Công xã Paris

Công xã Paris (, ) là chính quyền điều hành thủ đô Paris của nước Pháp trong hơn hai tháng, từ ngày 18 tháng 3 đến ngày 28 tháng 5 năm 1871.

Sự hình thành công xã Paris là hệ quả trực tiếp của làn sóng nổi dậy ủng hộ các chính quyền địa phương theo đường lối tự quản, dân chủ trực tiếp trên khắp nước Pháp theo sau sự sụp đổ của chế độ quân chủ Napoléon III vào cuối năm 1870. Các công xã non trẻ này công khai chống đối chính phủ đại nghị Đệ Tam Cộng hòa thế chân cho nền Đệ Nhị Đế chế được thành lập vào tháng 9 năm 1870.

Tuy thời gian cầm quyền ngắn ngủi, công xã Paris đã đi vào huyền sử của truyền thống chính trị cực tả hậu thế. Đối với những người Marxist, đây được coi là cuộc thử nghiệm sớm nhất về một nhà nước vô sản.

Hoàn cảnh ra đời 

Cuối tháng 6 năm 1870, Đệ Nhị Đế chế Pháp lâm vào thời kỳ khủng hoảng. Cũng mùa hè năm 1870, nước Pháp gây chiến với Phổ. Do chỉ huy yếu, thua kém về vũ khí, chiến lược sai lầm... Pháp nhanh chóng bị Phổ đánh bại. Tháng 9 năm 1870, hoàng đế Napoléon III thất trận ở chiến trường Sedan phải đầu hàng thủ tướng nước Phổ Otto von Bismarck. Ngày 4 tháng 9, nhân dân Paris nhận được tin, tự phát nổi dậy, tràn vào Điện Bourbon, hô lớn: "Phế truất hoàng đế", "Cộng hòa muôn năm". Chiều ngày hôm đó, chính phủ lâm thời được thành lập mang tên Chính phủ vệ quốc. Tướng Louis Jules Trochu, một người có tư tưởng bảo hoàng, nguyên thống đốc Paris, được cử làm Bộ trưởng Bộ chiến tranh và đứng đầu chính phủ mới.

Quân đội Phổ, sau chiến thắng ở trận Sedan, tiếp tục tiến về Paris. Khi thủ đô bị vây hãm vào gần cuối tháng 9, thành phố vẫn còn 246.000 vệ binh và thủy quân cùng 125.000 vệ quốc quân. Chính phủ tổ chức thêm 200 tiểu đoàn vệ quốc quân, cộng với 60 tiểu đoàn vốn có từ thời Đệ nhị đế chế. Lực lượng này bao gồm chủ yếu các thợ thủ công và công chức nhỏ. Trong khi đó, quân đội Pháp vẫn tiếp tục thua cuộc. Ngày 27 tháng 10, 15 vạn quân Pháp ở thành Metz do tướng François Achille Bazaine chỉ huy đầu hàng. Nhân dân Paris với quyết tâm cố thủ, phản đối việc chính phủ mới đàm phán với phía Phổ, tập trung trước tòa thị chính hô lớn: "Đả đảo Trochu! Không đàm phán!". Jules Favre, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao của Chính phủ Vệ quốc, đã bí mật ký thỏa thuận hòa ước với Otto von Bismarck.

Từ ngày 23 tháng 1 năm 1871, Chính phủ của Trochu bắt đầu đàm phán với Phổ tại cung điện Versailles. Đến ngày 28 tháng 1, Chính phủ Pháp ký hiệp định đình chiến, chấp nhận các điều kiện của phía Phổ. Theo thảo thuận đình chiến, cuộc bầu cử Quốc hội Pháp sẽ được tổ chức vào 8 tháng 2 năm 1871 và sau đó Quốc hội sẽ ký hòa ước. Đúng như dự định, Quốc hội mới được thành lập vào đầu tháng 2 với 750 nghị viên. Phần lớn trong số này thuộc tầng lớp phú ông, địa chủ và có tới 450 người thuộc phái bảo hoàng. Adolphe Thiers trở thành Thủ tướng và Jules Favre tiếp tục giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao. Ngày 28 tháng 2, Thiers gặp Bismarck và ký kết các điều khoản hòa ước:

 Nước Pháp bồi thường chiến phí 5 tỷ franc.
 Các pháo đài Paris bị quân Đức chiếm đóng cho tới khi Pháp nộp 500 triệu franc đầu tiên.
 Lãnh thổ phía Đông bị chiếm đóng cho tới khi Pháp hoàn thành hết khoản bồi thường.
 Alsace và một phần ba Lorraine thuộc về Đức.
 Quân Phổ vào chiếm đóng Paris.

Phản đối hòa ước, trước ngày quân đội Phổ tiến vào Paris, dân chúng và vệ quốc quân đã chiếm 227 khẩu đại bác và súng liên thanh chuyển về Montmartre và Belleville. Trước sự chống cự này, quân đội Phổ chỉ chiếm một phần Paris và ở lại trong 62 giờ đồng hồ. Ngày 15 tháng 2, 215 trong tổng số 270 tiểu đoàn vệ quốc đã thành lập Liên minh Quân đội Vệ quốc, đứng đầu là Ủy ban Trung ương Vệ quốc. Ủy ban này gồm đại biểu ở tất cả các đơn vị, có cả những người xã hội và những hội viên của Quốc tế thứ nhất. Ngày 24 tháng 2, Ủy ban tổ chức cuộc tuần hành trước nhà tù Bastille để kỷ niệm Đệ nhị Cộng hòa.

Giữa tháng 3 năm 1871, Quốc hội hạ lệnh tước vũ khí quân vệ quốc. Cuộc chiến ngày 18 tháng 3 giữa Chính phủ Versailles và quân vệ quốc là ngòi nổ trực tiếp cho Công xã Paris.

Thành lập Công xã 

3 giờ ngày 17 rạng sáng ngày 18 tháng 3, quân đội chính phủ Thiers tới chiếm các vị trí chiến lược bên tả ngạn sông Seine. Một nhóm khác cũng được điều đến các kho đại bác của Paris. Mục tiêu chủ yếu của quân đội chính phủ là đồi Montmartre ở phía Bắc thành phố để chiếm các trọng pháo của quân vệ quốc. Đến 5h30, quân chính phủ chiếm được các trọng pháo nhưng chưa di chuyển đi được. Sau các tiếng kèn tập hợp và chuông báo động, quân vệ quốc tiến tới bao vây đồi. Trong cuộc chiến, nhiều binh lính quân chính phủ đã nghiêng về phía quân vệ quốc, viên tướng chỉ huy bị bắn chết tại chỗ. Tới 9 giờ, lực lượng chính phủ thất bại, vội vã lui quân. Buổi trưa, Ủy ban Trung ương Vệ quốc ra lệnh các tiểu đoàn tiến vào trung tâm thành phố. Chỉ sau vài tiếng đồng hồ, quân vệ quốc đã chiếm được các cơ quan đầu não của phủ, tòa thị chính và các trại lính. Đến buổi chiều, Thiers cùng chính phủ phải rút về Versailles.

