Chiến tranh trên biển trong Chiến tranh thế giới thứ nhất

Chiến tranh trên biển trong Chiến tranh thế giới thứ nhất là một trong những mặt trận quyết định nhất của Chiến tranh thế giới thứ nhất, diễn ra trên các đại dương và vùng biển trên khắp thế giới từ năm 1914 đến năm 1918. Chiến tranh hải quân trong giai đoạn này chủ yếu được đặc trưng bởi chiến lược phong tỏa — phe Đồng minh với hạm đội lớn hơn và vị trí bao vây đã phần lớn thành công trong việc phong tỏa Đức và các cường quốc Liên minh Trung tâm, cắt đứt nguồn thương mại và tài nguyên từ bên ngoài.

Ngược lại, Đức tìm cách phá vỡ sự phong tỏa đó hoặc thiết lập cuộc phong tỏa ngược nhằm vào Anh bằng tàu ngầm và các tàu tập kích thương mại — nhưng cuối cùng đều thất bại. Các trận đánh hạm đội quy mô lớn cực kỳ hiếm và tỏ ra kém quyết định hơn dự kiến. Trận Jutland năm 1916 là trận hải chiến hạm đội duy nhất và cũng là trận chiến lớn nhất trong lịch sử thế giới tính đến thời điểm đó.

Bối cảnh: Cuộc chạy đua vũ trang hải quân 
Vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, Anh và Đức đã lao vào một cuộc chạy đua vũ trang hải quân căng thẳng xoay quanh việc đóng các thiết giáp hạm kiểu dreadnought — loại chiến hạm cách mạng với pháo cỡ lớn đồng bộ và động cơ tua-bin hơi nước, nhanh hơn và mạnh hơn bất kỳ thiết kế nào trước đó.

Từ năm 1897, theo lệnh của Hoàng đế Wilhelm II, Đô đốc Alfred von Tirpitz đã mở rộng và hiện đại hóa mạnh mẽ hải quân Đức. Đến năm 1914, Hải quân Hoàng gia Anh vẫn là hạm đội lớn nhất thế giới, nhưng Đức đã đạt tới mức đủ để trở thành một mối đe dọa nghiêm trọng. Cuộc chạy đua này được coi là một trong những nguyên nhân khiến Anh tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất.

Chiến lược của hai bên

Chiến lược của Anh: Phong tỏa từ xa 
Thay vì thiết lập phong tỏa gần bờ biển Đức — vốn quá nguy hiểm do ngư lôi và thủy lôi — Anh chọn chiến lược phong tỏa từ xa: một lực lượng tuần dương hạm tuần tra eo biển giữa quần đảo Orkney và bờ biển Na Uy, trong khi Hạm đội Lớn (Grand Fleet) tiến hành các cuộc quét ở vùng Biển Bắc phía bắc. Mục tiêu cốt lõi là ngăn Đức tiếp cận thương mại hàng hải quốc tế, dần dần bóp nghẹt nền kinh tế và khả năng chiến tranh của Đức.

Chiến lược của Đức: Chiến tranh tàu ngầm 
Hạm đội Biển Khơi Đức (Hochseeflotte) ở thế yếu hơn về số lượng — chỉ có khoảng 99 tàu chiến so với hơn 150 của Anh. Do đó, Đức không thể đối đầu trực tiếp. Chiến lược của họ là dụ từng bộ phận nhỏ của hạm đội Anh ra chiến đấu và tiêu diệt từng phần, trong khi dựa chủ yếu vào tàu ngầm U-boat để tấn công tàu buôn và làm suy yếu kinh tế Anh.

Các giai đoạn và trận đánh chính

Giai đoạn 1914: Những trận đầu tiên 
Cuộc đụng độ lớn đầu tiên trên biển là Trận Heligoland Bight ngày 28 tháng 8 năm 1914, khi lực lượng Anh dưới quyền Đô đốc David Beatty tiến vào hải phận Đức và đánh chìm hoặc làm hư hại một số tuần dương hạm nhẹ của Đức, giết hoặc bắt khoảng 1.000 người, trong khi chỉ mất một tàu bị hư hại và 35 người thiệt mạng về phía Anh.

Tuy nhiên, trong những tháng tiếp theo, các tàu ngầm U-boat bắt đầu cho thấy sức mạnh đáng sợ của chúng: ngày 22 tháng 9 năm 1914, một chiếc U-9 duy nhất đánh chìm ba tàu tuần dương Anh trong vòng chưa đầy một giờ. Những thành công này khiến các hạm trưởng Anh trở nên e dè trong việc đưa các thiết giáp hạm quý giá ra biển.

Ở phương trời khác, hải đội của Đô đốc Đức Maximilian von Spee hoành hành tại Thái Bình Dương và Nam Đại Tây Dương. Ngày 1 tháng 11 năm 1914, von Spee đánh tan lực lượng Anh tại Trận Coronel ngoài khơi Chile, đánh chìm hai tuần dương hạm mà không mất một tàu nào. Nhưng chỉ năm tuần sau, Anh giăng bẫy và tiêu diệt toàn bộ hải đội von Spee tại Trận quần đảo Falkland ngày 8 tháng 12 năm 1914, chính von Spee tử trận.

