Điều ước Bắc Kinh giữa Trung Quốc – Bồ Đào Nha

Điều ước Bắc Kinh Trung–Bồ (tiếng Anh: Sino-Portuguese Treaty of Peking) là một điều ước bất bình đẳng được ký kết vào ngày 1 tháng 12 năm 1887 giữa Vương quốc Bồ Đào Nha và Nhà Thanh. Được Trung Quốc coi là một trong những hiệp ước bất bình đẳng được ký kết sau Chiến tranh nha phiến lần thứ hai, điều ước này đã trao cho Bồ Đào Nha quyền thuộc địa vĩnh viễn đối với Ma Cao để đổi lấy sự hợp tác của nước này trong việc hạn chế buôn lậu nha phiến.

Bối cảnh 
Vào ngày 13 tháng 8 năm 1862, Trung Quốc và Bồ Đào Nha đã ký Hiệp ước Hữu nghị và Thương mại tại Thiên Tân. Hiệp ước này phần lớn là một thỏa thuận thương mại, nhưng nó cũng xác định địa vị chính trị và pháp lý của Ma Cao, mặc dù không trực tiếp đề cập đến vấn đề chủ quyền của Bồ Đào Nha. Nó bao gồm hai điều khoản liên quan đến tình trạng của Ma Cao: Điều II hủy bỏ các thỏa thuận trước đó và đề cập đến Ma Cao là "trước đây thuộc Tỉnh Quảng Đông", trong khi Điều III công nhận tư cách của một "Toàn quyền Ma Cao." Tuy nhiên, Trung Quốc đã không phê chuẩn hiệp ước và nó vô hiệu vào năm 1864.

Vào tháng 6 năm 1886, một ủy ban hỗn hợp Trung-Anh đã khuyến nghị rằng trách nhiệm hành chính trong việc kiểm soát nhập khẩu nha phiến vào Trung Quốc nên được chuyển giao từ Hải quan Quảng Đông ở Quảng Châu sang Tổng cục Hải quan Đế chế Trung Hoa. Mặc dù Anh và Trung Quốc đã đồng ý với điều này, nhưng nó không thể thành công trọn vẹn nếu thiếu sự tham gia của Bồ Đào Nha. Năm 1887, Trung Quốc cử một phái đoàn ngoại giao đến Lisbon, bao gồm James Campbell, một thành viên cao cấp người Anh của cơ quan hải quan, đại diện cho tổng giám đốc hải quan Sir Robert Hart. Ngày 26 tháng 3 năm 1887, Campbell và Ngoại trưởng Bồ Đào Nha Henrique de Barros Gomes đã ký Nghị định thư Lisbon gồm bốn điểm:

Điều 1.—Một Hiệp ước hữu nghị và thông thương với điều khoản tối huệ quốc sẽ được ký kết và xác nhận tại Bắc Kinh.

Điều 2.—Trung Quốc xác nhận quyền chiếm hữu và quản lý vĩnh viễn Ma Cao và các vùng phụ cận của Bồ Đào Nha, giống như bất kỳ thuộc địa nào khác của Bồ Đào Nha.

Điều 3.—Bồ Đào Nha cam kết không bao giờ chuyển nhượng Ma Cao và các vùng phụ cận nếu không có sự thỏa thuận với Trung Quốc.

Điều 4.—Bồ Đào Nha cam kết hợp tác trong công tác thu thuế nha phiến tại Ma Cao theo cách tương tự như Anh tại Hồng Kông.

Các điều khoản 
Bồ Đào Nha đã tiếp tục thực hiện thỏa thuận này bằng cách cử một đặc sứ đến Bắc Kinh, nơi một hiệp ước hữu nghị và thông thương dựa trên nghị định thư đã được soạn thảo. Vào ngày 1 tháng 12 năm 1887, Điều ước Bắc Kinh đã được ký kết bởi các đại diện Trung Quốc là Dịch Khuông (Khánh Thân vương) và Tôn Dục Văn, cùng với  đại diện cho Bồ Đào Nha. Nó bao gồm 54 điều và được phê chuẩn vào ngày 28 tháng 4 năm 1888. Điều II và III quy định:

II. Trung Quốc xác nhận toàn bộ Điều thứ hai của Nghị định thư Lisbon, liên quan đến việc chiếm hữu và quản lý vĩnh viễn Ma Cao của Bồ Đào Nha.

III. Bồ Đào Nha xác nhận toàn bộ Điều thứ ba của Nghị định thư Lisbon, liên quan đến cam kết không bao giờ chuyển nhượng Ma Cao nếu không có sự thỏa thuận trước với Trung Quốc.