Ngày 26 tháng 3, bầu cử Hội đồng Công xã được tiến hành và ngày 28, kết quả được công bố. Trong số 85 đại biểu trúng cử, có 25 công nhân, 15 đại biểu thuộc tầng lớp tư sản trúng cử nhưng sớm từ chức sau đó. Phần còn lại gồm các bác sĩ, nhà báo, giáo viên, công chức... Khoảng gần 30 đại biểu của Hội đồng Công xã là hội viên của Quốc tế thứ nhất và cũng có cả những người ngoại kiều gốc Nga, Ba Lan, Hungary. Cuối tháng 3, do ảnh hưởng của Công xã Paris, nhiều cuộc khởi nghĩa khác cũng nổ ra ở Marseilles, Lyon, Toulouse,...

Sắc lệnh đầu tiên của Công xã là bãi bỏ quân đội thường trực và bộ máy cảnh sát cũ. Việc giữ an ninh được thay bằng lực lượng công nhân có vũ trang. Chính quyền của giai cấp công nhân cũng được thành lập. Cơ quan tối cao của nhà nước là Hội đồng Công xã có vai trò lập pháp và tổ chức 10 ủy ban chịu trách nhiệm về hành pháp. Mỗi ủy ban này do 1 ủy viên của Hội đồng Công xã làm chủ tịch. Công xã cũng ra sắc lệnh tách nhà thờ khỏi hoạt động của nhà nước, giới tăng lữ không can thiệp vào công việc của chính quyền và ngân sách tôn giáo bị hủy bỏ. Tất cả tài sản của các giáo hội trở thành tài sản quốc gia, giáo dục cũng tách khỏi nhà thờ. Để tuyên truyền trong hoàn cảnh bị bao vây, Công xã Paris còn sử dụng khinh khí cầu rải truyền đơn tới các vùng nông thôn.

Trong khi đó, quân đội Phổ và quân đội Versailles vẫn tiếp tục bao vây Paris. Chính phủ Versailles cùng một số báo chí đưa nhiều tin bất lợi cho Công xã Paris, như Công xã sẽ tiêu diệt tất cả các quyền sở hữu. Nhiều nông dân lo ngại chính quyền của Công xã Paris.

Các chính sách kinh tế 
Công xã Paris quyết định giao cho công nhân quản lý các xí nghiệp, công xưởng mà giới chủ đã bỏ khỏi Paris. Còn những xưởng mà người chủ vẫn ở lại, Công xã quản lý thông qua việc kiểm soát tiền lương. Các Ủy ban Lao động được thành lập chịu trách nhiệm về sản xuất và đời sống công nhân. Với những nhà máy vẫn còn giới chủ, Công xã đưa ra lệnh cấm hình thức cúp phạt, cấm làm đêm trong các xưởng bánh mì. Chế độ ngày làm 8 tiếng cũng được đề ra nhưng chưa kịp thực hiện. Mức lương của các viên chức bị hạ xuống, trong khi của công nhân được tăng lên. Đến tháng 5, Công xã ban hành đạo luật quy định giá bánh mỳ, thịt bò, cừu. Nhiều công dân nghèo rời nhà mình tới sống tại các dinh thự của những quý tộc, tư sản bỏ trốn.

Về giáo dục, Công xã Paris thành lập hệ thống giáo dục thống nhất, tách khỏi nhà thờ, thay thế các tăng lữ bằng tầng lớp giáo viên mới. Một sắc lệnh quy định giáo dục bắt buộc và miễn phí. Ngày 12 tháng 5, hai trường chuyên nghiệp được thành lập. Chịu trách nhiệm các nhiệm vụ này là Ủy ban Giáo dục. Tương tự, Hội Nghệ sĩ đứng ra quản lý các rạp hát, kinh doanh nghệ thuật bị cấm.

Về quân sự, Công xã Paris giải tán quân đội và bộ máy cảnh sát của chế độ cũ; thành lập lực lượng vũ trang và lực lượng an ninh của nhân dân.

Lực lượng tham chiến và Tương quan Quân sự 
Cuộc nội chiến khốc liệt kéo dài hơn hai tháng giữa Công xã Paris và chính quyền quốc gia tại Versailles đã phơi bày sự chênh lệch sâu sắc không chỉ về số lượng quân lính mà còn về bản chất tổ chức, tính kỷ luật, và chiến lược lãnh đạo quân sự. Đây là một cuộc đối đầu không cân sức giữa một lực lượng dân quân cách mạng tự phát và một đội quân chính quy được tái thiết quy mô lớn dưới sự bảo trợ của một cường quốc ngoại bang.

Tương quan lực lượng giữa hai bên 
Sự khác biệt về cơ cấu lực lượng và khả năng tác chiến thực tế được thể hiện rõ qua các dữ liệu thống kê và mô hình tổ chức của cả hai phe.

Đặc điểm lực lượng Công xã Paris: Mặc dù sở hữu một số lượng quân danh nghĩa khổng lồ lên tới 150,000 người, sức mạnh quân sự thực tế của Vệ quốc quân bị suy yếu nghiêm trọng bởi cấu trúc tổ chức mang tính dân chủ triệt để nhưng lại phi quân sự. Các đơn vị được bố trí chiến đấu theo từng khu phố ("in their quarters") và bầu ra các sĩ quan chỉ huy của riêng mình, từ chối tuân thủ các mệnh lệnh từ bộ chỉ huy trung tâm. Sự tồn tại của nhiều đơn vị độc lập mang tính tự phát cao như "Lascars de Montmartre" hay "Zouaves de la Republique" đã khiến Công xã không thể tập trung hỏa lực để tạo ra các chiến dịch phản công lớn. Hàng vạn binh sĩ đã chọn cách trốn trong các hầm ngầm thay vì ra tiền tuyến chiến đấu khi vòng vây khép lại.
Đặc điểm lực lượng Versailles: Ở phía đối diện, chính phủ Thiers đã khôn khéo tận dụng thời gian đình chiến để tái thiết một đội quân khổng lồ. Nhận thấy nguy cơ từ một phong trào vô sản có thể lây lan, Thủ tướng Phổ Bismarck đã có một động thái can thiệp gián tiếp nhưng mang tính quyết định: đồng ý thả hàng vạn tù binh chiến tranh Pháp (những binh sĩ từng bị bắt tại Sedan và Metz) để Versailles có đủ nhân lực đàn áp cuộc nổi dậy ở Paris. Đội quân này chủ yếu được tuyển mộ từ các vùng nông thôn, mang đậm tính bảo thủ của giới quân phiệt truyền thống, hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi các tư tưởng chính trị cấp tiến của dân thành thị, và duy trì một sự phục tùng tuyệt đối đối với cấp trên.

