Cát Hồng

Cát Hồng (283–343), tự là Trĩ Xuyên, hiệu là Bão Phác Tử (抱朴子) (đời gọi là Cát Tiên Ông) là hào tộc ở Giang Nam. Ông quê ở quận Đan Dương, chợ Câu Dung (nay thuộc Giang Tô), xuất thân là sĩ tộc thế gia. Cát Hồng có thời làm quan huyện lệnh ở Câu Lậu - thuộc Việt Nam ngày nay.

Ông là đạo sĩ, nhà y học, nhà bác học và nhà hóa học dược phẩm thời nhà Tấn. Ông có địa vị rất cao trong lịch sử Đạo giáo, lịch sử triết học Trung Quốc, lịch sử y dược cũng như lịch sử khoa học kỹ thuật.

Tương truyền, nội dung kinh văn trong《Linh Bảo Kinh》(灵宝经) là do Cát Huyền (葛玄) truyền cho Trịnh Ẩn (郑隐), Trịnh Ẩn (郑隐) truyền cho Cát Hồng (葛洪), sau đó lại truyền tiếp cho Cát Sào Phủ (葛巢父).

Cuộc đời 
Cát Hồng (葛洪) sinh năm 283 tại huyện Câu Dung (句容), gia đình vốn là danh gia vọng tộc của nước Ngô (吴国) thời Tam Quốc (三国). Ông nội là Cát Hệ (葛系) từng giữ chức Đại hồng lư dưới triều Tôn Ngô (孙吴); thúc tổ phụ (ông chú) là phương sĩ Cát Huyền (葛玄) (còn gọi là Cát Tiên Ông (葛仙翁)) thời Tam Quốc (三国), người này từng theo học Tả Từ (左慈) về luyện đan và thuật trường sinh, vốn là thủ lĩnh Đạo giáo ở phương Nam. Cha ông là Cát Đệ (葛悌), sau khi nhập triều nhà Tấn (晋) đã từng làm Thái thú quận Thiệu Lăng (邵陵).

Cát Hồng (葛洪) là con trai thứ 3 trong nhà. Thuở nhỏ vì gia cảnh nghèo khó, ông đã tự mình đốn củi để mua giấy bút học tập. Năm 13 tuổi, cha qua đời, gia đạo sa sút. Ông tính tình ít ham muốn, không màng vinh lợi, đọc khắp điển tịch, đặc biệt yêu thích các phương pháp dẫn dắt thần tiên. Ban đầu ông muốn trở thành một nhà Nho, đã đọc rộng hiểu sâu các bộ Kinh, Sử, Tử, Tập, nhưng về sau lại nảy sinh hứng thú với thuật dẫn dắt thần tiên, bèn bái Trịnh Ẩn (郑隐) — đệ tử của Cát Huyền (葛玄) — làm thầy để học thuật luyện đan.

Ông lấy tự là Trĩ Xuyên (稚川), biệt hiệu là Bão Phác Tử (抱朴子) để thể hiện chí hướng giữ gìn sự mộc mạc, thủ vững bản chất, không bị lôi cuốn bởi vật dục.

Năm Thái An (太安) thứ 2 đời Tây Tấn (西晋) (303), Cát Hồng (葛洪) tham gia bình định cuộc khởi nghĩa nông dân do Thạch Băng (石冰) lãnh đạo tại Dương Châu (扬州) và lập được công lao, được bổ nhiệm làm Phục Ba tướng quân, lại ban tước Quan Nội hầu.

Năm Quang Hy (光熙) thứ 1 đời Tấn Huệ Đế (晉惠帝) (306), Trấn Nam tướng quân Lưu Hoằng (劉弘) bổ nhiệm Kê Hàm (嵇含) làm Thứ sử Quảng Châu (廣州), Kê Hàm (嵇含) đề cử Cát Hồng (葛洪) làm Tham quân cho mình. Cát Hồng (葛洪) đến Quảng Châu (廣州) trước, nhưng sau khi Kê Hàm (嵇含) bị hại, ông bèn đến núi La Phù (羅浮山) ẩn cư. Nhiều năm ở Quảng Châu (廣州), ông cảm thấy:"Vinh vị thế lợi, ví như khách trọ, đã không phải vật thường có, khi ra đi cũng không thể giữ lại được" (Trích: Bão Phác Tử Ngoại Thiên – Tự Tự).

