Chiến trường Châu Phi (Chiến tranh thế giới thứ nhất)

Chiến trường Châu Phi trong Chiến tranh thế giới thứ nhất bao gồm các chiến dịch tại Bắc Phi do Đế quốc Đức và Đế quốc Ottoman khởi xướng, các cuộc nổi dậy địa phương chống lại sự cai trị thuộc địa của châu Âu, và các chiến dịch của phe Đồng minh chống lại các thuộc địa Đức gồm Kamerun, Togoland, Tây Nam Phi thuộc Đức, và Đông Phi thuộc Đức. Các chiến dịch được tiến hành bởi lực lượng Schutztruppe Đức, các phong trào kháng chiến địa phương, và lực lượng của Đế quốc Anh, Pháp, Ý, Bỉ và Bồ Đào Nha.

Cuộc chiến tại châu Phi kéo dài từ ngày 3 tháng 8 năm 1914 đến ngày 25 tháng 11 năm 1918 — bảy ngày sau khi Đình chiến Compiègne chấm dứt chiến tranh tại châu Âu — và dẫn đến chiến thắng của phe Đồng minh cùng việc sáp nhập tất cả các thuộc địa Đức tại châu Phi.

Bối cảnh

Các thuộc địa Đức tại châu Phi 

Đức tham gia cuộc phân chia châu Phi muộn hơn các cường quốc châu Âu khác, phần lớn các thuộc địa được tiếp nhận trong giai đoạn 1880–1890. Do đó, các thuộc địa Đức tại châu Phi không được phòng thủ kiên cố và được bao quanh về đất liền bởi các thuộc địa của Anh, Pháp, Bỉ và Bồ Đào Nha. Lực lượng thuộc địa ban đầu chỉ là các đơn vị nhỏ, trang bị kém, được thành lập để duy trì trật tự nội địa hơn là tiến hành các chiến dịch quân sự quy mô lớn.

Đế quốc Anh, với quyền kiểm soát gần như tuyệt đối trên các đại dương thế giới, có khả năng và nguồn lực để chinh phục các thuộc địa Đức khi Thế chiến nổ ra. Việc triệt tiêu các cơ sở hải quân Đức tại châu Phi cũng là mục tiêu chiến lược quan trọng vì chúng có thể trở thành căn cứ cho tàu tập kích thương mại Đức.

Bốn thuộc địa Đức chính 

Có bốn thuộc địa Đức chính tại vùng hạ Sahara châu Phi:

 Togoland: Thuộc địa nhỏ nhất, nằm tại Tây Phi, không có lối ra biển và bị bao vây hoàn toàn bởi lãnh thổ Anh và Pháp.
 Kamerun (nay là Cameroon): Thuộc địa lớn ở Trung Tây Phi, tiếp giáp với nhiều thuộc địa Đồng minh.
 Tây Nam Phi thuộc Đức (nay là Namibia): Giáp với Liên minh Nam Phi ở phía nam, nơi người Đức có mối liên hệ mật thiết với cộng đồng người Boer đang bất mãn.
 Đông Phi thuộc Đức (nay là Tanzania, Rwanda, Burundi): Thuộc địa lớn nhất và được phòng thủ tốt nhất, dưới quyền chỉ huy xuất sắc của Đại tá Paul von Lettow-Vorbeck.

Chiến dịch Togoland (tháng 8 năm 1914) 

Chiến dịch Togoland là chiến dịch ngắn nhất và nhanh chóng nhất trong toàn bộ chiến trường châu Phi. Ngay sau khi chiến tranh bùng nổ, vào ngày 9 tháng 8 năm 1914, lực lượng Anh và Pháp cùng lúc xâm nhập vào Togoland từ cả hai phía. Lực lượng Đức tại đây chỉ vỏn vẹn khoảng 1.500 binh sĩ gồm người Đức và cảnh sát thuộc địa châu Phi.

Mục tiêu ưu tiên số một của Đồng minh là trạm vô tuyến điện ở Kamina — cơ sở liên lạc hải ngoại mạnh nhất của Đức tại châu Phi, có khả năng điều phối tàu chiến Đức trên toàn Đại Tây Dương. Vào ngày 26 tháng 8 năm 1914, người Đức phá hủy trạm Kamina và đầu hàng — Togoland trở thành thuộc địa Đức đầu tiên bị chiếm đóng trong chiến tranh, chỉ sau 17 ngày chiến đấu.

