Kích thích siêu thường

Kích thích siêu thường (Supernormal stimulus) hay siêu kích thích (Superstimulus) là một thuật ngữ trong sinh học tiến hóa, tập tính học và tâm lý học, dùng để mô tả một phiên bản cường điệu hóa hoặc nhân tạo của một kích thích tự nhiên vốn đã có khuynh hướng gây ra phản ứng mạnh mẽ hơn và thường xuyên hơn ở sinh vật so với kích thích gốc mà sinh vật đó đã tiến hóa để phản ứng lại, như cách người ta tạo ra những quả trứng chim nhân tạo mà một số loài chim sẽ thích hơn trứng của chính chúng. Khái niệm này được nhà tập tính học Nikolaas Tinbergen phát triển vào giữa thế kỷ XX từ các thí nghiệm trên chim và cá. Siêu kích thích là một phiên bản "quá mức" của tự nhiên, được thiết kế, vô tình hình thành để "đánh lừa" bản năng, khiến hệ thống thần kinh của sinh vật ưu tiên phản ứng với nó hơn là đối tượng thực tế, ngay cả khi điều này đi ngược lại lợi ích sinh tồn. Một số người cho rằng con người có thể bị gây nghiện từ thức ăn nhanh (đồ ăn vặt) và nội dung khiêu dâm.

Đại cương
Các sinh vật có xu hướng thể hiện sự ưu tiên đối với các đặc tính kích thích đã tiến hóa trong tự nhiên, nhưng khi được cung cấp một kích thích nhân tạo cường điệu, động vật sẽ biểu hiện hành vi ủng hộ kích thích nhân tạo hơn là kích thích tự nhiên. Nhiều loại sinh vật biểu hiện hoặc nhạy cảm với các kích thích siêu thường, bao gồm côn trùng, chim và con người. Động vật biểu hiện hoặc phản ứng với các đặc điểm đại diện cho một kích thích siêu thường thường thể hiện chúng như là kết quả của áp lực chọn lọc. Sự đồng tiến hóa giữa động vật biểu hiện kích thích siêu thường và các sinh vật phản ứng với kích thích siêu thường dựa vào sự tiến hóa và lan truyền của di truyền, các mẫu hành vi và các yếu tố sinh học khác. Costa và Corazza (2006), khi kiểm tra 776 bức chân dung nghệ thuật bao gồm toàn bộ lịch sử nghệ thuật, đã chỉ ra rằng độ tròn của mắt, độ tròn của môi, chiều cao mắt, chiều rộng mắt và chiều cao môi được tăng cường đáng kể trong các bức chân dung nghệ thuật so với ảnh chụp được so khớp về giới tính và độ tuổi. Trong một nghiên cứu thứ hai, bốn mươi hai sinh viên học viện nghệ thuật được yêu cầu vẽ hai bức chân dung tự họa, một bức có gương và một bức không có gương (từ trí nhớ).

Kích thước và độ tròn của mắt và môi lớn hơn trong các bức chân dung tự họa nghệ thuật. Những kết quả này cho thấy sự cường điệu và "siêu thường hóa" các đặc điểm chính liên quan đến sự hấp dẫn, chẳng hạn như kích thước mắt và môi, thường được tìm thấy trong nghệ thuật. Pazhoohi và cộng sự (2019) đã chỉ ra rằng tư thế contrapposto cổ điển được coi là hấp dẫn hơn và cung cấp bằng chứng cũng như cái nhìn sâu sắc về lý do tại sao, trong trình bày nghệ thuật, các nữ thần sắc đẹp và tình yêu thường được miêu tả trong tư thế contrapposto. Các tạo tác hiện đại có thể kích hoạt các phản ứng bản năng đã tiến hóa trước thế giới hiện đại, nơi sự phát triển của ngực là dấu hiệu của sức khỏe và khả năng sinh sản ở một bạn tình tiềm năng, và chất béo là một chất dinh dưỡng hiếm và quan trọng. Trong một nghiên cứu xuyên văn hóa, Doyle và Pazhoohi đã chỉ ra rằng ngực được phẫu thuật nâng cấp là những kích thích siêu thường, và chúng hấp dẫn hơn ngực tự nhiên, bất kể kích thước của chúng. Cũng trong một bài báo lý thuyết, Doyle đề xuất rằng dáng đi của phụ nữ tạo ra các kích thích siêu thường thông qua chuyển động luân phiên liên tục của eo và hông gây ra sự thay đổi đỉnh điểm trong nhận thức về sự hấp dẫn thể chất liên quan đến tỷ lệ eo trên hông của phụ nữ. Hơn nữa, Pazhoohi và cộng sự (2019) sử dụng theo dõi mắt đã xác nhận rằng tỷ lệ eo trên hông thấp hơn mức tối ưu là các kích thích siêu thường và chúng có thể tạo ra sự dịch chuyển đỉnh trong phản ứng.

