Lý Thái Tổ

Lý Thái Tổ (chữ Hán: 李太祖, 8 tháng 3 năm 974 – 31 tháng 3 năm 1028) là hoàng đế sáng lập ra nhà Lý trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì đất nước trong 18 năm, từ năm 1009 đến khi qua đời vào năm 1028.

Xuất thân là tướng lĩnh của nhà Tiền Lê, Lý Công Uẩn dần được thăng đến chức Điện tiền chỉ huy sứ, và có được uy tín trong triều đình. Đến khi vua Lê Đại Hành mất, triều chính nhà Lê đi vào rối loạn bởi sự tranh đoạt ngôi vị giữa các hoàng tử. Cuộc tranh ngôi chính thức kết thúc khi Lê Long Đĩnh lên ngôi hoàng đế. Tuy nhiên, vua Long Đĩnh vắn số nên chỉ trị vì được 4 năm rồi mất. Với uy tín và danh tiếng rộng khắp thiên hạ, Lý Công Uẩn được triều thần tôn lên làm vua, chính thức lập ra nhà Lý, triều đại đầu tiên của Việt Nam tồn tại dài lâu với 216 năm lịch sử đầy thăng trầm.

Một trong những thành tựu nổi trội nhất của vua là việc dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) về Đại La (Hà Nội) vào năm 1010, đổi tên thành Thăng Long, mở đầu cho sự phát triển lâu dài của nhà Lý, và cũng chính thức khởi đầu lịch sử hơn 1000 năm của thủ đô Thăng Long - Hà Nội. Bên cạnh đó, Đại Cồ Việt dưới thời Lý Công Uẩn cũng đạt được nhiều thành tựu nổi bật khác như phát triển kinh tế, nông nghiệp, cải cách địa giới - hành chính, định lại hệ thống thuế khóa, phát triển Phật giáo. Về quân sự, vương triều của Lý Công Uẩn cũng đánh dẹp được hết các thế lực chống đối và các cuộc nổi loạn trong nước, đánh bại Đại Lý, Chiêm Thành, khiến lòng người đều quy phục, các lân bang như Chiêm Thành, Chân Lạp đều chịu triều cống, nhà Tống cũng không cậy thế để sách nhiễu mà phải giữ ôn hòa với Đại Cồ Việt. 18 năm của vương triều Lý Công Uẩn đã tạo nền móng vững chắc cho sự kế thừa và phát triển của các đời vua sau này. Với những đóng góp to lớn cho lịch sử đất nước, Lý Công Uẩn được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp vào danh sách 1 trong 14 vị anh hùng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Nhiều công trình đền thờ, tượng đài được xây dựng để tưởng nhớ đến ông, nhiều con đường và trường học cũng được đặt theo tên ông. Tuy nhiên, vua cũng ít nhiều nhận lời phê phán từ các sử gia hậu thế vì việc sùng đạo Phật quá mức dẫn đến mê tín, dị đoan, cũng như chưa chú trọng phát triển giáo dục cho đất nước.

Thân thế
Lý Thái Tổ tên khai sinh là Lý Công Uẩn, sinh năm Giáp Tuất (974), người châu Cổ Pháp (nay thuộc phường Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh), mẹ người họ Phạm, nhưng không rõ danh tính của cha, chỉ biết ông được truy tôn tước Hiển Khánh vương sau khi Lý Công Uẩn lên ngôi. Các sử liệu như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Việt sử lược hay Việt Nam sử lược đều chỉ chép mẹ Lý Công Uẩn là Phạm thị, chỉ có nguồn dã sử từ cụm di tích ở Dương Lôi (Từ Sơn, Bắc Ninh) cho rằng bà tên là Phạm Thị Ngà. Đại Việt sử ký toàn thư và Khâm định Việt sử đều chép rằng bà Phạm thị đi chơi ở chùa Tiêu Sơn rồi giao hợp với người thân và sinh ra Công Uẩn.

Đại Việt sử lược chép Công Uẩn có một anh trai (sau phong Vũ Uy vương) và một em trai (sau phong Dực Thánh vương).' Đại Việt sử ký toàn thư chép ông còn có một người chú được phong Vũ Đạo vương.

Lên 3 tuổi, Lý Công Uẩn được mẹ mang mang đến nhà sư Lý Khánh Văn rồi được sư nhận nuôi ở chùa Cổ Pháp (Ứng Tâm tự, chùa Dặn). Từ nhỏ, Công Uẩn đã tỏ ra thông minh và tuấn tú khác thường. Năm 6 - 7 tuổi, Công Uẩn được gửi sang chùa Lục Tổ để học sư Vạn Hạnh, một vị tăng sĩ trứ danh, uyên bác lúc bấy giờ. Thấy Công Uẩn, sư Vạn Hạnh liền khen: "Đứa bé này không phải người thường, lớn lên ắt có thể giải nguy gỡ rối, làm bậc minh chủ trong thiên hạ."'

Đến tuổi trưởng thành, Công Uẩn tỏ ra là người khảng khái, có chí lớn, không màn của cải, phú quý mà chỉ thích xem kinh sử nhưng chỉ xem qua loa. Theo Ngọc phả các vua triều Lê ở vùng Bảo Thái - Hà Nam (nay thuộc Ninh Bình) và tư liệu tại các di tích ở Cố đô Hoa Lư, Công Uẩn hàng năm theo Thiền sư Vạn Hạnh vào hầu Lê Đại Hành ở Hoa Lư. Công Uẩn được vua cho ở lại kinh học tập quân sự, lại gả con gái lớn là công chúa Lê Thị Phất Ngân và đặc phong Công Uẩn làm Điện tiền cận vệ ở Hoa Lư, rồi dần thăng lên chức Điện tiền Chỉ huy sứ. Đại Việt sử lược và Đại Việt sử ký tiền biên lại chép vào khoảng niên hiệu Ứng Thiên (994-1005) thời Lê Đại Hành, Công Uẩn theo phò triều Lê.' Khâm định Việt sử Thông giám cương mục thì chép Công Uẩn theo phò triều Lê vào giữa niên hiệu Ứng Thiên. Đến năm 1003, vua Lê Đại Hành bắt đầu đau ốm, đến năm 1005 thì mất. Còn những năm trước đó trong niên hiệu Ứng Thiên, vua Đại Thành thường đi đánh giặc và đều toàn thắng. Vì thế, rất có thể Lý Công Uẩn đã được vua gả công chúa Phất Ngân rồi hầu vua và được vua phong các chức quan thuộc võ ban trong triều vào những năm giữa niên hiệu Ứng Thiên từ 1000 đến 1003. Các sử liệu về niên hiệu Ứng Thiên này không chép gì về công trạng của Công Uẩn với vua Đại Hành.

