Họ Cu cu

Họ Cu cu (danh pháp khoa học: Cuculidae) là một họ chim cận sẻ thuộc về bộ Cu cu (Cuculiformes). Bộ Cu cu này, ngoài họ Cu cu ra còn có thể chứa các họ khác như họ Turaco (Musophagidae), mà đôi khi được coi là bộ riêng rẽ, gọi là Musophagiformes). Một số nhà động vật học và sinh thái học còn gộp cả gà móng (Opisthocomus hoazin), một loài chim kỳ bí ở Nam Mỹ vào trong bộ Cuculiformes, nhưng việc phân loại như vậy còn gây nhiều tranh cãi.

Họ Cu cu, bên cạnh những loài có tên gọi là cu cu hay chèo chẹo, bắt cô trói cột, còn chứa các loài có tên gọi là chẹo đất (chi Geococcyx), tu hú (chi Eudynamys), phướn (chi Phaenicophaeus), coua (chi Coua), bìm bịp (chi Centropus) và ani (chi Crotophaga). Các loài bìm bịp và ani đôi khi được tách ra thành các họ riêng biệt, với danh pháp tương ứng là Centropodidae và Crotophagidae.

Trong quá khứ, cụm từ đỗ quyên, vay mượn từ tiếng Trung 杜鹃, được dùng để chỉ các loài chim dạng cu cu, nhưng sau này nghĩa của nó bị thay đổi và hiện nay được dùng như là từ đồng nghĩa để chỉ các loài cuốc (Amaurornis spp., Porzana spp.) trong họ Gà nước (Rallidae). Tình trạng tương tự diễn ra đối với cụm từ đỗ vũ (杜宇).

Hình thái 
Các loài trong họ Cu cu là chim với kích thước khác nhau, từ nhỏ như ở tìm vịt trán trắng (Chrysococcyx minutillus), chỉ nặng 17 g và dài 15 cm (6 inch), tới lớn như cu cu mỏ cong (Scythrops novaehollandiae), cân nặng 630 g (1,4 pao) và dài 63 cm (25 inch), với thân hình mảnh dẻ, đuôi dài và chân khỏe. Chân của chúng dạng bốn ngón với hai ngón giữa hướng về phía trước và hai ngón ngoài hướng về phía sau (zygodactyly). Phần lớn các loài sống trong rừng, nhưng một số loài ưa thích các khu vực thoáng vùng nông thôn. Phần lớn ăn sâu bọ, với dạng sâu bướm nhiều lông mà phần lớn các loài chim khác thường né tránh, lại là món đặc biệt của chúng.

Các chi trong họ này khác nhau ở số lượng lông cánh chính như dưới đây.
 Phaenicophaeus, Coccyzus, Piaya - 9
 Cuculus - 9 hay 10
 Pachycoccyx, Clamator levaillantii, Centropus - 10
 Microdynamis, Eudynamys,Clamator glandarius - 11
 Một vài loài bìm bịp - 12
 Scythrops novaehollandiae - 13

Tập tính

Sinh sản 

Khoảng 56 loài chim dạng cu cu của Cựu Thế giới và 3 loài Tân Thế giới là chim đẻ trứng nhờ, chúng đẻ trứng trong tổ của các loài chim khác. Ví dụ tốt nhất là cu cu Á-Âu. Trứng của chúng nở sớm hơn của chim chủ và chim non của chúng cũng lớn nhanh hơn chim non của chim chủ; trong phần lớn các trường hợp con chim non này sẽ đẩy trứng hay chim non của chim chủ ra khỏi tổ. Con chim non này không có thời gian để học hành vi này, vì thế nó phải là bản năng được di truyền. Chim mẹ vẫn nuôi chim non nếu đây là con của nó, cái mỏ há của chim non đóng vai trò của tín hiệu kích thích để chim chủ cho nó ăn.

Chim mẹ của các dạng chim cu cu ký sinh (thuộc phân họ Cuculinae) chuyên biệt hóa và đẻ trứng gần giống với trứng của chim chủ mà nó lựa chọn. Điều này dường như được hỗ trợ bằng chọn lọc tự nhiên, do một số loài chim có khả năng phân biệt trứng của cu cu với trứng của chúng, làm cho những trứng ít giống với trứng của chúng sẽ bị hất ra ngoài tổ. Chim cu cu ký sinh được nhóm thành các ngành, với mỗi ngành chuyên biệt hóa trên một loại chim chủ cụ thể. Có một số chứng cứ cho thấy các ngành này là khác biệt đối với nhau về mặt di truyền.

