Mộ Vương Kiến

Tiền Thục Vĩnh Lăng (), thường gọi là mộ Vương Kiến (), nằm tại số 10 đường Vĩnh Lăng, quận Kim Ngưu, Thành Đô, Tứ Xuyên, Trung Quốc. Chủ mộ là Tiền Thục Cao Tổ Vương Kiến. Thời Hậu Đường, Mạnh Tri Tường từng ra lệnh bảo vệ lăng. Từ thời Bắc Tống, các công trình phụ bị phá hủy dần vì nhiều nguyên nhân; về sau chỉ còn gò mộ và hệ thống phòng mộ. Một số truyền thuyết về Tư Mã Tương Như và Gia Cát Lượng được gắn với gò mộ, khiến nơi này về sau được gọi là "Phủ cầm đài". Năm 1940, khi đào hầm trú ẩn không kích dưới gò này, người ta phát hiện một ngôi mộ cổ. Sau các đợt khai quật, giới nghiên cứu xác định đây là Vĩnh Lăng của Vương Kiến.

Cho đến nay, đây là hoàng lăng duy nhất mà khảo cổ đã tìm thấy có phòng mộ xây trên mặt đất. Gò mộ có dạng tròn. Phòng mộ nằm ở trung tâm, gần đáy gò. Khu phòng mộ chia ba gian theo trục trước–sau: gian giữa đặt giường quan; gian sau có một tượng đá thường được hiểu là tượng ngồi của Vương Kiến. Mộ Vương Kiến nằm trong danh sách đơn vị bảo vệ văn vật cấp tỉnh Tứ Xuyên (1956; công bố lại năm 1980) và vào danh sách văn vật được bảo vệ trọng điểm cấp quốc gia (đợt I, 1961). Năm 2001, Bảo tàng Vĩnh Lăng xây dựng thần đạo ở phía nam khu mộ và tạc thêm một số tượng đá theo quy chế lăng hoàng gia thời Đường.

Lịch sử 

Vương Kiến (tự Quang Đồ) được phong Thục vương vào năm Thiên Phục thứ ba (903) đời Nhà Đường, là hoàng đế khai quốc của nước Tiền Thục thời Ngũ đại Thập quốc. Ông mất năm Quang Thiên nguyên niên (918), thọ 72 tuổi, miếu hiệu Cao Tổ, an táng tại Vĩnh Lăng. Tháng 12 năm Quang Thiên nguyên niên và tháng 3 năm Hàm Khang nguyên niên (925), Hậu chủ Vương Diễn hai lần bái yết Vĩnh Lăng. Năm Trường Hưng thứ tư (933) đời Hậu Đường, Mạnh Tri Tường cho người trùng tu Vĩnh Lăng và cấm chặt củi quanh khu lăng.

Năm Đại Trung Tường Phù thứ bảy (1014) đời Bắc Tống, một phần kiến trúc lăng miếu bị tháo dỡ. Vật liệu được dùng để trùng tu một đạo quán địa phương tên Ngọc Cục Hóa. Phần kiến trúc còn lại được giữ lại với danh xưng "Vĩnh Ninh Phật cung". Đến năm Sùng Ninh thứ hai (1103), nơi này được ban tên "Vĩnh Khánh viện" và về sau bị thiêu hủy trong một trận hỏa hoạn. Khu vực quanh Vĩnh Lăng nhiều lần trải qua chiến loạn; quần thể mộ chỉ còn gò mộ và phòng mộ. Tuy vậy, sử thư không ghi rõ vị trí cụ thể của mộ Vương Kiến. Cách nói "ở ngoài cửa tây cũ" lưu hành rộng rãi, sớm thấy trong ghi chép của Lục Du. Khu mộ từng được mô tả là hoang phế. Nhiều địa phương chí về sau tiếp tục lặp lại cách nói này nhưng không đưa thêm khảo chứng chi tiết.

