Lãnh Mỹ A

Vải Lãnh Mỹ A (còn gọi lụa Lãnh Mỹ A) là một loại lụa truyền thống của Tân Châu (An Giang), thuộc Đồng bằng sông Cửu Long ở Nam Bộ. Vải dệt từ tơ tằm (thường dùng 100% tơ tằm), theo kiểu dệt satanh "satin 8", rồi nhuộm đen bằng mủ trái Mặc nưa (Diospyros mollis) qua nhiều chu kỳ nhúng-xả-phơi để tạo bề mặt bóng và màu đen tuyền đặc trưng.

Lãnh Mỹ A gắn với làng nghề tơ lụa Tân Châu từ đầu thế kỷ XX; sản phẩm từng tiêu thụ trong nước và xuất khẩu sang một số thị trường ở Đông Nam Á và châu Âu. Sản xuất thu hẹp mạnh từ thập niên 1970 khi vải sợi ni lông và hàng dệt công nghiệp phổ biến. Từ thập niên 1990-2000, một số cơ sở phục hồi kỹ thuật nhuộm mặc nưa và mở rộng sản phẩm dựa trên nền tảng làng nghề.

Đặc điểm và nguyên liệu

Đặc tính vải 
Lãnh Mỹ A có mặt vải trơn, độ rũ và độ bóng cao do cấu trúc dệt sa tanh; nền đen hình thành theo cơ chế oxy hóa của thuốc nhuộm tự nhiên và có thể đậm bóng hơn theo thời gian sử dụng. Một số mô tả nhấn vào cảm giác mát khi trời nóng và giữ ấm khi trời lạnh, gắn với tính chất sợi tơ tự nhiên và bề mặt vải sau hoàn tất.

Kiểu dệt "satanh 8" thường dùng mật độ sợi cao để tạo mặt bóng và độ đứng vải, phù hợp cho may đo trang phục truyền thống. Trong một thí nghiệm trích ly – nhuộm ở quy mô phòng thí nghiệm, vải tơ tằm nhuộm từ quả Diospyros mollis có thể đạt mức bền màu cấp 4-5 theo thang đánh giá trong nghiên cứu.

Sợi tơ 
Sợi tơ dùng cho lãnh Mỹ A thuộc hệ nghề Dâu tằm tơ, gồm các công đoạn ươm tơ, se sợi và chuẩn bị sợi dọc-sợi ngang trước khi đưa lên khung cửi. Một số quy trình nhấn mạnh tiêu chí dùng 100% tơ tằm và kiểm soát chất lượng sợi ngay từ khâu se để đáp ứng yêu cầu dệt sa tanh 8 và nhuộm nhiều lượt.

Đầu thập niên 2020, một phần nguồn tơ và nguyên liệu phục vụ sản xuất tại Tân Châu được thu mua từ Thành phố Hồ Chí Minh và Bảo Lộc (Lâm Đồng), bên cạnh nguồn cung tại địa phương và các vùng lân cận.

Mặc nưa và dung dịch nhuộm 
Nguyên liệu tạo màu đen truyền thống là trái mặc nưa; dịch ép từ quả khi tiếp xúc không khí chuyển dần sang màu đen, tạo nền màu đặc trưng cho lãnh Mỹ A. Khối lượng trái mặc nưa dùng cho một "cây" vải thường lớn; mức khoảng 80–100 kg quả để nhuộm một cây vải (khoảng 20 m) được nêu trong một số bài viết về nghề.

Nghiên cứu về quả Diospyros mollis khảo sát dịch chiết chứa các hợp chất phenolic dễ oxy hóa (trong đó có diospyrol), đồng thời thử nghiệm các điều kiện trích ly và nhuộm trên vải tơ tằm ở quy mô phòng thí nghiệm. Tính mùa vụ của mặc nưa gắn với chu kỳ thu hái trong năm và nhịp sản xuất nhuộm tại địa phương.

Quy trình sản xuất

Chuẩn bị sợi và dệt 
Quy trình sản xuất thường bắt đầu từ se sợi, mắc cửi, nối mối và chuẩn bị sợi dọc-sợi ngang trước khi dệt trên khung cửi. Công đoạn hồ sợi (có thể dùng hồ bột mì hoặc Tinh bột từ bột năng/tinh bột sắn) giúp tăng độ đứng sợi dọc và giảm ma sát khi dệt mật độ cao.

Lãnh Mỹ A dệt theo "satin 8"; các thông số về khổ vải và mật độ sợi lớn thường đi kèm yêu cầu tay nghề để hạn chế lỗi dệt, vì vải sẽ trải qua rất nhiều lượt nhúng-phơi trong bước nhuộm.

