Chi Lãnh sam

Chi Lãnh sam, gốc tiếng TQ: 冷杉, còn bị phiên âm sai thành Linh sam (có thể do chữ 冷 - lãnh có 1 âm Nôm là "linh" hoặc nhầm lãnh - 冷 thành linh - 泠, "lãnh" nghĩa là lạnh, tên linh sam được từ điển Hồ Ngọc Đức, Babylon ghi nhận) (danh pháp khoa học: Abies) là một chi của khoảng 45-55 loài cây có quả nón và thường xanh trong họ Thông (Pinaceae). Ở Việt Nam, tên linh sam bị gán sai cho cây Ba chia/ba gai thuộc họ Đậu, do một người chơi cây đặt sai và trở thành tên sai phổ biến. Tất cả các loài đều là cây thân gỗ, cao khoảng 10–80 m và đường kính thân cây khoảng 0,5–4 m khi trưởng thành. Lãnh sam có thể được phân biệt với các thành viên khác của họ thông nhờ các yếu tố như các lá hình kim của chúng được gắn với các cành nhỏ bằng gốc lá giống như một giác mút nhỏ, hay các quả nón mọc thẳng, hình trụ, dài 5–25 cm bị tan rã ra khi chín để giải phóng các hạt nhỏ có cánh. Việc nhận dạng các loài dựa trên kích thước và sự sắp xếp của các lá, hay kích thước và hình dạng của quả nón cũng như việc các vảy lá bắc là dài, thò ra hoặc ngắn và bị che khuất trong nón. Chúng có quan hệ họ hàng gần gũi nhất với tuyết tùng (chi Cedrus). Lãnh sam được tìm thấy tại phần lớn khu vực Trung và Bắc Mỹ, châu Á, châu Âu và Bắc Phi, trong các dãy núi thuộc phần lớn các khu vực này.

Lãnh sam bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Lepidoptera phá hại, như Chionodes abella (thấy trên lãnh sam trắng), Epirrita autumnata, Korscheltellus gracilis (phá hại lãnh sam nhựa thơm), Ectropis crepuscularia, Eupithecia subfuscata, Erannis defoliaria và Panolis flammea.

