Đàn đá Khánh Sơn

Đàn đá Khánh Sơn (tên trong hồ sơ di sản: sưu tập đàn đá Khánh Sơn) là một bộ đàn đá gồm 12 thanh đá (hai bộ ký hiệu A và B) được phát hiện tại khu vực núi Dốc Gạo, huyện Khánh Sơn (tỉnh Khánh Hòa). Bộ sưu tập được xác định có niên đại khoảng 2.500-3.000 năm và được công nhận là bảo vật quốc gia (đợt 12) theo Quyết định số 73/QĐ-TTg năm 2024. Hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Khánh Hòa sáp nhập thành tỉnh Khánh Hòa (mới).

Phát hiện 
Địa điểm phát hiện được nêu là vùng núi Dốc Gạo, gắn với địa danh xã Trung Hạp và khu vực thị trấn Tô Hạp của huyện Khánh Sơn. Hai bộ đàn đá được gắn với gia đình ông Bo Bo Ren, một người Raglai ở khu vực Tô Hạp; bộ đàn được chôn giấu tại Dốc Gạo trong thời gian dài và được giao lại cho địa phương, đồng thời có việc tìm bổ sung để đủ 12 thanh đá cho hai bộ. Thời điểm phát hiện được ghi khác nhau giữa các nguồn: Vietnam Law & Legal Forum (dẫn nguồn Thông tấn xã Việt Nam/VNA) nêu mốc năm 1977, trong khi hồ sơ của Cục Di sản văn hóa và tư liệu của Báo Khánh Hòa nhấn mạnh thời điểm bàn giao hiện vật cho chính quyền vào đầu năm 1979 và việc công bố rộng rãi trong năm 1979.

Nghiên cứu và công bố 
Năm 1979, tỉnh Phú Khánh tổ chức công bố thông tin về "bộ đàn đá Khánh Sơn". Ngày 16 tháng 3 năm 1979, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Khánh Mai Dương trao hai bộ đàn đá Khánh Sơn cho nhạc sĩ Lưu Hữu Phước. Ngày 12 tháng 9 năm 1979, Bộ Văn hóa và Thông tin tổ chức lễ công bố kết quả sưu tầm và nghiên cứu đàn đá Khánh Sơn tại Nha Trang. Thông tin về đàn đá Khánh Sơn được ghi nhận lan tỏa ra trong nước và quốc tế sau giai đoạn công bố. Hai bộ đàn đá được giới thiệu và biểu diễn tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời được đưa về cơ sở nghiên cứu để phục vụ sáng tác và bảo quản. Đàn đá Khánh Sơn được sử dụng trong hoạt động biểu diễn, giới thiệu cho khách tham quan và một số sự kiện văn hóa – nghệ thuật, song song với nghiên cứu chuyên môn. Các nguồn báo chí ghi nhận có nhiều tác phẩm thể nghiệm hoặc tiết mục biểu diễn khai thác âm sắc của hai bộ đàn đá.

Mô tả 
Sưu tập đàn đá Khánh Sơn gồm hai bộ ký hiệu A và B, mỗi bộ có 6 thanh đá với kích thước khác nhau. Hai bộ có thể ghép tương thích thành một dàn 12 thanh theo cùng thang âm cố định; hồ sơ di sản mô tả đây là trường hợp "đầu tiên, duy nhất" ở Việt Nam có hai bộ đàn đá có khả năng ghép nối trong cùng một hệ thống cao độ. Ngoài bộ 12 thanh được công nhận bảo vật quốc gia, tại Khánh Sơn còn ghi nhận các phát hiện khác, tổng cộng 6 bộ với 45 thanh đá có cùng chất liệu đá núi lửa. Các thanh đàn được chế tác từ đá núi lửa (rhyolite porphyry). Mỗi thanh đá khi gõ tạo ra một cao độ riêng; đàn đá thuộc nhóm nhạc cụ tự thân vang dạng thanh. Các thanh có kích thước khác nhau, phù hợp với sắp xếp theo trật tự cao độ khi trình diễn. Thuật ngữ "thanh đá kêu" được dùng trong một số mô tả báo chí cho các thanh đàn trước khi định danh rộng rãi là đàn đá Khánh Sơn. Đàn đá Khánh Sơn được mô tả có thể biểu hiện dạng thang âm ngũ cung; trong sinh hoạt của người Raglai, đàn đá có thể được gõ cùng cồng chiêng, mã la hoặc chapi trong nghi lễ và lễ hội cộng đồng. Bộ sưu tập được ghi nhận có thể chơi một số làn điệu dân ca khu vực Tây Nguyên và Nam Trung Bộ tùy cách sắp xếp và trình diễn.