Ngoại ô phía tây Thành Đô có một gò đất gọi là "Phủ cầm đài", quanh gò lưu truyền nhiều thuyết như "cầm đài của Tư Mã Tương Như" hoặc "cầm đài của Gia Cát Lượng". Năm 1940, khi đào hầm trú ẩn không kích tại đây, người ta gặp những đoạn tường gạch xếp ngay ngắn. Giáo sư Phùng Hán Kỳ (Đại học Hoa Tây) khảo sát và nhận định đây là một ngôi mộ cổ. Do hoàn cảnh, phần đã lộ ra được tạm thời đóng kín. Kế hoạch khai quật chỉ được lập sau khi Bảo tàng Tứ Xuyên thành lập (1941). Ngày 15 tháng 9 năm 1942, Phùng Hán Kỳ, Lưu Phục Chương và cộng sự tiến hành khai quật. Khi đó phòng mộ bị bùn lấp, nhóm khảo cổ chỉ làm sạch được khoảng 3 m vào bên trong. Đợt khai quật này thu được ngọc sách và từ đó xác định đây là Vĩnh Lăng của Vương Kiến. Vị trí tương đối gần với mô tả của Lục Du. Tuy nhiên, không thấy tượng đá lớn mà Lục Du từng nhắc đến. Cuối thời kháng chiến, việc khai quật từng bị gián đoạn do hiểu lầm và bị giữ người. Công việc tiếp tục sau khi xuất trình giấy phép liên quan. Tháng 11 năm 1942, đợt khai quật tạm kết thúc.

Ngày 1 tháng 3 năm 1943, Ngô Kim Đỉnh dẫn đầu nhóm tiếp tục giai đoạn hai, cùng một số người từng tham gia trước đó và Vương Chấn Đạc. Trọng tâm là làm sạch khu vực phía nam gò và dọn phòng mộ sâu hơn. Đợt này phát hiện dấu vết trộm mộ và thu được nhiều hiện vật. Ngày 21 tháng 9, toàn bộ khai quật kết thúc. Hiện vật được giao cho Bảo tàng Tứ Xuyên xử lý và địa cung được đóng lại. Năm 1971, khi người dân xây nhà cách mộ khoảng 300 m về phía nam, phát hiện một tượng đá cao 3,18 m. Phát hiện này là căn cứ đối chiếu với ghi chép của Lục Du.

Cấu trúc

Cấu trúc bên ngoài 

Toàn khu mộ bố trí theo trục bắc–nam, mặt hướng về phía nam. Gò mộ cao 15 m, đường kính khoảng 80 m, chu vi 225 m và có dạng tròn. Quanh gò có hệ đá bao bằng các dải đá xếp theo 9 lớp. Các dải đá lộ trên mặt đất và xếp giật cấp, thu nhỏ dần về đỉnh. Khi phát hiện, phần còn lại chủ yếu ở phía bắc và nam; về sau bổ khuyết phần đông và tây. Cách vòng đá khoảng 2,5 m là nền móng tường gạch. Khi khai quật, chỉ còn 19 lớp nằm dưới mặt đất; phần phía trên không còn. Ở chính nam của nền tường gạch có hai ụ đất đối xứng trái–phải, nhiều khả năng là dấu vết công trình phụ. Ngoài nền này khoảng 1,5 m còn có thêm một nền tường gạch; xa hơn 1,5 m lại có một nền tường gạch nữa.

Cách gò mộ khoảng 300 m về phía nam có một tượng đá cao 3,18 m, còn khá nguyên vẹn, tạc từ một khối đá xanh. Chân tượng là bệ đá gần vuông, phía trên là tượng người đứng. Tượng đội mũ, mặc áo dài, hai tay cầm hốt, đeo kiếm; phong cách điêu khắc nhất quán với thời Đường và Ngũ đại.

Cấu trúc phòng mộ 
Địa cung nằm ở trung tâm đáy gò. Tổng chiều dài là 30,8 m. Chiều dài phần phòng bên trong là 23,4 m. Cửa mộ mở ở phía nam gò. Phòng mộ được xây trực tiếp trên nền đất bằng và không có mộ đạo. Nền lát sỏi cuội, trên đó xây hệ tường vòm cuốn. Bốn vách phía trong được trát lớp bùn mịn dày khoảng 2–3 cm rồi phủ vôi. Trên lớp vôi còn lờ mờ dấu vết tranh tường.

Khu phòng mộ chia ba gian theo trục trước–sau. Gian trước nhỏ nhất, gian giữa lớn nhất. Các gian ngăn bằng cửa gỗ, gồm cánh cửa, khung/xà cửa, chốt, khóa, trang trí cửa, biển cửa... nhưng khi khai quật đều đã mục nát. Bên ngoài gian trước là tường bít cửa hai lớp. Sau tường bít là một cửa gỗ. Phía tây tường bít có một đường trộm mộ.