Năm 1005, Lê Đại Hành băng hà, các hoàng tử tranh đoạt ngôi vị, đánh nhau suốt cả 8 tháng. Đến cuối năm 1005, Lê Long Việt giành được ngôi vua, tức Lê Trung Tông, nhưng chỉ 3 ngày thì bị Lê Long Đĩnh giết để giành ngôi. Các quan sợ hãi bỏ chạy, chỉ có Công Uẩn ôm xác vua mà khóc. Lê Long Đĩnh không trị tội mà còn khen ông là người trung nghĩa, tiếp tục trọng dụng, cho làm Tứ sương quân Phó Chỉ huy sứ, rồi sau thăng đến chức Tả thân vệ Điện tiền Chỉ huy sứ.' Đây cũng là lần đầu tiên mà chính sử nhắc đến Lý Công Uẩn. Trước đó, trong cuộc chiến tranh ngôi của các hoàng tử nhà Lê, chỉ có Đại Việt sử ký tiền biên chép rằng Lý Công Uẩn đứng về phe Long Việt còn các bộ sử khác đều không chép rõ Lý Công Uẩn đứng về phe nào, nhưng nhìn chung thì cũng có thể phỏng đoán rằng Công Uẩn đứng về phe Long Việt, thông qua việc Công Uẩn ôm xác vua mà khóc. Bối cảnh trong nước ở thời điểm đó cực kỳ rối ren, bởi triều đình đến tận 8 tháng không có vua. Phải đến khi Long Đĩnh lên ngôi và đánh dẹp hết các vương chống đối thì trong nước mới được yên, các vương và giặc cướp đều hàng phục.

Trước khi Long Việt bị ám sát và Long Đĩnh lên ngôi, ở chùa Ứng Thiên Tâm, châu Cổ Pháp có con chó sinh con lông trắng với đốm lông đen thành hình hai chữ "Thiên tử". Kẻ thức giả khi ấy cho đó là điềm có người sinh năm Tuất làm thiên tử. Lý Công Uẩn cũng sinh vào năm Tuất 974.

Trong 5 năm trị vì (1005 - 1009), Lê Long Đĩnh thực hiện nhiều cuộc đánh dẹp loạn đảng trong nước, đồng thời đối mặt với những áp lực ngoại giao và hiểm họa xâm lăng từ nhà Tống. Sử không chép gì về hoạt động của Lý Công Uẩn vào thời điểm ấy. Các cuộc đánh dẹp loạn đảng của Long Đĩnh đều được sử chép rõ rằng vua thân chinh đi đánh giặc, chứ không nhắc đến việc Long Đĩnh xuống chiếu cho Lý Công Uẩn hay một tướng nào khác đi đánh. Đến những việc làm sai trái của vua như việc vua hiếu sát, thích hành hạ dã man tù binh bại trận, triều cương vô phép, cho bọn hề giễu cợt lời tâu của các quan đại thần,... thì sử cũng không chép về việc Lý Công Uẩn hay bất cứ quan nào khác trong triều can gián vua về những chuyện ấy (trong khi sử các đời vua sau đều nhắc đến việc triều thần can gián vua). Đại Việt sử ký toàn thư có chép chuyện dã sử về việc Long Đĩnh vì đam mê tửu sắc nên mắc bệnh trĩ, chứ không nói gì đến hoạt động triều chính của Công Uẩn trong 5 năm trị vì của Long Đĩnh. Duy chỉ có An Nam chí lược của sử gia gốc Việt Lê Tắc đời Nguyên chép vắn tắt rằng: "[Lý Công Uẩn] Người Giao Châu (có kẻ bảo là người Phúc Kiến, không đúng), có tài thao lược, Lê Chí Trung dùng làm đại tướng, rất thân tín."

Lên ngôi
Theo Đại Việt sử ký toàn thư và Việt sử lược, khi Lê Long Đĩnh còn tại vị, ở hương Diên Uẩn (châu Cổ Pháp) có cây gạo bị sét đánh, vết sét đánh để lại bài thơ:'Tạm dịch:'

Sư Vạn Hạnh mới bảo Lý Công Uẩn rằng: "Mới rồi tôi thấy chữ bùa sấm kỳ lạ, biết họ Lý cường thịnh, tất dấy lên cơ nghiệp. Nay xem trong thiên hạ người họ Lý rất nhiều, nhưng không ai bằng Thân vệ là người nhân từ được lòng dân, lại nắm binh quyền trong tay, đứng đầu muôn dân chẳng phải Thân vệ thì còn ai đương nổi nữa. Tôi đã hơn 70 tuổi, mong được thư thả hãy chết, để xem đức hóa của ông như thế nào, thực là cái may nghìn năm có một." Công Uẩn từ ấy đã sinh tâm nhòm ngó ngôi vua của nhà Lê, nhưng lại sợ câu nói ấy của Sư Vạn Hạnh bị lộ, nên bảo người anh đem Vạn Hạnh giấu ở Tiêu Sơn. Lòng dân lúc bấy giờ cũng đã quy về Công Uẩn.