Các nhân vật lãnh đạo và chỉ huy quân sự nổi bật 
Cuộc nội chiến đã làm nổi bật vai trò cá nhân của nhiều nhà lãnh đạo, những người mang các hệ tư tưởng và phương pháp tiếp cận hoàn toàn khác biệt đối với nghệ thuật quân sự và quản trị cách mạng.

Phe Công xã Paris:

Jarosław Dąbrowski (Dombrowski): Là một cựu sĩ quan quân đội người Ba Lan có tư tưởng xã hội chủ nghĩa, Dąbrowski nổi lên như một trong số ít những tư lệnh của Công xã có tư duy chiến thuật nhạy bén, phương pháp tác chiến bài bản và lòng dũng cảm phi thường. Được giao phụ trách mặt trận phòng thủ chính thức, ông đã liên tục tổ chức các đợt phòng ngự kiên cường nhưng luôn vấp phải sự thờ ơ từ chính quyền trung ương trong việc cung cấp viện binh và đạn dược. Dąbrowski đã tử trận vào ngày 23 tháng 5 trong khi cố gắng bảo vệ phòng tuyến Montmartre với lời trăng trối đầy phẫn uất trước những nghi ngờ vô căn cứ từ nội bộ: "Họ vẫn nói tôi là kẻ phản bội sao?".

Louis-Nathaniel Rossel: Một nhân vật phức tạp và bi kịch của Công xã. Là một sĩ quan mang hàm Đại tá của quân đội chính quy Pháp, Rossel là chỉ huy cấp cao duy nhất đào tẩu sang phe Công xã vì lý do yêu nước (từ chối chấp nhận hiệp ước đầu hàng quân Đức). Đảm nhận chức vụ Bộ trưởng Chiến tranh trong một thời gian ngắn, ông nỗ lực áp đặt kỷ luật quân đội chuyên nghiệp lên Vệ quốc quân nhưng vấp phải sự kháng cự quyết liệt từ các ủy ban dân sự và tính vô kỷ luật của binh lính. Bất lực và chán nản trước sự hỗn loạn của Ủy ban An toàn Công cộng, Rossel từ chức ngay trước khi "Tuần lễ đẫm máu" nổ ra, sau đó bị quân đội Versailles bắt giữ và xử bắn bất chấp nhiều nỗ lực xin ân xá từ giới trí thức.

Raoul Rigault: Đại diện tiêu biểu cho phái Blanquist (những người ủng hộ bạo lực cách mạng triệt để). Mới 25 tuổi nhưng Rigault đã thâu tóm quyền lực to lớn khi nắm giữ chức vụ Trưởng bồi thẩm đoàn và Cảnh sát trưởng của Công xã. Mang một sự ám ảnh với phong cách của Robespierre thời Cách mạng 1789 và thái độ thù ghét tôn giáo sâu sắc, Rigault là kiến trúc sư của hệ thống giam giữ con tin chính trị nhằm trao đổi với những nhà lãnh đạo Công xã bị Versailles bắt giữ. Khi nỗ lực trao đổi con tin lấy lãnh tụ Auguste Blanqui thất bại, Rigault đã trực tiếp ra lệnh hành quyết Tổng giám mục Paris Georges Darboy, một quyết định sai lầm về mặt chiến lược khiến Công xã mất đi sự ủng hộ của nhiều tầng lớp trung dung và dọn đường cho sự trả thù tàn khốc của Versailles sau này.

Louise Michel: Được lịch sử suy tôn với danh xưng "Trinh nữ Đỏ", Michel là một giáo viên, nhà hoạt động vô chính phủ và nhà nữ quyền kiên trung. Bà đóng vai trò trung tâm trong việc lãnh đạo "Hội Phụ nữ Bảo vệ Paris và Chăm sóc Thương binh" (l'Union des Femmes). Vai trò của bà không chỉ dừng lại ở công tác hậu cần hay cứu thương; Michel đã trực tiếp khoác quân phục Vệ quốc quân, mang súng trường chiến đấu sát cánh cùng nam giới tại các chiến hào ở Clamart và Montmartre. Sự dấn thân của bà đã phá vỡ mọi chuẩn mực giới tính đương thời, chứng minh sức mạnh của phụ nữ lao động trong các phong trào vũ trang và trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho các thế hệ cách mạng quốc tế sau này.

Charles Delescluze: Một nhà báo và nhà cách mạng lão thành mang đậm tư tưởng Jacobin. Trong những ngày tăm tối nhất của Công xã, ông trở thành người lãnh đạo tối cao về mặt quân sự nhưng lại hoàn toàn thiếu vắng chuyên môn chiến thuật. Thay vì tổ chức một mạng lưới phòng thủ liên hoàn khi quân Versailles thâm nhập thành phố, Delescluze đã đưa ra một lời kêu gọi sai lầm về mặt quân sự: yêu cầu binh lính giải tán về bảo vệ từng khu phố của riêng mình, vô tình làm phân tán toàn bộ lực lượng phòng thủ và cho phép quân Versailles tiêu diệt từng chướng ngại vật một cách dễ dàng. Ông đã tử tiết tại một chiến lũy trong những ngày cuối cùng của cuộc chiến.

Phe Chính phủ Versailles:
Adolphe Thiers: Là người đứng đầu cơ quan hành pháp của Đệ Tam Cộng hòa, Thiers thể hiện tư duy của một nhà chiến lược chính trị tàn nhẫn và đầy mưu mô. Ông đã áp dụng các chiến thuật tâm lý chiến, ngoại giao khôn khéo để cô lập Paris khỏi các phong trào nổi dậy tương tự bùng phát ở các thành phố khác như Lyon, Marseille và Toulouse, đảm bảo rằng Công xã Paris sẽ chiến đấu trong sự cô độc tuyệt đối.

Thống chế Patrice de MacMahon: Cựu tổng tư lệnh quân đội Đế chế Pháp từng thất bại tại Sedan, MacMahon được giao nhiệm vụ thống lĩnh lực lượng tái chiếm Paris. Dưới sự chỉ huy của ông, quân đội Versailles đã tiếp cận chiến dịch một cách từ tốn, kỷ luật, áp dụng tối đa ưu thế về pháo binh và kỹ thuật công binh để nghiền nát sự kháng cự của dân quân, mở đường cho cuộc đàn áp quy mô lớn.

