Địa lý Guiné-Bissau

Địa lý Guiné-Bissau mang đậm dấu ấn của một vùng bình nguyên ven biển trũng thấp tiếp giáp với Đại Tây Dương. Nằm lọt thỏm ở khu vực Tây Phi, Guiné-Bissau chia sẻ đường biên giới trên đất liền với Senegal ở phía bắc và Guinée ở phía đông nam. 

Với tổng diện tích 36.125 km², Guiné-Bissau là một quốc gia có diện tích khá khiêm tốn (đứng thứ 134 thế giới). Trong đó, phần đất liền chiếm 28.120 km² và diện tích mặt nước (bao gồm các cửa sông rộng lớn và đầm phá) chiếm tới 8.005 km² (chiếm hơn 22% tổng diện tích lãnh thổ).

Địa hình và hệ sinh thái 

Địa hình của Guiné-Bissau phần lớn là các vùng đồng bằng duyên hải thấp hẹp, bị xẻ ngang bởi mạng lưới đầm lầy và rừng ngập mặn Guiné chằng chịt. Càng đi về phía đông (vào sâu trong lục địa), địa hình mới dần nâng cao và chuyển tiếp thành vùng khảm rừng nhiệt đới - xavan Guiné. Một phân tích viễn thám toàn cầu gần đây đã chỉ ra rằng Guiné-Bissau sở hữu khoảng 1.203 km² bãi bùn thủy triều (tidal flats), đưa nước này lên vị trí thứ 28 trên thế giới về diện tích bãi triều ven biển.

Về mặt địa chất học, vào khoảng 66 triệu năm trước, một vụ va chạm tiểu hành tinh đã xảy ra ở vị trí cách bờ biển Tây Phi khoảng 400 km. Hố va chạm bị chôn vùi Nadir (được phát hiện vào năm 2022) có đường kính lên tới 9 km. Giới khoa học cho rằng vụ va chạm này đã gây ra một trận động đất mạnh 6,5 độ Richter và kéo theo một trận tsunami cao 1 km. Sức tàn phá kết hợp của thảm họa này có thể là một phần lý do giải thích tại sao đường bờ biển của Guiné-Bissau hiện nay lại bị cắt xẻ và nham nhở đến mức cực đoan như vậy.

Điểm thấp nhất của đất nước nằm ở mực nước biển dọc theo bờ Đại Tây Dương. Trái lại, điểm cao nhất của Guiné-Bissau là khu vực Dongol Ronde với độ cao rất khiêm tốn: 277 m (909 ft). Một số tài liệu khác, chẳng hạn như Tập bản đồ Bảo tồn Rừng nhiệt đới: Châu Phi xuất bản năm 1992, lại cho rằng rìa ngoài của cao nguyên Fouta Djallon lan sang Guiné-Bissau mới là nơi cao nhất với cao độ 262 m (860 ft).

Nguồn tài nguyên thiên nhiên của quốc gia này bao gồm cá, gỗ, phốt phát, bô xít, đất sét, đá granit, đá vôi và đặc biệt là những mỏ dầu khí chưa được khai thác hoàn toàn. Diện tích đất canh tác chiếm 10,67% tổng diện tích lãnh thổ, với khoảng 235,6 km² được trang bị hệ thống thủy lợi tưới tiêu.

Gần khu vực biên giới với Senegal, người ta từng ghi nhận sự hiện diện của loài Chó hoang châu Phi (tên khoa học: Lycaon pictus). Tuy nhiên, do nạn săn bắn và thu hẹp môi trường sống, loài động vật ăn thịt quý hiếm này có khả năng cao đã tuyệt chủng tại Guiné-Bissau.

Khí hậu 

Guiné-Bissau nằm gọn trong đới khí hậu nhiệt đới, đồng nghĩa với việc thời tiết quanh năm luôn nóng và ẩm ướt. Đất nước này có hai mùa rõ rệt: một mùa mưa mang đậm tính chất gió mùa (kéo dài từ tháng 6 đến tháng 11) với gió Tây Nam chiếm ưu thế; và một mùa khô (từ tháng 12 đến tháng 5) chịu ảnh hưởng của gió Harmattan – một loại gió mùa đông bắc khô khốc và đầy bụi mịn thổi thẳng xuống từ Sa mạc Sahara.

Nhiệt độ tại Guiné-Bissau ấm áp quanh năm và có rất ít sự biến động lớn giữa các tháng, duy trì ở mức trung bình là 26,3 °C (79,3 °F). Thủ đô Bissau ghi nhận lượng mưa trung bình năm khá cao lên tới 2.024 mm (79,7 in). Tuy nhiên, hầu như toàn bộ lượng mưa khổng lồ này chỉ trút xuống trong các tháng mùa mưa (từ tháng 6 đến tháng 9 hoặc tháng 10). Từ tháng 12 đến tháng 4 năm sau, đất nước này gần như không có mưa.

