Kỷ hiệu tân thư

Kỷ hiệu tân thư (; "Tân thư về hiệu quả quân sự") là một cẩm nang quân sự do tướng nhà Minh Kỳ Kế Quang (; pinyin: Qī Jìguāng) biên soạn trong các thập niên 1560 và 1580. Ý nghĩa chính của tác phẩm nằm ở việc cổ xúy cách tiếp cận hiệp đồng binh chủng trong tác chiến, sử dụng năm loại bộ binh và hai loại lực lượng yểm trợ. Kỳ Kế Quang chia bộ binh thành năm nhóm: hỏa khí, kiếm thủ, cung thủ bắn hỏa tiễn, cung thủ thường, và lính cầm thương. Ông chia lực lượng yểm trợ thành cung thủ kỵ mã và các đơn vị pháo binh. Kỷ hiệu tân thư cũng là một trong những văn bản Đông Á còn tồn tại sớm nhất bàn về mức độ liên quan của võ thuật Trung Hoa đối với huấn luyện quân sự và chiến tranh. Một số môn phái võ thuật đương thời được nhắc đến trong sách, gồm cả phương pháp dùng côn của Thiếu Lâm tự.

Bối cảnh

Vào cuối thế kỷ 16, quân đội nhà Minh ở trong tình trạng yếu kém. Khi lực lượng Mông Cổ của Altan Khan cướp phá biên giới phía bắc, vùng duyên hải Trung Quốc lại bị nạn hải tặc wokou (; pinyin: wōkòu) hoành hành, vốn thường được cho là có nguồn gốc Nhật Bản. Kỳ Kế Quang được giao nhiệm vụ phòng thủ Chiết Giang (; pinyin: Zhèjiāng) năm 1555, tại đây ông thiết lập các chuẩn mực riêng về tổ chức quân đội, trang bị, chiến thuật, huấn luyện và quy trình. Sau khi giành được một số thắng lợi, ông công bố các quan điểm về kỹ thuật quân sự, chiến thuật và chiến lược trong Kỷ hiệu tân thư.

Nội dung

Có hai bản (ấn bản) của Kỷ hiệu tân thư. Bản thứ nhất được viết trong giai đoạn 1560–1561 và gồm 18 chương, thường gọi là bản 18 chương. Bản thứ hai xuất bản năm 1584, khi Kỳ bị buộc nghỉ hưu, gồm nội dung được biên tập lại và bổ sung, gom thành 14 chương, thường gọi là bản 14 chương.

Các chương trong bản 18 chương gồm:

Uyên ương trận

Trong Kỷ hiệu tân thư, Kỳ Kế Quang khuyến nghị một đội hình 12 người gọi là "Uyên ương trận" (; pinyin: yuānyāng zhèn; nghĩa: "trận uyên ương"), gồm 11 binh sĩ và 1 người phụ trách hậu cần.

4 người cầm trường thương (dài 12 thước hoặc hơn) (; pinyin: chángqiāng shǒu)
2 người cầm đao và khiên mây, đứng mỗi bên nhóm lính thương (; pinyin: dùnpái shǒu)
2 người cầm langxian (; pinyin: lángxiǎn shǒu)
2 người cầm đinh ba hoặc kiếm (; pinyin: duǎnbīng shǒu)
1 hạ sĩ (cầm cờ hiệu của tiểu đội) (; pinyin: duìzhǎng)
1 người nấu ăn/khuân vác (nhân sự hậu cần) (; pinyin: fùzé huǒshí de huǒbīng)

Về lý tưởng, Uyên ương trận có tính đối xứng. Nếu loại trừ hạ sĩ và người nấu ăn/khuân vác, 10 người còn lại có thể chia thành hai tiểu đội 5 người giống hệt nhau. Cách tổ chức này nhằm ứng phó tình huống hải tặc Nhật vượt qua được hàng trường thương: khi đó, hai người cầm đao và khiên tạo thành một màn chắn bảo vệ cho nhóm lính thương vốn dễ bị tổn thương. Khi chiến đấu, hai người cầm đao và khiên có vai trò khác nhau: người bên phải giữ vị trí xung kích của tiểu đội, còn người bên trái ném lao và nhử địch áp sát. Hai người cầm langxian sẽ quấn, vướng đối thủ trong khi lính thương ra đòn. Người cầm đinh ba canh giữ sườn và phía sau.