Phân loại 
 Nhánh Balsamea (rừng taiga, miền cận Bắc cực của châu Á và Bắc Mỹ, cũng như các núi cao ở phía nam)
 Abies fraseri - lãnh sam Fraser
 Abies balsamea - lãnh sam nhựa thơm
 Abies balsamea thứ phanerolepis - lãnh sam Canaan
 Abies bifolia - lãnh sam núi đá cận núi cao
 Abies lasiocarpa - lãnh sam ven biển cận núi cao
 Abies lasiocarpa thứ arizonica - lãnh sam vỏ bần
 Abies sibirica - lãnh sam Siberi
 Abies sachalinensis - lãnh sam Sakhalin
 Abies koreana - lãnh sam Hàn Quốc
 Abies nephrolepis - lãnh sam Khinghan
 Abies veitchii - lãnh sam Veitch
 Abies veitchii thứ sikokiana - lãnh sam Shikoku
 Nhánh Grandis (miền tây Bắc Mỹ tới Mexico và Guatemala, các vùng đất thấp ở phía bắc, cao độ trung bình ở phía nam)
 Abies grandis - lãnh sam lớn hay đại lãnh sam
 Abies grandis thứ idahoensis - lãnh sam lớn
 Abies concolor - lãnh sam trắng
 Abies concolor phân loài lowiana - lãnh sam trắng Low
 Abies durangensis - lãnh sam Durango
 Abies durangensis thứ coahuilensis - lãnh sam Coahuila
 Abies flinckii - lãnh sam Jalisco
 Abies guatemalensis - lãnh sam Guatemala
 Nhánh Abies (trung, nam & Đông Âu, Tiểu Á)
 Abies nebrodensis - lãnh sam Sicilia
 Abies alba - lãnh sam bạc
 Abies borisii-regis - lãnh sam Bulgari
 Abies cephalonica - lãnh sam Hy Lạp
 Abies nordmanniana - lãnh sam Nordmann hay lãnh sam Caucas
 Abies nordmanniana phân loài equi-trojani - lãnh sam Thổ Nhĩ Kỳ
 Abies cilicica - lãnh sam Cilicia
 Nhánh Piceaster (miền nam Tây Ban Nha, tây bắc châu Phi)
 Abies pinsapo - lãnh sam Tây Ban Nha
 Abies pinsapo thứ marocana - linh sam Morocco
 Abies numidica - lãnh sam Algeria
 Nhánh Momi (miền đông và Trung Á, Himalaya, nói chung ở các cao độ thấp và vừa)
 Abies kawakamii - lãnh sam Đài Loan
 Abies homolepis - lãnh sam Nikko
 Abies recurvata - lãnh sam Min
 Abies recurvata thứ ernestii - lãnh sam Min
 Abies firma - lãnh sam Momi
 Abies beshanzuensis - lãnh sam Bách Sơn Tổ
 Abies holophylla - lãnh sam Mãn Châu
 Abies chensiensis - lãnh sam Tần Lĩnh
 Abies chensiensis phân loài salouenensis - lãnh sam Salween
 Abies pindrow - lãnh sam Pindrow
 Abies ziyuanensis - lãnh sam Tư Nguyên
 Nhánh Amabilis (các dãy núi ven Thái Bình Dương, Bắc Mỹ và Nhật Bản, trong các dãy núi có lượng mưa lớn)
 Abies amabilis - lãnh sam bạc Thái Bình Dương
 Abies mariesii - lãnh sam Maries
 Nhánh Pseudopicea (Himalaya, ở cao độ lớn)
 Abies delavayi - lãnh sam Delavay (tại Việt Nam gọi 1 phân loài là vân sam Phan xi phăng)
 Abies fabri - lãnh sam/ lãnh sam Faber
 Abies forrestii - lãnh sam Forrest
 Abies chengii - lãnh sam Cheng
 Abies densa - lãnh sam Bhutan
 Abies spectabilis - lãnh sam đông Himalaya
 Abies fargesii - lãnh sam Farges
 Abies fanjingshanensis - lãnh sam Phạm Tịnh sơn
 Abies yuanbaoshanensis - lãnh sam Nguyên Bảo sơn
 Abies squamata - lãnh sam Flaky
 Nhánh Oiamel (México, các núi có cao độ lớn)
 Abies religiosa - lãnh sam linh thiêng
 Abies vejarii - lãnh sam Vejar
 Abies vejarii thứ mexicana - lãnh sam Mexico
 Abies hickelii - lãnh sam Hickel
 Abies hickelii thứ oaxacana - lãnh sam Oaxaca
 Nhánh Nobilis (miền tây Hoa Kỳ, cao độ lớn)
 Abies procera - lãnh sam Noble
 Abies magnifica - lãnh sam đỏ
 Abies magnifica thứ shastensis - lãnh sam đỏ Shasta
 Nhánh Bracteata (ven biển của California)
 Abies bracteata - lãnh sam quả cứng

Sử dụng 
Gỗ của phần lớn các loài lãnh sam được coi là kém chất lượng, thông thường để làm bột giấy hoặc sản xuất gỗ dán và các loại gỗ mộc thô. Lãnh sam Nordmann, lãnh sam Noble, lãnh sam Fraser và lãnh sam nhựa thơm rất phổ biến trong vai trò của cây thông Giáng Sinh, nói chung được coi là các loài cây tốt nhất cho mục đích này, với các tán lá thơm mà không rụng nhiều lá khi bị khô đi. Nhiều loài được sử dụng làm cây trang trí trong vườn, đáng chú ý là lãnh sam Hàn Quốc và lãnh sam Fraser, chúng sinh ra các quả nón có màu sắc sáng màu khi còn non, thậm chí khi chỉ cao 1–2 m.

Chú thích

Tham khảo

 
 
 CSDL Thực vật hạt trần - Abies 
 Arboretum de Villardebelle các hình ảnh quả nón của một số loài
 Philips, Roger.  Trees of North America and Europe, Random House, Inc., New York , 1979.
 Platt, Karen  "Gold Fever" provides descriptions of golden or yellow-leaved Abies cultivars

Lãnh sam, chi