Lễ Cầu ngư

Lễ Cầu ngư là một dạng lễ hội dân gian gắn với cộng đồng ngư dân ven biển, tập trung vào các nghi lễ cầu an, cầu mùa và cầu cho chuyến đánh bắt thủy sản thuận lợi. Thực hành phổ biến ở Việt Nam gắn với tín ngưỡng thờ cá Ông (thờ cá voi) và không gian thờ tự của làng chài như lăng thờ, vạn chài hoặc miếu thờ. Ở bình diện so sánh, nhiều cộng đồng ven biển cũng duy trì nghi thức cầu an và lễ hội biển dưới các hình thức khác nhau, như tín ngưỡng Mazu (媽祖), Yeongdeunggut (영등굿) trên Jeju, Sedekah Laut ở Indonesia, rước biển tôn vinh Virgen del Carmen ở Tây Ban Nha, các lễ "Blessing of the Fleet" tại một số cộng đồng Kitô giáo ven biển, và Festa de Iemanjá ở Brazil.

Khái quát
Lễ Cầu ngư thường gắn với mùa vụ biển và lịch lệ làng, kết hợp phần lễ (nghinh rước, tế lễ, cúng) với phần hội (diễn xướng, trò chơi, thi tài). Không gian thực hành tập trung ở bến nước và các thiết chế thờ tự của làng biển, nơi cộng đồng phân vai cho ban tế và các nhóm phụ trách nghi trượng. Tập tục thờ cá Ông liên hệ với việc chôn cất cá voi trôi dạt, lưu giữ di cốt và tổ chức tế lễ định kỳ, tạo nền biểu tượng cho các nghi thức cầu an và cầu mùa đánh bắt. Một số khảo cứu về văn hóa biển đặt lễ hội trong tương quan với rủi ro nghề nghiệp và nhu cầu duy trì gắn kết cộng đồng quanh sinh kế đánh bắt.

Thực hành ở Việt Nam
Lễ Cầu ngư được ghi nhận là thực hành văn hóa phổ biến ở các cộng đồng cư dân biển ở miền Trung và Nam Bộ, gắn với tín ngưỡng thờ cá Ông và chuỗi nghi thức cầu an cho người đi biển. Trong một kỳ lễ hội tại vùng ven biển Quảng Nam, bài tường thuật ghi nhận trình tự gồm lễ nghinh thần ở cửa biển, dâng hương và cầu an, sau đó là phần hội với hoạt động văn hóa - thể thao và đua thuyền.

"Lễ hội Cầu ngư" tại Đà Nẵng được công bố trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 829/QĐ-BVHTTDL (2016) của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Hoạt động trao bằng chứng nhận năm 2019 gắn với lễ hội truyền thống tại quận Thanh Khê và được đăng trên cổng thông tin của cơ quan quản lý văn hóa trung ương.

Tại Bình Định, Quyết định 3994/QĐ-BVHTTDL (2024) ghi danh "Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý" (xã Nhơn Lý, thành phố Quy Nhơn) vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; thông tin này được đăng trên báo chí và cổng thông tin địa phương.

Hò bả trạo là một thành phần phổ biến trong phần hội ở nhiều địa phương duyên hải miền Trung, tổ chức theo đội hình và vai trò gắn với mô phỏng con thuyền và động tác chèo. Một số tư liệu báo chí nêu bả trạo gắn với hệ thực hành nghi lễ thờ cá Ông và các dịp tế lễ của cư dân làng chài. Một số địa phương duy trì bả trạo như hoạt động trình diễn trong không gian lễ hội, gắn với truyền dạy và sinh hoạt cộng đồng.

Tương quan quốc tế
Tín ngưỡng Mazu (媽祖) là hệ thống thờ tự biển của cư dân duyên hải Trung Quốc và cộng đồng người Hoa hải ngoại, kết hợp thờ cúng ở đền và gia đình với các lễ hội, hiến tế và rước trong năm. Yeongdeunggut (영등굿) trên đảo Jeju là nghi lễ theo lịch âm, gắn với cầu biển lặng, vụ đánh bắt thuận lợi và chuỗi nghi thức đón - tiễn thần linh trong cộng đồng ven biển. Ở Trung Java, Sedekah Laut là nghi thức dâng lễ vật ra biển theo chu kỳ thường niên, gắn với cộng đồng ven biển và lời cầu an cho ngư dân, đồng thời có thể vận hành như sự kiện cộng đồng quy mô địa phương.

Ở Tây Ban Nha, một số cộng đồng ven biển tổ chức rước tượng Virgen del Carmen từ nhà thờ ra bờ biển, đưa tượng lên thuyền và đi theo đoàn thuyền trên mặt nước trong mùa hè. Ở Hoa Kỳ, "Blessing of the Fleet" là dạng nghi thức cộng đồng ban phước cho tàu thuyền, gắn với đời sống cảng cá và mạng lưới tôn giáo - nghề nghiệp của cư dân ven biển. Tại Salvador (Brazil), Festa de Iemanjá có thực hành dâng lễ vật hướng ra biển theo lịch thường niên, kèm các khuyến nghị liên quan vật phẩm thả xuống nước và môi trường biển. Một số khảo cứu về văn hóa biển dùng khung "cảnh quan biển" và tính "ngưỡng" giữa đất và nước để lý giải vai trò của nghi thức công cộng trong việc tổ chức ký ức tập thể và chuẩn hóa rủi ro nghề biển.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Quyết định 829/QĐ-BVHTTDL (2016) - Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
 Thông tin trao bằng chứng nhận di sản Lễ hội Cầu ngư tại Đà Nẵng
 Thông tin ghi danh Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý (Bình Định)

Lễ hội Việt Nam
Văn hóa dân gian Việt Nam
Tín ngưỡng dân gian Việt Nam
Văn hóa biển Việt Nam