Mắt hột

Chứng đau mắt hột (tiếng Anh: trachoma) là bệnh nhiễm trùng mắt do vi khuẩn Chlamydia trachomatis có khả năng làm thẹo, và nếu không chữa trị sẽ gây mù mắt.

Trong khoảng 5 - 12 ngày sau khi xâm nhập vào mắt, vi khuẩn gây viêm mí và màng của mắt. Mắt sưng, đỏ hồng, ngứa ngáy khó chịu rồi nếu để lâu không chữa sẽ thành các vết thẹo trong mí và mắt. Khi mí mắt sưng có thể làm lông mi quặm vào trong, cọ xát vào tròng mắt tạo thêm vết thẹo, làm mờ mắt hay mù mắt.

Bệnh mắt hột là bệnh làm mù nhưng ngừa chữa được hàng đầu trên thế giới. Bệnh có nhiều tại địa phương nghèo, chậm tiến tại châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á và Trung Quốc. Một số cộng đồng thiếu điều kiện cũng bị dịch về mắt này, như thổ dân Úc, Nam Mỹ và một số dân đảo vùng Thái Bình Dương.

Định nghĩa 
Định nghĩa mới nhất bệnh mắt hột của Tổ chức Y tế Thế giới chuyên đề hướng dẫn phòng chống bệnh mắt hột (Dowson – Tarzzio – Collier) năm 1981: Mắt hột là một viêm kết giác mạc lây lan mãn tính. Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn Clamydia Trachomatis nhóm A, B, Ba và C. Trong giai đoạn lây bệnh, viêm nhiễm, bệnh thể hiện đặc trưng bằng các hột kèm theo thẩm lậu lan toả và phì đại gai nhú trên kết mạc và màng máu trên kết mạc. 
Bệnh mắt hột có thể tiến triển đến khỏi tự nhiên, hoặc đến tinh trạng sẹo hoá kết mạc, có thể gây nên biến chứng quặm và lông xiêu.

Đặc điểm dịch tễ 
Theo thống kê gần đây nhất, người ta ước lượng trên thế giới có trên 500 triệu người đang mắc bệnh, chủ yếu ở các nước đang phát triển, ở Châu phi và Đông Nam Á, đặc biệt ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. 
Tổ chức y tế thế giơi ước lượng có ít nhất 2 triệu người bị mù do các biến chứng của bệnh mắt hột. Nếu kể luôn cả những người bị giảm thị lực, ít nhiều ảnh hưởng đến lao động sản xuất thì con số đó còn cao hơn. 
Ở Việt Nam trước năm 1945 trên 50% mắt hột hoạt tính. Từ năm 1947-1951 miền Bắc 60%, miền Trung 50% và miền Nam 30%. 
Sau một thời gian dài với việc xây dựng kế hoạch phòng chống mắt hột, đến năm 1977 thì tỷ lệ hoạt tính còn khoảng 17%. 
Tuổi mắc bệnh: ở bắt kỳ lứa tuổi nào, ở trẻ em 6 tháng tuổi có thể bị bệnh mắc hột. Quy luật dịch tễ học cho thấy ở nơi nào mắt hột hoạt tính cao thì nơi đó có tuổi mắc bệnh mắt hột thấp. 
 Nguồn lây bệnh:
 Trực tiếp: Mắt – mắt (gặp trong gia đình và nhà trẻ)
 Gián tiếp: do ruồi đậu vào mắt người bệnh, sau đó đậu vào mắt người lành.

Tổn thương cơ bản 
Việc phân loại các tổn thương cơ bản của mắt hột thường dựa trên sự tiến triển của các hột và sẹo trên kết mạc. Theo phân loại cổ điển, bệnh được chia làm 4 giai đoạn:

 Giai đoạn I (Mắt hột sơ khởi):
 Bệnh thường khởi phát âm thầm, không có triệu chứng chủ quan rõ rệt.
 Kết mạc sụn mi trên bị thẩm lậu nhẹ, che lấp một phần mạch máu. Xuất hiện các hột nhỏ màu trắng vàng, kích thước bằng đầu kim (gọi là tiền hột) rải rác khắp kết mạc sụn mi trên.
 Bờ trên sụn mi và kết mạc cùng đồ có thể xuất hiện một số hột trong suốt. Rất hiếm khi thấy hột ở kết mạc sụn mi dưới.