Diễn biến cuộc chiến tranh bảo vệ Công xã 
Sau ngày 18 tháng 3, quân đội chính phủ Versailles hầu như tan rã. Về Versailles, Adolphe Thiers dần tập hợp lại được 12 ngàn quân. Cuối tháng 3, khi những cuộc nổi dậy ở các tỉnh thất bại, quân đội tập trung lại về Paris và lên tới con số 65 ngàn. Theo yêu cầu của Thiers, Bismarck trao trả Pháp 10 vạn tù binh và lực lượng này cùng tham gia đàn áp Công xã. Trong khi đó, lực lượng của Công xã ban đầu khoảng 100 ngàn người, về sau tăng lên tới 200 ngàn — nhưng chỉ có khoảng 20 đến 30 ngàn đã được luyện tập. Về vũ khí, tuy Công xã có được 1.740 khẩu đại bác, nhưng do không có đủ pháo thủ, một số bị phá hủy nên chỉ sử dụng được 320 khẩu. Quân đội Công xã cũng được trang bị hơn 400 ngàn súng trường. Vào khoảng thời gian đang diễn ra cuộc chiến, ngày 10 tháng 5 năm 1871, Thiers chính thức ký với Bismarck hòa ước nhượng Alsace và một phần Lorraine cho Phổ cùng khoản chiến phí 5 tỷ franc.

Lịch sử quân sự của Công xã Paris là một chuỗi những sai lầm chiến lược trong phòng ngự, kết thúc bằng một cuộc chiến tranh đô thị đẫm máu chưa từng có trong lịch sử châu Âu thế kỷ 19.

Giai đoạn phòng ngự ngoại vi và sự thất thủ của các pháo đài (Tháng 4 - Giữa tháng 5 năm 1871) 
Các nhà phân tích quân sự và triết gia chính trị sau này, nổi bật là Karl Marx và Leon Trotsky, đều nhất trí rằng sai lầm chiến lược chí mạng của Ủy ban Trung ương Vệ quốc quân là đã không lập tức tổ chức một cuộc tấn công truy kích lực lượng Versailles ngay khi chính phủ này vừa tháo chạy và đang trong tình trạng cực kỳ suy yếu vào cuối tháng 3 năm 1871. Thay vì dập tắt mối đe dọa từ trong trứng nước, giới lãnh đạo Công xã lại dành toàn bộ thời gian quý báu cho các cuộc tranh luận nghị viện, tổ chức bầu cử và thực thi các cải cách xã hội. Sự do dự mang tính thiên phú này đã ban cho kẻ thù một khoảng thời gian vô giá để phục hồi, tái tổ chức và đưa quân đội trở lại bao vây Paris.
Bước sang tháng 4, quân đội Versailles dưới sự hỗ trợ của pháo binh uy lực đã bắt đầu dội bão lửa xuống các khu vực ngoại vi của Paris. Trọng tâm của hàng phòng ngự phía nam thành phố phụ thuộc vào chuỗi các pháo đài cổ, đặc biệt là Pháo đài Issy và Pháo đài Vanves. Các công trình quân sự này được xây dựng từ những năm 1840 theo tư duy chiến tranh cũ, hoàn toàn không được thiết kế để chịu đựng sức công phá từ các loại đạn pháo rãnh xoắn hiện đại của quân đội Phổ và Versailles. Bất chấp nỗ lực chỉ huy phòng thủ của các tướng lĩnh tài ba như Dąbrowski, Walery Antoni Wróblewski và Gustave Paul Cluseret, Vệ quốc quân tại các pháo đài này dần bị vắt kiệt sức lực trước hỏa lực pháo kích liên tục ngày đêm.
Đầu tháng 5, Pháo đài Issy chính thức thất thủ sau khi các hệ thống phòng thủ bị cày nát. Việc pháo đài này sụp đổ kéo theo sự hoảng loạn trong nội bộ Công xã; Đại tá Rossel đã nộp đơn từ chức và lẩn trốn do tuyệt vọng trước việc không thể tổ chức một tuyến phòng ngự kỷ luật. Cánh cửa phía nam tiếp tục mở toang khi Pháo đài Vanves rơi vào tay quân đội Versailles vào ngày 13 tháng 5. Với việc kiểm soát được các cứ điểm then chốt ở ngoại vi, hỏa lực pháo binh của Versailles giờ đây có thể nhắm trực tiếp vào sâu trong nội đô Paris, chuẩn bị cho cuộc tổng tấn công cuối cùng.

Tuần lễ đẫm máu (La Semaine Sanglante: 21–28 tháng 5 năm 1871) 
Chiến dịch tiến công thọc sâu vào Paris của quân đội Versailles đã đi vào lịch sử với tên gọi Semaine sanglante (Tuần lễ đẫm máu). Đây là một quá trình tàn sát hệ thống, phá vỡ mọi quy tắc chiến tranh thông thường, và để lại những vết sẹo không thể xóa nhòa trong tâm thức nước Pháp.

Chủ nhật, ngày 21 tháng 5: Cuộc xâm nhập bắt đầu bằng một sự trùng hợp tình cờ thay vì một trận đánh lớn. Vào buổi chiều, một mật thám ủng hộ Versailles phát hiện ra rằng khu vực tường thành tại cổng Point du Jour ở phía Tây Nam thành phố không có bất kỳ đơn vị Vệ quốc quân nào canh gác. Tướng Félix Douay lập tức báo cáo thông tin này cho Thống chế MacMahon, và quân đội Versailles bắt đầu lặng lẽ tràn qua lỗ hổng. Khi Tướng Dąbrowski phát hiện sự xâm nhập và khẩn thiết yêu cầu viện binh từ tòa thị chính, Charles Delescluze – nhà lãnh đạo quyền lực nhất của Công xã lúc bấy giờ – đã tảng lờ và từ chối phát đi thông báo khẩn cấp. Sự chủ quan này diễn ra trong bối cảnh hàng ngàn người dân Paris vẫn đang thảnh thơi tụ tập tham dự một buổi hòa nhạc từ thiện tại Vườn Tuileries, hoàn toàn không hay biết rằng kẻ thù đã đặt chân vào thành phố.

Thứ Hai, ngày 22 tháng 5: Đến sáng sớm, khi tiếng chuông báo động rền vang khắp thành phố thì đã có hơn 60,000 lính Versailles thiết lập vững chắc vị trí bên trong Paris. Họ nhanh chóng đánh chiếm các cứ điểm quan trọng như Trocadéro và Champs de Mars. Thay vì tập hợp thành một lực lượng tập trung để phản kích, Vệ quốc quân phản ứng một cách rời rạc, lùi về bảo vệ các khu phố của riêng mình. Họ bắt tay vào việc dựng lên hàng trăm chướng ngại vật (barricades) trên các con đường hẹp, với chướng ngại vật đồ sộ nhất được xây dựng bằng những bao cát và gạch đá chắn ngang đường Rue de Rivoli.

