Nghi lễ vòng đời

Nghi lễ vòng đời (Life cycle ritual) là một nghi lễ đánh dấu sự thay đổi về trạng thái sinh học hoặc xã hội của một người tại các giai đoạn khác nhau trong suốt cuộc đời. Những thực hành như vậy được tìm thấy trong nhiều xã hội và thường dựa trên truyền thống của một cộng đồng. Các nghi lễ vòng đời cũng có thể mang ý nghĩa tôn giáo bắt nguồn từ những lý tưởng và niềm tin khác nhau. Một nghi lễ vòng đời thường là một buổi lễ mà một cá nhân trải qua khi họ bước từ giai đoạn này sang giai đoạn khác của cuộc đời. Thuật ngữ này có thể đồng nghĩa với nghi lễ trưởng thành (rite of passage) như được Arnold van Gennep mô tả trong tác phẩm năm 1909 của ông The Rites of Passage (Các nghi lễ chuyển tiếp), mặc dù nó có thể được mô tả cụ thể hơn là liên quan đến các sự kiện sinh học lớn của đời người như sinh ra, tuổi dậy thì, kết hôn và cái chết. Van Gennep mô tả xã hội được cấu thành bởi "...nhiều nhóm xã hội khác biệt". Ông chia các nhóm xã hội này thành thế tục (như tầng lớp tài chính) hoặc thiêng liêng (được sinh ra, kết hôn), trong đó loại thứ hai là danh mục gắn liền mật thiết nhất với các nghi lễ vòng đời.

Các nghi lễ
Van Gennep phân loại các nghi lễ thành ba danh mục lớn: tách biệt (separation), ngưỡng/chuyển tiếp (liminal) và hòa nhập (incorporation). Giai đoạn tách biệt liên quan đến việc cá nhân rời bỏ một nhóm hoặc một giai đoạn cuộc đời tại một thời điểm, và giai đoạn hòa nhập liên quan đến việc họ gia nhập vào giai đoạn mới. Giai đoạn ngưỡng (liminal phase) là giai đoạn quá độ ở giữa hai giai đoạn trên, nơi cá nhân đã rời khỏi giai đoạn cũ nhưng chưa gia nhập vào giai đoạn tiếp theo. Các giai đoạn khác nhau của vòng đời đã được nhà nhân học David Lancy mô tả là thuộc về sáu mục thực tế:

 Sinh ra và thời kỳ đầu thơ ấu: Lancy mô tả giai đoạn này là ít quan trọng nhất về mặt nghi lễ do sự nghi ngờ về khả năng sống sót của đứa trẻ;
 Gia nhập cộng đồng: Khi sự sống sót của trẻ sơ sinh được xác nhận, thường được biểu thị bằng lễ đặt tên;
 Tách biệt: Được đánh dấu bằng việc cai sữa cho trẻ hoặc khi trẻ bắt đầu biết đi;
 Được chú ý: Tức là khi trẻ bắt đầu trở nên hữu ích, thường là bằng việc bắt đầu giúp đỡ việc nhà;
 Tuổi thanh thiếu niên: Được mô tả là rất khác nhau giữa các nền văn hóa và phổ biến nhất là được đánh dấu bằng lễ trưởng thành (lễ nhập môn) và
 Tuổi trưởng thành hay nghi lễ trưởng thành (Lễ Cấp sắc): Trong hầu hết các nền văn hóa, đây là thời điểm cá nhân sinh con đẻ cái.

Các nghi lễ sinh nở bắt đầu từ khi có dấu hiệu mang thai và kéo dài qua quá trình sinh nở, tiếp tục trong một khoảng thời gian thay đổi cho đến khi các điều kiện cần thiết theo từng tập tục cá nhân được thỏa mãn. Tuổi thanh thiếu niên cũng được đánh dấu bằng thuật ngữ tuổi trưởng thành là giai đoạn chuyển tiếp giữa thời thơ ấu và tuổi trưởng thành. Trong một số xã hội, nó được Suad Joseph mô tả là sự thay đổi gắn liền với độ tuổi thành thục về tình dục, trong khi ở những xã hội khác, nó được đánh dấu là độ tuổi mà một người nhận lãnh trách nhiệm tôn giáo và trách nhiệm xã hội cũng như địa vị. Các quyền nhập môn (initiation rights) đặc biệt liên quan đến những quyền liên quan đến độ tuổi mà sự thành thục tình dục được quan sát thấy. Tuy nhiên, điều này rất khác nhau giữa các xã hội và tôn giáo, do đó định nghĩa về sự trưởng thành chủ yếu bắt nguồn từ các niềm tin xã hội và văn hóa.

