Cuộc nổi dậy Fronde

Cuộc nổi dậy Fronde, là một cuộc nội chiến diễn ra ở Pháp từ năm 1648 đến năm 1653, trong Chiến tranh Pháp-Tây Ban Nha (1635–1659). Cuộc xung đột bắt nguồn từ sự phản đối các chính sách tập trung hóa do chính phủ của Anne của Áo và Hồng y Mazarin theo đuổi. Những chính sách này lần lượt là phản ứng trước cuộc khủng hoảng tài chính do sự tham gia của Pháp vào Chiến tranh Ba mươi năm gây ra.

Nó có thể được chia thành hai phần, cuộc nổi dậy Fronde của Nghị viện từ năm 1648 đến năm 1649, tiếp theo là cuộc nổi dậy của các Thân vương, từ năm 1650 đến năm 1653. Cả hai đều dẫn đến chiến thắng cho Vương quyền và tạo điều kiện cho sự phát triển của chế độ quân chủ chuyên chế dưới thời Louis XIV.

Nguồn gốc 

Cuộc nổi dậy nhằm mục đích bảo vệ các quyền tự do cổ xưa khỏi sự xâm phạm của hoàng gia và bảo vệ các quyền đã được thiết lập của các nghị viện, đặc biệt là quyền của Nghị viện Paris trong việc hạn chế quyền lực của nhà vua bằng cách từ chối đăng ký các sắc lệnh trái với phong tục. Các quyền tự do bị tấn công là quyền tự do phong kiến, không phải của cá nhân mà là của các thị trấn được hiến chương hóa, nơi họ bảo vệ các đặc quyền được trao cho các chức vụ trong bức tranh pháp lý chắp vá của các lợi ích địa phương và bản sắc tỉnh thành của nước Pháp. Cuối cùng, cuộc nổi dậy Fronde đã tạo động lực cho việc thiết lập chế độ chuyên chế hoàng gia, vì các cuộc rối loạn cuối cùng đã làm mất uy tín khái niệm tự do phong kiến.

Áp lực khiến các quyền tự do truyền thống bị đe dọa đến từ việc tăng và mở rộng thuế khi Hoàng gia cần phải phục hồi sau những khoản chi tiêu trong các cuộc chiến tranh gần đây. Chi phí của Chiến tranh Ba mươi năm (1618–1648) đã buộc chính phủ của Mazarin phải huy động vốn bằng các phương tiện truyền thống, như thuế nhập khẩu, thuế đánh vào đất đai và thỉnh thoảng là các khoản trợ cấp. Giới quý tộc từ chối bị đánh thuế như vậy, dựa trên các quyền tự do hoặc đặc quyền cũ của họ, và gánh nặng đổ dồn lên tầng lớp tư sản.

Phong trào nhanh chóng thoái hóa thành các phe phái, một số trong đó cố gắng lật đổ Mazarin và đảo ngược các chính sách của người tiền nhiệm của ông, Hồng y Richelieu (tại vị 1624–1642), người đã giành lấy quyền lực cho vương quyền từ các quý tộc lãnh thổ lớn, một số người trong số họ trở thành thủ lĩnh của Fronde. Khi Louis XIV lên ngôi vua vào năm 1643, ông chỉ là một đứa trẻ, vì vậy nước Pháp được cai trị bởi Anne của Áo và mặc dù Richelieu đã qua đời năm trước đó, các chính sách của ông vẫn tiếp tục chi phối đời sống Pháp dưới thời người kế nhiệm của ông, Hồng y Mazarin. Hầu hết các nhà sử học cho rằng việc Louis sau này khăng khăng duy trì chế độ chuyên chế và tước đoạt quyền lực thực sự của giới quý tộc là kết quả của những sự kiện trong thời thơ ấu của ông. Thuật ngữ frondeur sau này được dùng để chỉ bất kỳ ai đề xuất rằng quyền lực của nhà vua nên bị hạn chế và hiện nay đã được sử dụng trong ngôn ngữ Pháp bảo thủ để chỉ bất kỳ ai thể hiện sự bất phục tùng hoặc chỉ trích quyền lực hiện có.

Cuộc nổi dậy Fronde đầu tiên, Cuộc nổi dậy Nghị viện (1648–1649) 
Vào tháng 5 năm 1648, một khoản thuế đánh vào các quan chức tư pháp của Nghị viện Paris đã không chỉ gây ra sự từ chối trả thuế mà còn lên án các sắc lệnh tài chính trước đó và yêu cầu chấp nhận một kế hoạch cải cách hiến pháp do một ủy ban thống nhất của nghị viện (Chambre Saint-Louis), bao gồm các thành viên của tất cả các tòa án tối cao của Paris, soạn thảo.