Hỏa khí
Sau khi chịu một số thất bại trước hải tặc, Kỳ cũng đề xuất một chiến dịch có tính phối hợp nhằm đưa các tổ súng hỏa mai vào quân đội, dựa trên ưu thế về tầm bắn và hỏa lực so với cung tên. Kỳ đặc biệt chú ý tới súng hỏa mai (còn gọi là điểu thương, ; pinyin: niǎochòng; nghĩa: "điểu thương") sau các thất bại và trở thành một trong những người ủng hộ nổi bật việc sử dụng chúng trong quân đội nhà Minh. Ông coi trọng độ chính xác và khả năng xuyên giáp của loại vũ khí này.

Về lý tưởng, một tổ hỏa mai có mười xạ thủ, nhưng trên thực tế thường chỉ có bốn hoặc hai người. Đội hình hỏa mai tối ưu mà Kỳ đề xuất là một tổ 12 người tương tự Uyên ương trận cận chiến. Tuy nhiên, thay vì đánh giáp lá cà, họ vận hành theo nguyên lý bắn loạt, kỹ thuật mà Kỳ đã tiên phong trước khi bản 18 chương của Kỷ hiệu tân thư được công bố. Các tổ có thể bố trí thành một hàng ngang, hoặc thành hai lớp (mỗi lớp năm xạ thủ), hoặc thành năm lớp (mỗi lớp hai khẩu). Khi địch vào tầm, các lớp lần lượt bắn nối tiếp; sau đó, một đơn vị mang vũ khí cận chiến truyền thống tiến lên phía trước hàng xạ thủ. Khi ấy, toàn quân bước vào cận chiến với đối phương. Ngoài ra, xạ thủ có thể đứng sau các rào gỗ hoặc công sự khác, thay phiên nhau bắn và nạp đạn liên tục.

Mỗi tiểu đội được luyện tập trong các kịch bản chiến đấu phối hợp, hỗ trợ lẫn nhau, với vai trò được quy định rõ. Do quân của Kỳ phần lớn tuyển từ nông dân và không được xem là ngang tầm đối thủ Nhật Bản, Kỳ nhấn mạnh hiệp đồng binh chủng và chiến thuật cấp tiểu đội. Đơn vị được thưởng hoặc phạt theo tính tập thể: sĩ quan sẽ bị xử tử nếu toàn đơn vị bỏ chạy trước địch; và nếu tiểu đội trưởng chết trong trận, cả tiểu đội sẽ bị xử tử.

Sản xuất vũ khí

Quy trình chuẩn để trang bị vũ khí cho một chỉ huy như Kỳ Kế Quang là: quan chức cấp tỉnh giao chỉ tiêu sản xuất cho từng huyện thuộc phạm vi trách nhiệm của chỉ huy. Vũ khí sản xuất theo cơ chế này có chất lượng rất khác nhau. Riêng súng hỏa mai thường phát nổ với tần suất đáng báo động, khiến Kỳ tránh phụ thuộc vào hỏa khí và chuyển sang ưu tiên các công cụ cận chiến như kiếm, khiên mây, và sào tre vót nhọn. Tuy nhiên, về sau trong sự nghiệp, sau khi hứng chịu nhiều thất bại trước hải tặc, Kỳ trở thành người ủng hộ mạnh mẽ việc tích hợp súng hỏa mai. Việc Kỳ đánh giá lại vai trò hỏa khí trong chiến tranh dẫn tới sự ra đời của các tổ hỏa mai được luyện tập bài bản đầu tiên ở Trung Quốc. Kỳ cũng là người tiên phong kỹ thuật bắn loạt bằng hỏa mai, về sau được áp dụng rộng rãi tại Trung Quốc và Triều Tiên. Trong cẩm nang có một số đoạn mô tả cách dùng hỏa mai, kỹ thuật bắn loạt, và ước tính tỷ lệ hỏa khí có khả năng không khai hỏa.

