Hộ khẩu (Trung Quốc)

Hukou (Hộ khẩu) (; ) là một hệ thống đăng ký hộ khẩu được sử dụng tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.Bản thân hệ thống này được gọi chính xác hơn là hộ tịch (huji) (; ), và có nguồn gốc từ Trung Quốc cổ đại; hukou là việc đăng ký của một cá nhân vào hệ thống. Bản ghi đăng ký hộ gia đình chính thức xác định một người là cư dân thường trú của một khu vực và bao gồm các thông tin nhận dạng như tên, cha mẹ, vợ/chồng và ngày sinh. Một hukou cũng có thể dùng để chỉ một sổ hộ khẩu trong nhiều ngữ cảnh vì sổ đăng ký hộ gia đình () được cấp cho từng gia đình, và thường bao gồm thông tin về sinh tử, kết hôn, ly hôn và việc di chuyển chỗ ở của tất cả các thành viên trong gia đình.

Hệ thống này phần nào bắt nguồn từ các hệ thống đăng ký hộ gia đình của Trung Quốc cổ đại. Hệ thống hộ khẩu cũng ảnh hưởng đến các hệ thống tương tự trong cấu trúc hành chính công của các quốc gia Đông Á láng giềng, chẳng hạn như Nhật Bản (koseki) và Hàn Quốc (hoju), cũng như quốc gia Đông Nam Á là Việt Nam (hộ khẩu). Tại Hàn Quốc, hệ thống hoju đã bị bãi bỏ vào tháng 1 năm 2008. Mặc dù không liên quan về nguồn gốc, hệ thống propiska ở Liên Xô và đăng ký cư trú ở Nga có mục đích tương tự và đóng vai trò như một mô hình cho hệ thống hộ khẩu của Trung Quốc hiện đại.

Trong kỷ nguyên hiện đại, hệ thống hộ khẩu hoạt động như một công cụ hành chính để giải quyết những thách thức của quá trình đô thị hóa nhanh chóng, chủ yếu thông qua việc quản lý dân số và kiểm soát di cư đến các siêu đô thị và các trung tâm đô thị lớn. Cơ sở lý luận trọng tâm của các chính sách như vậy, đặc biệt là ở các thành phố cấp một, là nhằm ngăn chặn tình trạng quá tải dân số nghiêm trọng, quá tải cơ sở hạ tầng và sự xuất hiện của các khu ổ chuột quy mô lớn trong các giai đoạn công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng của Trung Quốc. Shahid Yusuf, Cố vấn Cấp cao thuộc Nhóm Nghiên cứu Phát triển của Ngân hàng Thế giới lưu ý rằng hệ thống hộ khẩu đóng vai trò là "nền tảng của chiến lược đô thị hóa của Trung Quốc" bằng cách kiểm soát di cư và hướng người di cư đến các thành phố quy mô nhỏ hoặc vừa thay vì cho phép dòng người đổ xô không kiểm soát vào các khu vực đô thị lớn nhất. Ông mô tả khả năng đạt được tốc độ đô thị hóa nhanh chóng của Trung Quốc trong khi phần lớn tránh được việc hình thành khu ổ chuột lan rộng là một trong những "thành công lớn nhất" trong việc quản lý lộ trình đô thị hóa của nước này, và nhận định: "Một trong những thành công lớn nhất của Trung Quốc trong quá trình đô thị hóa nhanh chóng là nước này đã xoay xở để kiềm chế quá trình đó ở mức độ mặc dù có điều kiện sống đông đúc nhưng lại có rất ít khu ổ chuột. Đây là một thành tựu quan trọng đối với một quốc gia đang phát triển."

Tuy nhiên, hiện vẫn đang có những cuộc tranh luận về vai trò tương lai của hệ thống này, và trong những năm gần đây, Trung Quốc đã đưa ra các cải cách với mục đích dần dần nới lỏng các hạn chế về hộ khẩu. Do sự gắn kết với các chương trình xã hội do chính phủ cung cấp, theo đó việc phân bổ phúc lợi dựa trên tình trạng cư trú nông nghiệp và phi nông nghiệp (thường được gọi là nông thôn và thành thị), hệ thống hộ khẩu đôi khi được ví như một hình thức của hệ thống đẳng cấp. Nó đã trở thành nguồn gốc của nhiều bất bình đẳng trong nhiều thập kỷ kể từ khi thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào năm 1949, do cư dân thành thị nhận được các phúc lợi từ lương hưu đến giáo dục và chăm sóc sức khỏe, trong khi công dân nông thôn thường phải tự xoay xở. Kể từ năm 1978, chính phủ trung ương đã tiến hành cải cách hệ thống này nhằm đáp lại các cuộc biểu tình và một hệ thống kinh tế đang thay đổi.

Thuật ngữ: huji và hukou 
Tên gọi chính thức của hệ thống này là huji (hộ tịch). Trong hệ thống huji, hukou (hộ khẩu) là tình trạng cư trú đã đăng ký của một cá nhân cụ thể trong hệ thống này. Tuy nhiên, thuật ngữ hukou được sử dụng thông tục để chỉ toàn bộ hệ thống, và nó đã được khán giả nói tiếng Anh áp dụng để chỉ cả hệ thống huji lẫn hukou của một cá nhân.

Đăng ký hộ khẩu ở Trung Quốc đại lục 

Hệ thống hộ khẩu có nguồn gốc ở Trung Quốc từ thời cổ đại, nhưng hệ thống dưới hình thức hiện tại ra đời cùng với Quy định Đăng ký Hộ khẩu của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1958.

Cho đến tận gần đây, mỗi công dân vẫn được phân loại vào hộ khẩu nông nghiệp hoặc phi nông nghiệp (thường được gọi là nông thôn hoặc thành thị) và được phân loại thêm theo nơi xuất xứ. Cơ cấu tổ chức hai phần này được gắn liền với chính sách xã hội, và những cư dân có tình trạng hộ khẩu phi nông nghiệp (tức là thành thị) nhận được các phúc lợi mà những người ở nông thôn không có, và ngược lại.

Di cư nội địa cũng bị chính phủ trung ương kiểm soát chặt chẽ, và chỉ trong vài thập kỷ qua những hạn chế này mới được nới lỏng. Mặc dù hệ thống này đã đóng một vai trò lớn trong sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của Trung Quốc, hộ khẩu cũng thúc đẩy và làm trầm trọng thêm sự phân tầng xã hội, đồng thời góp phần đáng kể vào sự thiếu thốn của nhiều lao động nông thôn Trung Quốc.

Nhiều bước đi đã được thực hiện để giảm bớt những bất bình đẳng do hệ thống hộ khẩu gây ra, với các cuộc cải cách lớn gần đây nhất được công bố vào tháng 3 và tháng 7 năm 2014, bao gồm một điều khoản loại bỏ sự phân chia giữa tình trạng hộ khẩu nông nghiệp và phi nông nghiệp.