Hồ sơ quân sự của Cuộc nổi dậy Nghị viện gần như trống rỗng. Vào tháng 8 năm 1648, cảm thấy được củng cố bởi tin tức về chiến thắng của Thân vương Louis II de Condé tại Lens (20 tháng 8 năm 1648), Mazarin đột ngột bắt giữ các nhà lãnh đạo của nghị viện, sau đó Paris nổi dậy và dựng rào chắn trên đường phố.

Phe quý tộc yêu cầu triệu tập một hội nghị của Quốc hội Lập hiến, lần cuối cùng được triệu tập vào năm 1615. Giới quý tộc tin rằng trong Quốc hội Lập hiến, họ có thể tiếp tục kiểm soát tầng lớp tư sản, như họ đã từng làm trong quá khứ.

Phe hoàng gia, không có quân đội trong tay, buộc phải thả tù nhân và hứa hẹn cải cách; vào đêm ngày 22 tháng 10, họ bỏ chạy khỏi Paris. Tuy nhiên, việc Pháp ký kết Hoà ước Westphalia (Hiệp ước Münster, ngày 24 tháng 10 năm 1648) cho phép quân đội Pháp trở về từ biên giới, và đến tháng 1 năm 1649, Condé đã bao vây Paris. Hai phe đối lập đã ký Hòa ước Rueil (11 tháng 3 năm 1649) sau khi không có nhiều máu đổ ra. Người dân Paris, mặc dù vẫn luôn chống lại Hồng y giáo chủ, đã từ chối yêu cầu sự giúp đỡ của Tây Ban Nha, như đề xuất của những người ủng hộ thuộc tầng lớp quý tộc và thân vương dưới sự lãnh đạo của Armand de Bourbon, Thân vương xứ Conti, và vì không có triển vọng thành công về mặt quân sự nếu không có sự giúp đỡ đó, phe quý tộc đã quy phục chính phủ và nhận được những nhượng bộ.

Cuộc nổi dậy Fronde thứ hai, Cuộc nổi dậy của các Thân vương (1650–1653) 
Từ đó trở đi, Fronde trở thành câu chuyện về những âm mưu, cuộc chiến tranh nửa vời trong cuộc tranh giành quyền lực và kiểm soát sự bảo trợ, mất hết dấu vết của giai đoạn lập hiến đầu tiên. Các nhà lãnh đạo là những thân vương và quý tộc bất mãn: Gaston, Công tước xứ Orleans (chú của nhà vua); Louis II vĩ đại, Thân vương Condé và em trai Armand, Thân vương Conti; Frédéric, Công tước xứ Bouillon, và em trai Henri, Tử tước xứ Turenne. Ngoài ra còn phải kể đến con gái của Gaston, Anne, nữ công tước xứ Montpensier (La grande Mademoiselle); em gái của Condé, Madame de Longueville; Madame de Chevreuse; và kẻ mưu mô xảo quyệt Jean François Paul de Gondi, sau này là Hồng y de Retz. Các hoạt động quân sự rơi vào tay những lính đánh thuê dày dạn kinh nghiệm chiến tranh, do hai vị tướng lớn và nhiều vị tướng nhỏ hơn chỉ huy.

Tháng 1 năm 1650 – Tháng 12 năm 1651 

Hòa ước Rueil kéo dài đến cuối năm 1649. Các thân vương, được tiếp đón tại triều đình một lần nữa, lại tiếp tục âm mưu chống lại Mazarin. Vào ngày 14 tháng 1 năm 1650, Hồng y Mazarin, sau khi đạt được thỏa thuận với Monsieur Gondi và Madame de Chevreuse, đột ngột bắt giữ Condé, Conti và Longueville. Lần này, Turenne, trước và sau đó là người lính trung thành nhất thời bấy giờ, đã lãnh đạo cuộc nổi dậy vũ trang. Nghe theo lời khuyên của Madame de Longueville, ông quyết định giải cứu các anh trai của bà, đặc biệt là Condé, người đồng đội cũ của ông trong các trận chiến ở Freiburg và Nördlingen.

