Thông tin bịa đặt

Thông tin bịa đặt (Disinformation) hay Thông tin giả mạo hay thông tin sai sự thật là thông tin sai lệch hoặc gây hiểu lầm mà được cố ý lan truyền để lừa dối mọi người, hoặc để đảm bảo lợi ích kinh tế, hoặc động cơ chính trị và có thể gây hại cho công chúng. Thông tin bịa đặt là một thủ đoạn được dàn dựng tinh vi, trong đó các tác nhân sử dụng các lừa dối chiến lược và các chiến thuật thao túng truyền thông để thúc đẩy các mục tiêu chính trị, quân sự hoặc thương mại. Thông tin bịa đặt được thực hiện thông qua các chiến dịch phối hợp nhằm "vũ khí hóa nhiều thủ pháp câu từ và các cách hiểu biết, bao gồm không chỉ những điều sai trái mà còn cả sự thật, sự thật nửa vời, và phán đoán giá trị từ đó khai thác và thổi phồng các cuộc chiến tranh văn hóa và thúc đẩy các cuộc tranh cãi". Ngược lại, thông tin sai lệch (Misinformation) đề cập đến những điểm không chính xác bắt nguồn từ lỗi vô ý. Thông tin sai lệch có thể được sử dụng để tạo ra thông tin bịa đặt khi thông tin sai lệch đã biết được phổ biến một cách có mục đích và cố ý. Tin giả (Fake news) đôi khi được phân loại là một loại thông tin bịa đặt, nhưng các học giả đã khuyên không nên sử dụng hai thuật ngữ này thay thế cho nhau hoặc sử dụng hoàn toàn "tin giả" trong văn bản học thuật vì các chính trị gia đã vũ khí hóa nó để mô tả bất kỳ thông tin tin tức hoặc thông tin không có lợi nào cho họ. Gần đây nhất, thông tin bịa đặt đã được cố ý lan truyền qua mạng xã hội dưới dạng "tin giả", thông tin bịa đặt được ngụy trang dưới dạng các bài báo tin tức hợp pháp và nhằm đánh lừa người đọc hoặc người xem.

Giới học giả đều nhất trí rằng có một mức độ cao thông tin sai lệch, thông tin không chính xác và tuyên truyền trên mạng; tuy nhiên, vẫn chưa rõ mức độ ảnh hưởng của những thông tin sai lệch này đến thái độ chính trị của công chúng và do đó chưa rõ có ảnh hưởng đến kết quả chính trị hay không. Các nghiên cứu cho thấy bốn phương pháp chính để gieo rắc thông tin bịa đặt trực tuyến gồm kiểm duyệt có chọn lọc (thủ thuật hái quả anh đào và bong bóng lọc), thao túng xếp hạng tìm kiếm, Hack và phát tán thông tin bịa đặt, chia sẻ trực tiếp thông tin bịa đặt để lan truyền với tốc độ chóng mặt. Thông tin bịa đặt được khuếch đại trực tuyến do hành vi sai trái liên quan đến quảng cáo trực tuyến, đặc biệt là các tương tác máy tới máy của các hệ thống đấu thầu thời gian thực. Các công nghệ quảng cáo trực tuyến đã được sử dụng để khuếch đại thông tin bịa đặt do các khuyến khích tài chính và kiếm tiền từ nội dung do người dùng tạo và tin giả. Sự giám sát lỏng lẻo đối với thị trường quảng cáo trực tuyến có thể được sử dụng để khuếch đại thông tin bịa đặt, bao gồm cả việc sử dụng tiền đen được sử dụng cho quảng cáo chính trị. Thông tin bịa đặt thường được gán cho sự thao túng và can thiệp thông tin nước ngoài (FIMI). Trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, tờ Reuters lưu ý một cựu sĩ quan tình báo Mỹ nói rằng CIA sẽ cố gắng giành được lòng tin của các phóng viên và sử dụng họ như những đặc vụ, để tác động đến chính trị của một quốc gia thông qua phương tiện truyền thông địa phương của họ. Facebook là công ty truyền thông xã hội lớn nhất, đã bị các nhà báo phân tích và học giả chỉ trích thậm tệ vì ngăn chặn nghiên cứu độc lập bên ngoài về thông tin bịa đặt.

