Gương vỡ lại lành

Gương vỡ lại lành là một thành ngữ trong tiếng Việt, chỉ việc nối lại quan hệ sau khi đã rạn nứt, chia lìa hoặc đổ vỡ, thường gắn với quan hệ vợ chồng. Trong báo chí và truyền thông đại chúng, cụm từ còn được dùng cho việc "làm hòa" hoặc "tái hợp" trong các quan hệ xã hội, nhất là trong môi trường văn hóa và giải trí. Trong tiếng Việt, mục từ "gương vỡ lại lành" được dẫn chiếu sang mục "phá kính trùng viên" (破鏡重圓). Trong tiếng Hán, thành ngữ này chỉ việc vợ chồng ly tán hoặc tình cảm rạn nứt rồi đoàn tụ, hòa hợp trở lại.

Khái quát nghĩa và phạm vi sử dụng 
Ở lớp nghĩa trung tâm, "gương vỡ lại lành" chỉ việc quan hệ từng đổ vỡ được nối lại, người từng chia xa lại đoàn tụ, hoặc tình cảm từng tan tác được khôi phục. Nghĩa này trước hết gắn với quan hệ vợ chồng và tình duyên. Hình ảnh này chuyển trực tiếp kinh nghiệm vật thể sang mô hình chia lìa rồi đoàn tụ của quan hệ hôn nhân. Cách hiểu đó dựa trên sự tương tự về hình thể và quan hệ cận kề giữa vật làm tin với quan hệ vợ chồng.

Trong truyền thông hiện đại, thành ngữ còn được dùng cho việc nghệ sĩ làm hòa, tái hợp hoặc đứng chung sân khấu trở lại.

Trong tiếng Hán và văn hóa Trung Quốc 
Trong tiếng Hán, phá kính trùng viên là một thành ngữ dùng trong biểu đạt biệt ly rồi đoàn tụ. Thành ngữ điển của Bộ Giáo dục Đài Loan còn ghi nhận phá kính trùng hợp (破鏡重合) là một dạng tham khảo của cùng thành ngữ. Chuỗi thư chứng do nguồn này dẫn từ đời nhà Tống đến tiểu thuyết thông tục đời Minh–Thanh cho thấy bản thân thành ngữ đã lưu hành ổn định qua nhiều thể loại.

Điển tích 
Điển tích gắn với Từ Đức Ngôn và Nhạc Xương công chúa. Nội dung thường được viết như sau:

Lịch sử văn bản và dị bản 
Văn liệu được viện dẫn phổ biến nhất cho điển tích này là Bản sự thi (本事詩) của Mạnh Khải đời Đường. Tính lịch sử của truyện từng bị nghi ngờ vì Từ Đức Ngôn và câu chuyện này không thấy trong Trần thư và Nam sử.

Văn bản hiện còn cho thấy câu chuyện đã được chép trong Lưỡng kinh tân ký (兩京新記) quyển 3 của Vi Thụ; nguyên thư gồm năm quyển không còn, chỉ quyển 3 được lưu ở Nhật Bản. So với Bản sự thi, bản kể trong Lưỡng kinh tân ký chi tiết hơn ở việc Nhạc Xương công chúa bị quân Tùy bắt rồi được ban cho Dương Tố, việc sai người mang nửa gương ra chợ vào ngày hẹn, và cách Dương Tố cho hai vợ chồng đoàn tụ.

Lịch sử của chính văn bản Lưỡng kinh tân ký cũng phức tạp: tác phẩm từng thất lạc ở Trung Quốc rồi được truyền lại từ Nhật Bản. Trong truyện phá kính của Lưỡng kinh tân ký, ba hạt nhân tự sự nổi bật là tác thành cho đoàn tụ, chiếc gương như tín vật tình yêu và thơ như phương tiện bộc lộ tình cảm; ba hạt nhân này ảnh hưởng mạnh tới tiểu thuyết đời sau.