Theo cách giải thích của Bồ Đào Nha, chủ quyền đối với Ma Cao đã được nhượng lại cho Bồ Đào Nha. Tuy nhiên, theo cách giải thích của Trung Quốc, chỉ có quyền quản lý hành chính được chuyển giao.

Hệ quả 
Sau tháng 12 năm 1887, các vấn đề liên quan đến việc thanh toán tiền thuê và sự hiện diện của một trạm hải quan Trung Quốc hoặc một viên quan trị sự tại Ma Cao trở nên không còn phù hợp, ngoại trừ về mặt học thuật. Đầu thế kỷ 20 đánh dấu một kỷ nguyên mới cho cả hai nước, với cuộc cách mạng năm 1910 của Bồ Đào Nha và cách mạng năm 1911 của Trung Quốc đã thiết lập các chính phủ cộng hòa mới. Một phong trào dân tộc chủ nghĩa đang phát triển ở Trung Quốc đã lên tiếng phản đối hiệp ước và đặt nghi vấn về tính hiệu lực của nó. Những tranh chấp này thể hiện rõ qua chủ đề chưa được giải quyết về việc phân định biên giới Ma Cao. Mặc dù chính phủ Quốc dân Đảng (Quốc dân Đảng) ở Trung Quốc thề sẽ bãi bỏ các "Điều ước bất bình đẳng", vị thế của Ma Cao vẫn không thay đổi. Hiệp ước Hữu nghị và Thông thương Trung-Bồ năm 1928 đã tái khẳng định quyền quản lý của Bồ Đào Nha đối với Ma Cao. Năm 1945, sau khi chấm dứt các quyền ngoại lãnh thổ tại Trung Quốc, phe Quốc dân đã kêu gọi xóa bỏ sự kiểm soát của nước ngoài đối với Hồng Kông và Ma Cao, nhưng họ đã quá bận rộn trong cuộc Nội chiến Trung Quốc với phe Cộng sản nên không thể thực hiện mục tiêu của chiến dịch "thu hồi quyền lợi".

Sau Cuộc cách mạng năm 1974 ở Bồ Đào Nha, một chính sách phi thực dân hóa mới đã mở đường cho việc trả lại Ma Cao cho Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (CHNDTH). Bồ Đào Nha đã đề nghị rút khỏi Ma Cao vào cuối năm 1974, nhưng Trung Quốc đã từ chối lời đề nghị này để chờ một thời điểm muộn hơn vì muốn duy trì sự tin tưởng quốc tế và địa phương đối với Hồng Kông, vốn vẫn còn dưới sự cai trị của Anh, cũng như tập trung vào các kế hoạch thống nhất Đài Loan với CHNDTH. Vào tháng 1 năm 1975, Bồ Đào Nha công nhận CHNDTH là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc và chấm dứt quan hệ với phe Quốc dân tại Đài Bắc. Năm 1976, Bồ Đào Nha đã đơn phương thay đổi định danh pháp lý của Ma Cao từ một "thuộc địa" thành "lãnh thổ dưới sự quản lý của Bồ Đào Nha". Năm 1987, Tuyên bố chung Trung-Bồ được ký kết và Ma Cao trở thành một "lãnh thổ Trung Quốc dưới sự quản lý của Bồ Đào Nha". Vào ngày 20 tháng 12 năm 1999—hai năm sau cuộc chuyển giao Hồng Kông—Ma Cao đã được trả lại cho sự cai trị của Trung Quốc.

Một bản sao của hiệp ước được chính phủ Bồ Đào Nha lưu giữ trong khi một bản sao khác được Bộ Ngoại giao Trung Hoa Dân Quốc lưu giữ tại Bảo tàng Cố cung Quốc gia ở Đài Bắc, Đài Loan.

Xem thêm 
 Lịch sử Ma Cao
 Chủ nghĩa đế quốc phương Tây tại châu Á

Tham khảo

Đọc thêm 

Tam, Camões (1994). "The Sino-Portuguese Dispute over the Holder of Sovereignty of Macao and the Friendship and Trade Treaty Between China and Portugal from an International Law Perspective". Review of Culture. No. 19 (2nd series). Cultural Institute of Macao.

Liên kết ngoài 
 
Toàn văn hiệp ước 

1887 tại Trung Quốc
1887 tại Bồ Đào Nha
Hiệp ước năm 1887
Quan hệ Bồ Đào Nha – Trung Quốc
Ma Cao thuộc Bồ Đào Nha
Hiệp ước của Vương quốc Bồ Đào Nha
Hiệp ước của Nhà Thanh
Điều ước bất bình đẳng
Tháng 12 năm 1887