Rút khỏi Liên minh châu Âu

Điều 50 của Hiệp ước về Liên minh châu Âu (TEU) quy định khả năng một quốc gia thành viên Liên minh châu Âu rời khỏi Liên minh châu Âu “phù hợp với các yêu cầu hiến định của chính quốc gia đó”.

Cho đến nay, Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland là quốc gia duy nhất đã chính thức rời Liên minh châu Âu. Quá trình này bắt đầu khi chính phủ Anh kích hoạt Điều 50 vào ngày 29 tháng 3 năm 2017, sau cuộc trưng cầu dân ý tháng 6 năm 2016, nhằm khởi động tiến trình rời khỏi EU. Theo quy định ban đầu, việc rút lui dự kiến có hiệu lực vào ngày 29 tháng 3 năm 2019.  

Tuy nhiên, Vương quốc Liên hiệp Anh sau đó đã đề nghị và được gia hạn thời hạn theo Điều 50 nhiều lần, kéo dài đến ngày 31 tháng 1 năm 2020. Ngày 23 tháng 1 năm 2020, thỏa thuận rút lui được Quốc hội Vương quốc Liên hiệp Anh phê chuẩn, và ngày 29 tháng 1 năm 2020 được Nghị viện châu Âu thông qua. Vương quốc Liên hiệp Anh chính thức rời khỏi Liên minh châu Âu vào lúc 23:00 GMT ngày 31 tháng 1 năm 2020, chấm dứt 47 năm là thành viên.

Ngoài ra, bốn lãnh thổ phụ thuộc cũ của các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu trước đây cũng đã rời khỏi khối: Algérie thuộc Pháp (năm 1962, sau khi giành độc lập), Greenland (năm 1985, sau trưng cầu dân ý), Saint-Pierre và Miquelon (cũng trong năm 1985, theo quyết định đơn phương), và Saint-Barthélemy (năm 2012). Ba lãnh thổ sau đó trở thành các quốc gia và vùng lãnh thổ hải ngoại của Liên minh châu Âu.

Bối cảnh 
Trong thời gian diễn ra Hội nghị châu Âu giai đoạn 2002–2003, các quốc gia dự kiến gia nhập Liên minh châu Âu vào năm 2004 đã thúc đẩy việc bổ sung quyền rút lui khỏi khối. Lý do là các nước này muốn có sẵn một cơ chế rời Liên minh châu Âu trong trường hợp tư cách thành viên gây bất lợi cho họ. Trong quá trình đàm phán, các lực lượng hoài nghi châu Âu tại các quốc gia như Vương quốc Liên hiệp Anh và Đan Mạch đã tiếp tục thúc đẩy việc hình thành Điều 50.

Điều 50 — điều khoản cho phép một quốc gia thành viên rút khỏi Liên minh châu Âu — ban đầu do chính khách độc lập tại Viện Quý tộc Vương quốc Liên hiệp Anh và cựu nhà ngoại giao John Kerr, Nam tước Kerr xứ Kinlochard soạn thảo. Khi đó, ông là tổng thư ký của Hội nghị về Tương lai châu Âu, cơ quan chịu trách nhiệm xây dựng Hiệp ước Hiến pháp cho Liên minh châu Âu. Sau khi quá trình phê chuẩn Hiến pháp châu Âu thất bại, điều khoản này được đưa vào Hiệp ước Lisboa, có hiệu lực từ năm 2009.

Trước thời điểm đó, trong các hiệp ước cũng như trong luật pháp Liên minh châu Âu không có quy định nào nêu rõ một quốc gia có thể tự nguyện rời khối. Việc thiếu vắng một điều khoản như vậy khiến quá trình rút khỏi khối trở nên khó khăn về mặt pháp lý, nhưng không phải là bất khả thi. Về pháp lý, từng tồn tại hai cách diễn giải. Cách hiểu thứ nhất cho rằng các quốc gia có chủ quyền luôn có quyền rút khỏi các cam kết quốc tế của mình. Cách hiểu thứ hai cho rằng các hiệp ước này được ký kết cho một thời hạn không giới hạn, không dự liệu khả năng rút lui và còn hướng tới một “liên minh ngày càng gắn kết hơn”; theo lập luận đó, cam kết hội nhập như vậy không phù hợp với việc rút lui đơn phương.

Công ước Viên về Luật Điều ước quốc tế quy định rằng nếu một bên muốn đơn phương rút khỏi một điều ước vốn không có thủ tục rút lui được quy định sẵn, thì chỉ có hai trường hợp được chấp nhận: hoặc tất cả các bên đều thừa nhận trên thực tế rằng quyền rút lui đó tồn tại, hoặc hoàn cảnh đã thay đổi đến mức căn bản, khiến các nghĩa vụ của bên ký kết bị biến đổi một cách sâu sắc.