Cẩm nang đưa ra mô tả sau về việc rèn kiếm:

Đấu tay không
Trong Chương 14 của Kỷ hiệu tân thư, phần Quyền kinh tiệp yếu thiên (; pinyin: Quánjīng jiéyào piān) bàn về chiến đấu tay không. Kỳ Kế Quang cho rằng đánh tay không là vô dụng trên chiến trường. Tuy vậy, ông nhìn nhận giá trị của nó như một hình thức huấn luyện cơ bản để tăng cường thể lực và sự tự tin cho quân sĩ.

Trong 32 bài kệ, Kỳ mô tả một số "mưu thế" tay không được chọn từ võ thuật đương thời. Các mô tả viết theo thể kệ, thường có bảy chữ một câu, ba đoạn cho mỗi bài.

Những mô tả ngắn gọn này hiếm khi trình bày kỹ thuật ở mức có thể tái hiện chi tiết. Chúng gợi ý kỹ thuật một cách khá gián tiếp, kèm một hình dung sơ lược, rồi nối bằng một mưu thế hoặc động tác tiếp theo, và thường có sắc thái khoe khoang.

Dù một số thế được minh họa bằng hình, giọng điệu các bài kệ cho thấy người đọc được giả định đã quen thuộc với các kỹ thuật được nêu, hoặc Kỳ ít quan tâm đến việc thực sự tiết lộ các phương pháp tay không trong văn bản.