Cơ sở lý luận và chức năng 
Vào giữa thế kỷ 20, khu vực công nghiệp yếu kém và nhu cầu an ninh lương thực của Trung Quốc đồng nghĩa với việc di cư ồ ạt là một mối đe dọa đối với sự ổn định ở cả khu vực thành thị và nông thôn. Bằng cách hạn chế khả năng di chuyển của nông dân, hệ thống nhằm đảm bảo sản xuất nông nghiệp đầy đủ và duy trì ổn định xã hội ở các khu vực đô thị có cơ hội việc làm hạn chế. Trong dự luật ban đầu của mình, hệ thống hộ khẩu được biện minh là được tạo ra để"...duy trì trật tự xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích của công dân và phục vụ cho công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội".Chính phủ trung ương khẳng định rằng vì khu vực nông thôn có khả năng lớn hơn trong việc hấp thụ và sử dụng lao động dư thừa, phần lớn dân số nên tập trung ở các khu vực này. Hơn nữa, sự tự do đi lại của người dân được coi là nguy hiểm, vì nó sẽ dẫn đến tình trạng quá tải dân số ở các thành phố và có thể đe dọa sản xuất nông nghiệp. Theo hệ thống hộ khẩu, dân số nông thôn được cơ cấu để đóng vai trò hỗ trợ cho quá trình công nghiệp hóa đô thị, cả trong sản xuất nông nghiệp và làm công nhân cho các doanh nghiệp nhà nước.

Hệ thống hộ khẩu cũng phục vụ các mục đích khác. Sau khi thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa vào năm 1949, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã ban hành các chính sách dựa trên những quan niệm về ổn định và hiện đại hóa nhanh chóng, và hệ thống hộ khẩu cũng không phải là một ngoại lệ. Về mặt lịch sử, các khu vực thành thị là nơi các chế độ độc tài dễ bị tổn thương nhất: để đối phó với điều này, chính phủ trung ương đã dành sự đối xử ưu đãi cho cư dân thành phố, với hy vọng ngăn chặn các cuộc nổi dậy chống lại nhà nước, đặc biệt là trong những năm đầu khi nhà nước đặc biệt dễ bị ảnh hưởng bởi bạo loạn. Cấu trúc của hệ thống hộ khẩu cũng củng cố quyền lực của chính phủ trung ương đối với công dân thành thị: bằng cách khiến cư dân thành phố phụ thuộc vào chính phủ về mọi khía cạnh của cuộc sống hàng ngày, chính phủ trung ương có thể buộc những cá nhân có vấn đề phải tuân phục.

Những nỗ lực của chính phủ trung ương nhằm kiềm chế di cư là một yếu tố chính trong sự phát triển nhanh chóng của nền kinh tế Trung Quốc. Sự kiểm soát chặt chẽ của họ đối với việc di cư vào các khu vực đô thị đã giúp ngăn chặn sự xuất hiện của một số vấn đề mà nhiều quốc gia đang phát triển khác phải đối mặt. Ví dụ, sự xuất hiện của các khu ổ chuột bên ngoài các khu vực đô thị do dòng người ồ ạt đổ xô đi tìm việc làm đã không trở thành một vấn đề, và các điều kiện sức khỏe tồi tệ do mật độ dân số cao cũng vậy. Và bất kể những sự không hoàn hảo khác, khả năng duy trì sự ổn định của hệ thống hộ khẩu đã góp phần vào sự trỗi dậy kinh tế của Trung Quốc.

Lịch sử 
Di sản của hệ thống hộ khẩu Trung Quốc có thể bắt nguồn từ thời kỳ tiền triều đại, sớm nhất là vào thế kỷ 21 trước Công nguyên. Trong những hình thức sơ khai, hệ thống đăng ký hộ tịch chủ yếu được sử dụng cho các mục đích thu thuế và tòng quân, cũng như điều chỉnh việc di cư. Hệ thống hương toại (xiangsui) và hệ thống bảo giáp (baojia) là những mô hình ban đầu của hệ thống hộ khẩu. Hệ thống hương toại, được thiết lập dưới triều đại Tây Chu ( thế kỷ 11–8 TCN) được sử dụng như một phương thức tổ chức và phân loại đất đai thành thị và nông thôn. Chức năng của hệ thống bảo giáp, do Thương Ưởng truyền bá vào thế kỷ thứ 4 TCN, là nhằm tạo ra một hệ thống trách nhiệm giải trình trong các nhóm công dân: nếu một người trong nhóm vi phạm những quy tắc nghiêm ngặt được đặt ra, mọi người trong nhóm đều phải chịu phạt. Cấu trúc này sau đó đã được tận dụng và mở rộng trong thời nhà Tần (221–207 TCN) cho các mục đích thu thuế, kiểm soát dân số và tòng quân.

Theo phần Khảo cứu về Hộ khẩu trong Văn hiến thông khảo xuất bản năm 1317, có một vị quan phụ trách quản lý dân số vào thời nhà Chu tên là Tư dân (), người chịu trách nhiệm ghi chép các trường hợp sinh, tử, di cư và nhập cư. Chu lễ ghi nhận rằng có ba bản sao tài liệu được lưu giữ ở các địa điểm khác nhau. Các khu vực hành chính vào thời nhà Chu được phân chia dựa trên khoảng cách đến kinh đô. Khu vực hành chính cao nhất gần kinh đô nhất được gọi là Đô bỉ (), khu vực hành chính cao nhất ở những vùng xa hơn được gọi là Hương () và Toại (). Các gia đình được tổ chức theo hệ thống Bảo giáp.

Quản Trọng, vị Tể tướng của nước Tề vào thế kỷ thứ 7 TCN, đã áp dụng các chính sách thu thuế và tòng quân khác nhau đối với những khu vực khác nhau. Ngoài ra, Quản Trọng cũng cấm việc nhập cư, di cư và phân ly gia đình khi chưa có sự cho phép. Trong Thương quân thư, Thương Ưởng cũng mô tả chính sách của ông về việc hạn chế nhập cư và di cư.

Tiêu Hà, vị Tướng quốc đầu tiên của nhà Hán, đã bổ sung thêm chương Hộ (, "Hộ luật") như một phần của chín bộ luật cơ bản của nhà Hán (), và thiết lập hệ thống hộ khẩu làm cơ sở cho doanh thu thuế và chế độ tòng quân.

Việc hệ thống hóa chính thức đầu tiên đối với hệ thống hộ khẩu xuất hiện vào cuối thời nhà Thanh (1644–1912) cùng với Luật Hộ tịch năm 1911. Mặc dù việc di chuyển trên danh nghĩa là tự do theo đạo luật này, nhưng việc đăng ký cá nhân với chính phủ là bắt buộc, và nó đã được chính phủ sử dụng để truy lùng các lực lượng cộng sản cũng như làm cơ sở thu thuế để tài trợ cho các cuộc chiến tranh. Đạo luật này cũng mở rộng hệ thống bảo giáp, và được dự định để thiết lập một cảm giác ổn định.

Trong thời kỳ sau sự sụp đổ của nhà Thanh, Trung Quốc được cai trị bởi nhiều lực lượng khác nhau, mỗi lực lượng đều sử dụng một số hệ thống nhận dạng hộ gia đình hoặc cá nhân. Trong thời kỳ Nhật Bản chiếm đóng, người Nhật đã sử dụng một hệ thống để nhận diện những người dưới quyền cai trị của họ và để tài trợ cho nỗ lực chiến tranh của họ. Tương tự, Quốc Dân Đảng đã tận dụng hệ thống này để giám sát các hoạt động của đối thủ của họ là Đảng Cộng sản Trung Quốc, và Đảng Cộng sản Trung Quốc đến lượt mình cũng sử dụng một hệ thống gọi là liên bảo (lianbao), hệ thống này gộp các gia đình thành từng nhóm năm người để hỗ trợ việc theo dõi và cản trở những kẻ phản cách mạng.