Từ nguyên
Nguồn gốc của từ Disinformation của H. Newman được đăng trên The Journal of Information Warfare năm 2021. Từ Disinformation xuất phát từ việc áp dụng tiền tố Latinh dis- vào information tạo nên ý nghĩa "Phản thông tin" hay "đảo ngược hoặc loại bỏ thông tin". Từ hiếm dùng này đã xuất hiện với cách sử dụng này trên báo in ít nhất là từ năm 1887. Một số người coi đó là một cách dịch sao phỏng của từ tiếng Nga là Dezinformatsiya (дезинформация). dường như bắt nguồn từ tên của một bộ phận tuyên truyền đen của KGB. Các nhà hoạch định Liên Xô trong những năm 1950 đã định nghĩa thông tin bịa đặt là "sự phổ biến (trên báo chí, trên đài phát thanh, v.v.) các báo cáo sai sự thật nhằm đánh lừa dư luận". Disinformation lần đầu tiên xuất hiện trong các từ điển vào năm 1985, cụ thể là, Webster's New College Dictionary và American Heritage Dictionary. Năm 1986, thuật ngữ Disinformation không được định nghĩa trong Webster's New World Thesaurus hay New Encyclopædia Britannica. Sau khi thuật ngữ của Liên Xô được biết đến rộng rãi vào những năm 1980, những người bản ngữ tiếng Anh đã mở rộng thuật ngữ này thành "bất kỳ thông tin liên lạc nào của chính phủ (công khai hoặc bí mật) chứa tài liệu sai lệch và gây hiểu lầm một cách cố ý, thường được kết hợp một cách chọn lọc với thông tin đúng sự thật, nhằm tìm cách đánh lừa và thao túng giới tinh hoa hoặc khán giả đại chúng". Đến năm 1990, việc sử dụng thuật ngữ Disinformation đã hoàn toàn được thiết lập trong tiếng Anh trong từ điển chính trị. Đến năm 2001, thuật ngữ disinformation đã được biết đến đơn giản như một cụm từ lịch sự hơn để nói ai đó đang nói dối. Tác giả Stanley B. Cunningham đã viết trong cuốn sách năm 2002 của ông The Idea of Propaganda rằng disinformation đã được sử dụng rộng rãi như một từ đồng nghĩa với tuyên truyền.

Áp dụng
Các nghiên cứu về thông tin bịa đặt thường quan tâm đến nội dung của hoạt động trong khi khái niệm rộng hơn về tác nhân thông tin nước ngoài (FIMI) quan tâm nhiều hơn đến "hành vi của một tác nhân" được mô tả thông qua khái niệm học thuyết quân sự về kỹ chiến thuật và diễn tiến (TTP). Thông tin bịa đặt chủ yếu được thực hiện bởi các cơ quan tình báo chính phủ, nhưng cũng đã được sử dụng bởi các tổ chức phi chính phủ và doanh nghiệp. Tổ chức bình phong (Front groups) là một dạng thông tin bịa đặt, vì chúng đánh lừa công chúng về mục tiêu thực sự của chúng và ai là người kiểm soát chúng. Cộng đồng Tình báo Hoa Kỳ đã chiếm dụng việc sử dụng thuật ngữ Disinformation vào những năm 1950 từ tiếng Nga Dezinformatsiya và bắt đầu sử dụng các chiến lược tương tự trong Chiến tranh Lạnh và trong xung đột với các quốc gia khác. Tờ The New York Times đã báo cáo vào năm 2000 rằng trong nỗ lực của CIA nhằm thay thế Mohammed Reza Pahlavi vào chức Thủ tướng Iran lúc bấy giờ là Mohammad Mossadegh, CIA đã đăng các câu chuyện hư cấu trên báo địa phương. Reuters đã ghi lại cách mà sau cuộc xâm lược Afghanistan năm 1979 của Liên Xô trong Chiến tranh Xô–Afghanistan, CIA đã đăng các bài báo sai sự thật trên các tờ báo của các quốc gia có đa số người Hồi giáo, tuyên bố không chính xác rằng các đại sứ quán Liên Xô đã tổ chức "lễ kỷ niệm ngày xâm lược". 