Cũng theo Toàn thư, khi bài sấm đã lan rộng trong dân gian thì có lần Lê Long Đĩnh ăn quả lê lại thấy hột lý, mới tin lời sấm ngữ, ngầm truy sát người họ Lý, nhưng Công Uẩn vẫn không bị hại. Chi hậu Đào Cam Mộc dò biết Công Uẩn muốn nhận ngôi, mới nhân lúc vắng nói khích Công Uẩn về việc tiếm ngôi. Công Uẩn lấy làm vui, và liền vờ mắng Cam Mộc, lại dọa sẽ mách quan về chuyện ấy, nhưng cốt chỉ là để thử lòng Cam Mộc. Cam Mộc thong thả bảo Công Uẩn rằng: "Tôi thấy thiên thời nhân sự như thế mới dám phát ngôn. Nay ông lại muốn cáo giác tôi thì tôi không phải là người sợ chết." Công Uẩn nói: "Tôi đâu nỡ cáo giác ông, chỉ sợ lời nói tiết lộ thì chết ráo, nên răn ông đó thôi." Cam Mộc lại bàn với Thái hậu chuyện lập Công Uẩn lên làm vua. Hôm sau Đào Cam Mộc lại thuyết phục Công Uẩn tiếm ngôi: "Người trong nước ai cũng nói họ Lý khởi nghiệp lớn, lời sấm đã hiện ra rồi, đó là cái họa không thể che dấu được nữa. Chuyển họa làm phúc, chỉ trong sớm chiều. Đây là lúc trời trao người theo, Thân vệ còn nghi ngại gì nữa?". Công Uẩn nghe vậy liền đáp: "Tôi đã hiểu rỏ ý ông, không khác gì ý của Vạn Hạnh, nếu thực như lời ấy thì nên tính kế thế nào ?". Cam Mộc đáp: "Thân Vệ là người khoan thứ, nhân từ, lòng người chịu theo. Hiện nay trăm họ mỏi mệt kiệt quệ, dân không chịu nổi, Thân vệ nên nhân đó lấy ân đức mà vỗ về, thì người ta tất xô nhau kéo về như nước chảy chỗ thấp, có ai ngăn được!". Tin về ý muốn tôn phò Công Uẩn lúc ấy đã lan khắp trong thiên hạ, Cam Mộc thấy việc lại càng gấp gáp hơn nên cũng ngay trong hôm ấy đã mang chuyện lập Công Uẩn đi bàn hết với các quan đại thần, ai nấy cũng đều vui và thuận theo. Hai hôm sau khi vua Long Đĩnh mất, triều thần họp lại và bàn rằng: "Hiện nay, dân chúng ức triệu khác lòng, trên dưới lìa bỏ, mọi người chán ghét tiên đế hà khắc bạo ngược, không muốn theo về vua nối mà đều có lòng suy tôn quan Thân vệ, bọn ta không nhân lúc này cùng nhau sách lập Thân vệ làm thiên tử, lỡ bối rối có xảy ra tai biến gì, liệu chúng ta có giữ được cái đầu hay không?". Thế rồi bá quan văn võ liền cùng nhau dìu Công Uẩn lên chính điện, lập làm hoàng đế. Trăm quan liền bái lạy và tung hô "Vạn tuế", rồi cùng dâng tôn hiệu cho vua là: "Phụng Thiên Chí Lý ứng Vận Tự Tại Thánh Minh Long Hiện Duệ Văn Anh Vũ Sùng Nhân Quảng Hiếu Thiên Hạ Thái Bình Khâm Minh Quang Trạch Chương Minh Vạn Bang Hiển Ứng Phù Cảm Uy Chấn Phiên Man Duệ Mưu Thần Trợ Thánh Tri Tắc Thiên Đạo Chính Hoàng Đế". Việc Công Uẩn nhận tôn hiệu đến hơn 50 chữ từ các quan bị sử gia Ngô Sĩ Liên phê bình trong Đại Việt sử ký toàn thư: "Kinh thư tôn xưng vua Nghêu là Phóng Huân, vua Thuấn là Trùng Hoa. Bề tôi đời sau lấy đức hạnh thực mà tôn xưng vua, đến hơn mười chữ đã là nhiều lắm rồi. Bấy giờ bầy tôi dâng tôn hiệu đến 50 chữ, thế là không biết kê cứu cổ học mà chỉ biết nịnh vua. [Lý] Thái Tổ nhận mà không từ, đó là muốn khoe khoang để cho đời sau không ai hơn được. Thế là sai. Sau, Tôn Thái Tông cũng đến gần 50 chữ là vì bắt chước ở đây."

Lý Công Uẩn lên ngôi hoàng đế ngày 21 tháng 11 năm 1009, chính thức lập ra nhà Lý. Sử còn gọi triều đại của ông là Hậu Lý để phân biệt với nhà Tiền Lý do Lý Nam Đế sáng lập. Vua đặt niên hiệu là Thuận Thiên, nghĩa là "theo ý trời". Ông truy phong cha là Hiển Khánh vương, mẹ là Minh Đức Thái hậu, chú là Vũ Đạo vương, anh ruột là Vũ Uy vương, em ruột là Dực Thánh vương. Ông lập 6 hoàng hậu, con trưởng Lý Phật Mã được lập làm Thái tử. Các con trai khác cũng được phong vương. Đào Cam Mộc được phong Nghĩa Tín hầu và cưới công chúa An Quốc, còn những người khác vẫn giữ chức cũ.' Một công chúa khác của vua là Lý Bảo Hòa được gả cho động chủ Giáp Thừa Quý. Cuộc hôn nhân này đã làm tiền đề cho chính sách hòa thân của nhà Lý cũng như ở các triều đại Việt Nam sau này, khi các công chúa được gả cho các quan châu mục để tạo tình thông gia, hòa hiếu giữa triều đình trung ương với các dân tộc thiểu số, đồng thời có được sự trung thành của các dân tộc này với triều đình.

Theo các ghi chép từ chính sử, việc lên ngôi của Lý Công Uẩn và sự chuyển giao triều đại đã không xảy ra chuyện binh đao. Tuy nhiên theo An Nam chí lược, năm 1009, khi Lê Long Đĩnh mất, Thái tử còn bé, hai người em là Lê Minh Đề và Lê Minh Xưởng tranh cướp ngôi vua, bị Công Uẩn giết chết.' 

