Hệ thống phóng thẳng đứng

Hệ thống phóng thẳng đứng (VLS – Vertical Launching System) là một hệ thống tiên tiến dùng để chứa và phóng tên lửa trên các nền tảng hải quân cơ động như tàu mặt nước và tàu ngầm. Mỗi hệ thống phóng thẳng đứng bao gồm nhiều ống phóng (cell), mỗi ống có thể chứa một hoặc nhiều tên lửa ở trạng thái sẵn sàng khai hỏa. Thông thường, mỗi ống có thể chứa nhiều loại tên lửa khác nhau, cho phép tàu linh hoạt lựa chọn cấu hình vũ khí phù hợp với từng nhiệm vụ cụ thể. Ngoài ra, khi các loại tên lửa mới được phát triển, chúng thường được tích hợp vào các hệ thống VLS hiện có của quốc gia đó, cho phép các tàu đang phục vụ sử dụng loại tên lửa mới mà không cần cải hoán tốn kém. Khi nhận lệnh, tên lửa sẽ bay thẳng đứng lên đủ cao để thoát khỏi ống phóng và thân tàu, sau đó chuyển hướng sang quỹ đạo bay mong muốn.

VLS cho phép các tàu chiến mặt nước mang theo số lượng vũ khí sẵn sàng khai hỏa lớn hơn tại bất kỳ thời điểm nào so với các hệ thống phóng thế hệ cũ như bệ phóng tay đòn đơn Mark 13 và bệ phóng tay đòn kép Mark 26, vốn được nạp đạn từ kho chứa phía dưới boong chính. Bên cạnh hỏa lực vượt trội, VLS có khả năng chịu hư hại tốt hơn, độ tin cậy cao hơn so với các hệ thống trước đó, đồng thời có tiết diện phản xạ radar (RCS) thấp hơn. Hải quân Hoa Kỳ hiện sử dụng hoàn toàn VLS trên các tàu khu trục và tuần dương hạm mang tên lửa dẫn đường.

Hệ thống VLS phổ biến nhất trên thế giới là Hệ thống phóng thẳng đứng Mk 41, do Hải quân Hoa Kỳ phát triển. Hơn 11.000 ống phóng Mark 41 đã được bàn giao hoặc đặt hàng, trang bị cho 186 tàu thuộc 19 lớp tàu, trong biên chế của 11 lực lượng hải quân trên toàn cầu. Hệ thống này hiện đang phục vụ trong Hải quân Hoa Kỳ cũng như hải quân Úc, Đan Mạch, Hà Lan, Đức, Nhật Bản, Na Uy, Hàn Quốc, Tây Ban Nha và Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi một số lực lượng khác như Hải quân Hy Lạp lựa chọn hệ thống tương tự là Mark 48.

Hệ thống VLS 3S-14 được phát triển tại Nga và được sử dụng cả trên nền tảng hải quân lẫn các hệ thống bệ phóng tự hành trên bộ (TEL) như hệ thống tên lửa S-400. Hệ thống phóng thẳng đứng MiDLAS là một hệ thống của Thổ Nhĩ Kỳ do Roketsan phát triển.

Hệ thống VLS Mark 57 tiên tiến được trang bị trên tàu khu trục lớp Zumwalt. Các hệ thống cũ hơn như Mark 13 và Mark 26 vẫn tiếp tục phục vụ trên các tàu đã được chuyển giao cho các quốc gia khác như Đài Loan và Ba Lan.

Khi được lắp đặt trên tàu ngầm tấn công chạy bằng năng lượng hạt nhân, VLS cho phép triển khai số lượng và chủng loại vũ khí lớn hơn so với việc chỉ sử dụng các ống phóng ngư lôi.