1949–1978: Thời kỳ Mao Trạch Đông 
Vào thời điểm thành lập năm 1949, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là một quốc gia mang đậm tính nông nghiệp. Khoảng 89% công dân nước này sống ở các khu vực nông thôn – khoảng 484 triệu người cư trú ở nông thôn, so với khoảng 58 triệu người ở thành phố. Tuy nhiên, với những nỗ lực tăng cường công nghiệp hóa cùng sự giúp đỡ của Liên Xô (156 dự án), ngày càng có nhiều cư dân nông thôn đổ xô đến các thành phố để tìm kiếm những cơ hội kinh tế tốt hơn: từ năm 1957 đến năm 1960, lực lượng lao động đô thị đã tăng 90,9%.

Do đó, một mục tiêu chính của hệ thống hộ khẩu do chính phủ trung ương triển khai là nhằm kiểm soát dòng chảy các nguồn lực rời khỏi khu vực nông nghiệp. Theo học giả Kam Wing Chan, hệ thống hộ khẩu đã thực sự "cấm tầng lớp nông dân thoát khỏi nông nghiệp." Sự bất ổn và tỷ lệ di chuyển cao đặc trưng cho những năm sau khi thành lập đất nước đã cản trở kế hoạch của chính phủ trung ương đối với xã hội và nền kinh tế. Mặc dù hệ thống hộ khẩu ở hình thức hiện tại mãi đến năm 1958 mới chính thức ra đời, nhưng những năm trước khi nó được thành lập được đặc trưng bởi những nỗ lực ngày càng tăng của Đảng Cộng sản Trung Quốc nhằm khẳng định quyền kiểm soát đối với người dân của mình. Năm 1950, Bộ trưởng Bộ Công an, La Thụy Khanh, đã công bố một tuyên bố trình bày chi tiết tầm nhìn của ông về việc triển khai hệ thống hộ khẩu trong kỷ nguyên mới. Đến năm 1954, công dân nông thôn và thành thị đã được đăng ký với nhà nước, và các quy định nghiêm ngặt về việc chuyển đổi tình trạng hộ khẩu đã được áp dụng. Những quy định này yêu cầu người nộp đơn phải có giấy tờ chứng minh việc làm, trúng tuyển vào một trường đại học hoặc có quan hệ gia đình trực hệ trong thành phố để đủ điều kiện. Vào tháng 3 cùng năm, Bộ Nội vụ và Bộ Lao động đã ban hành Chỉ thị chung về việc Kiểm soát Dòng người Nông dân Đổ xô Mù quáng vào các Thành phố, trong đó tuyên bố rằng kể từ nay trở đi, mọi hoạt động tuyển dụng lao động nông thôn trong các công ty ở thành phố sẽ do các cục lao động địa phương hoàn toàn kiểm soát.

Vào ngày 9 tháng 1 năm 1958, Quy định Đăng ký Hộ khẩu của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã được ký ban hành thành luật. Luật này chia dân chúng thành nongmin (nông dân, cư dân nông thôn), với hộ khẩu nông nghiệp, và shimin (thị dân, cư dân thành thị), với hộ khẩu phi nông nghiệp, đồng thời nhóm tất cả các công dân theo địa phương. Tuy nhiên, sự khác biệt mấu chốt nằm ở sự phân biệt giữa tình trạng hộ khẩu nông nghiệp và phi nông nghiệp.  Do chính phủ trung ương ưu tiên công nghiệp hóa, nên các chương trình phúc lợi của nhà nước, vốn được gắn liền với tình trạng hộ khẩu, đã hết sức thiên vị cư dân thành thị; những người có hộ khẩu nông nghiệp không thể tiếp cận những lợi ích này và phải gánh chịu các chính sách phúc lợi kém hơn. Hơn nữa, việc chuyển đổi tình trạng hộ khẩu bị hạn chế nghiêm ngặt, với hạn ngạch chính thức ở mức 0,15-0,2% mỗi năm và tỷ lệ chuyển đổi thực tế ở mức khoảng 1,5%. Trong những năm sau đó, sự giám sát của chính phủ đối với sự di chuyển của người dân đã được mở rộng. Năm 1964, các giới hạn lớn hơn đã được áp đặt đối với việc di cư đến các thành phố lớn, đặc biệt là những thành phố trọng điểm như Bắc Kinh và Thượng Hải, và đến năm 1977, các quy định này đã được đẩy mạnh hơn nữa. Xuyên suốt thời kỳ này, hệ thống hộ khẩu đã được sử dụng như một công cụ của nền kinh tế chỉ huy, giúp chính phủ trung ương thực hiện kế hoạch công nghiệp hóa đất nước.

1978–nay: Thời hậu Mao 
Từ khi thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cho đến khi Chủ tịch Mao qua đời vào năm 1976, chính phủ trung ương đã thắt chặt quyền kiểm soát đối với việc di cư, và đến năm 1978, hoạt động di chuyển trong nước đã hoàn toàn do chính phủ kiểm soát. Bởi vì việc sống "ngoài hệ thống" gần như là không thể, hầu như toàn bộ sự di chuyển của người dân đều do nhà nước bảo trợ.

Tuy nhiên, cùng với việc Đặng Tiểu Bình lên nắm quyền vào năm 1978 là sự khởi xướng các cuộc cải cách bắt đầu từng bước làm giảm bớt phần nào sự chênh lệch giữa những người có hộ khẩu nông nghiệp và phi nông nghiệp. Những hạn chế về việc di chuyển từ khu vực nông thôn đến các thành phố nhỏ hơn đã được nới lỏng, mặc dù việc di cư đến các thành phố lớn như Bắc Kinh và Thiên Tân vẫn bị kiểm soát gắt gao. Chính quyền địa phương cũng được trao quyền tự chủ lớn hơn trong việc quyết định hạn ngạch và các tiêu chí đủ điều kiện để chuyển đổi tình trạng hộ khẩu. Pháp luật đã được ban hành cho phép lao động nhập cư có được giấy phép cư trú tạm thời, mặc dù những giấy phép này không cho phép họ tiếp cận các phúc lợi tương tự như cư dân thành thị có được. Tuy nhiên, với việc sống ngoài hệ thống hiện nay đã thực tế hơn nhiều so với trước đây, một số lao động nhập cư không xin giấy phép cư trú tạm thời – chủ yếu là do họ không có đủ nguồn lực hoặc những lời mời làm việc cụ thể để làm điều đó – và, như vậy, họ phải sống trong nguy cơ bị buộc phải trở về nông thôn.

Năm 2014, chính phủ trung ương đã công bố một cuộc cải cách, trong đó cùng với những điều khác đã xóa bỏ sự phân chia giữa tình trạng hộ khẩu nông nghiệp và phi nông nghiệp. Mặc dù một số thành phố lớn đã ban hành việc hợp nhất, nhưng quá trình này diễn ra khá chậm chạp và tùy thuộc vào nhiều chính sách khác nhau của từng địa phương.

Kế hoạch Đô thị hóa Kiểu mới Quốc gia giai đoạn 2014-2020 đã nỗ lực cấp hộ khẩu thành thị cho 100 triệu người vào năm 2020. Kế hoạch này đã nới lỏng các hạn chế đối với những thành phố nhỏ (dưới 500.000 dân) và thành phố vừa (trên 1 triệu dân). Nó duy trì các hạn chế hộ khẩu chặt chẽ đối với những thành phố có hơn 5 triệu cư dân.

