Chi Lay ơn

Chi Lay ơn hay Chi Lay dơn, Dơn (danh pháp khoa học: Gladiolus, từ gốc tiếng Pháp: glaïeul) là một chi hoa trưng biện khá phổ thông tại nhiều nước, được phương Tây đem sang phổ biến tại Việt Nam. Thân dài như cây kiếm nhỏ, có hoa (nhiều màu nhưng thường là màu đỏ hay hồng) nở dọc theo thân cây.

Chi này có khoảng 260 loài, phần lớn xuất phát từ châu Phi (163 loài từ Nam Phi). Các chi Oenostachys, Homoglossum, Anomalesia và Acidanthera, theo truyền thống coi là các chi độc lập, hiện tại được gộp trong chi Gladiolus.

Miêu tả
Chi Lay ơn có khoảng 260 loài, trong đó 250 loài có nguồn gốc từ vùng châu Phi hạ Sahara, phần lớn xuất xứ từ Nam Phi. Khoảng 10 loài có xuất xứ Âu-Á. Có 160 loài lay ơn đặc hữu của Nam Phi và 76 loài ở vùng nhiệt đới châu Phi. Các loài đa dạng, từ kích thước rất nhỏ đến khổng lồ, thường thấy trong thương mại.

Các loài thảo mộc quyến rũ sống lưu niên này là bán chịu hạn tại các vùng có khí hậu ôn hòa. Chúng phát triển từ thân hình tròn, đối xứng, bao xung quanh bằng các lớp vỏ màu hơi nâu, và có thớ sợi. Thân cây nói chung không có nhánh, chỉ có từ 1-9 lá nhỏ hình lưỡi kiếm, có gân sọc viền ngoài và được bao trong vỏ bọc ngoài. Lá thấp nhất là lá mầm. Phiến lá có thể phẳng hoặc có hình chữ thập.

Các cụm hoa thơm ngát gồm những bông hoa lớn, lưỡng tính xếp thành một phía, có 2 lá bắc màu xanh, dai, mọc đối diện nhau. Đài hoa và cánh hoa hầu có vẻ ngoài giống nhau. Chúng hợp nhất tại đế thành một cấu trúc hình ống và được gọi chung là lá đài. Lá đài sống lưng là lớn nhất, bao quanh 3 nhị. 3 lá đài ở ngoài có kích thước nhỏ hơn. Bao hoa có dạng hình phễu, gắn với nhị ở đáy. Vòi nhụy có ba nhánh dạng chỉ, hình thìa, mỗi nhánh trải rộng về phía đỉnh.

Bầu nhụy là dạng quả nang 3 ngăn hình thuôn hoặc hình cầu, chứa nhiều hạt có lông màu nâu và nứt theo chiều dọc. Tại tâm của chúng là cấu trúc dễ thấy giống như cục nhỏ đặc trưng, là hạt thật sự không có lớp vỏ bọc mịn. Tại một số hạt cấu trúc này bị nhăn và có màu đen. Những hạt như vậy không thể nảy mầm.

Những bông hoa này có màu sắc rất đa dạng, từ hồng đến hơi đỏ, tía với các đốm trắng tương phản, từ trắng đến màu kem hoặc từ cam đến đỏ.

Những loài ở châu Phi nguyên thủy được thụ phấn nhờ các loài ong có tên là anthrophorine, nhưng có vài sự thay đổi diễn ra trong quá trình thụ phấn, đã cho phép sự thụ phấn nhờ chim hút mật, bướm, sâu bướm, ruồi và nhiều loài khác.

Lay ơn là thức ăn cho ấu trùng của bộ Lepidoptera, bao gồm cả bướm cánh sau vàng lớn (Noctua pronuba).

Lay ơn được lai ghép rất phổ biến, phục vụ cho việc trang trí vì có màu sắc rất phong phú. Những nhóm được ghép thông qua sự thụ phấn chéo giữa 4 hoặc 5 loài, tiếp theo là bằng chọn lọc, theo các tiêu chuẩn: Grandiflorus (tức là độ lớn của hoa, theo nghĩa La tinh), Primuline (màu sắc có chứa vòng benzothiazole, còn được biết tới như là Direct Yellow 7, Carnotine hoặc C.I. 49010) và Nanus (đặc tính lùn do di truyền). Chúng tạo ra những bông hoa được cắt tỉa rất tốt. Tuy nhiên, do chiều cao, cây trồng thường hay bị đổ rạp khi có gió lớn.

