Triết học hệ thống

Triết học hệ thống là một phân môn nhằm mục đích xây dựng một triết học mới (theo nghĩa là một thế giới quan) bằng cách sử dụng các khái niệm hệ thống. Phân môn này lần đầu tiên được mô tả bởi Ervin Laszlo trong cuốn sách xuất bản năm 1972 của ông mang tên Introduction to Systems Philosophy: Toward a New Paradigm of Contemporary Thought (Dẫn nhập về Triết học Hệ thống: Hướng tới một Mô thức mới cho Tư tưởng Đương đại). Nó được mô tả là "sự định hướng lại tư tưởng và thế giới quan nảy sinh từ việc đưa 'hệ thống' vào như một mô thức khoa học mới".

Tổng quan 
Ngay sau khi Laszlo sáng lập triết học hệ thống, nó đã được Ludwig von Bertalanffy, một trong những người sáng lập lý thuyết hệ thống tổng quát, đặt vào bối cảnh khi ông phân loại ba lĩnh vực trong hệ thống học (systemics) bao gồm:

 "Khoa học hệ thống", liên quan đến "việc khám phá khoa học và lý thuyết về 'hệ thống' trong các ngành khoa học khác nhau... và lý thuyết hệ thống tổng quát như một học thuyết về các nguyên tắc áp dụng cho mọi hệ thống";
 "Công nghệ hệ thống", liên quan đến "các vấn đề nảy sinh trong công nghệ và xã hội hiện đại, bao gồm cả 'phần cứng' của máy tính, máy móc tự điều chỉnh tự động, v.v., và 'phần mềm' của các phát triển lý thuyết và phân môn mới"; và
 "Triết học hệ thống", liên quan đến "triết học mới về tự nhiên", coi thế giới là một tổ chức lớn" có tính chất "hữu cơ" (organismic) chứ không phải "cơ giới" (mechanistic).

Triết học hệ thống bao gồm bốn lĩnh vực chính:

 "Bản thể luận hệ thống" (Systems ontology), liên quan "đến ý nghĩa của 'hệ thống' và cách các hệ thống được hiện thực hóa ở các cấp độ khác nhau của thế giới quan sát";
 "Mô thức hệ thống" (Systems paradigms), liên quan đến việc phát triển các thế giới quan coi "[nhân loại] là một loài thuộc hệ thống cụ thể và thực tế, gắn liền với các hệ thống phân cấp tự nhiên bao trùm của các hệ thống vật lý, sinh học và xã hội";
 "Giá trị luận hệ thống" (Systems axiology), liên quan đến việc phát triển các mô hình hệ thống bao gồm "các mối quan tâm nhân văn", và coi "các biểu tượng, giá trị, thực thể xã hội và văn hóa" là "một cái gì đó rất 'thực'" và có sự "gắn kết trong một trật tự vũ trụ của các hệ thống phân cấp"; và
 "Triết học hệ thống ứng dụng" (Applied systems philosophy), liên quan đến việc sử dụng những hiểu biết sâu sắc từ các nhánh khác của triết học hệ thống để giải quyết các vấn đề thực tế, đặc biệt là các vấn đề xã hội và triết học.

Thuật ngữ "triết học hệ thống" thường được sử dụng như một cách nói ngắn gọn tiện lợi để chỉ "triết học về các hệ thống", nhưng cách sử dụng này có thể gây hiểu nhầm. Triết học về các hệ thống trên thực tế chỉ là thành phần của triết học hệ thống được von Bertalanffy gọi là "bản thể luận hệ thống" và "siêu hình học hệ thống" bởi Laszlo. Bản thể luận hệ thống cung cấp nền tảng quan trọng cho tư duy hệ thống nhưng không bao hàm trọng tâm thiết yếu của triết học hệ thống, đó là việc trình bày rõ ràng một thế giới quan dựa trên các quan điểm hệ thống và các mối quan tâm nhân văn.

