Vishnu trong Phật giáo

Trong Phật giáo, Vishnu (tiếng Phạn: Viṣṇu) được tôn kính như một vị thiên thần nổi bật (deva) và là vị hộ pháp của Giáo pháp (Dharma) trong nhiều truyền thống khác nhau. Trong các văn bản Pali sớm của truyền thống Nguyên thủy, ông được gọi là Veṇhu (hoặc Veṇḍu) và xuất hiện như một vị thần vui mừng trước những lời dạy của Đức Phật. Trong Phật giáo tại Sri Lanka, Vishnu rất được tôn kính dưới tên gọi Upulvan (hay Upalavarṇā), đóng vai trò là vị thần bảo hộ của hòn đảo và là người bảo vệ chính thức của niềm tin Phật giáo.

Trong Phật giáo Đại thừa, Vishnu xuất hiện trong hệ thống đền đài Phật giáo rộng lớn hơn, thường được khái niệm hóa như một sự hóa thân hoặc biểu hiện của Bồ tát Quán Thế Âm. Trong bối cảnh này, hình tướng của ông được hiểu là một phương tiện thiện xảo (upaya) để dạy Giáo pháp cho các chúng sinh khác nhau. Các ghi chép lịch sử và khảo cổ học đã theo dấu sự tôn kính liên tục và các biểu tượng đặc trưng của ông qua các nền văn hóa Phật giáo cổ đại ở Đông Nam Á, Indonesia và Nhật Bản (nơi ông được gọi là Bichū-ten).

Phật giáo Nguyên thủy

Veṇhu 
Veṇhu (biến thể Veṇḍu) là cách viết trong tiếng Pali của từ Viṣṇu trong tiếng Phạn. Ông xuất hiện trong Kinh Đại Hội (Mahāsamaya Sutta, DN 20) như một vị thiên thần hiện diện cùng với quyến thuộc của mình. Trong Kinh Veṇḍu (Veṇḍu Sutta, SN 2.12), vị thần Veṇhu đã ca ngợi niềm hỷ lạc của những người đi theo giáo huấn của Phật. Đức Phật xác nhận rằng họ sẽ thoát khỏi cái chết. Đây là một sự xuất hiện hiếm hoi của một vị thần với tên gọi này trong các văn bản sớm.

Upulvan 

Trong khi một số người theo đạo Hindu coi Đức Phật là một hóa thân của Vishnu, thì các Phật tử ở Sri Lanka tôn thờ Vishnu như vị thần canh giữ Sri Lanka và người bảo hộ Phật giáo.

Trong Phật giáo tại Sri Lanka, Vishnu còn được gọi là Upulvan hoặc Upalavarṇā, có nghĩa là 'màu Hoa sen xanh'. Một số giả thuyết cho rằng Upulvan là một vị thần địa phương sau đó đã hợp nhất với Vishnu, trong khi một niềm tin khác cho rằng Utpalavarṇā là một hình thức sớm của Vishnu trước khi ông trở thành một vị thần tối cao trong đạo Hindu thời Puranic. Theo các biên niên sử Đảo sử (Mahāvaṃsa), Tiểu sử (Cūḷavaṃsa), và văn hóa dân gian ở Sri Lanka, chính Đức Phật đã giao phó sự bảo hộ cho Vishnu. Những người khác tin rằng Đức Phật đã giao nhiệm vụ này cho Đế Thích (Indra), người sau đó đã ủy thác lại cho Vishnu. Nhiều đền thờ Phật giáo và Ấn Độ giáo được dành riêng cho Vishnu ở Sri Lanka. Ngoài các đền thờ Vishnu (Kovil hoặc Devalaya) chuyên biệt, tất cả các ngôi chùa Phật giáo nhất thiết phải có các phòng thờ (Devalaya) gần đền thờ Phật chính dành riêng cho Vishnu.

John Holt cho rằng Vishnu là một trong số các vị thần và nữ thần Hindu được tích hợp vào văn hóa tôn giáo Phật giáo Sinhala, điển hình là tại các ngôi chùa Phật giáo Lankatilaka và Gadaladeniya thế kỷ 14 và 15. Ông cho rằng truyền thống Sinhala thời trung cổ đã khuyến khích việc thờ phụng Vishnu (puja) như một phần của Phật giáo Nguyên thủy, tương tự như truyền thống Hindu đã tích hợp Đức Phật như một hóa thân của Vishnu; tuy nhiên, các nhà sư Nguyên thủy đương đại đang cố gắng loại bỏ tục thờ Vishnu ra khỏi các ngôi chùa Phật giáo.

Theo Holt, việc tôn kính Vishnu ở Sri Lanka là bằng chứng về một năng lực đáng chú ý trải qua nhiều thế kỷ trong việc tái tạo và đổi mới văn hóa khi các dân tộc khác được đồng hóa vào văn hóa của họ. Mặc dù tín ngưỡng Vishnu tại Ceylon được các vua Kandyan chính thức công nhận vào đầu thế kỷ 18, Holt cho rằng các bức tượng và đền thờ Vishnu nằm trong số những phế tích nổi bật tại kinh đô thời trung cổ Polonnaruwa.