Phần lớn các loài khác trong họ Cu cu, chẳng hạn như các loài phướn, phướn đất, coua, bìm bịp, gà lôi đuôi dài và phần lớn các loài cu cu châu Mỹ đều tự làm tổ của chúng. Phần lớn các loài chim này làm tổ trên cây hay trong bụi rậm, nhưng các loài bìm bịp đẻ trứng trong tổ ngay trên mặt đất hoặc trong các bụi rậm thấp. Mặc dù trong một số trường hợp các loài chim dạng cu cu nhưng không ký sinh vẫn ký sinh các loài chim khác, nhưng chim bố mẹ vẫn hỗ trợ việc nuôi các con non của chính chúng.

Phần lớn các loài chim dạng cu cu tự làm tổ đều có chế độ một vợ một chồng, nhưng các loài ani và cu cu Guira đẻ trứng của chúng trong các tổ chung. Hành vi của chúng không mang tính hợp tác hoàn toàn; chim mái có thể hất trứng của chim mái khác khi nó đẻ trứng của mình.

Các loài chim dạng cu cu không ký sinh, tương tự như phần lớn các loài chim không dạng sẻ khác, đẻ trứng có vỏ màu trắng, nhưng phần lớn các loài ký sinh thì đẻ trứng với vỏ có màu phù hợp với màu của trứng chim chủ thuộc bộ Sẻ của chúng.

Chim non của tất cả các loài trong họ Cu cu là chim non yếu, nghĩa là chúng không tự kiếm mồi sớm được. Các loài chim dạng cu cu không ký sinh rời tổ trước khi chúng có thể bay, và một số loài Tân thế giới có chu kỳ ấp trứng thuộc loại ngắn nhất trong số các loài chim.

Ăn uống 

Phần lớn các loài trong họ Cu cu ăn sâu bọ; và cụ thể là chuyên nghiệp hóa trong việc ăn các loại sâu bọ và sâu bướm lớn, bao gồm cả những dạng nhiều lông lá khét tiếng mà các loài chim khác thường bỏ qua. Chúng là bất thường trong số các loài chim ở quá trình săn bắt mồi của chúng trước khi nuốt thức ăn, bằng cách cọ đi cọ lại chúng trên các vật cứng, như các cành cây và sau đó vò nát con mồi bằng các tấm xương đặc biệt ở cuối miệng. Chúng cũng săn bắt một khoảng rộng các loài côn trùng hay con mồi động vật khác. Các loài cu cu thằn lằn ở khu vực Caribe, do sự thiếu vắng tương đối của chim săn mồi, lại chuyên biệt hóa trong việc săn bắt các loài thằn lằn. Các loài to lớn và sống sát mặt đất hơn, như bìm bịp và gà lôi đuôi dài cũng ăn thịt rắn, thằn lằn, động vật gặm nhấm nhỏ và các loài chim khác bằng cách rỉa thịt chúng với những chiếc mỏ to khỏe của mình.

Một vài loài tu hú, coua và cu cu mỏ cong chủ yếu ăn các loại quả, nhưng chúng không chỉ ăn mỗi hoa quả. Cụ thể là các loài tu hú ký sinh và cu cu mỏ cong ăn chủ yếu là quả khi được nuôi dưỡng bởi các chim chủ ăn hoa quả, như vàng anh mắt đỏ (Sphecotheres viridis) và currawong đen trắng (Strepera graculina). Các loài khác đôi khi cũng ăn hoa quả.

Tiếng kêu 

Các loài chim trong họ Cu cu thường là hay e dè và trong nhiều trường hợp người ta chỉ nhận biết ra chúng nhờ tiếng kêu của chúng. Tiếng kêu của chúng thường là tương đối đơn giản, tựa như tiếng hót, tiếng sáo hay tiếng nấc. Họ Cu cu có tên khoa học từ tiếng kêu của cu cu thường, thường nghe thấy ở các loại đồng hồ cu cu. Một vài tên gọi của các loài/chi khác cũng có nguồn gốc từ tiếng kêu của chúng, chẳng hạn các loài tu hú ở châu Á và miền Australasia. Ở phần lớn các loài, tiếng kêu của chúng là khác biệt cho từng loài cụ thể và nó là hữu ích trong việc nhận dạng. Một vài loài bí ẩn được nhận dạng trên cơ sở này.

Mặc dù chúng là kiếm ăn ban ngày, nhưng nhiều loài cũng kêu vào ban đêm.

