Đỗ Nhuận

Đỗ Nhuận (10 tháng 12 năm 1922 – 18 tháng 5 năm 1991) là một nhạc sĩ người Việt Nam. Ông là Tổng thư ký đầu tiên của Hội nhạc sĩ Việt Nam khóa I và II từ 1958 đến 1983, một trong những nhạc sĩ tiên phong của âm nhạc cách mạng. Đỗ Nhuận còn là nhạc sĩ Việt Nam đầu tiên viết opera với vở Cô Sao, cũng là tác giả của bản "Du kích sông Thao" nổi tiếng.

Tiểu sử 
Đỗ Nhuận sinh ngày 10 tháng 12 năm 1922 tại thôn Hoạch Trạch, xã Thái Học, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương (nay là xã Đường An, thành phố Hải Phòng). Rời quê hương từ rất nhỏ, Đỗ Nhuận từng sống nhiều năm ở thành phố cảng Hải Phòng, nơi cha ông phục vụ trong đội quân nhạc với vai trò "lính kèn Tây".

Hải Phòng những năm cuối thập niên 1930 là một trong những cái nôi của tân nhạc với những Văn Cao, Lê Thương, Hoàng Quý... Năm 14 tuổi, Đỗ Nhuận tham gia hướng đạo sinh, hát những ca khúc Pháp và châu Âu. Ông cũng tự học âm nhạc dân tộc và biết chơi sáo trúc, tiêu, đàn nguyệt, đàn tứ, đàn bầu. Sau đó, khi âm nhạc cải cách bước đầu nhen nhóm, Đỗ Nhuận cũng bắt đầu tiếp xúc với tân nhạc, học đàn guitar, banjo, kèn harmonica và ghi âm. Sau ông còn học thêm violon, baian với các nhạc công người Nga lưu vong ở Hà Nội.

Năm 1939, Đỗ Nhuận sáng tác ca khúc đầu tay vào tuổi 17, bản "Trưng Vương", nhân ngày kỷ niệm Hai Bà Trưng ở tỉnh Hải Dương. "Trưng Vương" được phổ biến rộng rãi và đã xuất bản ngay trong năm đó. Tiếp theo, từ cảm hứng lịch sử, ông soạn nhiều ca khúc như: "Chim than", "Lời cha già", "Đường lên ải Bắc"... là cơ sở soạn nên vở ca cảnh Nguyễn Trãi - Phi Khanh gồm 3 ca khúc "Chim than", "Lời cha già", "Đường lên ải Bắc" được ông viết trong hai năm 1940, 1941.

Thời gian đó Đỗ Nhuận cũng bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng. Năm 1943, vì in và rải truyền đơn tuyên truyền cho cách mạng nên ông bị bắt giam vào nhà tù Hải Dương, rồi đưa lên Hỏa Lò và sau bị đày lên Sơn La. Thời gian trong tù, Đỗ Nhuận đã viết nhiều bài hát cách mạng như: "Chiều tù", "Côn Đảo", "Hận Sơn La", "Tiếng gọi tù nhân", "Viếng mồ tử sĩ", "Du kích ca"...

Sau khi được trả tự do, Đỗ Nhuận tiếp tục sáng tác và hoạt động cách mạng. Ông viết nhiều bài hát và được khá phổ biến thời bấy giờ: "Nhớ chiến khu", "Đường trường vô Nam", "Tiếng súng Nam Bộ", "Bé yêu Bác Hồ", "Ngày Quốc hội"... Trong thời gian chiến tranh, ông có những ca khúc về du kích cùng nhiều nhạc phẩm khác: "Du kích ca", "Đoàn lữ nhạc", "Hành quân xa", "Trên đồi Him Lam", "Chiến thắng Điện Biên", "Tình Việt Bắc", "Lửa rừng", "Tiếng hát đầu quân", "Áo mùa đông", "Đèo bông lau"... Trong số đó phải kể đến "Hành quân xa" với câu hát nổi tiếng "Đời chúng ta đâu có giặc là ta cứ đi" và "Đoàn lữ nhạc" cùng trường ca bất hủ "Du kích sông Thao" vẫn được các ca sĩ nổi tiếng của Sài Gòn về sau trình bày.