Thứ Ba, ngày 23 tháng 5: Chiến tuyến kéo dài chia đôi thành phố từ đồi Montmartre ở phía Bắc xuống Parc Montsouris ở phía Nam. Tại đồi Montmartre, một thành trì lịch sử mang tính biểu tượng của cuộc khởi nghĩa, Vệ quốc quân ban đầu đã chiến đấu quả cảm và đẩy lùi được các đợt giáp công. Tuy nhiên, được sự cho phép ngầm của quân đội Phổ đang đóng quân ở phía bắc, lính Versailles đã đi vòng qua vùng đệm phi quân sự để đánh kẹp sườn lực lượng Công xã. Bị cắt đứt đường tiếp tế và thiếu thốn đạn dược từ trung ương, Montmartre sụp đổ nhanh chóng. Tướng Dąbrowski bị thương nặng và tử vong sau đó. Cùng buổi tối hôm đó, đối mặt với sự bao vây ngày càng xiết chặt và trong cơn tuyệt vọng cùng cực, Vệ quốc quân bắt đầu thực thi chính sách thiêu rụi các công trình biểu tượng của quyền lực nhà nước nhằm tạo ra những bức tường lửa làm chậm bước tiến của đối phương. Những thùng dầu mỏ được đổ khắp Cung điện Tuileries trước khi bị châm lửa, biến một trong những công trình tráng lệ nhất châu Âu thành biển lửa.

Thứ Tư và Thứ Năm, ngày 24–25 tháng 5: Chiến sự đô thị diễn ra khốc liệt từng mét vuông tại các chiến lũy ở Rue Saint-Antoine và khu vực điện Pantheon. Khác với các cuộc nổi dậy nhân dân trước đây trong lịch sử Pháp, quân đội Versailles hiếm khi thực hiện các cuộc xung phong trực diện vào các chướng ngại vật. Thay vào đó, họ áp dụng chiến thuật công binh bài bản: sử dụng thuốc nổ để phá thủng tường của các dãy nhà dân sự dọc hai bên phố, đi vòng qua phòng tuyến và bất ngờ xả súng thảm sát những người phòng thủ từ phía sau lưng. Trong lúc đó, ngọn lửa tiếp tục thiêu rụi Tòa thị chính (Hôtel de Ville) và nhiều tòa nhà chính phủ khác.

Thứ Sáu, ngày 26 tháng 5: Dưới cơn mưa tầm tã, quân đội Versailles đánh chiếm thành trì cuối cùng ở tả ngạn sông Seine tại Place de la Bastille. Sự kháng cự ở khu vực Bờ Trái hoàn toàn bị dập tắt. Cùng lúc đó, trong một diễn biến phản ánh sự mất kiểm soát hoàn toàn của lý trí trong chiến tranh, một đám đông ủng hộ Công xã tại phố Haxo đã phẫn nộ lôi 62 đến 64 con tin – bao gồm nhiều giáo sĩ Công giáo và 34 hiến binh – ra hành quyết. Vụ việc này đã cung cấp một lý do hoàn hảo cho hệ thống tuyên truyền của Versailles và tạo cớ cho các đội quân hành quyết gia tăng mức độ thảm sát trả thù lên dân thường.

Thứ Bảy và Chủ Nhật, ngày 27–28 tháng 5: Vùng lãnh thổ dưới quyền kiểm soát của Công xã bị thu hẹp lại thành một mẩu nhỏ ở khu vực phía Đông Bắc thủ đô. Trận chiến bi tráng cuối cùng đã diễn ra tại Nghĩa trang Père Lachaise, nơi những chiến sĩ Vệ quốc quân chống trả bằng những pha giáp lá cà bằng lưỡi lê giữa các bia mộ. Vào ngày 28 tháng 5, sự kháng cự cuối cùng bị đập tan. Khoảng 147 chiến sĩ Công xã sống sót đã bị bắt giữ, bị xếp hàng trước một bức tường của nghĩa trang và bị đội quân hành quyết bắn hạ ngay lập tức. Bức tường đẫm máu này hiện nay được biết đến với tên gọi Bức tường Những người Cộng hòa (Mur des Fédérés), đánh dấu sự kết thúc hoàn toàn của Công xã Paris sau 72 ngày tồn tại.

Kết quả và Hậu quả của Cuộc chiến 
Cuộc đàn áp Công xã Paris không chỉ là một chiến dịch quân sự nhằm khôi phục trật tự mà là một hành động triệt hạ mang tính giai cấp, gây ra những thương vong và thiệt hại để lại vết sẹo vĩnh viễn trong cấu trúc xã hội của nước Pháp.

Số liệu thống kê thương vong: Cuộc tranh luận giữa quan điểm truyền thống và xét lại 
Xác định chính xác số lượng thương vong nhân mạng của cuộc xung đột này luôn là trung tâm của các cuộc tranh luận lịch sử mang nặng tính ý thức hệ trong suốt hơn một thế kỷ. Số liệu về quy mô của sự giết chóc định hình trực tiếp cách hậu thế đánh giá nền tảng đạo đức của Đệ Tam Cộng hòa Pháp.
Quan điểm Truyền thống: Xuyên suốt thế kỷ 19 và 20, các văn bản lịch sử chính thống, đặc biệt là các công trình của những nhà Marxist và những người sống sót ủng hộ Công xã (như Prosper-Olivier Lissagaray hay Pelletan), đã miêu tả quy mô của cuộc thảm sát với một con số khổng lồ, ước tính khoảng 20,000 đến 35,000 người tử vong. Quan điểm này khắc họa Tuần lễ đẫm máu như một cuộc tàn sát mang tầm vóc "tận thế" , nơi quân đội Versailles tiến hành xử bắn bừa bãi trên đường phố bất kỳ ai mang trên mình dấu hiệu của giai cấp công nhân: từ những người đàn ông có vết chai sạn trên tay đến những người có vết khói thuốc súng vương trên vai. Các vụ thảm sát thương binh tại các trạm y tế, điển hình như sự kiện bác sĩ và các thương binh bị sát hại tại xe cứu thương Saint-Sulpice, đã củng cố mạnh mẽ cho bức tranh bạo lực này.
Quan điểm Xét lại (Revisionist) của Robert Tombs: Trái ngược với niềm tin phổ biến, các nghiên cứu chuyên sâu gần đây, nổi bật nhất là công trình phân tích của nhà sử học người Anh Robert Tombs, đã cung cấp một góc nhìn định lượng hoàn toàn mới, phản bác lại sự ước tính quá cao của lịch sử truyền thống. Bằng cách từ bỏ những ghi chép cảm tính và tiến hành rà soát kỹ lưỡng các cơ sở dữ liệu hành chính đương thời, Tombs lập luận rằng con số 20,000 tử vong là "sự thiếu chính xác do ngụy tạo". Phương pháp luận của Tombs dựa trên việc tổng hợp các hồ sơ chi tiết sau :
Hồ sơ chi phí mai táng từ chính quyền quản lý 17 nghĩa trang của thành phố Paris ghi nhận có 5,321 thi thể được chôn cất từ ngày 21 đến 30 tháng 5 năm 1871.
Danh sách ghi chép của cảnh sát về số lượng thi thể được khai quật từ các hố chôn tập thể trên đường phố sau trận chiến là 1,328 thi thể.
Thống kê từ Cục Hỗ trợ Công cộng (Assistance Publique) cho thấy có thêm 760 ca tử vong tăng đột biến tại các bệnh viện dân sự trong tháng 5 năm 1871 so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, tỷ lệ tử vong đối với các ca phẫu thuật lớn do vết thương đạn bắn trong giai đoạn này lên tới 70–90%.
Cộng thêm các ước tính về những thi thể chưa được phát hiện và trừ đi số người chết không thuộc phe Công xã (như con tin, binh lính Versailles, và dân thường chết vì đạn lạc), Tombs đã kết luận rằng mức tử vong thực tế của phe Công xã nằm trong khoảng từ 5,749 đến 7,349 người. Trong khi đó, con số tổn thất của quân đội Versailles được ghi nhận ở mức rất thấp, với chỉ 877 binh sĩ tử trận, 6,454 người bị thương và 183 người mất tích.
Nghiên cứu của Robert Tombs không nhằm mục đích biện minh cho tính tàn bạo của cuộc đàn áp, mà để chỉ ra rằng khoảng một nửa số trường hợp tử vong xảy ra sau khi chiến sự kết thúc thông qua các bản án tử hình có hệ thống từ các tòa án binh dã chiến (prévôtés), thay vì là sự tàn sát hỗn loạn trên đường phố. Các tòa án này hoạt động dựa trên một đạo luật khẩn cấp từ năm 1870, cho phép áp dụng án tử hình bắt buộc đối với thường dân bị coi là "đồng phạm" của quân nổi dậy, bất chấp thực tế rằng tội phạm chính trị đã không còn phải chịu án tử hình ở Pháp kể từ năm 1848.