Nguồn gốc và sự phát triển của triết học hệ thống

Sự sáng lập triết học hệ thống 
Triết học hệ thống được sáng lập bởi Ervin Laszlo vào năm 1972 với cuốn sách Introduction to Systems Philosophy: Toward a New Paradigm of Contemporary Thought. Lời tựa do Ludwig von Bertalanffy viết.

"Triết học hệ thống", theo nghĩa của Ervin Laszlo, có nghĩa là sử dụng quan điểm hệ thống để lập mô hình bản chất của thực tại, và sử dụng điều này để giải quyết các vấn đề quan trọng của con người (Laszlo, 1972). Laszlo đã phát triển ý tưởng đằng sau triết học hệ thống độc lập với công trình của von Bertalanffy về Lý thuyết Hệ thống Tổng quát (xuất bản năm 1968), nhưng họ đã gặp nhau trước khi cuốn Introduction to Systems Philosophy được xuất bản và quyết định gọi kỷ luật mới này là "triết học hệ thống" là quyết định chung của họ. Việc viết cuốn sách này mất năm năm, và trong cuốn tự truyện của mình, Laszlo gọi nó là "tác phẩm lớn của tôi".

"Ý tưởng lớn" của Laszlo, điều làm cho triết học hệ thống trở nên khả thi, là sự tồn tại của một lý thuyết hệ thống tổng quát nắm bắt các "mô hình" lặp lại trên các Hệ thống học (Systemics), những hệ thống này tự nắm bắt các "mô hình" lặp lại trên các ngành chuyên biệt, kéo theo việc thế giới được tổ chức như một tổng thể, và do đó có một sự thống nhất cơ bản. Dưới góc độ này, các miền đặc biệt của tự nhiên (như được đặc trưng bởi các khoa học chuyên biệt) là các biểu hiện dự phòng, các sự sắp xếp hoặc hình chiếu của một thực tại được sắp xếp theo một trật tự có thể nhận thức được. Nếu bản chất của sự thống nhất cơ bản này và cách nó tạo điều kiện cho thực tại hiện tượng có thể được hiểu rõ, nó sẽ cung cấp một sự trợ giúp mạnh mẽ để giải quyết các vấn đề xã hội học cấp bách và trả lời các câu hỏi triết học sâu sắc.

Trong những năm tiếp theo, triết học hệ thống đã được phát triển theo bốn hướng quan trọng, được thảo luận dưới đây.

Laszlo và các tương lai tiến hóa 
Sự phát triển đầu tiên là do chính Ervin Laszlo khởi xướng, và bắt nguồn từ mối quan tâm rằng cách thức khai thác các nguồn tài nguyên toàn cầu không tính đến các tác động hệ thống toàn cầu, và có vẻ như sẽ gây ra những hậu quả thảm khốc trên toàn cầu. Nghiên cứu trong lĩnh vực này tập trung vào việc phát triển các mô hình và can thiệp có thể mang lại sự thịnh vượng cho con người một cách bền vững trên quy mô toàn cầu. Laszlo thúc đẩy công việc trong lĩnh vực này thông qua Quỹ Quốc tế Câu lạc bộ Budapest, nơi ông là người sáng lập và Chủ tịch, và tạp chí World Futures: The Journal of General Evolution, nơi ông là biên tập viên.

Ozbekhan và vấn đề toàn cầu 
Một người cùng thời với Laszlo, Hasan Ozbekhan trong đề xuất ban đầu gửi cho Câu lạc bộ Rome đã xác định 49 Vấn đề Tới hạn Liên tục (Continuous Critical Problems - CCPs) đan xen với nhau để tạo ra Vấn đề Toàn cầu (Global Problematique). Công trình này đã bị Câu lạc bộ gạt sang một bên vì quá mang tính nhân văn và thay vào đó, họ đã áp dụng phương pháp tiếp cận động lực học hệ thống của Jay Forrester. Quyết định này dẫn đến việc xuất bản cuốn The Limits to Growth (Giới hạn của sự tăng trưởng).

