PT-76

PT-76 là một loại xe tăng hạng nhẹ lội nước của Liên Xô, được ra mắt vào đầu thập niên 1950 và nhanh chóng trở thành xe tăng trinh sát tiêu chuẩn của Quân đội Liên Xô cùng các lực lượng vũ trang khác trong Khối Warszawa. Nó đã được xuất khẩu rộng rãi sang các quốc gia hữu nghị như Ấn Độ, Indonesia, Iraq, Syria, Bắc Triều Tiên và Bắc Việt Nam.

Tên đầy đủ của xe tăng này là Xe tăng lội nước–76 (tiếng Nga: , plavayushchiy tank, hay , PT-76). Con số 76 đại diện cho cỡ nòng của vũ khí chính: pháo rãnh xoắn 76,2 mm thuộc dòng D-56T.

PT-76 được sử dụng trong các vai trò trinh sát và hỏa lực hỗ trợ. Khung gầm của nó đã được dùng làm cơ sở cho nhiều thiết kế xe quân sự khác, đa số là xe lội nước, bao gồm xe bọc thép chở quân BTR-50, pháo phòng không tự hành ZSU-23-4, pháo tự hành đổ bộ đường không ASU-85 và xe phóng tên lửa phòng không 2K12 Kub.

Phát triển
Sau Thế chiến II, khái niệm xe tăng hạng nhẹ đã được hồi sinh tại Liên Xô. Chúng được dự định sử dụng trong các đơn vị trinh sát, và do đó, khả năng lội nước hoặc băng qua đầm lầy là yếu tố thiết yếu. Các yêu cầu đặt ra là phương tiện phải có khả năng vượt qua các chướng ngại vật dưới nước với rất ít bước chuẩn bị. Nhiều nguyên mẫu xe tăng hạng nhẹ như vậy đã được chế tạo vào cuối thập niên 1940. Thành công nhất là "объект 740" (Object 740) do kỹ sư N. Shashmurin thiết kế khi đang làm việc tại viện VNII-100 ở Leningrad (một viện nghiên cứu thuộc Nhà máy Tăng Chelyabinsk ChTZ) vào năm 1949–1950, dưới sự giám sát ban đầu của Josef Kotin từ Nhà máy Kirov. Phương tiện này thành công nhờ thiết kế đơn giản, đặc tính điều hướng tốt và khả năng vượt địa hình ấn tượng. Vào thời điểm đó, thiết kế động cơ phản lực nước (water-jet) của nó là một sự đổi mới đầy sáng tạo.

Một nguyên mẫu đã được chế tạo tại Nhà máy Kirov vào năm 1950 và chiếc xe tăng này chính thức được phê duyệt biên chế vào ngày 6 tháng 8 năm 1951 với định danh PT-76. Quá trình sản xuất bắt đầu tại Nhà máy Máy kéo Stalingrad (STZ). Chiếc xe tăng sau đó đã được sửa đổi. Vào năm 1957, pháo D-56T được thay thế bằng pháo D-56TM—với bộ hãm đầu nòng hai ngăn và bộ hút khói thuốc súng—đồng thời thân xe được nâng cao thêm 13 cm; ngoài ra, xe tăng còn được trang bị các thiết bị quan sát và liên lạc mới. Những chiếc xe tăng thuộc loạt đầu tiên sau đó cũng được sửa đổi, tiếp nhận pháo D-56TM và các thiết bị mới. Vào năm 1959, một biến thể cải tiến là PT-76B đã được phê duyệt biên chế và duy trì sản xuất cho đến năm 1967 (những cải tiến chính bao gồm pháo D-56TS có hệ thống ổn định và hệ thống bảo vệ CBRN).

Vào năm 1964, Hoa Kỳ đã có được một chiếc PT-76 bằng các cách không được tiết lộ. Nó đã được đánh giá bởi Trung tâm Tăng-Thiết giáp vào tháng 2, và bị coi là kém hơn so với các loại xe tăng hạng nhẹ hiện có của Mỹ về hỏa lực và vỏ giáp, tuy nhiên khả năng cơ động trên địa hình bùn lầy và lội nước của PT-76 thì vượt trội hơn (các loại xe tăng hạng nhẹ M41 và M551 của Mỹ khi đó đều không có khả năng tự lội qua dòng nước sâu). Nhìn chung, ý tưởng thiết kế của PT-76 là sự tối giản hóa vỏ giáp và hỏa lực để đánh đổi lấy khả năng vượt địa hình phức tạp, và nó đã rất thành công trong mục tiêu đó.

Thiết kế 

Ban đầu, kế hoạch là tạo ra loại xe tăng nặng 20 tấn trang bị pháo 85mm và có các đặc tính cơ động tương tự như xe tăng hạng trung. Nó được thiết kế để có động cơ 400 mã lực và bơi bằng cách sử dụng phao nhôm, nhưng động cơ này vẫn chưa sẵn sàng vào thời điểm đó, và người ta cũng nhận ra rằng việc bơi lội dựa vào phao không bọc giáp, dễ bị tổn thương là không khả thi trên chiến trường, nên không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc tạo ra một chiếc xe tăng có thể nổi với sức nổi của chính thân xe. Trọng lượng của xe tăng ý tưởng mới phải giảm xuống còn 15 tấn, và do đó, kế hoạch chế tạo pháo 85mm phải được loại bỏ để chuyển sang chế tạo pháo 76mm.

PT-76 có cách bố trí xe tăng điển hình: khoang điều khiển ở phía trước, khoang chiến đấu ở giữa và khoang động cơ ở phía sau. Xe có kíp lái ba người, trong đó trưởng xe kiêm luôn vai trò nhân viên vô tuyến và pháo thủ. Điều này làm giảm hiệu quả quan sát của trưởng xe. Vị trí của trưởng xe và nạp đạn viên nằm bên trong tháp pháo, trưởng xe ngồi bên trái pháo chính và nạp đạn viên ngồi bên phải. Họ sử dụng chung một cửa sập kép lớn hình bầu dục mở về phía trước trên nóc tháp pháo. Lái xe ngồi ở chính giữa phía trước thân xe và có một cửa sập đơn mở sang bên phải, với ba khối quan sát và kính tiềm vọng nằm bên dưới pháo chính ở phía trên tấm giáp dốc mặt trước. Dưới ghế lái có một cửa sập thoát hiểm khẩn cấp mà tất cả các thành viên kíp lái đều có thể sử dụng. Vào ban đêm, kính tiềm vọng ở giữa được thay thế bằng thiết bị nhìn đêm TVN-2B, giúp lái xe có tầm nhìn rõ ràng lên đến 60 mét.

Thiết bị ngắm bắn 

Kính ngắm TPKU-2B dành cho chỉ huy xe được lắp trên PT-76 cũng như PT-76B. TPKU-2B cũng được sử dụng trong T-54B cũng như các loại xe bọc thép khác của Liên Xô, vì nó là thiết bị mới nhất thuộc loại này vào cuối những năm 1950, tuy nhiên, ở PT-76, nó có một số sửa đổi ở tay cầm. Biến thể này của kính tiềm vọng TPKU-2B được sử dụng rộng rãi trong các loại xe hạng nhẹ khác như BRDM-1, BTR-60, BTR-70. TPKU-2B có độ phóng đại có thể điều chỉnh với tùy chọn là 1x hoặc 5x. Với độ phóng đại 1x, trường nhìn là 17,5 độ, hoặc giảm xuống 7,5 độ với độ phóng đại 5x. Cách bố trí chung của các mặt kẻ ô giống như tất cả các kính ngắm khác của Liên Xô vào thời đó, bao gồm sự hiện diện của một vạch đo khoảng cách, đủ cho người chỉ huy tìm kiếm và ước tính phạm vi mục tiêu ở khoảng cách ngắn đến trung bình.

Đối với xạ thủ, PT-76 có kính ngắm TShK-66, đến PT-76 model 1957 thì sử dụng loại TShK-66P cải tiến. PT-76B model 1959 thì được trang bị loại TShK-2-66, được thiết kế để ổn định đường ngắm theo chiều dọc thông qua các mối liên kết cơ học với pháo. TShK-66 có độ phóng đại cố định 4x và trường nhìn là 16 độ.