Xử lý sau dệt 
Sau dệt, vải qua các bước giũ, xả và làm sạch để chuẩn bị cho nhuộm; thao tác này giúp loại bỏ hồ và tạp chất, đồng thời tạo điều kiện để dịch nhuộm thấm đều vào sợi. Vắt-xả cũng có thể lặp lại trong suốt quá trình nhuộm để hỗ trợ kiểm soát độ thấm và độ đều màu giữa các lượt nhúng.

Nhuộm mặc nưa 
Dịch nhuộm truyền thống tạo từ trái mặc nưa, thường bằng cách xay/nghiền quả lấy mủ, lọc bỏ bã, rồi nhúng vải và thao tác xả-vắt để mủ thấm vào sợi. Vải sau mỗi lượt nhúng đem phơi nắng ngoài trời (thường phơi trên cỏ) để quá trình oxy hóa làm đen màu nhuộm, rồi tiếp tục nhúng lại; chu kỳ nhuộm-phơi-xả lặp lại nhiều lần.

Tổng thời gian từ dệt đến thành phẩm thường khoảng 45 ngày và có thể kéo dài khoảng 60 ngày khi thời tiết bất lợi. Số lượt nhúng-phơi có thể vượt 100 lần tùy phương pháp và điều kiện sản xuất, làm tăng thời gian và chi phí lao động.

Hoàn thiện và biến thể sản phẩm 
Sau khi đạt nền màu, vải được quấn, nện và làm phẳng để tăng độ bóng và độ mịn bề mặt; thao tác này gắn với đặc trưng "đen bóng" của lãnh. Trên thị trường, bên cạnh loại đen trơn còn có biến thể "đen bông" hoặc xử lý họa tiết, đòi hỏi hoàn thiện kỹ hơn để giữ nền đen và độ bóng sau khi tạo hoa văn.

Từ thập niên 2000, một số cơ sở thử nghiệm nhuộm màu từ nguồn nguyên liệu tự nhiên để mở rộng bảng màu ngoài màu đen truyền thống, tạo thêm các tông như hổ phách, kem, xám, vàng và đỏ. Năm 2007, việc phát triển thêm nhiều màu bên cạnh màu đen được đề cập trong tin về làng nghề tơ lụa Tân Châu.

Lịch sử 
Đầu thế kỷ XX, Tân Châu phát triển các hoạt động trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa; lãnh Mỹ A hình thành trong hệ nghề này như một dòng sản phẩm nhuộm đen bằng mặc nưa. Thập niên 1940, Tân Châu được nhắc đến như một trung tâm tơ lụa ở Nam Bộ, với lãnh Mỹ A là sản phẩm tiêu biểu gắn với danh xưng "xứ lụa". Thập niên 1950-1960, lãnh Mỹ A hiện diện ở thị trường Nam Bộ và được xuất sang một số thị trường lân cận như Campuchia và Lào.

Từ thập niên 1970, vải sợi ni lông và hàng dệt công nghiệp làm thu hẹp diện tích dâu tằm, giảm số khung dệt và giảm nhu cầu đối với lụa nhuộm tự nhiên; nhiều cơ sở chuyển sang sản phẩm khác hoặc ngừng dệt-nhuộm lãnh Mỹ A. Nghề dệt-nhuộm lãnh suy kiệt trong thập niên 1980 và chỉ còn ít hộ duy trì kỹ thuật truyền thống.

Khoảng năm 1990, sản xuất lãnh Mỹ A phục hồi một phần khi có đơn đặt hàng và hỗ trợ kỹ thuật từ một khách hàng/người sưu tầm người Pháp (thường được nêu tên Rose), góp phần kéo một số hộ quay lại nghề và tăng tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm. Năm 2006, An Giang tổ chức lại làng nghề tơ lụa Tân Châu; số liệu về hộ tham gia nghề được đề cập trong các bài viết về làng nghề.

Ngày 24 tháng 5 năm 2007, Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang công nhận nghề truyền thống tơ lụa Tân Châu là làng nghề và nêu định hướng gắn xúc tiến thương mại, tìm thị trường tiêu thụ với hoạt động du lịch địa phương. Từ thập niên 2010 đến đầu thập niên 2020, sản xuất duy trì ở quy mô nhỏ; khó khăn về nguồn mặc nưa và lao động nghề được nhắc đến, gồm cả việc thu mua mặc nưa từ ngoài địa phương và từ Campuchia.

