Người Phúc Kiến (Đài Loan)

Người Đài Loan Phúc Lão (tiếng Anh: Hoklo Taiwanese), cũng được gọi tại địa phương là Người Đài Loan () hoặc Người Holo (), là một nhóm sắc tộc chính tại Đài Loan có tổ tiên hoàn toàn hoặc một phần là người Phúc Lão, với tiếng Mân Nam là tiếng mẹ đẻ. Là người Đài Loan gốc Hán, tiếng mẹ đẻ của họ là tiếng Đài Loan ( hoặc ), còn được gọi là tiếng Mân Nam Đài Loan. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai và sự kiện Đài Loan quang phục, hầu hết người Đài Loan Phúc Lão cũng trở nên thông thạo Tiếng Quan Thoại Đài Loan do chính sách ngôn ngữ quốc gia của Trung Hoa Dân Quốc (ROC).

Đa số họ có nguồn gốc từ các cộng đồng Phúc Lão ở Quần Châu và Chương Châu hiện đại thuộc Nam Phúc Kiến, Trung Quốc, những người có tổ tiên đã di cư đến Đài Loan từ thế kỷ 17 bắt đầu với các đợt di cư sớm được khuyến khích dưới thời thuộc địa Hà Lan. Trong cách sử dụng thông thường, bản sắc người Đài Loan Phúc Lão dùng để chỉ những người có gia đình đã định cư trên đảo trước giữa thế kỷ 20, một nhóm còn được gọi là bản tỉnh nhân khi được xem xét cùng với các nhóm định cư người Hoa sớm khác. Mặc dù vậy, hầu hết người Đài Loan Phúc Lão chỉ đơn giản tự nhận mình là Người Đài Loan.

Lịch sử hình thành và phát triển

Nguồn gốc và di cư sớm 
Người Đài Loan Phúc Lão có nguồn gốc từ các vùng Phúc Kiến ven biển phía nam Trung Quốc, đặc biệt là các phủ Tuyền Châu và Chương Châu. Trong suốt thế kỷ 17, các yếu tố kinh tế và chính trị đã thúc đẩy làn sóng di cư lớn của người Phúc Lão đến Đài Loan. Dưới thời Công ty Đông Ấn Hà Lan kiểm soát đảo (1624–1662), chính quyền thuộc địa đã khuyến khích nam giới người Hán di cư sang làm việc trên các đồn điền mía đường và ruộng lúa, tạo ra dòng người Hoa đầu tiên đến định cư lâu dài. Ước tính có khoảng 50.000 đến 60.000 đàn ông Hán đã di cư đến Đài Loan trong thời kỳ này.

Sau khi Trịnh Thành Công (Koxinga) đánh đuổi người Hà Lan vào năm 1662 và thành lập Vương quốc Đông Ninh, dòng người Hán di cư tiếp tục gia tăng. Chính quyền họ Trịnh đã đưa thêm binh lính và dân thường từ Phúc Kiến sang khai khẩn đất đai, củng cố sự hiện diện của người Phúc Lão trên đảo.

Thời kỳ nhà Thanh (1683–1895) 
Khi nhà Thanh sáp nhập Đài Loan vào năm 1683, dân số người Hán đã tăng nhanh chóng. Mặc dù ban đầu triều đình áp đặt các hạn chế đối với việc di cư, dòng người từ Phúc Kiến vẫn không ngừng đổ sang, đặc biệt là từ các khu vực đất đai khan hiếm. Vào cuối thế kỷ 18, người Phúc Lão đã trở thành nhóm dân cư đa số tại các đồng bằng phía tây Đài Loan, trong khi người Khách Gia và thổ dân sống chủ yếu ở vùng đồi núi và miền núi phía đông. Các cuộc xung đột sắc tộc, đặc biệt là giữa các nhóm người Phúc Lão đến từ Tuyền Châu và Chương Châu, cũng như giữa người Phúc Lão và Khách Gia, đã xảy ra thường xuyên trong giai đoạn này.

