Chi Chè

Chi Chè (, danh pháp khoa học: Camellia) là một chi thực vật có hoa trong họ Chè (Theaceae), có nguồn gốc ở khu vực miền đông và miền nam châu Á, từ dãy Himalaya về phía đông tới Nhật Bản và Indonesia. Hiện vẫn còn mâu thuẫn liên quan tới số lượng loài đang tồn tại, với khoảng 100–250 loài được chấp nhận tùy theo hệ thống phân loại. Chi này được Linnaeus đặt theo tên của Fr. Georg Joseph Kamel S.J., một nhà thực vật học và là một thầy tu dòng Tên. Hoa của các loài trong chi này nổi tiếng xuyên suốt vùng Đông Á; chúng có tên gọi là cháhuā (茶花) trong tiếng Trung, tsubaki (椿 Xuân) trong tiếng Nhật, dongbaek-kkot (동백꽃) trong tiếng Hàn, và hoa trà hoặc hoa chè trong tiếng Việt.

Các loài trong chi này là các cây bụi hay cây thân gỗ nhỏ và thường xanh, cao khoảng 2–20 m. Lá sắp xếp theo kiểu so le, lá đơn, dày, mép lá có khía, thông thường có mặt ngoài bóng láng, dài 3–17 cm. Hoa lớn và dễ thấy, đường kính 1–12 cm, với 5–9 cánh hoa; có màu từ trắng tới hồng hay đỏ, còn màu vàng có ở một số loài. Quả là loại quả nang khô được chia thành 1–5 ngăn, mỗi ngăn chứa 1–8 hạt.

Các loài trong chi này nói chung thích nghi với các loại đất chua, và không thích hợp với các loại đất giàu calci. Phần lớn các loài đòi hỏi có lượng mưa lớn và không chịu được khô hạn.

Các loài Camellia bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) phá hại - xem Danh sách côn trùng cánh vẩy phá hại chi Camellia.

Các loài 

Chi Camellia thường được chia thành các nhánh hay các phân chi. Nó bao gồm các phân chi như Metacamellia, Protocamellia, Thea. Chi này chứa khoảng 100–250 loài (APG II cho là 120), bao gồm:

 Camellia albata Orel & Curry
 Camellia amplexicaulis (Pit.) Cohen-Stuart - h?i du?ng
 Camellia amplexifolia Merr. & Chun
 Camellia anlungensis Hung T.Chang
 Camellia assimilis Champ. ex Benth. - chè hoa đồng, hải đường núi, trà đồng, chè đồng
 Camellia assimiloides Sealy
 Camellia aurea Hung T.Chang - chè vàng, chè hoa vàng kim
 Camellia azalea C.F.Wei
 Camellia brevistyla (Hayata) Cohen-Stuart
 Camellia bugiamapensis Orel, Curry, Luu & Q.D.Nguyen
 Camellia campanulata Orel, Curry & Luu
 Camellia candida Hung T.Chang
 Camellia capitata Orel, Curry & Luu
 Camellia cattienensis Orel
 Camellia caudata Wall. - chè đuôi, chè hoa đuôi, vĩ diệp sơn trà
 Camellia chekiangoleosa Hu - chè dầu hoa hồng
 Camellia cherryana Orel
 Camellia chinmeiae S.L.Lee & T.Y.A.Yang
 Camellia chrysanthoides Hung T.Chang
 Camellia concinna Orel & Curry
 Camellia connata (Craib) Craib
 Camellia corallina (Gagnep.) Sealy - chè đỏ, chè hoa san hô
 Camellia cordifolia (F.P.Metcalf) Nakai - diệp sơn trà
 Camellia costata S.Y.Hu & S.Y.Liang
 Camellia costei H.Lév.
 Camellia crapnelliana Tutcher - trà Crapnell, lê trà
 Camellia crassicolumna Hung T.Chang
 Camellia crassipes Sealy
 Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda  - chè hoa vàng lá dày
 Camellia cucphuongensis Ninh & Rosmann - chè hoa vàng Cúc Phương
 Camellia cuongiana Orel & Curry
 Camellia cupiformis T.L.Ming
 Camellia curryana Orel & Luu
 Camellia cuspidata (Kochs) Bean  - sơn trà lá nhọn
 Camellia dalatensis V.D.Luong, Ninh & Hakoda
 Camellia debaoensis R.C.Hu & Y.Q.Liufu
 Camellia decora Orel, Curry & Luu
 Camellia dilinhensis Ninh & V.D.Luong
 Camellia dongnaicensis Orel
 Camellia dormoyana (Pierre ex Laness.) Sealy - chè bạc, chè hoa Dormoy
 Camellia drupifera Lour.
 Camellia duyana Orel, Curry & Luu
 Camellia edithae Hance
 Camellia elizabethae Orel & Curry
 Camellia elongata (Rehder & E.H.Wilson) Rehder - chè dài, chè hoa lá dài
 Camellia erubescens Orel & Curry
 Camellia euphlebia Merr. ex Sealy - chè gân
 Camellia euryoides Lindl.
 Camellia fangchengensis S.Ye Liang & Y.C.Zhong
 Camellia fansipanensis J.M.H.Shaw, Wynn-Jones & V.D.Nguyen
 Camellia fascicularis Hung T.Chang
 Camellia flava (Pit.) Sealy  - hải đường hoa vàng, chè hoa vàng nhạt
 Camellia flavida Hung T.Chang
 Camellia fleuryi (A.Chev.) Sealy  - chè xốp, chè hoa Chevalier
 Camellia fluviatilis Hand.-Mazz.
 Camellia forrestii (Diels) Cohen-Stuart - chè rừng
 Camellia fraterna Hance - liên nhị hoa
 Camellia furfuracea (Merr.) Cohen-Stuart  - chè hoa cam, chè cám, chè hoa cám
 Camellia gaudichaudii (Gagnep.) Sealy  - chè hoa Gaudichaud
 Camellia gigantocarpa Hu & Huang  - chè dầu quả to
 Camellia gilbertii (A.Chev.) Sealy - chè hoa (vàng) Gilbert, chè Phú Hộ
 Camellia glabricostata T.L.Ming
 Camellia gracilipes Merr. ex Sealy - chè cuống mảnh
 Camellia grandibracteata Hung T.Chang, Y.J.Tan, F.L.Yu & P.S.Wang
 Camellia granthamiana Sealy chè Grantham
 Camellia grijsii Hance  - sơn trà Mân Ngạc
 Camellia gymnogyna Hung T.Chang
 Camellia harlandii Orel & Curry
 Camellia hatinhensis V.D.Luong, Ninh & L.T.Nguyen
 Camellia hekouensis C.J.Wang & G.S.Fan
 Camellia hiemalis Nakai
 Camellia honbaensis Luu, Q.D.Nguyen & G.Tran
 Camellia hongiaoensis Orel & Curry
 Camellia hongkongensis Seem.  - sơn trà Hồng Kông
 Camellia hsinpeiensis S.S.Ying
 Camellia huana T.L.Ming & W.J.Zhang
 Camellia ilicifolia Y.K.Li
 Camellia impressinervis Hung T.Chang & S.Ye Liang
 Camellia indochinensis Merr.
 Camellia ingens Orel & Curry
 Camellia insularis Orel & Curry
 Camellia × intermedia (Tuyama) Nagam.
 Camellia inusitata Orel, Curry & Luu
 Camellia japonica L. – East Asian camelliasynonym Camellia rusticana – snow camellia
 Camellia kissii Wall.
 Camellia krempfii (Gagnep.) Sealy
 Camellia kwangsiensis Hung T.Chang
 Camellia lanceolata (Blume) Seem.
 Camellia langbianensis (Gagnep.) P.H.Hô
 Camellia laotica (Gagnep.) T.L.Ming