Trong Đại Việt sử ký tiền biên, sử gia Ngô Thì Sĩ có nêu ra việc dân gian đồn đoán rằng Lý Công Uẩn giết Lê Long Đĩnh để đoạt ngôi: Mộng Khê bút đàm của Thẩm Quát chép về việc vua lên ngôi như sau:

Dễ thấy rằng những ghi chép về Đại Cồ Việt trong giai đoạn này của Mộng Khê bút đàm có nhiều điểm sai với chính sử Việt Nam. Trong niên hiệu Cảnh Đức của Tống Chân Tông, Lê Hoàn (Tống sử gọi là Lê Uy) không giết Đinh Liễn mà được Phạm Cự Lạng cùng các tướng tôn lên làm vua, thay ấu chúa Đinh Toàn, sau khi Đinh Tiên Hoàn và Đinh Liễn bị ám sát.' Lê Hoàn làm vua đến gần 25 năm mới mất, chứ không phải 03 năm như Thẩm Quát viết. Kết luận Lý Công Uẩn, cùng cha là Hiển Khánh vương là người gốc Mân trong Mộng Khê bút đàm cùng nhiều bộ sử Trung Quốc khác vẫn còn gây tranh cãi trong giới sử học ngày nay.

Cuốn gia phả của họ Lý là Lý trang Chử Nội Lý thị phòng phả (李庄𤆬内李氏房谱), xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1266, đời Nam Tống, cũng chép rằng Lý Công Uẩn là người gốc Mân và chép vắn tắt rằng vua lên ngôi là nhờ có công bình định:

Lại bàn về chuyện sấm cây gạo mà dẫn đến sự thay đổi của cả một triều đại, sử gia Ngô Thì Sĩ trong cả Đại Việt sử ký tiền biên và Việt Sử Tiêu Án cho rằng Sư Vạn Hạnh nhân chuyện sét đánh vào cây gạo để bịa hẳn ra một bài thơ nhằm tỏ ra huyền bí, thần dị để tạo dư luận trong nước. Ngô Thì Sĩ cũng cho rằng trong bài sấm cây gạo, lời thơ từ câu "Chấn cung xuất nhựt" đến hết bài thơ đều có ý mập mờ, khiến cho hậu thế đời sau vin vào đấy mà diễn giải hàm hồ, tạo cớ cho kẻ gian thần mưu việc thoán nghịch, quả thực chỉ là vì một bài thơ bị nói thác ra thành lời sấm mà gây loạn lạc mãi không thôi. Lời bàn trong Khâm định Việt sử Thông giám cương mục cũng cho rằng chuyện sấm cây gạo là sự gượng ép của các sử quan thời đó để làm cho việc lên ngôi của Công Uẩn mang tính thần dị, và nhại theo Tống sử về điển tích Triệu Khuông Dẫn lên ngôi. Theo đó, khi Chu Thế Tông tìm thấy trong hòm đựng văn thư có một mảnh gỗ dài 3 thước, trên có chữ "Kiểm điểm tác thiên tử" (quan kiểm điểm sẽ làm vua), nên liền cho thôi chức quan Kiểm điểm đương nhiệm là Trương Vĩnh Đức và thay bằng Triệu Khuông Dẫn. Quả đúng là sau đó Khuông Dẫn được quân sĩ lập làm vua, tức Tống Thái Tổ, lập ra nhà Tống.

Trị vì

 Dời đô về Đại La 

Hoa Lư vốn là kinh đô của 2 triều đại Đinh và Tiền Lê, là một vị trí cố thủ tự nhiên giữa những mỏm núi đá nằm bên rìa phía Đông Nam đồng bằng sông Hồng, kiểm soát tuyến đường đất từ đồng bằng sông Hồng tới các tỉnh phía Nam, cũng là tiền đồn của những tỉnh phía Nam nhìn ra đồng bằng sông Hồng. Lúc lên ngôi, vua cho rằng "Hoa Lư thành hẹp, đất thấp", muốn dời đô về Đại La (nay là Hà Nội). Nhà vua tự tay viết chiếu rằng:

Sử chép rằng các quan đều nhất trí với nhà vua: "Bệ hạ vì thiên hạ lập kế dài lâu, trên cho nghiệp đế được thịnh vượng lớn lao, dưới cho dân chúng được đông đúc giàu có, điều lợi như thế, ai dám không theo".

Tháng 7 năm Canh Tuất (1010), triều đình khởi sự dời đô. Khi thuyền mới đến đậu ở dưới thành, thấy có con rồng vàng hiện ra, vua liền cho đổi tên Đại La thành Thăng Long (tạm dịch: Rồng bay lên). Đến Thăng Long, vua liền lập nhiều cung điện, cộng 13 sở, xây thành lũy, sửa sang phủ khố; thăng châu Cổ Pháp, Bắc Ninh làm phủ Thiên Đức. Thành Hoa Lư gọi là phủ Tràng An, trong phủ Thiên Đức lập 8 ngôi chùa, đều có lập bia ghi chép công đức.

Từ đây, Thăng Long trở thành thủ đô của Việt Nam cho đến tận ngày nay, tức hơn 1000 năm (trong đó có 27 năm bị gián đoạn 1400 - 1427, trong thời nhà Hồ và thời Bắc thuộc lần 4).

Chính trị

Thời Lý Thái Tổ, Đại Tống và Đại Cồ Việt giữ quan hệ hòa bình. Ngay khi vừa lên ngôi năm 1010, vua đã sai Lương Nhậm Văn và Lê Tái Nghiêm sang nước Tống để kết hảo. Năm 1010, Tống Chân Tông phong vua chức Giao Chỉ quận vương kiêm Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ, đến năm 1016 lại phong làm Nam Bình vương.' Các nước láng giềng như Chiêm Thành và Chân Lạp cũng thường sang triều cống, việc bang giao thời bấy giờ khá yên trị. Tuy nhiên, năm 1020, Thái Tổ phải sai Lý Phật Mã đánh Chiêm Thành. Đại Việt Sử ký Toàn thư và Đại Việt sử lược chép là quân Việt thắng; song từ năm này đến khi Lý Thái Tông chinh phạt Chiêm Thành lần hai năm 1044, sử sách không ghi lại bất kỳ một lần nào sứ Chiêm sang cống. Năm 1044, Lý Thái Tông có nói với triều thần: "Tiên đế mất đến nay đã 16 năm rồi, mà Chiêm Thành chưa từng sai một sứ giả nào sang cống".

