Đoàn 100, Quân đội nhân dân Việt Nam

Đoàn cố vấn quân sự Việt Nam giúp nước bạn Lào là đoàn cố vấn đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam hoạt động tại Lào trong giai đoàn từ năm 1954 đến năm 1958.

Bối cảnh thành lập 
Tháng 4 năm 1954, Hiệp định Genève về Đông Dương được ký kết, theo đó lực lượng Mặt trận Lào Tự do và Quân Giải phóng Pathet Lào phải tập kết về hai tỉnh Xamneua và Phongsali, một cuộc bầu cử thống nhất sẽ được tổ chức sau hai năm, Chính phủ Kháng chiến Lào hướng tới giải thể. Trước tình hình mới, Trung ương Mặt trận Lào Tự do và Bộ Quốc phòng Chính phủ Kháng chiến Lào đề nghị sự trợ giúp về mặt quân sự từ phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Đảng Lao động Việt Nam đồng thuận việc giúp đỡ Lào, nhưng quyết định thay đổi phương thức giúp đỡ từ quân tình nguyện sang cố vấn quân sự.

Ngày 16 tháng 7 năm 1954, Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam thành lập một đoàn cố vấn quân sự gồm 100 cán bộ, chuyên gia, lấy phiên hiệu (bí danh) Đoàn 100 do Chu Huy Mân (Chính ủy Đại đoàn 316) làm Đoàn trưởng. Đoàn ủy bao gồm Chu Huy Mân, Lê Tiến Phục, Nguyễn Đức Phương, Võ Quốc Vinh, Đinh Văn Tuy do Chu Huy Mân kiêm Bí thư Đoàn ủy. Thành viên trong đoàn bao gồm cán bộ các cơ quan thuộc Bộ Tổng tư lệnh, các Đại đoàn chủ lực 308, 304, 312, 316, 320, 351, Trung đoàn chủ lực 42 của Liên khu 3, Tỉnh đội Hải Dương, Tỉnh đội Hà Đông, cộng thêm một số cán bộ Quân tình nguyện thuộc Bộ Tư lệnh Quân tình nguyện Mặt trận Thượng Lào và một số phiên dịch. Hoạt động cố vấn được thực hiện ở ba cấp: Bộ Quốc phòng, Trường quân chính và các đơn vị, địa phương.

Tháng 8 năm 1954, Chủ tịch nước Hồ Chí Minh nói với Đoàn trưởng Chu Huy Mân: "Chú luôn luôn nhớ rằng giúp bạn là tự giúp mình. Cách mạng Lào, Quân đội Lào trưởng thành tức là góp phần tăng thêm sức mạnh chiến đấu của 3 dân tộc anh em trên bán đảo Đông Dương. Vì vậy, phải có ý thức đầy đủ, có kế hoạch chu đáo, tỉ mỉ, tôn trọng chủ quyền của bạn, giúp bạn làm chủ từng việc đến toàn diện với tinh thần cách mạng Lào do nhân dân, cán bộ, chiến sĩ Lào tự làm lấy là chủ yếu, tránh bao biện làm thay..." Câu nói trên về sau được tổng kết lại thành: Giúp nhân dân nước bạn tức là mình tự giúp mình.

Hoạt động 
Ngày 5 tháng 9 năm 1954, Đoàn 100 băng qua rừng núi đến căn cứ của Pathet Lào ở Xamneua. Theo yêu cầu từ phía Lào, Đoàn 100 đã xây dựng một bản đề án lấy xây dựng, bồi dưỡng cán bộ làm trọng tâm, đồng thời xác định tổ chức biên chế lực lượng để xây dựng đội quân lớn mạnh trong tương lai.

