Xét nghiệm nhanh liên cầu khuẩn

Xét nghiệm nhanh liên cầu khuẩn (tiếng Anh: Rapid strep test, viết tắt là RST) là một xét nghiệm phát hiện kháng nguyên nhanh (RADT) được sử dụng rộng rãi tại các phòng khám để hỗ trợ chẩn đoán viêm họng do liên cầu khuẩn nhóm A (GAS), thường được gọi là viêm họng liên cầu khuẩn. Hiện nay có một số loại xét nghiệm liên cầu khuẩn nhanh đang được sử dụng, mỗi loại dựa trên công nghệ đặc thù riêng. Tuy nhiên, tất cả đều hoạt động dựa trên nguyên lý phát hiện sự hiện diện của GAS trong hầu họng một người thông qua phản ứng với các kháng nguyên đặc hiệu của GAS có trên mẫu ngoáy họng.

Ứng dụng trong y học 
Xét nghiệm liên cầu khuẩn nhanh có thể hỗ trợ bác sĩ lâm sàng quyết định có nên kê đơn kháng sinh cho người bệnh viêm họng - một bệnh nhiễm trùng họng thường gặp.  Phần lớn các trường hợp viêm họng do nhiễm virus, nhưng một tỷ lệ đáng kể (20% đến 40% ở trẻ em và 5% đến 15% ở người lớn) là do nhiễm vi khuẩn. Triệu chứng của nhiễm virus và nhiễm vi khuẩn có thể không thể phân biệt được, nhưng chỉ có viêm họng do vi khuẩn mới có thể điều trị hiệu quả bằng kháng sinh. Vì tác nhân chính gây viêm họng do vi khuẩn là liên cầu khuẩn nhóm A (GAS), sự hiện diện của vi sinh vật này trong họng người bệnh được xem là điều kiện cần để chỉ định kháng sinh. Viêm họng do GAS là bệnh tự giới hạn, thường khỏi trong vòng một tuần mà không cần dùng thuốc. Tuy nhiên, kháng sinh có thể rút ngắn thời gian và giảm mức độ nặng của bệnh, đồng thời giảm nguy cơ mắc một số biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng, bao gồm bệnh tim thấp.

Xét nghiệm RST cũng có thể mang lại lợi ích cho sức khỏe cộng đồng. Bên cạnh các tác dụng phụ không mong muốn trên từng cá thể, việc sử dụng kháng sinh không hợp lý được cho là góp phần làm phát sinh các chủng vi khuẩn kháng thuốc. Bằng cách giúp xác định nhiễm khuẩn, xét nghiệm RST có thể góp phần hạn chế sử dụng kháng sinh trong các bệnh do virus - nơi kháng sinh không mang lại lợi ích.

Một số hướng dẫn lâm sàng khuyến cáo sử dụng xét nghiệm RST cho người bệnh viêm họng, nhưng một số khác thì không. Các hướng dẫn của Hoa Kỳ có xu hướng ủng hộ việc sử dụng này một cách nhất quán hơn so với các hướng dẫn tương đương ở châu Âu. Việc sử dụng xét nghiệm RST có thể mang lại lợi ích lớn nhất ở thế giới thứ ba, nơi các biến chứng của nhiễm liên cầu khuẩn phổ biến nhất, nhưng việc sử dụng xét nghiệm này tại các khu vực này vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Nuôi cấy vi sinh vật từ mẫu ngoáy họng là một phương pháp thay thế đáng tin cậy và có chi phí phù hợp so với xét nghiệm RST, với độ nhạy và độ đặc hiệu cao. Tuy nhiên, nuôi cấy đòi hỏi các trang thiết bị đặc biệt và thường mất 48 giờ để có kết quả, trong khi xét nghiệm RST có thể cho kết quả trong vòng vài phút.

Quy trình 
Đầu tiên, bệnh nhân được ngoáy họng để lấy mẫu dịch nhầy. Trong hầu hết các xét nghiệm RST, mẫu dịch nhầy này sau đó được tiếp xúc với thuốc thử có chứa kháng thể liên kết đặc hiệu với kháng nguyên của GAS. Kết quả dương tính được xác định bằng một phản ứng có thể quan sát bằng mắt thường. Có ba loại RST chính: Thứ nhất, xét nghiệm cố định hạt latex (latex fixation test) được phát triển từ những năm 1980 và hiện phần lớn đã lỗi thời. Kỹ thuật này sử dụng các hạt latex được phủ kháng nguyên, các hạt này sẽ ngưng kết rõ ràng xung quanh kháng thể kháng GAS nếu kháng thể này hiện diện. Thứ hai, xét nghiệm dòng chảy bên (lateral flow test) hiện là loại RST được sử dụng rộng rãi nhất. Mẫu bệnh phẩm được nhỏ lên một dải màng nitrocellulose; nếu có kháng nguyên GAS, chúng sẽ di chuyển dọc theo màng và tạo thành một vạch nhìn thấy được, đó là kháng nguyên gắn với kháng thể được đánh dấu. Thứ ba, xét nghiệm miễn dịch đo quang (optical immunoassay) là loại xét nghiệm mới nhất và đắt tiền hơn. Kỹ thuật này bao gồm việc trộn mẫu với kháng thể được đánh dấu, sau đó đưa lên một chất nền đặc biệt trên màng, chất này sẽ thay đổi màu sắc để báo hiệu sự có mặt hay vắng mặt của kháng nguyên GAS.

Giải thích kết quả 
Độ đặc hiệu của RST đối với sự hiện diện của GAS ít nhất là 95%, với một số nghiên cứu tìm thấy độ đặc hiệu gần 100%. Do đó, nếu kết quả xét nghiệm dương tính, rất có khả năng có sự hiện diện của GAS. Tuy nhiên, có 5% đến 20% cá thể mang GAS trong họng mà không có triệu chứng nhiễm trùng, vì vậy việc tìm thấy GAS ở một người bị viêm họng không chứng minh được rằng vi sinh vật này chính là tác nhân gây nhiễm trùng. Độ nhạy của RST dạng dòng chảy bên tương đối thấp, chỉ khoảng 65% đến 80%. Do đó, kết quả âm tính từ loại xét nghiệm này không thể được sử dụng để loại trừ viêm họng do GAS, một hạn chế đáng kể so với nuôi cấy vi sinh vật – vốn có độ nhạy từ 90% đến 95%. Tuy nhiên, các xét nghiệm RST dạng miễn dịch đo quang đã được chứng minh có độ nhạy cao hơn nhiều - lên tới 94%.

Mặc dù RST không thể phân biệt được nhiễm GAS với tình trạng mang vi khuẩn không triệu chứng, phần lớn các cơ quan chuyên môn khuyến cáo điều trị bằng kháng sinh trong trường hợp kết quả RST dương tính ở người bệnh bị đau họng. Hướng dẫn của ngành y tế Hoa Kỳ khuyến cáo nên theo dõi kết quả âm tính bằng nuôi cấy vi sinh vật, trong khi các hướng dẫn của ngành y tế châu Âu cho rằng có thể dựa vào kết quả RST âm tính mà không cần xét nghiệm thêm.

Xem thêm 

 Sàng lọc (y tế)
 Xét nghiệm chẩn đoán

Chú thích 

Thuật ngữ y học
Kiểm tra y tế