Thủ tục 

Điều 50 của Hiệp ước về Liên minh châu Âu, được đưa vào hiệu lực thông qua Hiệp ước Lisbon ngày 1 tháng 12 năm 2009, là quy định đầu tiên đặt ra một thủ tục chính thức để một quốc gia thành viên tự nguyện rút khỏi Liên minh châu Âu. Nội dung của điều khoản này như sau:

Quy định này không áp dụng cho một số lãnh thổ hải ngoại mà theo Điều 355 của Hiệp ước Hoạt động của Liên minh châu Âu thì không cần phải sửa đổi toàn bộ hiệp ước.

Kích hoạt 
Theo đó, ngay khi một quốc gia thành viên thông báo với Hội đồng châu Âu về ý định rời khỏi Liên minh, tiến trình đàm phán sẽ chính thức bắt đầu. Mục tiêu của giai đoạn này là xây dựng một thỏa thuận rút lui, trong đó xác định các điều kiện rút lui và vạch ra khuôn khổ cho quan hệ tương lai giữa quốc gia đó với Liên minh. Việc có khởi động tiến trình này hay không hoàn toàn do quốc gia muốn rời quyết định.

Điều 50 ưu tiên một cuộc rút lui thông qua thương lượng, do việc rời khỏi khối vốn rất phức tạp về pháp lý, thể chế và chính sách. Tuy nhiên, điều khoản này cũng hàm ý khá rõ rằng quốc gia thành viên có quyền đơn phương rời đi. Cơ sở của cách hiểu đó nằm ở chỗ quyết định rút lui được thực hiện “phù hợp với các yêu cầu hiến định của chính quốc gia đó”, và việc các hiệp ước ngừng áp dụng đối với quốc gia rút lui không phụ thuộc vào việc các bên có đạt được thỏa thuận hay không. Nói cách khác, ngay cả khi đàm phán thất bại, sau hai năm thì các hiệp ước vẫn hết hiệu lực đối với quốc gia ấy.

Đàm phán 
Các hiệp ước sẽ chấm dứt hiệu lực đối với quốc gia thành viên liên quan kể từ ngày thỏa thuận rút lui có hiệu lực. Nếu không đạt được thỏa thuận như vậy, thì các hiệp ước sẽ ngừng áp dụng sau hai năm kể từ ngày quốc gia đó thông báo cho Hội đồng châu Âu về ý định rời Liên minh, trừ khi khoảng thời gian này được gia hạn bằng một quyết định nhất trí của Hội đồng châu Âu.

Về phía Liên minh châu Âu, thỏa thuận rút lui được đàm phán bởi Ủy ban châu Âu, trên cơ sở một ủy nhiệm do các quốc gia thành viên còn lại trao khi họ nhóm họp tại Hội đồng Liên minh châu Âu. Thỏa thuận này phải quy định các điều kiện rút lui, đồng thời tính đến khuôn khổ cho quan hệ tương lai giữa quốc gia thành viên đó với khối, dù bản thân thỏa thuận không trực tiếp giải quyết toàn bộ khuôn khổ quan hệ tương lai ấy.  

Để được thông qua ở phía Liên minh châu Âu, thỏa thuận cần có sự chấp thuận của Nghị viện châu Âu, sau đó được Hội đồng Liên minh châu Âu phê chuẩn theo nguyên tắc đa số đủ điều kiện. Muốn được Hội đồng thông qua, thỏa thuận phải nhận được sự ủng hộ của ít nhất 72% số quốc gia thành viên còn lại, đồng thời các quốc gia này phải đại diện cho ít nhất 65% dân số của toàn bộ nhóm còn lại.

Thỏa thuận được ký kết nhân danh Liên minh bởi Hội đồng, và phải nêu rõ các điều kiện rút lui, bao gồm cả khuôn khổ cho quan hệ tương lai giữa quốc gia đó với Liên minh. Việc đàm phán được tiến hành theo Điều 218(3) của Hiệp ước Hoạt động của Liên minh châu Âu. Sau khi có sự chấp thuận của Nghị viện châu Âu, Hội đồng sẽ phê chuẩn thỏa thuận theo đa số đủ điều kiện.  

Nếu một quốc gia từng là thành viên muốn gia nhập lại Liên minh châu Âu, quốc gia đó sẽ phải tuân theo đúng các điều kiện áp dụng cho mọi nước ứng cử khác.

Việc một quốc gia rời khỏi Liên minh châu Âu cũng buộc các thành viên còn lại phải xử lý hàng loạt hệ quả đi kèm, chẳng hạn như điều chỉnh ngân sách, phân bổ lại quyền biểu quyết và sửa đổi các chính sách chung bị ảnh hưởng bởi việc rút lui đó.

