nhà thờ không có khả năng chi trả cho những thứ này thay vào đó đã để mọi người ăn mặc như các vị thánh. Một số tín đồ vẫn tiếp tục tục lệ hóa trang thành các vị thánh, các nhân vật Kinh thánh và các nhà cải cách trong các lễ kỷ niệm Halloween ngày nay. Nhiều Cơ Đốc nhân ở lục địa châu Âu, đặc biệt là ở Pháp, tin rằng vào ngày Halloween, "những người chết trong các sân nhà thờ đã trỗi dậy cho một lễ hội hoang dã, gớm ghiếc", được gọi là vũ điệu của cái chết, thường được miêu tả trong trang trí nhà thờ. Một bài báo đăng trên tờ Christianity Today cho rằng danse macabre đã được diễn tại các buổi biểu diễn ở làng và hội hóa trang trong cung đình, với những người "hóa trang thành những xác chết từ nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội" và cho rằng đây là nguồn gốc của các bữa tiệc hóa trang Halloween.

Phong tục giả trang vào dịp Halloween ở Bắc Mỹ được ghi nhận lần đầu tiên vào năm 1911, khi một tờ báo ở Kingston, Ontario đưa tin trẻ em đi "giả trang" quanh khu phố. Ở nước Mỹ thế kỷ XIX, Halloween thường được tổ chức với các cuộc diễu hành trang phục và "những cuộc vui chơi phóng túng". Tuy nhiên, những nỗ lực đã được thực hiện để "thuần hóa" lễ hội nhằm tuân thủ đạo đức thời Victoria. Halloween được biến thành một ngày lễ riêng tư thay vì công cộng, các lễ kỷ niệm liên quan đến rượu và sự gợi dục bị hạ thấp tầm quan trọng, và chỉ có trẻ em mới được kỳ vọng là sẽ ăn mừng lễ hội.  Các trang phục Halloween ban đầu nhấn mạnh bản chất u ám của Halloween và chủ yếu nhắm vào trẻ em. Trang phục cũng được làm ở nhà hoặc sử dụng các vật dụng (chẳng hạn như đồ trang điểm) có thể mua và sử dụng để tạo ra trang phục. Vào những năm 1930, A. S. Fishbach, Ben Cooper, và các công ty khác đã bắt đầu sản xuất hàng loạt trang phục Halloween để bán tại các cửa hàng khi hoạt động xin kẹo trở nên phổ biến ở Bắc Mỹ. 

Trang phục Halloween thường được thiết kế để bắt chước những sinh vật siêu nhiên và đáng sợ. Trang phục theo truyền thống là của những con quái vật như ma cà rồng, người sói, zombie,  bóng ma và bù nhìn. Văn hóa đại chúng bắt đầu ảnh hưởng đến trang phục sau Chiến tranh thế giới thứ hai khi việc sản xuất trang phục trở nên phổ biến hơn, thương mại hóa hơn. Đến cuối thế kỷ XX, các nhân vật truyền hình và điện ảnh, các trang phục mang tính gợi dục và "hào nhoáng" (campy) đã trở nên phổ biến với sự tham gia của nhiều người lớn hơn.  Các bữa tiệc hóa trang Halloween thường diễn ra vào hoặc khoảng ngày 31 tháng 10, thường là vào ngày thứ Sáu hoặc thứ Bảy trước ngày lễ. Tiệc Halloween là loại hình tiệc phổ biến thứ ba được tổ chức tại Hoa Kỳ, chỉ xếp sau tiệc Super Bowl và tiệc Đêm Giao thừa.

Kinh tế học 
Trong một nghiên cứu của Liên đoàn Bán lẻ Quốc gia (NRF) ở Hoa Kỳ, người ta nhận thấy rằng 53,3% người tiêu dùng dự định mua trang phục Halloween vào năm 2005, chi tiêu trung bình 38,11 USD, tăng 10 USD so với năm trước. Họ cũng được kỳ vọng sẽ chi 4,96 tỷ USD vào năm 2006, tăng đáng kể so với mức chỉ 3,3 tỷ USD của năm trước đó. Nhưng nền kinh tế gặp khó khăn đã khiến nhiều người Mỹ phải cắt giảm chi tiêu cho Halloween, và vào năm 2009, NRF dự đoán rằng các hộ gia đình Mỹ sẽ giảm chi tiêu cho Halloween tới 15% xuống còn 56,31 đô la. Năm 2013, người Mỹ đã chi ước tính 6,9 tỷ USD để tổ chức lễ Halloween, bao gồm dự đoán 2,6 tỷ USD cho trang phục (với chi tiêu cho trang phục người lớn nhiều hơn trang phục trẻ em) và 330 triệu USD cho trang phục thú cưng. Năm 2017, người ta ước tính rằng người Mỹ sẽ chi 9,1 tỷ đô la cho hàng hóa Halloween, với 3,4 tỷ đô la trong số đó dành cho trang phục. Một cuộc khảo sát khác của NRF cho thấy 67% người mua sắm Halloween sẽ mua trang phục, chi 3,2 tỷ USD vào năm 2019. Ước tính chi tiêu cho Halloween vào năm 2022 sẽ đạt 10,6 tỷ đô la. Ở Việt Nam, cứ vào đêm 30 tháng 10 hàng năm thì phố Tây Bùi Viện lại biến thành vương quốc ma quái trong đêm Halloween, hàng nghìn người dân và du khách đổ về phố Bùi Viện hóa trang thành ma quỷ, tạo nên bầu không khí náo nhiệt, rực rỡ sắc màu.