Ảnh hưởng đối với dân số nông thôn 

Theo hệ thống hộ khẩu được chính phủ trung ương triển khai vào năm 1958, trong khi những người có tình trạng hộ khẩu phi nông nghiệp được cấp tem phiếu phân phối các nhu yếu phẩm hàng ngày, bao gồm thực phẩm và vải vóc, thì cư dân nông thôn lại bị buộc phải tự sản xuất mọi thứ. Trong khi nhà nước cung cấp nhà ở tại thành phố, các cá nhân ở nông thôn phải tự xây dựng nhà cửa của riêng mình. Nhà nước đầu tư vào giáo dục, sắp xếp việc làm và cung cấp các chế độ hưu trí cho cư dân thành phố, nhưng lại không cung cấp bất kỳ dịch vụ nào trong số này cho công dân nông thôn của mình. Những sự chênh lệch này đã đẩy người dân nông thôn vào tình thế vô cùng bất lợi, và những sự kiện như nạn đói của cuộc Đại nhảy vọt đã ảnh hưởng chủ yếu đến các công dân nông thôn Trung Quốc.

Sống sót qua nạn đói 
Trong Nạn đói lớn ở Trung Quốc từ năm 1958 đến năm 1962, việc có hộ khẩu thành thị so với hộ khẩu nông thôn có thể mang ý nghĩa quyết định giữa sự sống và cái chết. Trong giai đoạn này, gần như toàn bộ khoảng 600 triệu cư dân có hộ khẩu nông thôn đã bị tập thể hóa vào các trang trại công xã làng xã, nơi sản lượng nông nghiệp của họ—sau khi trừ thuế nhà nước—sẽ là nguồn cung cấp thực phẩm duy nhất của họ. Với sự thổi phồng số liệu sản lượng được thể chế hóa bởi các nhà lãnh đạo Cộng sản địa phương và sự sụt giảm nghiêm trọng trong sản xuất, các khoản thuế của nhà nước trong những năm đó đã tịch thu gần như toàn bộ thực phẩm ở nhiều công xã nông thôn, dẫn đến tình trạng chết đói hàng loạt và cái chết của hơn 65 triệu người dân Trung Quốc.

Tuy nhiên, 100 triệu cư dân có hộ khẩu thành thị lại được nuôi sống bằng các khẩu phần thực phẩm cố định do chính phủ trung ương thiết lập, lượng khẩu phần này đôi khi giảm xuống mức trung bình là 1500 calo mỗi ngày nhưng vẫn cho phép hầu như tất cả mọi người sống sót qua nạn đói. Người ta ước tính rằng 95% hoặc cao hơn tổng số ca tử vong đã xảy ra trong số những người có hộ khẩu nông thôn. Với việc bưng bít tin tức trong nước, nhiều cư dân thành phố hoàn toàn không biết rằng những cái chết hàng loạt đang diễn ra ở khu vực nông thôn. Điều này đóng vai trò thiết yếu để ngăn chặn sự phản đối có tổ chức đối với các chính sách của Mao.

Thời kỳ sau 1978 
Trong quá trình Trung Quốc chuyển đổi từ chủ nghĩa xã hội nhà nước sang chủ nghĩa xã hội thị trường (1978–2001), những người di cư, phần lớn trong số đó là phụ nữ, đã làm việc tại các khu chế xuất mới được thành lập ở ngoại ô thành phố dưới những điều kiện làm việc không đạt tiêu chuẩn. Đã có những hạn chế đối với khả năng di chuyển của lao động nhập cư buộc họ phải sống một cuộc đời bấp bênh trong các ký túc xá của công ty hoặc những khu ổ chuột, nơi họ phải đối mặt với sự ngược đãi.

Tác động của hệ thống hộ khẩu đối với những lao động nhập cư trở nên đè nặng trong những năm 1980 sau khi hàng trăm triệu người bị tống ra khỏi các tập đoàn và hợp tác xã của nhà nước. Kể từ những năm 1980, ước tính có khoảng 200 triệu người Trung Quốc sinh sống bên ngoài các khu vực đăng ký chính thức của họ và với rất ít điều kiện để được hưởng nền giáo dục cũng như các dịch vụ của chính phủ, do đó họ phải sống trong một tình trạng có nhiều điểm tương đồng với những người nhập cư bất hợp pháp. Hàng triệu nông dân đã rời bỏ ruộng đất của mình vẫn bị mắc kẹt bên lề xã hội đô thị. Họ thường bị đổ lỗi cho sự gia tăng tội phạm và thất nghiệp và, dưới áp lực từ những công dân của mình, các chính quyền thành phố đã áp đặt những quy định mang tính phân biệt đối xử. Ví dụ, con cái của những công nhân nông nghiệp () không được phép đăng ký vào các trường học ở thành phố, và thậm chí cho đến tận bây giờ các em vẫn phải sống cùng ông bà hoặc những người họ hàng khác để theo học ở quê nhà. Các em thường được gọi là những đứa trẻ "ở nhà" hoặc "bị bỏ lại". Có khoảng 130 triệu trẻ em bị bỏ lại như vậy, đang phải sống thiếu vắng cha mẹ, theo báo cáo của các nhà nghiên cứu Trung Quốc.

Bởi vì những lao động nông thôn cung cấp lực lượng lao động của mình tại các khu vực đô thị, nơi cũng thu lợi từ những khoản thuế tương ứng, trong khi gia đình của họ lại sử dụng các dịch vụ công ở khu vực nông thôn (ví dụ như trường học cho con cái, chăm sóc sức khỏe cho người già), hệ thống này đã dẫn đến một sự dịch chuyển của cải từ các khu vực nghèo hơn sang những vùng đô thị giàu có hơn ở cấp độ khu vực công. Các khoản gửi tiền trong nội bộ gia đình từ những thành viên trong độ tuổi lao động cho người thân của họ ở khu vực nông thôn đã chống lại tác động đó ở một mức độ nào đó.

Lao động nhập cư ở thành phố 

Cùng với việc nới lỏng các hạn chế về di cư vào những năm 1980, một lượng lớn cư dân nông thôn đã đổ xô đến các thành phố để tìm kiếm những cơ hội tốt hơn. Tuy nhiên, những lao động nhập cư này đã phải đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình mưu cầu sự an toàn về tài chính. Cư dân thành thị được ưu tiên hơn so với người nhập cư khi nói đến cơ hội việc làm, và khi lao động nhập cư tìm được việc làm, đó thường là những vị trí có rất ít tiềm năng phát triển. Trong khi lao động thành thị được hỗ trợ bởi các phúc lợi việc làm và luật pháp thiên vị họ hơn so với giới chủ trong trường hợp xảy ra tranh chấp, những người có hộ khẩu nông thôn lại không được hưởng những sự bảo vệ đáng kể như vậy. Và bởi vì hiệu suất làm việc của các quan chức thành phố được đánh giá dựa trên sự thịnh vượng của cư dân bản địa và nền kinh tế địa phương, họ có rất ít động lực để cải thiện chất lượng cuộc sống của lao động nhập cư.

Năm 2008, chính phủ trung ương đã thông qua Luật Hợp đồng Lao động, đảm bảo quyền tiếp cận việc làm bình đẳng, thiết lập mức lương tối thiểu và yêu cầu người sử dụng lao động phải cung cấp hợp đồng cho nhân viên toàn thời gian bao gồm các phúc lợi việc làm. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2010 đã tiết lộ rằng lao động nông thôn kiếm được ít hơn 40% so với lao động thành thị, và chỉ có 16% nhận được phúc lợi việc làm. Quyền lao động của người nhập cư cũng thường xuyên bị vi phạm – họ phải làm việc với số giờ quá dài trong những điều kiện tồi tàn, và phải đối mặt với sự quấy rối cả về thể chất lẫn tâm lý.

