RT-2PM Topol

RT-2PM Topol (; tên ký hiệu của NATO: SS-25 Sickle; định danh GRAU: 15Ж58 ("15Zh58"); định danh START I: RS-12M Topol) là một loại tên lửa đạn đạo liên lục địa di động được thiết kế tại Liên Xô và phục vụ trong quân chủng Lực lượng Tên lửa Chiến lược Nga. , Nga đã lên kế hoạch thay thế toàn bộ tên lửa ICBM RT-2PM bằng các phiên bản của Topol-M. Vào tháng 12 năm 2023, trung đoàn Topol cuối cùng đã được đưa ra khỏi trạng thái trực chiến.

Phát triển 
Tên lửa nhiên liệu rắn ba tầng RT-2PM Topol là một loại ICBM di động cải tiến, được ra đời nhằm thay thế các tổ hợp tên lửa lỗi thời trước đó. Nó xuất phát từ cùng một hướng phát triển với các loại tên lửa di động như RT-21 Temp 2S và RSD-10 Pioneer, và được triển khai để thay thế cho loại UR-100 vốn được sử dụng rộng rãi. Hoa Kỳ cũng từng cân nhắc phát triển loại ICBM di động trên đường bộ của riêng họ mang tên Midgetman, nhưng chương trình này đã bị hủy bỏ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.

Việc phát triển RT-2PM được phê duyệt vào ngày 19 tháng 7 năm 1977 và được thực hiện bởi Viện kỹ thuật nhiệt Moscow dưới sự dẫn dắt của Alexander Nadiradze. Các cuộc thử nghiệm bay được thực hiện tại bãi thử Plesetsk từ tháng 2 đến tháng 12 năm 1985. Vấn đề chính cần phải vượt qua trong giai đoạn này là việc phát triển hệ thống quản lý tác chiến. Sau khi loạt thử nghiệm đầu tiên được thực hiện thành công vào tháng 4 năm 1985, trung đoàn đầu tiên trang bị tên lửa Topol đã được đưa vào trạng thái trực chiến vào tháng 7 năm 1985. Trong suốt thời gian này, công việc cải thiện hệ thống quản lý tác chiến vẫn tiếp tục được thực hiện. Các đợt phóng tên lửa thử nghiệm cuối cùng đã hoàn tất vào tháng 12 năm 1987. Trung đoàn tên lửa "Topol" đầu tiên sử dụng trung tâm chỉ huy di động hiện đại hóa (tại khu vực Irkutsk) đã được đưa vào trạng thái trực chiến vào ngày 27 tháng 5 năm 1988. Sau khi Nadiradze qua đời vào năm 1988, Boris N. Lapygin đã tiếp tục công việc của ông đối với tên lửa Topol.

Thiết kế 
Tên lửa ICBM RT-2PM được thiết kế để có tính di động trên đường bộ và được lắp đặt trên các loại xe tải hạng nặng (MAZ-7310 hoặc MAZ-7917).

RT-2PM là loại ICBM di động đường bộ 3 tầng, mang một đầu đạn duy nhất. Chiều dài 23.500 mm và đường kính 2.170 mm của nó có kích thước và hình dạng xấp xỉ với loại ICBM Minuteman của Hoa Kỳ. Nó có trọng lượng mang theo là 1.400 kg và mang một đầu đạn đơn với sức công phá từ 800-1.000 kt và độ chính xác (CEP) là 900m. Tên lửa có thể phóng từ các điểm triển khai dã chiến hoặc thông qua các căn cứ nhà xe có mái trượt. RT-2PM Topol bắt đầu gia nhập các trung đoàn SRF của Liên Xô vào năm 1985. Có thể cần một khu vực tổng cộng khoảng 190.000 km² để triển khai một lực lượng gồm 500 tên lửa ICBM Topol di động. Các đơn vị di động yêu cầu số lượng nhân viên bảo trì và vận hành cao hơn nhiều so với các hệ thống cố định. Do đó, việc bảo trì và vận hành RT-2PM Topol tốn kém hơn đáng kể so với các hệ thống phóng từ giếng phóng (silo).

Cả ba tầng của tên lửa đều được làm bằng vật liệu composite. Trong quá trình vận hành tầng thứ nhất, việc điều khiển hành trình được thực hiện thông qua bốn cánh lái khí động học và bốn cánh lái luồng phản lực. Bốn bề mặt khí động học dạng lưới tương tự được sử dụng để ổn định. Trong giai đoạn bay tầng thứ hai và thứ ba, khí được phun vào phần loe của loa phụt để điều khiển hướng bay.

