Hiệp ước sông Columbia

Hiệp ước sông Columbia (tên tiếng Anh: Columbia River Treaty, gọi tắt là CRT hoặc CR Treaty) là một thỏa thuận được xác lập vào năm 1961 và có hiệu lực từ 1964 giữa Hoa Kỳ và Canada về việc vận hành và phát triển các công trình thủy điện ở vùng thượng nguồn sông Columbia dùng cho năng lượng và kiểm soát lũ của hai nước. Hiệp ước là kết quả sau 20 năm đàm phán giữa hai quốc gia. Có 4 con đập được xây dựng theo hiệp ước này, với ba đập thuộc tỉnh bang British Columbia của Canada (gồm Đập Duncam, Đập Mica, Đập Keenleyside) và một đập tại bang Montana của Hoa Kỳ (Đập Libby).

Hiệp ước đã quy định rằng Hoa Kỳ sẽ phải chia sẻ một nửa năng lượng điện tăng lên nhờ hiệp ước này và các lợi ích trong kiểm soát lũ lụt (như số tiền tiết kiệm được từ việc chống thiệt hại lũ lụt) với Canada và cho phép các hoạt động liên quan tới những con đập thỏa thuận trong Hiệp ước được sử dụng cho mục đích khác (như tưới tiêu hay trong việc bảo vệ môi trường). Những lợi ích dài hạn của Hiệp ước dù vẫn còn chưa chắc chắn, nhưng các công trình đập nước trên đã mang lại lợi ích kinh tế khổng lồ cho cả vùng British Columbia của Canada và vùng tây bắc Đại Tây Dương trong lãnh thổ Hoa Kỳ với việc sản xuất nguồn năng lượng thủy điện và kiểm soát thiệt hại do lũ lụt gây ra.

Bối cảnh & dòng thời gian sự kiện

Hoa Kỳ 

Phát triển thủy điện tại lưu vực sông Columbia được chính phủ Mỹ khởi động vào thập niên 30 với "Dự án lưu vực sông Columbia". Nổi bật trong số đó gồm đập Bonneville được cấp vốn xây dựng năm 1933 và đập Grand Coulee (trọng tâm chính của dự án) bắt đầu xây dựng từ năm 1933. Các mục đích gồm sản xuất điện, tưới tiêu, ngăn lũ và điều hướng kênh rạch nhưng chủ yếu là cho việc tưới tiêu ở bang Washington vốn có địa hình khá khô hạn nói riêng cũng như là các tiểu bang nằm ở tây bắc Thái Bình Dương nói chung. Những công trình này là một phần trong dự án Chính sách kinh tế mới do tổng thống đương thời Franklin D. Roosevelt nhằm nỗ lực giảm tỉ lệ thất nghiệp cao kỉ lục trong nước sau giai đoạn Đại khủng hoảng. 

Các kế hoạch dài hạn của Mỹ trên sông Columbia vì mục đích xây dựng thủy điện dần hình thành vào cuối thập niên. Vào năm 1937, Quốc hội thông qua Đạo luật Dự án Bonneville (Bonneville Project Act), thành lập nên BPA. Đây là một tổ chức mới nhằm xây dựng các đường dây tải điện và bán năng lượng điện được sản xuất từ các đập Bonneville, Grand Coulee và cả những đập nước tại sông Columbia trong tương lai. Do nguồn năng lượng điện của đập Grand Coulee chưa được sử dụng nhiều, nó đã thu hút các ngành công nghiệp, đặc biệt là ngành gia công nhôm dùng để sản xuất máy bay đến xây dựng trong giai đoạn Thế chiến II ngay sau khi nó đi vào hoạt động vào năm 1942. Nhờ thế, kinh tế và dân số ở khu vực xung quanh tăng lên bùng nổ sau khi cuộc chiến kết thúc. Điều này đồng nghĩa với việc có thêm các đập thủy điện thuộc Hoa Kỳ trên nhánh sông chính Columbia cùng với các nhánh sông phụ. Tuy nhiên, mặc dù các con đập có sản xuất điện năng và hỗ trợ việc đi lại, di chuyển, những dự án mới chỉ sử dụng hồ lưu trữ nước cỡ nhỏ, với sức chứa trữ nước chỉ khoảng 6% lượng nước chảy trung bình hằng năm. Điều này dẫn tới nhu cầu về những hồ trữ nước lớn được xây ở thượng nguồn (nằm trong lãnh thổ Canada) để kiểm soát lũ và cân bằng thủy đồ tự nhiên.

