Đố Kiều

Đố Kiều là hình thức đố vui sử dụng câu thơ trong Truyện Kiều làm chất liệu, thường triển khai bằng đối đáp thơ lục bát trong sinh hoạt cộng đồng và một số hoạt động giáo dục. Trong hệ thống thực hành gắn với tiếp nhận Truyện Kiều, đố Kiều thường được xếp vào nhóm tiếp nhận trong diễn xướng, bên cạnh các hình thức như lẩy Kiều và bói Kiều.

Khái niệm và phạm vi 
Đố Kiều dựa trên việc người chơi ghi nhớ và nhận diện câu thơ Truyện Kiều để trả lời câu đố, đồng thời tạo nhịp giao tiếp qua đối đáp lục bát. Trong báo chí văn hóa, đố Kiều thường được nhắc như một hình thức thưởng thức Truyện Kiều trong dân gian, đi kèm các lối thực hành khác như vịnh Kiều, bình Kiều, ngâm Kiều, lẩy Kiều và bói Kiều. Trong nghiên cứu tiếp nhận, các hình thức trên thường được đặt trong lớp tiếp nhận gắn với trình diễn và thực hành xã hội, tách với lớp tiếp nhận qua văn bản đọc.

Hình thức và cách chơi 
Đố Kiều thường triển khai theo lối đối đáp, với câu đố và câu giải đều có thể trình bày bằng hai câu lục bát; người ra đố nêu gợi ý hoặc "đố ý" một câu Kiều, bên giải trả lời bằng cách nêu đúng câu thơ, nêu phần tiếp nối, hoặc nêu lời đáp phù hợp với yêu cầu câu đố. Một số biến thể cho phép "mách Kiều", tức người tham gia khác gợi ý để giúp bên giải vượt qua thế bí trong quá trình đối đáp, nhấn mạnh tính sinh hoạt và tính cộng đồng của trò chơi.

Trong môi trường học đường, một tài liệu dạy học đề xuất "chơi đố Kiều" như hoạt động ôn thuộc và hiểu nghĩa câu thơ, nhấn mạnh nguyên tắc hỏi và đáp bằng hai câu lục bát, đồng thời gợi ý cơ chế chấm điểm nhằm tăng tính tương tác trong lớp học.

Không gian thực hành 
Đố Kiều xuất hiện trong nhiều không gian sinh hoạt văn hóa khác nhau, trong đó có các bối cảnh hát đối đáp và hội làng. Một tư liệu về hội hát Đúm ở Thủy Nguyên (Hải Phòng) mô tả hình thức "bàn hát" với hai bên nam nữ ngồi đối diện, thi đối đáp; khi một người không kịp trả lời câu hỏi hoặc câu đố thì có thể ra hiệu cho người khác "hát đỡ". Trong nhóm điển tích thường dùng để đố nhau ở bối cảnh này, tư liệu trên nhận xét "nhiều nhất vẫn là đố Kiều".

Tại khu vực Nghệ An và Hà Tĩnh, các hình thức hát đối đáp gắn với ví, giặm thường không cần nhạc cụ đệm, gắn với sinh hoạt lao động và đời sống thường ngày, đồng thời sử dụng phương ngữ và lối nói địa phương của vùng Nghệ Tĩnh. Hồ sơ UNESCO về ví, giặm cũng mô tả đặc trưng trình diễn không nhạc cụ trong nhiều sinh cảnh lao động và sinh hoạt, đồng thời ghi nhận việc thực hành trong sự kiện văn hóa cộng đồng và môi trường trường học. Trong các mô tả về "trò Kiều" ở Hà Tĩnh và vùng phụ cận, đố Kiều thường được nhắc như một dạng đố-giải dựa trên câu thơ Truyện Kiều trong đời sống cộng đồng.

Trong giáo dục và hoạt động văn hóa đương đại 
Một tài liệu dạy học triển khai "đố Kiều" như hoạt động luyện đọc, luyện thuộc và giải nghĩa câu thơ theo từng đoạn, khuyến khích học sinh tự đặt câu đố và tự tổ chức lượt chơi trong lớp. Trong thực hành văn hóa địa phương, hoạt động "đố Kiều" cũng xuất hiện dưới dạng cuộc thi hoặc phần thi lồng ghép trong các chương trình đưa Truyện Kiều vào đời sống học đường.

Xem thêm 
 Truyện Kiều
 Lẩy Kiều
 Bói Kiều
 Tập Kiều
 Nhại Kiều

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 "Ngàn lẻ một chuyện "đố Kiều"" trên Báo Công an Nhân dân điện tử
 "Những "trò Kiều" của dân gian" trên Báo Tin tức và Dân tộc
 "Ví and Giặm folk songs of Nghệ Tĩnh" trên UNESCO Intangible Cultural Heritage

Truyện Kiều
Văn hóa dân gian Việt Nam
Đố vui
Văn học Việt Nam