Đàm phán không thành 
Cơ chế này được thiết kế để hướng tới một cuộc rút lui có thương lượng, thay vì một sự rời đi đột ngột khỏi Liên minh. Sở dĩ như vậy là vì việc rời khỏi khối được dự đoán sẽ rất phức tạp, nhất là khi một khối lượng lớn pháp luật châu Âu đã được nội luật hóa vào hệ thống pháp luật của các quốc gia thành viên, bao gồm cả những vấn đề liên quan đến đồng euro.  

Tuy vậy, tiến trình theo Điều 50 vẫn hàm chứa khá rõ quyền rút lui đơn phương. Điều này thể hiện ở chỗ quốc gia thành viên có quyền tự quyết định việc rút lui “phù hợp với các yêu cầu hiến định của mình”, và việc các hiệp ước chấm dứt hiệu lực đối với quốc gia đó không phụ thuộc vào việc các bên có đạt được thỏa thuận hay không. Nói cách khác, sau hai năm kể từ khi thông báo, việc rút lui vẫn có hiệu lực ngay cả khi không có thỏa thuận nào được ký kết. Vì vậy, Liên minh châu Âu không thể ngăn cản một quốc gia thành viên rời khỏi khối.

Nếu đàm phán không dẫn đến một thỏa thuận đã được phê chuẩn, quốc gia rút lui sẽ rời Liên minh mà không có thỏa thuận nào. Khi đó, các Hiệp ước của Liên minh châu Âu sẽ chấm dứt hiệu lực đối với quốc gia đó mà không có cơ chế thay thế hay giai đoạn chuyển tiếp nào được thiết lập. Về thương mại, nhiều khả năng các bên sẽ phải áp dụng các quy tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới liên quan đến thuế quan.

Rút lại hoặc đơn phương hủy bỏ 
Điều 50 không quy định rõ liệu các quốc gia thành viên có thể hủy bỏ thông báo về ý định rút lui trong thời gian đàm phán khi quốc gia đó vẫn là thành viên của Liên minh châu Âu hay không. Tuy nhiên, chủ tịch Hội đồng châu Âu đã phát biểu trước Nghị viện châu Âu vào ngày 24 tháng 10 năm 2017 rằng “có thỏa thuận, không có thỏa thuận hay không có Brexit” là tùy thuộc vào Vương quốc Liên hiệp Anh. Thực tế, quan điểm pháp lý phổ biến trong giới chuyên gia luật Liên minh châu Âu và chính các thể chế của khối là một quốc gia thành viên có ý định rời đi có thể thay đổi ý định, vì “ý định” chưa phải là hành động và ý định có thể thay đổi trước khi hành động được thực hiện. Cho đến khi Chính phủ Scotland thực hiện điều đó vào cuối năm 2018, vấn đề này vẫn chưa được đưa ra tòa án. Vào ngày 10 tháng 12 năm 2018, Tòa án Công lý châu Âu đã phán quyết rằng việc “buộc một quốc gia thành viên rút lui” trái với mong muốn của quốc gia đó sẽ “không nhất quán với mục đích của các hiệp ước EU về việc tạo ra một liên minh ngày càng gắn kết hơn giữa các dân tộc châu Âu”, và do đó, một thông báo theo Điều 50 có thể được quốc gia thông báo đơn phương hủy bỏ mà không cần sự cho phép của các thành viên khác trong khối, với điều kiện quốc gia đó chưa rời khỏi khối và việc hủy bỏ được quyết định “theo một quy trình dân chủ phù hợp với các yêu cầu hiến định của quốc gia đó”.

Nghị quyết của Nghị viện châu Âu ngày 5 tháng 4 năm 2017 (về các cuộc đàm phán với Vương quốc Liên hiệp Anh sau thông báo của nước này về ý định rút khỏi Liên minh châu Âu) nêu rõ: "việc hủy bỏ thông báo cần phải tuân theo các điều kiện do tất cả 27 quốc gia thành viên EU (EU-27) đặt ra, để nó không thể bị sử dụng như một thủ tục hoặc bị lạm dụng nhằm cải thiện các điều khoản thành viên hiện tại của Vương quốc Liên hiệp Anh." Cục Chính sách về Quyền công dân và Các vấn đề Hiến pháp của Liên minh châu Âu đã tuyên bố rằng một quyền hủy bỏ giả định chỉ có thể được xem xét và xác nhận hoặc bác bỏ bởi cơ quan có thẩm quyền, cụ thể là Tòa án Công lý Liên minh châu Âu (CJEU). Ngoài ra, Ủy ban châu Âu cho rằng Điều 50 không quy định việc đơn phương rút lại thông báo.
Lord Kerr, tác giả  của Điều 50, cũng cho rằng quy trình này có thể đảo ngược như Jens Dammann đã nhận định. Giáo sư Stephen Weatherill không đồng tình. Cựu Bộ trưởng Brexit David Davis đã tuyên bố rằng Chính phủ Vương quốc Liên hiệp Anh "không biết chắc chắn" liệu Điều 50 có thể hủy bỏ được hay không; thủ tướng Vương quốc Liên hiệp Anh [khi đó là Theresa May] "không có ý định" đảo ngược nó.

