Yevgeny Zababakhin

Yevgeny Ivanovich Zababakhin (; 16 tháng 1 năm 1917 – 27 tháng 12 năm 1984) là một nhà vật lý Liên Xô, đồng thời là một trong những tổng công trình sư cấp cao phụ trách thiết kế các vụ nổ hạt nhân trong chương trình vũ khí hạt nhân của Liên Xô.

Ngoài ra, ông còn là sĩ quan cao cấp trong Không quân Liên Xô, và đã tham gia vào việc phát triển vũ khí hạt nhân đầu tiên của Liên Xô – RDS-1, cũng như thiết kế bom nhiệt hạch hai giai đoạn đầu tiên của Liên Xô (RDS-37).

Cuộc đời và sự nghiệp 
Yevgeny Ivanovich Zababakhin sinh tại Moscow. Sau khi hoàn thành chương trình trường bảy năm vào năm 1931, ông theo học tại Trường Cao đẳng Công nghiệp Thực phẩm Moscow. Trọng tâm của trường kỹ thuật này sau đó được chuyển sang sản xuất vòng bi. Ông tốt nghiệp năm 1936 và được phân công đến làm việc tại nhà máy Sharikopodshipnik, dần trở thành đốc công cao cấp vận hành máy tiện.

Năm 1938, ông nhập học tại Đại học Quốc gia Moskva để nghiên cứu vật lý. Từ năm 1941, ông chỉ huy một trung đội Komsomol, tham gia xây dựng các công sự phòng thủ chống lại Đức Quốc xã tại Roslavl, tỉnh Smolensk. Vào tháng 9 cùng năm, ông được gửi đi như một tân binh đến Học viện Kỹ thuật Không quân tại Zhukovsky.

Ông tốt nghiệp loại xuất sắc vào năm 1944 với cấp bậc đại úy, sau đó làm việc tại khoa đạn đạo học và tham gia giảng dạy. Năm 1947, ông bảo vệ luận án sau đại học về sóng xung kích hội tụ. Cũng trong năm đó, ông được bầu làm đại biểu Xô Viết Tối cao Liên Xô (đến năm 1952) và tham dự các Đại hội lần thứ 13, 14 và 15 của Đảng Cộng sản.

Giáo sư D. A. Ventsel, người hướng dẫn luận án của ông, đã đề nghị ông đến làm trợ lý tại Viện Vật lý Hóa học, trong phòng thí nghiệm của Yakov Zeldovich, một phần của dự án bom nguyên tử Liên Xô. Zeldovich nhận xét nhà khoa học 30 tuổi này là khiêm tốn, ít nói nhưng tài năng và có ý chí mạnh mẽ. Ông nhận thấy luận án của Zababakhin có liên quan chặt chẽ đến công việc của phòng thí nghiệm – các ghi chép của ông bị xếp loại mật và bị tiêu hủy bởi cơ quan chức năng, nhưng Zababakhin vẫn hoan nghênh một nhà vật lý có năng lực.

Ông được điều chuyển đến thành phố bí mật Sarov, tỉnh Nizhny Novgorod, làm việc tại KB-11 (“Cục thiết kế-11”, còn được gọi là Arzamas-16), trung tâm mới của việc thiết kế vũ khí hạt nhân Liên Xô. Sau vụ thử vũ khí hạt nhân đầu tiên của Liên Xô – RDS-1 vào năm 1949, ông nhận được phần thưởng quốc gia đầu tiên gồm Huân chương Lenin và Giải thưởng Nhà nước Liên Xô nhờ những đóng góp của mình. 

Các công trình lý thuyết ban đầu của ông đã góp phần tạo ra thiết bị tiếp theo là RDS-2, được thử nghiệm năm 1951, cũng như các cải tiến và nghiên cứu lý thuyết chủ chốt cho nhiều thiết bị khác, bao gồm bom nhiệt hạch đầu tiên của Liên Xô – RDS-37. Dưới sự chỉ đạo của Igor Kurchatov, ông hoàn thành luận án để trở thành tiến sĩ khoa học vật lý và toán học.