Thời kỳ Nhật Bản thuộc địa (1895–1945) và hậu chiến 
Dưới thời Nhật Bản cai trị, chính quyền thuộc địa đã thực hiện các chính sách đồng hóa, yêu cầu người dân Đài Loan học tiếng Nhật. Tuy nhiên, phần lớn người Đài Loan vẫn giữ được tiếng mẹ đẻ trong gia đình. Sau khi Đài Loan được trao trả cho Trung Hoa Dân Quốc năm 1945, chính quyền Quốc Dân Đảng (KMT) dưới thời thiết quân luật (1949–1987) đã thực thi chính sách đồng hóa ngôn ngữ mạnh mẽ, chỉ cho phép sử dụng tiếng Quan Thoại trong không gian công cộng, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng của tiếng Đài Loan trong các thế hệ sau.

Đặc điểm nhân khẩu

Dân số và tỷ lệ 
Người Đài Loan Phúc Lão là nhóm sắc tộc lớn nhất tại Đài Loan, chiếm khoảng 70% dân số, tương đương khoảng 16–18 triệu người. Con số này bao gồm cả những người có tổ tiên pha trộn giữa người Phúc Lão và các nhóm khác. So với các nhóm khác, người Khách Gia chiếm khoảng 14% và người ngoại tỉnh (những người đến sau năm 1949) chiếm khoảng 14% dân số Đài Loan.

Phân bố địa lý 
Về mặt địa lý, người Phúc Lão tập trung chủ yếu ở các đồng bằng ven biển phía tây Đài Loan, từ Đài Bắc ở phía bắc đến Cao Hùng ở phía nam. Các thành phố như Đài Trung, Chương Hóa, Gia Nghĩa, Đài Nam và Tân Bắc đều có tỷ lệ dân số Phúc Lão cao. Tại Bành Hồ, dân cư hầu như hoàn toàn là người Phúc Lão. Trong khi đó, người Khách Gia thường sống ở các vùng đồi núi như Đào Viên, Tân Trúc, Miêu Lật, và các khu vực miền núi phía đông.

Cộng đồng hải ngoại 
Người Đài Loan Phúc Lão cũng hiện diện đáng kể trong cộng đồng người Đài Loan hải ngoại tại Hoa Kỳ, Canada, Úc, Nhật Bản và các nước Đông Nam Á. Theo ước tính, có khoảng 200.000 người Mỹ gốc Đài Loan tự nhận là người Phúc Lão, trong đó khoảng 70.000 người vẫn sử dụng tiếng Đài Loan tại nhà. Các cộng đồng này đã góp phần bảo tồn tiếng Đài Loan và các phong tục truyền thống ngay cả khi chúng đang mai một trên đảo.

Ngôn ngữ

Tiếng Đài Loan (Tiếng Mân Nam Đài Loan) 
Ngôn ngữ mẹ đẻ của người Đài Loan Phúc Lão là tiếng Đài Loan (Pe̍h-ōe-jī: Tâi-gí), một biến thể của tiếng Mân Nam được sử dụng rộng rãi tại khu vực nam Phúc Kiến, Đài Loan và trong cộng đồng người Hoa hải ngoại ở Đông Nam Á. Tiếng Đài Loan có nhiều phương ngữ, phản ánh nguồn gốc địa lý đa dạng của những người di cư, đặc biệt là các phương ngữ Tuyền Châu và Chương Châu. Ngày nay, khoảng 60% dân số Đài Loan có thể nói trôi chảy và 80% có thể hiểu tiếng Đài Loan.

Tên gọi của ngôn ngữ này cũng là một chủ đề gây tranh cãi về chính trị và bản sắc. Hầu hết người nói tiếng Đài Loan bản địa từ chối các tên gọi như "Mân Nam" (閩南) hay "Hokkien" vì chúng được chính quyền KMT đặt ra nhằm nhấn mạnh nguồn gốc Trung Quốc của ngôn ngữ. Thay vào đó, họ ưa chuộng tên gọi "Tâi-gí" (tiếng Đài Loan) như một biểu tượng của bản sắc riêng biệt.

Lịch sử đàn áp và phục hưng 
Trong thời kỳ thiết quân luật, chính sách "một ngôn ngữ quốc gia" của KMT đã đàn áp nghiêm trọng tiếng Đài Loan. Học sinh bị phạt nếu nói tiếng Đài Loan trong trường học, khiến nhiều phụ huynh không truyền dạy ngôn ngữ này cho con cái. Hậu quả là trong vòng ba thế hệ, tỷ lệ sử dụng tiếng Phúc Lão đã giảm gần 60%.

