Góc nhìn tâm lý học về tuyên bố nhìn thấy UFO

Những tuyên bố về việc nhìn thấy, chạm trán hay tiếp xúc với vật thể bay không xác định (UFO) có liên quan đến yếu tố ngoài hành tinh hoặc hiện tượng siêu nhiên từ lâu đã là chủ đề của nhiều nghiên cứu y khoa và tâm lý học chuyên sâu. Dù phần lớn các trường hợp có thể được giải thích là do sự nhầm lẫn, một số nghiên cứu lại chỉ ra rằng một phần của những báo cáo này có nguồn gốc sâu xa từ các yếu tố tâm lý.

Tâm lý học nhận thức và tuyên bố về UFO
Nhiều nhà khoa học và nghiên cứu viên đã khám phá Hiện tượng Không trung không xác định (UAP) dưới lăng kính của tâm lý học nhận thức và tâm lý học tri giác. Họ tập trung phân tích cách thức tri giác, các thiên kiến nhận thức và xu hướng tâm lý của con người định hình nên niềm tin đối với các kích thích từ UAP. Chẳng hạn, Joey Florez đã nghiên cứu UAP thông qua tâm lý học thiết chế so sánh, nhấn mạnh vào tư duy trực giác và tâm lý học thuyết âm mưu. Ông đã xem xét kỹ lưỡng các cơ chế lập luận trực giác, tư duy kiểu âm mưu và thiên kiến nhận thức, qua đó giải thích cách tri giác của con người có thể diễn giải sai các kích thích mơ hồ thành những hiện tượng có cấu trúc rõ rệt, góp phần củng cố niềm tin vào sự tồn tại của UAP. 

Theo lý giải của Florez, việc thấu hiểu nhận thức sai lệch đòi hỏi chúng ta phải xem xét những hiện tượng bất thường từ thời cổ đại, khi mà niềm tin vào sự mê tín và giả định phi logic về thế giới bên ngoài chiếm ưu thế. Chẳng hạn, người Hy Lạp cổ đại thường diễn giải những vệt sáng chói trên bầu trời — vốn là do thiên thạch hoặc bão điện từ gây ra — là hành động thần Zeus (tương đương với Jove) đang phóng những tia chớp của ngài. Điều này giúp củng cố cả uy quyền thần thánh lẫn tính chính danh về mặt chính trị, đặc biệt khi các nhà cai trị xứ Makedonia, bao gồm cả Alexandros Đại đế, đều tuyên bố mình là hậu duệ của thần Zeus. Những chuyển động bất thường của các thiên thể, chẳng hạn như những luồng sáng lạ, cũng có thể đã được hiểu là cỗ xe của thần Apollo đang băng qua bầu trời. Trong các điềm báo quân sự, người Hy Lạp và Makedonia xem các hiện tượng trên không không xác định là những dấu hiệu báo trước về chiến tranh. Một vật thể sáng trên bầu trời trước trận đánh có thể được giải thích là điềm báo về sự ưu ái của thần linh hoặc tai họa sắp ập đến, từ đó trực tiếp ảnh hưởng đến quyết định quân sự. Như vậy, các xã hội cổ đại từ lâu đã liên kết những bất thường trên thiên thể với sự kiện dưới mặt đất, nhằm củng cố diễn ngôn về chính trị, quân sự hoặc tôn giáo. Từ góc độ nhận thức và tri giác, có thể xác định hai phương thức xử lý thông tin cốt lõi để lý giải niềm tin hiện đại về UAP gồm tư duy trực giác và tư duy thuyết âm mưu. Những trải nghiệm trực tiếp với tác nhân UAP, chẳng hạn như chứng kiến một cuộc chạm trán trên không do cơ chế "phát hiện tác nhân quá mức" thường liên quan đến quá trình xử lý trực giác. Ngược lại, những trải nghiệm thứ cấp mà người tiếp nhận thông tin về UAP thông qua phương tiện truyền thông đại chúng thường vận hành thông qua quá trình xử lý mang tính thuyết âm mưu.

