Thời kỳ Vệ Đà

Thời kỳ Vệ-đà, hay Kỷ nguyên Vệ-đà (khoảng 1500 – 500 TCN), là một giai đoạn lịch sử thuộc hậu kỳ Đồ đồng và sơ kỳ Đồ sắt tại Ấn Độ. Đây là thời điểm mà hệ thống văn hiến Vệ-đà, bao gồm các bộ kinh Veda (khoảng 1500–900 TCN), được biên soạn tại phía bắc tiểu lục địa Ấn Độ. Giai đoạn này nằm giữa sự suy tàn của nền văn minh đô thị Thung lũng Indus và sự khởi đầu của quá trình đô thị hóa lần thứ hai tại trung tâm đồng bằng Ấn-Hằng vào khoảng năm 600 TCN. Kinh Veda là các văn bản phụng vụ giữ vai trò nền tảng cho hệ tư tưởng Bà-la-môn giáo; hệ tư tưởng này phát triển mạnh mẽ tại Vương quốc Kuru—một thực thể chính trị hình thành từ liên minh của các bộ lạc Ấn-Aryan. Các bộ kinh này chứa đựng những chi tiết về đời sống đương thời được giới nghiên cứu luận giải là mang tính lịch sử, và được xem là nguồn tư liệu sơ cấp cốt yếu để tìm hiểu về giai đoạn này. Những văn kiện này, song hành cùng các dữ liệu khảo cổ tương ứng, cho phép hậu thế truy nguyên và suy luận về tiến trình phát triển của văn hóa Ấn-Aryan và văn hóa Vệ-đà.

Các bộ kinh Veda được biên soạn và lưu truyền qua đường khẩu truyền với độ chuẩn xác nghiêm ngặt bởi cộng đồng sử dụng ngôn ngữ Ấn-Aryan cổ—nhóm người đã di cư vào khu vực Tây Bắc của tiểu lục địa Ấn Độ trong giai đoạn đầu của thời kỳ này.  Cấu trúc xã hội Veda mang tính phụ quyền và kế thừa theo dòng phụ hệ. Cộng đồng Ấn-Aryan sơ kỳ là một xã hội thuộc hậu kỳ Đồ đồng với địa bàn trung tâm tại vùng Punjab. Họ được tổ chức theo hình thái bộ lạc thay vì các vương quốc tập quyền, và phương thức sinh kế chủ yếu dựa trên hoạt động chăn thả du mục.

Vào khoảng năm 1200–1000 TCN, văn hóa Aryan đã lan tỏa về phía Đông, tiến vào vùng đồng bằng Tây sông Hằng trù phú. Việc tiếp nhận và sử dụng công cụ bằng sắt đã tạo điều kiện tiên quyết cho công cuộc khai hoang mở rừng, thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang lối sống định cư và canh tác nông nghiệp. Nửa sau của thời kỳ Vệ-đà được đặc trưng bởi sự hình thành các thị trấn, vương quốc và sự phân tầng xã hội phức tạp mang tính đặc thù của Ấn Độ, song hành với việc Vương quốc Kuru tiến hành điển chế hóa các nghi lễ hiến tế chính thống. Trong cùng giai đoạn này, khu vực trung tâm đồng bằng sông Hằng chịu sự chi phối của nền văn hóa "Đại Magadha"—một nhánh văn hóa Ấn-Aryan có mối liên hệ cội nguồn nhưng tách biệt với truyền thống Vệ-đà. Giai đoạn cuối của thời kỳ Vệ-đà chứng kiến sự trỗi dậy của các đô thị thực thụ và các đại quốc gia (được gọi là mahajanapadas), cũng như sự xuất hiện của các phong trào śramaṇa (Sa-môn)—bao gồm Kỳ Na giáo và Phật giáo—tạo ra thách thức trực tiếp đối với hệ tư tưởng Vệ-đà chính thống.

Thời kỳ Vệ Đà chứng kiến sự xuất hiện của một hệ thống phân cấp giai cấp xã hội vẫn còn ảnh hưởng đến ngày nay. Tôn giáo Vệ Đà phát triển thành chính thống Bà La Môn giáo, đến khoảng đầu Công nguyên, truyền thống này đã trở thành một trong những cấu phần cốt lõi kiến tạo nên "Sự dung hợp Ấn Độ giáo" (Hindu synthesis).

Lịch sử

Nguồn gốc 
Kỷ nguyên Vệ-đà sơ kỳ được xác định niên đại lịch sử vào nửa sau thiên niên kỷ thứ 2 TCN. Về mặt lịch sử, sau sự sụp đổ của Nền văn minh Thung lũng Indus vào khoảng năm 1900 TCN, các nhóm tộc người Ấn-Aryan đã di cư vào vùng Tây Bắc Ấn Độ và bắt đầu định cư tại phía Bắc Thung lũng Indus. Người Ấn-Aryan đại diện cho một phân nhóm đã tách ra khỏi các bộ lạc Ấn-Iran khác tại phạm vi văn hóa Andronovo trước giai đoạn giữa thiên niên kỷ thứ 2 TCN. Người Ấn-Iran có nguồn gốc từ văn hóa Sintashta, cái nôi nảy sinh ra phạm vi văn hóa Andronovo sau này. Người Ấn-Aryan đã di cư xuyên qua khu vực Bactria–Margiana lân cận (miền Bắc Afghanistan ngày nay) để tiến vào Tây Bắc Ấn Độ, nối tiếp sau đó là sự trỗi dậy của văn hóa Yaz (Iran) vào khoảng năm 1500 TCN, và các cuộc di cư của người Iran vào lãnh thổ Iran khoảng năm 800 TCN.

