Tiện gỗ

Tiện gỗ (Woodturning) là nghề thủ công sử dụng máy tiện gỗ với các dụng cụ cầm tay để cắt gọt khúc gỗ theo một hình dạng đối xứng quanh trục quay. Giống như bàn xoay gốm, máy tiện gỗ là một cơ chế có thể tạo ra nhiều hình dáng khác nhau. Người thao tác được gọi là thợ tiện (turner) và các kỹ năng cần thiết để sử dụng dụng cụ theo truyền thống được gọi là nghề tiện (turnery). Các kỹ năng sử dụng dụng cụ bằng tay, không có điểm tiếp xúc cố định với gỗ chính là điểm phân biệt giữa tiện gỗ và máy tiện gỗ với máy tiện của thợ máy, hay còn gọi là máy tiện kim loại. Nghề tiện gỗ được bảo tồn và phát triển từ một cộng đồng những người hành nghề. Cho đến những năm 1970, một hệ thống học việc ở Vương quốc Anh, và giáo dục nghệ thuật công nghiệp ở Hoa Kỳ, đã bảo tồn nhiều kỹ năng truyền thống của nghề. Từ năm 1975 đến năm 1985, các giáo viên nghệ thuật công nghiệp, người có cùng sở thích, nghệ sĩ, nhà sưu tập và nhà cung cấp dụng cụ đã phát triển định dạng hội thảo để trao đổi thông tin về nghề tiện gỗ. Cộng đồng này là một loại nguyên mẫu cho văn hóa sáng chế (maker culture) dựa trên thợ thủ công hoạt động trong thế kỷ XXI. Cộng đồng tổ chức các hội thảo cấp khu vực, quốc gia và quốc tế, xuất bản các tạp chí và mời các chuyên gia lưu động tại các sự kiện câu lạc bộ. Hầu hết các ấn phẩm và DVD đều thuộc loại tự làm (DIY), bao gồm vô số video trên YouTube.

Tổng quan 

Máy tiện gỗ hoạt động với chuyển động quay khứ hồi hoặc quay liên tục. Máy tiện khứ hồi được cấp lực bằng một vĩ kéo (cây vĩ) hoặc một lò xo, quay gỗ theo một hướng rồi sau đó quay theo hướng ngược lại. Thợ tiện chỉ cắt gọt ở một bên của vòng quay, giống như với máy tiện cần bật. Máy tiện khứ hồi có thể được vận hành bằng sức người với một vĩ kéo, cũng như với các cơ chế lò xo. Máy tiện khứ hồi, mặc dù là công nghệ nguyên thủy đòi hỏi sự khéo léo đáng kể để vận hành, nhưng lại có khả năng đem đến những kết quả tuyệt vời trong tay những người thợ lành nghề. Ví dụ, máy tiện vĩ kéo khứ hồi vẫn được sử dụng để tiện các hạt cườm cho các cửa sổ lưới Ả Rập được gọi là Meshrebeeyeh, thứ đã làm say mê Holtzapffel vào những năm 1880. Chuyển động quay liên tục của phôi có thể được vận hành bằng sức người với bánh xe đạp chân, hoặc đạt được bằng sức nước, hơi nước hoặc năng lượng điện.

Phong cách cắt gọt này không có khoảng dừng như yêu cầu bởi chuyển động quay của máy tiện khứ hồi. Tuy nhiên, ngay cả với chuyển động quay liên tục, thợ tiện vẫn điều khiển sự tiếp xúc giữa dụng cụ và gỗ hoàn toàn bằng tay. Các dao cắt không được cố định, cũng không tiến lên tự động như với máy tiện kim loại. Bản chất của gỗ quyết định các kỹ thuật tiện gỗ. Hướng của thớ gỗ, so với trục của máy tiện, ảnh hưởng đến các dụng cụ và kỹ thuật mà thợ tiện gỗ sử dụng. Trong tiện trục (spindle turning), thớ gỗ chạy dọc theo băng máy tiện, giống như thể một khúc gỗ được gắn vào máy tiện. Do đó, thớ gỗ luôn vuông góc với hướng quay bên dưới dụng cụ. Trong tiện bát (bowl turning), thớ gỗ chạy vuông góc với trục, giống như thể một tấm ván được gắn ngang qua mâm cặp.