Bắt giữ, xét xử và lưu đày 
Sự sụp đổ của Công xã được nối tiếp bằng một chiến dịch thanh trừng tư pháp với quy mô chưa từng có. Theo các tài liệu lưu trữ, khoảng 43,522 người – bao gồm nam giới, phụ nữ và trẻ em – đã bị quân đội Versailles bắt giữ vì tình nghi là chiến sĩ Công xã (Communards). Do hệ thống nhà tù quá tải, phần lớn tù nhân bị dồn vào các trại tập trung tạm thời với điều kiện tồi tệ, điển hình là khu trại khét tiếng tại Satory, nơi cái lạnh, bệnh tật và sự đói khát đã cướp đi sinh mạng của vô số người trước khi họ kịp ra hầu tòa.
Chính phủ Thiers đã từ chối đối xử với các chiến sĩ Công xã như tù binh chiến tranh, thay vào đó xét xử họ như những tội phạm hình sự nguy hiểm. Các tòa án quân sự đã tuyên án tù giam hoặc lưu đày vĩnh viễn đối với khoảng 7,000 đến 10,000 người. Lựa chọn hình phạt tàn khốc nhất lúc bấy giờ là đày ải đến Tân Thế giới (New Caledonia) – một thuộc địa hẻo lánh của Đế quốc Pháp ở Nam Thái Bình Dương, cách xa quê hương hàng vạn dặm. Các nhân vật biểu tượng như Louise Michel đã chịu chung số phận này trên những chuyến tàu lưu đày. Tuy nhiên, tinh thần cách mạng của họ không hề bị dập tắt; tại nơi lưu đày, Michel đã tiếp tục công việc giáo dục, nghiên cứu văn hóa và thậm chí hỗ trợ các cuộc nổi dậy của người bản địa Kanak chống lại ách thống trị của chính phủ thuộc địa Pháp. Mãi cho đến năm 1880, dưới áp lực chính trị ngày càng lớn, chính phủ Pháp mới ban hành lệnh ân xá chung, cho phép những chiến sĩ Công xã cuối cùng được trở về quê hương.

Thiệt hại vật chất và sự hủy diệt các di sản 
Hình ảnh một kinh đô ánh sáng chìm trong biển lửa trong những ngày cuối tháng 5 năm 1871 là minh chứng rõ nét nhất cho mức độ khốc liệt của cuộc xung đột. Việc các chiến sĩ Công xã chủ động phóng hỏa thiêu rụi các tòa nhà chính phủ được các học giả giải thích dưới nhiều góc độ: như một chiến thuật phòng thủ quân sự tuyệt vọng nhằm ngăn chặn đà tiến của quân Versailles, như một hành động biểu tượng đập phá các tàn dư của Đế chế, hoặc đơn giản là sự biểu đạt cơn thịnh nộ cách mạng khi cấu trúc chỉ huy sụp đổ.
Kết quả là một loạt các công trình kiến trúc mang ý nghĩa chính trị to lớn đã bị hủy diệt hoàn toàn. Tòa thị chính Paris (Hôtel de Ville), một kiệt tác kiến trúc được xem là thành trì chính trị của giai cấp tư sản, đã bị thiêu rụi đến tận móng, kéo theo sự bốc hơi của toàn bộ thư viện thành phố. Cung điện Tuileries đồ sộ, từng là biểu tượng quyền lực của nền quân chủ và các hoàng đế Pháp, cũng chịu chung số phận. Cột Vendôme – một tượng đài bằng đồng tôn vinh chiến thắng quân sự của chủ nghĩa đế quốc thời Napoleon – đã bị lực lượng Công xã công khai kéo sập dưới sự chỉ đạo của bộ trưởng văn hóa, họa sĩ nổi tiếng Gustave Courbet. Quảng trường nơi đặt cột trụ này sau đó đã được đổi tên thành "Quảng trường Quốc tế" (Place Internationale).
Về mặt quản trị và hành chính, hậu quả của các vụ hỏa hoạn là một thảm họa tàng thư học. Việc mất đi các kho lưu trữ tại Palais de Justice và Hôtel de Ville đồng nghĩa với việc toàn bộ hồ sơ đăng ký dân sự, giấy khai sinh, và các văn kiện chính thức của thành phố trong nhiều thế kỷ đã bị xóa sổ vĩnh viễn. Đáng ngạc nhiên, trong số các cơ quan hành chính, chỉ duy nhất hồ sơ của đồn cảnh sát phụ trách Sở Giao dịch Chứng khoán (Bourse) là còn tồn tại nguyên vẹn sau cơn bão lửa, một chi tiết được nhà tư tưởng Walter Benjamin bình luận như một minh chứng mỉa mai về vị trí trung tâm của tư bản tài chính trong thế kỷ 19.
Thêm vào đó, bộ máy tuyên truyền của chính phủ Versailles đã lợi dụng cảnh tượng đổ nát này để thêu dệt nên huyền thoại ác ý về các pétroleuses – ám chỉ những người phụ nữ thuộc tầng lớp lao động bị cáo buộc là những kẻ cuồng tín, mang theo những chai dầu mỏ đi khắp nơi để phóng hỏa thiêu rụi thành phố. Dù thiếu bằng chứng thực tế, huyền thoại này đã biến phụ nữ trở thành mục tiêu của hàng loạt các cuộc hành quyết phi pháp trên đường phố, phản ánh sự sợ hãi sâu sắc của giới tư sản trước sự giải phóng và nổi dậy của nữ giới.