Việc gia hạn thời hạn hai năm kể từ khi thông báo đến khi rút khỏi liên minh vẫn cần sự ủng hộ nhất trí từ tất cả các quốc gia thành viên, điều này được quy định rõ ràng tại Điều 50(3).

Nếu một cựu quốc gia thành viên tìm cách gia nhập lại Liên minh châu Âu sau khi đã thực sự rời đi, quốc gia đó sẽ phải tuân theo các điều kiện tương tự như bất kỳ quốc gia ứng viên nào khác và cần đàm phán một Hiệp ước Gia nhập, được phê chuẩn bởi mọi quốc gia thành viên.

Các vùng xa xôi 
Điều 355(6) của TFEU, được đưa ra bởi Hiệp ước Lisboa, cho phép thay đổi trạng thái của các lãnh thổ hải ngoại của Pháp, Hà Lan và Đan Mạch dễ dàng hơn mà không còn yêu cầu sửa đổi toàn bộ hiệp ước. Thay vào đó, Hội đồng châu Âu, theo sáng kiến của quốc gia thành viên liên quan, có thể thay đổi trạng thái của một quốc gia hoặc lãnh thổ hải ngoại (; OCT) thành một vùng xa xôi (; OMR) hoặc ngược lại.

Trường hợp rút lui 
Một số cựu lãnh thổ của các thành viên Liên minh châu Âu đã cắt đứt quan hệ chính thức với khối khi họ giành độc lập hoặc được chuyển giao cho một quốc gia không phải thành viên của khối. Hầu hết các lãnh thổ này không được tính vào khối mà chỉ liên kết với trạng thái OCT, và luật pháp của Cộng đồng châu Âu (EC) thường không có hiệu lực tại các quốc gia này.

Một số lãnh thổ hiện tại đã thay đổi hoặc đang trong quá trình thay đổi trạng thái để thay vì luật EU áp dụng đầy đủ hoặc có ngoại lệ hạn chế thì tương lai luật EU hầu như sẽ không được áp dụng. Quá trình này cũng diễn ra theo hướng ngược lại khi các đợt mở rộng chính thức của khối diễn ra. Thủ tục thực hiện các thay đổi như vậy đã được Hiệp ước Lisboa làm cho dễ dàng hơn.

Quá khứ

Vùng lãnh thổ

Algérie 
Algérie thuộc Pháp gia nhập Cộng đồng châu Âu với tư cách là một bộ phận cấu thành của Cộng hòa Pháp, vì về mặt pháp lý đây không phải là một lãnh thổ hải ngoại của Pháp mà là một trong các tỉnh hải ngoại của nước này. Khi giành độc lập vào năm 1962, Algérie không còn là một phần của Pháp nữa. Tuy nhiên, hệ quả pháp lý của việc Algérie độc lập đối với quan hệ giữa vùng lãnh thổ này với Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) vẫn chưa được giải quyết dứt điểm vào thời điểm đó, bởi Hiệp ước Roma – vốn nêu đích danh Algérie là đối tượng chịu sự điều chỉnh của hiệp ước – đã không được sửa đổi ngay lập tức. Mãi đến năm 1976, một hiệp định song phương giữa Algérie và EEC mới được ký kết, qua đó chính thức xác lập quan hệ giữa EEC và Algérie theo tư cách một quốc gia láng giềng có liên kết với Cộng đồng, chứ không còn là một bộ phận của Cộng đồng.

Greenland 

Greenland đã lựa chọn rời khỏi tiền thân của EU mà không tách khỏi Đan Mạch. Ban đầu, vùng lãnh thổ này bỏ phiếu phản đối việc gia nhập EEC khi Đan Mạch gia nhập năm 1973; tuy nhiên, do toàn bộ Đan Mạch bỏ phiếu thuận, nên Greenland, với tư cách một huyện của Đan Mạch, cũng trở thành thành viên theo. Khi chế độ tự trị nội bộ được thiết lập tại Greenland vào năm 1979, lãnh thổ này tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý mới và bỏ phiếu rời EEC. Sau một thời gian tranh cãi về quyền đánh bắt cá, Greenland chính thức rời EEC vào năm 1985, nhưng vẫn tiếp tục chịu sự điều chỉnh của các hiệp ước EU thông qua cơ chế liên kết với các quốc gia và vùng lãnh thổ hải ngoại của Liên minh. Việc này được thực hiện nhờ Hiệp ước Greenland, một hiệp ước riêng được ký năm 1984 để cho phép Greenland rút lui.