Biểu tượng học 

Các biểu tượng của Vishnu như tượng và bản khắc đã được tìm thấy tại các địa điểm khảo cổ ở Đông Nam Á, nơi hiện nay chủ yếu theo truyền thống Phật giáo Nguyên thủy. Ví dụ, tại Thái Lan, các bức tượng Vishnu bốn tay đã được tìm thấy ở các tỉnh gần Malaysia và có niên đại từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 9, phản chiếu những bức tượng được tìm thấy ở Ấn Độ cổ đại. Tương tự, các bức tượng Vishnu đã được phát hiện từ thế kỷ 6 đến thế kỷ 8 tại tỉnh Prachinburi và tỉnh Phetchabun của Thái Lan, cũng như tại tỉnh Đồng Tháp và An Giang của Việt Nam. Các bức tượng Krishna có niên đại từ đầu thế kỷ 7 đến thế kỷ 9 đã được phát hiện tại tỉnh Takéo và các tỉnh khác của Campuchia.

Phật giáo Đại thừa 

Trong các nguồn tài liệu Phật giáo Đại thừa, Vishnu (cùng với các vị thần khác) đã được đưa vào hệ thống các vị thần Phật giáo. Những vị thần này thường liên kết với hình tướng đa dạng của Quán Thế Âm. Phật giáo Đại thừa cho rằng Quán Thế Âm có thể hóa thân thành các hình tướng khác nhau tùy theo nhu cầu của chúng sinh (một giáo lý gọi là "phương tiện thiện xảo" – upaya). Kinh Diệu Pháp Liên Hoa quy định rằng Quán Thế Âm có thể mang nhiều hình tướng khác nhau, bao gồm cả Ishvara và Maheśvara – để dạy Giáo pháp cho các tầng lớp chúng sinh khác nhau.

Một Kinh điển Đại thừa khác, Kinh Kāraṇḍavyūha (Kāraṇḍavyūhasūtra), gọi tên Vishnu (cùng với Shiva, Brahma và Saraswati), như những hóa thân của Quán Thế Âm, người được xem là một vị thần siêu việt mà từ đó toàn bộ thế giới phát sinh. Kinh này tuyên bố rằng Narayana được sinh ra từ trái tim của Quán Thế Âm (hṛdayānnārāyaṇaḥ), như một phương tiện thiện xảo vì lợi ích của chúng sinh. Tương tự, Harihara được gọi là một vị Bồ tát trong bản chú Nīlakaṇṭha Dhāraṇī (Chú Đại Bi) phổ biến, trong đó có đoạn: "Hỡi Ánh sáng, Đấng siêu việt thế gian, hãy đến, hỡi Hari, vị Bồ tát vĩ đại."

Ngoài ra, Ratnamalastotra có đoạn:Để dạy dỗ những người Vaishnava và cải hóa họ theo Giáo pháp, ngài (Vishnu) được sinh ra từ trái tim của đấng cầm sen (Quán Thế Âm). Ngài thực sự là Narayana, chúa tể của thế gian. Vì vậy, ngài thực sự là đấng tối cao nhất trong muôn loài (puṁsāṁ paramottama), vô song.Các nguồn tài liệu Phật giáo Ấn Độ này phản ánh một giai đoạn phát triển của Phật giáo Đại thừa Ấn Độ, trong đó Vishnu (cùng với Shiva) đang được đồng hóa vào một hình thức tối thượng phổ quát của Quán Thế Âm, tương tự như khái niệm Viśvarūpa trong Hindu giáo.

Các nguồn tài liệu Kim Cương thừa sau này tiếp tục đề cập đến Vishnu như một hình thức của Quán Thế Âm. Chẳng hạn, Sadhanamala có chứa một pháp tu trong đó hành giả thiền định về một hình thức của Vishnu gọi là Harihariharivāhana hay Harihariharivāhanalokeśvara. Hình thức này bao gồm Quán Thế Âm cưỡi lên Vishnu, Vishnu lại cưỡi lên Garuda, và Garuda cưỡi lên một con sư tử. Hình thức Lokeśvara này có thể có nguồn gốc từ Nepal và thần thoại nguồn gốc của nó có thể được tìm thấy trong Swayambhu Purana của Phật giáo.

Các nghiên cứu khảo cổ học đã phát hiện các bức tượng Vishnu trên các hòn đảo thuộc Indonesia, nơi từng là thành trì lớn của Phật giáo Đại thừa và Kim Cương thừa. Các bức tượng này được xác định niên đại từ thế kỷ 5 trở về sau. Ngoài các bức tượng, các văn bia và điêu khắc về Vishnu, chẳng hạn như những hình liên quan đến "ba bước của Vishnu" (Trivikrama), đã được tìm thấy ở nhiều nơi trong Phật giáo Đông Nam Á. Trong một số biểu tượng học, hình tượng của Surya, Vishnu và Phật được hợp nhất với nhau.

Tại Nhật Bản, Vishnu được biết đến với tên gọi Bichū-ten (毘紐天), và ông xuất hiện trong các văn bản Nhật Bản như các tác phẩm thế kỷ 13 của Nichiren (Nhật Liên).

Xem thêm 
 Shiva trong Phật giáo
 Brahma trong Phật giáo

Tham khảo

Thư mục 
 

Vishnu
Thần Phật giáo
Thần thoại Phật giáo