Lễ hội Bà Thu Bồn

Lễ hội Bà Thu Bồn (còn được gọi với cái tên là Lệ Bà) là lễ hội truyền thống của cộng đồng cư dân dọc sông Thu Bồn ở Quảng Nam, tổ chức hằng năm từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 2 (âm lịch). Không gian thực hành tập trung tại hai cơ sở thờ tự: Lăng Bà Thu Bồn ở xã Duy Tân (Duy Xuyên) và Dinh Bà Thu Bồn ở khu vực Trung Phước/Phường Rạnh thuộc xã Quế Trung. Ngày 30 tháng 9 năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2731/QĐ-BVHTTDL đưa lễ hội vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Thời gian và không gian lễ hội 
Lễ hội diễn ra từ ngày 10 đến ngày 12 tháng 2 (âm lịch). Ngày quy đổi sang dương lịch thay đổi theo từng năm. Năm 2022, địa phương tổ chức chuỗi hoạt động trong tháng 3 năm 2022 và gắn với chương trình Năm Du lịch Quốc gia 2022 tại Quảng Nam.

Một số năm, lễ hội tổ chức ở cả hạ du và thượng nguồn Thu Bồn. Năm 2024, lễ hội diễn ra tại Lăng Bà ở xã Duy Tân và tại Dinh Bà ở Trung Phước trong hai ngày 20 và 21 tháng 3 năm 2024. Không gian lễ hội xoay quanh nghi thức tế lễ tại lăng và dinh, kết hợp các hoạt động cộng đồng trong phạm vi làng ven sông và khu vực trung tâm hành chính lân cận. Từ ngày 1 tháng 1 năm 2025, huyện Nông Sơn nhập vào huyện Quế Sơn theo Nghị quyết số 1241/NQ-UBTVQH15; địa bàn thực hành lễ hội gắn với khu vực thượng nguồn vì vậy được quản lý trong phạm vi hành chính huyện Quế Sơn sau thời điểm này.

Không gian thờ tự và di tích liên quan 
Lăng Bà Thu Bồn nằm tại thôn Thu Bồn, xã Duy Tân (Duy Xuyên). Vị trí lăng từng sát bờ sông và từng di dời do sạt lở. Công trình trùng tu năm 2003 và tiếp tục trùng tu năm 2016, với kết cấu gồm tiền đường và hậu tẩm. Khu vực lăng có ghi nhận bia đá khắc Phạn ngữ cổ, được xem là dấu tích liên quan đến nền móng kiến trúc Chăm Pa trong khu vực.

Dinh Bà Thu Bồn gắn với địa danh Phường Rạnh (thôn Trung An) thuộc xã Quế Trung, trong vùng Trung Phước ở thượng nguồn Thu Bồn. Miếu thờ tại đây gắn với truyền thuyết về nơi Bà tử trận. Các cơ sở thờ tự liên quan đến Bà Thu Bồn ở Duy Xuyên và khu vực Phường Rạnh được xếp hạng di tích cấp tỉnh lần lượt vào năm 2005 và năm 2008.

Nghi thức 
Chương trình lễ hội thường phân thành "phần lễ" và "phần hội". Phần lễ gồm các nghi thức như lễ bài trí, lễ rước sắc, rước nước, lễ đại tế và lễ hoàn sắc. Năm 2022, địa phương công bố lịch nghi thức theo khung giờ, tập trung tại khu vực Lăng Bà Thu Bồn; các nội dung nổi bật gồm rước sắc, rước nước và lễ đại tế.

Phần hội gắn với hoạt động văn hóa và thể thao địa phương. Các nội dung thường gặp gồm giải bóng chuyền, đua thuyền trên sông, hô hát bài chòi, trưng bày sản phẩm OCOP và sản vật địa phương, hội thi nữ công gia chánh, biểu diễn dân ca kịch và thả hoa đăng. Năm 2024, nhóm hoạt động thể thao và trình diễn dân gian tiếp tục duy trì trong khuôn khổ lễ hội tại Duy Tân và Trung Phước.

Truyền thuyết và lớp nghĩa tín ngưỡng 
Lễ hội gắn với hệ thống truyền thuyết về Bà Thu Bồn trong cộng đồng ven sông. Một dị bản phổ biến mô tả Bà là nữ tướng người Chăm; trong bối cảnh giao tranh thất bại, Bà gieo mình xuống sông, thi hài trôi về làng Thu Bồn, rồi được an táng và lập lăng thờ. Một số dị bản khác nhấn mạnh sự hiển linh và vai trò bảo hộ cộng đồng trong những hoàn cảnh thiên tai như hạn hán và lũ lụt trong ký ức địa phương.

Trong lớp nghĩa tín ngưỡng, lễ hội tập trung vào cầu an và cầu mùa, gắn với ngôn ngữ nghi lễ về mưa thuận gió hòa và mùa màng bội thu. Tín ngưỡng Bà Thu Bồn thường đặt trong không gian tín ngưỡng nữ thần miền Trung, với các so sánh liên hệ đến hình tượng Thiên Y A Na trong các khảo tả văn hóa địa phương. Việc thờ tự gắn với hệ thống sắc phong dưới triều Nguyễn và thực hành gìn giữ sắc phong trong cộng đồng, thể hiện sự tiếp nối của thiết chế thờ phụng ở làng xã ven sông.

Công nhận di sản và hoạt động bảo tồn 
Quyết định số 2731/QĐ-BVHTTDL ngày 30 tháng 9 năm 2020 công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đối với Lễ hội Bà Thu Bồn. Sau quyết định, địa phương tổ chức hoạt động đón bằng chứng nhận; lễ đón bằng năm 2022 diễn ra tại khu vực Lăng Bà Thu Bồn và gắn với chuỗi sự kiện Năm Du lịch Quốc gia 2022 ở Quảng Nam.

Việc duy trì lễ hội đi kèm trùng tu, tôn tạo cơ sở thờ tự và tổ chức hoạt động cộng đồng quanh dịp tế lễ. Các nội dung hội như thể thao, trình diễn dân gian và trưng bày sản vật địa phương diễn ra song hành với nghi thức chính tại lăng và dinh.

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Quyết định số 2731/QĐ-BVHTTDL (ngày 30 tháng 9 năm 2020) trên bvhttdl.gov.vn
 Lễ đón Bằng Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ hội Bà Thu Bồn (ngày 15 tháng 3 năm 2022) trên bvhttdl.gov.vn

Lễ hội Quảng Nam
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Tín ngưỡng Việt Nam
Văn hóa Quảng Nam