Sản xuất, thị trường và đa dạng hóa sản phẩm 
Đầu thập niên 2020, làng nghề tơ lụa Tân Châu còn dưới 20 cơ sở duy trì hoạt động thường xuyên, với khoảng 190 lao động; dệt-nhuộm lãnh Mỹ A tập trung ở một số cơ sở quy mô hộ gia đình và cơ sở sản xuất tại địa phương. Nguồn tơ và nguyên liệu phục vụ sản xuất được ghi nhận thu mua từ Thành phố Hồ Chí Minh và Bảo Lộc (Lâm Đồng), bên cạnh nguồn cung tại chỗ. Tính mùa vụ của mặc nưa ảnh hưởng nhịp sản xuất; thiếu nguyên liệu có thể dẫn tới thu mua từ các nơi khác và biến động giá.

Sản lượng lãnh Mỹ A hằng năm thường ở mức vài nghìn mét; các thống kê báo chí nêu khoảng 3.500 m lãnh đen và khoảng 2.000 m lãnh màu trong một năm khảo sát, phục vụ du lịch và xuất khẩu. Giá bán được đề cập vượt mốc 1 triệu đồng/mét đối với một số dòng sản phẩm, gắn với chi phí nguyên liệu và lao động do quy trình nhuộm kéo dài và lặp lại nhiều lượt.

Đa dạng hóa sản phẩm diễn ra theo hai hướng chính: phát triển các biến thể màu từ thuốc nhuộm tự nhiên và phát triển các dòng có hoa văn/hoàn thiện khác nhau (như "đen bông") trên nền kỹ thuật nhuộm mặc nưa. Việc mở rộng bảng màu ngoài đen được nhắc đến từ trước năm 2007 và tiếp tục được thử nghiệm trong thập niên 2000-2020.

Ứng dụng 
Lãnh Mỹ A xuất hiện trong hệ trang phục truyền thống ở Nam Bộ, đặc biệt qua dạng "quần lãnh" và các bộ trang phục may từ vải lãnh dùng trong dịp lễ tết, đám tiệc hoặc làm quà biếu. Đặc tính mặt bóng, độ rũ và nền đen tuyền thường gắn với nhu cầu may đo trang phục như áo dài và áo bà ba. Việc cất giữ quần lãnh như đồ quý trong gia đình cũng được nhắc đến trong các bài viết về chất liệu này.

Trong thời trang đương đại, lãnh Mỹ A được dùng cho các thiết kế nhấn vào hiệu ứng "đen bóng" và bề mặt sa tanh, thường gặp ở áo dài, đầm, áo khoác và phụ kiện lụa. Một số chương trình và buổi trình diễn đưa chất liệu này ra ngoài phạm vi địa phương, trong đó có hoạt động trình diễn tại Kuala Lumpur gắn với các bộ sưu tập dùng lãnh Mỹ A. Các sự kiện trình diễn tại Việt Nam tiếp tục sử dụng lãnh Mỹ A như một chất liệu cho áo dài và trang phục dạ hội trong các chủ đề gắn với Nam Bộ.

Một số bộ sưu tập gần đây khai thác lãnh Mỹ A theo hướng thời trang ứng dụng, kết hợp phom dáng hiện đại như áo khoác, blazer, đầm và set đồ may sẵn. Ngoài may mặc, một số sản phẩm thương mại khai thác chất liệu lãnh Mỹ A theo hướng đồ da-lụa và quà tặng, gồm phụ kiện và vật phẩm thủ công có dùng vải lãnh như một điểm nhấn vật liệu. Việc mở rộng biến thể (đen trơn, đen bông, lãnh màu) cũng được đề cập trong các bài viết về nghề và sản phẩm.

Lãnh Mỹ A được đưa vào hoạt động trưng bày và quảng bá di sản dệt-nhuộm, với các triển lãm thời trang và hoạt động giới thiệu nghề thủ công gắn với câu chuyện vật liệu mặc nưa và kỹ thuật nhuộm thủ công. Ở Tân Châu, du lịch trải nghiệm làng nghề thường kết hợp tham quan quy trình dệt-nhuộm và mua sản phẩm tại cơ sở sản xuất, tạo kênh tiêu thụ trực tiếp cho một số dòng may mặc và phụ kiện. Ngoài lĩnh vực trang phục, lãnh Mỹ A đôi khi xuất hiện như một vật liệu/ý tưởng trong thiết kế không gian trưng bày và đồ án kiến trúc gắn với chủ đề bảo tàng hoặc không gian giới thiệu làng nghề.

Xem thêm 
 Dâu tằm tơ
 Lụa
 Tơ tằm
 Mặc nưa
 Làng lụa Vạn Phúc
 Áo dài
 Satanh

Chú thích 

Vải
Dệt may
Làng nghề Việt Nam
An Giang
Nam Bộ