Norbeck và Alexander lưu ý rằng trong các xã hội nguyên thủy tách biệt khỏi thế giới phát triển hiện đại, các nghi lễ chuyển tiếp bị giới hạn bằng sự phân biệt về giới tính và tuổi tác. Có sự vắng mặt của địa vị xã hội và các niềm tin tôn giáo phát triển. Trong các xã hội văn minh về văn hóa, có sự phân công lao động rõ rệt, địa vị xã hội của giới lãnh đạo và các nghề nghiệp chuyên môn hóa. Các cá nhân đều biết chữ và có học thức, sở hữu tư duy trí tuệ để phát triển các niềm tin cá nhân dựa trên kiến thức và sự hiểu biết. Điều này dẫn đến các thực hành nghi lễ vòng đời có tổ chức hơn, chủ yếu hòa hợp với các sự kiện sinh học và xã hội quan trọng. Các nghi lễ vòng đời sở hữu những khía cạnh biểu tượng đại diện cho nguồn gốc của chúng. Việc thực hành mỗi nghi thức và nghi lễ có những quy tắc và điều kiện nhất định phải được tuân thủ. Những điều này có thể thay đổi từ trang phục, địa điểm, thời gian trong ngày, việc tụng đọc các lời cầu nguyện và trình tự của các thủ tục.

Tại Ấn Độ, sự ra đời của một bé trai được thông báo bằng tiếng đánh vào một cái thali (một loại dụng cụ bằng đồng) từ bạn bè hoặc người thân, trong khi sự ra đời của một bé gái được thông báo bằng tiếng đập của cái quạt dùng để sàng sẩy. Trong hầu hết các nền văn hóa Hồi giáo, theo phong tục, người cha hoặc người đứng đầu gia đình sẽ thì thầm adhan, lời kêu gọi cầu nguyện của người Hồi giáo, vào tai đứa trẻ càng sớm càng tốt sau khi sinh. Trong bộ lạc Navajo, nghi lễ Kinaaldá đánh dấu sự khởi đầu của giai đoạn làm phụ nữ đối với một cô gái khi cô trải qua chu kỳ kinh nguyệt đầu tiên. Buổi lễ kéo dài vài ngày và bao gồm nhiều nghi thức riêng biệt. Bar mitzvah là một lễ trưởng thành dành cho các bé trai Do Thái giáo ở tuổi 13, nơi họ đọc kinh thánh từ Torah trong giáo đường và một bữa tiệc được tổ chức để vinh danh cậu bé sau đó. Hôn nhân ở Florence thời Phục hưng thường được đánh dấu bằng việc chuyển giao một chiếc rương được trang trí tinh xảo cùng với đám rước dâu. Chiếc rương này chứa của hồi môn của cô dâu và sau đó sẽ được thêm vào đồ nội thất trong phòng ngủ của cặp vợ chồng mới cưới. Trong cộng đồng người Garo ở Bangladesh, một nghi lễ thiết yếu trước đám cưới liên quan đến việc bắt buộc gia đình cô dâu phải tặng lá trầu, cau và đồ ngọt cho chú rể. Trong văn hóa Phật giáo Nhật Bản, sau khi hỏa táng người đã khuất, gia đình và bạn bè thân thiết sử dụng đũa đặc biệt để gắp các mảnh xương và đặt chúng vào một chiếc bình, bình này sau đó phải được đặt trong mộ gia đình trong vòng 49 ngày kể từ ngày tang lễ.

Phân loại 

Mặc dù không có hệ thống phân loại nghi lễ chuyển tiếp nào được chấp nhận rộng rãi, nhưng có một xu hướng chung là đặt tên cho các loại có thể phân biệt được và một số ví dụ tương ứng:
 Thực hành thanh tẩy – chuẩn bị cho cá nhân để giao tiếp với thế lực siêu nhiên, hoặc xóa bỏ một địa vị cũ để chuẩn bị cho một địa vị mới.
 Biến đổi xã hội – nhập môn, bổ nhiệm, thay đổi địa vị.
 Biến đổi tôn giáo – nghi lễ hiến tế, chấp nhận một đức tin, các chức năng liên quan đến việc thay đổi giai đoạn cuộc đời, cắt bao quy đầu.
 Phát triển sinh học – mang thai, sinh nở, sinh ra, dậy thì, mãn kinh.
 Nghi lễ hôn nhân.
 Cái chết – chôn cất, hỏa táng, cầu nguyện (bao gồm tất cả các giai đoạn tách biệt, chuyển tiếp và tái hòa nhập).