Sau khi dỡ bỏ thiết quân luật năm 1987, một phong trào phục hưng ngôn ngữ đã xuất hiện. Các chương trình truyền hình, tin tức và bài hát bằng tiếng Đài Loan đã hồi sinh mạnh mẽ. Từ năm 2001, tất cả học sinh tiểu học Đài Loan đều phải học một khóa ngôn ngữ địa phương, bao gồm cả tiếng Đài Loan.

Hiện trạng và nỗ lực bảo tồn 
Tính đến năm 2025, Bộ Giáo dục Đài Loan đã triển khai chương trình dạy tiếng Phúc Lão tại 124 trường học, phân bổ 20 triệu Đài tệ cho năm học 2025, hỗ trợ 997 lớp học và mang lại lợi ích cho hơn 23.000 học sinh. Tháng 12 năm 2025, Bộ Giáo dục cũng tổ chức kỳ thi năng lực tiếng Đài Loan đầu tiên ở nước ngoài tại khu vực Washington D.C., đánh dấu một bước quan trọng trong nỗ lực quốc tế hóa ngôn ngữ này. Tuy nhiên, các nhà hoạt động ngôn ngữ vẫn kêu gọi thành lập một hội đồng chuyên trách cấp chính phủ, tương tự như các hội đồng dành cho tiếng Khách Gia và ngôn ngữ thổ dân, để thúc đẩy toàn diện việc bảo tồn tiếng Phúc Lão.

Văn hóa

Tín ngưỡng và tôn giáo 
Người Đài Loan Phúc Lão chủ yếu thực hành Phật giáo Đại thừa, Đạo giáo, Nho giáo và tín ngưỡng dân gian Trung Hoa. Một biểu hiện nổi bật của tín ngưỡng dân gian là việc thờ cúng Mazu, một nữ thần biển được tôn kính rộng rãi, với các cuộc hành hương quy mô lớn như lễ hội Bạch Sa Đồn và Đại Giáp thu hút hàng trăm nghìn tín đồ mỗi năm. Ngoài ra, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các vị thần địa phương cũng rất phổ biến. Một thiểu số theo Kitô giáo, Hồi giáo và các tôn giáo khác.

Phong tục và tập quán 
Phong tục của người Đài Loan Phúc Lão chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa Phúc Kiến, với các lễ hội như Tết Nguyên Đán, Tết Trung Thu, Tết Đoan Ngọ và lễ hội Thất Tịch được tổ chức long trọng. Các nghi thức cưới hỏi và tang lễ truyền thống thường kết hợp các yếu tố Nho giáo và Đạo giáo. Kiến trúc nhà ở truyền thống thường là dạng tam hợp viện (三合院), với sân trong và các gian nhà bố trí theo nguyên tắc phong thủy.

Ẩm thực 
Ẩm thực của người Phúc Lão Đài Loan nổi tiếng với các món ăn đường phố như hàu chiên trứng, bún thịt, bánh mì nướng, trà sữa và nhiều món hải sản tươi sống. Các món canh và cháo như cháo hàu, canh sườn non cũng rất được ưa chuộng. Ẩm thực Phúc Lão chú trọng vào sự tươi ngon của nguyên liệu và sự cân bằng hương vị.

Nghệ thuật biểu diễn 
Các loại hình nghệ thuật truyền thống như kịch Ca Tử (tiếng Đài Loan: Koa-á-hì), múa rối bóng và âm nhạc Bắc Quản là những di sản văn hóa quan trọng. Trong thập kỷ gần đây, nhạc rap tiếng Phúc Lão nổi lên như một "phương ngữ kháng cự", khẳng định bản sắc văn hóa và chính trị của người Đài Loan trước sự thống trị của tiếng Quan Thoại. Các nghệ sĩ như Blacklist Workshop và Jutoupi đã sử dụng tiếng Phúc Lão trong các sản phẩm âm nhạc để thách thức vị thế độc tôn của tiếng Quan Thoại.