Thế là ông ẩn cư trong núi La Phù (罗浮山) thuộc tỉnh Quảng Đông để hái thuốc, luyện đan, đồng thời thực hiện những quan sát rất tỉ mỉ đối với nhiều ca bệnh.

Sau đó, Cát Hồng bái Thái thú Nam Hải là Bào Tịnh (鮑靚) làm thầy để học thuật luyện đan, nhận được cuốn Thạch Thất Tam Hoàng Văn. Ông cũng kết duyên với con gái của Bào Tịnh (鮑靚) là Bào Cô (鮑姑) – một người rất giỏi về phép cứu (灸法 moxibustion) – làm vợ.

Năm Kiến Hưng (建興) thứ 2 đời Mẫn Đế (愍帝) (313), Cát Hồng (葛洪) trở về quê hương, nhưng vẫn ẩn cư không ra làm quan. Năm Kiến Vũ (建武) thứ 1 đời Tấn Nguyên Đế (晉元帝) (317), ông viết xong các thiên Nội và Ngoại của cuốn《Bão Phác Tử》(抱朴子).

Năm Hàm Hòa (咸和) thứ 1 đời Thành Đế (成帝) (326), nhận lời mời của Vương Đạo (王導), ông giữ chức Châu Chủ bạ, sau thăng làm Tư nghị tướng quân. Năm Hàm Hòa (咸和) thứ 6 (331), Thứ sử Quảng Châu là Đặng Nhạc (邓岳) tiến cử Cát Hồng (葛洪) làm Thái thú Đông Quan (东官), nhưng ông từ chối không nhậm chức. Năm Hàm Hòa (咸和) thứ 7 (332), nghe nói quận Giao Chỉ (交趾郡) (nay là Việt Nam (越南)) sản xuất đan sa, ông xin Thành Đế (成帝) cho ra làm Huyện lệnh huyện Câu Lậu (句屚) và được Thành Đế (成帝) đồng ý, thế là ông đưa cả gia đình đi về phía Nam. Khi đến Quảng Châu (廣州), Thứ sử Đặng Nhạc (鄧嶽) đã giữ ông lại, Cát Hồng (葛洪) vì vậy ẩn cư tại núi La Phù (羅浮山) để luyện đan và cuối cùng qua đời tại đây.

Những năm cuối đời, Cát Hồng (葛洪) dựng lều luyện đan tại Cát Lĩnh (葛岭) thuộc Hàng Châu (杭州) (địa danh Cát Lĩnh (葛岭) cũng từ đó mà có tên). Hiện nay tại địa phương vẫn còn Bão Phác Đạo Viện (抱朴道院), bên trong điện chính giữa tôn thờ tượng Tổ sư Cát Hồng (葛洪).

Năm mất 
Về tuổi thọ cũng như năm sinh và năm mất của Cát Hồng (葛洪), hiện có 3 thuyết chính:

 Thuyết thứ nhất: Theo cuốn Tấn Thư – Cát Hồng truyện (《晉書·葛洪传》), ông thọ 81 tuổi. Dựa theo chi tiết này, ông mất vào năm 363 thuộc thời kỳ Đông Tấn (东晋).
 Thuyết thứ hai: Đến từ cuốn Thái Bình Hoàn Vũ Ký (《太平寰宇記》) dẫn theo La Phù Ký (《羅浮記》) của Viên Ngạn Bạc (袁彥伯), cho rằng khi mất Cát Hồng (葛洪) thọ 61 tuổi, tức là năm Kiến Nguyên (建元) thứ 1 đời Tấn Khang Đế (東晉康帝) (343).
 Thuyết thứ ba: Do Tiền Mục (錢穆) thời Dân Quốc (民國) soạn trong cuốn Cát Hồng niên lịch (《葛洪年歷》), qua khảo cứu đã xác định tuổi của Cát Hồng (葛洪) có lẽ chưa đến 60 tuổi.

