Lê Nhị Hà

Lê Nhị Hà (20 tháng 11 năm 1932 – tháng 4 năm 2012) là một nhà viết kịch và nhà biên kịch người Việt Nam. Tên khai sinh của ông là Hoàng Văn Nhị. Trước khi chuyên viết kịch, ông từng dạy học và công tác trong ngành văn hóa ở Sơn Tây; đến cuối thập niên 1970, ông chuyển vào Nha Trang và làm việc tại Sở Văn hóa – Thông tin Phú Khánh (nay thuộc tỉnh Khánh Hòa).

Ông được biết đến với kịch nói "Người giám khảo cuối cùng" và kịch bản bộ phim truyền hình lịch sử dài 45 tập Ngọn nến hoàng cung (Hãng phim Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất, phát sóng năm 2004). Bộ phim là một thành công lớn trong sự nghiệp hoạt động của Lê Nhị Hà, đạt nhiều giải thưởng cao quý trong làng phim Việt Nam. Ông còn viết nhiều kịch bản phim tài liệu về đề tài lịch sử và tham gia hoạt động sân khấu ở Khánh Hòa.

Tiểu sử 
Lê Nhị Hà tên khai sinh Hoàng Văn Nhị, sinh ngày 20 tháng 11 năm 1932 tại xã Vạn Thắng, huyện Ba Vì, tỉnh Sơn Tây (nay thuộc Hà Nội). Năm 1955, ông tốt nghiệp trung học phổ thông, trúng tuyển Trường Trung cấp Sư phạm Sơn Tây (khoa Văn – Sử), rồi về dạy học ở thị xã Sơn Tây và tiếp tục viết văn, làm thơ.

Năm 1957, Lê Nhị Hà ra mắt ấn phẩm Nghĩa vụ quân sự diễn ca của Lê Nhị Hà, xuất bản tại Hà Nội bởi Nhà xuất bản Phổ thông.

Năm 1973, ông nghỉ dạy học, chuyển sang công tác trong ngành văn hóa ở Sơn Tây và chuyên viết kịch bản văn học. Năm 1975, Báo Khánh Hòa cho biết ông ra mắt tập truyện ký "Ngã ba sông" do Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành; (thông tin thư mục Thư viện Quốc gia Việt Nam thì ghi nhận ấn phẩm Ngã ba sông của Lê Nhị Hà xuất bản tại Hà Nội bởi Nhà xuất bản Phụ nữ năm 1976). Cuối năm 1977, ông chuyển vào sinh sống tại Nha Trang và tiếp tục sáng tác. Đầu năm 1980, ông chuyển từ tỉnh Hà Sơn Bình vào công tác tại Phòng Văn nghệ, Sở Văn hóa – Thông tin tỉnh Phú Khánh.

Sau giai đoạn viết văn xuôi, Lê Nhị Hà chuyển sang thử sức ở lĩnh vực kịch bản sân khấu; bài viết trên Báo Khánh Hòa cho biết ông yêu sân khấu từ thuở thiếu thời, đặc biệt là kịch nói. Kịch bản đầu tay của ông, "Người giám khảo cuối cùng", được các nhà biên kịch Đào Hồng Cẩm, Tào Mạt và đạo diễn sân khấu Nguyễn Đình Nghi góp ý chỉnh sửa, rồi được Đoàn kịch nói Hà Nội dàn dựng và công diễn, gây tiếng vang. Vở kịch từng được công diễn tại Nhà hát Lớn Hà Nội dưới sự đạo diễn của Lộng Chương. Thư mục của một số thư viện ghi nhận kịch bản này được in thành sách với nhan đề Người giám khảo cuối cùng: tập kịch (Hà Nội: Nhà xuất bản Sân khấu, 2007). Giai đoạn này, ông cũng được nhắc đến với vai trò phụ trách một trại sáng tác văn học do Bộ Giáo dục tổ chức.

Sự nghiệp sân khấu 
Vở kịch nói "Người giám khảo cuối cùng" được phát trên chương trình Sân khấu truyền thanh của Đài Tiếng nói Việt Nam vào cuối năm 1972 và do Đoàn kịch nói Hà Nội biểu diễn. Bài viết trên Báo Khánh Hòa mô tả tác phẩm phản ánh tình thầy trò và đời sống dạy – học trong bối cảnh miền Bắc thời chiến.

Từ năm 1981 đến 1986, sau khi chuyển vào Nha Trang, Lê Nhị Hà tiếp tục viết nhiều kịch bản sân khấu. Bốn vở kịch của giai đoạn này gồm "Tiếng đàn thuở xa xưa" (được Đoàn cải lương Hoa Biển Phú Khánh dựng), "Những đôi mắt biên cương" (được Đoàn dân ca kịch Đà Nẵng và Dân ca Thuận Hải dựng năm 1982), "Rô Ti Xen và 12 con mắt" và "Người bị xiềng vách đá".