Ozbekhan đã ngồi lại với Alexander Christakis và xem xét lại 49 CCP vào năm 1995 bằng cách sử dụng phương pháp luận Thiết kế Đối thoại Cấu trúc (Structured Dialogic Design - SDD), vốn chưa có vào năm 1970. Họ đã tạo ra một bản đồ ảnh hưởng xác định các điểm đòn bẩy để giảm thiểu vấn đề toàn cầu. Sau đó, một lớp học trực tuyến tại Đại học Flinders đã tạo ra một bản đồ ảnh hưởng mang những điểm tương đồng đáng chú ý với bản đồ do Ozbekhan và Christakis tạo ra. Vào năm 2013, Reynaldo Trevino và Bethania Arango đã liên kết 15 Thách thức Toàn cầu của Dự án Thiên niên kỷ với 49 CCP và tạo ra các hành động cho thấy ảnh hưởng giữa các thách thức và xác định các hành động để giải quyết các điểm đòn bẩy.

Apostel và sự hội nhập thế giới quan 
Hướng phát triển thứ hai được truyền cảm hứng bởi Leo Apostel, xuất phát từ mối quan tâm rằng các thế giới quan chuyên ngành ngày càng trở nên phân mảnh, làm suy yếu tiềm năng cho công việc liên ngành và xuyên ngành cần thiết để giải quyết các vấn đề kinh tế, văn hóa và xã hội cấp bách của thế giới. Nỗ lực này được khởi xướng qua việc xuất bản cuốn sách Worldviews: from fragmentation to integration (Thế giới quan: từ phân mảnh đến hội nhập) vào năm 1994 của Apostel và các cộng sự. Apostel đã thúc đẩy chương trình nghị sự này bằng cách thành lập Nhóm Thế giới quan (Worldviews Group) và sáng lập Trung tâm Nghiên cứu Liên ngành Leo Apostel thuộc Đại học Tự do Brussels (VUB). Công việc của các đơn vị này tập trung vào việc phát triển các mô hình hệ thống về cấu trúc và bản chất của thế giới quan, sử dụng nó để thúc đẩy một góc nhìn thống nhất về thế giới.

Midgley và can thiệp hệ thống 
Sáng kiến thứ ba được dẫn dắt bởi Gerald Midgley, phản ánh những lo ngại rằng các phát triển trong triết học ngôn ngữ, triết học khoa học và triết học xã hội học cho thấy tính khách quan trong việc lập mô hình thực tại là một lý tưởng không thể đạt được, bởi vì các giá trị của con người quyết định những gì được đưa vào hoặc loại trừ trong bất kỳ cuộc điều tra nào ("lựa chọn nội dung"), và quyết định cách các đối tượng được quan tâm được phân định ("phê phán ranh giới"). Hàm ý rằng có thể trong thực tế không thể đạt được sự đồng thuận khách quan về bản chất của thực tại và về "tính đúng đắn" của các lý thuyết đã truyền cảm hứng cho Midgley phát triển các thực tiễn cho can thiệp hệ thống có thể bỏ qua các cuộc tranh luận này bằng cách tập trung vào các quá trình liên quan đến việc đưa ra các phán đoán ranh giới trong các tình huống thực tế. Điều này hỗ trợ các thực tiễn can thiệp có hệ thống khai thác (thay vì cố gắng thống nhất) sự đa dạng của các lý thuyết và phương pháp phản ánh các quan điểm bị chi phối bởi các giá trị khác nhau. Quan điểm này dựa trên sự thừa nhận rằng các giá trị phải được xem xét công khai trong một mô thức hệ thống thực tế, trái ngược với cơ chế vẫn được sử dụng rộng rãi trong việc lập mô hình hành vi của các hệ thống tự nhiên. Văn bản trọng tâm của phương pháp này là cuốn sách Systemic Intervention: Philosophy, Methodology, Practice xuất bản năm 2000 của Midgley. Phương pháp tiếp cận này hiện được gọi là tư duy hệ thống phê phán ("phê phán" theo nghĩa "phản tư"), và là trọng tâm chính của Trung tâm Nghiên cứu Hệ thống thuộc Đại học Hull, nơi Midgley là Giám đốc.