Canada 
Vào khoảng thập niên 50 đến 60, W. A. C. Bennett, lúc đó đang là thủ hiến của bang British Columbia, đang chịu trách nhiệm cho việc phát triển cơ sở hạ tầng trong khu vực. Bennett chính là đại diện của bên Canada trong việc đàm phán hiệp ước, và vì tin vào phát triển của sức mạnh công, ông tạo ra và thúc đẩy chính sách được gọi là "Two Rivers Policy". Trong chính sách, ông nhắm đến việc phát triển song song hai dòng sông Columbia và một con sông khác nằm trọn trong lãnh thổ Canada là sông Peace để làm tăng công nghiệp và việc làm tại British Columbia. Con sông có những đặc điểm tương đối giống với sông Columbia, nó không cần một cuộc đàm phán giữa hai quốc gia (do thuộc trong lãnh thổ Canada), cộng thêm với việc giá cả để xây những công trình đập lớn trên sông Peace cũng có thể cạnh tranh với những công trình tương tự tại lưu vực sông Columbia. Điều này cũng góp ít nhiều để làm thay đổi thái độ và vị trí của phía Mỹ trong cuộc thương lượng giữa các bên về một hiệp ước phát triển chung, tạo tiền đề cho các cuộc nói chuyện được diễn ra nhanh chóng, thúc tiến tới việc hai bên kí hiệp ước. Dự án thủy điện trên sông Peace cũng đã được Bennett triển khai xây dựng dưới tên đập W. A. C. Bennett vào những năm 1964-1968, trở thành một trong những con đập lớn nhất thế giới bấy giờ.

Các dự án trước đó và mâu thuẫn giữa hai bên

Dự án đập Libby 
Trong khoảng thời gian nghiên cứu (từ 1944-1959), đã có một cuộc thảo luận giữa hai bên về dự án xây dựng đập Libby. Cụ thể, sau trận lũ lụt, Hoa Kỳ trình lên kế hoạch dự án đập Libby vào năm 1951 và đã bị phía Canada phản đối vì công trình sẽ dâng mực nước sông Kootenay, nơi mà nó được xây dựng lên đến 150 feet, làm ngập 42 dặm trong lãnh thổ của Canada, hay cụ thể là 15,000 acres ở vùng British Columbia. Phía bên Canada đòi hỏi một khoản bồi thường xứng đáng vì những "lợi ích hạ nguồn" có thể được tạo ra khi xây đập Libby, tuy nhiên nhận lại sự từ chối thẳng thừng bởi các thành viên của bên Hoa Kỳ. Phía Hoa Kỳ chỉ đồng ý bồi thường chi phí của việc dọn dẹp vùng đất đai dự đoán sẽ ngập lụt, giá trị vùng đất đai đó cùng với chi phí di dời các đường cao tốc, đường ray tàu hỏa cũng như là chi phí di dời nhà cửa của những người bị ảnh hưởng. Ngoài ra, họ cũng chỉ ra rằng việc xây dựng đập Libby cũng mang lại lợi ích cho các nhà máy phát điện dọc phía tây hạ nguồn sông Kootenay của phía Canada, tuy nhiên những lợi ích đó là không đủ nếu so sánh với những mất mát, bất lợi mà phía Canada phải gánh chịu. Tranh cãi đã dâng cao gay gắt đến mức tướng A. G. McNaughton, chủ tịch đại diện bên phía Canada đã phải thốt lên câu nói rằng: "Họ (phía Hoa Kỳ) muốn chúng ta phải cho họ một chiếc đồng hồ bằng vàng với cái giá chỉ bằng một ít cuộn dây kim tuyến".

