Chủ nghĩa thực dân số

Chủ nghĩa thực dân số (Electronic colonialism) hay Chủ nghĩa thực dân điện tử (Electronic colonialism) đôi khi được viết tắt là eColonialism hoặc Digital Colonialism (Chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số) là thuật ngữ được Herbert Schiller ghi lại trong cuốn sách Mass Communication and American Empire (Truyền thông đại chúng và Đế quốc Mỹ, 1969) của ông. Trong tác phẩm này, Schiller đã đặt ra sự ra đời của một loại chủ nghĩa thực dân công nghệ, một hệ thống để khuất phục thế giới thứ ba và các quốc gia nghèo đói theo ý chí của các cường quốc thế giới chẳng hạn như Hoa Kỳ, Nhật Bản và Đức do sự cần thiết "nhập khẩu thiết bị truyền thông và phần mềm do nước ngoài sản xuất". Ngày nay, đây là cách gọi về một hiện tượng mới trong kỷ nguyên số, khi các tập đoàn công nghệ lớn từ các quốc gia đã phát triển khả năng kiểm soát nguồn dữ liệu và nguồn tài nguyên số của quốc gia. Hiện tượng này phần nào gợi lại hình thức áp đặt sự thống trị và kiểm soát kiểu thực dân truyền thống, nhưng dưới phương thức và dạng thức mới. Khi các nghiên cứu học thuật về hiện tượng này phát triển, nó đã đi đến việc mô tả một kịch bản trong đó việc con người bị bóc lột thông qua dữ liệu và các hình thức công nghệ khác đã trở thành điều bình thường. Nó vẽ ra những điểm tương đồng với chủ nghĩa thực dân theo nghĩa lịch sử khi các vùng lãnh thổ và tài nguyên bị chiếm đoạt vào tay những kẻ giàu có và quyền lực vì lợi nhuận, nơi các tập đoàn công nghệ thống trị thiết lập quyền kiểm soát đối với cơ sở hạ tầng kỹ thuật số theo những cách thức tái tạo lại sự bất bình đẳng toàn cầu và sự phụ thuộc lâu dài.

Đại cương
Ngày nay, chủ nghĩa thực dân số tái hiện một cách tinh vi mô hình áp đặt, thông qua việc xây dựng và kiểm soát hệ sinh thái công nghệ toàn cầu vì mục tiêu tối đa hóa lợi ích của mình.

Bối cảnh
Tương tự như sự bành trướng và thiết lập các thuộc địa lãnh thổ và xứ bảo hộ dưới trướng các cường quốc thực dân châu Âu trong kỷ nguyên tân đế quốc (được minh họa bằng cuộc tranh giành châu Phi), cuộc cách mạng thông tin đã mở ra một kỷ nguyên mới của quá trình xã hội hóa. Giống như khái niệm về chủ nghĩa thực dân truyền thống, cuộc cách mạng này đã thúc giục các tập đoàn đa phương tiện (các đế chế) coi nhân khẩu học khán giả, cư dân mạng (các vùng lãnh thổ) là những thuộc địa có thể đạt được. Được thúc đẩy vào sự tồn tại bởi "sự sụp đổ của Chủ nghĩa cộng sản", toàn cầu hóa thị trường và sự đổi mới nhanh chóng trong lĩnh vực công nghệ truyền thông, Thuyết Thực dân số đặt ra một hình thức đương đại của sự thống trị tân đế quốc. Sự thống trị này không dựa trên sự chiếm đoạt và sắm sửa quân sự bành trướng, mà chính là dựa trên việc nắm bắt thị phần tâm trí (mind share) và thói quen tiêu dùng của nhóm nhân khẩu học mục tiêu của một đế chế tâm lý. Theo lý thuyết này, khi thế giới trở nên phụ thuộc nhiều hơn vào các luồng truyền thông của thế kỷ XXI và cuộc sống trở nên vướng mắc không thể tách rời với không gian mạng và Internet Vạn Vật (IoT), sự kiểm soát bá quyền đa phương tiện sẽ ngày càng tăng lên và tiếp tục sinh sôi nảy nở trong tương lai.