Cuối năm 1954, Hội nghị quân chính Lào thông qua đề án của Đoàn 100. Theo đó, quân Giải phóng Pathet Lào được tổ chức biên chế thành các tiểu đoàn bộ binh, đại đội trợ chiến, đơn vị chuyên môn kỹ thuật. Cấp Bộ Quốc phòng (từ năm 1955 là Bộ Tổng Chỉ huy) kiện toàn các cơ quan Tham mưu, Chính trị, Hậu cần. Mô hình tổ chức lực lượng vũ trang ba thứ quân (1. Bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương, 2. Dân quân, du kích, 3. Tự vệ vũ trang) được áp dụng phù hợp với hoàn cảnh, tình hình Lào. Trường đào tạo cán bộ của chiến khu mang tên Trường quân chính Kommadam (nay là Học viện Kommadam) được xây dựng và đến năm 1957 đã tổ chức được 5 khóa huấn luyện, mỗi khóa gồm 3 lớp: Quân sự, chính trị, địa phương.

Về chính trị, Đảng đoàn Đoàn 100 hỗ trợ những người cộng sản Lào (một bộ phận từng là Đảng viên Đảng Cộng sản Đông Dương) bồi dưỡng quần chúng, bổ sung nhân sự... Trên cơ sở đó, ngày 22 tháng 3 năm 1955, Đảng Nhân dân Lào được thành lập do Kaysone Phomvihane làm Tổng bí thư. Nhiều lớp học xóa nạn mù chữ cũng được tổ chức.

Về quân sự, ngoài việc tổ chức kiện toàn, mở trường lớp huấn luyện, soạn thảo giáo trình, thiết lập hệ thống vô tuyến điện, xây dựng bệnh viện quân y, hệ thống tổ chức quân báo... Đoàn 100 dưới yêu cầu của Đảng Nhân dân Lào đã tham gia xây dựng kế hoạch tác chiến giúp quân Giải phóng đánh bại các cuộc tấn công của quân lực Hoàng gia Lào vào khu căn cứ hai tỉnh. Tiêu biểu là trận bản Nasala, khiến tính toán tiêu diệt lực lượng Mặt trận Lào Yêu nước và quân Giải phóng bằng vũ lực bị phá sản, buộc chính phủ Viêng Chăn phải đi đến giải pháp hiệp thương chính trị và thành lập Chính phủ Liên hiệp Lào (tháng 11 năm 1957).

Tháng 12 năm 1957, sau khi lực lượng Pathet Lào, gồm mặt trận, lực lượng vũ trang và chính quyền hai tỉnh căn cứ đã thống nhất với bộ máy chính quyền Viêng Chăn, dưới sự chỉ huy của Đoàn trưởng Đinh Văn Tuy (thay Chu Huy Mân về nước làm Chính ủy Quân khu 4), Đoàn 100 nhận lệnh rút về Việt Nam. Tháng 1 năm 1958, các thành viên Đoàn 100 được phân công nhiệm vụ mới.

Đoàn 100 thứ hai 
Năm 1974, do hạn chế về nhân lực và trình độ, Pathet Lào gặp khó khăn trong việc phát triển đội ngũ nghiên cứu quân sự cấp trung ương và phải nhờ phía Việt Nam giúp đỡ. Tháng 9, Đoàn chuyên gia quân sự 100 gồm 50 cán bộ do Thiếu tướng Huỳnh Đắc Hương (Chính ủy Quân khu 4, nguyên Đoàn trưởng Đoàn 959) làm Đoàn trưởng được thành lập, với mục tiêu là giúp phía Lào nghiên cứu một số địa phương trọng điểm để đề xuất phương thức chiến đấu phù hợp, tiến tới chiến thắng quyết định.

Giữa năm 1975, cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975 của Việt Nam giành thắng lợi, mở ra cơ hội cho Pathet Lào. Trước tình hình trên, từ tháng 5, Đoàn 100 đã phân tán lực lượng đến các địa bàn trọng điểm, cùng quân tình nguyên hỗ trợ Lào giành thắng lợi cuối cùng vào 2 tháng 12 năm 1975. Sau thắng lợi trên, Đoàn 100 rút về Hà Nội, chỉ để lại tổ 4 người do Đoàn phó Nguyễn Hòa ở lại làm liên lạc.

Chú thích 

Đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam
Đơn vị quân sự thành lập năm 1954
Nội chiến Lào
Quan hệ Lào – Việt Nam