Mũ hổ đầu

Mũ hổ đầu là loại mũ của võ quan nhà Nguyễn, gắn chủ yếu với thường phục của quan võ cao cấp và, từ giữa thế kỷ XIX, với một số chức võ quan chỉ huy và quan viên hầu vệ trong triều. Trong quy chế đầu triều Gia Long, mũ này đi cùng bổ tử của quan võ nhất, nhị, tam phẩm; đến thời Thiệu Trị, phạm vi sử dụng được mở rộng cho các chức thống quản, cai quản, chưởng phủ đô thống, thống chế, chưởng vệ, vệ úy và phó vệ úy khi mặc áo mãng lan. Số lượng và vị trí trang sức trên mũ thay đổi theo phẩm trật và chức vụ.

Nhận diện hiện nay về mũ hổ đầu dựa trên điển lệ triều Nguyễn, tư liệu hình ảnh đầu thế kỷ XX, khảo cứu hiện đại và một số hiện vật còn lại. Trong đó, các mảnh vàng của mão hổ đầu phát hiện tại lăng Thoại Ngọc Hầu là một cứ liệu vật chất cho việc đối chiếu và phục dựng.

Khái quát 
Mũ hổ đầu là loại mũ của võ quan trong hệ thống phẩm phục triều Nguyễn. Theo quy chế đầu triều, đây là mũ thường phục của quan võ nhất, nhị, tam phẩm; đi với áo giao lĩnh cổ trắng và bổ tử. Từ tứ phẩm trở xuống, quan võ dùng các loại mũ khác như Xuân Thu và Văn Tú Tài. Mũ hổ đầu không phải là mũ chung của toàn bộ võ ban, mà gắn với nhóm quan võ cao cấp và một số chức vụ được quy định riêng về sau.

Trong bối cảnh triều Nguyễn, tên gọi này chỉ một loại mũ có vị trí nghi chế xác định, gắn với các tổ hợp áo, đai và trang sức theo phẩm trật. Quy định năm 1845 còn cho phép một số chức võ quan chỉ huy và quan viên hầu vệ đội mũ hổ đầu với áo mãng lan. Trong hệ mũ thường phục đầu triều Nguyễn, loại mũ này thuộc nhóm dùng cho võ quan cao cấp.

Lịch sử và chế định 

Tên gọi mũ hổ đầu xuất hiện từ thời chúa Nguyễn. Năm 1756, Nguyễn Phúc Khoát ra lệnh cho ba quân ở Đàng Trong đội Hổ Thủ Đầu mạo, hay Hổ Đầu mạo. Đến đầu triều Gia Long, mũ hổ đầu được quy định là thường phục của quan võ nhất, nhị, tam phẩm. Ở cấp trên nhất phẩm, loại mũ này dùng dạng sức toàn vàng; các bậc thấp hơn trong cùng hệ vẫn đội mũ hổ đầu nhưng khác mức độ trang sức.

Năm 1845, triều Thiệu Trị cho các chức thống quản, cai quản, chưởng phủ đô thống, thống chế, chưởng vệ, vệ úy và phó vệ úy đội mũ hổ đầu với áo mãng lan. Cùng đợt điều chỉnh này, hội điển đổi cách gọi áo hẹp tay của quan viên hầu vệ từ "Long Chấn" sang "Mãng lan". Phạm vi sử dụng của mũ hổ đầu từ đó không chỉ gắn với phẩm hàm võ quan cao cấp mà còn gắn với một số chức vụ chỉ huy và hầu vệ trong triều.

Vị trí trong hệ thống phẩm phục 
Trong hệ thường phục thời Gia Long, mũ hổ đầu đi với bổ tử của ba bậc võ quan cao nhất. Quan võ nhất phẩm dùng bổ tử Kỳ lân, nhị phẩm dùng Bạch Trạch, tam phẩm dùng sư tử. Phẩm trật được nhận diện bằng cả kiểu mũ lẫn hoa văn bổ tử; ngoài ra, cổ áo giao lĩnh của các quan nhất, nhị, tam phẩm dùng màu trắng, trong khi các bậc thấp hơn dùng cổ áo cùng màu áo gốc.

Từ chánh tứ phẩm trở xuống, hệ thường phục của quan võ chuyển sang các loại mũ khác; bổ tử cũng đổi sang hổ, văn bưu, hùng, bưu, hải mã và tê ngưu theo cấp bậc. Đời Minh Mạng có giai đoạn phẩm phục quan lại không dùng bổ tử; sang đời Thiệu Trị, hệ bổ tử được quy định lại. Mũ hổ đầu vẫn tiếp tục tồn tại trong hệ võ phục, nhưng quan hệ giữa loại mũ, phẩm hàm và chức vụ khác so với đầu triều.