Một số tác giả và nhà khảo cổ học Ấn Độ đã phản đối quan điểm về cuộc di cư của người Ấn-Aryan vào Ấn Độ, thay vào đó lập luận ủng hộ giả thuyết về nguồn gốc bản địa của người Ấn-Aryan. Theo quan điểm này, "nền văn minh Ấn Độ phải được nhìn nhận như một truyền thống liên tục, truy nguyên về thời kỳ sớm nhất của truyền thống Sindhu-Sarasvati (hay Indus) (7000 hoặc 8000 TCN)." Mặc dù quan điểm này phổ biến tại Ấn Độ và phản ánh cách nhìn nhận của người Ấn Độ về lịch sử và tôn giáo dân tộc, nhưng giả thuyết về nguồn gốc hoàn toàn bản địa của người Ấn-Aryan hiện nằm ngoài dòng chảy học thuật chủ lưu của thế giới.

Kiến thức về người Aryan chủ yếu được khai thác từ Rigveda-samhita—tức tầng cổ nhất của kinh Veda, được biên soạn vào khoảng 1400–1000 TCN. Họ đã mang theo những truyền thống và thực hành tôn giáo đặc thù của mình. Tín ngưỡng và nghi lễ Vệ-đà của kỷ nguyên tiền cổ điển có mối quan hệ mật thiết với tôn giáo Tiền Ấn-Âu (Proto-Indo-European) được giả định và tôn giáo Ấn-Iran. Các nghi lễ hiến tế tang ma từ văn hóa Sintashta cho thấy những nét tương đồng chặt chẽ với nghi thức tang lễ hiến tế trong Rigveda.

Sơ kỳ Vệ Đà (1500-1000 TCN) 
Bộ kinh Rigveda lưu lại các ghi chép về những cuộc xung đột giữa người Arya với các nhóm Dasas và Dasyus. Văn bản này mô tả Dasas và Dasyus là những kẻ không thực hành nghi lễ hiến tế (akratu) hoặc không tuân phục mệnh lệnh của các vị thần (avrata). Ngôn ngữ của họ được miêu tả bằng thuật ngữ mridhra, một từ có thể được diễn giải theo nhiều nghĩa khác nhau như mềm yếu, thô lậu, thù địch, khinh miệt hoặc phỉ báng. Các tính từ khác dùng để miêu tả diện mạo của họ cũng là chủ đề của nhiều cách luận giải khác nhau.

Tuy nhiên, một số học giả hiện đại như Asko Parpola đã liên hệ Dasas và Dasyus với các bộ lạc Iran là Dahae và Dahyu; họ tin rằng Dasas và Dasyus thực chất là những nhóm người nhập cư Ấn-Aryan đợt đầu, đã đặt chân đến tiểu lục địa này trước cả người Aryan Vệ-đà. Tương tự, học giả Bronkhorst lập luận rằng vùng trung tâm đồng bằng sông Hằng từng chịu sự chi phối của một nền văn hóa Ấn-Aryan có mối liên hệ về nguồn gốc nhưng mang tính phi Vệ-đà; sự khác biệt này cũng được Samuel ghi nhận.

Các ghi chép về xung đột quân sự nội bộ giữa các bộ lạc Aryan Vệ-đà khác nhau cũng được mô tả trong Rigveda. Nổi bật nhất trong số đó là "Trận chiến của Mười Vua" (Battle of the Ten Kings), diễn ra bên bờ sông Parushni (ngày nay là sông Ravi).  Cuộc chiến diễn ra giữa bộ lạc Bharatas, dưới sự lãnh đạo của tù trưởng Sudas, chống lại một liên minh gồm mười bộ lạc.

Người Bharatas cư trú quanh vùng thượng lưu sông Saraswati, trong khi người Purus—những láng giềng phía Tây của họ—sinh sống dọc theo vùng hạ lưu dòng sông này. Các bộ lạc khác định cư ở phía Tây Bắc của người Bharatas, trong vùng Punjab. Việc phân chia nguồn nước sông Ravi có thể là nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến. Liên minh các bộ lạc đã mưu toan nhấn chìm người Bharatas bằng cách phá đê sông Ravi, song Sudas vẫn giành chiến thắng trong Trận chiến của Mười Vua. Sau cuộc chiến, người Bharatas và người Purus đã sáp nhập thành một bộ lạc mới mang tên Kuru.

Hậu kỳ Vệ Đà 
Sau thế kỷ 12 TCN, khi bộ kinh Rigveda đã định hình hoàn chỉnh, xã hội Vệ-đà—vốn gắn liền với vùng Kuru-Panchala nhưng không phải là nhóm tộc người Ấn-Aryan duy nhất tại miền Bắc Ấn Độ—đã chuyển dịch từ lối sống bán du mục sang canh tác nông nghiệp định cư tại khu vực Tây Bắc Ấn Độ. Việc sở hữu ngựa vẫn là ưu tiên hàng đầu của các thủ lĩnh Vệ-đà và là tàn dư của lối sống du mục. Điều này dẫn đến sự hình thành các tuyến thương mại vượt qua dãy Hindu Kush nhằm duy trì nguồn cung, bởi lẽ những giống ngựa phục vụ cho kỵ binh và nghi lễ hiến tế không thể nhân giống thuận lợi tại Ấn Độ.