PT-76 phiên bản đầu được trang bị hệ thống quay tháp pháo bằng điện EPB-4, tốc độ quay tháp pháo tối đa 17 độ/giây. Một trong những nhược điểm lớn nhất của các mẫu PT-76 phiên bản đầu là nó không có hệ thống ổn định, do đó không thể bắn chính xác trong khi xe di chuyển. Mẫu PT-76B được nâng cấp với hệ thống ổn định hai mặt phẳng STP-2P "Zarya" (biến thể từ bộ ổn định STP-2 "Tsiklon" sử dụng trên T-55). Độ chính xác được báo cáo là 1,0 mil theo chiều dọc, và 1,5 mil theo chiều ngang, cung cấp sự cải thiện tương tự về độ chính xác khi bắn. Khi tiếp cận mục tiêu ở khoảng cách 800 - 1200 mét theo đường thẳng, tỷ lệ bắn trúng đã tăng 5,25 lần, tỷ lệ bắn trúng trong khi di chuyển ở một góc 15 độ so với mục tiêu đã được cải thiện 4 lần. Tóm lại, "Zarya" cho phép PT-76 bắn trúng các mục tiêu loại xe tăng từ tầm ngắn đến trung bình với độ chính xác hợp lý ở tốc độ từ 12 đến 25 km/h và nâng cao tỷ lệ bắn trúng ở cự ly xa hơn.

Hỏa lực 

Vũ khí chính của xe bao gồm một khẩu pháo tăng rãnh xoắn dòng D-56T cỡ nòng 76,2 mm, có tầm bắn hiệu quả khoảng 1.500 mét và tốc độ bắn từ sáu đến tám phát mỗi phút. Khẩu pháo này có chiều dài nòng gấp 42 lần cỡ nòng. D-56T là một thiết kế hoàn toàn mới được phát triển vào năm 1949 bởi Nhà máy Thiết kế số 9, nơi nó có tên gọi LB-62T. Pháo dùng cỡ đạn 76,2x385mm, chung loại đạn với pháo chống tăng ZiS-3 và pháo F-34 trên xe tăng T-34-76. Nòng pháo dài 3,2 mét, giống hệt với ZiS-3 và F-34, nên các đặc điểm đạn đạo giống hệt nhau, tạo thuận lợi cho việc huấn luyện và trang bị đạn. Tuy nhiên, D-56T tiên tiến hơn ở chỗ có bộ giảm giật ở đầu nòng và bầu hút khói để ngăn khói thuốc pháo bay ngược lại khoang lái. Năm 1957, D-56T được thay thế bằng khẩu pháo D-56TM mới hơn với bộ giảm giật ở đầu nòng được cải tiến. Pháo có thể nâng và hạ từ -4° đến +30°, do đó, cũng như hầu hết các xe tăng Liên Xô, PT-76 không thể bắn hiệu quả từ vùng đất cao hơn.

PT-76 mang theo 40 viên đạn cho pháo chính. Một cơ số đạn điển hình bao gồm 24 viên OF-350 Frag-HE (nổ mảnh), 4 viên AP-T (xuyên giáp có vạch đường), 4 viên API-T (xuyên cháy có vạch đường) và 8 viên BK-350M HEAT (nổ lõm chống tăng); các viên AP-T có thể được thay thế bằng loại HVAP (xuyên dưới cỡ nòng vận tốc cao) nếu có sẵn. Pháo được lắp trong một tháp pháo dạng hình nón cụt tròn với các mặt phẳng dốc, vị trí tháp pháo nằm phía trên cặp bánh chịu nặng thứ hai, thứ ba và thứ tư. Tất cả các xe PT-76 đều có bộ hút khói thuốc súng (fume extractor) cho pháo chính nằm ở phía sau tháp pháo.

Súng máy trung liên đồng trục SGMT 7,62 mm đi kèm với 1.000 viên đạn. Vũ khí này có tầm bắn hiệu quả tối đa là 1.000 mét vào ban ngày khi xe đứng yên, 400 đến 500 mét vào ban ngày khi xe đang di chuyển và 600 mét vào ban đêm. Tầm bắn tối đa là 1.500 mét. Súng có thể bắn theo loạt từ 2 đến 10 viên, tốc độ bắn thực tế là 250 phát/phút và tốc độ bắn lý thuyết là 650 phát/phút. Từ năm 1967, súng máy này đã được thay thế bằng loại PKT cùng cỡ nòng.

Pháo chính, vốn được coi là hạng nhẹ đối với một chiếc xe tăng hiện đại, có thể bắn các loại đạn BM-354P HVAP, API-T, AP-T, BR-350 API-T và OF-350 Frag-HE (tương tự như pháo sư đoàn M1942 (ZiS-3) 76,2 mm) và có khả năng xuyên thủng giáp của các loại xe bọc thép chở quân (APC) cũng như các phương tiện bọc thép nhẹ khác.

Trưởng xe kiêm pháo thủ có một vòm quan sát nằm bên trái cửa sập kép. Vòm quan sát này trang bị thiết bị quan sát TPKU-2B và hai kính tiềm vọng TNP ban ngày, có thể xoay 360 độ bằng tay. Trưởng xe cũng có một kính ngắm quang học 4X gắn bên trái pháo chính và một kính ngắm/máy đo khoảng cách TShK-66. Nạp đạn viên có thiết bị quan sát MK-4 gắn trên nóc tháp pháo phía trước cửa sập.

Đạn được nạp bằng tay, tốc độ bắn lý thuyết đạt khoảng 15 phát/phút, còn trong thực tế đạt khoảng 7 phát/phút (có nhiều yếu tố làm giảm tốc độ bắn trong thực tế, ví dụ như xe di chuyển khiến nạp đạn viên đứng không vững, hoặc xạ thủ phải mất thời gian ngắm bắn).

Đạn dược 

Nhờ dùng chung đạn với pháo sư đoàn ZiS-3, PT-76 có thể sử dụng nhiều loại đạn đa dạng. Các loại đạn mà PT-76 có thể sử dụng bao gồm đạn nổ OF-350 HE có khả năng xuyên giáp 50 mm ở góc 17 độ từ khoảng cách 900 mét, với tầm bắn tối đa 12.000 m; đạn nổ mạnh xuyên giáp có chóp đệm (APBC-HE) BR-350B có thể xuyên 75 mm ở khoảng cách 500 mét và 67 mm ở khoảng cách 1.000 mét với tầm bắn tối đa 2.000 m; đạn BR-345P có thể xuyên 90 mm ở 500 m và 60 mm ở 1.000 m, loại đạn này sau đó đã được thay thế bằng đạn BR-345N có thể xuyên 125 mm ở 500 m và 110 mm ở 1.000 m. Mặc dù PT-76 về mặt lý thuyết có khả năng đối đầu với các xe tăng hạng nhẹ phương Tây cùng thời và thậm chí là có thể bắn xuyên giáp trước một số xe tăng chủ lực, nhưng đến cuối thập niên 1950, rõ ràng là nó không thể đấu ngang sức với các loại xe tăng hạng trung và xe tăng chủ lực hiện đại.