Kiểu phóng 

Hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) có thể thuộc loại “phóng nóng” (hot launch), trong đó tên lửa khởi động động cơ ngay trong ống phóng, hoặc “phóng lạnh” (cold launch), trong đó tên lửa được đẩy ra khỏi ống bằng khí sinh ra từ một bộ tạo khí không thuộc bản thân tên lửa, sau đó mới kích hoạt động cơ. “Lạnh” ở đây chỉ mang tính tương đối so với khí phụt của động cơ rocket. Hệ thống phóng nóng không cần cơ cấu đẩy tách nhưng đòi hỏi phải có biện pháp xử lý luồng khí phụt và nhiệt khi tên lửa rời ống. Nếu tên lửa khởi động ngay trong ống mà không có cơ chế đẩy tách, ống phóng phải chịu được nhiệt lượng cực lớn sinh ra mà không gây kích nổ các tên lửa ở các ống lân cận.

Phóng nóng 
Ưu điểm của hệ thống phóng nóng là tên lửa tự sử dụng động cơ của mình để rời khỏi ống phóng, loại bỏ nhu cầu về một hệ thống đẩy tách riêng biệt. Điều này giúp hệ thống phóng nóng có thể nhẹ hơn, nhỏ gọn hơn và tiết kiệm chi phí phát triển, sản xuất, đặc biệt khi thiết kế cho các loại tên lửa kích thước nhỏ. Nhược điểm tiềm tàng là nếu tên lửa gặp sự cố, nó có thể phá hủy ống phóng. Các hệ thống VLS trên tàu mặt nước của Hoa Kỳ bố trí các ống phóng theo dạng lưới, mỗi ống có một nắp riêng và đều là hệ thống phóng nóng. Động cơ tên lửa khởi động ngay trong ống nên cần có cơ chế dẫn thoát khí phụt. Pháp, Ý và Anh cũng sử dụng hệ thống phóng nóng Sylver tương tự trong tổ hợp PAAMS.

Phóng lạnh 
Ưu điểm của hệ thống phóng lạnh nằm ở tính an toàn: nếu động cơ tên lửa gặp trục trặc trong quá trình phóng, hệ thống có thể đẩy tên lửa ra khỏi ống, giảm hoặc loại bỏ nguy cơ đối với bệ phóng. Vì lý do này, các hệ thống VLS của Nga thường được thiết kế nghiêng để tên lửa bị lỗi sẽ rơi xuống biển thay vì rơi lên boong tàu. Khi kích thước tên lửa tăng lên, lợi thế của phương thức phóng đẩy tách càng rõ rệt. Trên một ngưỡng kích thước nhất định, không thể kích hoạt an toàn động cơ tăng tốc của tên lửa trong không gian hạn chế của thân tàu. Phần lớn tên lửa đạn đạo liên lục địa hiện đại và tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm đều sử dụng phương thức phóng lạnh. Nga sản xuất cả hệ thống dạng lưới và dạng ổ quay (revolver) với nhiều tên lửa trên mỗi ống cho hệ thống phóng lạnh. Nga cũng áp dụng phương pháp phóng lạnh cho một số hệ thống tên lửa phóng thẳng đứng khác, ví dụ tổ hợp tên lửa Tor.

Họ tên lửa phòng không mô-đun chung (CAMM) của Vương quốc Anh sử dụng một biến thể phóng lạnh tương tự, gọi là “phóng thẳng đứng mềm” (soft-vertical-launch), và активно quảng bá các ưu điểm của hệ thống này. Phóng mềm giúp giảm xác suất bị đánh chặn, cho phép tác chiến ở cự ly ngắn hơn, giảm tín hiệu hồng ngoại của tàu và hạn chế việc che khuất tầm nhìn do khí phụt tồn dư trong vài phút; đặc biệt, việc không có khí phụt nhiệt lớn và giảm ứng suất lên kết cấu tàu cho phép đa dạng lựa chọn bệ phóng, như bệ nhẹ “Mushroom Farm”, đồng thời vẫn có thể tích hợp vào hệ thống Mark 41 với cấu hình đóng gói kép hoặc bốn (hai hoặc bốn tên lửa mỗi ống) để tối ưu không gian dù chi phí cao hơn.

