Châu (đơn vị hành chính)

Châu là một đơn vị hành chính cũ, từng được sử dụng rộng rãi ở các quốc gia Á Đông như: Trung Quốc, Việt Nam, Triều Tiên và Nhật Bản. Tùy theo từng thời kỳ và từng quốc gia, "châu" có thể tương đương với một cấp hành chính trung gian (giữa trung ương và địa phương), hoặc một đơn vị địa phương có quy mô tương ứng với một quận, huyện, phủ hoặc tỉnh.

Từ nguyên và khái niệm 
Châu bắt nguồn từ chữ Hán: 州 (zhōu), có nghĩa là vùng đất. Về sau, thuật ngữ này được dùng để chỉ các đơn vị hành chính do triều đình trung ương quản lý.

Trung Quốc 
Tại Trung Quốc, "châu" xuất hiện rất sớm và giữ vai trò quan trọng trong hệ thống hành chính phong kiến.

Thời Nhà Hán: 
Dưới thời nhà Hán, lãnh thổ được chia thành các "châu" để giám sát các quận. Khi đó, châu đóng vai trò gần giống một khu vực thanh tra.

Thời Nhà Tùy và Nhà Đường: 
Vào thời nhà Tùy và nhà Đường, hệ thống hành chính được cải tổ, "châu" trở thành đơn vị hành chính cơ bản, tương đương quận/huyện lớn. Một số châu quan trọng có thể được chuyển thành các phủ.

Thời Nhà Minh và Nhà Thanh 
Thời nhà Minh và nhà Thanh, hệ thống hành chính phổ biến là:

 Tỉnh ==> Phủ ==> Châu/Huyện
Châu khi đó có hai loại chính:

 Trực lệ châu: trực thuộc tỉnh
 Tán châu: phụ thuộc phủ

Sau khi Chế độ phong kiến sụp đổ đầu thế kỉ XX, đơn vị "châu" truyền thống bị bãi bỏ. Tuy nhiên, thuật ngữ này vẫn tồn tại trong một số đơn vị như: Châu tự trị ở Trung Quốc hiện đại.

Việt Nam

Thời Bắc thuộc: 
Trong thời kỳ Bắc thuộc, lãnh thổ Việt Nam được tổ chức theo hệ thống hành chính Trung Hoa:

 Châu ==> Quận ==> Huyện
Ví dụ:
 Giao Châu (tên gọi hành chính lớn gồm Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay).
Ờ giai đoạn này, "châu" tương đương cấp tỉnh hoặc khu vực lớn.

Thời kỳ độc lập:

Nhà Lý (1009 - 1226) 
Vào thời Lý, được chia thành 24 Lộ, phủ, châu, dưới Lộ, phủ và châu là huyện/hương, dưới huyện/hương là xã.

Châu thường đặt ở vùng xa kinh đô, có thể ngang cấp phủ hoặc huyện, tùy khu vực. Một số châu do tù trưởng địa phương cai quản (chế độ thổ ty)

Nhà Trần (1226 - 1400) 
Vào thời Nhà Trần, đất nước ta được chia thành các lộ, dưới lộ là phủ, dưới nữa là huyện và châu, cấp thấp nhất là xã. Về cơ bản là kế thừa Nhà Lý.

Châu vào thời kì này thường được áp dụng tại khu vực miền núi phía Bắc và vùng dân tộc thiểu số. Triều đình kiểm soát gián tiếp, thông qua tù trưởng bản địa.

Thời Nhà Hồ (1400 - 1407) 

Vào thời Nhà Hồ, bộ máy cai trị được cải tổ mạnh:
 Lộ ==> Phủ ==> Châu/Huyện ==> Xã

 (1407 - 1428) bị Nhà Minh đô hộ

Thời Hậu Lê (1428 - 1789)

a. Nhà Lê sơ (1428 - 1533) 
Dưới thời vua Lê Thánh Tông, cả nước chia thành:

 Thừa tuyên ==> Phủ ==> Huyện/Châu ==> Xã

Châu thường ở miền núi, vùng biên giới, tương đương cấp huyện.

b. Nhà Lê trung hưng (1533 - 1789)

 Cơ cấu không thay đổi nhiều
 Châu vẫn là đơn vị hành chính trung gian dưới phủ

Thời Nhà Nguyễn (1802 - 1945) 
Dưới thời Minh Mạng, năm 1831, hệ thống hành chính được cải tổ:

 Tỉnh ==> Phủ ==> Huyện/Châu ==> Tổng ==> Xã

Châu tồn tại song song với huyện, phân bố chủ yếu ở vùng núi, nơi có nhiều dân tộc thiểu số. Đứng đầu triều đình là , do triều đình bổ nhiệm, nhà Nguyễn từng bước xoá bỏ chế độ thổ ty, tăng cường quản lý trực tiếp.

Thời Pháp thuộc (1884 - 1945) 
Vào thời kỳ này, dưới sự cai trị của thực dân Pháp, hệ thống hành chính được cải tổ theo mô hình thuộc địa, nhiều "châu" miền núi được chuyển thành quận, "châu" dần ít sử dụng chính thức.

Sau Cách mạng Tháng Tám (1945) 
Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, hệ thống hành chính được thống nhất theo mô hình hiện đại:

 Tỉnh ==> Huyện ==> Xã

Đơn vị hành chính "châu" không còn được sử dụng trong hệ thống đơn vị hành chính chính thức. Một số địa danh vẫn giữ tên "châu" trong lịch sử hoặc văn hóa.

Triều Tiên

Thời phong kiến: 
Dưới thời Cao Ly (918 - 1392); Triều Tiên (1392 - 1897), hệ thống hành chính được chia thành:

 Đạo (Do) ==> Phủ (Bu) ==> Mục (Mok) ==> Quận (Gun) == Huyện (Hyeon)

Châu (ju) ở Triều Tiên mờ nhạt hơn và không mang tính đặc thù vùng miền núi như ở các quốc gia khác.

Thời hiện đại:

Chia cắt Triều Tiên:

Ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên: 
Sau khi thành lập nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên vào ngày 9 tháng 9 năm 1948, Triều Tiên đã chuẩn hoá hệ thống hành chính theo mô hình hiện đại:

 Tỉnh (Do) ==> Thành phố (Si)/Huyện (Gun) ==> Thị trấn (Eup)/Khu lao động (Rodongjagu)/Xã (Ri)

--> Đơn vị hành chính "châu" (ju) không còn được sử dụng trong hệ thống đơn vị hành chính chính thức.

Ở Đại Hàn Dân Quốc: 
Hiện nay ở Hàn Quốc, hệ thống hành chính gồm:

 Tỉnh (Do) ==> Thành phố (Si) ==> Huyện (Gun) ==> Quận nội thành (Gu)

--> "Châu" không còn được sử dụng

Nhật Bản 
Châu ở Nhật Bản (shū), thường dùng để chỉ một vùng địa lý lớn, không phải đơn vị hành chính.

Ví dụ:

 Honshū 
 Kyūshū

Chú thích

Tài liệu tham khảo

Xem thêm 

 Thừa tuyên
 Đạo (đơn vị hành chính)
 Phủ (đơn vị hành chính)
 Á Đông
 Lộ (đơn vị hành chính)