Trước đó, vùng đồng bằng sông Hằng vẫn là khu vực bất khả xâm phạm đối với các bộ lạc Vệ-đà do lớp rừng rậm bao phủ dày đặc. Tuy nhiên, sau năm 1000 TCN, việc sử dụng rìu sắt và cày sắt trở nên phổ biến, cho phép công cuộc khai hoang rừng rậm diễn ra dễ dàng hơn. Điều này đã tạo điều kiện cho người Aryan Vệ-đà mở rộng địa bàn định cư tiến vào khu vực phía Tây của vùng Doab (vùng lưỡng hà) sông Hằng và sông Yamuna. Nhiều bộ lạc cũ đã liên kết lại để hình thành nên các đơn vị chính trị có quy mô lớn hơn.

Tôn giáo Vệ-đà tiếp tục phát triển song hành với sự trỗi dậy của Vương quốc Kuru, thông qua việc hệ thống hóa văn hiến tôn giáo và phát triển nghi lễ Śrauta. Vương quốc này gắn liền với Văn hóa Đồ gốm Xám vẽ (Painted Grey Ware culture, khoảng 1200–600 TCN); văn hóa này không mở rộng về phía Đông vượt quá vùng Doab sông Hằng-Yamuna. Nó khác biệt so với nền văn hóa tại vùng Trung tâm sông Hằng—một nền văn hóa có mối liên hệ nhưng mang những nét dị biệt rõ rệt, gắn liền với Văn hóa Đồ gốm Đen bóng phương Bắc (Northern Black Polished Ware) và các đại quốc gia (Mahajanapadas) như Kosala và Magadha.

Theo Kulke và Rothermund, giai đoạn này chứng kiến sự xuất hiện của hệ thống varna, mà trong bối cảnh lịch sử Ấn Độ lúc bấy giờ là một "trật tự đẳng cấp mang tính tôn ti, phản ánh sự phân công lao động giữa các tầng lớp xã hội khác nhau". Bốn đẳng cấp của thời kỳ Vệ-đà bao gồm: các tu sĩ Bà-la-môn và giới quý tộc chiến binh đứng đầu; nông dân tự do và thương nhân xếp thứ ba; và nô lệ, người lao động cùng thợ thủ công nằm ở tầng lớp thứ tư.

Đây là giai đoạn mà nông nghiệp, luyện kim, sản xuất hàng hóa cũng như thương mại mở rộng mạnh mẽ. Các văn bản thuộc kỷ nguyên Vệ-đà, bao gồm những bộ Upanishad sơ kỳ và nhiều bộ Sutra quan trọng đối với văn hóa Ấn Độ giáo sau này, cũng đã được hoàn tác trong thời kỳ này.

Đô thị hóa 
Đến thế kỷ thứ 6 TCN, các đơn vị chính trị đã hợp nhất thành những vương quốc quy mô lớn được gọi là Mahajanapadas (Thập lục Đại quốc).  Quá trình đô thị hóa đã khởi phát tại các vương quốc này; thương mại và lữ hành hưng thịnh, khiến cho việc kết nối ngay cả giữa những vùng lãnh thổ cách trở về địa lý cũng trở nên thuận lợi. Anga, một tiểu vương quốc nằm ở phía Đông Magadha (tiếp giáp với Tây Bengal ngày nay), đã định hình nên biên giới cực Đông của nền văn hóa Vệ-đà.

Sự kết thúc của thời kỳ Vệ-đà được đánh dấu bởi những biến chuyển sâu sắc về ngôn ngữ, văn hóa và chính trị. Tác phẩm ngữ pháp của Pāṇini đánh dấu đỉnh cao cuối cùng trong quá trình điển chế hóa các văn bản Sutra, đồng thời khởi đầu cho giai đoạn tiếng Phạn Cổ điển (Classical Sanskrit).

Trong khi đó, tại vùng Kosala-Magadha, các phong trào shramana (Sa-môn)—bao gồm Kỳ Na giáo và Phật giáo—đã phản kháng lại thẩm quyền tự phong và tính chính thống của các tu sĩ Bà-la-môn nhập cư, cũng như chối bỏ kinh điển và nghi lễ Vệ-đà của họ. Theo học giả Bronkhorst, văn hóa Sa-môn đã nảy sinh tại vùng "Đại Magadha"; đây là một nền văn hóa thuộc hệ Ấn-Âu nhưng phi Vệ-đà. Trong nền văn hóa này, đẳng cấp Sát-đế-lỵ (kshatriyas) được xếp ở vị thế cao hơn Bà-la-môn, đồng thời phủ nhận thẩm quyền và các nghi thức Vệ-đà.

Vùng Đại Magadha đã đạt đến cực thịnh dưới thời Đế quốc Maurya.  Song song đó, cuộc xâm lược thung lũng Indus của Đế quốc Achaemenid dưới thời Cyrus và Darius I vào đầu thế kỷ thứ 6 TCN đã đánh dấu sự khởi đầu của những ảnh hưởng ngoại lai; xu hướng này tiếp tục diễn ra tại các Vương quốc Ấn-Hy Lạp, Ấn-Scythia và Ấn-Parthia. Giai đoạn này đạt đến đỉnh điểm với sự hưng khởi của Đế quốc Kushan và Đế quốc Gupta, dẫn đến sự hình thành "Sự dung hợp Ấn Độ giáo" (Hindu Synthesis).