Hệ thống và phân loại học 
Không gán vào phân họ
 Chi Dynamopterus - hóa thạch (Hậu Eocen/Tiền Oligocen ở Caylus, Pháp)
 Chi Cursoricoccyx – hóa thạch (Tiền Miocen ở quận Logan, Hoa Kỳ) - Neomorphinae?
 Cuculidae chi không xác định loài không rõ (gen. et sp. indet.) – hóa thạch (Tiền Pliocen ở mỏ Lee Creek, Hoa Kỳ:
 Chi Nannococcyx – Cu cu St Helena (hóa thạch)

Phân họ Crotophaginae 
Chim ani.
 Chi Crotophaga – Chim ani thật sự (3 loài)
 Chim ani lớn, Crotophaga major
 Chim ani mỏ nhẵn, Crotophaga ani
 Chim ani mỏ khía, Crotophaga sulcirostris
 Chi Guira – Cu cu Guira
 Cu cu Guira, Guira guira

Phân họ Neomorphinae 
Phướn đất điển hình.
 Chi Neococcyx - hóa thạch (Tiền Oligocen ở miền trung Bắc Mỹ)
 Chi Tapera – Cu cu sọc
 Cu cu sọc, Tapera naevia
 Chi Dromococcyx
 Cu cu gà lôi, Dromococcyx phasianellus
 Cu cu Pavonine, Dromococcyx pavoninus
 Chi Morococcyx
 Phướn đất nhỏ, Morococcyx erythropygus
 Chi Geococcyx – Chẹo đất (2 loài)
 Chẹo đất nhỏ, Geococcyx velox
 Chẹo đất lớn, Geococcyx californianus
 Chi Neomorphus
 Phướn đất vảy, Neomorphus squamiger
 Phướn đất huyệt hung, Neomorphus geoffroyi
 Phướn đất huyệt hung Bahía, Neomorphus geoffroyi maximiliani – tuyệt chủng (giữa thế kỷ 20)
 Phướn đất dải sọc, Neomorphus radiolosus
 Phướn đất cánh hung, Neomorphus rufipennis
 Phướn đất mỏ đỏ, Neomorphus pucheranii

Phân họ Couinae 
Phướn đất, coua.
 Chi Carpococcyx – phướn đất
 Phướn đất Sumatra, Carpococcyx viridis
 Phướn đất Borneo, Carpococcyx radiatus
 Phướn đất mỏ đỏ san hô, phướn đất, Carpococcyx renauldi
 Chi Coua - Coua (9 loài sinh tồn, 1 loài tuyệt chủng gần đây)
 Coua mào, Coua cristata
 Coua Verreaux, Coua verreauxi
 Coua xanh, Coua caerulea
 Coua chỏm đầu đỏ, Coua ruficeps
 Coua trán đỏ, Coua reynaudii
 Coua Coquerel, Coua coquereli
 Coua chạy, Coua cursor
 Coua lớn, Coua gigas
 Coua Delalande hay Coua ăn sên, Coua delalandei - tuyệt chủng
 Coua ngực đỏ, Coua serriana

Phân họ Centropodinae 
Bìm bịp.
 Chi Centropus (khoảng 27 loài)
 Bìm bịp đầu nâu, Centropus milo
 Bìm bịp cổ trắng, Centropus ateralbus
 Bìm bịp mỏ ngà, Centropus menbeki
 Bìm bịp Biak, Centropus chalybeus
 Bìm bịp hung, Centropus unirufus
 Bìm bịp mỏ xanh, Centropus chlororhynchos
 Bìm bịp mặt đen, Centropus melanops
 Bìm bịp mào đen, Centropus steerii
 Bìm bịp ngón ngắn, Centropus rectunguis
 Bìm bịp vịnh, Centropus celebensis
 Bìm bịp Gabon, Centropus anselli
 Bìm bịp họng đen, Centropus leucogaster
 Bìm bịp Senegal, Centropus senegalensis
 Bìm bịp đầu lam, Centropus monachus
 Bìm bịp đuôi đồng, Centropus cupreicaudus
 Bìm bịp mày trắng, Centropus superciliosus
 Bìm bịp Sunda, Centropus nigrorufus
 Bìm bịp lớn, Centropus sinensis
 Bìm bịp quần đảo Andaman, Centropus andamanensis
 Bìm bịp Goliath, Centropus goliath
 Bìm bịp Malagasy, Centropus toulou
 Bìm bịp đen, Centropus grillii
 Bìm bịp Philippine, Centropus viridis
 Bìm bịp nhỏ, Centropus bengalensis
 Bìm bịp tím, Centropus violaceus
 Bìm bịp mỏ đen, Centropus bernsteini
 Bìm bịp gà lôi, Centropus phasianinus