Bảng dữ liệu Khí hậu tại thủ đô Bissau

Biểu đồ Khí hậu tại Bissau

Tình trạng rừng và suy thoái sinh thái

Diện tích che phủ rừng và mất rừng 
Tổ chức Global Forest Watch thường xuyên công bố các ước tính hàng năm về tình trạng mất độ che phủ cây xanh cũng như mức độ che phủ nền tảng (dữ liệu gốc năm 2000), dựa trên việc phân tích chuỗi thời gian của hình ảnh vệ tinh Landsat. Trong khuôn khổ đánh giá này, "độ che phủ cây" được định nghĩa là thảm thực vật có chiều cao trên 5 mét (bao gồm cả rừng tự nhiên và các khu rừng trồng nhân tạo), và "mất độ che phủ" là tình trạng thảm cây bị loại bỏ hoàn toàn trong một năm nhất định, bất kể do nguyên nhân gì (như khai thác gỗ, cháy rừng hay mở rộng nông nghiệp).

Theo số liệu thống kê quốc gia, Guiné-Bissau đã gánh chịu mức hao hụt che phủ cây xanh lũy kế lên tới 219.051 hecta (2.190,51 km²) trong khoảng thời gian từ năm 2001 đến năm 2024. Con số này tương đương với việc đánh mất đi khoảng 20,5% diện tích rừng gốc vốn có vào năm 2000.

Mức phát thải tham chiếu REDD+ 
Nằm trong khuôn khổ chương trình **REDD+** của Công ước khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC), Guiné-Bissau đã nộp báo cáo về mức phát thải tham chiếu từ rừng cấp dưới quốc gia. Báo cáo này áp dụng cho khu vực Hệ thống Khu Bảo tồn Quốc gia trên đất liền, bao phủ khoảng 750.000 ha (tương đương 26% lãnh thổ quốc gia), nhằm mục tiêu định lượng và cắt giảm lượng khí thải CO2 gây ra do vấn nạn phá rừng. Dựa trên phân tích giai đoạn 2007-2015, mức xả thải chuẩn hàng năm từ nạn phá rừng thô trong khu vực bảo tồn này được đánh giá ở mức 67.805,50 tấn CO2 tương đương.

Quần đảo Bissagos 

Một đặc điểm địa lý nổi bật khác của đất nước là Quần đảo Bissagos (Bijagós Islands), một quần đảo bao gồm hơn 80 hòn đảo lớn nhỏ và các dải rạn san hô tọa lạc sát bờ biển Đại Tây Dương. Quần đảo này không chỉ là trung tâm văn hóa của người dân bản địa mà còn được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển nhờ sự đa dạng sinh học vô cùng phong phú, từ rùa biển, lợn biển cho đến loài hà mã sinh sống trong môi trường nước lợ độc đáo.

Vấn đề môi trường tổng quát 
Các rủi ro do thiên nhiên mang lại bao gồm sương mù bụi bặm Harmattan làm suy giảm tầm nhìn nghiêm trọng trong mùa khô, cũng như các vụ cháy rừng do thời tiết oi bức. 

Tuy nhiên, các vấn đề môi trường do con người gây ra lại cực kỳ trầm trọng, bao gồm: nạn phá rừng, xói mòn và suy thoái chất lượng đất, chăn thả gia súc vượt sức chịu tải của đồng cỏ, cùng với thực trạng khai thác thủy sản trái phép tràn lan. Dù Guiné-Bissau đã tham gia rất nhiều hiệp định quốc tế (như Đa dạng sinh học, Sa mạc hóa, Bảo vệ động vật nguy cấp), việc thực thi các biện pháp bảo vệ này vẫn còn rất nhiều hạn chế.

Các điểm cực địa lý 
Dưới đây là danh sách các điểm vươn xa nhất về 4 hướng trên bản đồ của Guiné-Bissau:
 Cực Bắc: Đoạn ranh giới cực bắc tiếp giáp với Senegal (Đoạn biên giới này được định hình theo một đường vĩ tuyến song song hoàn hảo nên không có một điểm duy nhất).
 Cực Nam: Một mũi đất không tên trên đảo Ilha Cataque, thuộc Vùng Tombali.
 Cực Tây: Mũi Cape Roxo, nằm ngay tại giao điểm nơi đường biên giới với Senegal đâm thẳng ra Đại Tây Dương, thuộc Vùng Cacheu.
 Cực Đông: Một địa điểm không tên trên biên giới với Guinée, nằm ngay sát phía tây nam của ngôi làng Sofan, thuộc Vùng Gabú.
 Điểm cao nhất: Một khu vực đồi thấp không có tên gọi chính thức nằm ở vùng đông nam, giáp biên giới với Guinée (thuộc khu vực Bafatá / Gabú), với độ cao xấp xỉ 300 mét (984 feet).
 Điểm thấp nhất: Mực nước biển (0 mét) dọc theo toàn bộ dải bờ biển Đại Tây Dương.

Thư viện ảnh

Xem thêm 
 Địa lý Châu Phi
 Quần đảo Bissagos

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Bản đồ và dữ liệu địa lý Guiné-Bissau tại The World Factbook (CIA).

Địa lý tự nhiên Châu Phi