Saint-Pierre và Miquelon 
Saint-Pierre và Miquelon, một lãnh thổ thuộc Pháp, trước đây từng là một phần của EU nhưng đã rời khỏi khối vào ngày 11 tháng 6 năm 1985.

Saint-Barthélemy 
Saint-Martin và Saint-Barthélemy vào năm 2007 đã tách khỏi Guadeloupe (một tỉnh hải ngoại của Pháp và đồng thời là một vùng xa xôi (OMR) của EU), trở thành cộng đồng hải ngoại của Pháp. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, cả hai vẫn giữ quy chế OMR của Liên minh châu Âu. Về sau, các đại diện dân cử của đảo Saint-Barthélemy bày tỏ mong muốn “đạt được một quy chế châu Âu phù hợp hơn với địa vị của đảo trong luật pháp nội địa”, đặc biệt do vị trí xa xôi, biệt lập so với lãnh thổ chính quốc, quy mô kinh tế nhỏ trên đảo chủ yếu dựa vào du lịch, và những khó khăn trong việc bảo đảm nguồn cung, vốn cản trở việc áp dụng một số tiêu chuẩn của Liên minh châu Âu. Theo nguyện vọng đó, Pháp đã đề nghị Hội đồng châu Âu chuyển quy chế của Saint Barthélemy thành quốc gia hoặc vùng lãnh thổ hải ngoại (OCT) có liên kết với Liên minh châu Âu. Việc thay đổi quy chế này có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2012.

Quốc gia thành viên

Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland 

Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland chính thức rời Liên minh châu Âu vào ngày 31 tháng 1 năm 2020, sau một cuộc bỏ phiếu toàn quốc được tổ chức vào tháng 6 năm 2016. Tuy nhiên, nước này được hưởng một giai đoạn chuyển tiếp nhằm tạo thời gian để đàm phán một thỏa thuận thương mại giữa Vương quốc Liên hiệp Anh và Liên minh châu Âu.

Chính phủ Vương quốc Liên hiệp Anh do David Cameron lãnh đạo đã tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về vấn đề này vào năm 2016; kết quả là phe ủng hộ rời Liên minh châu Âu giành chiến thắng với chênh lệch 3,8%. Ngày 29 tháng 3 năm 2017, trên cơ sở quyết định của Quốc hội Vương quốc Liên hiệp Anh, Thủ tướng Theresa May đã kích hoạt Điều 50 bằng một bức thư gửi tới Chủ tịch Hội đồng châu Âu khi đó là Donald Tusk. Vương quốc Liên hiệp Anh chấm dứt tư cách thành viên Liên minh châu Âu từ 00:00 ngày 1 tháng 2 năm 2020 theo giờ Trung Âu (UTC+1), tức 23:00 ngày 31 tháng 1 năm 2020 theo giờ Tây Âu (GMT, UTC+0). Do Quốc hội Anh không phê chuẩn thỏa thuận rút lui đã được đàm phán giữa Hội đồng châu Âu và chính phủ Vương quốc Liên hiệp Anh, thời hạn rút lui đã phải gia hạn nhiều lần.

Sau khi Thủ tướng Boris Johnson và Đảng Bảo thủ giành chiến thắng thuyết phục trong tổng tuyển cử năm 2019, Quốc hội Vương quốc Liên hiệp Anh đã phê chuẩn Đạo luật Liên minh châu Âu (Thỏa thuận rút lui) 2020, qua đó chấp thuận các điều khoản rút lui như đã được chính thức thống nhất giữa chính phủ Vương quốc Liên hiệp Anh và Ủy ban châu Âu. Sau khi Nghị viện châu Âu phê chuẩn thỏa thuận vào ngày 29 tháng 1, Vương quốc Liên hiệp Anh chính thức rút khỏi Liên minh châu Âu vào lúc 23:00 theo giờ Luân Đôn (GMT) ngày 31 tháng 1 năm 2020, với một thỏa thuận rút lui đã có hiệu lực.

Lực lượng chủ trương rút lui tại các quốc gia khác 

Tại một số quốc gia, có những đảng phái chính trị có đại diện trong nghị viện quốc gia hoặc trong Nghị viện châu Âu công khai ủng hộ việc rút khỏi Liên minh châu Âu.