Đạn nổ mảnh là loại OF-350, sơ tốc 680 m/s, chứa 0,64 kg TNT. Đạn có hai chế độ: chạm nổ hoặc nổ chậm. Ở chế độ nổ chậm, OF-350 được bắn từ khoảng cách 7,5 km có thể xuyên qua một bức tường gạch dày tới 0,75 mét hoặc một kè đất dày 2 mét trước khi phát nổ. Tuy là đạn nổ, động năng của OF-350 giúp nó có thể xuyên thủng tấm giáp hông của chiếc M41 Walker Bulldog (dày khoảng 19 – 25 mm), điều này cũng có nghĩa là OF-350 có khả năng phá hủy hoặc ít nhất là vô hiệu hóa bất kỳ xe bọc thép bọc thép và xe tăng hạng nhẹ nào trong thập niên 1960. Điều này rất hữu ích vì PT-76 thường không mang theo nhiều đạn xuyên giáp động năng. 
Đạn APHE là loại BR-350B (chứa 65 gram hỗn hợp nổ A-IX-2), sơ tốc 655 m/s. Ở góc chạm thẳng, nó xuyên được 82mm thép ở 100 mét, 75mm thép ở 500 mét, 67mm thép ở 1000 mét, 60mm thép ở 1500 mét, 53mm thép ở 2000 mét. Ở góc chạm 60 độ, các con số tương ứng là 33,5 mm - 30,5 mm - 24,5 mm - 22,5 mm - 21,5 mm thép. Mặc dù sức xuyên bình thường, nó vẫn đủ để đánh bại giáp trước của một chiếc xe tăng hạng nhẹ M41 Walker Bulldog của Mỹ từ 1000 đến 1500 mét, và đe dọa phía hông của bất kỳ chiếc xe tăng hạng trung nào từ 1000 mét trở lên. Bộ giáp hông khá mỏng của xe tăng Centurion MK-3 (51 mm) và Chieftain (38 mm) của Anh khiến những chiếc xe tăng này dễ bị phục kích bởi PT-76. 
Giữa thập niên 1950, BR-350B được thay thế bởi BR-354, cải thiện rất nhiều sức xuyên. Ở góc chạm thẳng, nó xuyên được 95mm thép ở 500 mét, 80mm thép ở 1000 mét, 70mm thép ở 1500 mét, 60mm thép ở 2000 mét.
Đạn APCR là loại BR-354P, có lõi xuyên bằng tungsten, dài 72mm và nặng 0,48 kg, sơ tốc 950 m/s, tầm bắn hiệu quả 1000 mét. Ở góc chạm thẳng, nó xuyên được 120mm thép ở 100 mét, 105mm thép ở 300 mét, 90mm thép ở 500 mét, 60mm thép ở 1000 mét. Loại đạn này có thể xuyên được giáp hông của hầu hết các tăng hạng trung trong thập niên 1950 ở cự ly 500 mét.
Cuối thập niên 1950, BR-354P được thay thế bởi BR-354N. Cải tiến chính là những đặc điểm khí động học, giúp cải thiện rất nhiều độ chính xác. Phạm vi hiệu quả tối đa được liệt kê là 1500 mét - một cải tiến lớn so với BR-354P. Ở góc chạm thẳng, nó xuyên được 125mm thép ở 500 mét, 110mm thép ở 1000 mét, 90mm thép ở 1500 mét, 75mm thép ở 2000 mét.
Đạn HEAT là loại BK-354, chứa 0,74 kg hỗn hợp nổ A-IX-1, sơ tốc 550 m/s, xuyên được 200mm thép ở góc chạm thẳng. Nó đủ để tiêu diệt các xe tăng hạng nhẹ thập niên 1950 từ phía trước, và có khả năng gây thiệt hại nghiêm trọng cho bất kỳ xe tăng hạng trung hoặc hạng nặng nào nếu bắn vào hông. 
Cuối thập niên 1950, BK-354 được thay thế bởi BK-354M, chứa 0,8 kg hỗn hợp nổ, xuyên được 250mm thép ở góc chạm thẳng, đủ để xuyên thủng giáp trước của xe tăng chủ lực thập niên 1950 như M48 Patton của Mỹ, xe tăng Centurion của Anh.

Giáp trụ và các biện pháp bảo vệ 

Giáp của PT-76 được làm từ thép hàn cán nguội đồng nhất. Tháp pháo có độ dày: 20 mm nghiêng 35° ở phía trước, 16 mm nghiêng 35° ở các bên, 11 mm nghiêng 33° ở phía sau và 8 mm nghiêng 0° trên nóc tháp pháo. Thân xe bao gồm: 10 mm nghiêng 80° ở mặt trước phía trên, 13 mm nghiêng 80° ở mặt trước phía dưới, 14 mm nghiêng 0° ở các bên, 7 mm nghiêng 0° ở phía sau và 5 mm nghiêng 0° ở dưới đáy. Thông số này cho phép xe chống lại đạn súng máy 7,62 mm và các mảnh đạn pháo nhỏ. Tuy nhiên, giáp hông xe sẽ không chặn được đạn xuyên giáp của súng máy hạng nặng 12,7 mm hoặc .50-caliber, cũng như các mảnh đạn pháo cỡ lớn.

Giáp trước thân xe của PT-76 đủ để chống lại đạn xuyên giáp cỡ 12,7 mm tại mọi cự ly, giáp trước tháp pháo có thể chịu được đạn xuyên giáp cỡ 14,5 mm ở khoảng cách 980 mét. Giáp hông thì đủ để chống lại đạn xuyên giáp 12,7 mm ở khoảng cách 600 mét tại góc chạm 30 độ, hoặc đạn súng máy 7,62 mm tại mọi cự ly và những mảnh đạn pháo cỡ nhỏ. Nhưng các loại đạn xuyên giáp cỡ 20mm trở lên có thể xuyên thủng giáp PT-76 ở mọi vị trí. Đạn pháo 105mm nổ gần đủ để gây ra hư hại cho hệ thống treo của xe tăng, đạn pháo 152mm/155mm nổ gần thì đủ để phá hủy hoàn toàn hệ thống treo của xe tăng và đánh bật các thiết bị bên ngoài, mảnh đạn pháo 155mm có thể xuyên thủng giáp hông xe từ cự ly khoảng 60 mét.

Thực tế cũng chứng minh hỏa lực của súng máy hạng nặng 12,7 mm nhìn chung không hiệu quả đối với PT-76, bởi không có ghi nhận về bất kỳ chiếc PT-76 nào từng bị hạ gục hoặc bị hư hại bởi hỏa lực súng máy trong chiến tranh Việt Nam, cuộc chiến mà PT-76 tham gia khá phổ biến.

Đặc biệt, độ nghiêng lớn (tới 80 độ) của giáp trước khiến cho PT-76 có khả năng đặc biệt: một số loại đạn súng chống tăng khi bắn vào mặt trước thân xe thì không phát nổ mà bị trượt văng ra (do mũi đầu đạn bị trượt đi bởi bề mặt nghiêng nên ngòi nổ không kích hoạt được). Tiêu biểu là trận Làng Vây, hàng chục phát đạn từ súng chống tăng M72 LAW của Mỹ bắn vào những xe PT-76 đều bị trượt ra nên không phá hủy được mục tiêu nào.

Khả năng cơ động

Trên bộ 
Hệ thống treo thanh xoắn của xe bao gồm sáu bánh chịu nặng lớn bọc cao su được giãn cách đều nhau, với bánh răng phát động ở phía sau và bánh dẫn hướng ở phía trước. Các bánh chịu nặng được thiết kế rỗng để giảm thiểu trọng lượng; chính những bánh rỗng này đã giúp tăng độ nổi của xe tăng thêm 30%. Xe không có con lăn đỡ xích. Cặp bánh chịu nặng đầu tiên và cuối cùng được trang bị bộ giảm chấn thủy lực. Xích thép có 96 mắt xích mỗi bên khi còn mới, mỗi mắt xích sử dụng một chốt đơn. Có một tấm chắn bùn nhỏ, mỏng nằm ngang phía trên mỗi dải xích. 

Động cơ diesel 6 xi-lanh thẳng hàng, 4 kỳ, làm mát bằng nước của xe được phát triển dưới định danh "V-6" bằng cách cắt đôi động cơ "V-12" của dòng T-54/55. Động cơ này sản sinh công suất 240 mã lực (179 kW) tại 1.800 vòng/phút, giúp xe đạt vận tốc đường bộ 44 km/h và tầm hoạt động từ 370 km đến 400 km. Xe có thể vượt vật cản thẳng đứng cao 1,1 m, băng qua chiến hào rộng 2,8 m và leo dốc 52°. Động cơ có hệ thống làm mát và bộ sấy khởi động (dùng khi nhiệt độ không khí từ −20 °C trở xuống). 

PT-76 sử dụng hệ thống truyền động kiểu trục tay số 5 cấp tương tự như trên dòng T-34-85. Hộp số gồm bốn số tiến và một số lùi. Xe có bộ ly hợp bên giúp thực hiện các cú rẽ và có phanh tay. Thân xe có bốn vị trí gắn bình nhiên liệu phụ phía sau: hai vị trí ở góc dành cho bình loại phẳng và hai vị trí ở giữa dành cho bình loại thùng phuy. Những bình nhiên liệu phụ này giúp tăng tầm hoạt động từ 370–400 km lên đến 480–510 km. PT-76 là một phương tiện trinh sát đáng tin cậy, dễ vận hành, có tính cơ động cao và được thiết kế lý tưởng cho các hoạt động đổ bộ, nhưng nó cũng bộc lộ nhiều hạn chế khi đóng vai trò là một phương tiện chiến đấu trực diện.