Thời kỳ này, có thể nói Đỗ Nhuận đã ảnh hưởng nhiều nhạc sĩ cách mạng khác như Trần Quý, Lê Lan, Doãn Nho,Nguyên Nhung... Nǎm 1955, chùm ca khúc "Điện Biên Phủ" của ông đã được trao giải nhất của Hội Vǎn nghệ Việt Nam. Cho đến nay, giai điệu của bài "Chiến thắng Điện Biên" là một trong những nhạc hiệu quen thuộc của đài phát thanh và đài truyền hình.

Sau hòa bình 1954 Đỗ Nhuận tiếp tục sáng tác và có mặt trong lĩnh vực khí nhạc Việt Nam qua các tác phẩm: khúc biến tấu trên chủ đề dân ca cho flute và piano Mùa xuân trên rừng (1963), tứ tấu đàn dây Tây Nguyên (1964), ba biến tấu cho violon và piano (1964), tổ khúc giao hưởng Điện Biện (1965), giao hưởng thơ Đimit'rov (1981)... Ngoài ra, còn phải kể đến kịch múa rối Giấc mơ bé Rồng (1968), kịch múa Mở biển (1973) và nhạc nền trong các phim tài liệu và phim truyện: Chiến thắng Điện Biên (1954), Nguyễn Vǎn Trỗi (1965), Mở đường Trường Sơn (1972), Lǎng Bác Hồ (1975).

Đỗ Nhuận cũng là nhạc sĩ duy nhất trong thế hệ đầu của tân nhạc được đào tạo bài bản, ông đi học tại đại học tại Nhạc viện Tchaikovsky từ năm 1960 đến 1962. Ông là một trong những người đặt nền móng cho thể loại nhạc kịch theo truyền thống của opera phương Tây. Những thể nghiệm đầu tiên của ông xuất hiện từ những nǎm 1950 là các ca kịch ngắn: Cả nhà thi đua, Sóng cả không ngã tay chèo, Anh Pǎn về bản, Hòn đá. Những năm 1970, 1980, Đỗ Nhuận viết các vở nhạc kịch: Chú Tễu, Ai đẹp hơn ai, Trước giờ cưới, Quả dưa đỏ... Đỗ Nhuận là nhạc sĩ Việt Nam đầu viết opera với vở Cô Sao (1965), rồi sau đó là Người tạc tượng (1971). Đỗ Nhuận còn có những tác phẩm khí nhạc như Vũ khúc Tây Nguyên cho violon và dàn nhạc... Nhưng tên tuổi ông vẫn gắn bó với những ca khúc như "Việt Nam quê hương tôi", "Tôi thích thể thao" (một bài hát vui gồm các từ toàn chữ T), "Em là thợ quét vôi", "Đường bốn mùa xuân"...

Ngoài sáng tác, Đỗ Nhuận còn viết báo, tham gia phê bình. Nổi bật trong số đó là bài báo tấn công nặng nề nhóm Nhân Văn - Giai Phẩm, cụ thể là Trần Dần năm 1958, không lâu sau khi ông nhận chức Tổng thư ký Hội nhạc sĩ.

Đỗ Nhuận mất vào ngày 18 tháng 5 nǎm 1991 tại Hà Nội.

Giải thưởng 
Huân chương Độc lập hạng Nhì
Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I (1996)
Huân chương Chiến sĩ hạng Nhì
Huân chương Chiến thắng hạng Nhì

Một vài chi tiết 
Con trai của ông là Đỗ Hồng Quân, cũng là một nhạc sĩ nổi tiếng, hiện giữ chức Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam.
Con dâu của ông là NSƯT Chiều Xuân, một diễn viên nổi tiếng.
Du kích Sông Thao được nhiều ca sĩ nổi tiếng của Sài Gòn trước 1975 như Anh Khoa, Thái Thanh, Mai Hương, Kim Tước trình bày, nhưng đổi tên thành Khúc hát Sông Thao hay Tiếng hát Sông Thao. Lời hát nhiều đoạn cũng bị thay đổi.
Hiện nay, tên của ông được đặt tên cho một con đường ở Hà Nội, đi từ đường Phạm Văn Đồng đến khu đoàn ngoại giao Xuân Đỉnh, đi bên cạnh Công viên Hòa Bình.