Tháng 4 năm 1011, vua sai Lý Nhân Nghĩa và Đào Khánh Văn sang bang giao với nhà Tống. Khánh Văn liền nhân cớ đó để trốn ở lại nước Tống. Nhà Tống liền bắt Khánh Văn trả lại cho Đại Cồ Việt, Khánh Văn bị xử tội và bị đánh trượng chết. Đến tháng 10 năm 1012, vua lại sai quan thái bảo Đào Thạc Phụ và ngoại lang Ngô Nhưỡng sang nước Tống để kết hảo.

Vua chia đất nước làm 24 lộ và 2 phần kinh và trại, Hoan Châu và Ái Châu là trại, từ Thanh Hóa trở ra là kinh. Cương mục và Toàn thư chỉ ghi tên 12 lộ: Thiên Trường, Quốc Oai, Hải Đông, Kiến Xương, Hoàng Giang, Long Hưng, Bắc Giang, Trường Yên, Thanh Hóa, Diễn Châu, Khoái, Hồng. Theo Lãnh Nam ngoại đáp, Đại Việt thời Lý chia làm 4 phủ Đô Hộ, Đại Thông, Thanh Hóa, Phú Lương; 13 châu Vĩnh An, Vĩnh Thái, Vạn Xuân, Phong Đạo, Thái Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Già Phong, Trà Lô, Yên Phong, Tô, Mậu, Lạng; 3 trại là Hòa Ninh, Đại Bàn, Tân Yên.

Quan chế nhà Lý kế thừa nhà Tiền Lê, ban văn - võ có 9 phẩm, 3 chức thái sư, thái phó, thái bảo; 3 chức thiếu sư, thiếu phó, thiểu bảo; cùng thái úy, thiếu úy và nội ngoại hành điện đô tri sự, kiểm hiệu bình chương sự. Ngoài quan ngoài triều đình có các tri phủ và phán phủ cai trị một phủ và tri châu cai trị một châu. Ngoài ra có những châu bậc dưới mà người đứng đầu là thủ lĩnh.

Năm 1013, triều đình định ra 6 hạng thuế là: thuế ruộng, đầm, ao; thuế đất trồng dâu và bãi phù sa; thuế sản vật ở núi; thuế mắm muối đi Ải quan; thuế sừng tê, ngà voi và hương trên mạn núi xuống; thuế tre gỗ hoa quả. Lúc mới lên ngôi, nhà vua miễn thuế cho dân trong 3 năm. Theo Ngô Thì Sĩ, nhà Lý cốt chăm nghề nông cho nước giàu, trong 6 thứ thuế chỉ thu 4, 2 hạng khoan thu. Đến năm 1016, cả nước được mùa to, vua lại miễn tô thuế cho dân 3 năm. Đến năm 1017, vua xuống chiếu miễn tô ruộng, sang năm sau thì lại cho miễn một nửa tô ruộng cho dân.

Quân sự
Về tổ chức quân đội, đơn vị nhỏ nhất của quân đội thời vua Lý Thái Tổ là giáp. Mỗi giáp gồm 15 người, dùng một người làm quản giáo. Căn cứ vào quan chế đời vua Thái Tổ thì không kết luận được rằng chức quan nào là người đứng đầu và quản lĩnh cả quân đội, hay vua mới là người trực tiếp nắm quân đội. Đời vua Thái Tổ diễn ra nhiều chiến dịch quân sự, bao gồm việc đánh dẹp các thế lực cát cứ, nổi loạn ở các châu mục, đánh bại cuộc xâm lược của Đại Lý và chinh phạt Chiêm Thành.

Tháng 2 năm Tân Hợi (1011), vua mang quân đi phạt quân man Cử Long ở Ái Châu. Quân triều đình toàn thắng, đốt hết bộ lạc của giặc và bắt kẻ cầm đầu giải về. Quân man di Cử Long vốn đã quấy phá, phản loạn từ hai triều Đinh, Lê trước đó, thậm chí Vệ vương Đinh Toàn đã tử trận trong cuộc bình định bọn giặc này của vua Lê Hoàn, nay đến niên hiệu Thuận Thiên của vua, bọn giặc ấy lại càng hung hăng dữ tợn hơn. Phải đến đây, giặc Cử Long mới chính thức bị dẹp tan.

Năm 1012, vua bình định Diễn Châu. Khi về đến Vũng Biện thì trời tối đen, gió sấm rất lớn. Thấy vậy, vua liền đốt hương và khấn trời: "Tôi là người ít đức, lạm ở trên dân, nơm nớp lo sợ như sắp sa xuống vực sâu, không dám cậy binh uy mà đi đánh dẹp càn bậy. Chỉ vì người Diễn Châu không theo giáo hóa, ngu bạo làm càn, tàn ngược chúng dân, tội ác chồng chất, không thể dung tha. Còn trong khi đánh nhau, hoặc giết oan kẻ trung hiếu, hoặc hại lầm kẻ hiền lương, đến nỗi hoàng thiên nổi giận phải tỏ cho biết lỗi lầm, dẫu gặp tổn hại cũng không dám oán trách. Đến như sáu quân thì tội lỗi có thể dung thứ, xin lòng trời soi xét". Sau khi khấn, trời đất quang đãng trở lại.

Cũng trong năm 1012, người nước Đại Lý đến bến Kim Hoa và châu Vị Long để buôn bán thì bị vua cho bắt giữ và tịch thu hơn 1 vạn con ngựa. Về sự việc này, Việt Sử Tiêu Án chép rõ là người châu Vị Long làm phản và theo người Đại Lý. Theo đó, người ở châu Vị Long dẫn tướng Đại Lý là Dương Trường Trung vào cướp Đại Cồ Việt, đến bến Kim Hoa rồi lập doanh trại, gọi là trại Ngũ Hoa. Được tin, vua liền sai Dực Thánh vương đi đánh, và bắt được hơn một vạn quân và ngựa. Sau đó, vua xuống chiếu sai người sang nhà Tống báo tin thắng trận, và dâng vua Tống 100 con ngựa thu được của quân Đại Lý.