Lao động nhập cư cũng bị ảnh hưởng một cách bất cân xứng bởi tình trạng nợ lương, xảy ra khi người sử dụng lao động không trả lương cho nhân viên đúng hạn hoặc trả không đủ. Mặc dù những sự việc như vậy về mặt pháp lý là vi phạm pháp luật và có thể bị trừng phạt bằng bảy năm tù giam, tình trạng nợ lương vẫn diễn ra, và các hợp đồng lao động cùng lương hưu có thể bị phớt lờ. Trong một nghiên cứu được thực hiện vào cuối thập niên 1990, 46% lao động nhập cư bị nợ lương từ ba tháng trở lên, và một số công nhân đã không được trả lương trong suốt một thập kỷ. May mắn thay, trong vài thập kỷ qua, tỷ lệ nợ lương đã giảm xuống, và trong một nghiên cứu được tiến hành từ năm 2006 đến năm 2009, người ta phát hiện ra rằng chỉ còn 8% lao động nhập cư gặp phải tình trạng nợ lương.

Con cái của lao động nhập cư 
Sau khi Mao Trạch Đông qua đời vào năm 1976, những cuộc cải cách kinh tế đã diễn ra gây ra sự gia tăng đột biến về nhu cầu trên thị trường lao động. Cư dân nông thôn đổ xô đi lấp đầy khoảng trống này, nhưng vì không có sự hỗ trợ của các chương trình xã hội của chính phủ dựa trên tình trạng hộ khẩu, nhiều người trong số họ đã buộc phải bỏ lại gia đình ở quê nhà. Sự tăng trưởng kinh tế qua các năm đã duy trì nhu cầu lao động cao ở các thành phố, vốn tiếp tục được đáp ứng bởi những lao động nhập cư, và vào năm 2000, Cuộc Tổng điều tra Dân số Quốc gia lần thứ Năm đã tiết lộ rằng có 22,9 triệu trẻ em trong độ tuổi từ 0-14 đang phải sống mà không có cha, mẹ hoặc cả hai. Vào năm 2010, con số đó đã tăng lên 61 triệu, tương đương với 37,7% trẻ em nông thôn và 21,88% tổng số trẻ em Trung Quốc. Những đứa trẻ này thường được chăm sóc bởi người cha/mẹ còn lại ở nhà và/hoặc ông bà của chúng, và mặc dù tỷ lệ nhập học của trẻ em bị bỏ lại đạt mức 96%, các em vẫn dễ gặp phải một số thách thức trong quá trình phát triển. Trẻ em bị bỏ lại có nhiều khả năng chống đối chính quyền và gặp vấn đề trong việc tương tác với bạn bè đồng trang lứa; các em dễ có những hành vi không lành mạnh như bỏ bữa sáng và hút thuốc, đồng thời có nguy cơ cao phát triển các vấn đề về sức khỏe tâm lý, bao gồm cả sự cô đơn và trầm cảm. Và mặc dù trẻ em bị bỏ lại có thể có cơ hội học tập tốt hơn nhờ khả năng tài chính được cải thiện của cha mẹ, các em cũng thường chịu áp lực lớn hơn về thành tích học tập và do đó dễ bị tổn thương hơn trước những căng thẳng liên quan đến trường học.

Con cái của lao động nông thôn di cư cùng cha mẹ cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Nếu không có hộ khẩu phi nông nghiệp tại địa phương, trẻ em nhập cư bị hạn chế trong việc tiếp cận các cơ sở hạ tầng xã hội công cộng. Ví dụ, cơ hội giáo dục của học sinh thành thị vượt trội hơn hẳn so với những học sinh nhập cư. Chính phủ trung ương đã cải cách hệ thống giáo dục vào năm 1986 và sau đó một lần nữa vào năm 1993, mang lại quyền tự chủ lớn hơn cho chính quyền địa phương trong việc quản lý hệ thống giáo dục của họ. Không gian hạn chế cùng với mong muốn bảo vệ lợi ích địa phương đã khiến các chính quyền địa phương lảng tránh việc nhận trẻ em nhập cư vào các trường công lập của họ. Hơn nữa, vì chính phủ trung ương trợ cấp cho các trường công lập dựa trên tỷ lệ nhập học của trẻ em có hộ khẩu địa phương, trẻ em nhập cư bị yêu cầu phải trả mức học phí cao hơn nếu muốn theo học. Hệ quả là, nhiều gia đình nhập cư đã chọn cách gửi con em mình đến các trường tư thục chuyên phục vụ người nhập cư. Tuy nhiên, để giảm học phí và các khoản phí nhập học, những cơ sở này phải cắt giảm chi tiêu ở những lĩnh vực khác, dẫn đến chất lượng giáo dục thấp hơn. Cơ sở vật chất của trường thường trong tình trạng tồi tàn, và nhiều giáo viên không đủ trình độ chuyên môn.

Trong những năm sau đó, chính phủ trung ương đã ban hành một số cuộc cải cách, nhưng mang lại tác động rất hạn chế. Năm 2001, chính phủ khẳng định rằng trường công lập nên là hình thức giáo dục chính cho trẻ em trong cả nước, nhưng không nêu rõ cách thức hỗ trợ tài chính cho các trường học trong việc tiếp nhận thêm trẻ em nhập cư, dẫn đến việc có rất ít sự thay đổi.  Tương tự, vào năm 2003, chính phủ kêu gọi giảm học phí cho trẻ em nhập cư, nhưng một lần nữa lại không trình bày chi tiết về việc họ sẽ giúp các trường học chi trả khoản này như thế nào. Và vào năm 2006, chính phủ đã soạn thảo Đạo luật Giáo dục Bắt buộc Mới, khẳng định quyền bình đẳng về giáo dục và chuyển giao trách nhiệm tuyển sinh trẻ em nhập cư cho chính quyền các tỉnh.  Tuy nhiên, điều này cũng thất bại trong việc cải thiện số phận của trẻ em nhập cư. Những học sinh không có hộ khẩu địa phương phải trả mức phí nhập học bị thổi phồng lên từ 3.000 – 5.000 nhân dân tệ – so với thu nhập bình quân hộ gia đình hàng năm chỉ ở mức 10.000 nhân dân tệ – và bị yêu cầu phải tham dự Kỳ thi tuyển sinh đại học toàn quốc (Cao khảo) tại địa phương đăng ký hộ khẩu của các em, nơi thường khó trúng tuyển vào đại học hơn.  Kể từ năm 2012, một số vùng đã bắt đầu nới lỏng các yêu cầu và cho phép một số con cái của người nhập cư được tham dự Kỳ thi tuyển sinh đại học tại khu vực đó. Tính đến năm 2016, các chính sách của Quảng Đông là nới lỏng nhất. Một đứa trẻ nhập cư có thể dự Kỳ thi tuyển sinh tại Quảng Đông nếu em đó đã học 3 năm trung học phổ thông trong tỉnh, và nếu (các) phụ huynh có công việc hợp pháp cũng như đã đóng bảo hiểm xã hội 3 năm tại tỉnh này.

Những khó khăn mà trẻ em nhập cư gặp phải đã khiến nhiều em bỏ học, và điều này đặc biệt phổ biến trong những năm cấp trung học cơ sở: vào năm 2010, chỉ có 30% trẻ em nhập cư được đăng ký vào bậc giáo dục trung học. Trẻ em nhập cư cũng phải đối phó với các vấn đề sức khỏe tâm lý một cách bất cân xứng – 36% so với 22% ở các bạn học có hộ khẩu địa phương – và 70% gặp phải tình trạng lo âu trong học tập. Các em thường xuyên phải đối mặt với sự kỳ thị và phân biệt đối xử dựa trên những khác biệt về cách ăn mặc và giọng nói, đồng thời gặp khó khăn trong việc tương tác với những học sinh khác.