Niên đại và ý nghĩa 
Trong danh mục bảo vật quốc gia (đợt 12), sưu tập đàn đá Khánh Sơn được xác định có niên đại khoảng 2.500-3.000 năm và được xếp là "hiện vật gốc, độc bản". Hiện vật thuộc danh sách 29 bảo vật quốc gia được công nhận trong đợt 12 và được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa. Bộ sưu tập được xem có giá trị trong nghiên cứu nhạc cụ tiền sử – sơ sử ở khu vực Nam Trung Bộ; khả năng ghép tương thích giữa hai bộ A và B là một đặc điểm nổi bật. Năm 1979, Trần Văn Khê nhận định đàn đá là một loại nhạc cụ cổ đại hiếm gặp của Việt Nam, bên cạnh trống đồng. Đàn đá Khánh Sơn gắn với cộng đồng người Raglai tại khu vực phát hiện, gồm việc phát hiện và gìn giữ ban đầu của gia đình Bo Bo Ren và các mô tả về bối cảnh sử dụng trong nghi lễ và lễ hội địa phương. Đàn đá Khánh Sơn cũng được mô tả là một biểu tượng văn hóa của huyện Khánh Sơn và được sử dụng trong hoạt động giới thiệu di sản địa phương.

Bảo quản và trưng bày 
Bộ sưu tập hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa để phục vụ bảo quản, trưng bày và nghiên cứu. Trong giai đoạn sau công bố năm 1979, hai bộ đàn đá được đưa về Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam (phân viện tại Thành phố Hồ Chí Minh) để nghiên cứu, sáng tác và bảo quản. Tháng 3 năm 2023, phân viện của Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh bàn giao hai bộ đàn đá cho Sở Văn hóa và Thể thao và Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa; hiện vật được giới thiệu tới công chúng tại bảo tàng tỉnh trong cùng giai đoạn.

Địa danh hành chính 
Nguồn tư liệu về đàn đá Khánh Sơn sử dụng khác nhau về tên gọi địa danh theo bối cảnh lịch sử; tên tỉnh Phú Khánh được dùng khi nhắc sự kiện công bố năm 1979, trong khi hồ sơ di sản hiện hành dùng tên tỉnh Khánh Hòa. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Ninh Thuận và tỉnh Khánh Hòa sáp nhập thành tỉnh Khánh Hòa (mới). Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 quy định thị trấn Tô Hạp cùng các xã Sơn Hiệp và Sơn Bình được sắp xếp lại thành xã Khánh Sơn từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.

Trong văn hóa đương đại 

Sau khi được công bố và đưa vào trình diễn, đàn đá Khánh Sơn được mô tả như một biểu tượng văn hóa gắn với huyện Khánh Sơn; một số tư liệu nêu địa phương từng được gọi là "xứ sở của đàn đá Khánh Sơn - Việt Nam" và âm sắc đàn đá gợi cảm hứng cho một số sáng tác về Khánh Hòa từ thập niên 1980. Việc sử dụng đàn đá trong trình diễn, nghiên cứu và sáng tác thể nghiệm, cùng hoạt động chế tác các phiên bản dựa trên nguyên mẫu để phục vụ biểu diễn, được ghi nhận trong hồ sơ di sản và báo chí địa phương.

Tham khảo

Tài liệu tham khảo

Liên kết ngoài 
 Trang thông tin về sưu tập đàn đá Khánh Sơn trên dsvh.gov.vn
 Quyết định số 73/QĐ-TTg năm 2024 (trang văn bản, có file đính kèm)

Bảo vật quốc gia của Việt Nam
Nhạc cụ Việt Nam
Văn hóa Khánh Hòa
Khảo cổ học Việt Nam