PT-76 có hai thùng nhiên liệu bên trong được đặt ở phía bên phải của khoang động cơ. Nhiên liệu được chia giữa một thùng lớn chứa 150 lít và một thùng nhỏ hơn chứa 100 lít, tổng cộng là 250 lít. Điều này giúp PT-76 có phạm vi hành trình 370 – 400 km trên đường trải nhựa, hoặc khoảng một nửa trên đường gồ ghề. PT-76B có thùng nhiên liệu bên trong thứ ba có thể chứa 140 lít nhiên liệu, nâng tổng dung tích nhiên liệu lên 390 lít, mang lại cho PT-76B phạm vi 480 km trên đường trải nhựa. Để phạm vi hành trình lớn hơn nữa, các thùng chứa nhiên liệu bổ sung đã được thêm vào trong nhiều nỗ lực hiện đại hóa. Ban đầu, các thùng chứa nhiên liệu bên ngoài mượn từ T-34 được gắn trên giá đỡ trên boong động cơ của PT-76. Mỗi thùng phuy nhiên liệu này có dung tích 90 lít, do đó nâng tổng dung tích nhiên liệu của PT-76 lên 430 lít, nâng phạm vi hành trình của xe tăng lên 480 – 510 km. Sau đó, các thùng nhiên liệu gắn ngoài hình chữ nhật phẳng gắn trên chắn bùn của T-54 đã được chuyển sang PT-76 và PT-76B. Mỗi thùng nhiên liệu này có dung tích 95 lít, nâng tổng dung tích nhiên liệu của PT-76B lên 580 lít, nâng phạm vi hành trình lên 590 km. Tầm hoạt động xa là rất quan trọng đối với PT-76, vì chúng có nhiệm vụ phải thiết lập vị trí đầu cầu trong các cuộc đổ bộ với sự hỗ trợ hậu cần hạn chế, và còn quan trọng hơn đối với xe tăng PT-76 trong các đại đội trinh sát, vì chúng đã phải tuần tra xa về phía trước để thực hiện nhiệm vụ trinh sát.

Dưới nước 

PT-76 là loại xe lội nước, nó có thân xe hình dáng giống chiếc thuyền, phẳng và kín khít, giúp đảm bảo lực cản tối thiểu khi xe nổi trên mặt nước. Xe có thể bắt đầu bơi sau khi bật hai máy bơm hút nước đáy chạy bằng điện, dựng tấm chắn sóng (trim vane) giúp cải thiện độ ổn định và độ choán nước của xe, đồng thời ngăn nước tràn vào mũi xe. Việc thay thế kính tiềm vọng của lái xe bằng loại kính tiềm vọng dùng khi bơi cho phép lái xe có thể nhìn vượt qua tấm chắn sóng. Khi không sử dụng, tấm chắn sóng được xếp gọn ở phía trước mũi xe, ngay dưới nòng pháo chính và đóng vai trò như một lớp giáp bổ sung.

Các máy bơm hút nước giúp xe luôn nổi ngay cả khi bị rò rỉ hoặc hư hại. Ngoài ra còn có một máy bơm tay dùng cho các trường hợp khẩn cấp. Xe được đẩy đi trong nước nhờ hai động cơ phản lực nước nằm ở hai bên thân xe, với các cửa hút nằm dưới đáy và cửa xả ở phía sau. Ngoài ra còn có các cửa hút phản lực nước phụ ở cả hai bên thân xe, phía trên cặp bánh chịu nặng cuối cùng. Các cửa xả phía sau có nắp đậy có thể đóng hoàn toàn hoặc một phần, giúp điều hướng dòng nước đến các cửa xả hướng về phía trước ở hai bên thân xe, nhờ đó cho phép xe rẽ hoặc đi lùi. Ví dụ, để rẽ trái, cửa xả bên trái sẽ được đậy lại; để rẽ phải, cửa xả bên phải sẽ được đậy lại. Để quay ngoặt 180°, một động cơ phản lực sẽ hút nước vào trong khi động cơ kia đẩy nước ra. 

Hệ thống này được thiết kế bởi N. Konowalow, và cũng chính là hệ thống được sử dụng trên xe bọc thép chở quân BTR-50 (vốn dựa trên khung gầm PT-76). Xe có thể bơi với tốc độ lên đến 10,2 km/h và có tầm hoạt động dưới nước là 100 km. Nó có thể vượt qua hầu hết các chướng ngại vật dưới nước và thậm chí có thể bơi trên biển. Tuy nhiên, thiết kế lội nước khiến nó có kích thước lớn hơn mức bình thường so với trọng lượng của mình, dẫn đến lớp giáp bảo vệ mỏng hơn so với các loại xe tăng hạng nhẹ khác.

PT-76 có khả năng nổi tuyệt vời trên mặt nước và nền đất yếu, cho phép nó có thể lái được ở những nơi mà hầu hết các loại xe tăng khác không thể làm được. So với đối thủ Mỹ là M41 Walker Bulldog, PT-76 tạo áp suất tĩnh trên mặt đất thấp hơn khoảng 36% (0,46 kg/cm2 so với 0,72 kg/cm2). Điều này rất hữu ích khi đi trên tuyết mềm và địa hình lầy lội. PT-76 là xe tăng duy nhất thời đó có khả năng lội nước hoàn toàn. Nó cũng là phương tiện đầu tiên thuộc loại này sử dụng vòi phun nước để đẩy trên mặt nước, thay vì cánh quạt trục vít.

Một trong những yêu cầu là xe phải có khả năng chở theo một lực lượng đổ bộ gồm 20 người vượt sông hồ, trong khi biến thể chở quân bọc thép dựa trên xe tăng hạng nhẹ lội nước phải có thể vận chuyển 25 người. Mục tiêu là đảm bảo một trung đoàn bộ binh có thể đổ bộ lên bờ sông đối diện với sự hỗ trợ của xe tăng và trang bị đầy đủ vũ khí hạng nặng, từ đó nâng cao cơ hội phòng thủ và giữ thành công đầu cầu cho đến khi lực lượng chủ lực có thể vượt sông. Bộ binh cũng có thể được di chuyển theo cách này trong các cuộc đổ bộ từ tàu biển vào bờ, nhưng điều này hiếm khi được thực hiện. Sự hiện diện của xe tăng PT-76 trong một sư đoàn xe tăng có thể giúp giảm đáng kể việc khả năng bị mất thời cơ tiến công do các chướng ngại vật sông ngòi.

Trang thiết bị phụ trợ 

PT-76 được trang bị thiết bị liên lạc nội bộ, la bàn con quay, đài vô tuyến 10-RT-26E với ăng-ten có thể tự kéo dài khi cần thiết. Xe cũng có hai đèn pha phía trước thân xe và một đèn tìm kiếm ở phía bên phải nóc tháp pháo. Nó từng lạc hậu hơn các xe thiết đấu khác của Liên Xô vì ban đầu chỉ có lái xe được trang bị thiết bị nhìn đêm, và xe không có hệ thống chữa cháy hay hệ thống bảo vệ NBC (hạt nhân, sinh học, hóa học), điều này làm giảm đáng kể hiệu quả chiến đấu. Sự thiếu sót về hệ thống bảo vệ NBC đã được khắc phục trên dòng PT-76B, loại xe được trang bị hệ thống PAZ ("protivo-atomnaya zashchita"). Do chỉ có lái xe có thiết bị nhìn đêm, kíp lái có tầm nhìn xa  vào ban ngày và  vào ban đêm.

Lịch sử chiến đấu
Khoảng 3.000 xe tăng PT-76 đã được Liên Xô sản xuất và 2.000 chiếc đã được xuất khẩu. Ngoài ra, Trung Quốc cũng tự sản xuất hàng ngàn xe PT-76, trong đó có biến thể xe tăng hạng nhẹ kiểu 63 (thay thế tháp pháo và pháo 76mm bằng pháo 85mm). Ở Việt Nam, xe tăng hạng nhẹ kiểu 63 được gọi là K-63-85.

Sau đó nó đã được Liên Xô thay thế bằng BMP-1 và BRM-1. Tuy nhiên, một số đơn vị hải quân đánh bộ của Nga vẫn sử dụng một số PT-76 cho tới năm 2000. Tới năm 2020, nó vẫn được sử dụng ở một số đơn vị vũ trang tại một số quốc gia.