Năm 1955, chính quyền Liên Xô thành lập một cơ sở thiết kế vũ khí thứ hai tại Chelyabinsk-70 (nay là Snezhinsk), mang tên NII-1011 (Viện Nghiên cứu Khoa học-1011), với Zababakhin giữ chức trưởng bộ phận lý thuyết và phó giám sát. Những phát triển tại đây đã dẫn tới các đầu đạn hạt nhân đầu tiên được vũ khí hóa của quân đội Liên Xô vào năm 1957, và nhiều loại vũ khí khác tiếp tục được chế tạo tại đây.

Ông được bầu làm viện sĩ thông tấn của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô vào năm 1958, và đến năm 1960 trở thành người đứng đầu NII-1011, vị trí mà ông giữ cho đến cuối đời.

Vào mùa thu năm 1962, Andrei Sakharov, người đang giám sát nhóm của Boris Kozlov chế tạo một bom nhiệt hạch để thử nghiệm trong khí quyển tại KB-11, cho rằng không có lý do chính đáng để tiến hành chế tạo một thiết bị tương tự do nhóm của Zababakhin tại NII-1011 phát triển. Lo ngại rằng phóng xạ rơi (fallout) cuối cùng sẽ gây tử vong cho hàng nghìn người, ông lần lượt kiến nghị lên Yulii Khariton (người phụ trách thiết kế vũ khí Liên Xô, cho rằng kiến nghị này mang tính thiên vị và gây chia rẽ do quan hệ kém giữa hai nhóm), sau đó đến Thủ tướng Nikita Khrushchev (người nói rằng ông cảm thấy không khỏe), rồi đến Efim Slavsky, Bộ trưởng Bộ chế tạo máy hạng trung (ban đầu ủng hộ ông).

Sakharov đã đến NII-1011. Zababakhin đáp lại một cách cứng rắn, khẳng định rằng thiết bị của ông phải được thử nghiệm. Sakharov đã lớn tiếng cho rằng điều đó “tương đương với giết người”, nhưng Zababakhin và nhóm của ông không bị lay chuyển. Cuối cùng, cả hai thiết bị đều được kích nổ, trong đó thiết bị của Zababakhin được thử trước.

Ông cũng tiến hành các thí nghiệm sử dụng điện tích hạt nhân cho mục đích dân sự cùng với Boris Litvinov, như dập tắt các đám cháy khí và khai thác quặng cũng như nhiên liệu hóa thạch. Năm 1968, ông được bầu làm viện sĩ chính thức của Viện Hàn lâm Khoa học. Ông đã hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh và học viên cao học trong lĩnh vực khoa học. Cấp bậc quân sự cuối cùng của ông, đạt được vào năm 1977, là trung tướng kỹ sư của không quân.

Ông qua đời đột ngột khi đang làm việc tại Chelyabinsk-70.

Giải thưởng và di sản 

 1949: Huân chương Lenin, Giải thưởng Nhà nước Liên Xô (Giải thưởng Stalin) hạng II.
 1951: Huân chương Cờ đỏ Lao động, Giải thưởng Nhà nước Liên Xô (Giải thưởng Stalin) hạng I.
 1953: Danh hiệu Anh hùng Lao động Xã hội Chủ nghĩa cùng Huy chương vàng Búa liềm, thêm một Huân chương Lenin, thêm Giải thưởng Nhà nước Liên Xô (Giải thưởng Stalin) hạng I.
 1958: Giải thưởng Lenin.
 1967: Công dân danh dự thành phố Snezhinsk.
 1976: Bằng khen danh dự của Ủy ban khu vực Chelyabinsk của Đảng Cộng sản Liên Xô.

 1984: Huy chương vàng M. V. Keldysh.

Các vinh danh mang tên ông:

 Hội nghị khoa học “Zababakhin Scientific Readings”, về vật lý mật độ năng lượng cao, lần đầu tổ chức năm 1992.
 Giải thưởng dành cho công trình xuất sắc của các nhà khoa học trẻ làm việc tại VNIITF, được thành lập năm 1998.
 Viện Nghiên cứu Khoa học Toàn Nga về Vật lý Kỹ thuật (RFNC-VNIITF) (trước đây là NII-1011) được gắn tên E. I. Zababakhin vào năm 1999.

Tham khảo