Văn hóa

Xã hội 
Mặc dù xã hội Vệ-đà tương đối bình đẳng theo nghĩa chưa hình thành một hệ thống phân tầng rõ rệt về giai cấp kinh tế - xã hội hay đẳng cấp, nhưng thời kỳ này đã bắt đầu chứng kiến sự nhen nhóm của một trật tự tôn ti xã hội. Thứ bậc chính trị được định đoạt dựa trên địa vị: đứng đầu là rājan (vua hoặc thủ lĩnh bộ lạc) và rājanya (tầng lớp quý tộc bộ lạc); ở giữa là viś (thường dân); và dưới đáy là dāsa cùng dasyu (những người hầu không phải tộc Aryan).
Các thuật ngữ Brahamana (Bà-la-môn) và Kshatriya (Sát-đế-lỵ) đã xuất hiện trong các cuốn sách gia tộc của kinh Rigveda, song chúng chưa gắn liền với khái niệm varna (đẳng cấp). Các thuật ngữ Vaishya (Phệ-xá) và Shudra (Thủ-đà-la) hoàn toàn vắng bóng. Những câu thơ trong Rigveda, chẳng hạn như 3.44–45, cho thấy sự thiếu vắng của một hệ thống phân tầng xã hội nghiêm ngặt, đồng thời phản ánh sự tồn tại của tính cơ động xã hội:"Hỡi Indra, Đấng mê say soma, Ngài sẽ biến con thành người bảo hộ dân chúng, hay phong con làm vua? Ngài sẽ cho con trở thành bậc hiền triết đã uống soma, hay ban cho con sự giàu sang vô tận?"Thiết chế hôn nhân giữ vai trò quan trọng, với nhiều hình thức khác nhau được ghi nhận trong Rigveda, bao gồm chế độ một vợ một chồng, đa thê và cả đa phu. Người Aryan Vệ-đà tôn trọng cả các nữ hiền triết lẫn các nữ thần. Phụ nữ có quyền tự chọn phu quân và được phép tái giá nếu chồng qua đời hoặc mất tích. Trong gia đình, người vợ nắm giữ một vị thế đáng kính trọng. Về ẩm thực, người dân tiêu thụ sữa, các chế phẩm từ sữa, ngũ cốc, trái cây và rau củ. Việc ăn thịt cũng được đề cập đến; tuy nhiên, loài bò được dán nhãn là aghnya (bất khả sát – không được giết). Trang phục thường được làm từ bông, len và da thú. Soma và sura là hai loại đồ uống phổ biến trong xã hội Vệ-đà, trong đó soma được tôn giáo thần thánh hóa. Về nghệ thuật, các nhạc cụ được sử dụng bao gồm sáo (vana), đàn luýt (vina), đàn hạc, chũm chọe và trống; người dân cũng đã sử dụng thang âm bảy nốt (heptatonic scale). Ngoài ra, khiêu vũ, kịch nghệ, đua xe ngựa chiến và cờ bạc là những thú tiêu khiển phổ biến khác.

Sự trỗi dậy của các nhà nước quân chủ trong thời Hậu kỳ Vệ-đà đã dẫn đến sự xa cách ngày càng lớn giữa rajan (nhà vua) và dân chúng, đồng thời đánh dấu sự hình thành của hệ thống phân tầng đẳng cấp varna. Xã hội bị phân chia thành bốn nhóm xã hội chính: Bà-la-môn (Brahmanas), Sát-đế-lỵ (Kshatriyas), Phệ-xá (Vaishyas) và Thủ-đà-la (Shudras). Các văn bản Hậu kỳ Vệ-đà đã ấn định chặt chẽ ranh giới xã hội, vai trò, địa vị và mức độ thanh tịnh về mặt nghi lễ cho từng nhóm. Bộ Shatapatha Brahmana gắn liền Bà-la-môn với sự thuần khiết về huyết thống, phẩm hạnh tốt đẹp, vinh quang, cùng nhiệm vụ giảng dạy hoặc bảo vệ dân chúng; Sát-đế-lỵ gắn liền với sức mạnh, danh tiếng, quyền cai trị và chiến tranh; Phệ-xá gắn liền với sự thịnh vượng vật chất và các hoạt động sản xuất như chăn nuôi và nông nghiệp; còn Thủ-đà-la gắn liền với nghĩa vụ phụng sự các đẳng cấp cao hơn.