 Camellia lawii Sealy
 Camellia leptophylla S.Ye Liang ex Hung T.Chang
 Camellia ligustrina Orel, Curry & Luu
 Camellia longicalyx Hung T.Chang
 Camellia longii Orel & Luu
 Camellia longipedicellata (Hu) Hung T.Chang & D.Fang
 Camellia longissima Hung T.Chang & S.Ye Liang
 Camellia lucii Orel & Curry
 Camellia lutchuensis T.Itô
 Camellia luteocerata Orel
 Camellia luteoflora Y.K.Li ex Hung T.Chang & F.A.Zeng
 Camellia luteopallida V.D.Luong, T.Q.T.Nguyen & Luu
 Camellia luuana Orel & Curry
 Camellia maiana Orel
 Camellia mairei (H.Lév.) Melch.
 Camellia maoniushanensis J.L.Liu & Q.Luo
 Camellia megasepala Hung T.Chang & Trin Ninh
 Camellia melliana Hand.-Mazz.
 Camellia micrantha S.Ye Liang & Y.C.Zhong
 Camellia mileensis T.L.Ming
 Camellia mingii S.X.Yang
 Camellia minima Orel & Curry
 Camellia mollis Hung T.Chang & S.X.Ren
 Camellia montana (Blanco) Hung T.Chang & S.X.Ren
 Camellia murauchii Ninh & Hakoda
 Camellia namkadingensis Soulad. & Tagane
 Camellia nematodea (Gagnep.) Sealy
 Camellia nervosa (Gagnep.) Hung T.Chang
 Camellia oconoriana Orel, Curry & Luu
 Camellia oleifera C.Abel – oil-seed camellia, tea oil camellia
 Camellia pachyandra Hu
 Camellia parviflora Merr. & Chun ex Sealy
 Camellia parvimuricata Hung T.Chang
 Camellia paucipunctata (Merr. & Chun) Chun
 Camellia petelotii (Merr.) Sealy synonyms:C. chrysantha, C. nitidissima – chè hoa vàng, chè mi vàng
 Camellia philippinensis Hung T.Chang & S.X.Ren
 Camellia pilosperma S.Yun Liang
 Camellia pingguoensis D.Fang
 Camellia piquetiana (Pierre) Sealy
 Camellia pitardii Cohen-Stuart
 Camellia pleurocarpa (Gagnep.) Sealy
 Camellia polyodonta F.C.How ex Hu
 Camellia psilocarpa X.G.Shi & C.X.Ye
 Camellia ptilophylla Hung T.Chang
 Camellia pubicosta Merr.
 Camellia pubifurfuracea Y.C.Zhong
 Camellia pubipetala Y.Wan & S.Z.Huang
 Camellia pukhangensis N.D.Do, V.D.Luong, S.T.Hoang & T.H.Lê
 Camellia punctata (Kochs) Cohen-Stuart
 Camellia pyriparva Orel & Curry
 Camellia pyxidiacea Z.R.Xu, F.P.Chen & C.Y.Deng
 Camellia quangcuongii L.V.Dung, S.T. Hoang & Nhan
 Camellia reflexa Orel & Curry
 Camellia renshanxiangiae C.X.Ye & X.Q.Zheng
 Camellia reticulata Lindl.
 Camellia rhytidocarpa Hung T.Chang & S.Ye Liang
 Camellia rosacea Tagane, Soulad. & Yahara
 Camellia rosiflora Hook.
 Camellia rosmannii Ninh
 Camellia rosthorniana Hand.-Mazz.
 Camellia rubriflora Ninh & Hakoda
 Camellia salicifolia Champ.
 Camellia saluenensis Stapf ex Bean
 Camellia sasanqua Thunb.
 Camellia scabrosa Orel & Curry
 Camellia sealyana T.L.Ming
 Camellia semiserrata C.W.Chi
 Camellia septempetala Hung T.Chang & L.L.Qi
 Camellia siangensis T.K.Paul & M.P.Nayar
 Camellia sinensis (L.) Kuntze – tea plant
 Camellia sonthaiensis Luu, V.D.Luong, Q.D.Nguyen & T.Q.T.Nguyen
 Camellia stuartiana Sealy
 Camellia subintegra P.C.Huang
 Camellia synaptica Sealy
 Camellia szechuanensis C.W.Chi
 Camellia szemaoensis Hung T.Chang
 Camellia tachangensis F.S.Zhang
 Camellia tadungensis Orel, Curry & Luu
 Camellia taliensis (W.W.Sm.) Melch. – also used to make tea like C. sinensis
 Camellia tenii Sealy
 Camellia thailandica Hung T.Chang & S.X.Ren
 Camellia thanxaensa Hakoda & Kirino
 Camellia tienyenensis Orel & Curry
 Camellia tomentosa Orel & Curry
 Camellia tonkinensis (Pit.) Cohen-Stuart
 Camellia transarisanensis (Hayata) Cohen-Stuart
 Camellia trichoclada (Rehder) S.S.Chien
 Camellia tsaii Hu
 Camellia tsingpienensis Hu
 Camellia tuberculata S.S.Chien
 Camellia tuyenquangensis V.D.Luong, Le & Ninh
 Camellia uraku Kitam.
 Camellia villicarpa S.S.Chien
 Camellia viridicalyx Hung T.Chang & S.Ye Liang
 Camellia viscosa Orel & Curry
 Camellia vuquangensis V.D.Luong, Ninh & L.T.Nguyen
 Camellia wardii Kobuski
 Camellia xanthochroma K.M.Feng & L.S.Xie
 Camellia yokdonensis Dung bis & Hakoda
 Camellia yunkiangica Hung T.Chang, H.S.Wang & B.H.Chen
 Camellia yunnanensis (Pit. ex Diels) Cohen-Stuart