Trong Chiến tranh Việt Nam, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã đưa PT-76 vào chiến đấu và thu được thành công rực rỡ nhất trong trận Làng Vây khi mà có xe PT-76 yểm trợ, lính của Quân đội Nhân dân Việt Nam chỉ mất hơn 4 giờ đồng hồ để đẩy lùi liên quân Mỹ - VNCH ra khỏi Làng Vây, và nó đã tham gia chiến đấu hợp đồng binh chủng cùng loại xe tăng hạng trung T-54/55.

PT-76 cho thấy tính cơ động tuyệt vời trong các địa hình khó khăn, nhiều sông ngòi ở Việt Nam. Cuối tháng 1 năm 1968, PT-76 của Quân đội nhân dân Việt Nam tham chiến lần đầu tiên tại Trận Tà Mây - Làng Vây (đường 9 - Khe Sanh). 20 giờ ngày 23-1-1968, bộ đội xe tăng với trang bị là xe tăng hạng nhẹ PT-76 đã chở bộ binh đánh thẳng vào bên trong cứ điểm Tà Mây, dùng hỏa lực đánh sập lô cốt, ụ súng, khiến quân địch tháo chạy. Ngày 7/2/1968, bộ đội tăng - thiết giáp với 14 xe PT-76 đã chi viện cho bộ binh tiêu diệt cứ điểm Làng Vây, diệt hoặc bắt sống gần 700 địch. Ngày 7/2 trở thành ngày kỷ niệm đánh thắng trận đầu của bộ đội Tăng thiết giáp Việt Nam.

Trong cuộc chiến, có duy nhất 1 trận xe tăng Mỹ đấu với xe tăng Quân giải phóng là trận Bến Hét đêm 3/3/1969. Đại đội XT-16 tham gia tiến công căn cứ Bến Hét, sử dụng 4 xe PT-76. Trong căn cứ Bến Hét, Mỹ có 1 đại đội xe tăng gồm 4 xe tăng M48 Patton. Khi tiếp cận căn cứ, 1 chiếc PT-76 cán phải mìn và bị hỏng xích, tiếng nổ đồng thời báo động cả trại. Xe tăng M48 của Mỹ khai hỏa, phá hủy chiếc PT-76 bị hỏng xích. Tuy không có kính nhìn đêm, nhưng nhờ quan sát chớp lửa từ đầu nòng pháo của xe tăng Mỹ, 1 xe tăng PT-76 của quân Giải phóng bắn trả trúng đích, đánh trúng tháp pháo 1 chiếc M48 Patton bằng 1 viên đạn nổ. Đại úy Stovall (đại đội trưởng của đại đội xe tăng Mỹ) đang đứng phía sau tháp pháo và trưởng xe của chiếc M48 bị sức nổ đánh văng ra sau và cả 2 đều bị thương nặng, vụ nổ cũng giết chết lính nạp đạn và xạ thủ đang bắn khẩu đại liên của chiếc M48. Các xe tăng M-48 khác bắn trả dữ dội, phá hủy 1 chiếc PT-76. Sau đó, máy bay Mỹ nhào tới bắn phá, 2 chiếc PT-76 còn lại của Quân Giải phóng quyết định rút lui.

Xe tăng PT-76 nối tiếng nhất là xe số hiệu 555, biệt danh “Mãnh hổ Đường số 9” bởi những chiến tích của nó, đặc biệt là 2 lần đơn độc tung hoành trong cứ điểm địch. Lần đầu tiên là trong trận Tà Mây tháng 1/1968, trưởng xe Lê Xuân Tấu đã ra lệnh cho xe đi đầu xông vào căn cứ địch, vừa dùng pháo và súng máy diệt địch, vừa dùng xích sắt nghiến nát các công sự. Lần thứ 2 là ở điểm cao 543 trong chiến dịch Đường 9 - Nam Lào năm 1971, xe 555 có chính trị viên tiểu đoàn Lê Cối cùng đi dẫn đầu đội hình trung đội 1 tiến lên điểm cao 543, vừa bắn vừa yểm trợ bộ binh xông thẳng vào trận địa pháo và khu trung tâm thông tin, bắt sống toàn bộ Ban Tham mưu Lữ đoàn dù 3 của địch, trong đó có Đại tá Nguyễn Văn Thọ - Lữ đoàn trưởng. Xe tăng 555 được đưa về Hà Nội tham gia Triển lãm về Chiến thắng “Đường 9 - Nam Lào” và nay được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam.

Ngoài ra, những chiếc xe tăng hạng nhẹ kiểu 63 (Type-63, phiên bản Trung Quốc của PT-76) được Trung Quốc viện trợ cho Việt Nam vào năm 1971. Type 63 được sử dụng lần đầu tiên trong chiến đấu vào tháng 12/1971 ở chiến dịch Cánh đồng Chum trong đội hình Tiểu đoàn xe tăng 195A.

Trận đánh nổi tiếng của Type-63 là trận phòng ngự cảng Cửa Việt ngày 27-28/1/1973. Để chống lại 130 xe tăng, xe thiết giáp các loại của đối phương, Quân Giải phóng chỉ có Đại đội tăng thiết giáp 1 gồm 7 xe: 1 xe tăng Type-63 (số hiệu 704), 2 xe thiết giáp K-63 (có trang bị 2 bệ phóng tên lửa chống tăng B-72), 4 xe thiết giáp BTR-50 lắp cao xạ 23mm. Về sau đại đội 1 được chi viện thêm 1 xe tăng T-54 của Trung đoàn 203. Kíp xe Type-63 số hiệu 704 trong đêm tối đã bất ngờ xuất kích đánh vào sườn đội hình địch, với 8 phát đạn đã bắn cháy 5 xe tăng M48 Patton và bắn hỏng 2 xe tăng M48 khác, đồng thời tiêu diệt hàng chục bộ binh. Đến rạng sáng, xe tăng 704 bị trúng đạn pháo của địch, Đại đội trưởng Nguyễn Văn Khoán và nạp đạn viên Nguyễn Văn Khanh hy sinh, pháo thủ Hoa Xuân Toàn và lái xe Nguyễn Thế Tường bị thương nặng.

Kết thúc trận đánh, quân Giải phóng đã phòng ngự thành công cảng Cửa Việt. Riêng đại đội 1 đã bắn cháy 16 xe tăng - xe thiết giáp của địch, yểm trợ bộ binh thu giữ 3 xe tăng M48 Patton, 3 xe tăng M41 Walker Bulldog và 5 xe M-113. Phía Đại đội 1 bị bắn cháy 6 xe (1 xe tăng Type-63 và 5 xe thiết giáp). Ngày 23/9/1973, Đại đội 1 được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Các biến thể

Liên Xô 

 PT-76 (Object 740, 1951) – Phiên bản PT-76 nguyên bản trang bị pháo tăng rãnh xoắn 76,2 mm D-56T (không có bộ hút khói đầu nòng, bộ hãm đầu nòng dài nhiều khe, không có bộ hút khói thuốc súng). Phiên bản này được sản xuất từ năm 1951 đến 1957.

 PT-76 (Object 740, 1957) – Phiên bản PT-76 trang bị pháo rãnh xoắn 76,2 mm D-56TM (bộ hãm đầu nòng hai ngăn, bộ hút khói đầu nòng, bộ hút khói thuốc súng) và chiều cao thân xe được tăng thêm 13 cm. Xe được trang bị thiết bị nhìn đêm cho lái xe TVN-2B, đèn pha mới, đài vô tuyến R-113 thay thế cho bộ 10-RT-26E cũ (sau này được thay bằng R-123) và hệ thống tạo khói nhiệt TDA. Xe cũng có một đèn tìm kiếm gắn trên giá ở cạnh phải của nóc tháp pháo. Phiên bản này đôi khi được các nguồn tài liệu phương Tây gọi là "PT-76B".
 ' (Object 740B, 1959) – Phiên bản PT-76 trang bị pháo rãnh xoắn 76,2 mm D-56TS (bộ hãm đầu nòng hai ngăn, bộ phận hất vỏ đạn, bộ hút khói thuốc súng và hệ thống ổn định 2 trục STP-2P 'Zarya'), hệ thống bảo vệ NBC (PAZ), hệ thống chữa cháy tự động, kính ngắm TShK-2-66 cải tiến, hệ thống lọc - thông gió, thiết bị quan sát và thiết bị điện cải tiến, động cơ diesel 6 xi-lanh thẳng hàng làm mát bằng nước V-6B mới sản sinh công suất 263 mã lực (196 kW) tại 1.800 vòng/phút và các bình nhiên liệu bên trong bổ sung (khiến hình dạng lớp giáp phải thay đổi nhẹ). Các bình nhiên liệu bổ sung này tăng dung tích nhiên liệu từ 250 L lên 400 L. Động cơ mới này tương đương với một dãy động cơ của loại lắp trên T-54. Với động cơ mới và bình nhiên liệu bổ sung, tầm hoạt động của xe tăng lên 480 km trên đường bộ (590 km với bình nhiên liệu phụ) và 120 km dưới nước. Pháo D-56TS có thể bắn loại đạn xuyên giáp dưới cỡ nòng mới có khả năng xuyên tới 75 mm ở góc 60° từ khoảng cách 2.000 mét. Một viên đạn như vậy đã được thêm vào cơ số đạn tiêu chuẩn của PT-76B, nâng tổng số đạn mang theo lên 41 viên. Phiên bản này được sản xuất từ năm 1959–1967.
 PT-71 (Không nên nhầm lẫn với PT-71 của Israel) – Là phiên bản PT-76B lắp cụm tên lửa chống tăng có điều khiển 9M14 "Malyutka" (mã NATO: AT-3 Sagger) ở phía sau tháp pháo. Phiên bản này chưa đạt đến giai đoạn vận hành và cái tên này không phải là định danh chính thức.
 ' – Định danh cho các mẫu PT-76 và PT-76B khác nhau được trang bị súng máy hạng nặng phòng không DShK 1938/46 12,7 mm trên giá xoay nóc tháp pháo.
 ' – Phiên bản chỉ huy với một ăng-ten bổ sung ở bên phải tháp pháo và một máy phát điện ở phía sau sàn xe.