Gian trước 

Trần gian trước gồm bốn vòm cuốn. Gian này dài bắc–nam 4,45 m, rộng đông–tây 3,8 m, cao 5,45 m. Giữa vòm thứ ba và thứ tư treo một thanh sắt. Từ giữa thanh sắt nối xuống một sợi xích, cuối xích có móc; công dụng ban đầu của móc không còn xác định được. Trong lớp bùn nền, khai quật được hai vòng sắt và bảy vòng đồng mạ vàng. Ngoài ra còn có dấu tích đinh cửa mạ vàng và tay nắm cửa đồng. Gian trước về chức năng tương đương hành lang mộ và hầu như không có hiện vật đáng kể.

Gian giữa 
Gian giữa là gian đặt quan quách. Trần gồm bảy vòm cuốn: sáu vòm đầu cao bằng nhau, vòm cuối thông cao với gian sau. Độ cao lớn nhất là 6,4 m. Gian dài bắc–nam 12 m và rộng đông–tây 6,1 m. Ở vị trí gần trung tâm nhưng lệch về phía bắc có một giường quan. Giường quan xây bằng sa thạch đỏ, cao 0,89 m, dài 7,45 m, rộng 3,35 m; đầu nam cách cửa gian trước 2,85 m và đầu bắc cách cửa gian sau 1,6 m.

Trên giường quan vốn đặt quan quách. Khi khai quật, quan quách đã mục nát và bị xáo trộn mạnh do trộm mộ, chỉ còn dấu vết sơn mài. Từ dấu vết còn lại có thể ước đoán: phần quách dài khoảng 4,24 m, rộng 1,5 m ở phía nam và 1,8 m ở phía bắc; phần quan tài dài khoảng 3,66 m, rộng 1,25 m ở phía nam và 1,56 m ở phía bắc. Trong bùn trong quan còn thấy dấu tích thủy ngân. Dưới dấu vết quan quách còn có dấu vết bệ gỗ ba tầng; rìa mỗi tầng còn sót một số vòng đồng mạ vàng. Mặt trên của giường quan lát một lớp bản ngọc.

Dưới lớp bản ngọc là bệ Tu-di. Mặt đỉnh ở các hướng đông–nam–tây chạm cảnh rồng đùa ngọc; mặt bắc chạm vân khí; trên hình rồng còn dấu tích mạ vàng. Dưới đỉnh bệ là một vòng cánh sen ngửa. Tiếp theo là phần eo bệ: hai mặt đông và tây mỗi mặt mở mười cửa giả (hồ môn), hai mặt nam và bắc mỗi mặt chạm bốn cửa. Các trụ phù điêu giữa các cửa có hoa sen, loan-phượng...

Trong các cửa giả ở ba mặt đông, tây và nam là những phù điêu nhạc vũ. Mặt nam có hai tượng nữ vũ công, một tượng gảy tì bà và một tượng gõ phách. Mặt tây có các tượng thổi xích, thổi tiêu (bài tiêu), gảy tranh, thổi bì-lật, gảy không hầu, thổi lá, thổi sinh, thổi vỏ sò, đánh chũm chọe đồng, đánh kết cổ... Mặt đông có các tượng đánh trống chính, đánh tề cổ, đánh hợp cổ, thổi sáo, thổi bì-lật, gõ phách, đánh kết cổ, cùng một số loại nhạc cụ khác được ghi theo âm Hán Việt/phiên chuyển (như thao lao, kê lâu, đáp lạp, mao viên cổ). Dưới phần eo là một vòng cánh sen úp.

Hai bên giường quan dựng mười hai tượng bán thân "thập nhị thần". Giữa vòm thứ hai và thứ ba có một thanh sắt treo xích, vị trí tương ứng với đầu phía trước của giường quan. Giữa vòm thứ ba và thứ tư có hai thanh sắt, mỗi thanh đều treo xích ở giữa.