Tại Khánh Hòa, Lê Nhị Hà trong số các nhà viết kịch có đóng góp cho hoạt động sáng tác kịch bản sân khấu của tỉnh. Bài viết tưởng niệm trên Báo Khánh Hòa nhận định kịch của ông thường xoáy sâu vào số phận con người và đề cao tính nhân văn. Vở "Tiếng đàn thuở xa xưa" cũng từng được đạo diễn, tác giả kịch bản Nguyễn Sỹ Chức chuyển thể và dàn dựng thành tuồng.

Sự nghiệp điện ảnh và truyền hình 
Từ kịch bản sân khấu, Lê Nhị Hà chuyển sang viết kịch bản phim; ở tuổi khoảng 70, ông vẫn tham gia cùng nhiều đài truyền hình để thực hiện hàng chục phim tài liệu về đề tài lịch sử.

Ngọn nến hoàng cung 
Đề cương kịch bản Ngọn nến hoàng cung được thông qua ngày 26 tháng 12 năm 1993; bộ phim hoàn thành năm 2003 (10 năm sau), trong đó phần viết kịch bản của Lê Nhị Hà kéo dài hơn 7 năm và gần 3 năm còn lại là quá trình sản xuất phim từ lúc khởi quay đến khi hoàn chỉnh các khâu trước khi trình chiếu. Ông Hà đã có quá trình chuẩn bị tư liệu cho bộ phim gồm hàng nghìn trang ghi chép, thư từ và hình ảnh sưu tầm từ nhiều nguồn (kể cả từ Pháp và Trung Quốc), cùng việc tìm gặp nhiều nhân chứng liên quan đến các nhân vật và bối cảnh lịch sử được phản ánh trong phim.

Sau bốn năm thực hiện, bộ phim truyền hình 45 tập Ngọn nến hoàng cung ra mắt khán giả từ ngày 13 tháng 8 năm 2004 trên kênh HTV9 với kịch bản của Lê Nhị Hà và đạo diễn là Nguyễn Quốc Hưng, bối cảnh quay trải rộng khắp ba miền, đồng thời có các đợt quay tại Pháp và Trung Quốc, sử dụng gần 2.000 bộ trang phục. Một bài giới thiệu trên Sài Gòn Giải Phóng cũng nêu phim do Hãng phim Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất, kịch bản của Lê Nhị Hà và gồm 45 tập. Nội dung phim tái hiện và lý giải sự sụp đổ của triều Nguyễn trước cao trào Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đồng thời lồng ghép các tuyến truyện tình và yếu tố hài nhằm giảm sự khô khan của đề tài lịch sử. Lê Nhị Hà khai thác tư liệu bằng nhiều ngôn ngữ (trong đó có tiếng Việt, tiếng Pháp và tiếng Trung Quốc) trong quá trình xây dựng kịch bản.

Khi ra mắt, Ngọn nến hoàng cung được Báo Khánh Hòa mô tả là bộ phim truyền hình lịch sử có độ dài kỷ lục đầu tiên ở Việt Nam. Một số bài bình luận ghi nhận bộ phim được đánh giá cao về bối cảnh, phục trang và cách xây dựng nhân vật, nhưng cũng nêu hạn chế do điều kiện sản xuất, khiến nhiều cảnh quay là nội cảnh.

Đầu năm, Ngọn nến hoàng cung đoạt Giải Mai Vàng lần X – 2004 ở hạng mục đạo diễn điện ảnh với phim truyền hình (người nhận đạo diễn Nguyễn Quốc Hưng). Ít lâu sau, tại lễ trao Giải Cánh diều 2004 (tổ chức năm 2005), Ngọn nến hoàng cung được trao Cánh diều vàng cho hạng mục phim truyện truyền hình dài tập.

Qua đời 
Sau thành công của Ngọn nến hoàng cung, Lê Nhị Hà tiếp tục thực hiện một dự án phim truyền hình khác mang tên Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng phải bỏ dở do sức khỏe suy giảm và bệnh tim. Bài viết tưởng niệm trên Báo Khánh Hòa nhận định sự ra đi của ông là một tổn thất đối với Hội Văn học – Nghệ thuật Khánh Hòa.

Tác phẩm

Thơ 
 Nghĩa vụ quân sự diễn ca (NXB Phổ thông, 1957).

Truyện ký 
 Ngã ba sông (NXB Phụ nữ).

Kịch 
 "Người giám khảo cuối cùng".
 "Tiếng đàn thuở xa xưa".
 "Những đôi mắt biên cương".
 "Rô Ti Xen và 12 con mắt".
 "Người bị xiềng vách đá".

Phim tài liệu 
 Huế tháng tám.
 Cố đô Huế khúc dạo đầu.
 Cựu Hoàng đế Duy Tân.

Phim truyền hình 
 Ngọn nến hoàng cung.
 Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh (dở dang).

Giải thưởng

Tham khảo 

Người Hà Nội
Nhà viết kịch
Nhà biên kịch phim
Nhà biên kịch điện ảnh Việt Nam
Nhà viết kịch Việt Nam