Turenne hy vọng sẽ làm được điều đó với sự trợ giúp của Tây Ban Nha; một đội quân Tây Ban Nha hùng mạnh đã tập hợp ở Artois dưới sự chỉ huy của Đại công tước Leopold Wilhelm của Áo, thống đốc vùng Hà Lan thuộc Tây Ban Nha, nhưng nông dân ở vùng nông thôn đã nổi dậy chống lại quân xâm lược; Đội quân hoàng gia ở Champagne nằm trong tay tài giỏi của César de Choiseul, comte du Plessis-Praslin, người đã 52 tuổi và có 36 năm kinh nghiệm chiến đấu; và pháo đài nhỏ Guise đã chống lại thành công cuộc tấn công của đại công tước.

Vào thời điểm đó, Mazarin đã yêu cầu quân tiếp viện từ quân đội của Plessis-Praslin để dẹp loạn ở phía nam, buộc tướng hoàng gia phải rút lui. Sau đó, Đại công tước Leopold Wilhelm quyết định rằng ông đã tiêu tốn đủ tiền bạc và binh lính của Vua Philip IV của Tây Ban Nha vào cuộc xung đột với Pháp. Quân đội chính quy của ông rút về doanh trại mùa đông, và để Turenne giao nộp các thân vương với một đội quân hỗn tạp gồm những người Frondeurs và Lorrainers. Plessis-Praslin bằng vũ lực và hối lộ đã đảm bảo sự đầu hàng của Rethel vào ngày 13 tháng 12 năm 1650 và Turenne, người đã tiến đến để giải vây nơi này, đã vội vàng rút lui. Nhưng ông ta là một đối thủ đáng gờm, và Plessis-Praslin cùng Mazarin, người đi cùng quân đội, đã có nhiều lo ngại về kết quả của một trận chiến thất bại. Tuy nhiên, thống chế vẫn chọn cách buộc Turenne phải đưa ra quyết định, và Trận Blanc-Champ (gần Sommepy-Tahure) hay Rethel là kết quả tất yếu.

Cả hai bên đều bế tắc ở những vị trí kiên cố, Plessis-Praslin nghi ngờ về độ tin cậy của kỵ binh của mình, nhưng Turenne lại quá yếu để tấn công, khi đó một cuộc tranh giành quyền ưu tiên nảy sinh giữa Trung đoàn Cận vệ Pháp và trung đoàn Picardie. Bộ binh hoàng gia phải được sắp xếp lại theo thứ tự thâm niên của trung đoàn, và Turenne, nhận thấy và muốn tận dụng sự hỗn loạn đi kèm, đã rời khỏi cứ điểm của mình và tấn công với sức mạnh tối đa. Trận chiến (15 tháng 12 năm 1650) diễn ra ác liệt và trong một thời gian khá bấp bênh, nhưng cuối cùng quân Fronde của Turenne đã đầu hàng, và quân đội của ông ta, với tư cách là một đội quân, đã không còn tồn tại. Bản thân Turenne, không bị lừa dối về vai trò của mình trong vở kịch, đã xin và nhận được sự tha thứ của vị vua trẻ, và trong khi đó, triều đình, với maison du roi và các đội quân trung thành khác, đã dập tắt các cuộc nổi dậy nhỏ mà không gặp khó khăn (tháng 3-tháng 4 năm 1651).

Condé, Conti và Longueville được thả, và đến tháng 4 năm 1651, cuộc nổi dậy đã sụp đổ ở khắp mọi nơi. Sau đó là vài tháng hòa bình giả tạo và triều đình trở lại Paris. Mazarin, một đối tượng bị tất cả các thân vương căm ghét, đã lui về sống lưu vong. Sự vắng mặt của ông đã tạo điều kiện cho sự ganh ghét lẫn nhau, và trong phần còn lại của năm, tình trạng vô chính phủ đã ngự trị ở Pháp.

Tháng 12 năm 1651 – Tháng 2 năm 1653 
Vào tháng 12 năm 1651, Hồng y Mazarin trở lại Pháp với một đội quân nhỏ. Chiến tranh lại bắt đầu, và lần này, Turenne và Condé đối đầu với nhau.

Sau chiến dịch đó, cuộc nội chiến chấm dứt, nhưng trong một số chiến dịch khác của Chiến tranh Pháp-Tây Ban Nha sau đó, hai vị tướng vĩ đại này lại đối đầu với nhau, Turenne là người bảo vệ nước Pháp, Condé là kẻ xâm lược Tây Ban Nha.

