Thiểu số tiêu biểu

Thiểu số tiêu biểu (Model minority) hay thiểu số kiểu mẫu hay cộng đồng thành đạt là một khuôn mẫu xã hội mang tính định kiến mô tả một nhóm thiểu số đạt được thành công nổi bật về kinh tế, xã hội và giáo dục so với mức trung bình của dân số hoặc so với các nhóm thiểu số khác, cũng như có những cá nhân thành đạt trong xã hội. Các nhóm này thường được coi là một tấm gương, hình mẫu để so sánh với các nhóm dân cư khác. Sự thành công này thường được đánh giá qua các chỉ số bao gồm trình độ học vấn, tỷ lệ đại diện trong các nghề nghiệp quản lý và chuyên môn, thu nhập hộ gia đình, cùng nhiều chỉ số kinh tế xã hội khác như mức độ tội phạm thấp và sự ổn định gia đình và hôn nhân bền vững. Sự liên hệ nổi bật nhất của khái niệm thiểu số tiêu biểu là với Người Mỹ gốc Á (cụ thể là Hoa kiều) tại Hoa Kỳ. Ngoài ra, các khái niệm tương tự về phân biệt giai cấp cũng đã được quan sát thấy ở nhiều quốc gia châu Âu, dẫn đến việc rập khuôn các nhóm sắc tộc. Các nhóm thiểu số thành công về mặt kinh tế xã hội thường chia sẻ những điểm tương đồng đáng chú ý, cho thấy rằng các mô hình thành tựu của họ được định hình chặt chẽ từ những trải nghiệm lịch sử và bối cảnh văn hóa xã hội riêng biệt. 

Khái niệm về thiểu số tiêu biểu đã gây ra tranh cãi do việc áp dụng nó trong lịch sử nhằm ám chỉ rằng sự can thiệp kinh tế của chính phủ là không cần thiết để giải quyết các chênh lệch kinh tế xã hội giữa các nhóm chủng tộc cụ thể. Được thấy rõ chủ yếu trong bối cảnh Hoa Kỳ, lập luận này đã được sử dụng để tạo ra sự đối lập giữa người Mỹ gốc Á (đặc biệt là những người có nguồn gốc Đông Á và một số người Nam Á) và Người Mỹ gốc Do Thái so với Người Mỹ gốc Phi và Các dân tộc bản địa. Do đó, điều này duy trì sự lan truyền của một "huyền thoại thiểu số tiêu biểu", khẳng định rằng người Mỹ gốc Á và gốc Do Thái là những công dân hoặc người nhập cư kiểu mẫu, tuân thủ pháp luật và làm việc hiệu quả, đồng thời củng cố định kiến rằng các cộng đồng bản địa, người bản xứ và người Mỹ gốc Phi có xu hướng phạm tội cao và phụ thuộc vào phúc lợi. Sự kỳ thị người gốc Á ở Mỹ đã gây nên rất nhiều bất mãn và hoang mang giữa một cộng đồng mà luôn được gọi bằng cái tên sắc tộc thiểu số tiêu biểu, người gốc Á ở Mỹ từ lâu đã bị nhìn với định kiến Huyền thoại về nhóm thiểu số kiểu mẫu (Model minority myth), họ luôn được cho là những người thành công của xã hội, chăm chỉ làm ăn và tích cóp của cải nên vươn lên nhanh chóng. Bước sang thế kỷ XXI, giai thoại thiểu số tiêu biểu đã bị chỉ trích rộng rãi là quá đơn giản hóa và gây hiểu lầm, hoạt động như một hình thức phân ranh giới sắc tộc—được sử dụng để biện minh cho các chính sách phân biệt đối xử, các rào cản hệ thống và sự bỏ mặc các cộng đồng bị gạt ra bên lề.