Các loài

Chi Gladiolus được phân chia thành nhiều đoạn. Nơi nào có thể thì các đoạn này được chỉ ra. Tuy nhiên, phần lớn các loài được đặt vào đó không chắc chắn.

 Gladiolus abbreviatus Andrews
 Gladiolus acuminatus F.Bol.
 Gladiolus aequinoctialis Herb.
 Gladiolus alatus L. (đoạn Hebea)
 Gladiolus aleppicus Boiss. var. aleppicus
 Gladiolus anatolicus
 Gladiolus andringitrae Goldblatt
 Gladiolus angustus L. (đoạn Blandus): lay ơn ống dài
 Gladiolus antandroyi Goldblatt
 Gladiolus antholyzoides Baker
 Gladiolus appendiculatus G.Lewis
 Gladiolus aquamontanus Goldblatt & Vlok
 Gladiolus arcuatus Klatt
 Gladiolus atropurpureus Baker
 Gladiolus atroviolaceus Boiss.
 Gladiolus aurantiacus Klatt
 Gladiolus aureus Baker: lay ơn vàng
 Gladiolus bellus C. H. Wright
 Gladiolus benguellensis Baker (đoạn Ophiolyza)
 Gladiolus bilineatus G. J. Lewis
 Gladiolus boehmii Vaupel (1882)
 Gladiolus bojeri (Baker) Goldblatt
 Gladiolus brachylimbus Baker (1893)
 Gladiolus brachyphyllus F. Bolus
 Gladiolus brevifolius Jacq. (đoạn Linearifolius)
 Gladiolus brevitubus G. Lewis
 Gladiolus buckerveldii (L. Bolus) Goldblatt
 Gladiolus bullatus Thunb. ex G. Lewis: chuông lam Caledon
 Gladiolus caeruleus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus calcaratus G. Lewis
 Gladiolus calcicola Goldblatt
 Gladiolus callianthus Mosais: lay ơn Abyssinia
 Gladiolus canaliculatus Goldblatt
 Gladiolus candidus (Rendle) Goldblatt
 Gladiolus cardinalis Curtis (đoạn Blandus)
 Gladiolus carinatus Aiton
 Gladiolus carmineus C. H. Wright (đoạn Blandus): hoa huệ vách núi
 Gladiolus carneus (sect. Blandus): lay ơn lớn
 Gladiolus caryophyllaceus (Burm. f.) Poiret
 Gladiolus cataractarum Oberm.
 Gladiolus caucasicus Herb.
 Gladiolus ceresianus L. Bolus
 Gladiolus citrinus Klatt
 Gladiolus x colvillei: lay ơn Colville
 Gladiolus communis L. (đoạn Gladiolus): lay ơn (loài điển hình)
 Gladiolus communis subsp. byzantinus (đoạn Gladiolus) - lay ơn phương đông
 Gladiolus communis subsp. communis (đoạn Gladiolus)
 Gladiolus conrathii Baker (1898)
 Gladiolus crassifolius Baker
 Gladiolus crispulatus L. Bolus
 Gladiolus cruentus T. Moore (đoạn Ophiolyza)
 Gladiolus curtifolius Marais
 Gladiolus cuspidatus
 Gladiolus cylindraceus G. Lewis
 Gladiolus cymbarius Baker
 Gladiolus dalenii Van Geel (đoạn Ophiolyza)
 Gladiolus debilis Ker Gawler (đoạn Homoglossum): lay ơn nhỏ
 Gladiolus decaryi Goldblatt
 Gladiolus decipiens Vaupel
 Gladiolus decoratus Baker
 Gladiolus densiflorus Baker
 Gladiolus deserticolus Goldblatt
 Gladiolus dolomiticus Oberm.
 Gladiolus dracocephalus Hook.f.
 Gladiolus dregei Klatt
 Gladiolus dubius
 Gladiolus dzavakheticus
 Gladiolus ecklonii Lehm.
 Gladiolus edulis Burchell ex Ker Gawler
 Gladiolus elliotii Baker (đoạn Ophiolyza)
 Gladiolus emiliae L. Bolus
 Gladiolus engysiphon G. Lewis
 Gladiolus equitans Thunb. (đoạn Hebea)
 Gladiolus erectiflorus Baker
 Gladiolus exiguus G. Lewis
 Gladiolus flanaganii Baker: lay ơn tự vẫn
 Gladiolus floribundus Jacq.
 Gladiolus fourcadei (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
 Gladiolus ×gandavensis (đoạn Ophiolyza) [= G. dalenii × 'G. oppositiflorus]
 Gladiolus garnierii Klatt
 Gladiolus geardii L. Bolus
 Gladiolus goetzii Harms
 Gladiolus gracilis Jacq. (đoạn Homoglossum): hoa chuông Reed
 Gladiolus gracillimus Baker
 Gladiolus grandiflorus (đoạn Blandus)
 Gladiolus gregarius Welw. ex Baker (đoạn Densiflorus)