Nguyên nhân thất bại 
Công xã Paris thất bại có nhiều nguyên nhân, cả khách quan và chủ quan. Sau ngày 18 tháng 3, lực lượng của Công xã đã chiếm được nhiều cơ quan quan trọng, nhưng lại bỏ qua Bưu điện và Ngân hàng Pháp. Công xã cũng không hoàn thành thắng lợi bằng cách tấn công tiếp tục tới Versailles và điều này khiến chính phủ của Adolphe Thiers có thời giờ củng cố, xây dựng lại quân đội. Công xã cũng không mạnh tay với các nhân vật gián điệp, cho tới thời kỳ Tuần lễ đẫm máu mới thực hiện biện pháp mạnh nhưng không còn tác dụng.

Về kinh tế, do không tịch thu ngân hàng, những thành phần chống lại công xã đã vẫn có thể tiếp tục sử dụng tiền. Ngoài ra, về quân sự, Công xã Paris tỏ ra yếu kém. Quân đội của Công xã chưa được huấn luyện, tổ chức tốt. Việc lãnh đạo thiếu tập trung, được chia làm hai cơ quan là Ủy ban Quân sự và Ủy ban Trung ương quân vệ quốc. Lực lượng công nhân không xây dựng được mối quan hệ chặt chẽ với lực lượng nông dân. Các yếu kém về quân sự khiến Công xã nhanh chóng tan rã khi bị quân đội Versailles tấn công.

Ý nghĩa lịch sử và Hệ quả Tư tưởng 
Bất chấp việc bị dập tắt đẫm máu chỉ sau 72 ngày tồn tại, Công xã Paris không đi vào lịch sử như một cuộc bạo loạn khu vực thông thường. Thay vào đó, nó trở thành một lăng kính hệ trọng, định hình và phân cực các học thuyết chính trị - xã hội lớn nhất của nhân loại trong suốt thế kỷ 19 và thế kỷ 20.

Di sản đối với phong trào Cộng sản và học thuyết Marxist 
Đối với phong trào công nhân quốc tế, sự ra đời của Công xã mang một ý nghĩa hệ trọng tột bậc: nó là nguyên mẫu đầu tiên trong lịch sử nhân loại chứng minh rằng ý tưởng về một "nhà nước của giai cấp vô sản" không chỉ là một khái niệm học thuật trừu tượng mà hoàn toàn có thể hiện thực hóa trong thực tiễn quản trị.
Khi đánh giá sự kiện này trong tác phẩm nổi tiếng Nội chiến ở Pháp (The Civil War in France), Karl Marx đã dành những lời lẽ vinh danh cao nhất cho giai cấp công nhân Paris, gọi họ là những con người dám "chiếm lấy bầu trời" (storming heaven). Tầm quan trọng của Công xã lớn đến mức nó đã khiến Marx và Friedrich Engels phải đưa ra bản chỉnh sửa bổ sung duy nhất cho bản Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (1848). Từ kinh nghiệm sụp đổ của nền cộng hòa Paris, Marx đã rút ra kết luận mang tính nền tảng về bản chất của nhà nước: "Giai cấp công nhân không thể đơn giản chiếm lấy bộ máy nhà nước có sẵn và sử dụng nó cho mục đích riêng của mình". Theo đó, bộ máy nhà nước tư sản (bao gồm hệ thống quân đội thường trực, cảnh sát bạo lực, tư pháp quan liêu, và cấu trúc đặc quyền của giới tinh hoa) mang bản chất phục vụ giai cấp bóc lột, do đó nó phải bị "đập tan" hoàn toàn và thay thế bằng một tổ chức chính quyền của quần chúng có khả năng trấn áp sự kháng cự của tư bản.
Những thập kỷ sau đó, những nhà cách mạng xuất chúng như Vladimir Lenin và Leon Trotsky tiếp tục phân tích Công xã một cách bị ám ảnh để chuẩn bị cho cuộc Cách mạng Tháng Mười Nga. Lenin khẳng định rằng: "Sự nghiệp của Công xã là sự nghiệp của cách mạng xã hội... và theo ý nghĩa đó, nó là bất diệt". Dẫu vậy, họ không ngần ngại chỉ trích gay gắt những điểm yếu mang tính cấu trúc đã đưa Công xã đến bờ vực thảm vong. Theo Lenin và Trotsky, sai lầm lớn nhất của các nhà lãnh đạo Paris là thiếu vắng một đảng tiên phong cách mạng mang tính tập trung quyền lực cao độ, dẫn đến sự do dự, lãng phí thời gian, và lòng khoan dung ngây thơ đối với kẻ thù trong bối cảnh nội chiến. Khuyết điểm bộc lộ rõ nhất ở việc Công xã đã không dám tước đoạt và kiểm soát Ngân hàng Pháp (Bank of France) – trung tâm lưu trữ lượng tài sản khổng lồ của quốc gia. Các lãnh đạo Công xã đã thể hiện sự "kính sợ" trước quyền tư hữu, để mặc cho các giám đốc ngân hàng nhỏ giọt viện trợ từng đồng franc cho thành phố, trong khi chính dòng tiền từ ngân hàng này lại được bí mật chuyển ra ngoài để giúp chính phủ Versailles tài trợ cho quân đội đàn áp họ. Bài học về sự thất bại này đã được Lenin áp dụng một cách triệt để tàn nhẫn và không khoan nhượng vào năm 1917 để bảo vệ chính quyền Xô Viết.

Dấu ấn đối với tư tưởng Vô chính phủ (Anarchism) 
Bên cạnh chủ nghĩa Marx, Công xã Paris cũng được các nhà tư tưởng Vô chính phủ đương thời như Mikhail Bakunin và những người theo phái Proudhon tôn vinh như một sự xác tín hoàn hảo cho học thuyết chính trị của họ. Điểm cốt lõi mà phe vô chính phủ ngợi ca ở Công xã là sự từ chối mô hình nhà nước tập quyền, thay vào đó hướng tới một cấu trúc liên bang hóa tự phát, phân tán quyền lực về cơ sở, và đặc biệt là sự vắng mặt của một ban lãnh đạo độc đoán mang tính ép buộc.
Tuy nhiên, chính hệ tư tưởng chống lại sự độc tài trung ương này đã trở thành con dao hai lưỡi. Trong khi nó thúc đẩy sự tham gia dân chủ sâu sắc ở cấp độ các khu phố, nó lại cản trở khả năng hình thành một bộ máy chỉ huy quân sự tập trung, điều kiện tiên quyết để sống sót trong một cuộc chiến tranh tổng lực. Khả năng tổ chức dân quân lỏng lẻo cuối cùng đã trở thành nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ thảm hại của Vệ quốc quân trước một đội quân Versailles chuyên nghiệp. Dù vậy, đối với những nhân vật biểu tượng như Louise Michel, trải nghiệm từ Công xã đã củng cố niềm tin tuyệt đối của bà vào con đường vô chính phủ, coi hành động cách mạng tự nó chứa đựng những giá trị thi ca và luân lý vượt lên trên cả sự sống còn về mặt thể xác.