Khoảng 40 tư thế/đòn thế võ được nêu đích danh trong văn bản của Kỳ gồm:
 Tư thế "Bước ra cửa" (; pinyin: lǎn zhā yī; nghĩa: "sửa áo/bước ra cửa")
 Thế "Roi đơn" (; pinyin: ǎo dān biān; nghĩa: "roi đơn vặn")
 "Kim kê độc lập" (; pinyin: jīn jī dú lì; nghĩa: "gà vàng đứng một chân")
 Thế "Trâu nằm" (; pinyin: wòniú shuāng dǎo; nghĩa: "trâu nằm/ngã đôi")
 Kỹ thuật do thám (; pinyin: tànmǎ shì; nghĩa: "thám mã")
 Đòn đánh ngắn (; pinyin: duǎn dǎ; nghĩa: "đoản đả")
 "Hoàng hoa áp sát" (; pinyin: huánghuā jǐnjìn; nghĩa: "hoàng hoa áp sát")
 "Đẩy lật núi Thái" (; pinyin: tuī dǎo Tàishān; nghĩa: "đẩy lật Thái Sơn")
 Tư thế "Gỗ trầm" (; pinyin: chénxiāng shì; nghĩa: "thế trầm hương")
 Đòn "Thất tinh" (; pinyin: qīxīng quán; nghĩa: "quyền bảy sao")
 "Cưỡi rồng lùi" (; pinyin: dào qí lóng; nghĩa: "đảo kỵ long")
 Tư thế "Chọc thấp" (; pinyin: xià chā shì; nghĩa: "hạ sáp/thế đâm xuống")
 Tư thế "Ngồi phục kích" (; pinyin: mái fú shì; nghĩa: "mai phục")
 Tư thế "Khuỷu trong tay" (; pinyin: niān zhǒu shì; nghĩa: "niêm trửu")
 "Bổ kích" (; pinyin: pī dǎ; nghĩa: "bổ/đánh") và "đẩy ép" (; pinyin: tuī yā; nghĩa: "đẩy ép")
 "Nhất bộ tức thời" (; pinyin: yī shà bù; nghĩa: "một sát bộ")
 Thế "Bắt giữ" (; pinyin: qín ná shì; nghĩa: "cầm nã")
 Tư thế "Tứ bình trung" (; pinyin: zhōng sì píng; nghĩa: "trung tứ bình")
 Tư thế "Hổ ngồi" (; pinyin: fú hǔ shì; nghĩa: "phục hổ")
 Tư thế "Thượng tứ bình" (; pinyin: gāo sì píng; nghĩa: "cao tứ bình")
 Tư thế "Đâm ngược" (; pinyin: dǎo chā; nghĩa: "đảo sáp/đâm ngược")
 Thế "Cung quay lưng" (; pinyin: wō gōng; nghĩa: "oa cung/cung nép")
 "Tỉnh lan tứ bình" (; pinyin: jǐng lán sì píng; nghĩa: "lan can giếng, thế tứ bình")
 "Xoáy bổ nhanh" (; pinyin: gǔn chuān pī kào; nghĩa: "lăn xuyên, bổ ép")
 Cước "Quỷ đá" (; pinyin: guǐ cù jiǎo; nghĩa: "cước quỷ đá")
 "Ngã phục hồi" (; pinyin: dǎo zhèn shì; nghĩa: "đảo trận/thế ngã rồi phục")
 "Khuỷu khoan tim" (; pinyin: chuān xīn zhǒu; nghĩa: "trửu xuyên tim")
 Tư thế "Chỉ đối" (; pinyin: zhǐ dāng shì; nghĩa: "chỉ đương/chỉ đối")
 Tư thế "Đầu thú" (; pinyin: shòu tóu shì; nghĩa: "đầu thú")
 "Thần quyền" (; pinyin: shén quán; nghĩa: "thần quyền")
 "Tước địa long" (; pinyin: què dì lóng; nghĩa: "tước địa long")
 "Thủ hướng dương" (; pinyin: cháo yáng shǒu; nghĩa: "tay hướng dương")
 Tư thế "Quật ngã" (; pinyin: jiǎo kào diē; nghĩa: "giảo, khảo, điệt/quật ngã")
 Thế "Cánh ưng" (; pinyin: yīng chì; nghĩa: "cánh ưng")
 "Xẻ chẻ" (; pinyin: jiǎn pī; nghĩa: "xén và bổ")
 Tư thế "Cưỡi hổ" (; pinyin: kuà hǔ shì; nghĩa: "khóa/cưỡi hổ")
 Động tác "Kéo tay kiểu kéo" (; pinyin: huí shuān; nghĩa: "kéo về, ràng/buộc")
 Tư thế "Đại bàng bắt thỏ" (; pinyin: ná yīng zhuō tù; nghĩa: "nã ưng tróc thố")
 Động tác "Đạn pháo đánh vào đầu" (; pinyin: dāng tóu pào; nghĩa: "pháo giáng đầu")
 Đòn "Song thủ" (; pinyin: shuāng xíng; nghĩa: "song hành/hai tay cùng ra đòn")
 Tư thế "Cờ và trống" (; pinyin: qí gǔ shì; nghĩa: "thế cờ và trống")