Pareidolia đề cập đến sự bất thường trong quá trình tri giác sơ khởi của não bộ khi nhận diện khuôn mẫu quen thuộc từ những kích thích thị giác mơ hồ. Hiện tượng này xảy ra một cách vô tình và tự động. Ngược lại, Apophenia là quá trình mang tính chủ đích, dẫn đến những xác tín phức tạp về các diễn ngôn âm mưu, chẳng hạn như việc chính phủ che giấu thông tin hoặc chuyến viếng thăm của người ngoài hành tinh. Pareidolia có thể được hiểu là một dạng ảo giác tri giác. Apophenia có thể được xem là một dạng nhận thức sai lệch, phổ biến trong lối suy nghĩ phi lý trí và có thể xuất hiện ở cả những người có biểu hiện bệnh lý như hoang tưởng hoặc ái kỷ lẫn những cá nhân không mắc bệnh lý. Khi xử lý tác nhân UAP bằng trực giác, pareidolia thường xuyên xuất hiện, trong khi quá trình xử lý mang tính thuyết âm mưu đối với các tác nhân này thường phản ánh tình trạng apophenia. Nghiên cứu đã gợi ý rằng sự phản tư nhận thức và giáo dục có thể làm giảm khả năng bị lôi kéo vào lối tư duy thuyết âm mưu do tâm lý ái kỷ gây ra.

Tâm thần học và tuyên bố về UFO
Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng những "người trải nghiệm" — thuật ngữ chỉ những cá nhân khẳng định từng tiếp xúc trực tiếp với sinh vật ngoài hành tinh hoặc phương tiện được cho là do thực thể ngoài hành tinh điều khiển — sở hữu một hồ sơ tâm lý khác biệt so với những người chưa từng có trải nghiệm này.

Nghiên cứu
Trong một bài báo xuất bản năm 1983 trên Tạp chí Tâm thần học Canada (Canadian Journal of Psychiatry), một nhóm sáu cá nhân khẳng định đã tiếp xúc với người ngoài hành tinh đã được thăm khám. Tác giả nghiên cứu kết luận rằng "năm trong số họ mắc phải trạng thái hoang tưởng mang tính chất nghi ngờ thường tương tự như chứng hoang tưởng khởi phát muộn (paraphrenia)". Một nghiên cứu năm 1997 của giới nghiên cứu tại Đại học Essex cho thấy "những niềm tin liên quan đến UFO có mối liên hệ với cấu trúc phân liệt", mô hình có thể chỉ ra nguy cơ phát triển tâm thần phân liệt hoặc các rối loạn loạn thần khác ở một cá nhân.

Theo kết quả nghiên cứu năm 2008 được công bố trên tạp chí Cortex, một nhóm khảo sát gồm 19 người khẳng định mình từng bị bắt cóc bởi người ngoài hành tinh đã cho thấy mức độ phân ly và xu hướng ảo giác cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng gồm những người không có trải nghiệm này.

Trải nghiệm cá nhân
Vào năm 2000, một bác sĩ tâm thần tại Trung tâm Y tế Đại học Boston đã báo cáo về một trường hợp rối loạn loạn thần chia sẻ ở một cặp vợ chồng cùng khẳng định mình từng bị bắt cóc bởi người ngoài hành tinh. Người chồng trước đó đã từng nhận hỗ trợ tâm lý sau một nỗ lực tự sát, và cả hai vợ chồng đều có mối quan tâm rõ rệt đối với các hiện tượng UFO. Đối với người chồng, niềm tin này đã xuất hiện trước cả những lần "bị bắt cóc" đầu tiên—vốn bắt đầu từ khi ông kết hôn. Trong khi đó, người vợ tin rằng bản thân là một sinh thể ngoài hành tinh trong cơ thể người, và bà cho biết đã trải qua những cuộc chạm trán tương tự từ trước khi lập gia đình. Hệ thống hoang tưởng chia sẻ giữa hai bệnh nhân đã củng cố niềm tin của đối phương, cho đến khi nó trở thành một "sáng tạo cộng sinh đáng tin" được cả hai sở hữu. Sau khi người vợ qua đời, người chồng vẫn kiên trì với niềm tin của mình, có khả năng do sự củng cố từ các thông điệp nhận được từ một nhóm gồm sáu người cùng chí hướng mà ông đã kết bạn. Bác sĩ tâm thần ghi nhận rằng "mối liên kết giữa họ mạnh mẽ đến mức một trong sáu người đó đã đến thăm ông ngay tại khu điều trị tâm thần khép kín".