Tháng 10, năm 1013 châu Vị Long phản lại nước Đại Cồ Việt, hùa theo người Đại Lý (đời vua Đoàn Tố Liêm). Vua Lý Thái Tổ mang quân đánh, thủ lĩnh là Hà Án Tuấn sợ, đem đồ đảng trốn vào rừng núi.

Năm 1014, vua Đại Lý là Đoàn Tố Liêm sai hai tướng Dương Trường Huệ, Đoàn Kính Chí đem 20 vạn quân đánh nước Đại Cồ Việt. Quân Đại Lý tiến đến đóng ở bến Kim Hoa, dựng trại Ngũ Hoa. Sau khi châu mục châu Bình Lâm là Hoàng Ân Vinh thông báo, Lý Thái Tổ sai Dực Thánh vương đánh bến Kim Hoa. Quân Đại Cồ Việt đánh tan quân Đại Lý, Đại Việt sử lược chép "[Quân Lý] chém vạn đầu giặc, bắt được quân sĩ và ngựa nhiều vô số." Sau chiến thắng, Lý Thái Tổ hạ lệnh cho viên ngoại lang Phùng Chân, Lý Hạc mang 100 ngựa chiến của Đại Lý biếu tặng vua Tống Chân Tông. Triều đình Tống đối đãi các sứ thần Đại Cồ Việt rất hậu. Cùng năm đó, Thái Tổ đổi phủ Ứng Thiên làm Nam Kinh.

Tháng 12 năm Canh Thân (1020), Lý Thái Tổ sai Khai Thiên vương Lý Phật Mã và Đào Thạc Phụ đem quân đi đánh Chiêm Thành ở trại Bố Chính, thẳng đến núi Long Tỵ (nay thuộc Quảng Trạch, tỉnh Quảng Trị), chém được tướng Chiêm là Bố Linh tại trận, người Chiêm chết đến quá nửa.

Tháng 12 năm 1022, thổ dân Đại Nguyên Lịch - một sắc dân Mán cư trú giữa trại Như Hồng và trấn Triều Dương (Đại Tống) - sang đánh phá biên giới Đại Cồ Việt-Đại Tống. Lý Thái Tổ ra lệnh cho Dực Thánh vương đánh dẹp Đại Nguyên Lịch, quân đánh đến châu Như Hồng trong đất Tống (đời vua Tống Chân Tông), đốt kho tàng, bắt nhiều dân và gia súc rồi kéo về. Lê Tắc đã thuật lại sự việc này trong An Nam chí lược rằng:'"Tháng 12, Chuyển vận sứ Quảng Tây Cao Huệ Liên dâng thơ nói Giao Châu vào cướp trại Như Hồng thuộc châu Khâm, bắt người và súc vật rất nhiều. Vua Tống Chân Tông xuống chiếu khiến Cao Huệ Liên tư điệp văn cho Giao Châu và sai sứ theo đòi lại. Nguyên trước đây có dân Mường là Trương Phố, lánh tội chạy đến đầu ngụ, quan cai trị Khâm Châu là Mục Trọng vời vào, đi đến nửa đường lại ngăn không cho vào. Đô Tuần Kiểm Tàng Tự bèn khiến trại Như Hồng khao đãi trâu rượu. Giao Châu dò biết được việc ấy, bèn nhân đuổi bắt dân Mường, đánh cướp luôn trại Như Hồng. Vua Tống Chân Tông xuống chiếu thư bảo các châu từ nay không được dụ vời quân man rợ và khao đãi yến tiệc, đến đỗi sinh sự."

Năm 1024, vua sai Thái tử Lý Phật Mã đem quân đánh Phong Châu, còn Khai Quốc vương thì đánh châu Đô Kim. Cùng năm đó, nhà vua tu sửa thành Thăng Long. Năm 1026, vua lại xuống chiếu cho Thái tử đi đánh giặc ở Diễn Châu.'

Năm 1027, Thái tử lại được lệnh đánh châu Thất Nguyên, Đông Chinh vương cũng đi đánh châu Văn.' Tháng 5 năm 1028, Chuyển vận sứ Quảng Tây tâu vua Tống rằng vua Lý Công Uẩn tự tiện cho con rể là Thân Thừa Quý đem quân vào cướp phá và bắt giữ dân Tống ở biên giới, nên xin triều Tống cho tăng cường binh bị, đồng thời phối hợp với dân quân ở các khe động cùng quân ở Ung Châu để đánh lại quân của Thừa Quý.' Cũng về việc xung đột biên giới giữa 2 nước, Mộng Khê bút đàm chép rằng: "Từ khi Công Uẩn chiếm An Nam mới có lo lắng về chốn biên cương, hắn nhiều lần cho quân vào cướp." Tuy nhiên, những ghi chép về lịch sử Đại Cồ Việt của Mộng Khê bút đàm không có tính xác thực cao vì có nhiều sai sót về các sự kiện lịch sử của Tĩnh Hải Quân cuối đời Ngũ Đại Thập Quốc, đến đời Đinh, Lê và Lý.

Tôn giáo

Vua vốn xuất thân từ chùa chiền, nên sau khi lên ngôi rất hậu đãi giới tăng lữ. Vào năm 1010, sau khi đã dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, việc đầu tiên vua làm là xuất ra 2 vạn quan để làm chùa ở phủ Thiên Đức (tức Cổ Pháp), tất cả tám sở, đều dựng bia ghi công.

Tháng 12 năm Canh Tuất (năm 1010 dương lịch), vua sai sứ sang nước Tống để thỉnh kinh điển Phật giáo. Tống Chân Tông chấp thuận, trao cho vua Lý kinh Địa Tạng cùng với chữ ngự bút do chính tay vua Tống viết.' Cùng năm, sau khi đã được xây dựng Hoàng thành, vua lại chùa ngự Hưng Thiên và tinh lâu Ngũ Phượng. Ngoài thành về phía nam dựng chùa Thắng Nghiêm.