Sự ra mắt của những người Frondeurs mới diễn ra ở Guyenne (tháng 2–tháng 3 năm 1652), trong khi đồng minh Tây Ban Nha của họ, Đại công tước Leopold Wilhelm, chiếm được nhiều pháo đài phía bắc. Trên sông Loire, nơi trọng tâm sớm được chuyển đến, những người Fronde được chỉ huy bởi những kẻ mưu mô và các lãnh chúa hay gây gổ, cho đến khi Condé đến từ Guyenne. Sự lãnh đạo táo bạo của ông được thể hiện rõ trong trận Bléneau (7 tháng 4 năm 1652), trong đó một phần quân đội hoàng gia bị tiêu diệt, nhưng quân tiếp viện đã đến để chống lại ông. Từ những bố trí khéo léo của đối phương, Condé cảm nhận được sự hiện diện của Turenne và đã ngừng cuộc giao tranh. Quân đội hoàng gia cũng làm tương tự. Condé mời chỉ huy đội hậu vệ của Turenne đến ăn tối, trách móc ông ta không thương tiếc vì đã để quân của thân vương bất ngờ tấn công mình vào buổi sáng, và để tạm biệt, ông nói với vị khách của mình, "Quel dommage que de braves gens comme nous se coupent la gorge pour un faquin" ("Thật đáng tiếc khi những người tử tế như chúng ta lại tự cắt cổ mình vì một tên lưu manh") - một sự việc và một lời nhận xét thể hiện sự kiêu ngạo phong kiến, điều trớ trêu thay lại dẫn đến chế độ chuyên chế sắt đá của Louis XIV.

Sau Bléneau, cả hai đạo quân hành quân đến Paris để đàm phán với nghị viện, de Retz và Mlle de Montpensier, trong khi đại công tước chiếm thêm nhiều pháo đài ở Flanders, và Charles, công tước xứ Lorraine, với một đội quân lính đánh thuê cướp bóc, hành quân qua Champagne để gia nhập cùng Condé. Về phần Condé, Turenne đã khéo léo vượt qua Condé và đứng chắn trước đội quân lính đánh thuê, và thủ lĩnh của họ, không muốn tiêu hao binh lính của mình chống lại các trung đoàn Pháp cũ, đã đồng ý rút lui với một khoản tiền thanh toán và lời hứa về hai pháo đài nhỏ ở Lorraine.

Một vài thao tác nữa, và quân đội hoàng gia đã có thể bao vây quân Fronde ở Faubourg St Antoine (2 tháng 7 năm 1652) khi lưng họ quay về phía cổng thành Paris đóng kín. Phe bảo hoàng tấn công dọc theo toàn bộ chiến tuyến và giành được một chiến thắng vang dội bất chấp tài năng hiệp sĩ của hoàng tử và các lãnh chúa vĩ đại của ông, nhưng vào thời điểm quan trọng, con gái của Gaston đã thuyết phục người dân Paris mở cổng thành và cho phép quân đội của Condé tiến vào. Chính cô đã chĩa súng của Bastille vào những kẻ truy đuổi. Một chính phủ nổi dậy xuất hiện ở Paris và tuyên bố Monsieur là trung tướng của vương quốc. Mazarin, cảm thấy rằng dư luận hoàn toàn chống lại mình, đã rời Pháp một lần nữa, và giới tư sản Paris, đang tranh cãi với các thân vuơng, đã cho phép nhà vua vào thành phố vào ngày 21 tháng 10 năm 1652. Mazarin trở lại mà không gặp phải sự kháng cự nào vào tháng 2 năm 1653.

Cuộc nổi dậy Tây Ban Nha 

Cuộc nội chiến Fronde đã kết thúc. Mệt mỏi vì sự hỗn loạn và chán ghét các thân vuơng, đất nước bắt đầu coi nhà vua và đảng của ông là đại diện cho trật tự. Do đó, Fronde đã mở đường cho chế độ chuyên chế của Louis XIV. Trong khi đó, chiến tranh Pháp-Tây Ban Nha tiếp tục ở Flanders, Catalonia và Ý, bất cứ nơi nào có quân đồn trú Tây Ban Nha và Pháp đối đầu nhau. Condé, cùng với tàn quân của mình, đã thách thức gia nhập phục vụ nhà vua Tây Ban Nha.

Năm 1653, nước Pháp kiệt quệ đến nỗi cả quân xâm lược lẫn quân phòng thủ đều không thể tập hợp đủ lương thực để ra trận cho đến tháng 7. Có lúc, gần Péronne, Condé đã đẩy Turenne vào thế bất lợi nghiêm trọng nhưng không thể thuyết phục được tướng Tây Ban Nha Bá tước Fuensaldaña, người quan tâm đến việc bảo toàn binh lính của chủ nhân hơn là đưa Condé lên làm thị trưởng cung điện cho nhà vua Pháp, và hai đội quân lại rút lui mà không giao chiến. Năm 1654, sự kiện chính là cuộc vây hãm và giải vây Arras. Vào đêm 24/25 tháng 8, các tuyến phòng thủ do thân vuơng thiết lập xung quanh nơi đó đã bị quân đội của Turenne tấn công dữ dội và Condé cũng được ghi nhận công lao tương đương nhờ việc rút lui an toàn quân đoàn vây hãm dưới sự yểm trợ của một loạt các cuộc tấn công kỵ binh táo bạo do chính ông dẫn đầu như thường lệ, tay cầm kiếm.