Một trường hợp năm 2008, được báo cáo bởi các bác sĩ tại Đại học Louisville, liên quan đến một phụ nữ trưởng thành gặp khó khăn về giấc ngủ do niềm tin dai dẳng rằng mình bị người ngoài hành tinh bắt cóc vào ban đêm. Niềm tin này bắt đầu từ khi bệnh nhân khoảng 8 tuổi, sau khi đọc một cuốn sách về chủ đề bắt cóc bởi người ngoài hành tinh; sau đó, bà đã tham gia vào một "nhóm của những người tự xưng là nạn nhân bị bắt cóc". Kết quả chẩn đoán xác định bệnh nhân mắc chứng bóng đè. Niềm tin vào việc bị bắt cóc là hệ quả của Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) phát sinh từ các cơn bóng đè, đồng thời được củng cố bởi quá trình "thích nghi văn hóa" đối với hiện tượng người ngoài hành tinh bắt cóc như một trào lưu xã hội. Bệnh nhân sau đó đã được chuyển sang điều trị bằng liệu pháp tâm lý và tình trạng sức khỏe đã có những cải thiện tích cực. 

Một báo cáo ca lâm sàng duy nhất được thực hiện bởi các bác sĩ tại Đại học Nova Southeastern vào năm 2023 đã đề cập đến trường hợp của một thiếu niên 17 tuổi có cảm giác "như thể đang bị người Sao Hỏa truy đuổi". Sau khi loại trừ tất cả các nguyên nhân tiềm ẩn khác, bệnh nhân — vốn có bà nội từng mắc chứng rối loạn lưỡng cực — đã được chẩn đoán mắc bệnh tâm thần phân liệt. Để điều trị, bệnh nhân đã được kê đơn thuốc risperidone, tham gia lộ trình liệu pháp nhận thức hành vi, và được tư vấn ngừng sử dụng cần sa.

Tính cách và những lời đồn đoán về UFO
Những cá nhân có tính cách thiên về tưởng tượng dành một phần đáng kể thời gian sống để đắm chìm trong các thế giới tưởng tượng và có thể nhầm lẫn hoặc trộn lẫn những trải nghiệm này với cuộc sống thực tại. Mặc dù về mặt chức năng xã hội, họ vẫn là những người trưởng thành khỏe mạnh và hoạt động bình thường, nhưng đồng thời họ lại trải qua đời sống tưởng tượng vô cùng phức tạp. Hiện tượng này đôi khi được gọi là có "trí tưởng tượng quá mức"".

Đề cập đến trải nghiệm UFO, nhà xã hội học y tế Robert Bartholomew viết rằng có một bộ phận dân số "dễ dàng trải nghiệm những tưởng tượng vô cùng sống động và sâu sắc," và "những người như vậy thường gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa ảo tưởng và thực tại". Trong bài viết trên tạp chí The Conversation, nhà báo khoa học Eric Smalley đã đưa ra giả thuyết rằng những người tin vào "starseeds" có thể đang chịu tác động của hiệu ứng Barnum và "một số cuốn sách được các nhà xuất bản lớn ấn hành có thể mang lại cảm giác xác thực" cho niềm tin về khái niệm này.

Robert Baker, một giáo sư tâm lý học tại Đại học Kentucky vốn tiên phong trong việc đề xuất khái niệm "tính cách thiên về tưởng tượng" để giải thích các trường hợp tiếp xúc với UFO— đã giải thích rằng: Mặc dù các cuộc tiếp xúc này không dựa trên những trải nghiệm thực tế, nhưng những người báo cáo về chúng "không hề bị loạn thần, không điên rồ, thậm chí cũng không hề bị rối loạn thần kinh. Họ chỉ đơn giản là hơi khác biệt một chút so với phần còn lại của chúng ta". Đồng quan điểm đó, Armando Simon, một nhà tâm lý học nhân viên tại Sở Cải huấn Texas, đã viết trong một số báo năm 1984 của tạp chí Skeptical Inquirer rằng niềm tin "UFO được điều khiển bởi những 'người xanh bé nhỏ' là một chuẩn mực văn hóa ở Bắc Mỹ, và không nên... được xem là dấu hiệu của bệnh tâm thần".