Vào tháng 10 năm 1986, thuật ngữ này đã trở nên phổ biến hơn ở Mỹ khi có tiết lộ rằng hai tháng trước đó, Chính quyền Reagan đã tham gia vào một chiến dịch thông tin bịa đặt chống lại nhà lãnh đạo lúc bấy giờ của Libya, Muammar Gaddafi. Đại diện Nhà Trắng Larry Speakes nói rằng các báo cáo về một cuộc tấn công đã được lên kế hoạch vào Libya như lần đầu tiên được đưa tin bởi The Wall Street Journal vào ngày 25 tháng 8 năm 1986, là "có thẩm quyền", và các tờ báo khác bao gồm The Washington Post sau đó đã viết các bài báo nói rằng điều này là thực tế. Đại diện Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ Bernard Kalb đã từ chức để phản đối chiến dịch thông tin bịa đặt, và nói rằng "niềm tin vào lời nói của nước Mỹ là nhịp đập của nền dân chủ của chúng ta". Nhánh hành pháp của chính quyền Reagan đã theo dõi các chiến dịch thông tin bịa đặt thông qua ba ấn phẩm hàng năm của Bộ Ngoại giao gồm Các Biện pháp Chủ động: Báo cáo về Nội dung và Quy trình của các Chiến dịch Tuyên truyền và Thông tin bịa đặt Chống Mỹ (1986); Báo cáo về các Biện pháp Chủ động và Tuyên truyền, 1986–87 (1987); và Báo cáo về các Biện pháp Chủ động và Tuyên truyền, 1987–88 (1989).

Thông tin bịa đặt có thể bao gồm việc phân phối các tài liệu, bản thảo và ảnh giả mạo, hoặc lan truyền tin đồn nguy hiểm và tình báo bịa đặt. Tuy nhiên, việc sử dụng các chiến thuật này có thể dẫn đến phản tác dụng, gây ra những hậu quả không mong muốn như các vụ kiện phỉ báng hoặc làm tổn hại đến danh tiếng của người đưa tin bịa đặt. Theo một báo cáo của Reuters, Mỹ đã điều hành một chiến dịch tuyên truyền tại Hoa Kỳ để lan truyền thông tin sai lệch về COVID-19 qua các hoạt động bí mật chống vắc xin Trung Quốc với thông tin bịa đặt về vắc xin COVID-19 Sinovac của Trung Quốc, bao gồm việc sử dụng các tài khoản mạng xã hội giả mạo để lan truyền thông tin bịa đặt rằng vắc xin Sinovac có chứa các thành phần có nguồn gốc từ thịt lợn nên nó là haram (cấm kỵ) theo luật Hồi giáo. Reuters cho biết Chiến dịch thông tin bịa đặt ChinaAngVirus được thiết kế để "chống lại cái mà họ coi là ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc tại Philippines" và được thúc đẩy bởi "[nỗi sợ] rằng ngoại giao COVID và tuyên truyền của Trung Quốc có thể kéo các nước Đông Nam Á khác, như Campuchia và Malaysia, lại gần Bắc Kinh hơn". Chiến dịch này cũng được mô tả là "sự trả đũa cho những nỗ lực của Bắc Kinh đổ lỗi cho Washington về đại dịch". Chiến dịch này kéo dài từ năm 2020 đến giữa năm 2021 và chủ yếu nhắm vào người dân ở Philippines với việc sử dụng một hashtag mạng xã hội cho "Trung Quốc là virus" bằng tiếng Tagalog. Nhà thầu chính cho quân đội Mỹ trong dự án này là General Dynamics IT đã nhận được 493 triệu USD nhờ làm rất tốt vai trò của mình.