Một số kỹ thuật trong số này được bảo tồn trong võ thuật hiện đại. Có 15 kỹ thuật có tên gọi rất giống hoặc trùng khớp với các kỹ thuật của Thái Cực Quyền thời hiện đại, đặc biệt là Trần thức. Chúng gồm:
 Thế "Bước ra cửa" (; pinyin: lǎn zhā yī; nghĩa: "sửa áo/bước ra cửa") [còn gọi là "Phất y" (; pinyin: fú yī; nghĩa: "phất áo") hoặc "Tùy tiện sửa áo"]
 Thế "Roi đơn" (; pinyin: ǎo dān biān; nghĩa: "roi đơn vặn")
 "Kim kê độc lập" (; pinyin: jīn jī dú lì; nghĩa: "gà vàng đứng một chân")
 "Do thám" (; pinyin: tànmǎ shì; nghĩa: "thám mã") [Tầm thám/Đo mã]
 "Đẩy lật núi Thái" (; pinyin: tuī dǎo Tàishān; nghĩa: "đẩy lật Thái Sơn") [Che đầu đẩy núi]
 Đòn "Thất tinh" (; pinyin: qīxīng quán; nghĩa: "quyền bảy sao")
 "Cưỡi rồng lùi" (; pinyin: dào qí lóng; nghĩa: "đảo kỵ long") [Cưỡi lừa lùi]
 Tư thế "Khuỷu trong tay" (; pinyin: niān zhǒu shì; nghĩa: "niêm trửu") [Quyền dưới khuỷu]
 Thế "Bắt giữ" (; pinyin: qín ná shì; nghĩa: "cầm nã") [Tiểu cầm nã (; pinyin: xiǎo qínná)]
 "Hồng quyền" (; pinyin: hóng quán; nghĩa: "hồng quyền")
 "Khuỷu khoan tim" (; pinyin: chuān xīn zhǒu; nghĩa: "trửu xuyên tim")
 Tư thế "Đầu thú" (; pinyin: shòu tóu shì; nghĩa: "đầu thú")
 Thế "Cánh ưng" (; pinyin: yīng chì; nghĩa: "cánh ưng") [Bạch hạc dang cánh (; pinyin: bái hè liàngchì; nghĩa: "bạch hạc lượng xí")]
 Tư thế "Cưỡi hổ" (; pinyin: kuà hǔ shì; nghĩa: "khóa/cưỡi hổ")
 Động tác "Đạn pháo đánh vào đầu" (; pinyin: dāng tóu pào; nghĩa: "pháo giáng đầu")

Các kỹ thuật như "Đạn pháo hướng đầu" và "Ngỗng dang cánh" được mô tả đủ chi tiết để có thể nhận ra là gần như y hệt cho đến ngày nay. Những kỹ thuật khác như "Roi đơn", "Kim kê", "Đẩy núi", "Thất tinh", "Hồng quyền", "Đầu thú" là những bài bản phổ biến trong nhiều hệ võ miền bắc Trung Quốc nói chung.

Một số người cho rằng Thái Cực Quyền hiện đại bắt đầu từ việc các thế được mô tả trong 32 bài kệ tay không của Kỳ Kế Quang được Trần Vương Đình dùng làm cơ sở cho môn phái "mới" của mình. Quả có sự trùng lặp đáng kể, nhưng số lượng kỹ thuật được gọi tên chỉ bao phủ một phần nhỏ so với các danh mục kỹ thuật ngay cả trong các bài quyền Thái Cực sớm, chưa nói đến các hệ thống về sau. Cũng có khả năng nhiều kỹ thuật vốn đã phổ biến rộng rãi vào thời đó.

Trong phần dẫn nhập của chương, Kỳ nêu tên mười sáu môn phái/đường lối chiến đấu khác nhau, và ông cho rằng tất cả đều được truyền lại một cách không trọn vẹn, "có cái thiếu phần dưới, có cái thiếu phần trên".

Trong danh sách có phương pháp dùng côn của Thiếu Lâm, về sau được ghi chép chi tiết trong tác phẩm của Trình Tông Du, xuất bản khoảng năm 1610. Trái lại, các kỹ thuật tay không của Thiếu Lâm không được nhắc đến.