Rousseau và chủ nghĩa thực tại giá trị 
Sự phát triển thứ tư do David Rousseau khởi xướng, bắt nguồn từ mối quan tâm rằng chủ nghĩa tương đối về giá trị thống trị trong các diễn ngôn học thuật có vấn đề đối với phúc lợi xã hội và cá nhân, trái ngược với các hàm ý toàn diện của triết học hệ thống, và không nhất quán với các khía cạnh phổ quát của trực giác đạo đức và trải nghiệm tâm linh. Ông đang thúc đẩy nghiên cứu hướng tới việc làm sáng tỏ nền tảng bản thể luận của các giá trị và trực giác chuẩn tắc, để kết hợp các giá trị vào mô hình hệ thống tự nhiên của Laszlo theo một cách toàn diện (như Apostel ủng hộ), phi giản lược (như Midgley ủng hộ), và được hỗ trợ bởi thực nghiệm (như William James ủng hộ). Rousseau thúc đẩy công việc này thông qua Trung tâm Triết học Hệ thống, nơi ông là người sáng lập và Giám đốc, cùng các dự án hợp tác với Đại học Hull.

Các tranh luận trong triết học hệ thống

Mối quan hệ giữa triết học hệ thống và lý thuyết hệ thống tổng quát 
Mối quan hệ giữa lý thuyết hệ thống tổng quát (GST) và triết học hệ thống (SP) đã là chủ đề của một cuộc tranh luận kỹ thuật trong lĩnh vực nghiên cứu hệ thống.

GST được Von Bertalanffy trình bày vào năm 1969 như một lý thuyết gói gọn "các mô hình, nguyên tắc và quy luật áp dụng cho các hệ thống tổng quát hoặc các phân lớp của chúng, bất kể loại cụ thể của chúng, bản chất của các phần tử thành phần của chúng, và các mối quan hệ hoặc 'lực' giữa chúng... Nó [là] một lý thuyết, không phải về các hệ thống thuộc một loại ít nhiều đặc biệt, mà là về các nguyên tắc phổ quát áp dụng cho các hệ thống nói chung". Tuy nhiên, vào đầu những năm 1970, ông đã tìm cách mở rộng thuật ngữ này để đại diện cho chủ đề chung của nghiên cứu hệ thống (systems inquiry), cho rằng khoa học hệ thống, công nghệ hệ thống và triết học hệ thống là "các khía cạnh" của GST "không thể tách rời về mặt nội dung nhưng có thể phân biệt được về mặt mục đích". Quan điểm này được hỗ trợ bởi các học giả nghiên cứu về von Bertalanffy hiện đại như David Pouvreau.

Một quan điểm thay thế bảo vệ ý định ban đầu đằng sau GST, và coi triết học hệ thống là một nỗ lực có mục tiêu riêng biệt với mục tiêu của GST. Quan điểm này theo sát các hàm ý mà Ervin Laszlo đã trình bày, coi triết học hệ thống như là việc theo đuổi một hệ quả của GST, cụ thể là có một thực tại có tổ chức nằm bên dưới thế giới hiện tượng, và rằng GST có thể hướng dẫn chúng ta tới sự hiểu biết về nó mà triết học hệ thống đang tìm cách làm sáng tỏ. Từ quan điểm này, GST "là nền tảng mà dựa vào đó chúng ta có thể xây dựng... triết học hệ thống". Quan điểm này đã được những nhà khoa học hệ thống khác như Béla H. Bánáthy tiếp nhận, ông coi triết học hệ thống là một trong bốn "lĩnh vực khái niệm" riêng biệt của nghiên cứu hệ thống cùng với lý thuyết, phương pháp luận và ứng dụng.

Thuyết phối cảnh so với Chủ nghĩa thực tại trong triết học hệ thống 
Một cuộc tranh luận quan trọng trong triết học hệ thống phản ánh bản chất của các hệ thống tự nhiên, và đặt câu hỏi liệu thực tại có thực sự được cấu thành từ các hệ thống có thực một cách khách quan hay không, hay khái niệm "hệ thống tự nhiên" chỉ phản ánh cách con người có thể nhìn nhận thế giới theo những góc độ liên quan đến mối quan tâm của chính họ.

