Phan Xá (Nghệ An)

Phan Xá là một làng cổ tại huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An, Việt Nam.

Lịch sử 
Theo các tài liệu địa chí và gia phả dòng họ, làng Phan Xá có lịch sử trên sáu trăm năm. Bắt nguồn từ hai dòng họ chính là họ Phan và họ Nguyễn (Nguyễn Tuấn). Trong ngôn ngữ Hán Việt, chữ "Phan" nghĩa là "sự kết nối, sự kéo lại" hay "hình ảnh của một thứ ngọc tốt, một hàng rào bảo vệ". Chữ "Xá" mang nghĩa là "nhà ở, quán trọ" (hẹp) nhưng theo nghĩa trong cấu trúc làng xã Việt Nam, "Xá" là "nơi quy tụ của một hoặc nhiều dòng họ, tạo nên một cộng đồng dân cư có chung nguồn gốc xuất xứ" (rộng).

Dòng họ 
Theo gia phả họ Phan, dòng họ Phan có nguồn gốc từ Thạch Thành, Thanh Hóa từ thời Nhà Lê trung hưng. Trong bối cảnh Trịnh - Nguyễn phân tranh, tổ tiên họ Phan đã theo Đào Duy Từ vào Nam Bộ lập nghiệp tại Hà Hoa phủ (nay là Kỳ Anh, Hà Tĩnh). Do tình hình chiến tranh xảy ra liên tục, dòng họ này lại lưu tán ra Nghệ An, ban đầu định cư tại Kẻ Dền, làng Công Trung cùng với các họ Nguyễn Duy, Nguyễn Đình, Nguyễn Quế và họ Đường. Do sự tranh chấp về đất, những người được coi là "các vị khởi tổ" của họ đã chuyển về Phan Xá thuộc Làng Đông. Các tư liệu lịch sử như Đại Việt sử ký toàn thư và di cảo dòng họ xác nhận họ Phan có mặt tại xã Công Trung vào năm Gia Thái triều Lê Thế Tông (1597). Đến thời ông Phan Xuân Nghi (người đỗ Hiệu sinh và nổi bật vì "lập công lớn" dưới thời Quang Trung, được phong chức Vệ úy), dòng họ này chính thức dời về Phan Xá Làng Đông vào năm 1787.

Đối với họ Nguyễn Tuấn, theo di ngôn của họ, ông Nguyễn Phúc Thiện (thái thủy tổ) từ Thanh Hóa di cư vào Nghệ An, đến đời thứ năm là Nguyễn Văn Bính (sinh năm 1439, tiến sĩ). Mộ ông Nguyễn Văn Bính ban đầu được đặt tại Cồn Sanh, phía Tây Bắc Làng Đông, sau đó quy tập về nghĩa trang Cồn Hội vào năm 1966. Những mảnh quách và nghi thức chôn cất "trong quan ngoài quách" dành cho phẩm hàm quan lại được phát hiện khi bốc mộ.

Địa giới hành chính 
Từ thời chế độ phong kiến còn tồn tại ở Việt Nam đến trước năm 1945, làng Phan Xá là một đơn vị thuộc xã Yên Trung, sau đó thuộc xã Công Trung. Trong giai đoạn Pháp thuộc, cơ cấu làng xã Trung Kỳ được duy trì, và làng Phan Xá được quản lý bởi của Hội đồng hào mục, được coi là "đơn vị tự trị quan trọng trong phủ Diễn Châu cũ":

 Trước năm 1953, xã Công Trung gồm nhiều làng cổ khác như Kẻ Dền, Làng Đông. 
 Năm 1953, làng Phan Xá thuộc xã Hợp Thành. Lúc này, xã Công Trung chia thành 4 xã: Nhân Thành, Văn Thành, Hoa Thành, Hợp Thành.  
 Giai đoạn 1953 - 1974, làng Phan Xá gồm xóm Trên và xóm Dưới (thuộc HTX Nam Tiến và Trung Tiến, sau nhập thành Hợp Tiến). 
 Sau năm 1974, sáp nhập xóm Trên và xóm Dưới thành xóm 6.
 Năm 1987, xóm 6 tách ra thành Làng Mới (xóm 6) và Làng Phan (xóm 7). 
 Năm 2019, hai xóm sáp nhập lại và lấy tên gọi cũ (Phan Xá).
 Ngày 24/12/2024, làng Phan Xá thuộc xã Đông Thành (sáp nhập hai xã Hợp Thành và Nhân Thành).
 Ngày 16/6/2025, làng Phan Xá thuộc xã Yên Thành (sáp nhập Đông Thành, Hoa Thành, Văn Thành, Tăng Thành). 