Phóng ống đồng tâm 
Một số tàu chiến của Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc sử dụng hệ thống phóng ống đồng tâm (CCL – Concentric Canister Launch), cho phép phóng theo cả hai phương thức nóng và lạnh trong cùng một mô-đun ống phóng, điển hình trên tàu khu trục Type 052D và Type 055. Hệ thống phóng đa năng này cũng được chào bán cho xuất khẩu.

Các tàu chiến Trung Quốc đời cũ sử dụng hệ thống phóng đơn: tàu khu trục Type 052C dùng phóng lạnh, trong khi các khinh hạm Type 054A sử dụng phương thức phóng nóng.

Các nền tảng phóng khác 
Xe mang phóng tự hành (TEL – Transporter Erector Launcher) là các phương tiện mặt đất dạng bánh lốp hoặc bánh xích dùng để phóng tên lửa đất đối không và đất đối đất. Trong hầu hết các hệ thống, tên lửa được vận chuyển ở trạng thái nằm ngang ngoài tư thế chiến đấu; để khai hỏa, phương tiện phải dừng lại và ống phóng/vận chuyển phải được dựng thẳng đứng trước khi phóng.

BAE Systems đã nộp các bằng sáng chế liên quan đến việc sử dụng tên lửa phóng thẳng đứng từ các máy bay chở khách đã được cải hoán.

Danh sách hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) 
VLS có khả năng phóng nhiều loại tên lửa:

 3S-14 (Nga)
 GJB 5860-2006 (Trung Quốc)
 Hệ thống phóng thẳng đứng Hàn Quốc (KVLS – Hàn Quốc)
 Hệ thống phóng thẳng đứng Mark 41 (Hoa Kỳ)
 Hệ thống phóng thẳng đứng Mark 48 (Hoa Kỳ)
 Hệ thống phóng thẳng đứng Mark 57 (Hoa Kỳ)
 Hệ thống phóng thẳng đứng MiDLAS (Thổ Nhĩ Kỳ)
 Hệ thống phóng thẳng đứng Sylver (Pháp)
 HY-VLS (Đài Loan)

VLS chỉ dành cho một mẫu tên lửa hoặc một họ tên lửa:

 Hệ thống phóng thẳng đứng GWS 26 (Vương quốc Anh)
 Hệ thống phóng thẳng đứng GWS 35 (Vương quốc Anh)

Sử dụng trong quân đội các nước

NATO 
Năm 2021, Trung tâm Nghiên cứu Quân sự đã công bố tổng số ống phóng VLS đang được sử dụng trong biên chế của mười bốn lực lượng hải quân NATO. Kết quả được trình bày dưới đây.
Lưu ý: Bảng trên không bao gồm các lực lượng hải quân NATO không sở hữu hệ thống phóng thẳng đứng (VLS), cụ thể gồm Albania, Croatia, Estonia, Iceland, Latvia, Lithuania, Bắc Macedonia, Ba Lan, Romania và Slovenia.

Các quốc gia khác 

 

 El Radii-class frigates – Umkhonto (32 cells)

 

 Khinh hạm lớp Anzac – Mark 41 Mod 16 (8 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Hobart – Mark 41 (48 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Hunter – Mark 41 (32 ống phóng)

 

 Khinh hạm lớp Tamandaré – GWS-35 (12 ống phóng)

 

 Khinh hạm lớp Karel Doorman – Mark 48 Mod 1 (16 ống phóng)
 Khinh hạm Type 23 – GWS-35 (32 ống phóng)

 Khinh hạm lớp Adelaide – Mark 41 Mod 16 (8 ống phóng)

 
 Tàu mặt nước

Tính đến năm 2025, Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc có tổng cộng hơn 4.864 ống phóng VLS trên tàu chiến (không bao gồm VLS trên tàu ngầm).

