Trường Xuân chân nhân Tây du ký

Trường Xuân chân nhân Tây du ký () là tập ký sự do đạo sĩ phái Toàn Chân giáo Lý Chí Thường biên soạn, chủ yếu ghi chép về những điều tai nghe mắt thấy trong suốt hành trình từ Trung Hoa đến Trung Á của sư phụ ông là Khâu Xứ Cơ cùng các đệ tử theo lời mời của Thành Cát Tư Hãn. Tác phẩm này được chia làm hai quyển (Thượng và Hạ), phần đầu có lời tựa của Tôn Tích, phần cuối phụ lục thêm các văn bản liên quan như thánh chỉ của Thành Cát Tư Hãn. Bên cạnh đó, tập ký sự này cũng lồng ghép thuật lại một số sự kiện về cuộc đời của Khâu Xứ Cơ. Đây được xem là một điển tịch quan trọng để nghiên cứu về lịch sử Trung Á, lịch sử Mông Cổ và lịch sử Đạo giáo Trung Hoa vào thế kỷ 13.

Hành trình
Mở đầu quyển Thượng ghi chép việc Khâu Xứ Cơ từ chối lời mời của triều Kim và Nam Tống. Ông nói với các đệ tử rằng: "Khi nào không thể nán lại được nữa, ta sẽ đi". Về sau, khi Thành Cát Tư Hãn phái Lưu Trọng Lộc đến mời kèm theo một tấm kim bài đầu hổ (paiza), ông mới dẫn theo 19 đệ tử xuất phát từ Sơn Đông vào năm 1220. Đoàn người đi lên phía Bắc qua Yên Kinh (nay là Bắc Kinh). Đến tháng 6, họ tới Đức Hưng (nay là Cự Lộc, Hà Bắc) và dừng chân tại Long Dương Quán từ mùa hè cho đến hết mùa đông năm đó. Tháng 2 năm 1221, họ tiếp tục lên đường. Khi bằng hữu và môn đồ hỏi bao giờ sư phụ mới trở về, ông đáp: "Ba năm, đúng ba năm nữa". Vào ngày 3 tháng 2, đoàn người đến Thúy Bính Khẩu (phía tây Trương Gia Khẩu), nơi họ có thể trông thấy dãy Thái Hành Sơn ở phía nam. Từ đó, họ đi ngược lên phía bắc rồi chuyển hướng đông bắc, đến hồ muối Cái Lý Bặc (nay là Cửu Liên Thành Nạo Nhi nằm ở phía nam Thái Bộc Tự). Tiếp sau đó là hành trình xuyên qua hồ Buir, Hulunbuir, Ulan Bator, Arkhangai, dãy núi Altai, Beshbalik, Dzungaria, Samarkand và cuối cùng đặt chân đến vùng Hindu Kush thuộc Afghanistan vào năm 1222 để diện kiến Thành Cát Tư Hãn.

Quyển Hạ thuật lại ba lần Khâu Xứ Cơ giảng đạo cho Thành Cát Tư Hãn và hành trình tháp tùng đại hãn trở về Mông Cổ. Trong thời gian này, Khâu Xứ Cơ đã nhiều lần can gián Thành Cát Tư Hãn nên tiết chế việc sát sinh. Đến năm 1223, ông từ biệt để về quê hương, năm 1224 tới Yến Kinh và trụ trì tại Thiên Trường Quán (nay là Bạch Vân Quán). Chuyến hành trình đi và về từ Trung Á kéo dài đúng ba năm, từ 1220 đến 1224. Toàn bộ hành trình đều được đệ tử Lý Chí Thường, người trực tiếp tháp tùng Khâu Xứ Cơ ghi chép lại. Tác phẩm này được một đệ tử khác là Tôn Tích xuất bản với lời đề tựa viết năm 1228. Dù được đưa vào bộ kinh điển Đạo tạng thế nhưng tập ký sự này đã bị lãng quên trong suốt hơn 500 năm. Mãi đến năm Càn Long thứ 60 (1795), hai học giả thời Thanh là Tiền Đại Hân và Đoạn Ngọc Tài mới tìm thấy lại nó tại Huyền Diệu Quán ở Tô Châu. Sau đó, Tiền Đại Hân đã tự tay chép lại và phổ biến rộng rãi tác phẩm này. Một số bài viết và thư tịch ghi nhận con số là 18 người, dựa trên danh sách tên các đệ tử ở phần phụ lục cuối sách. Tuy nhiên, nguyên tác vốn ghi chép rõ ràng là có 19 đệ tử đi theo.