Tên lửa được triển khai trong một ống phóng lắp trên xe phóng tự hành (TEL) với khung gầm 7 trục có khả năng vượt địa hình. Khung gầm tích hợp các kích, bộ truyền động khí nén và thủy lực cùng các xi-lanh với sức mạnh hàng trăm tấn, dùng để kích và cân bằng xe phóng, giúp tăng tốc (khi tác chiến) và làm chậm (khi duy trì) quá trình dựng ống phóng chứa tên lửa lên vị trí thẳng đứng. Đi kèm với TEL là một Trạm chỉ huy di động, mang theo các thiết bị hỗ trợ lắp trên khung gầm 4 trục vượt địa hình với các thùng xe hợp nhất. Tổ hợp này được trang bị hệ thống dẫn đường quán tính trên xe, cho phép nhóm TEL có khả năng thực hiện việc phóng độc lập từ các điểm triển khai dã chiến. Hệ thống dẫn đường và hỗ trợ địa hình - trắc địa này, do Viện Nghiên cứu "Signal" chế tạo, giúp xác định vị trí xe phóng tại thực địa một cách nhanh chóng và chính xác cao, cho phép kíp vận hành thực hiện phóng tên lửa từ bất kỳ điểm nào trên lộ trình tuần tra chiến đấu. Việc phóng cũng có thể được thực hiện tại các căn cứ trung đoàn từ nhà xe đồn trú đã đề cập ở trên.

Lịch sử vận hành 

Tại thời điểm ký kết Hiệp ước START I vào năm 1991, Liên Xô đã triển khai khoảng 288 tên lửa Topol. Việc triển khai tiếp tục được thực hiện, và đến cuối năm 1996, tổng cộng 360 tên lửa Topol đã được đưa vào hoạt động.

Tên lửa Topol được triển khai tại các địa điểm đã được phát triển trước đó. Sau khi Hiệp ước INF được ký kết vào năm 1987, một số địa điểm triển khai RSD-10 Pioneer đã được cải tạo để phóng tên lửa Topol. Hoa Kỳ đã bày tỏ những lo ngại cụ thể trong quá trình đàm phán hiệp ước INF. Khi hệ thống tên lửa RT-2PM được triển khai thực địa, với tên lửa nằm trong ống phóng và đặt trên bệ phóng, phía Mỹ cho rằng ống phóng có thể che giấu một tên lửa RSD-10 Pioneer. Điều này gây lo ngại vì không giống như thiết kế đầu đạn đơn của RT-2PM Topol, RSD-10 mang tới 3 đầu đạn. Một giải pháp đã đạt được sau khi Liên Xô đồng ý cho phép các nhóm thanh sát sử dụng hệ thống phát hiện bức xạ để đo cường độ dòng neutron nhanh phát ra từ ống phóng. Một ống phóng chứa tên lửa mang đầu đạn đơn, chẳng hạn như RT-2PM Topol, sẽ phát ra một kiểu mẫu neutron nhanh khác biệt so với ống phóng chứa tên lửa có ba đầu đạn như RSD-10.

Các điều khoản của thỏa thuận SALT II nghiêm cấm triển khai nhiều hơn một loại tên lửa mới (vốn đã trở thành RT-23UTTh), nên Liên Xô đã chính thức tuyên bố rằng RT-2PM Topol được phát triển để nâng cấp loại RT-2 đặt trong giếng phóng. Chính phủ Hoa Kỳ đã tranh bỏ quan điểm này, cho rằng tên lửa này rõ ràng lớn hơn 5% và có trọng lượng ném gấp đôi so với RT-2, do đó cấu thành một hệ thống tên lửa mới. Nguyên soái Nikolai Ogarkov, Tổng tham mưu trưởng quân đội Liên Xô, đã hủy bỏ chuyến bay thử nghiệm ngày 1 tháng 9 năm 1983 của RT-2PM Topol (dự kiến phóng từ Plesetsk - bãi phóng ở tây bắc Nga dùng để bắn thử các ICBM nhiên liệu rắn) - vốn dự kiến 24 phút sau đó sẽ hạ cánh xuống khu vực mục tiêu Klyuchi trên Bán đảo Kamchatka. Đêm diễn ra đợt phóng dự kiến cũng chính là đêm Chuyến bay 007 của Korean Air Lines bị bắn rơi sau khi vô tình xâm nhập không phận Liên Xô trên vùng Kamchatka.