 Giai đoạn II (Mắt hột toàn phát):
 Triệu chứng khách quan tập trung chủ yếu ở kết mạc sụn mi trên: bề mặt kết mạc xù xì, các mạch máu bị che lấp hoàn toàn do thẩm lậu mạnh.
 Gai nhú phát triển nhiều, tập trung ở hai góc mi.
 Các hột to, chín mọng, dễ vỡ khi ấn bằng tăm bông và tiết ra chất nhầy đặc hiệu. Trong giai đoạn này, có thể quan sát thấy đầy đủ các hình thái của hột: tiền hột, hột đang phát triển và hột hoại tử. 
 Một số trường hợp bắt đầu xuất hiện màng máu mỏng trên giác mạc.

 Giai đoạn III (Mắt hột tiền sẹo):
 Đây là giai đoạn kéo dài nhất, đặc trưng bởi sự xen kẽ giữa các dấu hiệu hoạt tính (nhú gai, hột, thẩm lậu) và sự hình thành sẹo.
 Các biến chứng bắt đầu xuất hiện rõ rệt như: quặm mi và lông xiêu.

 Giai đoạn IV (Mắt hột lành sẹo):
 Các tổn thương hoạt tính biến mất hoàn toàn, trên kết mạc chỉ còn lại các vết sẹo ở những mức độ khác nhau.
 Các vết sẹo hình thành từ giai đoạn III có thể gây ra những lỗ lõm trên giác mạc (di chứng của các hột ở rìa giác mạc bị thoái hóa), được gọi là lõm hột Herbert. Màng máu giác mạc giai đoạn này thường được quan sát rõ nhất dưới sinh hiển vi khám mắt.

Chẩn đoán 
 Chẩn đoán mắt hột dựa vào một số dấu hiệu đặc trưng sau đây
 Hột có thể kẹp vỡ ở giai đoạn chín.
 Hột chiếm ưu thế ở kết mạc sụn mi trên và bờ trên của sụn mi trên, ngay từ giai đoạn đầu.
 Màng máu với thẩm lậu, hột, tân mạch điển hình, nhiều khi phát hiện ở ngay giai đoạn khởi đầu của bệnh.
 Không có hạch trước tai, trừ trường hợp bội nhiễm.
 Ơ giai đoạn Tr. II và IV có tổ chức sẹo.
 Sụn mi trên dày, uốn cong, có thể dẫn đến cụp mi, lông xiêu
 Tiêu chuẩn chẩn đoán mắt hột của WHO năm 1987: Muốn chẩn đoán bệnh mắt hột trên lâm sàng, khi khám hàng loạt trên từng bệnh nhân, ít nhất phải có 2 trong các điều kiện sau
 Hột trên kết mạc sụn mi trên.
 Hột hoặc di chứng của hột (lõm hột) ở vùng rìa giác mạc.
 Màng máu chủ yếu ở cực trên.
 Sẹo đặc trưng trên kết mạc.
 Cận lâm sàng
 Phát hiện thể vùi trên lam kính
 Bằng chất nhuộm giêm sa, phát hiện thể vùi (CPH) trong nguyên sinh chất của tế bào biểu mô kết mạc.
 Phân lập nuôi cấy tác nhân gây bệnh
 Phân lập trên túi lòng đỏ trứng gà bào thai.
 Phân lập tác nhân trên môi trướng nuôi cấy tế bào hột lớp: tế bào Mac-coy hoặc tế bào Hela.
 Phương pháp huyết thanh học
 Kết hợp bổ thể
 Vi miễn dịch huỳnh quang
 Định tuýp huyết thanh của tác nhân mắt hột và của clamydia
 Phân loại theo WHO
 Tr. I: Mắt hột sơ phát
 Có hột chưa chín (tiền hột) trên sụn mi trên.
 Thường thấy có tổn thương sớm trên giác mạc.
 Tr. II: Mắt hột toàn phát
 Có hột chín mềm
 Có phì đại gai nhú
 Có màng máu xuất phát từ cực trên giác mạc (thường có hột vùng rìa và lõn hột).
 Tr. III: Tiền sẹo
 Xuất hiện sẹo với mức độ khác nhau, sau khi hột bị hoại tử vỡ
 Dấu hiệu hoạt tính còn lại toàn bộ hay một phần.
 Tr. IV: Sẹo
 Hột và thẩm lậu được thay thế bằng sẹo.
 Hết các dấu hiệu hoạt tính.