Năm 1655, Turenne chiếm được các pháo đài Landrecies, Condé và St Ghislain. Năm 1656, thân vuơng Condé trả thù cho thất bại ở Arras bằng cách tấn công tuyến phòng thủ của Turenne xung quanh Valenciennes (16 tháng 7) nhưng Turenne đã rút quân một cách có trật tự. Chiến dịch năm 1657 diễn ra không có gì đáng chú ý và chỉ được ghi nhớ vì một đội quân gồm 6.000 lính bộ binh Anh, do Oliver Cromwell cử đến theo hiệp ước liên minh với Mazarin, đã tham gia vào đó. Sự hiện diện của đội quân Anh và mục đích biến Dunkirk thành một Calais mới, để nước Anh nắm giữ mãi mãi, đã mang lại cho chiến dịch tiếp theo một tính chất chắc chắn và quyết đoán mà hoàn toàn thiếu trong phần còn lại của cuộc chiến.

Dunkirk nhanh chóng bị bao vây với lực lượng lớn và khi Don Juan của Áo và Condé xuất hiện với đội quân cứu viện từ Fumes, Turenne đã tiến lên một cách dũng cảm để đối đầu với họ. Trận chiến Cồn cát, diễn ra vào ngày 14 tháng 6 năm 1658, là cuộc thử sức thực sự đầu tiên kể từ trận chiến Faubourg St Antoine. Những thành công ở một cánh bị ảnh hưởng bởi thất bại ở cánh kia nhưng cuối cùng Condé đã rút lui với nhiều tổn thất, thành công của các cuộc tấn công kỵ binh của ông bị phá vỡ bởi thất bại của cánh phải quân Tây Ban Nha giữa các cồn cát.

Tại đây, "áo đỏ" lần đầu tiên xuất hiện trên chiến trường lục địa, dưới sự lãnh đạo của Sir William Lockhart, đại sứ của Cromwell tại Paris. Họ đã làm kinh ngạc cả hai đội quân bởi sự ngoan cường và hung hãn trong các cuộc tấn công của họ. Dunkirk thất thủ và được giao cho Chính quyền Bảo hộ Anh, như đã hứa, treo cờ Thánh George cho đến khi Charles II bán nó cho Louis XIV vào năm 1662.

Một chiến dịch cuối cùng không mấy quyết liệt diễn ra vào năm 1659—năm thứ hai mươi lăm của cuộc xung đột giữa Pháp và Tây Ban Nha bắt đầu từ Chiến tranh Ba mươi năm—sau đó hiệp ước hòa bình Pyrenees được ký kết vào ngày 5 tháng 11. Vào ngày 27 tháng 1 năm 1660, thân vuơng đã yêu cầu và nhận được sự tha thứ của Louis XIV tại Aix-en-Provence. Sự nghiệp sau này của Turenne và Condé là những thần dân ngoan ngoãn của quốc vương của họ.

Ghi chú

Tham khảo

Nguồn
 Bonney, Richard J. "The French Civil War, 1649–53." European History Quarterly (1978) 8#1 pp: 71–100.
 Bonney, Richard J. Society and Government in France under Richelieu and Mazarin, 1624–1661 1988. With 309 original documents table of contents
 
 
 Knecht, Robert Jean. The French civil wars, 1562–1598 (Longman, 2000)
 Ranum, Orest A. The Fronde: A French Revolution, 1648–1652 (WW Norton, 1993)
 Treasure, Geoffrey. "The Fronde, Part II: The Battle for France", History Today (1978) 28#7 pp 436–445, popular summary; online

Ở Pháp
 Amable Guillaume Prosper Brugière, baron de Barante, Le Parlement de Paris et vie de M. Molé (Paris, 1859)
 Memoirs of Cardinal de Retz
 Lettres du Cardinal Mazarin (Paris, 1878–1906)
 Louis Madelin, La Fronde (Paris: Flammarion, 1931)

Xung đột thập niên 1640
Xung đột thập niên 1650
Nội chiến Pháp
Pháp thập niên 1640
Pháp thập niên 1650