Trên thế giới
Thông tin bịa đặt được công nhận là một thách thức toàn cầu đáng kể, ảnh hưởng đến các nền dân chủ và các hệ thống chính trị khác bằng cách làm xói mòn lòng tin của công chúng và phân mảnh cơ sở thực tế cho tranh luận công khai. Nó thường lan truyền nhanh chóng trực tuyến và cũng thường vượt xa thông tin chính xác từ đó góp phần vào sự phân cực chính trị, nghiên cứu thực nghiệm cũng liên kết thông tin bịa đặt với sự xói mòn dân chủ và khả năng phục hồi của chế độ trong bối cảnh độc tài. Giáo hoàng Phanxicô đã lên án thông tin bịa đặt trong một cuộc phỏng vấn năm 2016. Ông còn nói rằng rằng điều tồi tệ nhất mà các phương tiện truyền thông tin tức có thể làm là lan truyền thông tin bịa đặt và nói rằng hành động đó là một tội lỗi, so sánh những người lan truyền thông tin bịa đặt với những cá nhân tham gia vào chứng ái phân (coprophilia). Kể từ năm 2023, các thành viên Đảng Cộng hòa của Quốc hội Hoa Kỳ đã tấn công các nhà nghiên cứu nghiên cứu về thông tin bịa đặt là chống lại tự do ngôn luận và là một uyển ngữ cho sự kiểm duyệt của chính phủ. Vào ngày 18 tháng 4 năm 2025, trích dẫn một Sắc lệnh Hành pháp được ký bởi Trump, Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ đã đưa ra một tuyên bố hủy bỏ tài trợ cho nghiên cứu thông tin bịa đặt, trích dẫn rằng nó không phù hợp với các ưu tiên của NSF, "bao gồm nhưng không giới hạn ở những ưu tiên về đa dạng, công bằng và hòa nhập (DEI) và thông tin sai lệch/thông tin bịa đặt." Ở Việt Nam cũng có sự quan ngại về tình hình chống phá trên mặt trận tư tưởng khi các thế lực đưa ra những luận điệu sai trái, thông tin độc hại, đả kích, chia rẽ, bôi nhọ, vu khống, xuyên tạc nội bộ gây ảnh hưởng đến niềm tin, hoang mang dao động, vì nhà nước cho đó là âm mưu, thủ đoạn hết sức thâm độc của các thế lực thù địch trong chiến lược “Diễn biến hòa bình”.

Nghiên cứu
Nghiên cứu liên quan đến các nghiên cứu về thông tin bịa đặt đang gia tăng như một lĩnh vực tìm hiểu ứng dụng. Lời kêu gọi chính thức phân loại thông tin bịa đặt là một mối đe dọa an ninh mạng được đưa ra bởi những người ủng hộ do sự gia tăng của nó trên các trang mạng xã hội. Mặc dù sự phổ biến của các trang web truyền thông xã hội, Facebook và Twitter cho thấy hoạt động nhiều nhất về các chiến dịch thông tin bịa đặt đang hoạt động. Các kỹ thuật được báo cáo bao gồm sử dụng bot để khuếch đại ngôn từ kích động thù địch, thu thập dữ liệu bất hợp pháp và trả tiền cho troll để quấy rối và đe dọa các nhà báo. Trong khi nghiên cứu thông tin bịa đặt tập trung chủ yếu vào cách các tác nhân dàn dựng các trò lừa dối trên mạng xã hội, chủ yếu thông qua tin giả, nghiên cứu mới điều tra cách mọi người tiếp nhận những gì bắt đầu như là sự lừa dối và lưu hành chúng như quan điểm cá nhân của họ. Các học giả đã chỉ ra rằng thông tin bịa đặt không chỉ là mối đe dọa nước ngoài vì những kẻ cung cấp thông tin bịa đặt trong nước cũng đang tận dụng các phương tiện truyền thông truyền thống như báo chí, đài phát thanh và phương tiện truyền hình để phổ biến thông tin sai lệch. 