Hiệu lực của lễ tế Rajasuya phụ thuộc vào đẳng cấp của người thực hiện nghi lễ. Lễ Rajasuya được cho là ban cho Bà-la-môn hào quang, cho Sát-đế-lỵ lòng dũng cảm, cho Phệ-xá sức mạnh sinh sôi và cho Thủ-đà-la sự ổn định. Tuy nhiên, trật tự tôn ti của ba đẳng cấp đứng đầu vẫn còn khá mơ hồ trong các văn bản Hậu Vệ-đà. Bộ Panchavamsha Brahmana và khổ thơ 13.8.3.11 của Shatapatha Brahmana xếp Sát-đế-lỵ lên trên Bà-la-môn và Phệ-xá; trái lại, khổ thơ 1.1.4.12 lại đặt Bà-la-môn và Phệ-xá ở vị thế cao hơn Sát-đế-lỵ và Thủ-đà-la. Bài kinh Purusha Sukta hình dung bốn đẳng cấp varna như những bộ phận có tôn ti nhưng liên kết chặt chẽ với nhau trong một chỉnh thể hữu cơ. Bất chấp sự phân tầng xã hội ngày càng gia tăng trong thời kỳ Hậu Vệ-đà, những bài thánh ca như Rigveda IX.112 vẫn cho thấy sự tồn tại của tính cơ động xã hội ở mức độ nhất định: "Tôi là người tụng niệm thánh ca, cha tôi là thầy thuốc, còn mẹ tôi nghiền (ngô) bằng cối đá. Chúng tôi mong cầu đạt được sự giàu sang qua những công việc khác nhau."

Hộ gia đình đã trở thành đơn vị cơ bản quan trọng trong thời kỳ Hậu Vệ-đà. Sự đa dạng về hình thái gia đình trong kỷ nguyên Vệ-đà trước đó dần nhường chỗ cho mô hình hộ gia đình lý tưởng hóa, được lãnh đạo bởi một grihapati (gia chủ). Mối quan hệ giữa vợ chồng, cha con được sắp xếp theo trật tự tôn ti nghiêm ngặt; người phụ nữ bị gán cho những vai trò phụ thuộc và phục tùng. Chế độ đa thê phổ biến hơn so với chế độ đa phu, và các văn bản như Taittiriya Samhita đã ghi nhận những điều kiêng kỵ liên quan đến phụ nữ trong kỳ kinh nguyệt. Tuy nhiên, các văn bản Hậu Vệ-đà cũng đề cập đến đa dạng các ngành nghề mà phụ nữ đảm nhận. Phụ nữ tham gia chăn dắt gia súc, vắt sữa bò, chải len; họ cũng là những thợ dệt, thợ nhuộm và người nghiền ngũ cốc. Hình tượng nữ chiến binh cũng xuất hiện, tiêu biểu là Vishpala, người đã mất một chân trong chiến trận. Kinh Upanishad còn ghi danh hai nữ triết gia. Trong bản dịch Upanishad của mình, học giả Patrick Olivelle nhận định: "Việc những người phụ nữ này được giới thiệu mà không cần bất kỳ sự biện giải hay giải thích nào về lý do tại sao phụ nữ lại có thể tham gia vào các đàm luận thần học, cho thấy địa vị xã hội và tôn giáo tương đối cao của phụ nữ, ít nhất là đối với những người thuộc một số tầng lớp xã hội nhất định trong giai đoạn này."

Cấu trúc xã hội 
Người Aryan Vệ-đà sơ kỳ được tổ chức theo hình thái bộ lạc thay vì các vương quốc. Thủ lĩnh của một bộ lạc được gọi là rajan. Quyền tự trị của rajan bị kiềm chế bởi các hội đồng bộ lạc gọi là sabha và samiti. Hai cơ quan này chịu một phần trách nhiệm trong việc quản trị bộ lạc. Rajan không thể lên ngôi nếu thiếu sự phê chuẩn của họ. Sự phân biệt giữa hai cơ quan này vẫn chưa thực sự rõ ràng. Arthur Llewellyn Basham, một sử gia và nhà Ấn Độ học lỗi lạc, đưa ra giả thuyết rằng sabha là cuộc họp của những nhân vật vai vế trong bộ lạc, trong khi samiti là cuộc họp của toàn thể các thành viên bộ lạc tự do. Một số bộ lạc không có thủ lĩnh cha truyền con nối mà được cai quản trực tiếp bởi các hội đồng bộ lạc. Rajan sở hữu một triều đình sơ khai với sự tham dự của các cận thần (sabhasad) và các trưởng nhóm (gramani). Trách nhiệm chính của rajan là bảo vệ bộ lạc. Ông được hỗ trợ bởi một số chức quan, bao gồm purohita (tế sư/tuyên úy), senani (thống lĩnh quân đội), dutas (sứ giả) và spash (gián điệp). Purohita đảm nhiệm việc thực hiện các nghi lễ và niệm chú để cầu chiến thắng trong chiến tranh và sự thịnh vượng trong thời bình.

Trong thời kỳ Hậu Vệ-đà, các bộ lạc đã hợp nhất thành những tiểu vương quốc, sở hữu kinh đô và một hệ thống hành chính sơ khai.  Để củng cố năng lực quản trị các nhà nước mới này, các vị vua cùng giới tu sĩ Bà-la-môn đã tiến hành hệ thống hóa các bài thánh ca Vệ-đà thành những tuyển tập và phát triển một hệ thống nghi lễ mới (tức nghi lễ Śrauta chính thống ngày nay) nhằm gia cố trật tự phân tầng xã hội đang thành hình. Rajan lúc này được xem là người trấn giữ trật tự xã hội và là đấng bảo hộ của rashtra (chính thể/quốc gia). Chế độ quân chủ cha truyền con nối bắt đầu xuất hiện; các cuộc thi tài như đua xe ngựa, cướp gia súc hay trò chơi xúc xắc—vốn trước đây là phương thức quyết định ai xứng đáng làm vua—nay chỉ còn mang tính chất nghi thức danh nghĩa. Các nghi lễ trong kỷ nguyên này tôn vinh vị thế của nhà vua lên trên dân chúng. Đôi khi, nhà vua được tôn xưng là samrat (Hoàng đế/Vua tối cao). 