 Gladiolus griseus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus gueinzii Kunze
 Gladiolus guthriei F. Bol. (đoạn Linearifolius)
 Gladiolus halophilus Boiss. & Heldr.
 Gladiolus harmsianus Vaupel
 Gladiolus heterolobus Vaupel
 Gladiolus hirsutus Jacq. (đoạn Linearifolius): Afrikaner hồng nhỏ
 Gladiolus hollandii L. Bolus
 Gladiolus horombensis Goldblatt
 Gladiolus huillensis (Welw. ex Baker) Goldblatt
 Gladiolus hyalinus Jacq.
 Gladiolus illyricus W.D.J.Koch: lay ơn dại
 Gladiolus imbricatus L.
 Gladiolus inandensis Baker
 Gladiolus incospicuus Baker
 Gladiolus inflatus Thunb.
 Gladiolus inflexus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus insolens Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus intonsus Goldblatt
 Gladiolus invenustus G. J. Lewis
 Gladiolus involutus (đoạn Hebea)
 Gladiolus iroensis (A. Chev.) Marais
 Gladiolus italicus P. Mill. (đoạn Gladiolus): lay ơn Italia
 Gladiolus johnstoni Baker (s. d.)
 Gladiolus jonquilliodorus Ecklon ex G. Lewis
 Gladiolus junodi Baker
 Gladiolus kamiesbergensis G. Lewis
 Gladiolus karendensis Baker
 Gladiolus katubensis De Wild.
 Gladiolus klattianus Hutch.
 Gladiolus kotschyanus Boiss.
 Gladiolus kubangensis Harms
 Gladiolus lapeirousioides Goldblatt
 Gladiolus laxiflorus Baker
 Gladiolus lemoinei
 Gladiolus leptosiphon Bolus f.
 Gladiolus liliaceus Houtt. (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus linearifolius Vaupel
 Gladiolus linearis N.E.Br.
 Gladiolus longanus Harms
 Gladiolus longicollis Baker (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus longicollis subsp. longicollis (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus longicollis subsp. platypetalus (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus loteniensis Hilliard & Burtt
 Gladiolus louiseae L. Bolus
 Gladiolus lundaensis Goldblatt
 Gladiolus luteus Lam.
 Gladiolus lyalinus
 Gladiolus macneilii Oberm.
 Gladiolus macowani Baker
 Gladiolus macowanii Baker (s. d.)
 Gladiolus macrospathus Goldblatt
 Gladiolus maculatus Sweet
 Gladiolus magnificus (Harms) Goldblatt
 Gladiolus malangensis Baker (1879)
 Gladiolus malvinus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus marlothii G. Lewis
 Gladiolus martleyi L. Bolus (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus meliusculus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus melleri Baker (đoạn Ophiolyza)
 Gladiolus micranthus Baker (1901)
 Gladiolus microcarpus G. Lewis
 Gladiolus microsiphon Baker
 Gladiolus milleri Ker Gawler
 Gladiolus mirus Vaupel
 Gladiolus monticola G. Lewis ex Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus mortonius (đoạn Densiflorus)
 Gladiolus mostertiae L. Bolus
 Gladiolus muenzneri F. Vaup
 Gladiolus murielae (đoạn Acidanthera)
 Gladiolus natalensis (Eckl.) Hook.
 Gladiolus nerineoides G. Lewis
 Gladiolus newii Baker
 Gladiolus nigromontanus Goldblatt
 Gladiolus niveus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus nyasicus Goldblatt
 Gladiolus oatesii Rolfe
 Gladiolus ochroleucus Baker (đoạn Densiflorus)
 Gladiolus odoratus L. Bolus
 Gladiolus oliganthus Baker
 Gladiolus oppositiflorus Herbert (đoạn Ophiolyza)
 Gladiolus orchidiflorus Andrews (đoạn Hebea)
 Gladiolus oreocharis Schltr.
 Gladiolus pallidus Baker
 Gladiolus paludosus Baker
 Gladiolus palustris: lay ơn đầm lầy
 Gladiolus papilio Hook. f. (đoạn Densiflorus): lay ơn Goldblotch
 Gladiolus pappei Baker (đoạn Blandus)