Một nghiên cứu năm 1991 trên 152 cá nhân tự nhận là từng bị người ngoài hành tinh bắt cóc hoặc có "tiếp xúc dai dẳng với các thực thể trên UFO", được công bố trên tạp chí Tâm lý học Chuyên nghiệp: Nghiên cứu và Thực hành (Professional Psychology: Research and Practice), đã phát hiện ra rằng 132 người trong số họ thể hiện những đặc điểm nhất quán với tính cách thiên về tưởng tượng.

Một nghiên cứu khác năm 2001, được công bố trên Tạp chí Châu Âu về Nghiên cứu UFO và Bắt cóc (European Journal of UFO and Abduction Studies), và được nhà khoa học thần kinh Eric Haseltine, tổng hợp, đã chỉ ra rằng những người báo cáo việc nhìn thấy UFO có xu hướng "sở hữu đời sống tưởng tượng phong phú hơn so với những người không báo cáo về hiện tượng này". Theo Haseltine, kết luận này không hàm ý rằng những cá nhân đó cố tình dựng chuyện về các cuộc chạm trán của họ, mà đúng hơn là "những cá nhân này thường có những tưởng tượng sống động và thường xuyên hơn so với cộng đồng chung", điều này đã biểu hiện thành niềm tin của họ vào các cuộc chạm trán đó.

Nghiên cứu và giả thuyết khác
Trong một nghiên cứu năm 1993 công bố trên Tạp chí Tâm lý học Bất thường (Journal of Abnormal Psychology), giới nghiên cứu đã so sánh những người khẳng định bị UFO bắt cóc với những người có trải nghiệm UFO thông thường hơn (như nhìn thấy ánh sáng trên bầu trời). Kết quả cho thấy hai nhóm này không có sự khác biệt về các thước đo bệnh lý tâm thần hay tính thiên về tưởng tượng, từ đó đưa ra kết luận rằng niềm tin vào UFO không bắt nguồn từ bệnh lý tâm thần.

Nghiên cứu công bố năm 2017 trên tạp chí Động lực và Cảm xúc (Motivation and Emotion) chỉ ra rằng các niềm tin siêu nhiên liên quan đến sự sống ngoài hành tinh phần nào được thúc đẩy bởi nhu cầu tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống. Những cá nhân cảm thấy thiếu vắng ý nghĩa sống thường có xu hướng tin vào các hiện tượng siêu nhiên này cao hơn.

Bác sĩ tâm thần thuộc Đại học Harvard John E. Mack từng gợi ý rằng một số bệnh nhân mà ông thăm khám đã thực sự chạm trán với các thực thể hoặc phi thuyền không phải do con người điều khiển, và những trường hợp này không thể lý giải bằng bệnh tâm thần hay các trải nghiệm phân biệt khác. Tuy nhiên, một ủy ban thẩm định do Harvard triệu tập để xem xét công việc của Mack đã kết luận rằng ông không sử dụng các phương pháp nghiên cứu "hợp lý và có tính học thuật. Phương pháp sử dụng thôi miên của Mack để gợi lại những ký ức bị dồn nén về việc bị bắt cóc cũng bị chỉ trích gay gắt. Bác sĩ tâm thần Fred Frankel từ UCLA lưu ý rằng "thôi miên không nhất thiết cung cấp sự hồi tưởng chính xác... trong trạng thái thôi miên, sự tưởng tượng và ám thị đóng vai trò chủ đạo". Michael D. Yapko cũng chỉ trích phương pháp của Mack, giải thích rằng trong khi thôi miên, đối tượng có thể "chấp nhận và phản hồi với một thực tại được ám thị".

Xem thêm
 Giả thuyết UFO tâm lý xã hội

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài
 Bài giảng năm 2005 của nhà tâm lý học Susan Clancy về vấn đề bắt cóc bởi người ngoài hành tinh, được thực hiện tại Microsoft Research

Siêu tâm lý học
Nghiên cứu về UFO