Một phiên bản RT-2PM Topol với hai MIRV có thể đã được thử nghiệm vào năm 1991, và tên lửa này đã được thử nghiệm ít nhất một lần với bốn đầu đạn MIRV, nhưng dường như không có sự phát triển thêm nào cho phiên bản đa đầu đạn. Điều này đã trở thành một điểm tranh cãi trong quá trình kết thúc đàm phán START năm 1991, thời điểm mà Mỹ thúc ép đưa ra định nghĩa về "tải xuống" (tháo gỡ đầu đạn khỏi tên lửa) nhằm gây khó khăn cho bất kỳ nỗ lực nào của Liên Xô trong việc đột ngột triển khai nhiều đầu đạn trên RT-2PM Topol.

Nga có kế hoạch tái trang bị cho khoảng 400 giếng phóng nơi đặt các tên lửa lạc hậu như UR-100, RT-2 và MR-UR-100. Theo Hiệp ước START II (một thỏa thuận không ràng buộc), Nga sẽ có thể đặt 90 tên lửa nhiên liệu rắn đầu đạn đơn vào các giếng phóng R-36 đã được tái trang bị. Để ngăn chặn kịch bản tái chuyển đổi nhanh chóng các giếng phóng R-36 tại chỗ, việc thanh sát thực địa đã trở thành một khía cạnh rất quan trọng trong xác minh START II.

Đến cuối những năm 1990, tình trạng thiếu hụt tài nguyên và nhân lực có trình độ đã buộc Lực lượng Tên lửa Chiến lược phải cắt giảm đáng kể các hoạt động, với không quá một hoặc hai trung đoàn tên lửa RT-2PM Topol di động được triển khai phân tán tại thực địa. Khoảng 40 trung đoàn còn lại, mỗi trung đoàn có chín tên lửa đầu đạn đơn, vẫn duy trì trong các đồn trú.

Thời kỳ hậu Xô Viết 

Sự tan rã của Liên Xô đã có tác động đáng kể đến chương trình Topol. Việc sản xuất các thành phần ICBM bị phân tán đã gây khó khăn nghiêm trọng cho việc nghiên cứu và chế tạo các hệ thống tên lửa mới. Ví dụ, Nhà máy chế tạo xe kéo bánh lốp Minsk tại Belarus sản xuất xe phóng tự hành, và khoảng 90% các thành phần của hệ thống dẫn đường được sản xuất tại Ukraine.

Tại Belarus, tính đến tháng 12 năm 1995, 63 tên lửa ICBM RT-2PM Topol ban đầu triển khai tại đây đã được trả lại Nga. Tính đến tháng 12 năm 1995, Belarus còn hai trung đoàn RT-2PM Topol di động đang hoạt động trên lãnh thổ, với tổng cộng 18 đầu đạn hạt nhân. Vào tháng 7 năm 1992, Belarus đã ký một thỏa thuận với Nga đặt các trung đoàn này dưới sự kiểm soát độc quyền của Nga. Vào tháng 9 năm 1993, Moscow và Minsk đã ký một thỏa thuận yêu cầu trả lại các tên lửa hạt nhân này cùng tất cả thiết bị hỗ trợ tên lửa liên quan cho Nga trước cuối năm 1996. Tổng cộng 81 tên lửa ICBM RT-2PM Topol và các đầu đạn liên quan đã được trả lại Nga từ Belarus.

Lịch sử gần đây 
Vào ngày 18 tháng 10 năm 2007, một đợt phóng thử nghiệm thành công khác đã được thực hiện. Một tên lửa Topol từ bệ phóng di động tại bãi thử Plesetsk đã đánh trúng mục tiêu tại Kamchatka. Như đại diện Lực lượng Tên lửa Chiến lược báo cáo, đợt thử nghiệm này cho phép kéo dài tuổi thọ phục vụ của Topol lên 21 năm.

Một cuộc thử nghiệm khác của RT-2PM Topol được thực hiện vào thứ Năm, ngày 28 tháng 8 năm 2008. Đợt phóng này được cho là có nhiệm vụ đặc biệt nhằm kiểm tra khả năng của tên lửa trong việc né tránh các hệ thống phát hiện mặt đất.

Một đợt thử nghiệm khác được tiến hành vào ngày 12 tháng 10 năm 2008 khi một quả Topol được phóng từ bãi thử Plesetsk ở miền bắc nước Nga. Tên lửa, mang theo đầu đạn giả, đã đánh trúng mục tiêu tại Bãi thử tên lửa Kura trên Bán đảo Kamchatka.

