Nhật Bản khảo

Nhật Bản khảo (chữ Hán: 日本考) là tác phẩm chuyên khảo về Nhật Bản do Lý Ngôn Cung và Hác Kiệt đồng biên soạn, hoàn thành vào những năm Vạn Lịch thời Minh. Cuốn sách này được biên soạn vào thời kỳ đầu của cuộc chiến tranh Nhâm Thìn tại Triều Tiên, khi Nhật Bản đang đẩy mạnh xâm lược Triều Tiên và nhà Minh bắt đầu can thiệp vào cuộc xung đột này. Hai tác giả đều là tướng lĩnh cao cấp đương thời. Nội dung sách khi biên soạn chủ yếu dựa trên truyền văn và các sử liệu cũ, chứ không phải ghi chép từ trải nghiệm trực tiếp của hai người; tuy nhiên, cũng có một số tư liệu được thu thập từ những người từng đến Nhật Bản. Trong số các công trình nghiên cứu chuyên sâu về Nhật Bản thời bấy giờ, cuốn sách này được đánh giá và coi trọng ở mức độ đáng kể.

Tác giả và quá trình biên soạn
Hai tác giả của cuốn sách này là Lý Ngôn Cung và Hác Kiệt, đều là người thời Minh, từng trải qua cuộc chiến tranh Nhâm Thìn tại Triều Tiên. Lý Ngôn Cung, vào niên hiệu Vạn Lịch, được tập tước Lâm Hoài hầu, từng làm Thủ bị Nam Kinh và giữ chức Đốc kinh doanh nhung chính (tổng quản quân đội tại kinh đô). Khi chiến tranh Nhâm Thìn bùng nổ, con trai ông là Lý Tông Thành từng được Thạch Tinh tiến cử làm sứ giả đi thương thuyết với quân Nhật, nhưng do hai lần bỏ trốn về nước nên bị tống giam và đày đi trấn thủ biên thùy.

Sự nghiệp quan trường của Hác Kiệt phong phú hơn. Ông từng kinh qua các chức vụ như Ngự sử, Tuần phủ Cơ Phụ, Phó sứ Thiểm Tây, Tả Bố chính sứ Sơn Tây, Liêu Đông Uyển mã tự khanh kiêm Hải đạo binh bị, Án sát sứ Sơn Đông. Năm Vạn Lịch thứ 17 (1589), ông giữ chức Hữu Khiêm đô ngự sử, Tuần phủ Liêu Đông, sau thăng lên Hữu Phó đô ngự sử. Trong chiến tranh Nhâm Thìn, ông được chuyển làm Binh bộ Hữu thị lang, Hiệp lý kinh doanh nhung chính, Hữu Đô ngự sử. Do phản đối nghị hòa nên ông bị điều đi Nam Kinh, sau này lần lượt giữ chức Hộ bộ Thượng thư và Công bộ Thượng thư.

Về nguyên nhân hai người cùng biên soạn cuốn sách này, theo Tứ khố toàn thư Tổng mục – Tồn mục đề yếu, khi chiến tranh Nhâm Thìn bùng nổ, Lý Ngôn Cung đang giữ chức Đốc kinh doanh nhung chính, còn Hác Kiệt giữ chức Hữu Đô ngự sử. Nhận thấy Nhật Bản đang trở thành mối họa lớn, họ đã cùng nhau tập hợp những điều mắt thấy tai nghe để viết nên cuốn sách này. Về nguồn tư liệu của sách, học giả hiện đại Uông Hướng Vinh cho rằng nội dung chủ yếu dựa vào các truyền văn đương thời và ghi chép trong sử cũ, rồi phân loại, sắp xếp lại mà thành, chứ không phải ghi chép từ trải nghiệm trực tiếp của hai tác giả; tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng trong sách vẫn chứa đựng một số tư liệu sơ cấp được thu thập trực tiếp từ những người đã từng đến Nhật Bản.

