Chuyển hóa văn hóa

Chuyển hóa văn hóa (Transculturation) hay Liên thông văn hóa hay Giao thoa văn hóa là một thuật ngữ được nhà nhân chủng học người Cuba Fernando Ortiz đặt ra vào năm 1940 nhằm mô tả hiện tượng hợp nhất và hội tụ giữa các nền văn hóa khác nhau. Khái niệm chuyển hóa văn hóa bao hàm một phạm vi rộng lớn hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần là sự chuyển dịch từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác (gọi là thay đổi văn hóa). Nó không chỉ bao gồm việc tiếp nhận một nền văn hóa khác (tiếp biến văn hóa) hay sự mất đi hoặc nhổ rễ một nền văn hóa trước đó (Xóa bỏ văn hóa). Thay vào đó, chuyển đổi văn hóa hợp nhất các khái niệm này và mang theo ý tưởng về việc tạo ra các hiện tượng văn hóa mới sau đó, được gọi là tân tạo văn hóa (Neoculturation), trong đó sự pha trộn giữa các nền văn hóa được hiểu là tạo ra một thực thể hoàn toàn mới, khác biệt với các thành tố ban đầu.

Đại cương
Mặc dù quá trình chuyểnhóa văn hóa ở một mức độ nào đó là không thể tránh khỏi trong lịch sử nhân loại, nhưng khái niệm Bá quyền văn hóa đã định hình tiến trình này một cách sâu sắc. Đặc biệt, Ortiz đã đề cập đến những tác động tàn khốc của chủ nghĩa thực dân Tây Ban Nha đối với các dân tộc bản địa ở Cuba như một sự "chuyển đổi văn hóa thất bại". Hơn nữa, ông khẳng định rằng "khi các nền văn hóa gặp gỡ nhau, mỗi bên đều luôn gây ra một ảnh hưởng mạnh mẽ lên (các) bên còn lại". Chuyển hóa văn hóa thường là kết quả của các cuộc chinh phạt và khuất phục thuộc địa. Trong thời kỳ hậu thực dân, những tác động của sự áp bức này vẫn tồn tại dai dẳng khi các dân tộc bản địa phải đấu tranh để giành lại cảm thức về bản sắc của chính mình. Ở một khía cạnh khác, các thể loại âm nhạc mới thường xuyên xuất hiện như một kết quả trực tiếp của quá trình chuyển đổi văn hóa. 

Liên quan đến trường hợp của Cuba, sự pha trộn giữa âm nhạc châu Âu và châu Phi đã tạo nên một dấu ấn đậm nét, khi "các nô lệ châu Phi đã để lại dấu ấn lớn trong xã hội Cuba, đặc biệt là trong lĩnh vực âm nhạc đại chúng Cuba". Tiến trình chuyển hóa văn hóa trở nên phức tạp hơn trong bối cảnh toàn cầu hóa, xét đến các lớp trừu tượng đa tầng thâm nhập vào các trải nghiệm hàng ngày. Elizabeth Kath lập luận rằng trong kỷ nguyên toàn cầu, chúng ta không còn có thể xem xét chuyển đổi văn hóa chỉ liên quan đến các cuộc gặp gỡ trực tiếp, mà cần tính đến nhiều tầng lớp tương tác trừu tượng đan xen qua các cuộc tiếp xúc trực diện, một hiện tượng mà bà mô tả là các lớp chuyển đổi văn hóa (layers of transculturation). Kath dựa trên khái niệm về sự trừu tượng cấu thành như đã thấy trong các công trình của các nhà lý thuyết xã hội người Úc Geoff Sharp và Paul James.

Ngày nay, thế giới đang sống trong bối cảnh toàn cầu và liên thông văn hóa (transculturation) do nhà văn hóa học Fernando Ortiz đặt vào năm 1947 để miêu tả hiện tượng hội nhập văn hóa. Trong phạm vi chuyển đổi văn hóa, có sự tồn tại của đa văn hóa (multiculturalism), sự kết hôn giữa các màu da (interracial marriage) và cả sự hội tụ dân tộc học (ethnoconvergence). Một cách đơn giản, toàn cầu hóa đã tạo ra khái niệm “transculturation” và yếu tố ngôn ngữ – như trong định nghĩa Webster – phần nào đó đã giúp khái niệm trên trở thành phổ quát, trong trường hợp này là tiếng Anh. Tuy nhiên, tồn tại song song xu hướng “transculturation” là sự thận trọng trong tiếp nhận cũng như nỗ lực duy trì bản thể văn hóa riêng. Điều này chẳng có gì lạ. Trong lịch sử văn minh con người, chủ nghĩa bành trướng đế quốc bằng công cụ văn hóa hay chủ nghĩa đế quốc văn hóa (cultural imperialism) từng hiện diện. Dù trào lưu “transculturation” như thế nào, việc duy trì bản thể văn hóa (Cultural identity) bất cứ lúc nào cũng là điều cần xem trọng, đặc biệt khi khoa học - kỹ thuật (cụ thể là Internet) đã đẩy nhanh tốc độ lan truyền luồng văn hóa mạnh hơn và đưa nó thâm nhập vào dòng văn hóa yếu hơn.

Xem thêm 
 Đa văn hóa (Cross-cultural)
 Hợp nhất văn hóa (Cultural amalgamation)
 Toàn cầu hóa văn hóa
 Bá quyền văn hóa
 Hấp thụ văn hóa (Enculturation)
 Năng lực liên văn hóa (Intercultural competence)
 Quan hệ liên văn hóa (Intercultural relations)
 Ángel Rama

Chú thích

Tham khảo
.
Duno-Gottberg, Luis. (2003). Solventando las differencias: La ideología del mestizaje en Cuba, Iberoamericana – Frankfurt am Main, Vervuert, Madrid.
.  Trans. Harriet de Onís. (Original Spanish edition published in 1940. Original translation by Onìs published in 1947, New York: Knopf.)
Oxford English Dictionary
 Spitta, Silvia. Between Two Waters: Narratives of Transculturation in Latin America (Rice UP 1995; Texas A&M 2006)
 Dagnino, Arianna. Transcultural Writers and Novels in the Age of Global Mobility. West Lafayette, IN: Purdue University Press, 2015.
Văn hóa