 Gladiolus pardalinus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus parvulus Schltr.
 Gladiolus patersoniae F. Bolus hoặc Bolus f.
 Gladiolus pavonia Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus permeabilis Delaroche (đoạn Hebea)
 Gladiolus perrieri Goldblatt
 Gladiolus persicus Boiss.
 Gladiolus pillansii G. Lewis
 Gladiolus pole-evansii Verd.
 Gladiolus praecostatus
 Gladiolus praelongitubus G. J. Lewis
 Gladiolus pretoriensis Kuntze
 Gladiolus priorii (N. E. Br.) Goldblatt & De Vos
 Gladiolus prismatosiphon Schltr.
 Gladiolus pritzelii Diels
 Gladiolus psittacinus Hook.
 Gladiolus puberulus Vaupel
 Gladiolus pubigerus G. Lewis
 Gladiolus pulchellus Klatt
 Gladiolus pulcherrimus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus punctulatus Schrank
 Gladiolus pusillus Goldblatt
 Gladiolus quadrangularis (Burm. f.) Ker Gawler
 Gladiolus quadrangulus (Delaroche) Barnard
 Gladiolus ramosus
 Gladiolus recurvus (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus rehmannii Baker
 Gladiolus remotifolius Baker
 Gladiolus rigidifolius Baker
 Gladiolus robertsoniae F. Bolus hoặc Bolus f.
 Gladiolus rogersii Baker
 Gladiolus roseovenosus Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus rubellus Goldblatt
 Gladiolus rudis Lichtst. ex Roem. & Schult.
 Gladiolus rupicola F. Vaupel
 Gladiolus saccatus (Klatt) Goldblatt & M.P. de Vos
 Gladiolus salteri G. Lewis
 Gladiolus saundersii Hook. f.: lay ơn Saunders, hoa huệ Lesotho
 Gladiolus schlechteri Baker
 Gladiolus schweinfurthii Baker
 Gladiolus scullyi Baker
 Gladiolus serapiiflorus Goldblatt
 Gladiolus serenjensis Goldblatt
 Gladiolus sericeovillosus Hook. f.
 Gladiolus serpenticola Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus somalensis Goldblatt & Thulin
 Gladiolus speciosus Thunb.
 Gladiolus spectabilis Baker (s. d.)
 Gladiolus splendens ((Sweet)) Herbert
 Gladiolus stefaniae Oberm.
 Gladiolus stellatus G. Lewis
 Gladiolus subcaeruleus G. Lewis
 Gladiolus sufflavus (G. Lewis) Goldblatt & J.C. Manning
 Gladiolus sulcatus Goldblatt
 Gladiolus taubertianus Schltr.
 Gladiolus tenellus Ecklon
 Gladiolus tenuis M. Bieb.
 Gladiolus teretifolius Goldblatt & De Vos
 Gladiolus thomsonii Baker
 Gladiolus trichonemifolius (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus tristis (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus tristis var. concolor (Salisb.) Baker: lay ơn nở hoa quanh năm
 Gladiolus tritoniaeformis
 Gladiolus tritoniiformis Kuntze
 Gladiolus uitenhagensis Goldblatt & Vlok
 Gladiolus undulatus L. (đoạn Blandus): lay ơn hoa hình sóng
 Gladiolus unguiculatus Baker
 Gladiolus usambarensis Marais ex Goldblatt
 Gladiolus uysiae L. Bolus ex G. Lewis
 Gladiolus vaginatus F. Bolus hoặc Bolus f. (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus validissimus Vaupel
 Gladiolus vandermerwei (L. Bolus) Goldblatt & De Vos
 Gladiolus varius F. Bolus hay Bolus f.
 Gladiolus velutinus De Wild.
 Gladiolus venustus G. Lewis (đoạn Hebea)
 Gladiolus vernus Oberm.
 Gladiolus vinoso-maculatus Kies
 Gladiolus violaceo-lineatus G. Lewis
 Gladiolus virescens Thunb. (đoạn Hebea)
 Gladiolus viridiflorus G. Lewis
 Gladiolus viridis Aiton
 Gladiolus watermeyeri (đoạn Hebea)
 Gladiolus watsonioides Baker
 Gladiolus watsonius Thunb. (đoạn Homoglossum)
 Gladiolus woodii Baker
 Gladiolus zimbabweensis Goldblatt

Ghi chú

Từ gốc Pháp
Thực vật vườn
Hoa