Cấu trúc và nội dung
Cuốn sách được chia thành các phần bản đồ và 5 quyển nội dung chính như sau:
Nhật Bản quốc đồ: Bản đồ lược khảo về quốc gia Nhật Bản.
Quyển I: Bao gồm nhiều mục như "Oa Quốc sự lược (Tóm lược sự việc nước Oa)", "Kỳ Nội bộ", "Dịch", "Hộ", "Khóa", "Khấu thuật" (Kỹ thuật xâm lược/hành quân), "Oa hộ"..., ghi chép về tình hình chung của Nhật Bản.
Quyển II: Tập trung vào lịch sử, địa lý, quan hệ đối ngoại và phong tục xã hội. Các mục bao gồm: "Thế hệ quốc vương", "Triều cống", "Pháp độ", "Hôn nhân", "Tang lễ", "Giao thương", "Thời lệnh", "Ra khơi thông thương", "Nơi thương thuyền hội tụ", "Tam giáo", "Cửu lưu", "Công cụ bách nghệ", "Xướng ưu lệ tốt" (Tầng lớp thấp kém trong xã hội).
Quyển III: Giới thiệu về chữ viết Nhật Bản, bao gồm ba mục: "Tự thư", "Bảng 48 chữ cái Iroha" và "Ca dao".
Quyển IV: Giới thiệu về "Ngữ âm" (từ vựng) tiếng Nhật, chia thành 56 loại như: Thiên văn, Thời lệnh, Địa lý, Nhân vật, Con số, Nông cụ, Võ khí, Rau củ... Đây hoàn toàn là bảng từ vựng tiếng Nhật liên quan đến nhiều lĩnh vực đời sống.
Quyển V: Bao gồm "Văn từ", "Thi phú", "Sơn ca", "Cầm pháp", "Cầm phổ", "Kỳ cách" (Cách đánh cờ), "Chinh hành sở cấm" (Những điều kiêng kỵ khi xuất quân hoặc đi xa). Phần này thu thập các bài thơ văn viết bằng cả Hán ngữ lẫn tiếng Nhật, cùng các quy tắc về âm nhạc, cờ vây và các điều cấm kỵ.
※ Các mục trên chủ yếu tham khảo toàn bộ sách Nhật Bản khảo.
Ngoài ra, theo học giả hiện đại Uông Hướng Vinh, những bài thi phú được thu thập trong sách này thực tế không phải do người Nhật sáng tác, mà là của người nước khác (ví dụ như người Lưu Cầu). Điều này có thể là do sự nhầm lẫn khi thu thập, hoặc do các tác giả thời đó chưa thực sự khắt khe trong việc xác minh nguồn gốc các bài thơ ngoại quốc đang lưu hành nên đã đưa vào một cách tùy tiện.

Giá trị học thuật
Trong thời kỳ cận đại và hiện đại, các học giả cho rằng dù tư liệu về Nhật Bản trong cuốn sách này chưa thực sự hoàn thiện, nhưng nó đã góp phần bù đắp sự thiếu hụt kiến thức về Nhật Bản của người thời Minh, thậm chí còn có những điểm sáng tạo độc đáo. Học giả Tạ Quốc Trinh nhận xét rằng bản đồ các vùng miền Nhật Bản trong sách có phần "phương hướng mơ hồ", còn phần ghi chép lịch sử Nhật Bản thì "không tường tận và kỹ lưỡng bằng Minh sử"; nhưng về phương diện "nhân vật, sản vật, phong tục, ngôn ngữ, văn tự" thì thực sự "có thể bổ sung những thiếu sót mà Minh sử chưa đề cập đến". Một học giả khác là Uông Hướng Vinh cũng cho rằng trong số các sách nghiên cứu về Nhật Bản thời Minh, vẫn có những trước tác vượt trội hơn tác phẩm này; và những nội dung về dân sinh, phong tục, ngôn ngữ, văn tự trong sách cũng đều có nguồn gốc kế thừa. Tuy vậy, Nhật Bản khảo vẫn có những điểm sáng tạo riêng, đủ để người đương thời noi theo, học hỏi. Cho đến ngày nay, khi nghiên cứu về quan hệ Trung – Nhật thời Minh, cuốn sách này vẫn giữ nguyên giá trị tham khảo quan trọng, đặc biệt là ở mảng văn hóa và ngôn ngữ học lịch sử.

Tình hình lưu truyền và xuất bản
Cuốn sách này được khắc in sớm nhất vào khoảng từ tháng 7 âm lịch năm Vạn Lịch thứ 20 (1592) đến tháng 10 năm Vạn Lịch thứ 21 (1593). Cũng vào khoảng thời gian đó, có một cuốn sách mang tên Nhật Bản phong thổ ký, do Hầu Kế Cao biên soạn, được khắc in và phát hành. Tuy nhiên, nội dung, bố cục và kiểu chữ của sách này hoàn toàn giống với tác phẩm nói trên, có thể xem là "một cuốn sách hai bản khắc". Đến thập niên 1930, Thư viện Bắc Bình đã dựa trên bản khắc thời Vạn Lịch để in ảnh ấn và đưa vào bộ Thiện bản tùng thư. Tại Nhật Bản, có bản dịch và chú giải mang tên Dịch chú Nhật Bản khảo của Watanabe Mitsuo. Sau này, bản in ảnh ấn của sách cũng xuất hiện trong các bộ tùng thư danh giá như Tục tu Tứ khố toàn thư do Nhà xuất bản Cổ tịch Thượng Hải ấn hành và Tứ khố toàn thư Tồn mục tùng thư do Tề Lỗ thư xã (Tế Nam) ấn hành năm 1996. Về các bản hiệu đính và chú giải, có bản do Uông Hướng Vinh và Nghiêm Đại Trung hiệu chú, được Trung Hoa thư cục (Bắc Kinh) xuất bản năm 1983; về sau được in chung trong một tập cùng với tác phẩm Đường Đại Hòa thượng Đông chinh truyện (nói về hành trình của thiền sư Giám Chân sang Nhật Bản).

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Điển tịch nhà Minh
Sách lịch sử về Nhật Bản
Quan hệ Trung Quốc – Nhật Bản
Tài liệu lịch sử giao lưu giữa Trung Quốc và nước ngoài