Tác phẩm

Đạo giáo 
Nội thiên của Bão Phác Tử (抱朴子) bàn về "phương thuốc thần tiên, quỷ quái biến hóa, dưỡng sinh kéo dài tuổi thọ, việc cầu khấn trừ tà đẩy lùi tai họa", đồng thời ghi chép cụ thể các phương pháp luyện đan, trở thành tác phẩm về thuật luyện đan xuất hiện khá sớm còn tồn tại đến nay. Ngoại thiên bàn về "được mất của nhân gian, khen chê việc thế sự". Tư tưởng về cơ bản lấy thuật thần tiên dưỡng sinh làm nội dung cốt lõi bên trong, lấy Nho thuật ứng biến với đời làm biểu hiện bên ngoài.

Y dược 
Sách y học Trửu Hậu Phương (肘後方 - sổ tay cấp cứu lâm sàng) (tên đầy đủ: Trửu Hậu Cứu Tốt Phương 肘后救卒方 hoặc Trửu Hậu Bị Cấp Phương 肘後備急方) gồm tổng cộng 8 quyển với 70 thiên, là một tác phẩm nổi tiếng của phương tễ học Trung y.

Các tác phẩm khác 
Các tác phẩm khác của ông còn lưu lại được bao gồm Mộng Lâm Huyền Giải (梦林玄解) và Thần Tiên Truyện (神仙传)..., đa số những tác phẩm khác đều đã thất truyền. Tây Kinh Tập Ký (西京杂记) cũng đôi khi được xem là do Cát Hồng viết.

Ảnh hưởng 
Hoạt động chính trong suốt cuộc đời ông là thực hiện luyện đan và y học. Ông vừa là một nhà lý luận tôn giáo kết hợp Nho giáo và Đạo giáo, vừa là một nhà y học thực hành các hoạt động luyện đan và chữa bệnh. Cát Hồng (葛洪) dám "nghi ngờ người xưa", phản đối quan điểm "quý xa coi rẻ gần", nhấn mạnh vào sự đổi mới, cho rằng "sách cổ tuy nhiều, chưa chắc đã hoàn thiện hết". Trong các hoạt động hành y và luyện đan thực tế, ông kiên trì quán triệt tư tưởng coi trọng thực nghiệm; điều này đóng vai trò vô cùng quan trọng đối với những đóng góp của ông trong y học. Cát Hồng (葛洪) đã đọc lượng lớn sách y học, chú trọng phân tích và nghiên cứu. Trong thực tiễn hành y, ông tổng kết tâm đắc điều trị và thu thập kinh nghiệm y tế dân gian, lấy đó làm cơ sở để hoàn thành tác phẩm đồ sộ dài 100 quyển mang tên Ngọc Hàm Phương (玉函方). Do bộ sách quá đồ sộ, khó mang theo và tra cứu, ông đã tóm lược các phần liên quan đến bệnh thường gặp lâm sàng, bệnh cấp tính và cách điều trị để biên soạn thành bộ Trửu Hậu Cứu Tốt Phương (肘后救卒方) gồm 3 quyển, giúp thầy thuốc dễ dàng mang theo nhằm đáp ứng nhu cầu tra cứu cấp cứu lâm sàng. Vì vậy, cuốn sách này xứng đáng được coi là cuốn sổ tay cấp cứu lâm sàng đầu tiên trong lịch sử Trung y.

Cát Hồng (葛洪) đã tổng kết và cải tạo lý luận tu tiên của Đạo gia. Ông cho rằng bản nguyên của thế giới chính là "Nguyên" (元), có tính chất tương đồng với "Đạo" (道) và "Nhất" (一). Cát Hồng (葛洪) cũng phân chia cấp độ cho các phương thức thành tiên, bởi vì có người có "tiên cốt", có người không, nên cách thức thành tiên cũng khác nhau. Ông lấy câu chuyện về phương sĩ Lý Thiếu Quân (李少君) do Đổng Trọng Thư (董仲舒) thời nhà Hán (汉朝) viết làm ví dụ: có người bay cả thân thể vào cõi thái hư, gọi là Thiên tiên; có người phiêu du trong núi sông mà không chết, gọi là Địa tiên; có người phải chết đi trước sau đó mới được giải thoát, gọi là Thi giải tiên. Theo tiêu chuẩn này, bản thân Cát Hồng (葛洪) cuối cùng được xếp vào hàng Thi giải tiên.