 PT-76M (Object 740M) – Phiên bản PT-76 cải thiện đặc tính lội nước nhờ độ choán nước lớn hơn một chút. Biến thể này được phát triển cho Lính thủy đánh bộ Nga nhưng không được chấp nhận biên chế vì không cải thiện được đặc tính chiến đấu. Thay vào đó, Lính thủy đánh bộ đã tiếp nhận mẫu PT-76B (có ống thở).
 ' (Không nên nhầm lẫn với Object 906 hoặc Type 82 của Triều Tiên) – Một chiếc PT-76 với tháp pháo đúc và pháo 85 mm. Nó đã được sử dụng trong cuộc Tiến công Tiệp Khắc.

 PT-85 (Object 906) (Không nên nhầm lẫn với mẫu PT-85 tháp pháo đúc hoặc Type 82 của Triều Tiên) – Dựa trên khung gầm PT-76, trang bị pháo tăng 85 mm D-58, có hai nguyên mẫu đã được chế tạo.

 PT-90 (Object 906) – Dựa trên khung gầm PT-76, trang bị pháo tăng 90 mm D-62, mới chỉ nằm ở giai đoạn thiết kế kỹ thuật.

 Object 280 – PT-76 trang bị dàn phóng tên lửa nhiều nòng 16x130 mm.
 ' – PT-76 được hoán cải thành xe trinh sát NBC lội nước hạng nhẹ. Nó có một vòm quan sát hình vòm và một cột mốc đánh dấu ở phía sau.
 BTR-50P – Xe bọc thép chở quân (APC) lội nước bánh xích, dựa trên khung gầm của PT-76.

 Object 911 – Xe chiến đấu bộ binh (IFV) thử nghiệm, được phát triển bởi phòng thiết kế Gavalov. Object 911 có hệ thống treo bánh xích nhưng được bổ sung thêm 4 bánh xe có thể thu gọn dưới thân. Ưu điểm về hiệu suất của thiết kế bánh-xích kết hợp này đã không được chứng minh và bị coi là quá phức tạp.

 Object 914 – Xe chiến đấu bộ binh (IFV) thử nghiệm. Phương tiện này được phát triển vào đầu thập niên 1960 bởi nhóm thiết kế do I. V. Gavalov dẫn đầu tại Nhà máy Máy kéo Volgograd (VTZ) và nguyên mẫu đã sẵn sàng thử nghiệm vào năm 1964. Object 914 trang bị hai súng máy đa năng PKT 7,62 mm gắn trên thân xe ở hai bên vị trí lái xe. Xe có kíp lái hai người và có thể chở tới tám binh sĩ trang bị đầy đủ (hai người trong số đó vận hành các khẩu PKT). Trọng lượng chiến đấu là 14,4 tấn. Sau một loạt thử nghiệm vào năm 1964, Object 765 đã được chọn để trở thành BMP-1, chủ yếu là do thiết kế động cơ đặt sau của Object 914 buộc bộ binh phải lên xuống qua một cửa duy nhất ở phía sau bên phải và các cửa sập trên nóc. Người ta cũng nhận thấy Object 765 có cách bố trí tổng thể tốt hơn.
 ASU-85 – Pháo tự hành đổ bộ đường không sử dụng các thành phần của PT-76.
 SPU 2P2 (S-119A) – Xe phóng của hệ thống tên lửa chiến thuật 2K1 "Mars" (S-122A) (FROG-2).
 TZM 2P3 (S-120A) – Xe tiếp đạn của hệ thống tên lửa chiến thuật 2K1 "Mars".
 SPU 2P16 (S-123A) – Xe phóng của hệ thống tên lửa chiến thuật 2K6 "Luna" (S-125A) (FROG-3/5).
 TZM 2P17 (S-124A) – Xe tiếp đạn của hệ thống tên lửa chiến thuật 2K6 "Luna". Đây mới chỉ là nguyên mẫu.
 GM-568 – Khung gầm sử dụng cho xe điều khiển 1S91 thuộc hệ thống tên lửa đất đối không 2K12 Kub. Nó sử dụng một số thành phần từ PT-76 bao gồm hệ thống truyền động và bánh xe. Nó gần như giống hệt khung gầm GM-578.
 GM-575 – Khung gầm sử dụng cho pháo phòng không tự hành ZSU-23-4. Nó sử dụng một số lượng lớn các thành phần từ PT-76.
 GM-578 – Khung gầm sử dụng cho xe phóng 2P25 của hệ thống tên lửa đất đối không 2K12 Kub. Nó sử dụng một số thành phần từ PT-76 bao gồm hệ thống truyền động và bánh xe. Nó gần như giống hệt khung gầm GM-568.
 GSP (Object 55) hoặc GSP-55 – Đây là một loại phà lội nước tự hành bánh xích. Nó bao gồm hai nửa đơn vị trái và phải không thể thay thế cho nhau với các phao lớn bên ngoài. Các đơn vị này sử dụng nhiều thành phần của PT-76, ví dụ như các bộ phận của hệ thống treo, động cơ (đã sửa đổi), hệ thống điện và hệ thống lái. Một chiếc phà GSP có thể chở tải trọng lên đến 52 tấn và đạt tốc độ 6 km/h.
 Belarus 
 PT-76M – Một phiên bản PT-76 nâng cấp với động cơ UTD-20 sản sinh công suất 300 mã lực (224 kW), hệ thống lái và phanh mới, được thiết kế bởi công ty Minotor-Service tại Minsk. Một gói nâng cấp tương tự cũng tồn tại cho dòng xe BTR-50.

 Trung Quốc 
 ' – Trung Quốc đã thu được một vài chiếc PT-76 vào những năm 1950 và muốn tự chế tạo một loại xe tăng hạng nhẹ lội nước của riêng mình. Type 60 là thiết kế đầu tiên nhưng kết quả không đạt yêu cầu do động cơ quá nhiệt. Quá trình phát triển tiếp theo của thiết kế này đã dẫn đến sự ra đời của xe tăng hạng nhẹ lội nước Type 63, loại xe có một số điểm tương đồng với PT-76.

Tiệp Khắc 

OT-62 TOPAS (OT-62 viết tắt của Obrněný Transportér vzor 62 – "Xe bọc thép chở quân mẫu 62") ("TOPAS" viết tắt của Transportér Obrněný PÁSový – "Xe bọc thép chở quân bánh xích") – Một loạt các biến thể BTR-50 được phát triển chung bởi Ba Lan và Tiệp Khắc. Chúng tương tự như BTR-50PK nhưng có thêm các cửa sập ở hai bên thân xe, động cơ PV-6 mạnh mẽ hơn với công suất 300 mã lực (224 kW) và hai khoang nhô ra tương tự như BTR-50PU.