Tác động tâm lý 
Các nghi thức và nghi lễ được ghi nhận là cung cấp cho một người cảm giác thuộc về, một ý nghĩa sâu sắc hơn và sự hiểu biết về sự hiện hữu của họ. Củng cố vị thế của một người với tư cách là một cá nhân, một tín đồ của một đức tin nhất định và một thành viên của xã hội. Nó cũng nuôi dưỡng bản sắc cá nhân (danh tính) và gia đình, cung cấp một phương tiện để một người có thể sở hữu cảm giác thuộc về. Các nghi lễ vòng đời cũng giúp các cá nhân trở nên nhận thức rõ hơn, thấu hiểu và chấp nhận những thay đổi tất yếu trong cuộc sống, giảm bớt cảm giác bị cô lập hoặc lạ lẫm có thể xảy ra. Chúng cũng chuyển kênh cảm xúc về sự gắn kết và hòa nhập cho những người thân cận của cá nhân liên quan.

Các nghi lễ chuyển tiếp và nghi thức quá độ có những tác động sâu sắc đến sự phát triển của tâm lý cá nhân. Sự suy giảm của các nghi lễ nhập môn như vậy ở nam giới trong thế giới định hướng bằng trí tuệ và công nghệ ngày nay đã được liên kết với sự mất mát khả năng đồng nhất với nhóm nam giới nói chung và sự thiếu hụt nam tính được nhận thức ở đàn ông hiện đại, dẫn đến cảm giác lo âu, bất lực và sự bất lực tổng thể cũng như các vấn đề về kiểm soát sự giận dữ. Ngược lại, các nghi lễ nhập môn cực kỳ nghiêm khắc đã được phát hiện là gây ra cảm giác bất hòa nhận thức trong tâm lý của người được nhập môn. Những cá nhân trải qua các nghi lễ nghiêm khắc trước khi gia nhập một nhóm cụ thể có xu hướng thấy nhóm đó hấp dẫn hơn do niềm tự hào được nhận thức và sự biện minh cho nỗ lực đã bỏ ra. Điều này nuôi dưỡng một niềm tin nội tại về sự ưu việt, cũng như sự tách rời khỏi các lý tưởng cá nhân, chuyển đổi thành những lý tưởng được nhóm chấp nhận nói chung.

Các nghi thức và nghi lễ cũng củng cố hiệu quả những thay đổi tương ứng với các giai đoạn phát triển mà chúng biểu thị. Danh tính của một đứa trẻ đối với gia đình và cộng đồng sau khi sinh, việc nhắc nhở một cá nhân về những trách nhiệm và kỳ vọng mới được chấp nhận khi đến tuổi thanh thiếu niên, việc chính thức hóa tình yêu của một cặp đôi bằng cách chuyển đổi họ từ người yêu thành bạn đời cam kết trong một cuộc hôn nhân, và việc chuẩn bị thi thể của một người theo các tiêu chuẩn văn hóa hoặc tôn giáo sau khi họ qua đời đều là những ví dụ về sự phản ánh như vậy. Nhìn chung, việc thực hiện các nghi lễ như một phần của bản sắc văn hóa tổng thể đã được phát hiện là có liên quan đến sự gia tăng cảm giác liên kết với các thành viên khác trong cùng một nhóm, từ đó tạo ra cảm giác thống nhất tập thể. Ngoài ra, các nghi lễ cũng được phát hiện là một cách để các cá nhân làm quen với các chuẩn mực xã hội, một số ý kiến cho rằng mục đích chính của bất kỳ nghi lễ nào là truyền đạt sự học tập không chính thức đó cho cá nhân và nâng cao nhận thức xã hội của họ.