Giai đoạn 1915: Leo thang chiến tranh tàu ngầm 
Ngày 4 tháng 2 năm 1915, Đức tuyên bố vùng biển quanh Quần đảo Anh là vùng chiến sự, và tất cả tàu bè ở đó đều có thể bị tấn công mà không cần cảnh báo — tức là chiến tranh tàu ngầm không giới hạn lần thứ nhất. Ngày 7 tháng 5 năm 1915, tàu ngầm Đức đánh chìm tàu khách hạng sang RMS Lusitania, giết chết hơn 1.100 người, trong đó có nhiều công dân Mỹ. Sự kiện này gây làn sóng phẫn nộ quốc tế và buộc Đức tạm thời hạn chế chiến tranh tàu ngầm để tránh kéo Hoa Kỳ vào cuộc chiến.

Cùng năm đó, tại Trận Dogger Bank tháng 1 năm 1915, hải đội tuần dương hạm Anh và Đức đụng độ nhau, Anh đánh hỏng nặng thiết giáp tuần dương SMS Blücher và đánh chìm nó — đây là lần đầu tiên các thiết giáp tuần dương hiện đại đối đầu nhau.

Trận Jutland (31 tháng 5 – 1 tháng 6 năm 1916) 
Trận Jutland là trận hải chiến lớn nhất và duy nhất giữa hai hạm đội thiết giáp hạm trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, diễn ra ngoài khơi bán đảo Jutland của Đan Mạch. Đây cũng là trận chiến hải quân lớn nhất từ trước đến nay, huy động tổng cộng 250 tàu chiến và gần 100.000 thủy thủ của cả hai bên.

Hạm đội Đức dưới quyền Phó đô đốc Reinhard Scheer tìm cách nhử từng phần hạm đội Anh ra rồi tiêu diệt. Hạm đội Anh dưới quyền Đô đốc John Jellicoe cũng đọc được ý định đó và bố trí bẫy ngược lại. Vào khoảng 14:28 ngày 31 tháng 5, hai hạm đội chạm nhau và trận đánh bùng nổ.

Kết quả:
Phía Anh mất nặng hơn về số tàu và người, đặc biệt do ba thiết giáp tuần dương — HMS Indefatigable, HMS Queen Mary và HMS Invincible — bị nổ tung vì đạn trúng vào kho đạn. Riêng HMS Queen Mary chìm trong vài phút với gần 1.300 thủy thủ, chỉ 20 người sống sót.

Tuy nhiên về mặt chiến lược, Anh đạt được mục tiêu: giữ vững sự kiểm soát biển cả. Sau trận Jutland, Hạm đội Biển Khơi Đức chỉ ra khơi thêm ba lần và luôn tránh đối đầu trực tiếp, hầu như bị nhốt trong cảng cho đến cuối chiến tranh. Cả hai bên đều tuyên bố chiến thắng — Đức chiến thắng về chiến thuật, Anh chiến thắng về chiến lược.

Giai đoạn 1917: Chiến tranh tàu ngầm không giới hạn lần hai và Hoa Kỳ tham chiến 
Ngày 1 tháng 2 năm 1917, Đức tuyên bố tái khởi động chiến tranh tàu ngầm không giới hạn — tấn công không cảnh báo tất cả tàu bè trong "vùng chiến tranh", kể cả tàu trung lập. Đây là một trong những nguyên nhân chính khiến Hoa Kỳ tuyên chiến với Đức vào tháng 4 năm 1917.

Hậu quả ban đầu rất tàn khốc cho phe Đồng minh: tàu ngầm Đức đánh chìm khối lượng tàu hàng khổng lồ. Tuy nhiên, phe Đồng minh đã phát triển hệ thống hộ tống tàu buôn (convoy system) — nhóm các tàu thương thuyền lại và bảo vệ bằng tàu chiến — khiến tổn thất giảm đáng kể vào cuối năm 1917. Sự tham gia của Hải quân Hoa Kỳ cùng với các biện pháp chống tàu ngầm ngày càng tinh vi đã làm thất bại chiến lược U-boat của Đức.

Chiến tranh ở các vùng biển khác 
Chiến tranh hải quân không chỉ giới hạn ở Biển Bắc. Tại Địa Trung Hải, phe Đồng minh phải đối phó với tàu ngầm Đức và Áo-Hung tấn công các tuyến tiếp tế quan trọng; mãi đến cuối chiến tranh, hệ thống hộ tống từ Malta mới kiểm soát được mối đe dọa này.

Tại Biển Baltic, hoạt động bị hạn chế bởi mìn thủy lôi dày đặc của cả hai phía. Đức thực hiện hai cuộc tấn công lớn vào Vịnh Riga: thất bại vào tháng 8 năm 1915 và thành công vào tháng 10 năm 1917, chiếm các đảo trong vịnh và gây thiệt hại cho tàu Nga.