Đông Đức 
 ' – Xe tăng chỉ huy dựa trên các mẫu PT-76 Mẫu 2 và PT-76B. Xe được trang bị thêm một bộ đài vô tuyến R-112.
 Indonesia 

 PT-76(M) – Các xe PT-76B của Lính thủy đánh bộ Indonesia được hiện đại hóa với gói nâng cấp PT-2000 từ công ty Nimda, Israel vào những năm 1990. Xe được trang bị pháo Cockerill Mk 3M-A2 90 mm (với bộ hãm đầu nòng nhiều khe), súng máy FN MAG đồng trục và súng máy gắn trên bệ, kính ngắm xạ thủ lớn hơn và động cơ Detroit Diesel 6V92T mới.
 PT-76(M) – Các xe PT-76 được Lính thủy đánh bộ Indonesia sử dụng đã được công ty PT Lumindo Artha Sejati nâng cấp vào tháng 5 năm 2020. Động cơ Detroit Diesel 6V92T mới công suất 300 mã lực, pháo Cockerill Mk 3M-A2 90 mm (với bộ hãm đầu nòng nhiều khe), hệ thống điều khiển hỏa lực mới, kính ngắm ngày/đêm mới, máy đo khoảng cách laser và bộ ổn định pháo mới.
 PT-76(M) với tháp pháo LCTS 90 – Đề xuất nâng cấp của Ukrspetsexport hợp tác với PT Lumindo Artha Sejati vào giữa năm 2020. Tháp pháo nguyên bản được thay thế bằng tháp pháo LCTS 90MP của John Cockerill, trang bị pháo Cockerill Mk 3M-A2 90 mm và hệ thống nạp đạn tự động. Gói nâng cấp cũng bao gồm khả năng phóng tên lửa chống tăng (ATGM) Falarick 90, động cơ diesel Cummins VT400 mới và hộp số Allison, lắp đặt hệ thống bảo vệ chủ động "Zaslon-L", hệ thống điều khiển hỏa lực "Sintez", hệ thống định vị "Bazalt", đài vô tuyến Harris cùng các cải tiến khác.
 TAPIR (Tank Amphibi Peluncur Incendiary Rocket – "Xe tăng phóng hỏa tiễn lội nước") – Một chiếc PT-76B đã được sửa đổi với dàn phóng hỏa tiễn 17 ống 140 mm của hệ thống BM-14-17 lắp trên nóc tháp pháo và pháo chính bị loại bỏ. Phiên bản này do công ty PT Also Putra Indonesia sửa đổi vào năm 1995. Dự án đã bị ngừng lại do thiếu kinh phí.
 Israel 
 ' (Không nên nhầm lẫn với mẫu PT-71 của Liên Xô) – Là một gói nâng cấp PT-76 được chế tạo bởi tập đoàn Nimda Group Ltd., bao gồm pháo tăng Cockerill 90 mm, súng máy mới, hệ thống điều khiển hỏa lực mới, máy đo khoảng cách laser, thiết bị nhìn đêm và động cơ diesel Detroit Diesel 6V71T công suất 300 mã lực (224 kW). Các khách hàng duy nhất được biết đến là quân đội Israel và Indonesia.

Triều Tiên 
PT-85 (Type 82) (Không nên nhầm lẫn với Object 906 hoặc PT-85 tháp pháo đúc) – Triều Tiên đã tự phát triển phương tiện riêng dựa một phần trên thiết kế của PT-76.

Ba Lan 
 PT-76 trang bị thêm súng máy hạng nặng phòng không 12,7 mm DShK 1938/46 trên giá xoay và các cửa sập riêng biệt cho trưởng xe và nạp đạn viên.
 PT-76 với các kính tiềm vọng bổ sung được lắp ở bên phải nóc tháp pháo.
 PT-76 loại bỏ bộ hãm đầu nòng.
 PT-76B trang bị thêm súng máy hạng nặng phòng không 12,7 mm DShK 1938/46 trên giá xoay và các cửa sập riêng biệt cho trưởng xe và nạp đạn viên.
OT-62 TOPAS (OT-62 viết tắt của Obrněný Transportér vzor 62 – "Xe bọc thép chở quân mẫu 62") ("TOPAS" viết tắt của Transportér Obrněný PÁSový – "Xe bọc thép chở quân bánh xích") – Dòng biến thể của BTR-50 được phát triển chung bởi Ba Lan và Tiệp Khắc. Chúng tương tự như BTR-50PK nhưng có cửa sập ở hai bên thân xe, động cơ PV-6 mạnh hơn với 300 mã lực (224 kW) và hai khoang nhô ra tương tự như BTR-50PU.
 WPT-76 – Xe phóng FROG 2P16 được chuyển đổi thành xe hỗ trợ kỹ thuật (tiếng Ba Lan: Wóz Pogotowia Technicznego).

Nga 

 PT-76B được lắp động cơ diesel V-6M mới sản sinh công suất 300 mã lực (224 kW), giúp tăng tốc độ đường bộ tối đa từ 44 km/h lên 45 km/h và tốc độ bơi tối đa từ 10,2 km/h lên 11,2 km/h. Điều này cũng làm tăng tỷ suất công suất trên trọng lượng từ 17,1 mã lực/tấn (12,3 kW/tấn) lên 19,5 mã lực/tấn (14,5 kW/tấn).
 ''' (PT-76-57) – Đây là chương trình hiện đại hóa PT-76 gần đây nhất. Nó tăng hiệu quả chiến đấu của phương tiện bằng cách nâng cấp triệt để hỏa lực, bao gồm tháp pháo BM-57 mới và các vũ khí khác. Biến thể này được vũ trang bằng pháo tự động 57 mm AU-220M (dựa trên pháo phòng không 57 mm L/76.6 S-60). Nó được phát triển bởi CB Burevestnik (Nizhniy Novgorod). Đạn xuyên giáp vạch đường của nó khi bắn từ cự ly 1.120 m có thể xuyên thủng 100 mm giáp thép. Loại vũ khí mới này có thể tiêu diệt hầu hết các loại xe bọc thép chở quân (APC) và xe chiến đấu bộ binh (IFV) hiện đại, đồng thời có thể tiêu diệt các mục tiêu trên không ở khoảng cách tới 6 km. Pháo tự động sử dụng hai loại đạn chính là nổ mảnh vạch đường và xuyên giáp vạch đường; tuy nhiên, nó cũng có khả năng bắn loại đạn phòng không chuyên dụng. Pháo có thể bắn phát một, loạt ngắn (2 đến 5 viên) hoặc loạt dài (lên đến 20 viên), với tốc độ bắn liên tục lên tới 120 phát/phút. Hệ thống này hoạt động nhờ năng lượng sinh ra từ mỗi phát bắn chứ không dùng nguồn điện ngoài. Hỏa lực của PT-76E được cải thiện gấp 5,5 lần so với PT-76B. PT-76E lắp động cơ diesel UTD-20 6 xi-lanh mạnh mẽ hơn, dung tích 15,8 lít, làm mát bằng nước. Động cơ sản sinh 300 mã lực (224 kW) tại 2.600 vòng/phút, được lấy từ xe BMP-1 cùng với hệ thống truyền động. Tỷ suất công suất trên trọng lượng được cải thiện lên mức 20 mã lực/tấn. Điều này cũng giúp tăng tốc độ đường bộ tối đa từ 44 km/h lên 60 km/h, và tốc độ vượt địa hình trung bình từ 32 km/h lên 42 km/h. Các tùy chọn động cơ khác bao gồm UTD-23 hoặc V-6BF. Xe sử dụng xích mới, giảm mệt mỏi cho lái xe và tăng khả năng sống sót nhờ hệ thống chữa cháy tác động nhanh. Xe cũng có các cải tiến về điều khiển hỏa lực và thiết bị quang học, như kính ngắm 1P67 và "Liga-S". Chương trình hiện đại hóa này giúp hiệu suất tổng thể của PT-76 tăng 2,7 lần. Phương tiện đã được lính thủy đánh bộ Nga chấp nhận vào năm 2006 với đơn hàng khoảng 40 đến 50 chiếc.

 Hoa Kỳ 
 PT-76 được Lục quân Hoa Kỳ sử dụng để huấn luyện OpFor (đối phương giả định). Chúng được sửa đổi theo nhiều cách bao gồm thay thế động cơ bằng động cơ diesel Caterpillar, thay đổi cửa sập tháp pháo sang kiểu bản lề phía sau và lắp đặt các đài vô tuyến cũng như giá gắn ăng-ten kiểu Mỹ. Do động cơ mới có cách bố trí ống xả khác, khí thải được chuyển hướng để thoát ra qua các cổng phản lực nước thay vì vị trí ống xả nguyên bản của động cơ.