Lịch sử
Với sự kết thúc của Chiến tranh thế giới thứ hai vào năm 1945, lĩnh vực truyền thông và đa phương tiện bắt đầu sự bành trướng xuyên biên giới của nó khi sự ra đời của truyền hình trở thành nền tảng của các xu hướng quảng cáo và chủ nghĩa tiêu dùng. Trước năm 1945, "không có lý thuyết truyền thông quốc tế." Phải đến sau khi Liên Xô giải thể vào đầu những năm 1980, chủ nghĩa thực dân số mới bắt đầu biểu hiện dưới hình thức đương đại của nó. Trong kỷ nguyên này, Tổng thống Hoa Kỳ Ronald Reagan đã thực hiện chính sách "tư nhân hóa, tự do hóa và bãi bỏ quy định" của mình, trong thời kỳ được đặt tên là Cuộc cách mạng Tư nhân hóa – một sự định hình lại quan điểm của người Mỹ về các lực lượng thị trường (tức là tổng cung và tổng cầu), tự do kinh doanh, chủ nghĩa tư bản tự do can thiệp và tinh thần doanh nhân kinh tế. Chính thông qua điều này mà sức mạnh của những sự thâm nhập đa phương tiện đã được phóng đại. Sự gia tăng luồng truyền thông xuyên biên giới trong và sau thời kỳ Reagan đã thúc đẩy một loạt các hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A). Điều này dẫn đến một phong trào hướng tới sự hợp nhất doanh nghiệp vốn sau này sẽ định hình chiến thuật tăng trưởng chủ đạo của ngành công nghiệp truyền thông cho đến tận thế kỷ XXI (ví dụ như WarnerMedia).

Cơ chế
Nguồn gốc của khái niệm này dựa trên sự xuất hiện của những kẻ thực dân thời kỳ đầu trên các bờ biển châu Phi để kiếm lợi nhuận và hoàn thành các mục tiêu của đế quốc thông qua việc nô dịch và bóc lột sức lao động địa phương nhằm thu được lượng tối đa tài nguyên thiên nhiên và nguyên liệu thô hiện có. Điều này cũng đã đạt được thông qua việc xây dựng cơ sở hạ tầng quan trọng để đạt được những mục tiêu này và tạo điều kiện thuận lợi cho xuất nhập khẩu. Mặt khác, chủ nghĩa thực dân trong thời đại điện tử diễn ra thông qua việc sử dụng các thiết bị, phương tiện và hệ thống kỹ thuật số. Theo phiên bản này, các hệ thống truyền thông như các nền tảng mạng xã hội và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số cho phép kết nối mạng ở Bán cầu Nam (Global South) hiện diện độc quyền cho việc thu thập dữ liệu, tạo ra lợi nhuận, lưu trữ và phân tích dự đoán. Các nền tảng này đóng vai trò như những mạng lưới nắm bắt các sự kiện diễn ra bình thường để chúng có thể được tiếp thị. Hơn nữa, chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số có thể được định nghĩa là việc truy xuất và kiểm soát dữ liệu từ các cá nhân mà không nhận được sự đồng ý rõ ràng từ họ "thông qua các mạng lưới truyền thông được phát triển và sở hữu bởi các công ty công nghệ phương Tây". 