Tính đến năm 2024, ngoài Vương quốc Liên hiệp Anh, chưa có quốc gia nào tổ chức bỏ phiếu về việc có nên rút khỏi EU hay không. Kể từ cuộc bầu cử Nghị viện châu Âu năm 2014, các đảng chỉ trích xu hướng liên bang hóa của Liên minh châu Âu và chủ trương rút khỏi khối đã nổi lên rõ rệt ở một số quốc gia thành viên, tương tự như sự trỗi dậy của UKIP tại Vương quốc Liên hiệp Anh. Chỉ số EU Exit Index — công cụ đo lường khả năng một quốc gia thành viên rời khối — cho thấy Vương quốc Liên hiệp Anh là trường hợp ngoại lệ rất rõ, còn không có quốc gia nào khác được đánh giá là có khả năng rời Liên minh trong tương lai gần.

Bulgaria 
Tại Bulgaria, đảng cực hữu Phục hưng, đồng thời là đảng lớn thứ ba trong Quốc hội Bulgaria tính đến năm 2023, ủng hộ việc “đàm phán lại” để có một quy chế đặc biệt trong Liên minh, hoặc rút hẳn khỏi khối. Bên cạnh đó, một số đảng nhỏ hơn không có ghế trong quốc hội, chủ yếu thuộc liên minh Bulgaria Trung lập, cũng ủng hộ việc rút khỏi Liên minh. Một ví dụ là đảng Ataka, vốn gọi những chính khách ký hiệp ước gia nhập Liên minh là “kẻ phản bội”.

Cộng hòa Séc 

Tại Cộng hòa Séc, đảng cực hữu Tự do và Dân chủ Trực tiếp phản đối việc nước này tiếp tục là thành viên của Liên minh châu Âu.

Đan Mạch (Dexit–Danexit) 

Trong Quốc hội Đan Mạch, đảng bảo thủ dân tộc Nye Borgerlige phản đối tư cách thành viên Liên minh châu Âu của Đan Mạch. Đảng Nhân dân Đan Mạch có lập trường gần gũi về ý thức hệ cũng phản đối tư cách thành viên Liên minh châu Âu về mặt nguyên tắc, nhưng từ năm 2001 trên thực tế lại thường ủng hộ các liên minh cánh hữu theo đường lối thân EU. Sự ủng hộ của đảng này đối với thị trường chung và các cơ chế tham gia có chọn lọc hoặc bảo lưu quyền không tham gia từng được thể hiện qua khẩu hiệu Mere Danmark, mindre EU (“Nhiều Đan Mạch hơn, ít EU hơn”). Đến năm 2020, đảng này tuyên bố lập trường chống EU của mình đã được tăng cường. Đảng cánh tả Liên minh Đỏ–Xanh, hiện là đảng lớn thứ ba tại nước này, về chính thức vẫn phản đối tư cách thành viên khối, nhưng nội bộ đảng lại chia rẽ về vấn đề này.

Tại Nghị viện châu Âu, phong trào Phong trào Nhân dân chống Liên minh châu Âu của Đan Mạch có đại diện liên tục từ cuộc bầu cử trực tiếp đầu tiên năm 1979 đến năm 2019. Liên minh Đỏ–Xanh là một thành viên tập thể của phong trào này, và trước đây chỉ tham gia bầu cử Nghị viện châu Âu thông qua việc đưa ứng cử viên trong danh sách của phong trào. Tại cuộc bầu cử Nghị viện châu Âu năm 2019 ở Đan Mạch, Liên minh Đỏ–Xanh tranh cử độc lập và giành được một ghế, trong khi Phong trào Nhân dân chống Liên minh châu Âu mất ghế của mình, dù hai bên có liên minh bầu cử. Cựu nghị sĩ châu Âu của phong trào là Rina Ronja Kari sau đó cũng từ bỏ tư cách thành viên trong Liên minh Đỏ–Xanh.