Chiến dịch Kamerun (1914–1916) 

Kamerun là thuộc địa lớn hơn và được phòng thủ tốt hơn Togoland. Chiến dịch bắt đầu từ ngày 6 tháng 8 năm 1914 khi lực lượng Anh từ Nigeria và Pháp từ Tây và Trung Phi đồng thời tiến vào. Lực lượng Đức, tuy nhỏ, đã kháng cự hiệu quả trong gần 18 tháng nhờ địa hình rừng rậm nhiệt đới.

Thủ phủ Yaoundé thất thủ vào ngày 10 tháng 1 năm 1916, và phần lớn lực lượng Đức còn lại buộc phải vượt biên vào lãnh thổ Tây Ban Nha (Guinea thuộc Tây Ban Nha) để tránh bị bắt giữ. Kamerun chính thức đầu hàng vào tháng 2 năm 1916.

Chiến dịch Tây Nam Phi (1914–1915) 

Chiến dịch tại Tây Nam Phi thuộc Đức mang tính chất đặc biệt vì được tiến hành chủ yếu bởi lực lượng Liên minh Nam Phi dưới quyền Thủ tướng Louis Botha và Tướng Jan Smuts — cả hai đều là cựu chỉ huy Boer từng chiến đấu chống Anh chỉ hơn một thập kỷ trước đó.

Thêm vào đó, một số người Boer tại Nam Phi, vẫn còn bất mãn với ách thống trị của Anh, đã nổi dậy chống lại chính phủ Nam Phi để ủng hộ Đức trong cuộc nổi loạn Maritz (1914). Cuộc nổi loạn nhanh chóng bị dập tắt, cho phép Botha tập trung lực lượng cho chiến dịch chính. Sau một loạt chiến dịch kẹp tràng hoa, lực lượng Đức tại Tây Nam Phi buộc phải đầu hàng vào ngày 9 tháng 7 năm 1915.

Chiến dịch Đông Phi (1914–1918) 

Chiến dịch Đông Phi là chiến dịch dài nhất, tốn kém nhất và hấp dẫn nhất về mặt lịch sử trong toàn bộ chiến trường châu Phi. Đây cũng là chiến dịch duy nhất trong đó lực lượng Đức không bao giờ đầu hàng hoàn toàn trước khi chiến tranh kết thúc.

Paul von Lettow-Vorbeck và chiến thuật du kích 

Người chỉ huy lực lượng Đức tại Đông Phi, Đại tá Paul von Lettow-Vorbeck, được coi là một trong những chỉ huy quân sự xuất sắc nhất trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Ông chỉ huy khoảng 14.000 quân — trong đó 3.000 người Đức và 11.000 lính Askari người châu Phi — và sử dụng chiến thuật du kích tinh vi để cầm chân một lực lượng Đồng minh đông gấp nhiều lần.

Chiến lược của Lettow-Vorbeck không phải là giữ đất mà là buộc Đồng minh phải liên tục điều quân từ mặt trận châu Âu sang châu Phi. Ông liên tục cơ động, tránh những trận đánh quyết định, tập kích vào các tuyến đường sắt và hậu cần, và sống nhờ tài nguyên địa phương.

Những diễn biến chính 

 Tháng 11 năm 1914: Trận Tanga — Lettow-Vorbeck đập tan cuộc đổ bộ của 8.000 quân Anh-Ấn bằng lực lượng ít hơn nhiều.
 Năm 1916: Tướng Jan Smuts thay thế tư lệnh và mở cuộc tấn công lớn từ nhiều hướng với hơn 45.000 quân — buộc người Đức phải rút lui nhưng không thể tiêu diệt họ.
 Tháng 11 năm 1917: Lettow-Vorbeck cùng quân dưới quyền vượt biên vào Mozambique thuộc Bồ Đào Nha, tiếp tục sống nhờ vật tư chiếm được.
 Tháng 9 năm 1918: Lực lượng Đức tiến vào Rhodesia thuộc Anh.
 Ngày 25 tháng 11 năm 1918: Lettow-Vorbeck nhận được tin đình chiến và đầu hàng tại Abercorn (nay là Mbala, Zambia) — 14 ngày sau khi chiến tranh đã kết thúc tại châu Âu.

Sau chiến tranh, Lettow-Vorbeck được chào đón như anh hùng tại Đức và được vinh danh ngay cả bởi nhiều sĩ quan Anh từng đối mặt với ông.