Ở phía tây nam giường quan có một tượng bò sắt dài 74 cm, cao 32 cm, nặng 60 kg. Phía đông nam có một tượng heo sắt dài 66 cm, cao 32 cm. Phía bắc có một vại đá sa thạch đỏ cao 0,45 m, đường kính 1,13 m, thành dày 0,1 m. Trong vại có một "bánh" đá sa thạch đỏ đường kính 36,5 cm, dày 16,5 cm. Trên bánh đá có một chậu gốm (vỡ), trong chậu còn một chân đèn gốm men trắng; bên ngoài vại cũng có một chân đèn gốm vỡ, hình thức tương tự. Gần trung tâm nhưng hơi chếch về phía tây có một khung sắt chữ thập, có thể dùng để treo vật. Trên nền còn có bốn vò gốm tai (hai vò bốn tai, một vò sáu tai) và hai bát gốm.

Trong quan có một đai ngọc lớn. Trên đai có hai khóa bạc, bảy miếng ngọc và một "đà vĩ", bề mặt chạm văn rồng. Mặt sau "đà vĩ" có minh văn, kể việc Vương Kiến phát hiện một khối ngọc sau một vụ hỏa hoạn cung điện và dùng khối ngọc đó làm đai; các số đo trong minh văn được mô tả gần với "thước thị" hiện nay. Ngoài ra còn có một hộp bạc, một bát bạc, một tượng heo bạc, một món trang sức bạc, một dao sắt nhỏ và bao dao bạc đi kèm, một gậy đầu bạc, một bát bạc, một miếng đỡ cằm bằng bạc, một gương đồng vuông và hộp gương đi kèm, hai hạt pha lê, hai mảnh hổ phách (vỡ), cùng một số mảnh ngọc nhỏ.

Gian sau 
Gian sau là gian trong cùng ở phía bắc, trần có ba vòm cuốn. Gian dài 5,7 m, rộng 4,4 m, cao 5,5 m. Trong vòm ngoài cùng phía bắc có một tường đá làm vách sau; phía bắc tường đá lại có một tường gạch. Sát vách sau, phía bắc gian có một bệ đá, giữa cao và hai bên hơi trũng; chỗ cao nhất 79 cm và diện tích chiếm khoảng một nửa gian. Mép bệ có diềm chạm phù điêu song long hí châu. Dưới diềm chạm một rồng cuộn; hai phía đông–tây của rồng có hai phù điêu hình sư tử.

Trên bệ đặt một tượng ngồi, thường được hiểu là tượng Vương Kiến. Tượng ngồi trên một kỷ; tổng cao 96,5 cm, kỷ cao 30,5 cm. Tượng đội phốc đầu, mặc áo dài, hai tay thu trong tay áo và đặt trước bụng; thắt đai ngọc; lông mày rậm, mắt sâu, môi mỏng, tai lớn, gò má cao. Áo dài từng được tô đỏ nhưng nay đã bong nhiều. Vạt áo phủ qua mũi chân; không xác định được có đi ủng hay không. Bốn chân kỷ có dạng bầu dục hoặc bán nguyệt không đều. Dưới tượng có dấu vết được cho là bệ gỗ thấp.

Trước tượng khoảng 20 cm có dấu vết một hộp bảo lục; kết cấu gỗ đã mục gần hết, mặt ngoài còn trang trí mạ vàng các họa tiết như uyên ương, giáp thần... Trong bảo lục có một thụy bảo dài 11,7 cm, rộng 10,7 cm, dày 3,4 cm; đầu trước chạm phượng văn, hai bên chạm long văn; đỉnh có núm hình rồng. Đáy thụy bảo khắc âm chữ triện mạ vàng "Cao Tổ Thần Vũ Thánh Văn Hiếu Đức Minh Huệ hoàng đế thụy bảo" (高祖神武聖文孝德明惠皇帝謚寶). Trên bệ đá còn có hai hòm sơn son trang trí bình thoát vàng bạc, mỗi hòm dài 225 cm, rộng 45 cm, cao 21,5 cm. Vỏ hòm có đai sắt và bọc bạc.

Hai hòm đặt một bộ ngọc sách gồm ai sách và thụy sách. Ai sách gồm 51 thẻ, thụy sách gồm 50 thẻ; mỗi thẻ dài 33 cm, rộng 3,5 cm, dày 1,9 cm và toàn bộ xâu bằng chỉ bạc. Gian sau còn có một bộ đồ trang sức tổ thụy gồm khóa bạc, vòng bạc, ngọc sức, ống bạc... Ngoài ra còn có một vòng ngọc, hai món ngọc sức, một lư đồng, một chén đồng có quai xách nhỏ và một đĩa sơn mài nền vàng bạc. Gian này từng bị trộm nhưng trật tự bày đặt hiện vật hầu như không bị xáo trộn.