Quan niệm ban đầu của Ervin Laszlo về triết học hệ thống là "một triết học về các hệ thống tự nhiên", và do đó sử dụng mô thức hệ thống để chỉ ra tự nhiên được tổ chức như thế nào. Tuy nhiên, điều này ngay lập tức gặp vấn đề, vì rõ ràng các hệ thống tự nhiên là các hệ thống mở, và liên tục trao đổi vật chất và năng lượng với môi trường của chúng. Điều này có thể khiến ranh giới giữa một hệ thống và môi trường của nó giống như một chức năng phục vụ lợi ích của người quan sát, chứ không phải là thứ vốn có trong một hệ thống đang thực sự tồn tại. Một số người coi điều này có nghĩa là ranh giới hệ thống là các cấu trúc chủ quan, ví dụ, C. West Churchman lập luận rằng "ranh giới là các cấu trúc xã hội hoặc cá nhân xác định giới hạn của những kiến thức được coi là phù hợp trong một phân tích".

Mặc dù việc giải quyết các vấn đề xã hội đòi hỏi phải tính đến các chuẩn mực và quan điểm xã hội, triết học hệ thống đề xuất rằng những vấn đề này có một giải pháp "thích đáng" vì chúng nói về các hệ thống thực: như Alexander Laszlo đã chỉ ra, các hệ thống tự nhiên là "một phức hợp gồm các phần tương tác có mối quan hệ với nhau theo cách mà các tương tác giữa chúng duy trì một thực thể duy trì ranh giới". Bằng cách này, bản sắc của một hệ thống được duy trì theo thời gian bất chấp các tương tác liên tục với một môi trường luôn thay đổi. Hệ thống có thể bị phá hủy hoặc biến đổi, nhưng nếu không có các tương tác triệt để (ví dụ: sự phân hạch của một nguyên tử hoặc cái chết của một sinh vật), bản sắc của chúng vẫn được duy trì một cách linh hoạt bằng các quá trình nội tại. Mặc dù chúng ta có thể vẽ ranh giới xung quanh các hệ thống khái niệm theo những cách phục vụ nhu cầu hoặc mục đích của chúng ta, nhưng theo triết học hệ thống, tự nhiên có những cách vẽ ranh giới nội tại, và nếu chúng ta làm sai lệch những điều này trong mô hình của mình, các 'giải pháp' của chúng ta có thể không hoạt động tốt trong thực tế.

Các trung tâm nghiên cứu 
 Centre for Systems Philosophy (Trung tâm Triết học Hệ thống), Vương quốc Anh
 Centre for Systems Studies (Trung tâm Nghiên cứu Hệ thống), Đại học Hull, Vương quốc Anh
 Club of Budapest (Câu lạc bộ Budapest), Hungary
 Trung tâm Nghiên cứu Liên ngành Leo Apostel (CLEA), Đại học Tự do Brussels, Bỉ
 Worldviews, Bỉ