Các cuộc thăm dò dư luận nhìn chung cho thấy người Đan Mạch ủng hộ việc ở lại Liên minh châu Âu, nhưng đồng thời cũng mang tâm lý hoài nghi châu Âu. Một cuộc thăm dò năm 2018 cho thấy tuy chỉ có thiểu số người Đan Mạch muốn rút khỏi khối (12% “ở mức độ cao” và 16% “ở mức độ nhất định”), nhưng đa số lớn lại phản đối việc bãi bỏ các điều khoản bảo lưu không tham gia một số lĩnh vực của khối (57% phản đối và 22% ủng hộ việc dùng đồng euro; 42% phản đối và 30% ủng hộ hợp tác quốc phòng; 47% phản đối và 22% ủng hộ hợp tác tư pháp). Một cuộc thăm dò năm 2019 cho thấy 37% cử tri của đảng Nye Borgerlige muốn rút khỏi khối, còn 50% khác mang lập trường hoài nghi châu Âu (“ở lại khối, nhưng khối nên có ít ảnh hưởng hơn đối với các vấn đề của Đan Mạch”). Trong số cử tri của Đảng Nhân dân Đan Mạch, các tỷ lệ tương ứng là 18% và 57%; còn với cử tri của Liên minh Đỏ–Xanh là 11% và 42%. Ở các đảng khác, tỷ lệ ủng hộ rút khỏi khối đều từ 5% trở xuống, nhưng mức độ hoài nghi châu Âu vẫn khá đáng kể (dao động từ 26% đến 32%), dù tỷ lệ này thấp hơn thấy rõ trong nhóm cử tri của Đảng Tự do Xã hội (15%) và Đảng Thay thế (20%).

Thỉnh thoảng, các cuộc khảo sát đặt ra lựa chọn giữa Liên minh châu Âu và một hình thức hợp tác Bắc Âu cũng cho kết quả gần như chia đều. Một cuộc thăm dò năm 2020 cho thấy 39% ủng hộ mỗi phương án. Trong một cuộc thăm dò năm 2019, cùng câu hỏi này cho kết quả 42,7% ủng hộ phương án Bắc Âu và 40,5% ủng hộ tiếp tục ở lại Liên minh châu Âu.

Phần Lan 
Tại Phần Lan, Đảng Người Phần Lan cho rằng nước này nên rời Liên minh châu Âu nếu khối phát triển thành một liên bang châu Âu. Tuy vậy, ở cấp độ châu Âu khi đó không có đề xuất nào như vậy đang được xem xét.

Pháp (Frexit) 

Cho đến năm 2018, đảng cực hữu Rassemblement national vẫn chủ trương đưa Pháp rời khỏi Liên minh châu Âu. Tuy nhiên, không lâu sau khi đảng này đổi tên (từ ), lãnh đạo đảng là Marine Le Pen đã từ bỏ đường lối đó và thay vào đó đề xuất tập trung vào việc cải tổ các thể chế của Liên minh châu Âu.

Đảng Liên minh Cộng hòa Nhân dân và đảng Những người Yêu nước vẫn ủng hộ việc đưa Pháp ra khỏi Liên minh.

Hy Lạp 

Tại Hy Lạp, đảng Ellinikí Lýsi vận động cho việc rút khỏi EU; trước đây đảng Bình minh Vàng cũng theo đuổi lập trường tương tự.

Hungary (Huxit) 

Sau khi luật chống LGBT của Hungary được thông qua, đã xuất hiện ý kiến cho rằng Hungary nên rời Liên minh châu Âu. Hiện nay, Phong trào Tổ quốc Chúng ta là đảng duy nhất đề xuất điều đó thông qua một cuộc trưng cầu dân ý.

Ý (Italexit) 
Tháng 7 năm 2020, nhà báo kiêm thượng nghị sĩ Ý Gianluigi Paragone thành lập đảng mới Italexit, với mục tiêu chính là đưa Ý rời Liên minh châu Âu.

Hà Lan (Nexit) 

Tại Hà Lan, đảng chính chủ trương đưa nước này rời EU là Diễn đàn vì Dân chủ. Ngoài ra, Đảng Tự do cũng ủng hộ việc rút khỏi Liên minh châu Âu.

Ba Lan (Polexit) 

Tại Ba Lan, đảng cực hữu Liên minh Tự do và Độc lập phản đối việc nước này là thành viên của Liên minh châu Âu. Sau cuộc bầu cử quốc hội Ba Lan năm 2023, đảng này có 18 ghế trong Sejm (trên tổng số 460 ghế), không có ghế nào tại Thượng viện, không có đại diện tại Nghị viện châu Âu, và có một đại diện trong một hội đồng khu vực. So với cuộc bầu cử trước, đảng đã giành được thêm 7 ghế trong Sejm và 1 ghế ở cấp vùng.

România (Roexit) 

Tại România, đảng cánh hữu nhỏ Noua Dreaptă phản đối việc România là thành viên của Liên minh châu Âu và NATO. Đến cuối năm 2020, đảng này không có đại diện nào trong quốc hội quốc gia hay tại Nghị viện châu Âu. Cũng trong tháng 12 năm 2020, đảng cực hữu và hoài nghi châu Âu Liên minh vì Sự thống nhất của người România (AUR) lần đầu tiên giành được ghế tại quốc hội và trở thành đảng lớn thứ 4 ở nước này, dù chưa rõ đảng này có ủng hộ việc rời EU hay không.

