Hiệu ứng Zeigarnik

Hiệu ứng Zeigarnik trong tâm lý học mặc định rằng con người ghi nhớ những nhiệm vụ chưa hoàn thành hoặc bị gián đoạn tốt hơn so với những nhiệm vụ đã hoàn thành. Hiệu ứng này được đặt theo tên của nhà tâm lý học người Litva gốc Liên Xô Bluma Zeigarnik. Trong tâm lý học Gestalt, hiệu ứng Zeigarnik đã được sử dụng để chứng minh sự hiện diện chung của các hiện tượng Gestalt đó là không chỉ xuất hiện như những hiệu ứng tri giác, mà còn hiện diện trong nhận thức. Không nên nhầm lẫn hiệu ứng Zeigarnik với Hiệu ứng Ovsiankina, một sự thôi thúc hoàn thành các nhiệm vụ đã bắt đầu trước đó. Maria Ovsiankina, một đồng nghiệp của Zeigarnik, đã nghiên cứu ảnh hưởng của việc gián đoạn nhiệm vụ đối với xu hướng tiếp tục nhiệm vụ đó ở cơ hội tiếp theo. Hiệu ứng Zeigarnik giải thích tại sao sự lửng lơ, dang dỡ, hé lộ, gợi mở sẽ có sức chú ý, ấn tượng, tò mò hơn sự trọn vẹn, viên mãn, phơi bày. Kỹ thuật này thường được sử dụng trong tiểu thuyết có định dạng đoản kịch, kỹ thuật Cliffhanger (kết thúc bỏ lửng) dựa vào hiệu ứng Zeigarnik, xu hướng ghi nhớ các hành động bị gián đoạn một cách sống động hơn, để duy trì sự chú ý và làm tăng thêm sự hồi hộp.

Đại cương
Nhà tâm lý học người Litva gốc Liên Xô Bluma Zeigarnik lần đầu tiên nghiên cứu hiện tượng này sau khi giáo sư và nhà tâm lý học Gestalt Kurt Lewin nhận thấy rằng một bồi bàn có trí nhớ tốt hơn đối với những hóa đơn gọi món chưa được thanh toán. Tuy nhiên, sau khi hoàn thành nhiệm vụ — sau khi mọi người đã thanh toán — người bồi bàn không thể nhớ thêm bất kỳ chi tiết nào của các hóa đơn. Zeigarnik sau đó đã thiết kế một loạt các thí nghiệm để khám phá các quá trình nền tảng của hiện tượng này. Báo cáo nghiên cứu được công bố vào năm 1927, trên tạp chí Psychologische Forschung. Lợi thế của sự hồi tưởng có thể được giải thích bằng cách xem xét lý thuyết trường của Lewin: một nhiệm vụ đã được bắt đầu thiết lập một sức ép (tension) dành riêng cho nhiệm vụ đó, giúp cải thiện khả năng tiếp cận nhận thức đối với các nội dung liên quan. Sức ép này được giải tỏa khi hoàn thành nhiệm vụ, nhưng vẫn tồn tại nếu nó bị gián đoạn. Thông qua sức ép liên tục, nội dung được làm cho dễ dàng tiếp cận hơn, và có thể dễ dàng được ghi nhớ. Hiệu ứng Zeigarnik cho thấy những sinh viên tạm dừng việc học để thực hiện các hoạt động không liên quan (chẳng hạn như học một môn học khác hoặc chơi trò chơi), sẽ ghi nhớ tài liệu tốt hơn những sinh viên hoàn thành các buổi học mà không nghỉ ngơi (McKinney 1935; Zeigarnik 1927). Độ tin cậy của hiệu ứng này là một vấn đề gây ra một số tranh cãi. Một số nghiên cứu được thực hiện sau đó ở các quốc gia khác, với nỗ lực tái lặp thí nghiệm của Zeigarnik, đã thất bại trong việc tìm thấy bất kỳ sự khác biệt đáng kể nào trong việc hồi tưởng giữa các nhiệm vụ "đã hoàn thành" và "chưa hoàn thành" (bị gián đoạn), ví dụ như nghiên cứu của Van Bergen (1968). Trong một đánh giá hệ thống và phân tích tổng hợp (meta-analysis) năm 2025 về các nghiên cứu đã tích lũy về hiệu ứng Zeigarnik và Ovsiankina, các tác giả không tìm thấy lợi thế về trí nhớ đối với các nhiệm vụ chưa hoàn thành nhưng đã tìm thấy một xu hướng chung là tiếp tục các nhiệm vụ. Họ kết luận rằng hiệu ứng Ovsiankina đại diện cho một xu hướng chung, trong khi hiệu ứng Zeigarnik thiếu tính hợp lệ phổ quát.

Tham khảo

Đọc thêm
  pp. 300–314 in W. D. Ellis (Ed.), A Sourcebook of Gestalt Psychology, London: Kegan Paul, Trench, Trubner & Co.

Liên kết ngoài
 Study advice
 Marketing usage
Hiệu ứng tâm lý