Gieo rắc nỗi sợ

Gieo rắc nỗi sợ (Fearmongering hoặc scaremongering) là hành vi khai thác cảm giác sợ hãi bằng cách sử dụng những tin đồn thổi phồng về một mối nguy hiểm sắp xảy ra, thường nhằm mục đích đạt được lợi ích cá nhân hoặc mục tiêu chính trị cụ thể. Đây là một kỹ thuật thao túng tâm lý dựa trên việc kích hoạt bản năng sinh tồn cơ bản nhất của con người để định hướng hành vi hoặc quan điểm của đám đông. Gieo rắc nỗi sợ thường xuyên được sử dụng trong chiến tranh tâm lý nhằm mưu đồ gây ảnh hưởng tâm lý, hoang mang, khiếp hãi đến một cộng đồng dân cư mục tiêu.

Lý thuyết 

Theo các nghiên cứu trong lĩnh vực nhân học tiến hóa và sinh học tiến hóa, con người sở hữu một xung năng mạnh trong việc chú ý đến những nguy hiểm tiềm tàng. Điều này xuất phát từ thực tế là nhận thức về các mối đe dọa đóng vai trò sống còn trong suốt lịch sử tiến hóa của nhân loại. Hiệu ứng này càng bị khuếch đại từ quá trình tiến hóa văn hóa khi các phương tiện truyền thông tin tức có xu hướng đáp ứng "cơn đói" thông tin của người dân về các mối nguy hiểm trong xã hội cụ thể như việc trào lưu đưa tin giật gân để thu hút sự quan tâm của độc giả. Sự chú ý của công dân là một nguồn tài nguyên bị tranh giành quyết liệt từ các phương tiện truyền thông đại chúng, các nhà vận động chính trị, các nhà cải cách, các nhà quảng cáo, các tổ chức xã hội dân sự, các nhà truyền giáo và những người tổ chức sự kiện văn hóa, theo lý thuyết về nền kinh tế chú ý. Các tác nhân xã hội thuộc mọi loại hình thường sử dụng việc gieo rắc nỗi sợ như một chiến thuật trong cuộc cạnh tranh giành lấy sự chú ý, như được minh chứng qua các ví dụ khác nhau. 

Gieo rắc nỗi sợ có thể gây ra những tác động tâm lý mạnh mẽ, có thể là có chủ đích hoặc dẫn đến những hệ quả ngoài ý muốn. Một hiệu ứng mang tính giả thuyết là Hội chứng thế giới tàn độc (Mean world syndrome), trong đó mọi người nhìn nhận thế giới nguy hiểm hơn so với thực tế. Việc gieo rắc nỗi sợ có thể khiến con người sợ hãi sai đối tượng và tiêu tốn quá nhiều nguồn lực để tránh những mối nguy hiểm hiếm gặp và ít khả năng xảy ra, trong khi những nguy cơ có xác suất cao hơn lại bị phớt lờ. Ví dụ, một số phụ huynh giữ con cái ở trong nhà để ngăn chặn việc bắt cóc, trong khi họ lại ít chú ý đến những nguy hiểm phổ biến hơn như các bệnh lý lối sống hoặc tai nạn giao thông. Ngoài ra, hành vi này có thể tạo ra Hiệu ứng tập hợp dưới cờ (rally round the flag effect) bằng cách gia tăng sự ủng hộ dành cho các nhà lãnh đạo chính trị đương nhiệm. Chẳng hạn, các cảnh báo chính thức về rủi ro của những cuộc tấn công khủng bố đã dẫn đến việc tăng cường sự ủng hộ cho các chính sách đề xuất của các Tổng thống Hoa Kỳ. Nỗi sợ hãi tập thể có khả năng tạo ra một tâm lý độc đoán, khao khát về một nhà lãnh đạo mạnh mẽ, thực thi kỷ luật nghiêm khắc, tính chất trừng trị, sự không khoan nhượng, bài ngoại và làm suy yếu nền dân chủ, theo lý thuyết về tính vương quyền (regality theory). Về mặt lịch sử, hiệu ứng này đã được các nhà kinh doanh chính trị ở nhiều quốc gia khai thác cho các mục đích như tăng cường sự ủng hộ đối với một chính phủ độc đoán, né tránh quá trình dân chủ hóa hoặc chuẩn bị cho người dân sẵn sàng bước vào chiến tranh.