Bảo tồn và khai thác 

Giai đoạn 1952–tháng 3 năm 1953, công nhân dùng đá từ tường bít cửa gian trước và các dải đá ở rìa gò để tu sửa lại vòm cuốn bên trong; lối hành lang bên ngoài cũng được sửa lại. Công trình tốn hơn 30.000 nhân dân tệ. Năm 1954, cửa mộ được tu sửa. Ngày 16 tháng 8 năm 1956, mộ Vương Kiến nằm trong danh sách di tích lịch sử và di vật cách mạng cấp tỉnh Tứ Xuyên (đợt I). Năm 1957, đơn vị thi công bơm vữa xi măng để xử lý một số vết nứt của vòm cuốn. Ngày 4 tháng 3 năm 1961, mộ Vương Kiến vào danh sách đợt I văn vật được bảo vệ trọng điểm cấp quốc gia. Các năm 1964 và 1978, khu mộ trùng tu cửa mộ hai lần. Ngày 7 tháng 7 năm 1980, mộ Vương Kiến nằm trong danh sách đơn vị bảo vệ văn vật cấp tỉnh Tứ Xuyên (công bố lại).

Năm 1983, dựa theo một đoạn kè còn lại dài 4,84 m ở phía tây nam gò, đơn vị thi công xây lại toàn bộ kè quanh gò. Kè sau khi sửa cao hơn mặt đất 1,3 m và chôn sâu 1,1 m. Lần sửa này cũng đắp thêm đất cát chưa đầm chặt, tạo thành thân gò dạng "bánh bao" đường kính khoảng hơn 70 m, cao 13 m. Kè đá không bố trí lối thoát nước. Năm 1986, đỉnh gò được phủ thêm lớp đất á sét dày 10 cm, làm khả năng thoát nước của gò giảm thêm. Do độ dốc mái ngoài quá lớn, sau thi công gò xuất hiện vết nứt rộng hơn 10 cm và dài hơn 10 m do mưa xói; phòng mộ cũng thấm nước nghiêm trọng. Từ ngày 8 tháng 8 năm 1989 đến ngày 26 tháng 6 năm 1990, lực lượng bảo tồn xử lý thấm nước bằng cách chôn lại hệ thống thoát nước và bổ sung thông gió cho phòng mộ. Đợt sửa chữa này về cơ bản giải quyết tình trạng thấm dột và đưa nhiệt độ–độ ẩm trong phòng mộ trở lại mức bình thường. Năm 1990, cửa gian trước được phục hồi. Năm 2007, cửa gian trước bị mối ăn nặng tiếp tục được tu sửa. Sau động đất Vấn Xuyên năm 2008, chuyên gia bảo tồn di sản từ Hà Bắc đến khảo sát và nhận định mộ Vương Kiến không có nguy cơ sụp đổ tổng thể.

Năm 1947, một phần hiện vật khai quật giai đoạn hai được trưng bày tại Minh Viễn lâu ở Hoàng Thành Bá trong một tuần. Năm 1978, cơ quan quản lý bảo tồn di vật mộ Vương Kiến được thành lập. Năm 1979, địa cung mở cửa đón khách. Năm 1990, cơ quan quản lý nâng lên thành Bảo tàng Vĩnh Lăng (Thành Đô). Năm 2001, bảo tàng thực hiện kế hoạch "khôi phục cục bộ diện mạo thần đạo Vĩnh Lăng". Thần đạo mới được xây dựng và tượng đá hai bên được bổ sung theo phong cách tượng đá phát hiện năm 1971 và phong cách thần đạo lăng hoàng gia thời Đường: một tượng văn thần, hai tượng võ tướng, hai tượng giải trĩ, một tượng ngựa yên và một tượng ngựa có cánh.

Chú thích

Tài liệu tham khảo 

Lăng mộ Trung Quốc
Tiền Thục
Ngũ đại Thập quốc
Thành Đô
Tứ Xuyên
Bảo tàng tại Trung Quốc
Khảo cổ Trung Quốc