Toàn bộ danh sách võ thuật thời Vãn Minh sau đó được một cẩm nang theo phong cách Thiếu Lâm, Quyền kinh quyền pháp bị yếu (; pinyin: Quánjīng quánfǎ bèiyào), sao chép lại mà không ghi nguồn. Tuy nhiên, cẩm nang về sau này, có lời tựa ghi niên đại 1784, đã sửa đổi văn bản, thêm một tuyên bố ngụy tạo rằng lịch sử đánh tay không bắt nguồn từ Thiếu Lâm tự.

Trong thảo luận về cận chiến tay không, Kỳ không đề cập yếu tố tinh thần trong võ thuật, cũng không gợi đến hô hấp hay sự lưu chuyển khí (; pinyin: qì). Trái lại, các văn bản võ thuật Trung Hoa từ thời chuyển tiếp Minh–Thanh trở về sau thể hiện sự tổng hợp giữa kỹ thuật võ thuật có tính chức năng với thực hành dưỡng sinh của Đạo giáo như đạo dẫn (; pinyin: dǎoyǐn), các bài tập thở, và thiền định.

Ảnh hưởng

Kỳ Kế Quang là một trong một số tác giả thời Minh ghi chép chiến thuật quân sự và kỹ thuật võ thuật của thời đại. Những tư liệu sớm nhất được biết đến về các phong cách cụ thể của võ thuật Trung Hoa được tạo ra trong giai đoạn khủng hoảng hải tặc cuối thời Minh, khi các học giả và tướng lĩnh như Kỳ và người đương thời Du Đại Du tập trung vào việc đảo ngược sự suy thoái của quân đội nhà Minh. Vào cuối thế kỷ 16, các cuộc xâm lược Triều Tiên của Nhật Bản (1592–1598) cũng thúc đẩy mạnh mẽ mối quan tâm đối với phương pháp huấn luyện quân sự trong chính quyền Triều Tiên. Trước tác của Kỳ Kế Quang đặc biệt được chú ý do các chiến dịch thành công của ông chống hải tặc Nhật vài thập niên trước đó. Bản 14 chương của Kỷ hiệu tân thư trở thành khuôn mẫu cho cẩm nang quân sự Triều Tiên cổ nhất còn tồn tại là Muyejebo, và được phổ biến trong giới tư duy quân sự Triều Tiên.

Tại Nhật Bản, cả bản 14 và 18 chương đều được xuất bản nhiều lần; và một số phương pháp từ Kỷ hiệu tân thư được chuyển sang Heiho Hidensho (còn gọi là Okugisho), một sách về chiến lược do Yamamoto Kansuke biên soạn trong thế kỷ 16.

Thư viện ảnh

Xem thêm

 Wujing Zongyao – bách khoa/quân thư tổng hợp quân sự Trung Hoa, biên soạn khoảng 1040–1044
 Hỏa Long Kinh – trước tác quân sự Trung Hoa giữa thế kỷ 14
 Wubei Zhi – sách quân sự Trung Hoa biên soạn năm 1621

Tham khảo

Thư mục
 
 Qi, Ji Guang ·卷首~卷六 Kỷ hiệu tân thư (bản 18 chương), quyển 01–06, Archive.org (185 tr.)
 Qi, Ji Guang ·卷七~卷十 Kỷ hiệu tân thư (bản 18 chương), quyển 07–10, Archive.org (172 tr.)
 Qi, Ji Guang ·卷十一~卷十四 Kỷ hiệu tân thư (bản 18 chương), quyển 11–14, Archive.org (134 tr.)
 Qi, Ji Guang ·卷十五~卷十七 Kỷ hiệu tân thư (bản 18 chương), quyển 15–17, Archive.org (189 tr.)
 Qi, Ji Guang ·卷十八 Kỷ hiệu tân thư (bản 18 chương), quyển 18, Archive.org (107 tr.)
 .
 
 
 

Văn bản cổ điển Trung Quốc
Binh thư Trung Quốc
Đơn vị và đội hình bộ binh
Cẩm nang võ thuật
Văn học thời Minh
Sách thập niên 1560
Sách năm 1584