Trong các kịch bản này, các cá nhân thường phát triển dữ liệu mà cuối cùng bị trích xuất bằng cách theo dõi các hoạt động của chính họ. Đôi khi điều này được thực hiện theo sự tự nguyện của họ, nhưng trong trường hợp khác nó có thể là một yêu cầu của công việc hoặc hợp đồng. Thông qua chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số, các lực lượng phương Tây chẳng hạn như Hoa Kỳ hoặc các cường quốc thế giới khác như Trung Quốc xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật số rộng lớn và quan trọng ở Nam Toàn cầu để trích xuất dữ liệu này và giành độc quyền đối. Các tập đoàn lớn thiết kế phần mềm, ứng dụng và các loại công nghệ kỹ thuật số khác để củng cố sự kìm kẹp của họ đối với dữ liệu, cũng như cổ phần của họ trong hệ sinh thái công nghệ. Trong bối cảnh này, tài nguyên được trích xuất từ ​​lục địa này tự bản thân nó trở thành dữ liệu. Cơ sở hạ tầng và luật bảo vệ dữ liệu hạn chế làm cho quá trình này trở nên dễ dàng hơn. Điều này đã dẫn đến một kiểu "bá quyền công nghệ" nơi giới tinh hoa công nghệ ở Hoa Kỳ đã thuyết phục mọi người rằng công chúng phải tuân theo một bố cục của tầng lớp thống trị để hoạt động trong thế giới kỹ thuật số.

Khi khái niệm về chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số đã phát triển, cách thức mà các học giả nghiên cứu về nó cũng vậy. Trong khi một số tác giả coi nó như một sự mở rộng của các hình thức thực dân hiện có, những người khác lại coi nó như một hình thức áp bức hoàn toàn mới. Quan điểm thứ hai xem xét cụ thể sự thực dân hóa dữ liệu, và cách thức hoạt động này kết hợp bản chất săn mồi của chủ nghĩa thực dân theo nghĩa cổ điển với các cách thức trừu tượng mà giá trị được xác định trong thời đại kỹ thuật số. Một ý tưởng cốt lõi của lý thuyết này là cách nó coi dữ liệu như các tài nguyên thiên nhiên dồi dào, dễ lấy, sẵn có để kiếm lời và việc cạn kiệt chúng không phải là một vấn đề. Điều này coi dữ liệu như một sản phẩm phụ của cuộc sống con người mà không thể thuộc sở hữu, giống như không khí mà con người thở ra. 

Dữ liệu lớn (Big Data) biện minh cho các hành động của mình bằng cách đóng khung công việc mà mọi người làm để tạo bài đăng hoặc phổ biến thông tin cá nhân khác là "chỉ chia sẻ". Thông tin cá nhân này được xem như một loại nguyên liệu thô sẵn có và có giá trị tiềm năng. Các tập đoàn chẳng hạn như Google, Amazon, Apple Inc., Facebook, Baidu, Tập đoàn Alibaba và Tencent tuyên bố rằng họ là những người duy nhất có khả năng xử lý dữ liệu như vậy và do đó có thể làm cho xã hội trở nên tốt đẹp hơn thông qua quá trình này, giống như cách mà những kẻ thực hiện chủ nghĩa thực dân theo nghĩa lịch sử đã tuyên bố đó là một dự án "văn minh". Trên thực tế, mọi người được khuyến khích chia sẻ dữ liệu của họ thông qua các nền tảng tự theo dõi vốn đặt ưu tiên vào lượt thích (like) và người theo dõi (follower), hiệu suất nổi bật hoặc được thiết kế trò chơi hóa (Gamification).

Sự tích lũy thông tin này vào Dữ liệu lớn dẫn đến việc tạo ra một hồ sơ kỹ thuật số cho hàng triệu người dùng, mang theo những hiểu biết sâu sắc và có giá trị về các cá nhân. Sức nặng tài chính của thông tin này nằm ở khả năng bán nó cho các nhà môi giới dữ liệu, sau đó nó được chuyển đổi thành quảng cáo nhắm mục tiêu nhắm vào người dùng thông qua các tập đoàn bên thứ ba mua lại nó. Cuộc cách mạng kỹ thuật số này đã tạo ra một kịch bản trong đó không phải lúc nào cũng là những con người độc nhất bị nhắm mục tiêu và ảnh hưởng, mà đúng hơn là "các bản sao dữ liệu" (Data doubles). Thông qua việc thu thập và xử lý dữ liệu liên tục, các tập đoàn có thể tạo ra một phiên bản kỹ thuật số của người tiêu dùng có thể bị thao túng. Các nền tảng như Netflix cấu trúc nội dung và hoạt động tiếp thị của họ xung quanh thông tin này để đề xuất các cách làm cho dịch vụ phát trực tuyến trở nên dễ dàng hơn hoặc được cá nhân hóa hơn cho người dùng của nó. Nghiên cứu về chủ đề này chỉ ra một cạm bẫy có thể xảy ra với giao tiếp giữa máy với máy là những con người thực sự bị trói buộc vào sự phân biệt đối xử tiềm ẩn do các thuật toán phát triển. 