Đại diện của bên Hoa Kỳ thực chất có thay đổi góc nhìn của họ và chấp nhận những điều lệ chi trả các lợi ích phát sinh ở hạ nguồn từ việc nâng cấp lượng nước lưu trữ trên phần thượng nguồn. Trong dự án đập Libby (bản 1954), phía Mỹ bày tỏ rằng họ đang có ý định cân nhắc một sự bồi hoàn công bằng và thỏa đáng về việc sử dụng tài nguyên của Canada thông qua lợi nhuận từ việc bán điện năng hoặc thứ gì khác. Tuy nhiên, họ cũng khẳng định rằng khoản bồi hoàn này nên được trả bằng tiền, không phải bằng năng lượng điện. Điều này vẫn khiến cho các thành viên đại diện Canada chưa hài lòng và tiếp tục yêu cầu sự chia sẻ nguồn năng lượng điện sản xuất từ đập Libby, lần này phía Canada cũng kiên quyết một sự chia sẻ về các lợi ích hạ nguồn của các con đập thuộc Hoa Kỳ do những lợi ích đó vốn xuất phát từ thượng nguồn Canada. Họ quyết định bắt đầu một nghiên cứu về việc chuyển hướng 15,5 Maf nước từ sông Columbia và Kootenay sang dòng sông Fraser để lượng nước đó không cần phải chảy xuống hạ nguồn mà cũng có thể được giữ lại để dùng riêng cho lợi ích của người dân Canada. Tuy nhiên, kế hoạch này có những điểm thiếu hiệu quả. Tuy sẽ hoàn toàn lấy đi lượng lớn nước của đập Libby và các công trình đập khác tọa lạc trên sông Kootenay, nhưng gây tổn thất nặng nề tới không chỉ các đập nước lúc bấy giờ mà còn có thể là cả những dự án đập nước trong tương lai, đồng thời dấy lên lo ngại ảnh hưởng tới các loài cá hồi của hai nước ở hai con sông Fraser và Columbia. Vì vậy, ngay cả những người dân Canada cũng nhận xét kế hoạch là "thiếu thực tiễn" và kế hoạch bị bác bỏ.

Dự án đập Arrow Lakes 
Một công ty tên là Kaiser Aluminum and Chemical Corporation đã liên hệ với chính quyền của British Columbia về đề nghị xây một con đập tại Castlegar nhằm dựng một nguồn lưu trữ tại hồ Arrow Lakes, với ưu đãi cho phép chính quyền của vùng được sử dụng 20% lượng điện thêm được sản xuất tại hạ nguồn từ việc xây đập mà không cần tốn phí. Chính quyền British Columbia cảm thấy đề nghị khá là hấp dẫn, nhưng nhiều người ở Canada cho rằng 20% năng lượng là không cân xứng và cho rằng họ nên có được nhiều hơn thế.

Dự án đập Mica 
Trong cùng thời điểm với dự án đập Arrow Lakes, một hiệp hội tên Puget Sound Utilities Council cũng đã tham gia các cuộc thảo luận với chính quyền British Columbia cùng chính phủ liên bang Canada nhằm cho phép hiệp hội xây đập Mica Creek. Hiệp hội đề xuất chi trả 250,000,000 USD cho việc xây đập và trao con đập này cho chính quyền British Columbia sau khi nó được xây xong. British Columbia sẽ không nhận thêm bất kỳ tiền hay năng lượng cho 1,790 kilowatts được sản xuất thêm ở các đập hạ nguồn thuộc Mỹ do nguồn lưu trữ của đập Mica.

Đàm phán 

Vào ngày 9 tháng Ba năm 1944, chính quyền Hoa Kỳ và Canada đồng ý bắt đầu quá trình nghiên cứu về tiềm năng hợp tác phát triển của hai bên về tài nguyên nước trên lưu vực sông Columbia với sự tham gia của IJC (International Joint Commission) đóng vai trò là chủ thể quốc tế quản lý hoạt động điều tra và nghiên cứu. Tuy nhiên, phải đến năm 1948 thì nỗ lực lên kế hoạch mới được tăng tốc do cơn lũ sông Columbia 1948 (hay còn gọi là lũ Vanport) hoành hành đã gây thiệt hại nặng nề. Đến khoảng cuối năm 1958, ICREB hoàn thành tài liệu nghiên cứu kỹ thuật chuyên sâu về dòng sông và đã trình lên cho IJC vào tháng Ba năm 1959 để làm tài liệu chính thức dùng để thảo luận, đám phán giữa hai quốc gia. Các buổi đàm phán chính thức giữa các đại diện của hai bên được bắt đầu từ 11 tháng Hai năm 1960, và hiệp ước đã được ký vào ngày 17 tháng Một năm 1961 bởi thủ tướng Canada John Diefenbaker và tổng thống Mỹ Dwight D. Eisenhower.

Chú giải 
Sông Columbia
Eisenhower

Tham khảo

Xem thêm 

 Văn bản của hiệp ước: Columbia River Treaty