Trồng trọt và sử dụng 
Cây chè (Camellia sinensis) là loài cây có giá trị thương mại chính do chè (đồ uống) được sản xuất từ lá của nó. Dầu trà là một loại gia vị ngọt và dầu ăn được sản xuất bằng cách ép hạt của cây chè Camellia sinensis hay chè dầu (Camellia oleifera).

Nhiều loài chè khác được trồng làm cây cảnh vì có hoa đẹp; khoảng 3.000 giống và thứ lai ghép đã được chọn lọc, nhiều giống có hoa kép, như trong thư viện ảnh dưới đây. Camellia japonica (tên thông thường chè mi, chè Nhật Bản) là loài nổi tiếng nhất trong nuôi trồng cây cảnh, với trên 2.000 giống có tên gọi; kế tiếp là C. reticulata với trên 400 giống có tên gọi, và C. sasanqua với trên 300 giống có tên gọi. Các loại cây lai ghép có C. × hiemalis (C. japonica × C. sasanqua) và C. × williamsii (C. japonica × C. salouenensis). Chúng được giới chơi cây cảnh đánh giá cao vì ra hoa sớm, thông thường trong số các loại hoa đầu tiên xuất hiện vào cuối mùa đông. Các trận băng giá muộn có thể làm tổn thương hoa. Các loài cây này có tốc độ tăng trưởng chậm. Thông thường chúng chỉ cao thêm khoảng 30 cm mỗi năm cho đến khi trưởng thành mặc dù điều này phụ thuộc vào từng loài và từng khu vực.

Camellia japonica là loài hoa biểu tượng của bang Alabama, Hoa Kỳ cũng như của thành phố Trùng Khánh, Trung Quốc.

Người hâm mộ chè 
 Elizabeth Bowes-Lyon (1900-2002) trồng chè trong tất cả các mảnh vườn của bà. Khi thi hài của bà được chuyển từ Royal Lodge, Windsor tới đặt tại điện Westminster, các bông hoa chè từ các mảnh vườn của bà đã được phủ lên trên lá cờ che trên quan tài.
 Coco Chanel (1883-1971) đã nổi tiếng vì mặc đồ có màu trắng hoa chè.
 Alexandre Dumas con (1824-1895) đặt tên cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của ông La dame aux camélias (1848-bản dịch tiếng Việt: Chè hoa nữ) theo ý nghĩa của loài hoa này đối với nhân vật nữ chính trong tiểu thuyết là Marguerite Gautier.
 Ralph Peer (1892-1960), nhà tiên phong trong công nghiệp âm nhạc, thông thường được coi là Cha đẻ của nhạc đồng quê, đồng thời là (cố) chủ tịch của American Camellia Society (Hiệp hội Trà Hoa Kỳ).

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 
 
 Hiệp hội Trà quốc tế
 Hiệp hội Trà Hoa Kỳ

C
Chi Chè