Do đó, các quyết định về việc những ai có được mức giá tốt hơn tại một cửa hàng tạp hóa hoặc được phê duyệt một khoản vay mua nhà có thể phải chịu sự chi phối của dữ liệu có khả năng bị sai sót được thu thập từ một bản sao dữ liệu. Thực tiễn diễn giải khối lượng dữ liệu khổng lồ này do cơ sở hạ tầng tạo ra, và trích xuất những hiểu biết mạch lạc và chuyên biệt từ nó, là một điều vô cùng khó khăn để thực hiện. Đây là lý do tại sao chỉ có một số ít các tập đoàn thống trị lĩnh vực này, và kéo theo đó là sự thiếu cạnh tranh. Khi sức mạnh của vị thế này được áp dụng lên các khu vực có cơ sở hạ tầng và luật bảo vệ dữ liệu hạn chế, các nhà nghiên cứu trong khu vực này cho rằng "mô hình kinh doanh chuyển đổi thành một hình thức của chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số". Các dự án khác nhau của các công ty như Facebook và Alphabet đặc biệt hướng tới châu Phi, chẳng hạn như FreeBasics, ProjectAires, Project CSquared, và Project Loon hiện đã ngừng hoạt động thể hiện sự bành trướng hơn nữa của việc tìm kiếm lợi nhuận. Ý tưởng về chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số là sự sao chép các dự án cơ sở hạ tầng của những kẻ thực dân thời kỳ đầu vào thời đại ngày nay dưới dạng cơ sở hạ tầng kết nối kỹ thuật số/mạng, như một hình thức truyền giáo công nghệ. Trong kịch bản này, các công ty như Facebook và Alphabet tạo ra lợi nhuận từ phần mềm và dịch vụ trực tuyến của họ trong khu vực, thay vì thực sự tham gia vào việc phát triển dài hạn cơ sở hạ tầng địa phương để mang lại sự tăng trưởng kinh tế ổn định ở Nam Toàn cầu.

Tân thực dân số 

Khi khái niệm về chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số đã phát triển, thì cách thức mà nó được nghiên cứu cũng vậy. Mặc dù khái niệm này bao gồm việc thu thập dữ liệu, nó đã mở rộng sang các khu vực khác của thế giới kỹ thuật số chẳng hạn như phần cứng và cơ sở hạ tầng cung cấp năng lượng cho internet. Điều này đã giúp mang lại sự cần thiết cho khái niệm về chủ nghĩa tân thực dân kỹ thuật số (digital neo-colonialism). Về mặt lịch sử, khái niệm chủ nghĩa thực dân mới (Neo-colonialism) ra đời như một cách để mô tả cách các cường quốc phương Tây tiếp tục thực thi sự thống trị đối với các thuộc địa cũ của họ bất chấp việc những thuộc địa này đã chính thức độc lập. Đổi lại, chủ nghĩa tân thực dân kỹ thuật số làm sáng tỏ những hình thức thống trị tinh vi, gián tiếp hơn hoạt động bằng cách thúc đẩy một khái niệm "bình thường mới" (new normal) và bao gồm một mạng lưới phức tạp các chủ thể tham gia công và tư. Đây là sự khác biệt chính so với chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số, vốn mô tả sự kiểm soát trực tiếp các cá nhân trong lĩnh vực kỹ thuật số bởi các tập đoàn/chính phủ/chủ thể nhà nước. Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là chủ nghĩa tân thực dân kỹ thuật số không thay thế chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số, cả hai hình thức của chủ nghĩa đế quốc kỹ thuật số đều đang hiện diện mạnh mẽ cùng một lúc. 