Quyền lực chính trị ngày càng tăng cho phép rajan giành quyền kiểm soát lớn hơn đối với các nguồn lực sản xuất. Khoản dâng tặng tự nguyện (bali) trước kia nay đã biến đổi thành cống nạp bắt buộc; tuy nhiên, một hệ thống thuế khóa có tổ chức vẫn chưa được thiết lập. Sabha và samiti vẫn được nhắc đến trong các văn bản Hậu Vệ-đà, song song với sự bành trướng quyền lực của nhà vua, tầm ảnh hưởng của các tổ chức này đã suy giảm rõ rệt. Đến cuối thời kỳ Hậu Vệ-đà, nhiều hình thái thể chế chính trị khác nhau đã xuất hiện tại Ấn Độ, bao gồm các nhà nước quân chủ (rajya), các nhà nước đầu sỏ (gana hoặc sangha), và các lãnh địa bộ lạc.

Theo phân tích của Michael Witzel về Vương quốc Kuru, thực thể này có thể được đặc tả là "nhà nước" Vệ-đà sớm nhất trong thời kỳ Trung Vệ-đà. Tuy nhiên, Robert Bellah nhận định rằng rất khó để "xác quyết" liệu người Kuru đã lập nên một "nhà nước" thực thụ hay chỉ dừng lại ở mô hình một chế độ thủ lĩnh phức hợp. Lý do là bởi các vị vua Kuru chưa bao giờ thụ phong các tước hiệu hoàng gia cao hơn "rājan"—một danh xưng mang nghĩa "thủ lĩnh" hơn là "vua" trong ngữ cảnh Vệ-đà lúc bấy giờ.

Thời kỳ Trung Vệ-đà cũng được đặc trưng bởi sự vắng bóng các đô thị. Bellah so sánh đặc điểm này với quá trình hình thành nhà nước sơ khai tại Hawaii cổ đại và "Ai Cập thời kỳ rất sớm"—những nơi vốn là các "nhà nước lãnh thổ" (territorial states) thay vì "nhà nước thành bang" (city-states). Do đó, "chính triều đình, chứ không phải thành phố, mới đóng vai trò trung tâm, và triều đình này thường xuyên trong trạng thái lưu động." Sử gia Romila Thapar mô tả quá trình hình thành nhà nước thời kỳ Vệ-đà đang ở trong tình trạng "phát triển bị kìm hãm". Nguyên nhân là do các thủ lĩnh địa phương vẫn giữ quyền tự trị tương đối, và nguồn của cải dư thừa—lẽ ra có thể được dồn lực cho công cuộc kiến thiết bộ máy nhà nước—lại bị tiêu tốn vào các nghi lễ ngày càng xa hoa, phô trương nhằm mục đích cấu trúc lại các quan hệ xã hội.

Thời kỳ Upanishad, giai đoạn cuối cùng của kỷ nguyên Vệ-đà, diễn ra gần như đồng thời với một làn sóng hình thành nhà nước mới, gắn liền với sự khởi đầu của quá trình đô thị hóa tại Thung lũng sông Hằng. Cùng với sự bùng nổ dân số và mạng lưới thương mại, những biến đổi kinh tế - xã hội này đã tạo áp lực lên các lối sống cổ truyền, tạo tiền đề cho sự ra đời của các bộ Upanishad và các phong trào śramaṇa (Sa-môn) sau đó, đồng thời đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ Vệ-đà để chuyển sang thời kỳ Mahajanapada.

Kinh tế 
Nền kinh tế trong thời kỳ Vệ-đà được duy trì dựa trên sự kết hợp giữa chăn nuôi du mục và canh tác nông nghiệp. Trong kinh Rigveda đã xuất hiện những ghi chép đề cập đến việc san lấp đồng ruộng, xử lý hạt giống và lưu trữ ngũ cốc trong các chum lớn. Chiến lợi phẩm thu được từ chiến tranh cũng là một nguồn của cải chính yếu. Các hoạt động trao đổi kinh tế chủ yếu được thực hiện thông qua hình thức biếu tặng, đặc biệt là cống nạp cho vua (bali) và bố thí cho tu sĩ (dana), cũng như phương thức hàng đổi hàng với việc sử dụng gia súc làm đơn vị định giá. Mặc dù vàng được nhắc đến trong một số bài thánh ca, song không có dấu hiệu nào cho thấy sự hiện diện của tiền xu.

Ngành luyện kim không được đề cập trực tiếp trong Rigveda, nhưng thuật ngữ ayas và các công cụ chế tác từ nó như dao cạo, vòng đeo tay, rìu lại được nhắc đến; thậm chí một khổ thơ còn mô tả quá trình tinh luyện ayas. Một số học giả tin rằng ayas ám chỉ sắt, còn các từ dham và karmara ám chỉ thợ hàn sắt. Tuy nhiên, bằng chứng ngữ văn học chỉ ra rằng ayas trong Rigveda chỉ ám chỉ đồng đỏ (copper) và đồng thau (bronze). Trong khi đó, sắt—được gọi là śyāma ayas (nghĩa đen là "kim loại đen")—lần đầu tiên được nhắc đến trong kinh Atharvaveda thời hậu Rigveda. Do đó, Thời kỳ Sơ kỳ Vệ-đà được xác định là một nền văn hóa thuộc Thời đại Đồ đồng, trong khi Thời kỳ Hậu Vệ-đà thuộc Thời đại Đồ sắt.