Tháng 6 năm Mậu Ngọ (1018), vua lại sai viên ngoại lang Nguyễn Đạo Thanh và Phạm Hạc sang nước Đại Tống thỉnh Tam tạng kinh đem về để vào kho Đại Hưng.

Tháng 9 năm Giáp Tý (1024), Thái Tổ sai dựng chùa Chân Giáo trong nội đô Thăng Long, để hoàng đế lui tới nghe kinh pháp. Về việc này, Lê Văn Hưu nhận xét: "Lý Thái Tổ lên ngôi mới được 2 năm, tông miếu chưa dựng, đàn xã tắc chưa lập mà trước đã dựng tám chùa ở phủ Thiên Đức, lại trùng tu chùa quán ở các lộ và độ cho làm tăng hơn nghìn người ở Kinh sư, thế thì tiêu phí của cải sức lực vào việc thổ mộc không biết chừng nào mà kể."

Qua đời
Tháng 2 năm Mậu Thìn 1028 (tức năm Thuận Thiên thứ 19), sức khỏe vua đã không được tốt, thường xuyên đau yếu.' Ngày 31 tháng 3 năm ấy, vua băng hà ở điện Long An, ở ngôi 19 năm, hưởng dương 54 tuổi.

Khi Lý Thái Tổ vừa băng hà, việc tế táng lại chưa hoàn tất, thì ba vương gia Vũ Đức vương, Đông Chinh vương và Dực Thánh vương cùng quân sĩ vây hãm thành, nhằm mục đích cướp ngôi Thái tử Lý Phật Mã. Thái tử đem quân vào thành, quyết một trận với 3 vương. Khi quân của Thái tử và quân các vương đối trận, thì Võ vệ tướng quân Lê Phụng Hiểu rút gươm ra chỉ vào Vũ Đức vương mà bảo rằng: "Các người dòm ngó ngôi cao, khi dễ tự quân, trên quên ơn tiên đế, dưới trái nghĩa tôi con, vậy Phụng Hiểu xin dâng nhát gươm này!". Nói xong, Phụng Hiểu xông vào trận mà chém chết Vũ Đức vương. Quân các vương trông thấy sợ nên bỏ chạy cả và liền bị quân triều đình đuổi theo và giết chết sạch, chỉ có Dực Thánh vương và Đông Chinh vương là thoát được. Sử gọi sự kiện ba vương tranh ngôi với thái tử Lý Phật Mã này là Loạn tam vương.

Thái tử Lý Phật Mã lên ngôi kế vị, tức vua Lý Thái Tông. Sau khi Lý Phật Mã lên ngôi, Dực Thánh vương và Đông Chinh vương đến cửa khuyết để xin hàng và chịu tội, thì được tân vương xuống chiếu tha tội chết và được phục chức như cũ. Tháng 4 năm 1028, nghe tin về loạn tam vương và Vũ Đức vương đã bị giết, Khai Quốc vương Lý Long Bồ liền cho cát cứ phủ Trường Yên mà mình đang đóng để làm phản triều đình. Tân vương liền thân chinh đi đánh. Quân triều đình vừa đến vây phủ Trường Yên thì Long Bồ ra hàng và được vua Thái Tông chấp thuận. Lý Long Bồ được tha tội và được phục chức như cũ.'Đến tháng 10 năm 1028, Lý Phật Mã cho an táng vua cha ở Thọ Lăng, phủ Thiên Đức, truy tôn miếu hiệu là Thái Tổ, thụy hiệu là Thần Vũ hoàng đế (Hoàng đế Thần Vũ). Việc xây Thọ Lăng ở Bắc Ninh đã bắt đầu từ năm 1010. Tháng 2 năm 1010, vua về châu Cổ Pháp để bái yết lăng Thái hậu Phạm thị. Vua nhìn quang cảnh xung quanh thì lòng cảm thấy thương xót, nghẹn ngào rồi liền cho người lấy vài chục dặm cạnh lăng Thái hậu để xây lăng, các đời vua Lý về sau đều táng ở đây, gọi là Thọ Lăng.

Gia đình 
Cha: Hiển Khánh vương.
Mẹ: Minh Đức Thái hậu Phạm Thị Ngà.
Bà nội: Đến năm 1018, vua truy phong bà nội chức thái hậu và đặt tên thụy. Sử thần Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư chê trách vua vì phải sau 9 năm lên ngôi thì mới truy tôn bà nội. Tuy nhiên, có ý kiến ngày nay cho rằng việc truy phong chậm trễ này của vua là có chủ đích, vì trước đó thì nhân dân đều tin rằng cha của vua là thần nhân, nên nếu khi lên ngôi mà vua liền truy phong tước cho bà ngay thì sẽ làm mất đi nguồn gốc "thần nhân" của mình.
Anh em:
Dực Thánh vương, có sách ghi là con trai.
Hậu phi: Lúc mới lên ngôi, Thái Tổ đã có 6 hoàng hậu, đến năm 1016 thì lập thêm 3 hoàng hậu nữa, nên tổng cộng vua có 9 hoàng hậu, trong đó có một số người được sử ghi danh hiệu:
Lập Giáo hoàng hậu: sử chép là vợ cả, theo dã sử tên húy là Lê Thị Phất Ngân, con của Lê Hoàn, là mẹ của Lý Thái Tông. Sau được Lý Thái Tông phong Linh Hiển Hoàng thái hậu.
Ái Vân phu nhân Chu thị
Tá Quốc Phu nhân
Lập Nguyên Phu nhân
Còn lại đều không rõ tên họ.

Con cái: Ít nhất 7 hoàng tử, 13 công chúa.