Chỉ trích 
Trang phục Halloween ở thế giới phương Tây đương đại đôi khi mô tả con người và sự vật từ thời điểm hiện tại và đôi khi được nhìn nhận dưới góc độ ý nghĩa chính trị và văn hóa của chúng. Khi các trang phục sử dụng một cách thiếu suy xét những hình ảnh mang tính định kiến về các nhóm người khác như người Digan (Gypsy) và người Mỹ bản địa, chúng đôi khi bị lên án vì sự chiếm đoạt văn hóa. Ví dụ, Giám đốc Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) Julie Myers đã vướng vào một vụ bê bối vào năm 2008 tại bữa tiệc Halloween của ICE khi bà trao giải Trang phục Đẹp nhất cho một người hóa trang thành "tù nhân Jamaica vượt ngục" với kiểu tóc dreadlock và mặt bôi đen (blackface). Trang phục Halloween cũng có thể gây ra tranh cãi thông qua sự tình dục hóa lộ liễu đối với nhiều trang phục thiếu vải dành cho phụ nữ, mặc dù điều này có một lịch sử dài một cách đáng ngạc nhiên. Tại Việt Nam từng có sự kiện nhóm thanh niên đóng giả Bác Hồ vào một quán bar trên địa bàn đêm Halloween ở Hà Nội được cho là là không phù hợp chuẩn mực đạo đức xã hội, thuần phong mỹ tục Việt Nam và có dấu hiệu vi phạm Luật An ninh mạng năm 2018, việc đóng giả, "nhái" hình ảnh lãnh tụ một cách thiếu nghiêm túc khiến rất nhiều người bức xúc.

Chú thích

Tham khảo
Addis, M.E. Leicester. "Allhallowtide." Frank Leslie's Popular Monthly. 40:5 (November 1895).
Dunwich, Gerina. A Witch's Halloween. Avon, Mass.: Adams Media, 2007.
Denny, Dann. "Adults go for sexy or funny looks on Halloween." Herald-Times, (Bloomington, IN) 28 Oct. 2010: Newspaper Source Plus. Web. 9 Feb. 2013.
Dowling, Melissa. "Sexy Sells Halloween Costumes." Multichannel Merchant 6.10 (2010): 56. Business Source Complete. Web. 9 Feb. 2013.
"Halloween." In Encyclopedia of the End: Mysterious Death in Fact, Fancy, Folklore, and More. Deborah Noyes, ed. Boston: Houghton Mifflin Co., 2008.
Levinson, Stacey, Stacey Mack, Dan Reinhardt, and Helen Suarez, Grace Yeh (1992). 
"Halloween As a Consumption Experience", in NA - Advances in Consumer Research, 19. John F. Sherry Jr. and Brian Sternthal, eds. Provo, UT: Association for Consumer Research, Pages: 219–228.
Lherm, Adrien. "Halloween — A 'Reinvented' Holiday." In Celebrating Ethnicity and Nation: American Festive Culture from the Revolution to the Early Twentieth Century. Geneviève Fabre, ed. New York: Berghahn Books, 2001.
Nelson, Adie. "The Pink Dragon Is Female." Psychology of Women Quarterly 24.2 (2000): 137. Academic Search Complete. Web. 9 Feb. 2013.
Northrup, Lesley A. Women and Religious Ritual. Washington, D.C.: Pastoral Press, 1993.
Ogletree, Shirley Matile, and Larry Denton. "Age And Gender Differences In Children's Halloween Costumes." Journal of Psychology 127.6 (1993): 633. Business Source Complete. Web. 9 Feb. 2013.
Rogers, Nicholas. Halloween: From Pagan Ritual to Party Night. New York: Oxford University Press, 2002.
Seltzer, Sarah. "Embracing Our Inner Monsters." The New York Times 28 Oct. 2012: n. pag. Print.
 Galembo, Phyllis. Dressed for Thrills: 100 Years of Halloween Costumes and Masquerade. New York: Harry N. Abrams, 2002.
Santino, Jack. "The Fantasy and Folklore of All Hallows", The American Folklife Center, 2009
Hóa trang
Halloween