Khi một phôi bát quay, góc mà thớ gỗ tạo với dụng cụ cắt liên tục thay đổi từ những đường cắt dễ dàng đến hai vị trí mỗi vòng quay nơi dụng cụ cắt ngang qua thớ gỗ và thậm chí cắt ngược lên trên thớ. Góc thớ gỗ thay đổi này giới hạn một số dụng cụ có thể được sử dụng và đòi hỏi kỹ năng bổ sung từ người thợ tiện. Độ ẩm ảnh hưởng đến cả sự dễ dàng khi cắt gỗ và hình dáng cuối cùng của tác phẩm khi nó khô. Gỗ ướt cắt dễ dàng với một dải phoi bào liên tục tương đối ít bụi. Tuy nhiên, gỗ ướt sẽ biến dạng khi khô, co ngót ít hơn dọc theo thớ gỗ. Những thay đổi biến thiên này có thể tạo thêm ảo giác về một chiếc bát hình bầu dục, hoặc thu hút sự chú ý vào các đặc điểm của gỗ. Gỗ khô là cần thiết cho các tác phẩm tiện đòi hỏi độ chính xác, chẳng hạn như sự vừa vặn của nắp với hộp, hoặc trong các hình khối nơi các mảnh được dán lại với nhau. Đặc tính của gỗ tạo ra những thách thức khác cho thợ tiện gỗ. Thợ tiện gỗ cứng và ngà voi chọn các dụng cụ khác với những dụng cụ được sử dụng để cắt gỗ mềm. Các khoảng trống trong gỗ đòi hỏi tốc độ máy tiện cao hơn, chất độn, hoặc các biện pháp phòng ngừa an toàn bổ sung. Mặc dù những người thợ mộc khác coi trọng thớ gỗ khít, thẳng, các thợ tiện gỗ thường lùng sục những phần gỗ độc đáo từ rễ, khiếm khuyết hoặc các phần bị bệnh của cây.

Các mặt hàng được làm trên máy tiện bao gồm tay cầm dụng cụ, chân nến, cốc đựng trứng, núm vặn, đèn, cây cán bột, hộp hình trụ, đồ trang trí Giáng sinh, dùi xuyên, kim đan len, hộp đựng kim, đê đan, bút, quân cờ, con quay; chân, trục trụ và chốt gỗ cho đồ nội thất; con tiện và trụ cầu thang dùng trong kiến trúc; gậy bóng chày, các hình khối rỗng như nhạc cụ kèn gỗ, bình đựng tro cốt, tác phẩm điêu khắc; bát, đĩa và mặt ghế. Sản xuất công nghiệp đã thay thế nhiều sản phẩm này từ các xưởng tiện truyền thống. Tuy nhiên, máy tiện gỗ vẫn được sử dụng cho việc sản xuất phi tập trung các sản phẩm tiện số lượng giới hạn hoặc theo yêu cầu. Một thợ tiện lành nghề có thể tạo ra nhiều loại vật dụng chỉ với năm hoặc sáu dụng cụ đơn giản. Các dụng cụ này có thể dễ dàng được định hình lại cho phù hợp với nhiệm vụ hiện tại. Ở nhiều nơi trên thế giới, máy tiện từng là một công cụ di động có thể mang đến tận nguồn gỗ hoặc thích ứng với các không gian làm việc tạm thời. Các thợ tiện ở thế kỷ XXI phục chế đồ nội thất, tiếp nối các truyền thống nghệ thuật dân gian, sản xuất các công trình kiến trúc theo yêu cầu và tạo ra các mặt hàng thủ công mỹ nghệ cho các phòng tranh. Tiện gỗ thu hút những người thích làm việc bằng tay, tìm thấy niềm vui trong việc giải quyết vấn đề, hoặc yêu thích các đặc điểm về cảm giác và thị giác của gỗ.

Lịch sử 
Hồ sơ khảo cổ học về tiện gỗ bị giới hạn ở các hình minh họa vì gỗ là một loại sợi dễ bị mục nát. Các di tích của Ai Cập minh họa một dải dây đeo được một người phụ việc sử dụng để quay máy tiện trong khi một người thợ khác cắt gọt gỗ. Máy tiện vĩ kéo và máy tiện dây đeo sơ khai đã được phát triển và sử dụng ở Ai Cập và La Mã. Người Trung Quốc, người Ba Tư và người Ả Rập có những biến thể máy tiện vĩ kéo của riêng họ. Những người thợ tiện thời kỳ đầu đôi khi sử dụng đôi chân trần của mình để giữ dụng cụ cắt tại chỗ trong khi sử dụng tay để cấp lực cho máy tiện. Máy tiện vĩ kéo tiếp tục được sử dụng cho đến tận ngày nay, và phần lớn thông tin chúng ta có về chúng đến từ việc quan sát các thợ tiện sử dụng chúng. Từ năm 500 đến 1500 sau Công nguyên, các loại bình chứa bằng gỗ được tiện đóng vai trò là bát và cốc sử dụng hàng ngày của hầu hết dân số châu Âu. Kiến thức của chúng ta về những vật dụng khiêm tốn này đến từ các mẫu vật được bảo quản trong môi trường yếm khí. Chúng bao gồm các vụ đắm tàu, chẳng hạn như tàu Mary Rose, hoặc các di chỉ như tàu chôn cất Oseberg (nơi khu vực chôn cất được phủ bởi một nấm mồ đất sét), các giếng sâu và các di chỉ ngập nước khác (chẳng hạn như các hố hoặc mương bị vùi lấp). Ví dụ về loại sau bao gồm những chiếc bát từ thế kỷ thứ VII từ tu viện trên đảo Iona ngoài khơi phía tây Scotland. Phần lớn đồ gốm này được tiện từ gỗ tươi trên một máy tiện cần bật bằng lò xo. Những chiếc bát uống nước được chế tác tinh xảo, được gọi là mazer, được sản xuất với số lượng rất hạn chế từ gỗ khô, sau đó được trang trí bằng các núm trung tâm và vành mạ vàng bạc.