Sự kiện sáp nhập hành chính "quy mô lớn" vào năm 2024 và 2025 theo nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội Việt Nam đưa làng Phan Xá thành một bộ phận của xã Yên Thành (hợp nhất thị trấn Hoa Thành và các xã phụ cận).

Địa lý 
Làng Phan Xá tọa lạc tại vùng chiêm trũng. Vị trí của làng nằm về phía Bắc xã Hợp Thành (cũ), phía Đông dọc theo tỉnh lộ 537 (huyện lộ 33 cũ). Hệ thống sông ngòi bắt nguồn từ hai nhánh sông chính từ sông Dền (xã Văn Thành) chảy qua địa bàn làng. Nhánh thứ nhất chảy ra phía Bắc qua lạch Tường Lai, đổ về sông Cổ Bù ("uốn lượn như hình cổ nồi"). Trước năm 1970, khu vực này liên tục bị tắc úng vào mùa mưa lũ. Để khắc phục, năm 1967, người dân làng Phan Xá đào dòng chảy, tạo ra đoạn sông mới dài 150m đặt tên là sông Sau. Nhánh thứ hai là sông Cầu Gãy nằm về phía Nam, trước đây là bến thuyền buôn nước mắm từ Diễn Châu ngược lên chợ Trung. Sau đó được nắn dòng vào năm 1976 để phù hợp với quy hoạch thủy lợi mới. Hệ thống kênh mương gồm sông đào Nông Giang (hình thành từ thời Pháp thuộc). Các cánh đồng của làng Phan Xá gồm:

 Khu vực phía Nam gồm Nước Má Dưới, Đồng Bùi.
 Khu vực phía Tây và Tây Bắc gồm Đồng Dền, Làng Huốn, Hố Cầu, Khoanh Mong. 
 Khu vực phía Bắc gồm Đồng Vại, Cồn Đất, Cồn Diệc, Đồng Vụng, Bụi Đồ.
 Khu vực phía Đông gồm Trộ Vó, Cồn Đệp, Trung Đồng, Nhà Sang. 

Làng còn có các cồn đất như Cồn Khoanh Mong, Cồn Đệp, chủ yếu dùng làm nghĩa trang. Thời Chiến tranh Việt Nam, khu vực này là mục tiêu của máy bay quân đội Hoa Kỳ.

Dân cư 
Làng Phan Xá có khoảng 290 hộ với hơn 1.110 nhân khẩu. Làng có 18 dòng họ như họ Phạm, họ Nguyễn Đức, họ Hoàng, họ Trần, họ Đường,...  

Họ Nguyễn Đức là một trong những dòng họ nổi bật và có lịch sử với 22 đời định cư. Họ Phạm đến Phan Xá từ năm Nhâm Ngọ (1642) do ông Phạm Phúc Khánh (khởi tổ), truyền được 15 đời. Họ Hoàng khởi đầu bởi ông Hoàng Đăng Chính từ năm 1710, họ có nhà thờ tại làng. Họ Đường có từ năm 1710, con cháu ông Đường Văn Quy từ Hà Tĩnh ra định cư. Họ Trần có nguồn gốc từ Thanh Hóa di cư vào Phượng Lịch (Diễn Châu), sau đó một chi dời lên Phan Xá, đến nay có 10 đời.

Kinh tế 
Các cánh đồng như Đồng Bùi, Đồng Huốn dùng để trồng bông. Đất được cày khô, dùng vồ đập mịn, lên luống và tra hạt vào tháng Giêng. Đến tháng Sáu, khi bông nở có màu trắng, hái về tách hạt, phơi khô và đem đến thợ đánh bông cho tơi. Nghề dệt vải do phụ nữ đảm nhiệm ("chiếc 'xa cán bông' kêu kẽo kẹt đêm ngày"). Vải dệt ra được nhuộm nâu bằng củ nâu lấy từ rừng. Có thời nghề đóng cối xay từng nổi bật tại làng, do các "ông phó cối" như ông Nguyễn Quế Thao, Phạm Đình Biên. Cối xay được làm từ tre già, gỗ dẻ làm răng và đất sét mịn nện chặt. Thợ mộc hỗ trợ xây dựng nhà ở, nhà thờ họ. Làng có chiếc "cày 51" (cải tiến năm 1951) có thêm bộ phận "guốc" giúp cày đất lật về một bên thẳng tắp và giữ thăng bằng; các loại bừa (bừa xốc, bừa đạp, bừa trục), gàu tát nước (gàu sòng, gàu giai) và chiếc trục đá dùng trâu kéo.