Vai trò của người châu Phi 

Chiến dịch Đông Phi gây thương vong khổng lồ cho dân thường châu Phi. Hàng trăm nghìn người dân được trưng dụng làm phu khuân vác (porter) cho cả hai bên — một công việc cực kỳ nguy hiểm trong điều kiện nhiệt đới. Bệnh tật, đặc biệt là sốt rét và kiết lị, giết chết nhiều người hơn cả giao tranh. Ước tính khoảng 200.000–300.000 người châu Phi thiệt mạng trong chiến dịch này vì bệnh tật, đói kém và bạo lực liên quan đến chiến tranh.

Chiến dịch Bắc Phi 

Tại Bắc Phi, chiến sự mang tính chất khác hẳn so với các chiến dịch vùng hạ Sahara. Đức và Ottoman hỗ trợ các phong trào kháng chiến địa phương chống lại sự chiếm đóng của Anh, Pháp và Ý.

Libya và phong trào Senussi 

Tại Libya, vốn mới bị Ý chiếm từ Ottoman năm 1912, Đức và Ottoman hỗ trợ lực lượng Senussi của Ahmed Sharif as-Senussi tiến hành chiến tranh du kích chống lại Ý và sau đó tấn công biên giới Ai Cập. Cuộc xung đột này — được gọi là Chiến dịch Senussi (1915-1917) — đòi hỏi Anh phải điều đáng kể lực lượng đến phòng thủ Ai Cập và miền tây.

Somalia 

Tại Somalia, lực lượng Anh phải đối phó với phong trào kháng chiến của Mohammed Abdullah Hassan, người được gọi là "Mullah Điên" (Mad Mullah) bởi người Anh. Cuộc nổi dậy này tiếp diễn trong suốt chiến tranh và buộc Anh phải rút lui khỏi các đồn tiền tiêu ở đông bắc.

Darfur 

Tại vùng Darfur của Sudan, Vương quốc độc lập Darfur dưới quyền Sultan Ali Dinar nhận được khuyến khích từ Ottoman và nổi dậy chống lại quyền kiểm soát Anh-Ai Cập. Lực lượng Anh đã đánh bại Ali Dinar và sáp nhập Darfur vào Sudan Ai Cập năm 1916.

Đặc điểm chiến đấu 

Chiến tranh tại châu Phi có những đặc điểm nổi bật khác biệt hoàn toàn so với chiến trường châu Âu:

 Bệnh tật hơn đạn bom: Tại Đông Phi, sốt rét, kiết lị và các bệnh nhiệt đới giết chết nhiều binh sĩ hơn giao tranh. Ước tính tỷ lệ tử vong do bệnh tật so với chiến đấu là 5:1 hoặc cao hơn.
 Chiến tranh cơ động: Do thiếu quân số và địa hình rộng lớn, cả hai bên đều không xây dựng chiến hào dài, khiến chiến tranh mang tính cơ động cao hơn nhiều so với Mặt trận phía Tây.
 Lực lượng địa phương đóng vai trò quyết định: Cả hai bên đều phụ thuộc nặng nề vào binh sĩ và phu khuân vác địa phương. Đến đầu năm 1917, hơn nửa quân Anh tại Đông Phi là người châu Phi, và đến cuối chiến tranh, tỷ lệ này gần như là toàn bộ.
 Hậu cần là thách thức hàng đầu: Mạng lưới đường bộ kém phát triển, khí hậu khắc nghiệt và khoảng cách cực lớn khiến việc tiếp tế trở thành vấn đề nan giải nhất.

Niên biểu sự kiện chính

Hậu quả 

Sau chiến tranh, các thuộc địa Đức tại châu Phi được phân chia giữa Anh, Pháp, Bỉ và Nam Phi dưới danh nghĩa "lãnh thổ ủy trị" (mandate territories) của Hội Quốc Liên. Thực tế, đây là sự phân chia thuộc địa theo hình thức mới.

Chiến dịch châu Phi để lại dấu ấn lớn trong ký ức lịch sử, đặc biệt là cuộc kháng chiến huyền thoại của Lettow-Vorbeck tại Đông Phi — được coi là một trong những chiến dịch du kích xuất sắc nhất trong lịch sử quân sự thế giới.

Xem thêm 

 Chiến tranh thế giới thứ nhất
 Paul von Lettow-Vorbeck
 Đông Phi thuộc Đức
 Chiến dịch Đông Phi (Thế chiến I)
 Kamerun
 Togoland
 Tây Nam Phi thuộc Đức

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 African theatre of World War I — Wikipedia tiếng Anh
 An Overview of the African Theatre of World War I — Boot Camp & Military Fitness Institute

Chiến tranh thế giới thứ nhất
Lịch sử châu Phi
Thuộc địa Đức
Năm 1914
Năm 1918