Các cuộc thử nghiệm được thực hiện vào ngày 28 tháng 10 năm 2011 và ngày 3 tháng 11 năm 2011 đã xác nhận việc kéo dài tuổi thọ phục vụ lên 23 năm (đến năm 2019). Nhiều thử nghiệm khác để kéo dài lên 25 năm đã được công bố, và vào ngày 30 tháng 10 năm 2012, một tên lửa đạn đạo liên lục địa RS-12M Topol đã được phóng từ bãi thử Plesetsk ở miền bắc nước Nga.

Vào ngày 4 tháng 3 năm 2014, Nga đã bắn thử một tên lửa đạn đạo liên lục địa RS-12M Topol từ bãi thử Kapustin Yar gần Biển Caspi, đánh trúng mục tiêu thành công tại một bãi thử ở Kazakhstan. Mặc dù Hoa Kỳ đã nhận được thông báo trước về cuộc thử nghiệm, nhưng nó diễn ra trùng hợp với thời điểm Nga sáp nhập Crimea.

Vào ngày 20 tháng 3 năm 2014, Nga tiếp tục bắn thử một tên lửa đạn đạo liên lục địa RS-12M Topol từ bãi thử Kapustin Yar.

Ngày 11 tháng 9 năm 2016 - Lực lượng Tên lửa Chiến lược Nga đã thực hiện một đợt phóng thử thành công tên lửa đạn đạo liên lục địa RS-12M Topol, Bộ Quốc phòng cho biết hôm thứ Sáu. Theo bộ này, tên lửa được phóng từ trung tâm vũ trụ Plesetsk ở tây bắc nước Nga đã đánh trúng mục tiêu định sẵn trên bán đảo Kamchatka "với độ chính xác cao." RS-12M Topol là loại tên lửa đạn đạo liên lục địa đầu đạn đơn, đi vào phục vụ từ năm 1985. Nó có tầm bắn tối đa 10.000 km (6.125 dặm) và có thể mang theo một đầu đạn hạt nhân với sức công phá lên đến 550 kiloton.

Vào ngày 28 tháng 11 năm 2019, Lực lượng Tên lửa Chiến lược Nga đã thực hiện một cuộc thử nghiệm tên lửa với đợt phóng dưới quỹ đạo của tên lửa RS-12M Topol từ Kapustin Yar. Cuộc thử nghiệm đã thành công.

Topol cuối cùng sẽ được thay thế bằng phiên bản di động đường bộ của tên lửa Topol-M.

Vào ngày 16 tháng 12 năm 2023, tư lệnh Lực lượng Tên lửa Chiến lược, Thượng tướng Sergei Karakaev, thông báo rằng với việc tái trang bị cho trung đoàn tên lửa cuối cùng của đơn vị tên lửa Bologovsky ở vùng Tver từ Topol sang RS-24 Yars, quá trình tái trang bị cho nhóm di động của Lực lượng Tên lửa Chiến lược đã hoàn tất.

Trung tâm Tình báo Hàng không và Vũ trụ Quốc gia thuộc Không quân Hoa Kỳ ước tính rằng tính đến tháng 6 năm 2017, có khoảng 100 bệ phóng đã được triển khai vận hành.

Các biến thể 
 Start-1 – một phương tiện phóng không gian thương mại được phát triển từ loại tên lửa này.

Các quốc gia vận hành 

Lực lượng Tên lửa Chiến lược Nga là đơn vị vận hành duy nhất của RT-2PM Topol. Tính đến tháng 3 năm 2020, có 36 tên lửa RT-2PM Topol di động đường bộ đã được triển khai tại:
Sư đoàn Tên lửa số 35 tại Barnaul
 Sư đoàn Tên lửa Cận vệ số 7 tại Vypolzovo

Các đơn vị vận hành trước đây 
 
 Sư đoàn Tên lửa Cận vệ số 39 (Pashino, Tỉnh Novosibirsk)

Xem thêm 
 Lực lượng Tên lửa Chiến lược Nga
 RT-2PM2 Topol-M
 RS-24 Yars
 RS-26 Rubezh
 RS-28 Sarmat
 R-36
 UR-100N
 LGM-30 Minuteman
 Agni-V
 DF-5
 DF-41
 Hwasong-18

Tham khảo

Tên lửa đạn đạo liên lục địa Liên Xô