Một nguyên lý chính của chủ nghĩa tân thực dân kỹ thuật số nằm ở cách một số nền tảng hợp pháp hóa các hành động của họ, đặc biệt là với các thỏa thuận "điều khoản dịch vụ". Tại đây, các nền tảng tự giới thiệu mình như những dịch vụ mà mọi người có thể tự nguyện chọn không tham gia, mang lại ảo tưởng về sự kiểm soát trong kịch bản này. Trường hợp của Tổ chức cấp phát số hiệu Internet (ICANN) cung cấp một ví dụ về điều này. ICANN là một tổ chức phi lợi nhuận bao gồm nhiều bên liên quan tận tâm với việc đảm bảo sự an toàn và ổn định của internet bằng cách duy trì và vận hành một số cơ sở dữ liệu, bao gồm địa chỉ IP và hệ thống tên miền. Ban đầu dưới sự bảo trợ của Hoa Kỳ, qua nhiều năm, người ta thấy rõ ràng rằng ICANN đang gạt Nam Toàn cầu ra ngoài lề. Ngay cả sau khi Hoa Kỳ từ bỏ quyền kiểm soát trực tiếp đối với tổ chức phi lợi nhuận này cho nhiều bên liên quan vào năm 2016, các nguyên tắc thị trường tự do và văn hóa doanh nghiệp của đất nước này vẫn gần như được nung nấu vào cấu trúc của tổ chức. Do đó, nhiều quyết định của ICANN vẫn tiếp tục gạt Nam Toàn cầu ra ngoài lề mặc dù Hoa Kỳ không có quyền kiểm soát trực tiếp đối với tổ chức này.

Một số học giả đã đưa ra các lựa chọn khả thi để phản kháng lại chủ nghĩa đế quốc kỹ thuật số, với hầu hết đều lưu ý rằng cần phải tiến hành nhiều nghiên cứu hơn trong lĩnh vực này. Điệp khúc phổ biến nhất là sự cần thiết của nhận thức. Hiểu rằng chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số tồn tại và cách thức hoạt động của nó là một bước đi đầu tiên vô cùng quan trọng hướng tới sự phản kháng. Việc phi tập trung hóa internet ra khỏi các trung tâm như Hoa Kỳ và Trung Quốc cũng được xem là một con đường khả thi để chống lại chủ nghĩa thực dân kỹ thuật số. Một số tác giả đã khám phá các giải pháp tích cực hơn để phản kháng, bao gồm phần mềm làm ngập lụt dữ liệu được thiết kế để gây nhầm lẫn cho các thuật toán và mặt nạ hoặc hình xăm có thể đeo được có thể làm bối rối Hệ thống nhận dạng khuôn mặt. Trong một ví dụ khác, mã hóa được thiết kế để thay đổi cơ sở dữ liệu đã được các tài xế đặt lên biển số xe để đánh lừa camera giám sát giao thông. Thay vì ghi lại biển số xe, mã hóa này sẽ hướng dẫn phần mềm giao thông xóa cơ sở dữ liệu của nó. Pháp luật ngăn chặn các tập đoàn công nghệ lớn kiếm lợi từ dữ liệu người dùng được xem là một con đường thực tế hơn để tạo ra tác động lâu dài.

Chú thích

Tham khảo
 McLuhan, M. (1964) Understanding Media: The Extensions of Man. New York: McGraw-Hill Book Company.
 McPhail, T. (1981) Electronic Colonialism: The Future of International Broadcasting and Communication. Newbury Park: Sage.
 McPhail, T. & McPhail, B. (1990) Communication: The Canadian Experience. Toronto: Copp Clark Pitman.
 McPhail, T. (2002) Global Communication: Theories, Stakeholders, and Trends. Boston: Allyn & Bacon.
 McPhail, T. (2014) Global Communication: Theories, Stakeholders, and Trends. (4th ed.) London: Blackwell.
 Raley, R. (2004) eEmpires. Cultural Critique, 57, 111–150.
Chủ nghĩa thực dân
Kỹ thuật số