Năm Nhỏ

Năm Nhỏ (1895 – 20 tháng 10 năm 1938), tên thật là Huỳnh Thị Tân, là một nữ nghệ sĩ hát bội người Việt Nam. Bà thuộc thế hệ tiên phong của nghệ thuật hát bội Nam Bộ.

Năm Nhỏ sinh ra trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật. Bà được ông bà Đốc phủ Phạm Hữu Tương nâng đỡ và mời về hát cho gánh Phước Xương của bà Lưu Thị Ngoạn (tục gọi Ba Ngoạn). Năm 1913, Năm Nhỏ kết hôn với Hai Xù (con trưởng của bà Ba Ngoạn). Vài năm sau, Hai Xù qua đời trong một vụ tai nạn. Năm Nhỏ tái giá với em chồng là Nguyễn Ngọc Cương – từng du học ngành sân khấu ở Pháp. Năm 1918, khi được mời về điều khiển hai gánh nhà, Nguyễn Ngọc Cương đã hỗ trợ nâng đỡ nghệ sĩ Năm Nhỏ.

Năm 1926, sau khi Nguyễn Ngọc Cương hợp tác lập gánh kim thời Phước Cương với Lê Công Phước (Bạch công tử), Năm Nhỏ tách khỏi gánh Phước Xương và tự mình lập gánh Kim Cương. Bà cho rã gánh không lâu sau đó, rồi chuyển về sống cùng con trai ở vùng Lò Siêu, Chợ Lớn. Bà hợp tác với nghệ sĩ Cao Long Ngà lập nên gánh Phi Long vào thập niên 1930.

Năm 1938, Năm Nhỏ qua đời vì căn bệnh thương hàn, hưởng dương 43 tuổi. Thập niên 1950, khi Hội Khuyến lệ cổ ca được thành lập, bà được liệt vào danh sách "Ngũ trân châu hát bội" (cùng các nghệ sĩ Cao Long Ngà, Năm Sa Đéc, Năm Đồ, Ba Út). Bà còn được nhân dân tôn là một trong những vị tổ của nghệ thuật hát bội Nam Bộ.

Thân thế 
Năm Nhỏ tên thật là Huỳnh Thị Tân, sinh năm 1895 ở Cái Vồn, tỉnh Cần Thơ (nay là phường Cái Vồn, tỉnh Vĩnh Long) trong một gia đình giàu nghệ thuật. Cha của bà vừa là ông nhưng, vừa là ông bầu của gánh hát nhà. Gánh diễn thường trực tại Long Hồ (nay là xã Long Hồ, tỉnh Vĩnh Long). Năm Nhỏ học hỏi từ cha, các bác và từ bà thầy Hai Chại (người Gò Đen). Khi còn hát ở Long Hồ, có ông bà Đốc phủ Phạm Hữu Tương đang trấn nhiệm ở Vĩnh Long, đã đưa đường dẫn lối bà đi vào con đường chuyên nghiệp.

Sự nghiệp 

Năm Nhỏ được mời về hát cho gánh hát bội Phước Xương, do bà bầu – nghệ sĩ Lưu Thị Ngoạn (tục gọi Ba Ngoạn, 1871–1934) làm chủ. Trong gánh, Năm Nhỏ có thể đóng các vai đào văn, đào võ và cả các vai kép (tướng, lão, hề).

Bà bầu Ba Ngoạn đã gả Năm Nhỏ cho người con trưởng của mình là Hai Xù vào năm 1913. Năm sau, Năm Nhỏ hạ sinh một người con trai, lấy tên là Nguyễn Ngọc Mười (tên tự là Một) – người sau này trở thành danh hề Ngọc Trai. Tuy nhiên, Hai Xù qua đời trong tai nạn không lâu sau đó. Năm Nhỏ tái giá với người em chồng (con thứ ba của bà Ba Ngoạn) là Nguyễn Ngọc Cương. Năm 1918, ông về nước, rồi được gia đình giao điều khiển hai gánh nhà là Phước Thắng của Bà Hộ và Phước Xương của mẹ. Lúc ấy, ông đã nâng đỡ, dìu dắt Năm Nhỏ – vốn đang là đào nhất trong gánh.

Năm Nhỏ được ca tụng trên báo chí là một ngôi sao của hát bội Việt Nam. Đến thập niên 1920, cải lương dần trở nên thịnh hành trong đời sống người dân. Ông Nguyễn Ngọc Cương thấy được tiềm năng, đã hợp tác cùng Lê Công Phước (Bạch công tử) lập ra gánh kim thời Phước Cương vào năm 1925. Trong năm, ông Nguyễn Ngọc Cương kết hôn với nghệ sĩ Năm Phỉ – đang là đào nhất của gánh Phước Cương. Nghệ sĩ Năm Nhỏ đi hát cho gánh Phước Xương (lúc ấy còn gọi là gánh Cô Ba) một thời gian, rồi tách riêng lập gánh Kim Cương. Tuy nhiên, bà quyết định cho rã gánh không lâu sau đó, rồi chuyển về sống cùng con trai ở vùng Lò Siêu, Chợ Lớn. Bà thỉnh thoảng có thu thanh cho các hãng đĩa Pathé, Beka. Thập niên 1930, bà hợp tác cùng em dâu Cao Long Ngà lập gánh hát bội Phi Long.

Đêm ngày 20 tháng 10 năm 1938, Năm Nhỏ qua đời do mắc căn bệnh thương hàn, hưởng dương 43 tuổi. Trong đám tang của bà có xuất hiện người thầy Hai Chại, âm thầm đi theo xe tang đến nơi mộ phần.

Đánh giá 
Nghệ sĩ Năm Nhỏ thuộc thế hệ tiên phong của nghệ thuật hát bội, cùng thời với các nghệ sĩ Hai Thắng (Nguyễn Văn Thắng, 1895–1939), Tám Thuận, Sáu Ất, Năm Sa Đéc, Cao Long Ngà,... Trong suốt sự nghiệp của mình, bà đã để lại nhiều dấu ấn cho sân khấu. Khán giả thường lưu truyền lại rằng Năm Nhỏ là nghệ sĩ đầu tiên múa lân trên sân khấu hát bội. Khi diễn lại vở Ngọc Kỳ Lân xuất thể, ông Nguyễn Ngọc Cương đã mời thầy Quảng Đông dạy vợ mình múa lân. Năm Nhỏ cũng được mọi người biết đến qua vở Ngũ biến báo phu cừu, khi có thể đóng năm vai với từng tính cách riêng biệt trong cùng một đêm. Vai Trương Phi của bà cũng để lại dấu ấn khi bà có khả năng đổi giọng, thét và bộ tịch như đàn ông. Năm Nhỏ và nghệ sĩ Hai Thắng đồng thời được biết đến qua vở Xử án Bàng Quý phi, do bà thủ vai Bàng Quý phi và Hai Thắng vai Tống Nhơn Tôn.

Khi Hội khuyến lệ cổ ca được thành lập, bà được liệt tên vào danh sách "Ngũ trân châu của sân khấu hát bội" (cùng các nghệ sĩ Cao Long Ngà, Năm Sa Đéc, Năm Đồ, Ba Út). Bà cũng được nhân dân tôn là một trong những vị hậu tổ của nghệ thuật hát bội miền Nam.

Chú giải

Chú thích 

Người Cần Thơ
Sinh năm 1895
Mất năm 1938
Nghệ sĩ tuồng
Nữ diễn viên sân khấu Việt Nam
Nữ diễn viên Việt Nam thế kỷ 20