Tác động đối với người cao tuổi ở nông thôn 
Cuộc di cư ồ ạt của những cư dân nông thôn rời bỏ quê nhà đi tìm việc làm không chỉ tác động đến con cái của các lao động nhập cư, mà còn ảnh hưởng đến những người cao tuổi bị bỏ lại. Với việc áp dụng chính sách một con vào những năm 1970, độ tuổi trung bình ở Trung Quốc đã có sự dịch chuyển theo hướng già hóa: 82% lao động nhập cư nằm trong độ tuổi từ 15–44 vào năm 2000. Điều này đã đặt ra dấu chấm hỏi đối với phong tục hiếu thảo truyền thống, và trong khi những lao động thành thị đã nghỉ hưu được hỗ trợ bởi các chương trình hưu trí của chính phủ, thì những người lao động nông thôn phải tự lực cánh sinh và dựa dẫm vào gia đình mình. Có vẻ như tác động của việc di cư đối với những người cao tuổi bị bỏ lại là khá mơ hồ: trong khi cha mẹ của những đứa con đi làm ăn xa thường khá giả hơn về mặt tài chính và hài lòng với tình hình kinh tế của họ, họ cũng có xu hướng báo cáo mức độ thỏa mãn với cuộc sống thấp hơn so với những người cao tuổi không có con cái đi làm ăn xa. Giống như con cái của những lao động nhập cư, các bậc cha mẹ được biết là cũng phải trải qua các vấn đề tâm lý như trầm cảm và cô đơn, và những người phải chăm sóc cháu chắt có thể cảm thấy nặng nề bởi trách nhiệm này.

Cải cách 
Trong vài thập kỷ qua kể từ sau công cuộc cải cách và mở cửa năm 1978, nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã tiến hành các bước cải cách hệ thống hộ khẩu bằng cách thực thi nhiều chính sách cải cách đa dạng. Giai đoạn 1979-1991 có thể được coi là thời kỳ cải cách đầu tiên. Cụ thể, vào tháng 10 năm 1984, nhà nước đã ban hành "Tài liệu về Vấn đề Nông dân Định cư tại Thành phố", yêu cầu chính quyền các địa phương tích hợp người nhập cư nông thôn như một phần trong dân số đô thị của họ và tạo điều kiện để người nhập cư nông thôn đăng ký thường trú tại các thành phố mà họ đến cư trú. Năm 1985, nhà nước cũng đã áp dụng một chính sách có tên là "Các Quy định Tạm thời về việc Quản lý Dân cư Lưu trú tại các Thành phố", cho phép người nhập cư nông thôn ở lại thành phố nhập cư của họ ngay cả khi họ chưa thay đổi tình trạng hộ khẩu cũng như chưa trở về nơi cư trú gốc ở nông thôn. Cũng trong năm đó, nhà nước đã công bố một tài liệu mang tên "Các Quy định về Thẻ Căn cước Công dân", tạo điều kiện cho người nhập cư nông thôn làm việc ở các thành phố ngay cả khi họ không có chứng minh nhân dân mang tình trạng hộ khẩu thành thị. Tuy nhiên, hệ quả theo sau những chính sách này không chỉ là cuộc di cư của 30 triệu người từ nông thôn ra thành thị, mà còn là hiện tượng nhiều thẻ căn cước đô thị giả được bán cho người nhập cư nông thôn nhằm trục lợi các phúc lợi thành thị. Điều này do đó đã thôi thúc nhà nước thực thi một chính sách khác, "Thông báo về việc Kiểm soát Nghiêm ngặt sự Tăng trưởng Quá mức của quá trình 'Đô thị hóa'," vào năm 1989 nhằm điều chỉnh việc di cư từ nông thôn ra thành thị. Theo chính sách này, người nhập cư nông thôn lại bị giám sát.

Giai đoạn 1992–2013 có thể được xem là thời kỳ cải cách hộ khẩu thứ hai. Đã có nhiều hình thức cải cách khác nhau được nhà nước áp dụng. Bắt đầu từ cuối thập niên 1980, một trong số đó là cấp hộ khẩu "lãn ấn" (lan yin), hay "dấu xanh", cho những cá nhân sở hữu kỹ năng chuyên môn và/hoặc có khả năng thực hiện một số hình thức đầu tư nhất định (ít nhất 100 triệu nhân dân tệ) ở một số thành phố cụ thể (thường là những thành phố lớn như Thượng Hải), cho phép họ sinh sống ở thành phố và được hưởng các quyền lợi phúc lợi đô thị. Loại "hộ khẩu dấu xanh" này sau đó đã được nhiều thành phố lớn khác (bao gồm Nam Kinh, Thiên Tân, Quảng Châu, và Thâm Quyến) áp dụng vào năm 1999. Loại hình thứ hai không được áp dụng ở các thành phố lớn mà dành cho một số thị trấn và thành phố nhỏ được chọn lọc. Năm 1997, nhà nước đã triển khai một chính sách cấp hộ khẩu thành thị cho những người nhập cư nông thôn có công việc ổn định tại các thị trấn và thành phố nhỏ mà họ mới đến cư trú. Trong khi đó, theo hai tài liệu của chính phủ năm 1997 là "Đề án Thí điểm Cải cách Hệ thống Hộ khẩu ở các Thị trấn nhỏ" và "Hướng dẫn Cải thiện việc Quản lý Hệ thống Hộ khẩu Nông thôn", người lao động nhập cư nông thôn có thể đăng ký thường trú và được tiếp cận bình đẳng các đặc quyền thành thị ở một số thị trấn nhỏ. Những chính sách này sau đó đã được chính thức hóa vào năm 2012 với tài liệu nhà nước mang tên "Thông báo về việc Tích cực nhưng Thận trọng Thúc đẩy Cải cách Quản lý Hệ thống Hộ khẩu." Hơn nữa, vào năm 1999, nhà nước cũng cho phép thêm các nhóm đối tượng khác có được hộ khẩu thành thị, bao gồm trẻ em có (các) phụ huynh sở hữu hộ khẩu thành thị, và người cao tuổi có (các) con đã được cấp hộ khẩu thành thị. Loại hình thứ ba được áp dụng cho các đặc khu và khu kinh tế đặc biệt được thiết lập đặc biệt nhằm phục vụ mục đích tăng trưởng kinh tế (chẳng hạn như Thâm Quyến). Cụ thể, vào năm 1992, nhà nước cho phép mọi người dân sinh sống tại các đặc khu và khu kinh tế đặc biệt được mang hai hộ khẩu: Hộ khẩu gốc của họ và một hộ khẩu khác liên quan đến công việc của họ trong các đặc khu và khu vực này. Chính sách này do đó đã tạo điều kiện dễ dàng hơn để những người nhập cư nông thôn tiếp cận nhiều cơ hội thành thị đa dạng trong các đặc khu và khu vực này. Tuy nhiên, vào năm 2003, nhà nước đã ban hành "Luật Cấp phép Hành chính", qua đó đưa những người nhập cư nông thôn trở về nơi cư trú ban đầu của họ ở các vùng nông thôn. Theo chính sách này, cơ hội thay đổi cuộc sống của người nhập cư nông thôn một lần nữa lại bị quyết định bởi tình trạng hộ khẩu của họ.

