Hồn Trương Ba, da hàng thịt (kịch)

"Hồn Trương Ba, da hàng thịt" là vở kịch nói nổi tiếng của nhà thơ, nhà soạn kịch Lưu Quang Vũ, được sáng tác vào năm 1981 - 1984, dựa theo truyện dân gian "Hồn Trương Ba, da hàng thịt", nội dung có ý nghĩa xã hội vô cùng sâu sắc.

Cho đến nay, đây là vở kịch hiện đại duy nhất của Việt Nam tiếp cận được với sân khấu quốc tế. Vở kịch do đạo diễn Nguyễn Đình Nghi dàn dựng cho Nhà hát kịch nói Việt Nam. Vở diễn đã giành được huy chương vàng tại Hội diễn Sân khấu toàn quốc năm 1990 và là vở kịch nói đầu tiên được công diễn ở nước ngoài. Các nhà nghiên cứu sân khấu quốc tế đã đánh giá cao giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của vở diễn.

Năm 2002, "Hồn Trương Ba, da hàng thịt" được ê-kíp đạo diễn, thiết kế người Anh thực hiện và được công diễn tại nhà hát Yellow Earth với tên "The Butcher's Skin".

Năm 2004, vở kịch được Nhà hát kịch Việt Nam dàn dựng lại với dàn diễn viên mới và truyền hình trực tiếp từ Nhà hát Lớn Hà Nội trên kênh VTV1, Đài Truyền hình Việt Nam.

Tóm tắt nội dung

Cảnh I – Trên thiên đình 

Nam Tào và Bắc Đẩu – hai quan nhà trời – than thở về cõi trời buồn tẻ và lũ thiên binh bỏ bê phận sự. Đế Thích – tiên cờ – đến chơi, than rằng ở thiên đình không ai dám đánh cờ với mình. Nam Tào gợi ý Đế Thích xuống hạ giới tìm đối thủ. Vì vội đi dự tiệc bên dinh Thái Thượng, Nam Tào làm việc tắc trách: ông định gạch tên một tên bạc ác nhưng không tìm ra, bèn gạch bừa tên Trương Ba ở thôn Đông, làng Thượng, cho chết vào giờ Dậu ngày mai.

Cảnh II – Dưới hạ giới, nhà Trương Ba 

Trương Ba là người làm vườn ngoài 50 tuổi, hiền lành, chăm chút vườn tược. Ông và vợ trò chuyện về con trai (anh Cả) đang đua đòi bỏ ruộng vườn đi buôn, cãi cha để ra đi. Cái Gái – cháu nội – ríu rít bên ông, dẫn bạn Cu Tỵ vào xem vườn. Trưởng Hoạt – hàng xóm – sang chơi, cùng Trương Ba đánh cờ. Đế Thích xuất hiện trong lốt lão hành khất, gỡ được nước cờ bí của Trương Ba, khiến Trưởng Hoạt kinh ngạc. Đế Thích tự xưng thân phận, cho Trương Ba ba nén hương hẹn khi có việc thì thắp gọi. Trước khi Đế Thích đi, hai ông vừa thoả thuận sẽ gặp lại đánh cờ. Vợ Trương Ba vào pha nước; đang ngồi nói chuyện về cây vườn, Trương Ba đột ngột lăn ra chết. Con trai vừa đi buôn về hí hửng thì thấy cha tắt thở.

Cảnh III – Trở lại cảnh thiên đình 

Nam Tào, Bắc Đẩu và Đế Thích bàn tán việc Đế Thích xuống hạ giới bị lộ. Đế Thích kể về ván cờ kỳ thú với Trương Ba. Vợ Trương Ba thắp ba nén hương, bất ngờ bay lên thiên đình, tìm Nam Tào – Bắc Đẩu đòi phải trả chồng. Hai vị quan lục sổ, phát hiện đã gạch nhầm tên. Xác Trương Ba đã chôn được hai tuần nên hồn không còn chỗ trú. Đế Thích nghĩ ra cách: ở làng Hạ vừa có anh hàng thịt mới chết hôm qua, sẽ cho hồn Trương Ba nhập vào xác anh hàng thịt. Vợ Trương Ba đồng ý, được dặn về nhà anh hàng thịt để đón chồng.

Cảnh IV – Nhà người hàng thịt 

Vợ anh hàng thịt ngồi bên quan tài. Hai lái lợn đến viếng, bàn chuyện nợ tiền với người chết. Bỗng trong quan tài có tiếng động, nắp quan rơi xuống, xác anh hàng thịt ngồi dậy – đây chính là hồn Trương Ba. Hồn Trương Ba ngơ ngác, không nhận vợ anh hàng thịt và khẳng định mình là Trương Ba. Vợ Trương Ba và Trưởng Hoạt tới. Vợ Trương Ba không dám nhận, Trưởng Hoạt cũng ngờ vực. Hồn Trương Ba soi gương, hốt hoảng thấy mặt mũi không phải của mình. Vợ Trương Ba chỉ tin khi Trương Ba nhắc lại chuyện đêm hát đối ở bến Tầm, chuyện sinh đẻ, vết sẹo ở ngón út của bà. Trưởng Hoạt tin khi Trương Ba kể đúng nước cờ cuối cùng và chuyện trận rừng Sát. Vợ Trương Ba dắt hồn Trương Ba về. Vợ anh hàng thịt và hai lái lợn đuổi theo.