Ghi nhận
Năm 1979, thuật ngữ kích thích siêu thường được Richard Dawkins và John Krebs sử dụng để chỉ sự cường điệu của các dấu hiệu sẵn có do các loài ký sinh xã hội gây ra, ghi nhận sự thao túng chim non (vật chủ) từ những dấu hiệu này, để minh họa hiệu quả của các tín hiệu đó. Kích thích siêu thường có thể được thể hiện bởi các loài ký sinh nuôi dưỡng, ví dụ như chim non cu cu ký sinh và sự chăm sóc của chim bố mẹ chích sậy Á-Âu. Kích thích siêu thường hoạt động bằng cách khai thác các cơ chế phản ứng bẩm sinh (bản năng) sâu sắc của sinh vật. Các đặc điểm chính bao gồm:
 Cường điệu hóa: Kích thích sở hữu các đặc tính được phóng đại so với phiên bản tự nhiên, chẳng hạn như kích thước lớn hơn, màu sắc rực rỡ hơn, hương vị đậm đà hơn hoặc tần suất xuất hiện dày đặc hơn.
 Kích hoạt bản năng: Nó tác động trực tiếp vào hệ thống thưởng phạt của não bộ, khiến sinh vật nhận định sai lầm rằng đây là một "nguồn tài nguyên" hoặc "tín hiệu" giá trị hơn thứ tự nhiên.
 Tính nhân tạo: Mặc dù có thể xuất hiện ngẫu nhiên trong tự nhiên, kích thích siêu thường thường do con người tạo ra (trong thí nghiệm hoặc sản phẩm tiêu dùng) để đạt hiệu ứng thu hút tối đa. Niko Tinbergen đã đặt ra thuật ngữ này thông qua nghiên cứu của mình, trong đó ông phát hiện ra rằng các nhà thực nghiệm có thể đưa ra một mục tiêu thay thế thu hút sự chú ý của sinh vật hơn cả mục tiêu xuất hiện tự nhiên. 
Tinbergen và các cộng sự đã ghi nhận nhiều trường hợp động vật bị thu hút bởi các mô hình nhân tạo hơn là đồng loại hoặc con non của chúng:
 Chim mòng biển: Chim non theo bản năng sẽ mổ vào chấm đỏ trên mỏ chim mẹ để đòi ăn. Tuy nhiên, khi các nhà nghiên cứu đưa ra một que gỗ có nhiều chấm đỏ hơn và độ tương phản cao hơn, chim non sẽ mổ vào que gỗ đó điên cuồng hơn cả mỏ chim mẹ thật. Chim non nhắm vào đốm đỏ do sự tương phản của màu sắc (kích thích). Chúng làm điều này để nhận thức ăn thông qua việc nôn mửa từ chim bố mẹ.
 Cá gai: Cá gai đực (vốn hung hăng bảo vệ lãnh thổ) sẽ tấn công các mô hình cá gỗ sơ sài nhưng có bụng được sơn màu đỏ rực rỡ một cách mãnh liệt hơn so với khi gặp một con cá đực thật nhưng có màu sắc nhạt hơn. Cá đực thuộc loài cá gai có tính lãnh thổ sẽ tấn công các phao gỗ có mặt dưới màu đỏ—tấn công chúng mạnh mẽ hơn cả những con cá gai đực xâm lấn nếu mặt dưới đỏ hơn.
 Chim cu gáy và Chim sơn ca: Một số loài chim sẵn sàng ấp những quả trứng giả khổng lồ với màu sắc sặc sỡ, thậm chí bỏ mặc trứng thật của mình. Tương tự, chim bố mẹ có xu hướng mớm mồi cho những con chim non giả có miệng rộng hơn và đỏ hơn con thật.
Trong tâm lý học tiến hóa hiện đại, các nhà khoa học, tiêu biểu là Deirdre Barrett (tác giả cuốn Supernormal Stimuli: How Primal Urges Overran Their Evolutionary Purpose), cho rằng con người cũng chịu sự chi phối của các kích thích siêu thường trong xã hội công nghiệp:
 Thực phẩm chế biến sẵn hay còn gọi là thức ăn rác (Junk food): Các loại đồ ăn nhanh được tối ưu hóa với lượng đường, muối và chất béo vượt xa thực phẩm tự nhiên (như trái cây, thịt tươi), kích thích mạnh mẽ trung tâm khoái cảm, dẫn đến thèm ăn quá độ và béo phìm đó là những thức ăn siêu ngon nhưng cũng là thức ăn rác. Deirdre Barrett giải thích thực phẩm chế biến (đồ ăn vặt) là một kích thích cường điệu đối với sự thèm muốn muối, đường và chất béo, và truyền hình là sự cường điệu của các tín hiệu xã hội về tiếng cười, khuôn mặt tươi cười và hành động thu hút sự chú ý.
 Nội dung khiêu dâm: Cung cấp các hình ảnh và kịch bản tình dục cường điệu hóa, siêu thực, kích thích thị giác mạnh hơn trải nghiệm tình dục thực tế, có thể dẫn đến lệch lạc hành vi hoặc nghiện ngập.
 Truyền thông xã hội và giải trí: Các trò chơi điện tử hay mạng xã hội tạo ra các vòng lặp phản hồi (feedback loops) liên tục và cường độ cao, giữ chân người dùng hiệu quả hơn các tương tác xã hội đời thực.
 Đồ chơi trẻ em: Búp bê hoặc thú nhồi bông thường được thiết kế với đôi mắt to bất thường và các đặc điểm "dễ thương" được phóng đại để kích hoạt bản năng chăm sóc của con người mạnh mẽ hơn.

Tham khảo 

Tập tính học
Tâm lý học tiến hóa
Khái niệm sinh học