Tham khảo

Đọc thêm 

 Diederik Aerts, B. D'Hooghe, R. Pinxten, and I. Wallerstein (Eds.). (2011). Worldviews, Science And Us: Interdisciplinary Perspectives On Worlds, Cultures And Society – Proceedings Of The Workshop On Worlds, Cultures And Society. World Scientific Publishing Company.
 Diederik Aerts, Leo Apostel, B. De Moor, S. Hellemans, E. Maex, H. Van Belle, and J. Van der Veken (1994). Worldviews: from fragmentation to integration. Brussels: VUB Press.
 Archie Bahm (1981). Five Types of Systems Philosophy. International Journal of General Systems, 6(4), 233–237.
 Archie Bahm (1983). Five systems concepts of society. Behavioral Science, 28(3), 204–218.
 Gregory Bateson (1979). Mind and nature : a necessary unity. New York: Dutton.
 Gregory Bateson (2000). Steps to an ecology of mind. Chicago IL: University of Chicago Press.
 Kenneth Boulding (1985). The World as a Total System. Beverly Hills, CA.: Sage Publications.
 Mario Bunge (1977). Ontology I: The furniture of the world. Reidel.
 Mario Bunge (1979). Ontology II: A World of Systems. Dordrecht: Reidel.
 Mario Bunge (2010). Matter and Mind: A Philosophical Inquiry. New York, NY: Springer.
 Francis Heylighen (2000). What is a world view? In F. Heylighen, C. Joslyn, & V. Turchin (Eds.), Principia Cybernetica Web (Principia Cybernetica, Brussels), http://cleamc11.vub.ac.be/WORLVIEW.html.
 Arthur Koestler (1967). The Ghost in the Machine. Henry Regnery Co.
 Alexander Laszlo & S. Krippner S. (1998) Systems theories: Their origins, foundations, and development. In J.S. Jordan (Ed.), Systems theories and a priori aspects of perception. Amsterdam: Elsevier Science, 1998. Ch. 3, tr. 47–74.
 Laszlo, A. (1998) Humanistic and systems sciences: The birth of a third culture. Pluriverso, 3(1), April 1998. tr. 108–121.
 Laszlo, A. & Laszlo, E. (1997) The contribution of the systems sciences to the humanities. Systems Research and Behavioral Science, 14(1), April 1997. tr. 5–19.
 Ervin Laszlo (1972a). Introduction to Systems Philosophy: Toward a New Paradigm of Contemporary Thought. New York N.Y.: Gordon & Breach.
 Laszlo, E. (1972b). The Systems View of the World: The Natural Philosophy of the New Developments in the Sciences. George Braziller.
 Laszlo, E. (1973). A Systems Philosophy of Human Values. Systems Research and Behavioral Science, 18(4), 250–259.
 Laszlo, E. (1996). The Systems View of the World: a Holistic Vision for our Time. Cresskill NJ: Hampton Press.
 Laszlo, E. (2005). Religion versus Science: The Conflict in Reference to Truth Value, not Cash Value. Zygon, 40(1), 57–61.
 Laszlo, E. (2006a). Science and the Reenchantment of the Cosmos: The Rise of the Integral Vision of Reality. Inner Traditions.
 Laszlo, E. (2006b). New Grounds for a Re-Union Between Science and Spirituality. World Futures: Journal of General Evolution, 62(1), 3.
 Gerald Midgley (2000) Systemic Intervention: Philosophy, Methodology, and Practice. Springer.
 Rousseau, D. (2013) Systems Philosophy and the Unity of Knowledge, forthcoming in Systems Research and Behavioral Science.
 Rousseau, D. (2011) Minds, Souls and Nature: A Systems-Philosophical Analysis of the Mind-Body Relationship. (PhD Thesis, University of Wales, Trinity Saint David, School of Theology, Religious Studies and Islamic Studies).
 Jan Smuts (1926). Holism and Evolution. New York: Macmillan Co.
 Vidal, C. (2008). Wat is een wereldbeeld? [What is a worldview?]. In H. Van Belle & J. Van der Veken (Eds.), Nieuwheid denken. De wetenschappen en het creatieve aspect van de werkelijkheid [Novel thoughts: Science and the Creative Aspect of Reality]. Acco Uitgeverij.*
 Jennifer Wilby (2005). Applying a Critical Systematic Review Process to Hierarchy Theory. Presented at the 2005 Conference of the Japan Advanced Institute of Science and Technology. Retrieved from https://dspace.jaist.ac.jp/dspace/handle/10119/3846
 Wilby, J. (2011). A New Framework for Viewing the Philosophy, Principles and Practice of Systems Science. Systems Research and Behavioral Science, 28(5), 437–442.

Liên kết ngoài 
 Systems Philosophy and Applications: A Bibliography bởi W. Huitt, Valdosta, Georgia, USA, cập nhật lần cuối tháng 12/2007.
 Organization and Process: Systems Philosophy and Whiteheadian Metaphysics bởi James E. Huchingson.