Cảnh V – Cảnh nhà Trương Ba 

Đã gần một tháng, hồn Trương Ba sống trong xác anh hàng thịt. Ông thấy khoẻ hơn, hết đau lưng hen suyễn, ăn khoẻ, đòi uống rượu – điều trước đây ông ghét. Vợ anh hàng thịt sang nhờ vả, quấy rầy; vợ Trương Ba ghen tị, trách móc. Chị con dâu báo cây mơ ra hoa, vẫn yêu kính thầy. Anh con trai trở về, đắc ý nói rằng đổi thân xác càng tốt cho việc buôn bán, rủ cha lên tỉnh làm ăn. Hồn Trương Ba nổi nóng, tát con ngã xuống. Anh con trai chùi máu, tuyên bố ông không còn là bố mình rồi bỏ đi. Vợ anh hàng thịt lại sang nhờ bắt lợn xổng. Lý trưởng và Trương tuần vào khám, dựa vào sổ sách quyết Trương Ba là Tạ Văn Hợi hàng thịt, định trói lôi về đình. Anh con trai về, đút lót Lý trưởng 100 quan tiền. Lý trưởng ngả giá: ban ngày Trương Ba ở nhà vợ Trương Ba, ban đêm phải sang ở nhà vợ hàng thịt. Cái Gái phản đối, khẳng định "người này không phải ông nội tôi", bị bố mắng. Anh con trai hài lòng vì được mở lại hàng thịt.

Cảnh VI – Nhà người hàng thịt (đêm) 

Hồn Trương Ba xẻ thịt xong, định về thì bị vợ anh hàng thịt giữ lại. Chị rót rượu, bày tỏ rằng từ khi có hồn Trương Ba trong thân chồng, chị mới biết thế nào là lời dịu dàng, cử chỉ ân cần, và đòi hồn Trương Ba thuộc về chị. Chị ôm lấy hồn Trương Ba, rủ trốn đi bến Tầm. Hồn Trương Ba giật mình, đẩy chị ra, chạy đi.

Cảnh VII – Nhà Trương Ba 

Trưởng Hoạt sang chơi, trách Trương Ba say rượu, đâm đổi tính. Hai người đánh cờ, Trưởng Hoạt chê nước cờ của Trương Ba vụn vặt, tủn mủn, thô phũ, không chơi nữa rồi bỏ về. Lý trưởng say rượu cùng anh con trai vào, cười cợt trêu chọc. Sau khi họ đi, hồn Trương Ba độc thoại, rồi diễn ra lớp kịch "Cuộc đối thoại giữa Hồn và Xác": xác hàng thịt chế giễu hồn Trương Ba, khẳng định xác đã chiến thắng và buộc hồn phải chiều theo những đòi hỏi thấp kém. Hồn Trương Ba bất lực, nhập lại vào xác. Vợ Trương Ba vào, nói định bỏ đi biệt xứ vì anh Cả đã quyết bán khu vườn để mở rộng hàng thịt. Cái Gái vào, mắng đuổi "ông", không nhận là ông nội, kể tội bàn tay vụng về làm gãy chồi cam, gãy diều của cu Tỵ. Chị con dâu khuyên nhủ, nói hồn Trương Ba cứ mất mát, lệch lạc dần đi. Hồn Trương Ba quyết định thắp hương gọi Đế Thích. Đế Thích xuống. Hồn Trương Ba tuyên bố không thể "bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo", muốn được là mình toàn vẹn, xin trả xác cho anh hàng thịt. Đế Thích đề nghị nhập hồn vào xác cu Tỵ (vừa chết vì ốm). Hồn Trương Ba suy nghĩ rồi từ chối, xin Đế Thích cho cu Tỵ sống lại còn mình thì chết hẳn. Nam Tào – Bắc Đẩu xuất hiện truyền hai lệnh của Ngọc Hoàng: một là tha tội nhập xác cho Trương Ba, hai là cấm Đế Thích không được làm phép màu dưới hạ giới nữa, nếu không sẽ bị lưu đày. Đế Thích vẫn quyết giúp, làm phép cho cu Tỵ sống lại và hồn Trương Ba chết hẳn; Đế Thích tuyên bố sẽ ở lại hạ giới làm người. Trương Ba từ biệt vợ, con dâu, anh con trai (anh hứa sẽ sửa đổi), rồi gục xuống. Thân xác anh hàng thịt mang hồn anh hàng thịt ngồi dậy, ngơ ngác chạy về nhà mình. Vợ Trương Ba tìm kiếm "ông Trương Ba".

Cảnh VIII – Đoạn kết 

Trong vườn cây rung rinh ánh sáng, cu Tỵ ôm mẹ (chị Lụa), bà vợ Trương Ba đi tìm chồng. Giữa màu xanh vườn cây, Trương Ba hiện lên nói với vợ rằng ông vẫn ở bên bà, trong bếp lửa, cầu ao, cơi trầu, vườn cây, trong những điều tốt lành của cuộc đời. Cái Gái và Cu Tỵ xuất hiện dưới gốc cây; Cái Gái bẻ quả na chia cho cu Tỵ, rồi lấy hạt vùi xuống đất để "cho nó mọc thành cây mới… mãi mãi".

Vai diễn
Dàn diễn viên của đợt dàn dựng đầu tiên (năm 1989): 

 NSND Trọng Khôi - Trương Ba.

 NSND Trần Tiến - Đế Thích.

 NSƯT Phạm Bằng - Lí trưởng.

...

Xem thêm
Lưu Quang Vũ.

Liên kết ngoài
"The Butcher's Skin" tại nhà hát Yellow Earth 
Bình luận về vở "The Butcher's Skin" 

Kịch Việt Nam