Ngay từ năm 1568, một bánh đà riêng biệt đã cấp lực cho máy tiện thông qua một dây đai truyền động. Một người thợ cả sẽ cắt gỗ trong khi một người học việc quay tay quay trên một bánh xe khổng lồ, thường có đường kính vài foot. Đây là một máy tiện quay liên tục, dẫn đến việc thích ứng với các nguồn sức mạnh bên ngoài như nước, hơi nước và điện. Máy tiện này đã phát triển thành 'nữ hoàng của các loại máy công cụ', giúp cho việc tiện các bộ phận cho các máy móc khác trở nên khả thi. Gia tộc Holtzapffel đã phát triển các máy tiện tiện trang trí từ máy tiện quay liên tục kết hợp với những đổi mới trong gia công kim loại như giá đỡ trượt tự động. Những máy tiện này hoạt động dựa trên các hoa văn truyền động bằng bánh răng để cắt gọt các thiết kế trên các loại gỗ cứng như gỗ mun. Chúng được các hoàng tử châu Âu ưa chuộng như một sở thích, xứng đáng được Tolstoy nhắc đến trong tác phẩm Chiến tranh và Hòa bình (1869). Những người thợ tiện gỗ ở London đã tổ chức thành một phường hội từ năm 1310 trên Phố Wood. Đến năm 1347, Công ty Turners đã được Thị trưởng giao trách nhiệm quản lý hệ thống đo lường và trọng lượng. Đến năm 1591, họ đã xây dựng Hội trường riêng của mình. Công ty quản lý hệ thống học việc và thiết lập giá cả cho hàng hóa. Vào năm 1604, họ được hợp nhất thành Worshipful Company of Turners của London. Bên ngoài London, nghề này được phân tán và không bị kiểm soát. Những thợ tiện lưu động được gọi là Bodger đã thiết lập các máy tiện cần bật tạm thời gần nguồn gỗ để tiện các bộ phận của đồ nội thất.

Vào thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, thợ tiện gỗ ở Anh làm việc trong các xưởng tiện, thường nằm trong hệ thống thợ cả và người học việc. Ở Đức và Nga, nghề tiện gỗ tập trung ở các ngôi làng có chuyên môn, chẳng hạn như tiện đồ chơi. Máy tiện vĩ kéo và máy tiện cần bật tiếp tục được sử dụng cho việc sản xuất phi tập trung, một người làm của các yếu tố kiến trúc và bát ở nhiều nơi trên thế giới. Tại Hoa Kỳ, tiện gỗ là một phần của chương trình giảng dạy về nghệ thuật công nghiệp được dạy trong các trường công lập, thường là điều kiện tiên quyết cho các lớp học về đóng đồ nội thất. Các bài toán từ sách giáo khoa bao gồm cả kỹ năng quản lý dụng cụ, và các bài tập tiện các đồ vật như búa gõ, quả trứng mạng tất, hộp, khay, chân nến, đèn và chân đồ nội thất. Kỹ năng tiện gỗ đã được các nhà làm mẫu sử dụng trong việc tạo ra các nguyên mẫu và hình dạng để đúc khuôn dùng trong các xưởng đúc trong thế kỷ XIX và XX. Họ làm việc rất chậm rãi để đạt được độ chính xác, sử dụng những chiếc máy tiện làm mẫu khổng lồ và các dụng cụ cạo cắt chậm. Tiện gỗ luôn có một sự hiện diện mạnh mẽ của những người có sở thích. Vào những năm 1970, sự bùng nổ mối quan tâm đối với sở thích tiện gỗ ở thế giới nói tiếng Anh đã châm ngòi cho sự phục hưng của nghề thủ công này. Một số nghệ sĩ bắt đầu như những thợ tiện gỗ, và chuyển sang các tác phẩm điêu khắc hơn, thử nghiệm với các hình khối siêu vật thể và các khái niệm thủ công mỹ nghệ khác. Trung tâm Nghệ thuật từ Gỗ, được thành lập vào năm 1986 với tên gọi Trung tâm Tiện Gỗ, lưu giữ một bộ sưu tập ở Philadelphia với hơn 1.000 hiện vật từ các nghệ sĩ quốc tế cũng như một thư viện nghiên cứu và phòng tranh.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Ornamental Turners International
 Ornamental Turning
 The Irish Woodturners' Guild
 The American Association of Woodturners
 Association of Woodturners of Great Britain
 The National Association of Woodworkers inc. New Zealand
 The British Woodturners Association 
 The Register of Professional Turners

Gia công
Thủ công mỹ nghệ