Quảng cáo chính trị

Cô bé Daisy là một đoạn quảng cáo truyền hình nổi tiếng được phát sóng vào năm 1964 trong chiến dịch tranh cử tổng thống của Lyndon B. Johnson. Đoạn phim bắt đầu bằng cảnh một bé gái đứng giữa đồng cỏ, tiếng chim hót líu lo ở hậu cảnh; em hái và đếm vụng về từng cánh hoa cúc dại. Khi em đếm đến số 9 (chín), một giọng nam trầm đục và đầy điềm gở bắt đầu đếm ngược thời gian phóng tên lửa. Ánh mắt của cô bé hướng lên bầu trời và ống kính máy quay phóng to vào mắt em cho đến khi con ngươi đen kịt cả màn hình. Khi đếm ngược về đến số không, một vụ nổ hạt nhân lóe lên và biến hình thành đám mây hình nấm. Trong khi cơn bão lửa đang hoành hành, Johnson tuyên bố: "Đây là những rủi ro! Để tạo ra một thế giới mà tất cả con cái của Chúa có thể sinh sống, hoặc đi vào bóng tối. Chúng ta phải yêu thương lẫn nhau, hoặc chúng ta phải chết". Một giọng nói khác sau đó vang lên: "Hãy bỏ phiếu cho Tổng thống Johnson vào ngày 3 tháng 11. Các rủi ro là quá lớn để bạn có thể ở nhà".

Truyền thông
Sự cạnh tranh kinh tế khốc liệt đang thúc đẩy các phương tiện truyền thông đại chúng thương mại phụ thuộc sâu rộng vào những câu chuyện đáng sợ và tin tức xấu trong một cuộc cạnh tranh được đặc trưng là một cuộc chạy đua vũ trang về cảm xúc. Những câu chuyện về tội phạm, đặc biệt là tội phạm bạo lực và tội phạm chống lại trẻ em, chiếm vị trí nổi bật trong các tiêu đề báo chí. Một phân tích về các tờ báo ở Hoa Kỳ đã phát hiện ra rằng từ 10 đến 30% các tiêu đề liên quan đến tội phạm và sự sợ hãi, với xu hướng chuyển dịch trọng tâm từ các sự kiện tội phạm đơn lẻ sang các bài báo mang tính chủ đề hơn về nỗi sợ hãi. Tại Vương quốc Anh, các phương tiện truyền thông tin tức thường xuyên sử dụng việc tập trung vào các vụ tội phạm tình dục đẫm máu như một tham số cạnh tranh. Việc liên tục tập trung vào những tội phạm tình dục gây xúc động mạnh đã có ảnh hưởng lớn đến chính trị và luật pháp tại quốc gia này.

Quảng cáo sản phẩm 
Các nhà quảng cáo cũng đã bước vào đấu trường này sau khi phát hiện ra rằng "nỗi sợ hãi có thể bán được hàng". Các chiến dịch quảng cáo dựa trên nỗi sợ, đôi khi được gọi là quảng cáo gây sốc (shockvertising), đã trở nên ngày càng phổ biến trong những năm gần đây. Sợ hãi là một cảm xúc mạnh mẽ và nó có thể bị thao túng để thuyết phục mọi người đưa ra các lựa chọn mang tính cảm xúc thay vì lý tính. Từ những quảng cáo xe hơi ngầm ý rằng việc có ít túi khí hơn sẽ gây hại cho gia đình của người xem, đến những quảng cáo thuốc tẩy trùng cho thấy vi khuẩn gây bệnh đang rình rập trên mọi bề mặt, quảng cáo dựa trên nỗi sợ hãi đã chứng minh được hiệu quả của phương pháp này. Mặc dù việc sử dụng nỗi sợ hãi trong quảng cáo đã tạo ra một số phản ứng tiêu cực từ công chúng, nhưng có bằng chứng cho thấy quảng cáo gây sốc là một kỹ thuật thuyết phục hiệu quả cao. Trong nhiều năm qua, các nhà quảng cáo đã tiếp tục tăng cường sử dụng nỗi sợ hãi trong những gì được gọi là "cuộc chạy đua vũ trang không bao giờ kết thúc trong ngành kinh doanh quảng cáo". Tác giả Ken Ring đã bị chính trị gia New Zealand Nick Smith cáo buộc gieo rắc nỗi sợ hãi. Người bán niên giám tại Auckland này đã đưa ra những dự báo về động đất và các kiểu thời tiết dựa trên chu kỳ mặt trăng, và một số dự đoán của ông đã được một bộ phận công chúng tin tưởng một cách nghiêm túc trong mối liên hệ với các vụ động đất năm 2011 tại Christchurch, New Zealand.