Văn hóa 
Phía Tây làng từng có một cây đa cổ thụ, trồng từ khoảng năm 1885, tán cây bán kính 20 mét. Cây đã bị chặt hạ vào năm 1968 để lấy gỗ làm kho lúa. Giếng làng niên đại gần 700 năm, chủ yếu là nơi hẹn hò của người dân xã Hợp Thành (cũ). Năm 2018, giếng được tôn tạo hơn 400 triệu đồng. Năm 2021, cổng làng ở phía Đông được tôn tạo, có các câu đối Hán Nôm. 

Đền Làng Phan xây dựng vào năm 1895 (Thành Thái thất niên). Có kiến trúc ba gian làm từ gỗ lim, mái lợp ngói hài, trên nóc có hình "lưỡng long chầu nguyệt". Đây là nơi thờ Tam vị Phúc thần (Thượng đẳng, Trung đẳng và Hạ đẳng thần), những "vị thần hộ quốc tý dân" theo quan niệm dân gian. Sau một thời gian bị tháo dỡ vào năm 1958 để làm kho giống, đền được người dân và chính quyền địa phương dựng lại vào năm 2019-2020, thờ 3 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và 32 Liệt sĩ.

Phong tục 
Hôn nhân tại Phan Xá trải qua các bước: Lễ chạm ngõ, Lễ hỏi và Lễ cưới. Một phong tục khác là "Cưới chạy tang" (cưới bôn tang). Theo các bộ luật như luật Hồng Đức hay luật Gia Long, việc kết hôn khi đang để tang bố mẹ là "phạm tội đồ" hoặc bị "chia lìa". Để vừa giữ được "đạo hiếu", vừa "ổn định gia thất cho con cái", người dân thường tổ chức cưới "vội vã" ngay khi người thân "sắp lâm chung nhưng chưa làm lễ phát tang". Sau đám cưới này, vợ chồng phải "kiêng quan hệ trong 100 ngày để giữ sự tôn nghiêm". Tang lễ tại làng Phan Xá tổ chức với quan niệm "nghĩa tử là nghĩa tận". Các nghi thức như Hú vía (gọi hồn nhập xác), Phạn hàm (ngậm cơm), Khâm liệm. Con trai khi để tang bố thì chống gậy tre (tròn, tượng trưng cho trời), để tang mẹ thì chống gậy vông (vuông, tượng trưng cho đất). Việc phân loại tang phục (Trảm thôi, Tư thôi, Đại công, Tiểu công, Ty ma) được thực hiện dựa trên quan hệ huyết thống. Chu trình một năm của làng bắt đầu từ Tết Nguyên Đán với các nghi lễ rước ông Táo (23 tháng Chạp), cúng Tất niên và lễ Giao thừa. Bài văn khấn Táo quân tại Phan Xá thường "tâu bẩm những điều tốt đẹp với Thượng đế để phù hộ toàn gia an ninh khang thái". Hai dịp đại lễ tại đền làng là lễ Khai hạ (mùng 7 tháng Giêng) và ngày 27/7.

Làng có các bài tuồng như Tôn Ngộ Không, Trưng Trắc - Trưng Nhị, Ngọn lửa Hồng Sơn. Người đóng nổi bật là Hoàng Tiêu (cụ Chắt Lý).

Tác phẩm nổi bật

Người nổi bật 

 Nguyễn Văn Bính (1439-?), đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân vào năm 1469 dưới triều Lê Thánh Tông. Làm quan đến chức Hàn lâm và là vị "tiến sĩ duy nhất" của xã Hợp Thành (cũ) từ 1075 - 1919 được ghi tại Văn Miếu Quốc Tử Giám. 
 Nguyễn Văn Thâm (1935), chuyên gia ngành Lưu trữ - Lịch sử, từng công tác tại Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là ĐHKHXH&NV - ĐHQGHN) và được danh hiệu Nhà giáo Ưu tú vào năm 2000.

...

Xem thêm 

 Xứ Nghệ

Tham khảo

Tài liệu 

 Nguyễn Trọng Thực, "Địa chí Làng Phan Xá", NXB Nghệ An, 2026.

Chú thích 

Làng cổ Việt Nam
Làng của Việt Nam
Lịch sử Nghệ An
Văn hóa Nghệ An