Tại các đại dương xa xôi, một số tàu chiến Đức đóng ở nước ngoài tiến hành các chiến dịch tập kích. Nổi bật nhất là tuần dương hạm SMS Emden, hoạt động tại Ấn Độ Dương và đánh chìm hoặc bắt giữ 30 tàu Đồng minh trước khi bị tàu Australia HMAS Sydney tiêu diệt.

Phong tỏa hải quân và tác động 
Trong khi các trận hải chiến thu hút sự chú ý của lịch sử, chính chiến lược phong tỏa của Anh mới là đóng góp quyết định nhất của hải quân vào chiến thắng của phe Đồng minh. Việc cắt đứt hoàn toàn nguồn nhập khẩu lương thực và nguyên liệu vào Đức đã gây ra nạn thiếu ăn nghiêm trọng trong dân thường Đức, làm suy yếu tinh thần và góp phần trực tiếp vào quyết định xin đình chiến của Đức năm 1918.

Ngược lại, mặc dù chiến dịch U-boat của Đức gây tổn thất lớn cho tàu hàng Đồng minh, nó cuối cùng không có tác động kinh tế đủ mạnh để buộc Anh đầu hàng — trái với lo ngại ban đầu.

Kết thúc chiến tranh trên biển 
Ngày 21 tháng 11 năm 1918, mười ngày sau ngày đình chiến, 74 tàu chiến lớn của Hạm đội Biển Khơi Đức đến đầu hàng tại Scapa Flow, Scotland — một sự kiện chưa từng có trong lịch sử hải quân thế giới. Ngày 21 tháng 6 năm 1919, các sĩ quan Đức đã bí mật ra lệnh tự đánh chìm toàn bộ hạm đội — sự kiện được gọi là vụ tự đánh chìm tại Scapa Flow — để hạm đội không rơi vào tay phe Đồng minh.

Công nghệ và đổi mới 
Chiến tranh trên biển 1914–1918 chứng kiến nhiều bước tiến kỹ thuật quan trọng:

 Tàu ngầm: Từ vũ khí bổ trợ, U-boat trở thành vũ khí chiến lược hàng đầu, thay đổi hoàn toàn tư duy tác chiến hải quân.
 Dreadnought: Các thiết giáp hạm kiểu dreadnought với pháo cỡ lớn đồng bộ và động cơ tua-bin hơi nước thống trị các trận hải chiến quy mô lớn.
 Thủy lôi: Được sử dụng rộng rãi bởi cả hai bên để phong tỏa và bảo vệ cảng, gây thiệt hại đáng kể cho cả hai phía.
 Thông tin liên lạc vô tuyến: Lần đầu tiên được sử dụng rộng rãi trong chỉ huy hải quân; Anh cũng thành công trong việc chặn thu và giải mã tín hiệu vô tuyến Đức.
 Hàng không hải quân: Năm 1918 chứng kiến các chiến dịch hàng không hải quân đầu tiên từ tàu sân bay, mở ra kỷ nguyên mới của tác chiến hải quân.

Niên biểu sự kiện chính

Đánh giá lịch sử 
Chiến tranh trên biển trong Thế chiến I thường bị lu mờ bởi chiến tranh chiến hào ở Mặt trận phía Tây, nhưng nhiều sử gia nhấn mạnh rằng tác động của nó không kém phần quyết định. Việc phong tỏa thành công nền kinh tế Đức và bảo vệ các tuyến tiếp tế của Đồng minh qua Đại Tây Dương — đặc biệt sau khi Hoa Kỳ tham chiến — là những yếu tố căn bản dẫn đến sự sụp đổ của Đức năm 1918.

Trận Jutland tiếp tục là chủ đề tranh luận trong giới sử học: liệu đó là chiến thắng chiến thuật của Đức, chiến thắng chiến lược của Anh, hay kết quả hòa? Câu trả lời phụ thuộc vào tiêu chí đánh giá, nhưng đa số nhà nghiên cứu đồng ý rằng kết quả thực tế có lợi cho Anh vì hạm đội Đức không bao giờ thách thức sự kiểm soát biển cả của Anh một lần nào nữa.

Xem thêm 

 Chiến tranh thế giới thứ nhất
 Trận Jutland
 Tàu ngầm U-boat
 Hạm đội Biển Khơi Đức
 Hải quân Hoàng gia Anh
 Phong tỏa hải quân Đức trong Thế chiến I
 RMS Lusitania
 Chiến tranh tàu ngầm không giới hạn
 Sự kiện tự đánh chìm tại Scapa Flow

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Naval warfare of World War I — Wikipedia tiếng Anh
 Naval Warfare — Bách khoa toàn thư Chiến tranh thế giới thứ nhất trực tuyến
 Battle of Jutland Timeline — Bảo tàng Chiến tranh Đế quốc Anh
 Naval battles of the First World War — Royal Museums Greenwich