Tác động văn hóa 
Việc sử dụng các nghi thức và truyền thống như đám cưới, lễ bar mitzvah, tang lễ và lễ rửa tội để kỷ niệm và biểu thị các chuyển đổi vòng đời đã được phát hiện là mang lại cho các thành viên trong gia đình cơ hội tái khẳng định địa vị và danh tính của họ trong hộ gia đình. Ngoài việc tái khẳng định địa vị trong gia đình, việc thực hiện các nghi lễ đặc thù cho một tiểu văn hóa nhất định cũng tạo cơ hội cho các cá nhân xác định và kết nối với các thành viên của tiểu văn hóa cụ thể đó. Lancy cũng đưa ra một quan điểm độc đáo về tác động mà việc thực hiện các nghi lễ vòng đời có thể gây ra đối với vai trò của một cá nhân trong xã hội. Ông lưu ý rằng trong các quần thể bản địa, trẻ em trải qua các nghi lễ cụ thể để biểu thị sự chuyển đổi từ giai đoạn này sang giai đoạn khác của cuộc đời thường tự lập không lâu sau tuổi dậy thì. Ngược lại, ông quan sát thấy rằng trong các xã hội tư sản hiện đại nơi các nghi lễ và cột mốc bị bỏ qua để thay thế bằng sự so sánh với các cột mốc phát triển tiêu chuẩn hóa, trẻ em thường có thời gian thanh thiếu niên kéo dài đến tuổi đôi mươi trước khi chúng trở nên tự lập, điều mà ông định nghĩa là một dạng "bất lực tập nhiễm".

Tuân theo các tiêu chuẩn văn hóa, các nghi lễ vòng đời được thực hành dựa trên các niềm tin và nghi thức cụ thể. Sự chấp nhận văn hóa của một người và sự tham gia vào xã hội có liên quan đến việc họ thực hiện các thực hành này. Thuyết chức năng cấu trúc được xem là duy trì các xã hội ở "trạng thái ổn định" và bảo tồn một hiện trạng cụ thể. Những thực hành như vậy làm giảm bớt căng thẳng mà các cá nhân có thể phải chịu đựng do những thay đổi đáng kể và sự tái cấu trúc mà họ phải trải qua như một sự tiến triển tự nhiên của sự tăng trưởng. Các nghi lễ có thể hỗ trợ trong việc cung cấp hướng dẫn và sự chấp thuận cho các vai trò mới mà sau đó phải được đảm nhận. Cảm giác thuộc về có được cũng mang lại sự khuyến khích để không bị xáo trộn hoặc thay thế bởi những thay đổi này, mà thay vào đó chào đón chúng như một phần của cuộc sống và khẳng định các giá trị xã hội và đạo đức được thể hiện. Do đó, các thực hành văn hóa xã hội này nuôi dưỡng sự đoàn kết thông qua các hành động cộng đồng.

Thời hiện đại 
Ở các nước phát triển, khi con người sống thọ hơn và trở nên sung túc hơn, đã có sự chuyển dịch trong các thực hành nghi lễ vòng đời. Các giai đoạn mới được khái niệm hóa đã xuất hiện, chẳng hạn như "tiệc độc thân nam/nữ" (bachelor/bachelorette party), "tiệc mừng sắp sinh" (baby shower), "tuổi trung niên" và "hội chứng tổ rỗng". Những lễ kỷ niệm này bắt nguồn từ các giai đoạn phát triển trong cuộc sống và biểu thị sự tiến triển và thay đổi. Chúng có thể được đúc kết và phân loại theo các phân loại truyền thống của nghi lễ vòng đời, và đại diện cho sự phát triển năng động của xã hội và văn hóa trong thế giới hiện đại và tiên tiến về công nghệ ngày nay. Các nghi thức truyền thống cũng đã được hồi sinh và mở rộng, đặc biệt là do ảnh hưởng và sự phát triển của phong trào phụ nữ đòi quyền bình đẳng. Geffen nói rằng điều này đã dẫn đến việc các bà mẹ, cũng như các ông bố, yêu cầu được tham gia vào các nghi lễ sinh nở, thanh thiếu niên và kết hôn cho chính họ và cho con trai, con gái của họ. Những thực hành như vậy khuyến khích sự đoàn kết và bình đẳng trong xã hội. Chúng cũng loại bỏ các niềm tin trước đây cho rằng nam giới là thống trị và ưu việt, thay vào đó khuyến khích nhiều thực hành tôn vinh nữ giới trên cơ sở bình đẳng giới.

Tham khảo 

Nghi lễ