Thời kỳ cải cách thứ ba bắt đầu vào năm 2014, khi nhà nước công bố và triển khai Kế hoạch Đô thị hóa Kiểu mới Quốc gia (2014–2020) vào tháng 3 nhằm giải quyết các vấn đề khác nhau phát sinh từ quá trình đô thị hóa nhanh chóng của Trung Quốc. Ví dụ, kế hoạch đặt mục tiêu rút ngắn khoảng cách 17,3% giữa cư dân thành thị sống ở các thành phố nhưng không mang hộ khẩu thành thị và cư dân thành thị có hộ khẩu thành thị vào năm 2012 xuống còn 2% vào năm 2020. Trong khi đó, kế hoạch cũng dự định cung cấp các quyền lợi phúc lợi cho những người có hộ khẩu nông thôn (từ người nhập cư nông thôn đến cư dân thành thị mang hộ khẩu nông thôn), bao gồm giáo dục, nhà ở phúc lợi và chăm sóc y tế cho ít nhất 90% (khoảng 100 triệu) người di cư vào năm 2020. Trên thực tế, với kế hoạch này, nhà nước đã và đang nỗ lực hết sức để đạt được các mục tiêu của mình. Chẳng hạn, nhà nước đã trao cho nhiều trẻ em bị bỏ lại quyền theo học ở các trường thành thị để các em có thể đoàn tụ với cha mẹ là lao động nhập cư từ nông thôn; họ cũng đã cung cấp chương trình đào tạo nghề cho nhiều người nhập cư nông thôn. Thêm vào đó, vào tháng 7 cùng năm, chính phủ cũng đã công bố "Ý kiến về việc Thúc đẩy Hơn nữa Cải cách Hệ thống Hộ khẩu" nhằm bãi bỏ các hạn chế về hộ khẩu tại các thị trấn và thành phố nhỏ, từng bước gỡ bỏ hạn chế ở các thành phố tầm trung, nới lỏng hạn chế tại các thành phố lớn—nhưng vẫn duy trì các hạn chế ở những siêu đô thị. Kết quả là, theo thông báo của Bộ Công an, tính đến năm 2016, nhà nước đã cấp hộ khẩu thành thị cho khoảng 28,9 triệu người di cư từ nông thôn. Hơn nữa, vào năm 2016, chính quyền địa phương Bắc Kinh đã tuyên bố rằng họ sẽ bãi bỏ sự phân biệt chính thức giữa hộ khẩu thành thị và hộ khẩu phi thành thị trên địa bàn Bắc Kinh, đồng nghĩa với việc toàn bộ người dân sống tại Bắc Kinh sẽ được xác định là cư dân Bắc Kinh bất kể tình trạng hộ khẩu gốc của họ là gì. Nói đi cũng phải nói lại, vào tháng 11 năm 2017, chính quyền Bắc Kinh đã triển khai một chiến dịch "dọn dẹp" kéo dài 40 ngày được cho là một biện pháp để loại bỏ các công trình xây dựng không an toàn và các khu nhà ổ chuột trong thành phố (nơi có ít nhất 8,2 triệu người nhập cư nông thôn sinh sống). Tuy nhiên, một số người coi chiến dịch này là nhằm mục đích trục xuất hàng triệu người nhập cư nông thôn trở về vùng nông thôn gốc của họ.

Người ta đã đặt câu hỏi liệu các cuộc cải cách được đề cập ở trên có áp dụng cho đại đa số những người di cư từ nông thôn ra thành thị hay không. Cụ thể, nhiều chính sách cải cách, đặc biệt là những chính sách trong giai đoạn thứ nhất và thứ hai, dường như yêu cầu người nhập cư nông thôn phải sở hữu một số loại vốn nhất định, cho dù là vốn con người (như kỹ năng chuyên môn và chức danh) hay vốn liên quan đến tài sản (chẳng hạn như khả năng trở thành chủ sở hữu nhà ở thành thị) hoặc cả hai. Do đó, một số học giả cũng gọi một số chính sách cải cách là các hình thức "rao bán" hộ khẩu. Trong khi đó, nhiều người nhập cư khẳng định rằng việc họ thiếu hụt mạng lưới xã hội (một phần của cái gọi là "quan hệ")—điều mà ở một khía cạnh nào đó cũng được tích lũy cùng với của cải—cũng khiến họ khó tìm được một công việc ổn định hơn, chưa nói đến một công việc béo bở. Vậy nên, nếu sự giàu có là điều kiện tiên quyết để chuyển từ hộ khẩu nông thôn sang hộ khẩu thành thị, thì trên thực tế có rất nhiều người nhập cư nông thôn không thể tiếp cận được cơ hội đó, bởi vì phần đông trong số họ đều là những người "lao động phổ thông" (do nhiều kỹ năng, chẳng hạn như canh tác nông nghiệp, không được xếp loại là kỹ năng chuyên môn) và nghèo khó. Tuy nhiên, ở một số thành phố lớn, ngay cả khi người di cư nông thôn có những kỹ năng chuyên môn nhất định, vẫn không có gì đảm bảo rằng người đó sẽ được cấp hộ khẩu thành thị. Tình trạng này đặc biệt bộc lộ rõ ở nhiều người nhập cư có trình độ học vấn cao. Bất chấp nền tảng học vấn của họ, nhiều người sẽ không được cấp hộ khẩu thành thị trừ phi họ trở thành chủ sở hữu nhà ở. Thế nhưng, trước mức giá bất động sản cao ngất ngưởng ở nhiều thành phố lớn (như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu), nhiều người không thể làm được điều đó ngay cả khi một số thành phố có cung cấp các khoản trợ cấp nhà ở cho người nhập cư. Vì không có hộ khẩu thành thị, nhiều người không chỉ gặp khó khăn trong việc mua một căn hộ—huống hồ là mua một ngôi nhà—mà còn chịu thiệt thòi khi phải đi thuê nhà. Do thiếu vắng các biện pháp kiểm soát tiền thuê nhà ở nhiều thành phố lớn, ngay cả khi một người thuê một căn phòng—hoặc hiếm hơn là một căn hộ—họ vẫn có nguy cơ phải đối mặt với khả năng bị yêu cầu rời đi. Nhiều thanh niên nhập cư có học vấn như vậy do đó còn được gọi là "dĩ tộc" (yi zu), theo nghĩa đen là "tộc kiến", bởi vì có rất nhiều người không có phòng riêng và phải sống chen chúc trong một căn phòng nhỏ xíu với nhiều người khác.