Thụy Điển 
Tại Thụy Điển, Lựa chọn thay thế cho Thụy Điển là đảng lớn nhất ủng hộ việc đưa Thụy Điển rời khỏi Liên minh châu Âu. Đảng này hiện không có đại diện trong quốc hội Thụy Điển. Trong cuộc bầu cử Nghị viện châu Âu năm 2019, đảng đã tranh cử trên nền tảng chống EU và giành được 0,46% số phiếu bầu.

Sự tan rã của một quốc gia thành viên hiện hữu và việc mở rộng nội bộ 

Hiện không có thỏa thuận, hiệp ước hay tiền lệ rõ ràng nào điều chỉnh tình huống một quốc gia thành viên Liên minh châu Âu hiện hữu tách thành hai hay nhiều quốc gia. Vấn đề đặt ra là: liệu một quốc gia có được xem là “nhà nước kế tục” và tiếp tục ở lại khối, còn quốc gia kia bị coi là một quốc gia mới, buộc phải nộp đơn gia nhập lại và được tất cả các quốc gia thành viên khác chấp thuận để tiếp tục ở trong khối; hay, ngược lại, cả hai quốc gia đều vẫn giữ được tư cách thành viên EU sau khi chia tách.

Trong một số trường hợp, khi một vùng lãnh thổ tách khỏi quốc gia thành viên của khối, vùng đó cũng sẽ rời khỏi khối. Ví dụ, điều này có thể xảy ra nếu trong tương lai một trong các đề xuất về việc mở rộng Thụy Sĩ bằng cách tiếp nhận các vùng lãnh thổ lân cận được thực hiện.

Trong cuộc trưng cầu dân ý về độc lập của Scotland năm 2014, vốn cuối cùng không thành công, Ủy ban châu Âu cho rằng bất kỳ quốc gia nào mới giành độc lập cũng sẽ được xem là một quốc gia mới và phải đàm phán với Liên minh để gia nhập lại. Tuy nhiên, một số chuyên gia về Liên minh châu Âu cũng cho rằng có thể áp dụng các biện pháp chuyển tiếp và một quy trình rút gọn, nhanh hơn. Các cân nhắc chính trị có thể ảnh hưởng rất lớn đến tiến trình này. Chẳng hạn, trong trường hợp Catalunya, một số quốc gia thành viên của Liên minh khác có thể được hưởng lợi khi ngăn chặn Catalunya độc lập và gia nhập khối, nhằm răn đe các phong trào ly khai trong lãnh thổ của chính họ.

Tác động pháp lý đối với quyền công dân EU 

Quyền công dân của Liên minh châu Âu phụ thuộc vào quyền công dân (quốc tịch) của một quốc gia thành viên, và vấn đề quốc tịch hoàn toàn thuộc thẩm quyền riêng của các quốc gia thành viên. Vì vậy, quyền công dân Liên minh châu Âu chỉ có thể có được hoặc mất đi thông qua việc có hoặc mất quốc tịch của một quốc gia thành viên. Một hệ quả có khả năng xảy ra, dù chưa từng được kiểm nghiệm trên thực tế, là khi một quốc gia rút khỏi Liên minh châu Âu mà không có một thỏa thuận khác được thương lượng và sau đó được áp dụng bằng luật thì công dân của quốc gia đó sẽ không còn là công dân của Liên minh nữa. Tuy nhiên, việc một quốc gia thành viên rút khỏi khối có tự động làm cho công dân nước đó mất quyền công dân của khối hay không vẫn là vấn đề còn gây tranh luận.

Trục xuất 

Dù một quốc gia có thể tự rời khỏi Liên minh nhưng lại không có quy định nào cho phép trục xuất một quốc gia thành viên ra khỏi khối. Tuy nhiên, Điều 7 của TEU có quy định về việc đình chỉ một số quyền của quốc gia thành viên nếu quốc gia đó liên tục vi phạm các giá trị nền tảng của Liên minh châu Âu.

Xem thêm 
Chủ nghĩa bài châu Âu 
Rút khỏi Ủy hội châu Âu
Rút khỏi khu vực đồng euro
Rút khỏi NATO

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài 

Official EU Consolidated treaties – Charter of Fundamental Rights
The Guardian (UK) – Article 50 special report
Withdrawal and expulsion from the EU and EMU – some reflections
Adrian Williamson, The case for Brexit: lessons from the 1960s and 1970s, History and Policy (2015)
Draft Withdrawal Document – TF50 (2018) 55 – Commission to EU27 – 14 Nov 2018 (with United Kingdom)

Chủ nghĩa hoài nghi châu Âu
Địa lý Liên minh châu Âu
Luật quốc tế
Chính trị Liên minh châu Âu
Hiệp ước Lisboa
Liên minh châu Âu