Nghiên cứu hiện tại cho thấy các nhà hoạt động chính trị trực tuyến cánh hữu ở Hoa Kỳ có thể có nhiều khả năng sử dụng thông tin bịa đặt như một chiến lược và chiến thuật hơn. Các chính phủ đã phản ứng bằng một loạt các chính sách để giải quyết những lo ngại về các mối đe dọa tiềm tàng mà thông tin bịa đặt gây ra cho nền dân chủ, tuy nhiên, có rất ít sự đồng thuận trong diễn ngôn chính sách tinh hoa hoặc tài liệu học thuật về ý nghĩa của việc thông tin bịa đặt đe dọa nền dân chủ, và cách các chính sách khác nhau có thể giúp chống lại các tác động tiêu cực của nó. Bằng chứng khác đã phát hiện ra rằng các chiến dịch thông tin bịa đặt hiếm khi thành công trong việc thay đổi chính sách đối ngoại của các quốc gia mục tiêu. Nghiên cứu cũng đầy thách thức vì thông tin bịa đặt được cho là khó phát hiện và một số công ty truyền thông xã hội đã không khuyến khích các nỗ lực nghiên cứu bên ngoài. Ví dụ, các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng thông tin bịa đặt làm cho "các thuật toán phát hiện hiện có từ các phương tiện tin tức truyền thống không hiệu quả hoặc không áp dụng được...[vì thông tin bịa đặt] được cố ý viết để đánh lừa người đọc...[và] sự tham gia xã hội của người dùng với tin giả tạo ra dữ liệu lớn, không đầy đủ, không có cấu trúc và nhiễu loạn". 

Các nhà nghiên cứu đã chỉ trích việc đóng khung thông tin bịa đặt là giới hạn trong các nền tảng công nghệ, tách rời khỏi bối cảnh chính trị rộng lớn hơn của nó và ngụ ý không chính xác rằng bối cảnh truyền thông khác vẫn hoạt động tốt. 
Các quan điểm thay thế đã được đề xuất gồm yếu tố vượt ra ngoài sự kiểm chứng thông tin và năng lực truyền thông để nghiên cứu một hiện tượng phổ biến như một cái gì đó liên quan nhiều hơn là tiêu thụ tin tức. Yếu tố vượt ra ngoài các giải pháp kỹ thuật bao gồm kiểm chứng thông tin tăng cường AI để hiểu cơ sở hệ thống của thông tin bịa đặt. Yếu tố phát triển một lý thuyết vượt ra ngoài Chủ nghĩa trung tâm Mỹ để phát triển một quan điểm toàn cầu, hiểu chủ nghĩa đế quốc văn hóa và sự phụ thuộc của Thế giới thứ ba vào tin tức phương Tây, và hiểu thông tin bịa đặt ở Nam bán cầu. Yếu tố phát triển nghiên cứu thông tin bịa đặt định hướng thị trường kiểm tra các khuyến khích tài chính và mô hình kinh doanh thúc đẩy những người sáng tạo nội dung và các các nền tảng kỹ thuật số lưu hành thông tin bịa đặt trực tuyến. Yếu tố bao gồm một cách tiếp cận đa ngành, liên quan đến lịch sử, kinh tế chính trị, nghiên cứu dân tộc, nghiên cứu nữ quyền, và nghiên cứu khoa học và công nghệ. Yếu tố phát triển sự hiểu biết về Thông tin bịa đặt dựa trên giới (GBD) được định nghĩa là "sự phổ biến thông tin sai lệch hoặc gây hiểu lầm tấn công phụ nữ (đặc biệt là các nhà lãnh đạo chính trị, nhà báo và nhân vật công chúng), dựa trên danh tính là phụ nữ của họ".

Chú thích

Tham khảo
 
 
 
 O'Connor, Cailin, and James Owen Weatherall, "Why We Trust Lies: The most effective misinformation starts with seeds of truth", Scientific American, vol. 321, no. 3 (September 2019), pp. 54–61.

Liên kết ngoài
 Disinformation  – a learning resource from the British Library including an interactive movie and activities.
 MediaWell – an initiative of the nonprofit Social Science Research Council seeking to track and curate disinformation, misinformation, and fake news research.
 How Civil Society can Counter Disinformation  Commons Social Change Library
Thông tin bịa đặt
Lừa dối
Thao túng truyền thông
Kỹ thuật tuyên truyền
Tuyên truyền đen
Chiến tranh tâm lý