Từ điển cố đến mô típ văn học 
Từ truyện Nhạc Xương công chúa, văn học Trung Quốc phát triển mô típ Nhạc Xương phân kính (樂昌分鏡). Mô típ này hình thành qua truyền lưu dân gian, việc vận dụng biểu tượng phá kính/phân kính trong thơ Đường và sự bổ khuyết của Bản sự thi. Từ đó, nó đi vào văn học trữ tình Đường–Tống, văn học nói-xướng Nam Tống, đại khúc, hí văn và truyền kỳ đời nhà Minh.

Từ đời Đường, truyện phá kính trùng viên cũng tiếp tục được tiểu thuyết và hí khúc đời Tống–Nguyên–Minh diễn lại nhiều lần, trở thành một mô hình văn học quen thuộc.

Trong Hồng Phất ký (紅拂記) đời Minh, chất liệu từ Cầu nhiêm khách truyện (虬髯客傳, truyện người khách râu xoăn) được kết hợp với truyện phá kính trùng viên trong Bản sự thi; so với truyện gốc, vở kịch thêm nhiều tình tiết, làm nhân vật phong phú hơn và dịch chuyển trọng tâm chủ đề.

Cách dùng hiện đại 
Trong cách dùng hiện đại ở Trung Quốc đại lục, phá kính trùng viên còn xuất hiện như nhãn cho việc hòa giải hôn nhân trong các bản tin về xử lý tranh chấp ly hôn. Trong truyền thông phổ biến khoa học, cụm từ này còn được dùng như một ẩn dụ cho hiện tượng vật liệu tự hàn gắn hoặc tái hợp. Trong xuất bản tiếng Hoa, nó cũng được dùng làm nhan đề sách về tha thứ và phục hòa trong hôn nhân.

Trong văn học Việt Nam

Truyện Kiều 

Cụm từ này xuất hiện trong lời Thúy Vân ở đoạn đoàn viên của Truyện Kiều. Truyện Kiều nói chung được nhận xét là tác phẩm vận dụng dày đặc thành ngữ và lối nói quen thuộc.

Thơ, ca từ và diễn ngôn bình luận 
Trong bình luận ngôn ngữ, hình ảnh "gương vỡ/gương lành" được dùng để minh họa giá trị biểu cảm và khả năng ẩn dụ của từ "gương". Câu "Đời ta gương vỡ lại lành / Cây khô cây lại đâm cành nở hoa" của Tố Hữu là một ví dụ thường được nhắc lại trong trường liên tưởng này.

Trong sân khấu và truyền thông ở Việt Nam 
Cụm từ "gương vỡ lại lành" xuất hiện như nhan đề hoặc mô típ trong các sản phẩm phát thanh và sân khấu. Trang của Báo và Phát thanh, Truyền hình Cần Thơ có các mục phát thanh mang tên "Gương vỡ lại lành" và "Vở cải lương Gương vỡ lại lành".

Trong báo chí giải trí, cụm từ thường được dùng để chỉ việc làm hòa hoặc tái hợp sau mâu thuẫn, đặc biệt trong các tin bài về đời tư nghệ sĩ. Ngoài trường nghĩa tình cảm, cụm từ còn được dùng như một ẩn dụ cho sự tái hợp trong hoạt động nghệ thuật.

Đặc điểm ngôn ngữ và cách hình thành 
Thành ngữ Hán-Việt là những cụm từ cố định gồm toàn bộ yếu tố Hán-Việt, được cấu tạo theo quy tắc của tiếng Hán. Xét theo mức độ Việt hóa, lớp này gồm hai loại lớn là thành ngữ Hán-Việt nguyên dạng và thành ngữ Hán-Việt Việt tạo.

Mục từ "gương vỡ lại lành" trong Từ điển giải thích thành ngữ gốc Hán được dẫn chiếu sang "phá kính trùng viên". Cách đối chiếu đó nối trực tiếp cụm tiếng Việt với một thành ngữ Hán và một điển cố cụ thể.

Tham khảo 

Thành ngữ tiếng Việt
Văn học Việt Nam
Ngôn ngữ Việt Nam