Cấu tạo và trang sức 
Quy định năm 1845 mô tả mũ hổ đầu của từng chức vụ bằng số lượng và vị trí các chi tiết trang sức. Mũ của thống quản dùng bác sơn vàng; mặt trước và mặt sau đều có ba hoa vàng, hai giao long, một hổ kỳ, hai cổ đồ, hai thùy văn, cùng biên bao và nhiễu tuyến. Cai quản bớt một hoa vàng ở mặt trước; chưởng phủ đô thống thêm hai hình ngọn lửa vàng; thống chế và chưởng vệ dùng mũ sức vàng; vệ úy bớt hai giao long ở mặt trước; phó vệ úy bớt tiếp hai giao long và một hoa vàng. Sự chênh lệch này thể hiện phẩm trật và chức vụ ngay trên bản thân chiếc mũ.

Ở đầu triều Gia Long, mũ hổ đầu của cấp trên nhất phẩm dùng dạng sức toàn vàng. Các bậc nhất, nhị, tam phẩm cùng đội mũ hổ đầu nhưng khác nhau ở bổ tử đi kèm và mức độ trang sức của cả bộ thường phục. Các chi tiết trang sức chính của mũ tập trung ở vòm mũ, mặt trước, mặt sau và hai giải mũ; bác sơn là một bộ phận nổi bật trong nhận diện hình thái của loại mũ này.

Tư liệu, hiện vật và phục dựng 
Năm 2009, trong đợt khai quật tại khu lăng Thoại Ngọc Hầu ở Châu Đốc, An Giang, các nhà khảo cổ học thu được những mảnh vàng của một chiếc mão hổ đầu cùng hơn 500 hiện vật và hàng trăm tàn tích đồ gỗ, đồ vải, đồ kim loại. Bộ di vật của chiếc mão gồm 48 chi tiết trang trí bằng vàng ròng, tương đương gần 5 lượng vàng.

Việc phục nguyên hiện vật Thoại Ngọc Hầu đối chiếu với bài khảo cứu của Nguyễn Đôn năm 1916, hệ tượng quan lại chầu ở các lăng vua triều Nguyễn và một số mão còn lưu giữ trong bảo tàng, sưu tập. Các chi tiết vàng của chiếc mão được tìm thấy trong tình trạng rời, nên việc phục nguyên phải dựa đồng thời vào hiện vật khai quật và tư liệu hình ảnh. Trên cơ sở đó, cốt mão của hiện vật này được xác định là đan bằng lông đuôi ngựa. Bài khảo cứu của Nguyễn Đôn trên Bulletin des Amis du Vieux Hué năm 1916 là một tư liệu sớm về phẩm phục quan văn võ triều Nguyễn. Bài này trích các đoạn liên quan từ Đại Nam hội điển và Đại Nam điển lệ toát yếu, đồng thời trình bày quy chế cho phẩm phục đại triều và thường triều của quan văn, quan võ.

Bộ tranh Grande tenue de la cour d'Annam của Nguyễn Văn Nhân, vẽ năm 1902 và hiện thuộc National Gallery Singapore, là một nguồn hình ảnh về trang phục cung đình đầu thế kỷ XX. Trong phục dựng hiện đại, nghệ nhân Vũ Kim Lộc là một trong những người trực tiếp tham gia phục chế mũ hổ đầu của Thoại Ngọc Hầu.

Trong nghiên cứu lịch sử trang phục 
Mũ hổ đầu thường được khảo sát cùng hệ võ phục triều Nguyễn, đặc biệt là quan hệ giữa mũ, áo giao lĩnh, áo mãng lan và bổ tử. Các nguồn dùng để nhận diện loại mũ này gồm điển lệ triều Nguyễn, tư liệu hình ảnh đầu thế kỷ XX, hiện vật khảo cổ và các dự án phục dựng hiện đại.

Điển lệ cho biết đối tượng sử dụng và quy cách trang sức; tư liệu hình ảnh đầu thế kỷ XX hỗ trợ nhận diện hình thái; còn hiện vật khảo cổ và phục dựng giúp kiểm tra cốt mũ và vị trí các chi tiết trang sức trên thân mũ. Nghiên cứu của Trần Minh Nhut và Ngo Ngan Ha năm 2024 mở rộng hướng tiếp cận sang phân tích mỹ thuật và phục dựng trang phục triều Nguyễn trong các tác phẩm giải trí Việt Nam đương đại.

Xem thêm 
 Trang phục Việt Nam
 Bổ tử
 Nhà Nguyễn

Chú thích 

Trang phục Việt Nam
Quan chế nhà Nguyễn
Quân sự Việt Nam
Hổ trong văn hóa