Phân họ Cuculinae 

Các loài cu cu đẻ trứng nhờ, phướn, coọc, chèo chẹo.
 Chi Eocuculus – hóa thạch (Hậu Eocen ở quận Teller, Hoa Kỳ)
 Chi Rhinortha
 Phướn Raffles, Rhinortha chlorophaea
 Chi Ceuthmochares
 Phướn lục, Ceuthmochares australis
 Phướn lam hay chim mỏ vàng, Ceuthmochares aereus
 Chi Taccocua
 Phướn Sirkeer, Taccocua leschenaultii (đồng nghĩa: Phaenicophaeus leschenaultii)
 Chi Zanclostomus
 Phướn mỏ đỏ, Zanclostomus javanicus (đồng nghĩa: Phaenicophaeus javanicus)
 Chi Phaenicophaeus – phướn (6 loài)
 Phướn ngực nâu dẻ, Phaenicophaeus curvirostris
 Phướn bụng nâu dẻ, Phaenicophaeus sumatranus
 Phướn mặt đỏ, Phaenicophaeus pyrrhocephalus
 Phướn mặt lam, Phaenicophaeus viridirostris
 Phướn nhỏ hay phướn bụng đen, Phaenicophaeus diardi
 Phướn, coọc, giải phướn hay phướn mỏ xanh, Phaenicophaeus tristis
 Chi Rhamphococcyx
 Phướn mỏ vàng, Rhamphococcyx calyorhynchus
 Chi Dasylophus
 Phướn mào thô, Dasylophus superciliosus
 Phướn lông vảy, Dasylophus cumingi
 Chi Clamator (4 loài khát nước)
 Khát nước hay cu cu cánh nâu dẻ, Clamator coromandus
 Khát nước đốm lớn, Clamator glandarius
 Khát nước Levaillant, Clamator levaillantii
 Khát nước Jacobin, Clamator jacobinus
 Chi Coccycua
 Cu cu nhỏ, Coccycua minuta
 Cu cu lùn, Coccycua pumila
 Cu cu màu tro, Coccycua cinerea
 Chi Piaya – (2-4 loài, tùy theo việc gộp các loài có thể là khác biệt thuộc chi Coccycua.
 Cu cu sóc, Piaya cayana
 Cu cu bụng đen, Piaya melanogaster
 Chi Coccyzus – bao gồm cả Saurothera và Hyetornis, và có thể là khác biệt Micrococcyx (13 loài) - Cu cu châu Mỹ.
 Cu cu mỏ sẫm, Coccyzus melacoryphus
 Cu cu mỏ vàng, Coccyzus americanus
 Cu cu ngực trân châu, Coccyzus euleri
 Cu cu rừng đước, Coccyzus minor
 Cu cu Cocos, Coccyzus ferrugineus
 Cu cu mỏ đen, Coccyzus erythropthalmus
 Cu cu mào xám, Coccyzus lansbergi
 Cu cu bụng nâu dẻ, Coccyzus pluvialis
 Cu cu ngực hồng quế, Coccyzus rufigularis
 Cu cu Jamaica, Coccyzus vetula
 Cu cu Puerto Rico, Coccyzus vieilloti
 Cu cu Cuba, Coccyzus merlini
 Cu cu Hispaniola, Coccyzus longirostris
 Chi Pachycoccyx
 Cu cu mỏ dày, Pachycoccyx audeberti
 Chi Microdynamis
 Tu hú lùn, Microdynamis parva
 Chi Eudynamys – tu hú thật sự (3 loài)
 Tu hú hay tu hú châu Á, Eudynamys scolopaceus
 Tu hú mỏ đen, Eudynamys melanorhynchus
 Tu hú Thái Bình Dương, Eudynamys orientalis
 Tu hú Úc, Eudynamys orientalis cyanocephalus, đôi khi tách thành loài riêng biệt với danh pháp Eudynamys cyanocephalus.
 Chi Urodynamis
 Tu hú đuôi dài, Urodynamis taitensis (đồng nghĩa: Eudynamys taitensis)
 Tu hú đảo Henderson, Eudynamis/Urodynamis cf. taitensis? - Chim tiền sử Hậu kỷ Đệ Tứ
 Chi Scythrops
 Cu cu mỏ cong, Scythrops novaehollandiae
 Chi Chrysococcyx – 13 loài tìm vịt