Do đó, một câu hỏi đáng đặt ra là liệu hệ thống hộ khẩu đã được cải tiến một cách thỏa đáng để trở thành một hệ thống lấy con người làm trung tâm hay chưa. Trên thực tế, nhiều thành phố lớn vẫn rất nghiêm ngặt trong việc cấp hộ khẩu thành thị cho những người nhập cư nông thôn cũng như trong việc sử dụng hệ thống hộ khẩu để quyết định xem một người có nên được hưởng các quyền lợi phúc lợi hay không. Thậm chí nếu "Kế hoạch Đô thị hóa Kiểu mới Quốc gia (2014-2020)" và "Ý kiến về việc Thúc đẩy Hơn nữa Cải cách Hệ thống Hộ khẩu" được triển khai trong giai đoạn cải cách thứ ba nhằm tạo ra một hệ thống lấy con người làm trung tâm hơn, họ vẫn tuyên bố rằng các thành phố lớn hơn nên có hệ thống đăng ký hộ khẩu khác với các thành phố nhỏ và thị trấn; và rằng các quy định về hộ khẩu sẽ tiếp tục thắt chặt hơn ở những đô thị lớn. Tuy nhiên, những siêu đô thị (chẳng hạn như Bắc Kinh) lại thường là những nơi thu hút người di cư nông thôn nhiều nhất, nhờ vào vô vàn cơ hội việc làm của chúng. Trong trường hợp này, dù nhà nước đã tích cực thi hành nhiều chính sách cải cách, sự phân chia hộ khẩu nông thôn/thành thị vẫn đang hoạt động và đại diện cho một hệ thống phân chia các cơ hội trong cuộc sống. Chính vì thế, một số học giả đã lập luận rằng các cuộc cải cách hộ khẩu thực sự đã không thay đổi một cách căn bản hệ thống hộ khẩu mà chỉ phân quyền kiểm soát hộ khẩu xuống cho chính quyền địa phương; và nó vẫn duy trì hoạt động cũng như tiếp tục góp phần vào sự chênh lệch giữa khu vực nông thôn và thành thị của Trung Quốc. Đồng thời, những người khác cũng tranh luận rằng bằng cách tập trung vào các thành phố, những cuộc cải cách hộ khẩu đã thất bại trong việc hướng tới các khu vực nghèo hơn, nơi mà phúc lợi xã hội như giáo dục và chăm sóc y tế thường không được cung cấp cho người dân. Tuy vậy, vẫn có những người tỏ ra lạc quan, nhận định rằng một số thành phố đã và đang tạo điều kiện khuyến khích nhiều phụ huynh là người nhập cư đưa con em mình theo cùng. Nói tóm lại, phần lớn người nhập cư nông thôn vẫn đang bị ngó lơ phần nhiều là do họ không có hộ khẩu thành thị, thứ vốn thường được coi là điểm xuất phát để có thể chạm đến sự sung túc trong cuộc sống.

Chuyển đổi hộ khẩu ngày nay 
Các Cuộc khảo sát Giám sát Biến động Dân số Lưu động, vốn được Ủy ban Kế hoạch hóa Gia đình và Y tế Quốc gia tiến hành hàng năm kể từ năm 2010, đã báo cáo rằng một lượng lớn người lao động nhập cư thực chất không quan tâm đến việc chuyển đổi tình trạng hộ khẩu của họ. Mặc dù cải cách chính sách hộ khẩu diễn ra chậm rãi qua nhiều năm, các rào cản đối với việc chuyển đổi đã được hạ thấp. Tuy nhiên, nhiều cư dân nông thôn lại do dự trong việc từ bỏ hộ khẩu nông nghiệp của mình. Là những người mang hộ khẩu nông thôn, họ có các quyền tài sản mà những người dân thành thị không có, cho phép họ được phép sử dụng đất cho cả sản xuất nông nghiệp lẫn mục đích cá nhân. Và cùng với sự mở rộng vững chắc của các thành phố, giá trị tài sản đối với đất đai gần các đô thị đã tăng lên đáng kể. Các chủ sở hữu những mảnh đất này có thể lựa chọn từ bỏ nông nghiệp để chuyển sang cho người lao động nhập cư thuê nhà. Bên cạnh đó, với quá trình đô thị hóa vẫn đang tiếp diễn, các chủ đất ở khu vực cận đô thị có thể kỳ vọng rằng chính phủ trung ương sẽ mua lại đất của họ với một khoản tiền hậu hĩnh vào một thời điểm nào đó trong tương lai. Những lợi ích này kết hợp với sự cải thiện tổng thể về phúc lợi xã hội ở nông thôn so với ở các thành phố đã khiến nhiều cư dân nông thôn phải đắn đo trong việc chuyển đổi tình trạng hộ khẩu.

Đặc khu hành chính của Trung Quốc 

Hệ thống hộ khẩu không được áp dụng tại các đặc khu hành chính của Trung Quốc (Hồng Kông và Ma Cao) mặc dù thẻ căn cước là bắt buộc đối với cư dân tại những khu vực này. Thay vào đó, cả hai đặc khu hành chính đều cấp quyền cư trú cho những cá nhân nhất định được phép định cư lâu dài trong các khu vực này.

Khi một người có đăng ký hộ khẩu ở Trung Quốc đại lục đến định cư tại Hồng Kông hoặc Ma Cao thông qua Giấy thông hành một chiều, họ phải từ bỏ hộ khẩu của mình, do đó mất đi các quyền công dân tại Trung Quốc đại lục. Tuy nhiên, họ cần phải định cư ở các đặc khu hành chính trong vòng bảy năm mới đủ điều kiện để được cấp quy chế thường trú nhân (đi kèm với các quyền công dân) tại các đặc khu hành chính đó. Vì thế, trong khoảng thời gian trước khi nhận được quy chế thường trú nhân, mặc dù vẫn là một công dân Trung Quốc, họ không thể thực thi các quyền công dân ở bất cứ đâu (chẳng hạn như bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử, xin hộ chiếu) và bị coi là những công dân hạng hai.

Quan hệ hai bờ eo biển 

Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc đại lục) và Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan) đều tuyên bố chủ quyền đối với các vùng lãnh thổ nằm dưới sự kiểm soát của bên kia như một phần thuộc quốc gia của mình. Như vậy, về mặt pháp lý, mỗi bên đều coi những người dân sống trên lãnh thổ của bên kia là công dân của mình. Tuy nhiên, các quyền công dân chỉ dành cho những người dân nằm dưới sự kiểm soát của mỗi bên tương ứng — điều này được luật pháp quy định là việc sở hữu đăng ký hộ khẩu tại Khu vực Đài Loan (thuộc Trung Hoa Dân Quốc) hoặc tại Khu vực Đại lục (thuộc Cộng hòa Nhân dân Trung Quốc).

Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc (ROC) coi những người Hoa kiều có dòng máu Trung Hoa được sinh ra bởi ít nhất một người cha hoặc mẹ là công dân ROC là kiều dân của mình, và cấp hộ chiếu Đài Loan cho họ. Tuy nhiên, điều này không trao cho họ quyền cư trú hay bất kỳ quyền công dân nào khác tại Đài Loan; những quyền đó yêu cầu phải có đăng ký hộ khẩu ở Đài Loan. Những người không có đăng ký hộ khẩu phải chịu sự kiểm soát nhập cư tại Đài Loan, nhưng sau khi định cư ở Đài Loan, họ có thể thiết lập hộ khẩu tại đây để trở thành một công dân đầy đủ.

Xem thêm 

 Hồ sơ công cộng ở Trung Quốc
 Hoju
 Hộ khẩu
 Koseki
 Hộ chiếu nội địa
 Propiska ở Liên Xô
 Đăng ký cư trú ở Nga

Ghi chú

Tham khảo

Chú thích

Nguồn 

 Wang, Fei-Ling (2014). "The Hukou (Household Registration) System". in Oxford Bibliography in Chinese Studies. Ed. Tim Wright. New York, NY: Oxford University Press.
 Wang, Fei-Ling (2010). "Renovating the Great Floodgate: The Reform of China's Hukou System", in Martin King Whyte ed., One Country, Two Societies: Rural-Urban Inequality in Contemporary China, Harvard University Press, pp. 335–364.
 Wang, Fei-Ling (2005), Organization through Division and Exclusion: China's Hukou System, Stanford CA: Stanford University Press.

Đọc thêm 
 
 Joseph, Nancy. "Despite China's Modernization, The Hukou System Remains." University of Washington. February 2010.
 Armstrong, Doree. "UW geographer devises a way for China to resolve its 'immigration' dilemma." University of Washington. 14 August 2013.

Tham khảo