 Việt Nam 
 PT-76''' được lắp thêm súng máy phòng không trên nóc tháp pháo.

Các quốc gia vận hành

Các quốc gia vận hành hiện tại 

  – 68 chiếc được đặt hàng năm 1975 từ Liên Xô và bàn giao cùng năm (các xe này trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). 12 chiếc còn hoạt động năm 1996. 10 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 20 chiếc được đặt hàng năm 1981 từ Liên Xô và bàn giao năm 1982 (các xe đã qua sử dụng). 20 chiếc còn hoạt động năm 1996. 18 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 60 chiếc được mua năm 1970 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1971 đến 1973. 50 chiếc phục vụ trong lực lượng lính thủy đánh bộ năm 1996. Không rõ số lượng còn trong biên chế tính đến năm 2023.
  - 10 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 20 chiếc được đặt hàng năm 1977 từ Liên Xô và bàn giao cùng năm (các xe đã qua sử dụng). 18 chiếc còn hoạt động năm 1996. 15 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 20 chiếc được đặt hàng năm 1977 từ Liên Xô và bàn giao năm 1978 (các xe đã qua sử dụng). 15 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 50 chiếc PT-76B được đặt hàng năm 1962 từ Liên Xô và bàn giao năm 1964. 60 chiếc PT-76B còn hoạt động năm 1996. 70 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 30 chiếc còn hoạt động năm 1996. 10 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 12 chiếc được đặt hàng năm 1983 từ Liên Xô và bàn giao cùng năm (các xe này trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). Tất cả vẫn còn trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 2 chiếc PT-76 tính đến năm 2023.
  – 100 chiếc được đặt hàng năm 1965 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1966 đến 1967. 300 chiếc còn hoạt động năm 1996. 560 chiếc bao gồm cả PT-76 và các xe PT-85 sản xuất nội địa tính đến năm 2023.
  – 3 chiếc được đặt hàng năm 1971 từ Liên Xô và bàn giao năm 1972 (các xe đã qua sử dụng). Tất cả vẫn còn trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 50 chiếc được đặt hàng năm 1973 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1974 đến 1975 (các xe này có khả năng trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). 20 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 300 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.
  – 50 chiếc được đặt hàng năm 1983 từ Liên Xô và bàn giao năm 1984 (các xe này trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). 30 chiếc trong biên chế tính đến năm 2023.

Các quốc gia từng vận hành 

  – 50 chiếc được đặt hàng năm 1958 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1959 đến 1961. 60 chiếc còn hoạt động năm 1996
  – 8 chiếc còn hoạt động năm 1995
  − 8 chiếc còn hoạt động năm 2005
  – 250 chiếc được đặt hàng năm 1959 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1960 đến 1964. Đã rút khỏi biên chế
  – 10 chiếc được đặt hàng năm 1983 từ Liên Xô và bàn giao năm 1983 dưới dạng viện trợ quân sự; thêm 10 chiếc nữa được đặt hàng năm 1988 từ Liên Xô và bàn giao năm 1989 dưới dạng viện trợ (tất cả các xe này trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô) 10 chiếc còn hoạt động năm 2005
  – Đã thiết kế một bản sao của PT-76, được biết đến với tên gọi Type 60 nhưng kết quả không đạt yêu cầu và được thay thế bằng một thiết kế của Trung Quốc là xe tăng hạng nhẹ Type 63
  – 1 chiếc hoạt động năm 1998 và 9 chiếc năm 2003. Tất cả đều thu giữ được từ JNA. Đã tháo dỡ
  – 50 chiếc được đặt hàng năm 1965 từ Liên Xô và bàn giao năm 1966. 200 chiếc được đặt hàng năm 1970 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1970 đến 1972 (các xe này có khả năng trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô)
  – 12 chiếc được đặt hàng từ Liên Xô và bàn giao năm 1964. Rút khỏi biên chế năm 1994. Một số được chuyển đổi thành xe huấn luyện lái PT-A (không có pháo) cho BTR-50. Rút hoàn toàn năm 2001
  – 170 chiếc được đặt hàng năm 1956 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1957 đến 1959. Các mẫu PT-76 Model 2 và PT-76B được chuyển giao lại cho nhà nước Đức thống nhất.
  – PT-76 Model 2 và PT-76B, tiếp nhận từ quân đội Đông Đức. Tất cả đã bị tháo dỡ hoặc bán cho các nước khác
  – 100 chiếc được đặt hàng năm 1957 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1959 đến 1960
  – 178 chiếc được đặt hàng năm 1962 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1964 đến 1965. 90 chiếc còn hoạt động năm 2005. Nghỉ hưu năm 2009
  – 45 chiếc được đặt hàng năm 1967 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1968 đến 1970 (các xe này có khả năng trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). 200 chiếc được đặt hàng năm 1983 từ Liên Xô và bàn giao năm 1984 (các xe này trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). 100 chiếc còn lại trước cuộc Tấn công Iraq 2003. Tất cả đã bị tiêu diệt hoặc tháo dỡ
 Vương quốc Lào – 45 chiếc được Liên Xô bàn giao năm 1961 và nghỉ hưu năm 1964. Thêm 25 chiếc thu giữ được từ Quân đội Nhân dân Việt Nam (NVA) năm 1969 và phục vụ đến năm 1970
  – 22 chiếc được đặt hàng năm 1983 từ Liên Xô và bàn giao năm 1984 (các xe này trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô) 10 chiếc trong kho lưu trữ tính đến năm 2023
  – 16 chiếc, một số được mua từ Đông Đức sau khi nước này thay thế chúng bằng BMP-1 vào năm 1973
  – 150 chiếc được đặt hàng năm 1964 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1959 đến 1960 (dạng viện trợ, các xe này có khả năng trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). 100 chiếc được đặt hàng năm 1971 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1971 đến 1972 (dạng viện trợ, các xe này có khả năng trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). Được chuyển giao cho nhà nước Việt Nam thống nhất
  – 32 chiếc được đặt hàng năm 1968 từ Indonesia và bàn giao trong khoảng năm 1969 đến 1970 (các xe đã qua sử dụng). Thêm 12 chiếc bị thu giữ trong cuộc chiến tranh Ấn Độ-Pakistan năm 1965
  – 300 chiếc được đặt hàng năm 1955 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1957 đến 1958. 30 chiếc còn hoạt động năm 1996
  – 150 chiếc vào năm 2010
  – 8 chiếc được sử dụng trong Chiến tranh Mười ngày, sau đó nghỉ hưu
  – Khoảng 12.000 chiếc được sản xuất (khoảng 10.000 chiếc cho Quân đội Liên Xô và khoảng 2.000 chiếc để xuất khẩu). 1.200 chiếc còn hoạt động năm 1990. Chuyển giao cho các quốc gia kế thừa.
  – 80 chiếc được đặt hàng năm 1971 từ Liên Xô và bàn giao trong khoảng năm 1972 đến 1973 (các xe này trước đó đã phục vụ trong quân đội Liên Xô). 100 chiếc còn hoạt động năm 1996
  – 40 chiếc thừa kế từ Liên Xô cũ. 5 chiếc còn hoạt động năm 1995
  – Lục quân Hoa Kỳ đã sử dụng một số chiếc PT-76 trong vai trò quân xanh (OPFOR) để huấn luyện
  – 100 chiếc PT-76B được đặt hàng năm 1962 từ Liên Xô và bàn giao năm 1963

Các quốc gia chỉ vận hành để đánh giá 
  – Đã mua và đánh giá một chiếc, nhưng từ chối đưa vào biên chế chính thức

Tham khảo

Tài liệu
 
 
 
 
 
 
 
  Account of the Battle of the US Special Forces camp at Lang Vei in 1968

 Lịch sử xe tăng số 555

Xe tăng hạng nhẹ của Chiến tranh Lạnh
Xe tăng trong Chiến tranh Việt Nam
Xe tăng Liên Xô giai đoạn Chiến tranh Lạnh
Xe tăng Xô Viết sau Chiến tranh thế giới thứ hai
Xe tăng bơi
Xe tăng thời Chiến tranh Lạnh
Xe tăng hạng nhẹ Liên Xô