Khai Thiên vương Lý Phật Mã, năm 1009 phong Hoàng thái tử, sau này là vua Lý Thái Tông. Mẹ là Linh Hiển Hoàng thái hậu.
Khai Quốc vương Lý Bồ, phong năm 1013, ở phủ Trường Yên.
Đông Chinh vương Lý Lực, phong tước vương năm 1018, mất năm 1038, được thờ là thành hoàng làng tại làng Cổ Nhuế, Từ Liêm và làng Trúng Đích, xã Ô Diên, Hà Nội.
Vũ Đức vương, không rõ thân thế, theo quan điểm của Trần Trọng Kim là con Lý Thái Tổ.
Uy Minh hầu Lý Nhật Quang, còn có tên Lý Hoảng. Theo Việt điện u linh tập, mẹ là Linh Hiển Hoàng thái hậu.
Công chúa An Quốc, gả cho Đào Cam Mộc.
Lĩnh Nam Công chúa (Lý Bảo Hòa), gả cho Thân Thừa Quý

Nhận định
Các sử gia hậu thế của đời Trần, Lê và Nguyễn đều ca ngợi đức độ và tài trị quốc của Lý Thái Tổ. Sử thần Lê Văn Hưu trong Đại Việt sử ký, nhận xét:

Sử thần Ngô Sĩ Liên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư bình rằng:

Sử thần Lê Tung, tác giả bài Đại Việt thông giám tổng luận thì nhận xét:

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục nhận định:

Sử gia người Mỹ K.W Taylor nhận định:

Về quyết định dời đô về Thăng Long của vua, sử thần Ngô Thì Sĩ trong Đại Việt sử ký tiền biên có lời khen ngợi:

Tuy nhiên, việc vua quá sùng đạo Phật, dẫn đến chuyện mê tín dị đoan bị các sử gia phê phán. Sử thần Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án phê bình:

Về việc vua nhận tôn hiệu đến hơn 50 chữ, bao gồm nhiều từ tâng bốc quá mức, thì bên cạnh lời phê bình của sử thần Ngô Sĩ Liên vào đời Lê Thánh Tông thì sử gia Nguyễn Nghiễm đời Lê Hiển Tông cũng có lời phê bình tương tự trong Đại Việt Sử ký tiền biên:

Về tôn hiệu này, Khâm định Việt sử cũng có lời phê bình:

Bàn về việc xây dựng chùa chiền và thổ mộc của vua, sử gia Lê Văn Hưu bình trong Đại Việt sử ký:'

Vua còn bị các sử gia đời sau phê phán về việc chưa coi trọng phát triển nền giáo dục cho đất nước. Các bộ niên sử như Toàn Thư, Việt sử lược, Khâm định đều không chép một sự kiện nào liên quan đến việc phát triển nền giáo dục đời vua Thái Tổ, như việc mở trường học hay mở khoa thi tuyển chọn nhân tài (mãi đến đời Lý Nhân Tông thì triều Lý mới mở khoa thi đầu tiên). Việc giáo dục vào đời vua Thái Tổ vẫn còn bị giới hạn trong hoàng tộc, với chức Thái phó được vua bổ nhiệm vào các năm 1010 và 1017 để dạy thái tử, chứ sự học chưa thực sự rộng khắp thiên hạ. Về việc vua chưa coi trọng nền học vấn - khoa cử, sử thần Ngô Sĩ Liên có lời phê bình:

Sử thần Ngô Thì Sĩ trong Việt sử tiêu án'' cũng có lời phê bình tương tự:

Các công trình gắn liền với tên tuổi của Lý Thái Tổ
Lý Thái Tổ và các vị vua nhà Lý được thờ ở đền Đô, phường Đình Bảng, thành phố Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh, nơi đây là quê hương của nhà Lý. Gần đền Đô là lăng mộ các hoàng đế nhà Lý nằm rải rác trên địa bàn phường Đình Bảng.

Có một ngôi đền thờ riêng vua Lý Thái Tổ, hoàng hậu Lê Thị Phất Ngân và Lý Thái Tông được xây dựng do Hà Nội kết hợp với Ninh Bình là Đền Vua Lý Thái Tổ tại khu di tích Cố đô Hoa Lư (phường Tây Hoa Lư). Tại khu vực động Hoa Lư – quê hương của Thái hậu Dương Vân Nga và cũng là căn cứ ban đầu của Đinh Bộ Lĩnh có các di tích đình Ngọc Nhị, đình Viến thờ vua Đinh và Thái hậu cũng có bài vị phối thờ Hoàng hậu Lê Thị Phất Ngân và Lý Thái Tổ với giai thoại hai người từng về thăm viếng nơi này.

Nhiều địa phương lấy tên ông đặt cho các đường phố và trường học như: đường Lý Thái Tổ ở các tỉnh, thành phố: Bắc Ninh, Hà Nội, Huế, Ninh Bình, Hưng Yên, Đà Nẵng, Phú Thọ, Thành phố Hồ Chí Minh, Quy Nhơn... hay đường Lý Công Uẩn ở: Lào Cai, Đồng Tháp, Quảng Ninh,...

Hà Nội và Bắc Ninh là 2 nơi đã xây dựng tượng đài để tưởng nhớ đến ông.

Năm 2004, một tượng đài Lý Thái Tổ được xây dựng tại trục đ­ường Đinh Tiên Hoàng thuộc khu vực vườn hoa Chí Linh, Hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội theo mẫu của nhà điêu khắc Vi Thị Hoa, bằng đồng (nặng 14 tấn, cao 3,3 m) thuộc dạng công trình chào mừng kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Bà Vi Thị Hoa cho biết là không có tài liệu vật thể nào về khuôn mặt, trang phục của Lý Thái Tổ và nói: "Chúng tôi sáng tác mang tính ước lệ".

Tháng 8 năm 2011, chiếc tàu hộ tống mang tên lửa lớp Gepard 3.9 (Project 11661E) thứ hai của Hải quân Nhân dân Việt Nam – HQ012 – được đặt tên Lý Thái Tổ.

Trong văn hoá đại chúng

Chú giải

Chú thích

Tài liệu tham khảo 

Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, tập 2, Nhà Xuất bản Giáo dục, 2012.

Liên kết ngoài

Lễ dâng hương Vua Lý Thái Tổ trong đêm giao thừa Việt Chiến, báo Thanh Niên 12:17 AM - 06/02/2010 lưu 7/2/2010
Khởi công xây dựng tượng đài Lý Thái Tổ Việt Anh. Vnexpress. 17/8/2004 | 09:08 GMT+7

Thái Tổ
Võ tướng nhà Tiền Lê
Người Bắc Ninh
Anh hùng dân tộc Việt Nam