 Tìm vịt xanh hay tìm vịt lục bảo châu Á, Chrysococcyx maculatus
 Tìm vịt tím, Chrysococcyx xanthorhynchus
 Tìm vịt Dideric, Chrysococcyx caprius
 Tìm vịt Klaas, Chrysococcyx klaas
 Tìm vịt họng vàng, Chrysococcyx flavigularis
 Tìm vịt lục bảo châu Phi, Chrysococcyx cupreus
 Tìm vịt mỏ dài, Chrysococcyx megarhynchus (đồng nghĩa: Rhamphomantis megarhynchus)
 Tìm vịt Horsfield, Chrysococcyx basalis
 Tìm vịt tai đen, Chrysococcyx osculans
 Tìm vịt họng hung, Chrysococcyx ruficollis
 Tìm vịt sáng, Chrysococcyx lucidus
 Tìm vịt tai trắng, Chrysococcyx meyeri
 Tìm vịt trán trắng hay tìm vịt nhỏ, Chrysococcyx minutillus
 Chi Cacomantis - 10 loài cu cu, tìm vịt
 Cu cu Pallid, Cacomantis pallidus
 Cu cu mào trắng, Cacomantis leucolophus (đồng nghĩa: Caliechthrus leucolophus)
 Cu cu ngực nâu dẻ, Cacomantis castaneiventris
 Cu cu đuôi quạt, Cacomantis flabelliformis
 Tìm vịt vằn, Cacomantis sonneratii
 Tìm vịt, Cacomantis merulinus
 Cu cu bụng xám, Cacomantis passerinus
 Cu cu bụi, Cacomantis variolosus
 Cu cu ngực hung, Cacomantis sepulcralis
 Cu cu Molucca, Cacomantis heinrichi
 Chi Cercococcyx – cu cu đuôi dài
 Cu cu đuôi dài tối màu, Cercococcyx mechowi
 Cu cu đuôi dài xanh ô liu, Cercococcyx olivinus
 Cu cu đuôi dài vạch sọc, Cercococcyx montanus
 Chi Surniculus – 4 loài cu cu đen, cu cu chèo bẻo
 Cu cu đen đuôi chẻ, Surniculus dicruroides
 Cu cu đen Philippine, Surniculus velutinus
 Cu cu đen hay cu cu đen đuôi vuông, Surniculus lugubris
 Cu cu đen Molucca, Surniculus musschenbroeki
 Chi Hierococcyx - (trước đây gộp trong chi Cuculus) 8 loài chèo chẹo
 Chèo chẹo râu, Hierococcyx vagans
 Chèo chẹo sẫm, Hierococcyx bocki
 Chèo chẹo lớn, Hierococcyx sparverioides (đồng nghĩa: Cuculus sparverioides)
 Chèo chẹo thường, Hierococcyx varius
 Chèo chẹo hung, Hierococcyx hyperythrus
 Chèo chẹo Philippine, Hierococcyx pectoralis
 Chèo chẹo nhỏ hay chèo chẹo Malaysia, Hierococcyx fugax (đồng nghĩa: Cuculus fugax)
 Chèo chẹo Hodgson, Hierococcyx nisicolor
 Chi Cuculus – các loài cu cu điển hình (khoảng 11 loài cu cu, bắt cô trói cột)
 Cu cu đen, Cuculus clamosus
 Cu cu ngực dỏ, Cuculus solitarius
 Cu cu nhỏ, Cuculus poliocephalus
 Cu cu Sulawesi, Cuculus crassirostris
 Bắt cô trói cột hay cu cu Ấn Độ, Cuculus micropterus
 Cu cu Madagasca, Cuculus rochii
 Cu cu châu Phi, Cuculus gularis
 Cu cu Á-Âu, Cuculus optatus
 Cu cu phương Đông hay cu cu Himalaya, Cuculus saturatus
 Sunda Cuckoo, Cuculus lepidus
 Cu cu hay cu cu thường, cu cu Á-Âu, Cuculus canorus

Hình ảnh

Tham khảo 

 Feduccia Alan (1996): The Origin and Evolution of Birds. Nhà in Đại học Yale, New Haven.ISBN 0-300-06460-8

Liên kết ngoài 

 Cuckoo sounds from the Neotropics  on xeno-canto.org

Cu cu, họ
Danh sách các họ chim