 Tàu khu trục Type 055 – hệ thống phóng ống đồng tâm GJB 5860-2006 (112 ống phóng)
 Tàu khu trục Type 052D – hệ thống phóng ống đồng tâm GJB 5860-2006 (64 ống phóng)
 Tàu khu trục Type 052C – H/AJK-03 HHQ-9 (48 ống phóng)
 Tàu khu trục Type 051C – 48N6E (48 ống phóng)
 Tàu khu trục Type 051B – H/AKJ-16 (8 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Sovremenny – H/AKJ-16 (32 ống phóng)
 Khinh hạm Type 054B – H/AKJ-16 (32 ống phóng)

 Khinh hạm Type 054A – H/AKJ-16 (32 ống phóng)

 

 Tahya Misr – SYLVER A43 (16 ống phóng)

 

 Khinh hạm lớp Kang Ding – HY-VLS (32 ống phóng)

 

 Tàu tên lửa lớp Hamina – Umkhonto (8 ống phóng)

 Tàu rải thủy lôi lớp Hämeenmaa – Umkhonto (8 ống phóng)

 

 Tàu mặt nước (32 tàu với tổng cộng 1.040 ống phóng)

  – Barak 8 (64 ống phóng)
 INS Vikramaditya – Barak 1 và Barak 8 (48 ống phóng)

 Tàu khu trục lớp Visakhapatnam (4) – BrahMos (16 ống phóng) và Barak 8 (32 ống phóng)

 Tàu khu trục lớp Kolkata (3) – BrahMos (16 ống phóng) và Barak 8 (32 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Delhi (3) – Barak 1 (32 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Rajput (3) – BrahMos (8 ống phóng) và VL-SRSAM hoặc Barak 1 (16 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Nilgiri (3) – BrahMos (8 ống phóng) và Barak 8 (32 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Shivalik (3) – Club hoặc BrahMos (8 ống phóng) và Barak 1 (32 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Talwar (Batch III) (2) – BrahMos (8 ống phóng) và Shtil-1 (24 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Talwar (Batch I & II) (6) – Club hoặc BrahMos (8 ống phóng)

 Khinh hạm lớp Brahmaputra (3) – Barak 1 (24 ống phóng)

 Tàu ngầm

 Tàu ngầm lớp Arihant (2) – K-4 hoặc K-15 (4 ống phóng) 

 

 Tàu hộ tống lớp Shahid Soleimani – SD-3 hoặc Navvab và tên lửa hành trình Q-474 (22 ống phóng)

 Tàu tấn công nhanh lớp Zulfighar – Navvab (4 ống phóng)

 

 Tàu hộ tống lớp Bung Tomo – VL MICA (16 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Martadinata – VL MICA (12 ống phóng)

 Khinh hạm lớp Ahmad Yani – Yakhont VLS (4 ống phóng), nguyên là khinh hạm lớp Van Speijk

 

 Lớp Sa'ar 5 – lớp Sa'ar 6 – Barak 1, Barak 8 (2 × 32 ống phóng)

 

 Tàu khu trục chở trực thăng lớp Hyūga – Mark 41 (16 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Kongō – Mark 41 (90 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Atago – Mark 41 (96 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Maya – Mark 41 (96 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Murasame – Mark 41 (16 ống phóng) + Mark 48 (16 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Takanami – Mark 41 (32 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Akizuki – Mark 41 (32 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Asahi – Mark 41 (32 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Mogami – Mark 41 (16 ống phóng)
 JS Asuka (ASE-6102) – Mark 41 (8 ống phóng) 

 

 Khinh hạm lớp Lekiu – GWS-26 (16 ống phóng) 

 

 Mohammed VI – SYLVER A50 (16 ống phóng)

 

 Khinh hạm lớp Anzac – GWS-35 (20 ống phóng)

 

 Tàu hộ tống lớp Khareef – VL MICA (12 ống phóng)

 

 Lớp Tughril – HQ-16 (32 ống phóng)

 Tàu hộ tống lớp Babur – GWS-35 (12 ống phóng)

 

 Khinh hạm lớp Miguel Malvar – MICA (16 ống phóng)