Dịch phẩm
Năm 1866, Đại Tư tế Palladius Kafarov, một tu sĩ thuộc Phái đoàn Truyền giáo Chính thống giáo Nga tại Bắc Kinh, lần đầu tiên dịch tác phẩm này từ bộ Đạo tạng tập yếu sang tiếng Nga. Bản dịch được công bố trong tập 4 của cuốn Tác phẩm của các thành viên Phái đoàn Truyền giáo Nga tại Bắc Kinh. Đến năm 1867, M. Pauthier đã dịch sang tiếng Pháp một phiên bản rút gọn dựa trên cuốn Hải quốc đồ chí của Ngụy Nguyên. Năm 1888, Tiến sĩ Emil Bretschneider, bác sĩ người Đức vùng Baltic làm việc tại công sứ quán Nga ở Bắc Kinh, đã công bố bản dịch tiếng Anh của tập ký sự này. Năm 1931, một bản dịch tiếng Anh khác của Arthur Waley cũng được xuất bản với tiêu đề The Travels of an Alchemist - The Journey of the Taoist Ch'ang-Ch'un from China to the Hindukush at the Summons of Chingiz Khan.

Năm 2023, một bản dịch tiếng Anh mới có chú giải của Ruth Dunnell, Stephen West và Shao-yun Yang đã được Nhà xuất bản Đại học Oxford phát hành với tựa đề Daoist Master Changchun's Journey to the West: To the Court of Chinggis Qan and Back (Hsu-Tang Library of Classical Chinese Literature, Oxford University Press). Khác với các bản dịch của Bretschneider hay Waley trước đây, ấn bản này bao gồm toàn bộ các bài thơ của Khâu Xứ Cơ. Đặc biệt, học giả Yang còn xây dựng một bản đồ số tương tác đi kèm để minh họa cho hành trình này, giúp độc giả dễ dàng theo dõi các địa danh lịch sử trên nền bản đồ hiện đại.

Nội dung mật
Năm 1228, đệ tử của Khâu Xứ Cơ là Lý Chí Thường xuất bản tập Du ký, nhưng tác phẩm này chỉ cung cấp một cái nhìn sơ lược về hành trình và các cuộc đối thoại của sư phụ, đồng thời lược bỏ nhiều phần nội dung mật. Vài năm sau, đại thần của Thành Cát Tư Hãn là Gia Luật Sở Tài đã cho xuất bản cuốn Huyền phong khánh hội lục (玄風慶會錄). Tác phẩm này ghi lại một số cuộc trò chuyện giữa Khâu Xứ Cơ và Thành Cát Tư Hãn. Tuy nhiên, phần lớn nội dung trao đổi giữa hai người chưa bao giờ được công bố rộng rãi vì tính chất tuyệt mật; chúng chỉ được truyền miệng trong nội bộ những người thân tín nhất của Khâu Xứ Cơ và Thành Cát Tư Hãn.

Vào năm 2022, đạo sư Vương Lực Bình, truyền nhân đời thứ 18 của phái Toàn Chân Long Môn do Khâu Xứ Cơ sáng lập, đã xuất bản tại Trung Quốc cuốn Trường Xuân chân nhân Tây du ký (长春真人西游记) Tác phẩm này đi sâu vào những bí mật đằng sau cuộc gặp gỡ giữa Khâu Xứ Cơ và Thành Cát Tư Hãn — bao gồm cả những sự tình của phái Toàn Chân Long Môn vốn chưa từng được công chúng biết đến. Đến năm 2026, cuốn sách này đã được dịch và xuất bản sang tiếng Anh với tựa đề Perfected Changchun’s Journey to the West: One word stops the killing.

Chuyển thể
Năm 2013, một bộ phim điện ảnh Trung Quốc có tựa đề Chỉ sát lệnh (止杀令), đã tái hiện lại câu chuyện lịch sử đầy cảm hứng này trên màn ảnh rộng.

Tham khảo

Đạo giáo
Sách du ký
Thư tịch Đạo giáo
Điển tịch nhà Nguyên