Sự chuyển dịch của xã hội Vệ-đà từ lối sống bán du mục sang nông nghiệp định cư trong thời kỳ Hậu Vệ-đà đã dẫn đến sự gia tăng thương mại và cạnh tranh tài nguyên. Nông nghiệp giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động kinh tế dọc thung lũng sông Hằng trong giai đoạn này. Các hoạt động canh tác ngày càng trở nên phức tạp và việc ứng dụng nông cụ bằng sắt (krishna-ayas hoặc shyama-ayas) ngày càng phổ biến. Các loại cây trồng chủ lực bao gồm lúa mì, lúa gạo và lúa mạch. Sản lượng thặng dư từ nông nghiệp đã tạo cơ sở vật chất để nuôi dưỡng các vương quốc tập quyền đang trỗi dậy vào thời điểm đó. Các nghề thủ công và ngành nghề mới như mộc, làm đồ da, thuộc da, gốm sứ, chiêm tinh, kim hoàn, nhuộm và làm rượu đã xuất hiện và phát triển. Ngoài đồng đỏ, đồng thau và vàng, các văn bản Hậu Vệ-đà còn đề cập đến thiếc, chì và bạc.

Trong một số bài thánh ca, thuật ngữ Panis được dùng để chỉ giới thương nhân; tuy nhiên, ở những đoạn khác, nó lại ám chỉ những kẻ bủn xỉn, giấu giếm của cải và không thực hành các nghi lễ hiến tế Vệ-đà. Một số học giả đưa ra giả thuyết rằng người Panis là các thương nhân Semitic song bằng chứng củng cố cho quan điểm này còn rất hạn chế. Các bài thánh ca trong Rigveda đã liệt kê hàng loạt ngành nghề như chiến binh, tu sĩ, người chăn nuôi gia súc, nông dân, thợ săn, thợ cạo, người làm rượu; cùng các nghề thủ công như chế tác xe ngựa chiến, đóng xe kéo, thợ mộc, gia công kim loại, thuộc da, chế tác cung tên, may mặc, dệt vải, và đan chiếu từ cỏ hoặc lau sậy. Một số trong những công việc này có thể đã đòi hỏi những thợ thủ công chuyên trách toàn thời gian. Văn bản cũng chứa đựng các ghi chép về thuyền bè và đại dương. Quyển X của Rigveda đã đề cập đến cả đại dương phía Đông và đại dương phía Tây.

Về chế độ sở hữu, quyền sở hữu tài sản cá nhân chưa tồn tại; thay vào đó, toàn bộ thị tộc nắm giữ quyền sở hữu chung đối với đất đai và các đàn gia súc. Tình trạng nô lệ (dasa đối với nam, dasi đối với nữ) phát sinh do tù binh chiến tranh hoặc do mất khả năng chi trả nợ nần cũng được đề cập đến. Tuy nhiên, nô lệ chủ yếu phục vụ các công việc trong phạm vi hộ gia đình thay vì tham gia vào các hoạt động sản xuất nông nghiệp hay thủ công nghiệp.

Tôn giáo 

Các văn bản được xác định niên đại thuộc thời kỳ Vệ-đà chủ yếu là bốn bộ kinh Veda, nhưng các bộ Brahmanas (Phạm thư), Aranyakas (Lâm thư) và các bộ Upanishad (Áo nghĩa thư) cổ hơn, cũng như các Śrautasutras (Kinh tế lễ) cổ nhất cũng được coi là thuộc hệ thống văn bản Vệ-đà. Các kinh Veda ghi lại các nghi thức phụng vụ liên quan đến những lễ tế và hiến tế do 16 hoặc 17 tu sĩ Śrauta và các purohita (tế sư hoàng gia) thực hiện.

Các Rishi (Hiền triết/Thánh nhân), những người soạn tác các bài thánh ca trong Rigveda, được xem là những nhà thơ và nhà tiên kiến được thần linh truyền cảm hứng (trong thời hậu Vệ-đà, họ được hiểu là những "người nghe" được chân lý Veda hằng hữu; thuật ngữ Śruti có nghĩa là "cái được nghe" hay "thiên khải").

Phương thức thờ phụng chủ đạo là thực hiện các lễ hiến tế (Yajna), bao gồm việc tụng niệm các câu thơ Rigveda (xem tụng niệm Vệ-đà), hát các bài ca Saman và 'lẩm bẩm' các câu thần chú hiến tế (Yajus). Yajna bao gồm hành động hiến tế và hóa khí các havana sámagri (các chế phẩm thảo mộc dùng để tế lễ) trong ngọn lửa, đi kèm với việc tụng niệm các thần chú (mantras) Vệ-đà. Ý nghĩa cao cả của từ yajna bắt nguồn từ động từ tiếng Phạn yaj, hàm chứa ba ý nghĩa: thờ phụng chư thiên (devapujana), sự đoàn kết/hợp nhất (saògatikaraña) và lòng bố thí/từ thiện (dána). Một yếu tố cốt yếu trong nghi lễ là ngọn lửa hiến tế—tức thần Lửa Agni linh thiêng—nơi các vật phẩm hiến tế được đổ vào, bởi người xưa tin rằng mọi thứ dâng lên ngọn lửa sẽ được chuyển tải đến Thượng đế. Người dân cầu nguyện để có mưa thuận gió hòa, gia súc sinh sôi, sinh được con trai, sống trường thọ và đạt được 'thiên giới'.