Phản ứng đa chiều của truyền thông quốc tế và giới trí thức 
Sự bùng nổ của Công xã đã tạo ra những dư chấn truyền thông và những cuộc khủng hoảng giá trị sâu sắc trong thế giới trí thức đương thời. Tại Anh và Mỹ, báo chí chủ lưu đã phản ứng với một thái độ hoang mang cực độ, pha trộn giữa sự sợ hãi và tâm lý phân biệt giai cấp. Các tờ báo lớn như New York Times, New York Tribune, và New York Herald liên tục phác họa sự kiện này như một hành động khủng bố tồi tệ của những kẻ đạo tặc dưới đáy xã hội, gọi chế độ ở Paris là một "nền cộng hòa hài hước" (burlesque Republic) được hậu thuẫn bởi bạo lực và nạn trộm cắp. Truyền thông Anglo-American đã tận dụng sự kiện này để chỉ trích tư cách dân chủ của quần chúng nhân dân, cảnh báo rằng sự tham gia chính trị của "những kẻ khốn cùng" chắc chắn sẽ dẫn đến bạo loạn, đồng thời dấy lên nỗi lo sợ sâu sắc về việc "bóng ma Cộng sản" sẽ vượt đại dương lây lan sang Mỹ.
Ngay tại nước Pháp, thái độ ban đầu của phần lớn giới văn nghệ sĩ và trí thức tinh hoa – bao gồm Gustave Flaubert, Émile Zola và Hippolyte Taine – là sự miệt thị gay gắt đối với cuộc nổi dậy. Họ nhìn nhận Công xã không phải là một phong trào xã hội có lý tưởng, mà như một hiện tượng thoái hóa bệnh lý. Nhà sử học Hippolyte Taine so sánh cuộc nổi dậy như một "mầm bệnh gây sốt, mê sảng và co giật" lây lan trong một cơ thể quốc gia đang suy nhược, trong khi chuyên gia tội phạm học người Ý Cesare Lombroso thậm chí còn phân tích hộp sọ của các chiến sĩ Công xã bị tử hình để khẳng định rằng họ mang những khiếm khuyết sinh học của tội phạm bẩm sinh.
Tuy nhiên, sự tàn bạo vượt qua mọi ranh giới đạo đức của quân đội Versailles trong Tuần lễ đẫm máu đã dần làm thức tỉnh lương tri của một bộ phận trí thức. Đại văn hào Victor Hugo, mặc dù ban đầu bảo lưu khoảng cách chính trị với các phương pháp bạo lực của Công xã, đã bị sốc nặng trước những cuộc thảm sát khốc liệt nhằm vào giới cần lao. Ông đã sử dụng ảnh hưởng to lớn của mình để lên án công khai sự tàn nhẫn của chính phủ Thiers, mở cửa nhà mình tại Bỉ để dung nạp những người tị nạn chính trị, và dẫn đầu chiến dịch đấu tranh nghị viện kéo dài gần một thập kỷ đòi ân xá cho những người bị lưu đày ở Tân Thế giới. Hình tượng những con người nghèo khổ vươn lên đòi quyền sống trong tác phẩm vĩ đại Những người khốn khổ (Les Misérables) của ông dường như đã tìm thấy phiên bản đời thực đẫm máu trong những chiến hào của Paris năm 1871.

Kết luận: Một di sản quản trị vượt thời gian 
Khép lại chương sử bi tráng sau hơn hai tháng, Công xã Paris không chỉ để lại những bài học đắt giá về chiến lược và bạo lực cách mạng, mà còn cống hiến những phát kiến vĩ đại về quản trị xã hội mang tính đi trước thời đại. Nguyên tắc nền tảng về một nền dân chủ tham gia triệt để – nơi mọi quan chức hành chính, công an, tư pháp đều phải thông qua bầu cử phổ thông, phải chịu trách nhiệm giải trình liên tục, có thể bị bãi miễn bất cứ lúc nào, và chỉ được nhận mức lương ngang bằng với mức thu nhập trung bình của một người thợ – vẫn tiếp tục là một hệ quy chiếu lý tưởng, đầy sức nặng nhằm phê phán sự tha hóa của các hệ thống quan liêu hiện đại.
Bên cạnh đó, hàng loạt sắc lệnh cải cách xã hội vô tiền khoáng hậu như bãi bỏ lao động đêm khắc nghiệt cho thợ làm bánh, tịch thu và giao quyền quản lý các xưởng thợ bị chủ tư bản bỏ hoang cho các hợp tác xã công nhân tự vận hành, cấp dưỡng cho góa phụ và trẻ mồ côi bất kể họ thuộc phe nào trong nội chiến, bãi bỏ sự chi phối của Giáo hội đối với nhà nước, và mở rộng giáo dục công lập miễn phí, đã phác họa nên một tầm nhìn rực rỡ về tính nhân văn xã hội.
Sự kiện Công xã Paris kết thúc trong máu, sự phản bội, và tro tàn tàn khốc, nhưng như triết gia Walter Benjamin từng chiêm nghiệm sâu sắc, cuộc đấu tranh giai cấp trong lịch sử luôn là một cuộc chiến giành giật những yếu tố vật chất thô ráp nhất, nhưng thiếu đi những yếu tố đó, không một nền tảng tinh thần cao đẹp nào có thể tồn tại và thăng hoa. Cuộc chiến bảo vệ Công xã năm 1871 hoàn toàn không đơn thuần là một cuộc nội chiến cục bộ tranh giành quyền lực hành chính; bản chất của nó là một cuộc xung đột hiện sinh dữ dội giữa hai tầm nhìn hoàn toàn đối lập về cách thức tổ chức một xã hội loài người công bằng. Chính vì lẽ đó, những dư chấn tư tưởng do nó tạo ra đã vượt qua giới hạn của không gian và thời gian, tiếp tục trở thành ngọn đuốc soi đường và định hình các phong trào đấu tranh giải phóng con người trên toàn cầu cho đến tận ngày nay.

Chú thích

Thư mục

Tham khảo 

Công xã Paris
Lịch sử Paris
Lịch sử Pháp
Lịch sử chủ nghĩa xã hội
Cộng sản
Cựu quốc gia châu Âu
Chấm dứt năm 1871
Khởi đầu năm 1871 ở Pháp
Cách mạng thế kỷ 19
Các cuộc nội chiến liên quan đến các quốc gia và dân tộc ở Châu Âu
Cách mạng cộng sản
Cuộc vây hãm liên quan tới Pháp
Chiến tranh liên quan tới Pháp