Tác phẩm

Ca khúc 

 Anh thương binh rèn dao
 Áo mùa đông
 Bài ca cách mạng tiến quân
 Bài ca nhân dân Việt-Lào
 Bé yêu Bác Hồ
 Chiều tù
 Côn Đảo
 Chiến thắng Điện Biên (1954)
 Chim than
 Du kích ca
 Du kích sông Thao (1950)
 Đèn cù
 Đèo bông lau
 Đoàn lữ nhạc
 Đồng chí ta ơi
 Đường bốn mùa xuân
 Đường lên ải Bắc
 Đường trường vô Nam
 Em là thợ quét vôi
 Giặc đến nhà ta đánh
 Hận Sơn La
 Hành quân xa (1953)
 Hát mừng các cụ dân quân
 Lời cha già
 Lửa rừng
 Ngày Quốc hội
 Nhớ chiến khu (1945)
 Quê ta từ đất dấy lên
 Thắm hoa núi rừng
 Thương binh ca
 Tiếng gọi tù nhân
 Tiếng hát đầu quân
 Tiếng súng Nam Bộ
 Tình ca biển cả
 Tình ca đất Mũi
 Tình Việt Bắc
 Tôi thích thể thao
 Trai anh hùng gái đảm đang (1964)
 Trên đồi Him Lam
 Trông cây lại nhớ đến Người (1969)
 Trưng Vương (1939)
 Vì tiền tuyến
 Viếng mồ tử sĩ
 Việt Nam quê hương tôi (1956)
Việt Nam - Trung Hoa
 Vui mở đường (1966)

Nhạc khí 
 Khúc biến tấu trên chủ đề dân ca cho flute và piano Mùa xuân trên rừng (1963)
 Tứ tấu đàn dây Tây Nguyên (1964)
 Ba biến tấu cho violon và piano (1964)
 Tổ khúc giao hưởng Điện Biện (1965)
 Giao hưởng thơ Đimit'rov (1981)
 Violon và dàn nhạc Vũ khúc Tây Nguyên

Nhạc kịch 
Ca kịch ngắn
 Ai đẹp hơn ai
 Anh Pǎn về bản
 Cả nhà thi đua
 Chú Tễu
 Đêm vui không ngủ
 Hòn đá
Nguyễn Trãi - Phi Khanh (1940 - 1941), 3 ca khúc
 Chim than
 Lời cha già
 Đường lên Ải Bắc
 Ông Đá
 Quả dưa đỏ
 Sóng cả không ngã tay chèo
 Trước giờ cưới

Nhạc kịch
Cô Sao (1965)
Người tạc tượng (1971)
Nguyễn Trãi (1980)

Ngoài ra, có thể kể đến kịch múa rối Giấc mơ bé Rồng (1968), kịch múa Mở biển (1973) và nhạc nền trong các phim tài liệu và phim truyện: Chiến thắng Điện Biên (1954), Nguyễn Vǎn Trỗi (1965), Mở đường Trường Sơn (1972), Lǎng Bác Hồ (1975).

Tham khảo

Liên kết ngoài 
Đỗ Nhuận  - Bài viết trên trang Âm nhạc truyền thống
Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân nói về cha trên VnExpress

Nhà báo Việt Nam
Nhạc sĩ tiền chiến
Nhạc sĩ nhạc đỏ
Nhà soạn nhạc Việt Nam
Người được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh
Cựu học sinh trường Bonnal - Ngô Quyền, Hải Phòng
Sinh năm 1922
Mất năm 1991
Đỗ Nhuận
Nhà soạn nhạc thế kỷ 20
Người họ Đỗ tại Việt Nam
Nhạc sĩ hùng ca Việt Nam
Người Hải Dương