Bản sắc chính trị và xã hội

Ý thức dân tộc Đài Loan 
Người Đài Loan Phúc Lão đóng vai trò trung tâm trong việc hình thành ý thức dân tộc Đài Loan hiện đại. Theo một cuộc khảo sát của Quỹ Ý kiến Công chúng Đài Loan năm 2024, 81,8% người Phúc Lão tự nhận mình là "người Đài Loan", so với chỉ 10,1% tự nhận là "người Trung Quốc". Con số này cao hơn so với các nhóm Khách Gia (67,6%) và người ngoại tỉnh (46,9%). Sự gắn bó với bản sắc Đài Loan này có mối tương quan chặt chẽ với lập trường chính trị, khi 96,8% người ủng hộ Đảng Dân Chủ Tiến Bộ (DPP) tự coi mình là người Đài Loan.

Vai trò trong chính trị 
Là nhóm đa số, người Phúc Lão có ảnh hưởng chính trị lớn tại Đài Loan. Trong các cuộc bầu cử, các ứng cử viên từ mọi đảng phái thường sử dụng tiếng Đài Loan để thu hút cử tri. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Đài Loan và xu hướng "bản thổ hóa" từ cuối thế kỷ 20 đã làm thay đổi cán cân chính trị, với người Phúc Lão đóng vai trò nòng cốt trong phong trào đòi quyền tự quyết.

Quan hệ với các nhóm sắc tộc khác

Người Khách Gia 
Mối quan hệ giữa người Phúc Lão và người Khách Gia đã trải qua nhiều giai đoạn căng thẳng lịch sử, đặc biệt trong thế kỷ 18 và 19, khi xảy ra các cuộc xung đột vũ trang giành đất đai. Ngày nay, căng thẳng đã giảm đáng kể, nhưng vẫn tồn tại những bất bình về sự thống trị văn hóa của người Phúc Lão. Người Khách Gia thường phản đối cách gọi "tiếng Đài Loan" chỉ dành riêng cho tiếng Mân Nam, vì điều này hàm ý rằng các ngôn ngữ khác không phải là "tiếng Đài Loan" thực sự.

Người ngoại tỉnh 
Quan hệ với người ngoại tỉnh (những người Hoa đến Đài Loan sau năm 1949 cùng chính quyền KMT) từng mang tính đối kháng sâu sắc, đặc biệt sau sự kiện 28 tháng 2 năm 1947 và thời kỳ khủng bố trắng. Tuy nhiên, qua nhiều thế hệ, ranh giới giữa hai nhóm đã mờ nhạt dần, đặc biệt trong bối cảnh ý thức dân tộc Đài Loan ngày càng bao trùm.

Người bản địa 
Người Phúc Lão, cùng với các nhóm Hán khác, đã đẩy lùi người bản địa Đài Loan khỏi các đồng bằng ven biển trong quá trình khai hoang. Ngày nay, chính phủ Đài Loan đã thực hiện nhiều chính sách bảo vệ quyền lợi và phục hồi văn hóa cho các cộng đồng bản địa.

Vấn đề chủ nghĩa sô vanh Phúc Lão 
Một điểm gây tranh cãi trong chính trị bản sắc Đài Loan là cái gọi là "chủ nghĩa sô vanh Phúc Lão", tức thái độ coi văn hóa và ngôn ngữ Phúc Lão là chuẩn mực quốc gia duy nhất, coi nhẹ các nhóm sắc tộc khác. Việc sử dụng tên gọi "Tâi-gí" (tiếng Đài Loan) để chỉ riêng tiếng Mân Nam đã bị một số nhà hoạt động Khách Gia và thổ dân phê phán là mang tính loại trừ. Chủ nghĩa sô vanh này cũng bộc lộ trong các cuộc vận động chính trị, nơi tiếng Đài Loan thường được đặt ở vị trí trung tâm, trong khi các ngôn ngữ khác bị gạt ra bên lề.

Xem thêm 
 Người Phúc Lão
 Người Mỹ gốc Phúc Lão
 Người Đài Loan
 Người Mỹ gốc Đài Loan
 Người Đài Loan gốc Khách Gia
 Người Đài Loan gốc Hán
 Chủ nghĩa sô vanh Phúc Lão

Chú thích

Liên kết ngoài