 
 Tàu mặt nước

 Tàu sân bay lớp Kuznetsov – Granit (12 ống phóng) + Kinzhal (192 ống phóng)
 Tuần dương hạm hạt nhân lớp Kirov – Granit (20 ống phóng) + Fort/Fort-M (96 ống phóng) + Kinzhal (128 ống phóng)
 Tuần dương hạm lớp Slava – Fort (64 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Udaloy – Kinzhal (64 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Neustrashimy – Kinzhal (32 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Admiral Grigorovich – 3S14 cho Kalibr hoặc BrahMos (8 ống phóng) + 3S90M cho 9M317M (24 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Admiral Gorshkov – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (16 ống phóng) + hệ thống Redut cho nhiều loại tên lửa (32 ống phóng)
 Khinh hạm lớp Gepard – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
 Tàu hộ tống lớp Steregushchy – Redut (12 ống phóng)
 Tàu hộ tống lớp Gremyashchy – Redut (2 × 8 ống phóng) + 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
 Tàu hộ tống lớp Buyan-M – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
 Tàu hộ tống lớp Karakurt – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
 Tàu tuần tra Project 22160E – 3S14 cho Kalibr hoặc Oniks (8 ống phóng)
 Tàu hộ tống lớp Korsar – 3S14 cho Kalibr (8 ống phóng)

 Tàu ngầm

 Tàu ngầm lớp Amur 950 – 3S14 cho Kalibr hoặc BrahMos (10 ống phóng)
 Tàu ngầm lớp Oscar – P-700 Granit (24 ống phóng) + RPK-2 Vyuga (28 ống phóng)
 Tàu ngầm lớp Yasen-M – 3S14 cho Kalibr (40 ống phóng) hoặc Oniks (32 ống phóng)
 Tàu ngầm lớp Typhoon – R-39 Rif (20 ống phóng)
 Tàu ngầm lớp Delta III – R-29 Vysota (16 ống phóng)
 Tàu ngầm lớp Delta IV – R-29RMU Sineva hoặc R-29RM Shtil (16 ống phóng)
 Tàu ngầm lớp Borei – RSM-56 Bulava (16 ống phóng)

 

 Khinh hạm lớp Valour – Umkhonto (16 ống phóng)

 

 Tàu mặt nước

 Tàu khu trục lớp Gwanggaeto the Great (KDX-I) – Mark 48 (16 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Chungmugong Yi Sun-shin (KDX-II) – Mark 41 (32 ống phóng) + hệ thống phóng thẳng đứng Hàn Quốc K-VLS (24 hoặc 32 ống phóng)
 Tàu khu trục lớp Sejong the Great (KDX-III) – Mark 41 (80 ống phóng) + K-VLS (48 ống phóng)
 Tàu rải thủy lôi lớp Nampo – K-VLS (4 ống phóng)
 Tàu đổ bộ lớp Cheon Wang Bong – K-VLS (4 ống phóng)

 Khinh hạm lớp Daegu – K-VLS (16 ống phóng)

 Tàu ngầm

 Tàu ngầm lớp Dosan Ahn Changho – K-VLS (10 ống phóng) 

 

 Khinh hạm lớp Formidable – SYLVER (32 ống phóng)
 Tàu hộ tống lớp Victory – Barak 1 (2 × 8 ống phóng)
 Tàu nhiệm vụ ven bờ lớp Independence – VL MICA-M (12 ống phóng) 

 

 khinh hạm lớp Naresuan – Mark 41 (8 ống phóng)

 khinh hạm lớp Bhumibol Adulyadej – Mark 41 (8 ống phóng)

Xem thêm 

 XM501 Non-Line-of-Sight Launch System, một hệ thống phóng thẳng đứng (VLS) cỡ nhỏ thử nghiệm dùng cho nền tảng trên bộ và trên mặt nước.

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Mk 41 VLS – Federation of American Scientists
 MK 41 Vertical Launching System (VLS) – GlobalSecurity.org
 Mk-48 Vertical Launching System (VLS) – Seaforces-online Naval Information