Chiến tranh tâm lý

Các chiến thuật thường bao gồm việc phỉ báng kẻ thù bằng các chiến dịch bôi nhọ. Các cuộc tấn công cờ giả (false flag) đã được sử dụng làm cái cớ để bắt đầu một cuộc chiến tranh trong nhiều trường hợp, bao gồm Sự kiện Vịnh Bắc Bộ, cuộc Pháo kích Mainila và Chiến dịch Himmler. Khủng bố cũng là một loại hình chiến tranh tâm lý, tạo ra bạo lực và sự kinh hoàng nhằm thu hút sự chú ý của truyền thông hoặc để làm khiếp sợ đối thủ. Một chiến thuật đáng chú ý là Chiến lược gây căng thẳng (strategy of tension), dựa trên việc tạo ra bạo lực và hỗn loạn nhằm gây ra sự bất ổn chính trị, phỉ báng đối thủ, dọn đường cho một chính phủ độc đoán hoặc phát xít hơn, hoặc để ngăn chặn quá trình phi thực dân hóa các thuộc địa. 

Chiến lược gây căng thẳng đặc biệt gắn liền với tình trạng bạo lực chính trị lan rộng trong Những năm chì (Years of Lead) từ thập niên 1960 đến 1980 tại Ý. Đã có nhiều vụ tấn công khủng bố xảy ra tại quốc gia này trong những năm đó, một số do các nhóm cánh hữu và tân phát xít thực hiện, và một số khác do các nhóm cánh tả. Một số vụ tấn công ban đầu được quy cho các nhóm cánh tả nhưng sau đó bị nghi ngờ hoặc xác nhận là các cuộc tấn công cờ giả. Mục đích chính của chiến lược gây căng thẳng tại Ý là ngăn cản những người cộng sản giành quyền lực và dọn đường cho một chính phủ tân phát xít. Các nhà sử học vẫn chưa thống nhất về việc ai là người kiểm soát chiến lược gây căng thẳng này, nhưng có bằng chứng cho thấy cả các nhóm tân phát xít trong nước và các cường quốc nước ngoài đều có liên quan.

Tại Việt Nam, hành vi gieo rắc nỗi sợ hãi hoặc phao tin đồn nhảm gây hoang mang dư luận đã được nhận diện và đưa vào khuôn khổ điều chỉnh của pháp luật từ rất sớm, ngay sau khi đất nước thống nhất và bước vào giai đoạn quản lý pháp chế tập trung. Vào năm 1986, Việt Nam ban hành Bộ luật Hình sự năm 1985 (Bộ luật Hình sự đầu tiên của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam) tại Chương I về các tội xâm phạm an ninh quốc gia có Điểm b Khoản 1 Điều 82 về "Tội tuyên truyền chống chế độ xã hội chủ nghĩa" đã quy định rõ việc trừng trị hành vi "Tuyên truyền những luận điệu chiến tranh tâm lý, phao tin bịa đặt, gây hoang mang trong nhân dân". Kể từ dấu mốc năm 1985, các quy định liên quan đến việc ngăn chặn hành vi gieo rắc nỗi sợ hãi và hoang mang đã liên tục được cập nhật và chi tiết hóa trong các phiên bản Bộ luật Hình sự năm 1999 và 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), cũng như trong các Nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông và tần số vô tuyến điện (điển hình là Nghị định 15/2020/NĐ-CP liên quan đến việc tung tin giả, tin sai sự thật trên không gian mạng gây hoang mang dư luận) cũng như những thời sự tin đồn về chất lượng thực phẩm, nước mắm, hoặc các đợt dịch bệnh để lợi dụng tâm lý lo âu của người dân nhằm trục lợi bất chính.

Xem thêm 
 Thuyết đánh động
 Lập luận dựa trên sự sợ hãi
 Văn hóa khiếp nhược
 Thao túng đám đông
 Kẻ mị dân
 Tống tiền tình cảm
 Tin giả
 Cờ giả
 Sợ hãi, không chắc chắn và nghi ngờ (FUD)
 Fnord
 Đe dọa
 Vỏ hộp sữa in hình trẻ lạc
 Hoảng loạn đạo đức
 Dự án Nỗi sợ
 Tuyên truyền
 Nỗi sợ Đỏ
 Chiến lược gây căng thẳng
 Mùa hè của Cá mập
 Học thuyết cú sốc

Chú thích

Sợ hãi
Tuyên truyền