Người Vệ-đà tin vào sự luân hồi chuyển kiếp của linh hồn. Đến thời kỳ Atharvaveda, cây Đa đề và con bò đã được thần thánh hóa. Nhiều khái niệm cốt lõi của triết học Ấn Độ được tôn sùng sau này như Dharma (Đạo/Pháp), Karma (Nghiệp), v.v., đều có nguồn gốc từ các kinh Veda.

Các vị thần chủ chốt trong hệ thống thần linh Vệ-đà bao gồm Indra, Agni (Lửa hiến tế), và Soma; cùng một số vị thần bảo trợ trật tự xã hội như Mitra–Varuna, Aryaman, Bhaga và Amsa; bên cạnh đó là các vị thần tự nhiên như Surya (Mặt trời), Vayu (Gió) và Prithivi (Trái đất). Các nữ thần bao gồm Ushas (Bình minh), Prithvi và Aditi (mẹ của các thần Aditya, đôi khi được hình tượng hóa là con bò cái). Các dòng sông, đặc biệt là sông Saraswati, cũng được tôn sùng như những nữ thần. Các vị thần không được xem là toàn năng. Mối quan hệ giữa con người và thần linh mang tính chất giao dịch, trong đó Agni (ngọn lửa hiến tế) đóng vai trò sứ giả kết nối hai bên. Những dấu vết đậm nét của một tôn giáo Ấn-Iran chung vẫn còn hiện hữu rõ ràng, đặc biệt là trong tục thờ cúng Soma và hỏa giáo (tục thờ lửa); cả hai yếu tố này đều được bảo lưu trong Bái Hỏa giáo của Ba Tư.

Đạo đức trong kinh Veda dựa trên các khái niệm về Satya và Rta. Satya là nguyên lý của sự hợp nhất bắt nguồn từ Tuyệt đối thể. Trong khi đó, Ṛta là sự biểu hiện của Satya, có chức năng điều tiết và phối hợp sự vận hành của vũ trụ và vạn vật bên trong nó. Việc tuân thủ Ṛta sẽ thúc đẩy sự tiến bộ, trong khi sự vi phạm nguyên lý này sẽ dẫn đến sự trừng phạt.

Văn học 

Việc tái hiện lịch sử Ấn Độ thời Vệ-đà chủ yếu dựa trên các chi tiết nội tại trong văn bản, nhưng có thể đối chiếu tương quan với các dữ liệu khảo cổ học liên quan. Về mặt ngôn ngữ học, các văn bản Vệ-đà có thể được phân loại thành năm tầng niên đại:

 Văn bản Rigveda: Rigveda là văn bản cổ xưa nhất trong số các văn bản Vệ-đà còn được bảo lưu đến nay. Nó lưu giữ nhiều yếu tố Ấn-Iran chung, cả về ngôn ngữ lẫn nội dung, vốn không còn hiện diện trong bất kỳ văn bản Vệ-đà nào khác. Khoảng thời gian của nó nhiều khả năng tương ứng với Văn hóa Hậu Harappa, Văn hóa Mộ táng Gandhara và Văn hóa Gốm màu đất son (OCP).
 Các văn bản ngôn ngữ Mantra (Thần chú): Giai đoạn này bao gồm cả ngôn ngữ thần chú (mantra) và văn xuôi của Atharvaveda (các nhánh Paippalada và Shaunmkiya), Rigveda Khilani, Samaveda Samhita (chứa khoảng 75 câu thần chú không có trong Rigveda), và các thần chú của Yajurveda.
 Các văn bản văn xuôi Samhita: Giai đoạn này đánh dấu sự khởi đầu của công cuộc sưu tập và điển chế hóa quy chuẩn Vệ-đà . Một thay đổi ngôn ngữ quan trọng trong giai đoạn này là sự biến mất hoàn toàn của lối cầu khẩn. 
 Các văn bản văn xuôi Brahmana: Các bộ Brahmana chính thức (Brahmanas proper) của bốn bộ kinh Veda thuộc về giai đoạn này, cũng như các bộ Aranyaka (Lâm thư), những bộ Upanishad cổ nhất (BAU, ChU, JUB) và các bộ Śrautasutra cổ nhất (BSS, VadhSS).
 Các văn bản ngôn ngữ Sutra: Đây là tầng cuối cùng của tiếng Phạn Vệ-đà kéo dài đến khoảng năm 500 TCN, bao gồm phần lớn các bộ Śrauta Sutra và Grhya Sutra (Kinh gia lễ), cùng một số bộ Upanishad (ví dụ: KathU, MaitrU).

Xem thêm 

 Lịch sử Ấn Độ
 Văn minh thung lũng Indus

Tham khảo

Nguồn 

Lịch sử Punjab
Châu Á thời đại đồ sắt
Lịch sử cổ đại Pakistan
Ấn Độ cổ đại
giá trị quyển dài