Điều trị

Nguyên tắc điều trị 
 cần phải điều trị viêm phối hợp trước
 điều trị bệnh mắt hột phải toàn diện, triệt để, lâu dài

Phác đồ điều trị nội khoa 
 C. Trachomatis nhạy cảm với một số kháng sinh như Erythromycin, Rifamycine, Sulfamide, Tetracyline, Azithromycin, Roxithromycin, Doxycyline
 Tra mỡ Tetracyline 1% liên tục ngày 1 lần, từ 3-6 tháng cho phác đồ điều trị liên tục
 Tra mỡ Tetracyline 1% ngày 1 lần trong 10 ngày đầu của tháng trong 6 tháng cho phác đồ điều trị ngắt quãng
 Có thể nhỏ kèm với thuốc nhỏ có Sulfamide 1-2 lần/ngày
 Thuốc uống Sulfamide chỉ được sử dụng cho một số trường hợp mắt hột hoạt tính mạnh, không được sử dụng rộng rãi, có thể dùng liều như sau: 1g x 2 lần/ngày, dùng 10 ngày, nghỉ 1 ngày, uống thành 3 đợt
 Azithromycine 20 mg/kg/lần
 Thuốc mỡ Tetracyline 1% dùng 2 lần/ngày trong 6 tuần cho kết quả khỏi bệnh 98%

Điều trị ngoại khoa 
Chủ yếu là giải quyết biến chứng của mắt hột
 Đốt lông xiêu
 Mổ quặm mi
 Ghép giác mạc

Tiên lượng 
Nếu được khám và chữa trị sớm thường không có ảnh hưởng lâu dài.

Nếu không chữa kịp có thể đưa tới lòa hay mù.

Biến chứng 
 Biến chứng lệ bộ
 Hẹp và tắc ống dẫn lệ
 Viêm túi lệ
 Viêm tuyến lệ
 Khô mắt
 Biến chứng mi mắt
 Hẹp khe mi
 Lông quặm
 Lông xiêu
 Màng máu biến chứng lên giác mạc

Cụ thể có thể kể đến là tình trạng tổn thương kết mạc bờ mi làm cho lông mi bị mọc siêu vẹo biến dạng. Chính lông xiêu (hay còn gọi là lông quặm) sẽ gây loạn dưỡng giác mạc và cọ xát liên tục vào giác mạc, gây tổn thương, trầy xước, loét giác mạc, làm mờ đục giác mạc

 Biến chứng kết mạc
 Hẹp cùng đồ kết mạc
 Dính mi cầu
 Biến chứng giác mạc
 Màng máu giác mạc
 Sẹo giác mạc gây mờ mắt và loạn thị
 Loét giác mạc

Lưu ý: Loét giác mạc làm bệnh nhân bị đau mắt, nhức mắt, sợ ánh sáng, hậu quả là làm biến dạng giác mạc gây loạn thị, đục giác mạc và dẫn đến mất thị lực

Phòng ngừa 
Vì vi khuẩn gây bệnh mắt hột rất dễ lây từ nước tiết ra ở mũi, họng, mắt sang thẳng người khác hay qua đồ dùng như khăn mặt v.v... tăng cường giữ gìn vệ sinh là cách ngăn ngừa tốt nhất.
 Vệ sinh cá nhân: giữ vệ sinh mặt và đôi mắt, rửa mặt bằng nước sạch, không dùng chung khăn với người mắc bệnh, không để tay bẩn chạm vào mắt, tránh để ruồi nhặng chạm vào mắt.
Tạo nguồn cung cấp nước sạch: đào khoan giếng, làm bể lọc nước sông, chứa nước mưa.
Xây hố xí hợp vệ sinh, xây chuồng gia súc xa nhà (ít nhất 10m).
Vệ sinh đường phố, diệt ruồi, chôn đốt rác thải.
Điều trị tích cực cho những người bị bệnh mắt hột và gia đình. Nếu có biến chứng quặm phải đi mổ quặm ngay.
 Vệ sinh nhà cửa sạch sẽ.

Xem thêm 
 Fred Hollows
 Bài giảng nhãn khoa ĐH Y Dược Tp.Hồ Chí Minh

Liên kết ngoài 
Tài liệu tổ chức Y tế Sức khỏe

Chú thích 

Nhãn khoa
Bệnh truyền nhiễm
Bệnh nhiệt đới
RTT