Cát Hồng (葛洪) còn đưa ra cụ thể không ít phương thuốc uống đan dược để tu tiên. Theo lời ông, "Cửu Đỉnh Kim Đan" mà Hoàng Đế (黄帝) năm xưa uống để thành tiên bao gồm 9 loại đan dược khác nhau, lần lượt tên là: Đan Hoa, Thần Đan (còn gọi là Thần Phù), Thần Đan (nguyên văn như vậy, trùng tên với loại thứ 2), Hoàn Đan, Nhị Đan, Luyện Đan, Nhu Đan, Phục Đan, Hàn Đan. Cát Hồng (葛洪) cũng đã cung cấp công thức nguyên liệu cho loại đan dược đầu tiên là Đan Hoa.

Ông là người đầu tiên lấy óc của chó dại đắp lên vết thương của người bị chó dại cắn để chữa trị bệnh dại. Đồng thời, ông đề xuất dùng Thanh hao (thanh hao hoa vàng) để điều trị bệnh sốt rét. Sau này, nhóm của bà Đồ U U (屠呦呦) đã được gợi cảm hứng từ cuốn Trửu Hậu Bị Cấp Phương (肘後備急方) của ông, từ đó nghĩ ra việc không nên dùng nhiệt độ cao để chiết xuất Artemisinin và cuối cùng đã thành công. Trong cuốn Trửu Hậu Bị Cấp Phương (肘後備急方), ông cũng ghi chép việc dùng lưu huỳnh, lá cây liễu... để chữa trị mụn nhọt.

Cát Hồng (葛洪) có nghiên cứu khá sâu về hóa học. Ông đã phát hiện ra phản ứng oxy hóa khử của thủy ngân. Ông cũng phát hiện ra đảm phàn (đồng(II) sunfat ngậm 5 phân tử nước) có thể hóa kim đồng, tức là phản ứng oxy hóa khử dùng sắt thay thế đồng trong dung dịch đồng sunfat.

Tại chùa Tiểu Linh Phong (小灵峰寺) ở Ninh Ba (宁波) có một tòa Cát Tiên Điện (葛仙殿), nơi thờ tượng của Cát Hồng (葛洪). Năm Hàm Hòa (咸和) thứ 2 đời Đông Tấn (东晋) (327), Cát Hồng (葛洪) đã đến đây luyện đan. Trong thời gian ông ẩn cư tại núi Linh Phong (灵峰山), bệnh dịch lây lan, Cát Hồng (葛洪) đã thu hái rộng rãi thảo dược, chế thuốc ban phát, giúp nhiều người dân từ cõi chết trở về. Hàng năm, từ ngày mùng 1 đến mùng 10 tháng Giêng âm lịch là những ngày chùa Linh Phong (灵峰寺) nghi ngút khói hương nhất, vì theo truyền thuyết, ngày mùng 10 là ngày sinh nhật của Cát Tiên Ông (葛仙翁), người dân tấp nập đến đây để kỷ niệm vị tiên nhân có lòng treo bầu thuốc cứu giúp thế gian này.

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 Tấn thư quyển 72: "晉書/卷072 - 维基文库，自由的图书馆". zh.wikisource.org (bằng tiếng Trung). Truy cập ngày 23 tháng 4 năm 2026.

Nhà triết học Trung Quốc
Người Giang Tô
Nhà văn Trung Quốc thời Hán
Sinh năm 284
Lịch sử Việt Nam thời Bắc thuộc lần 2
Mất năm 364
Sinh năm 283
Nhà ngôn ngữ học Trung Quốc