Đại cương

Huyền thoại thiểu số tiêu biểu là một cấu trúc xã hội bị chủng tộc hóa, bị ấn định đóng khung về các nhóm thiểu số nhất định, được gọi là "thiểu số tiêu biểu", đặc biệt là Người Mỹ gốc Á được cho là thành công hơn, dễ thích nghi về văn hóa và kỷ luật đạo đức hơn so với các nhóm thiểu số tương tự hoặc khác. Nhưng đây không hẵn là một khuôn mẫu trung lập hay tích cực, sự thể hiện này là một diễn ngôn gắn liền với lịch sử, được định hình phần lớn bởi chủ nghĩa đế quốc phương Tây, chủ nghĩa thực dân định cư và chủ nghĩa tư bản chủng tộc toàn cầu. Khái niệm thiểu số tiêu biểu có nguồn gốc từ Phong trào dân quyền tại Hoa Kỳ vào cuối những năm 1950 đến những năm 1960 như một sự phản đề đối với các tuyên bố của người Mỹ gốc Phi về sự phân biệt chủng tộc, áp bức và các rào cản hệ thống cản trở sự thăng tiến xã hội. Sự thể hiện của nó đặc biệt thu hút sự chú ý giữa thời kỳ Chiến tranh Lạnh, khi "sự thành công" về kinh tế và giáo dục được nhận thấy ở những người di cư Nhật Bản và sau đó là người Trung Quốc được so sánh một cách chiến lược với các yêu cầu của người Mỹ gốc Phi. Theo cách này, huyền thoại này đã được lan truyền để thúc đẩy chủ nghĩa tự do chủng tộc và dựa trên các hợp lý hóa tân tự do mang tính cá nhân để đối lập "sự thành công" của người Mỹ gốc Á với "sự thất bại" của người Mỹ gốc Phi.

Huyền thoại thiểu số tiêu biểu cũng mở rộng ra ngoài Hoa Kỳ và đã thu hút được sự chú ý ở các xã hội định cư phương Tây khác như Canada, Vương quốc Anh và Úc. Trong các bối cảnh này, huyền thoại hoạt động tương tự để che khuất những bất bình đẳng mang tính hệ thống và hợp pháp hóa các chính sách nhà nước đa văn hóa trong khi củng cố các hệ thống phân cấp chủng tộc, chẵng hạn, người Canada gốc Á đã phải chịu đựng những chuyện tả họ là người chăm chỉ, thành công về kinh tế và phi chính trị, là những điểm được đánh giá cao để duy trì hình ảnh tự thân của Canada là bao trùm và trọng dụng nhân tài. Các học giả lưu ý rằng huyền thoại này xóa bỏ những chênh lệch đáng kể trong các cộng đồng châu Á đa dạng, đặc biệt là giữa các nhóm người Đông Nam Á và người tị nạn. Ngoài ra, huyền thoại thiểu số tiêu biểu áp đặt các chuẩn mực thành công của người nói tiếng Anh và thường bỏ qua vai trò của việc tiếp cận ngôn ngữ, tình trạng nhập cư và sự khác biệt về văn hóa. Các nhóm dân cư châu Á không nói tiếng Anh hoặc hạn chế về trình độ tiếng Anh thường bị loại khỏi các câu chuyện công khai về sự thành công, càng đẩy những người không tuân theo các kỳ vọng ngôn ngữ và văn hóa thống trị ra bên lề. Khía cạnh xuyên quốc gia và đa ngôn ngữ này của huyền thoại thiểu số tiêu biểu nhấn mạnh cách nó hoạt động không chỉ như một khuôn mẫu đặc thù của Hoa Kỳ, mà còn là một dự án chủng tộc toàn cầu gắn liền với các logic tân tự do và thuộc địa trên khắp các quốc gia.

Tại Mỹ

Định kiến

Theo Gordon H. Chang, việc gọi người Mỹ gốc Á là thiểu số tiêu biểu có liên quan đến đạo đức làm việc, sự kính trọng người lớn tuổi và sự coi trọng giáo dục, gia đình và người lớn tuổi hiện diện trong văn hóa của họ. Việc rập khuôn người Mỹ gốc Á là thiểu số tiêu biểu và người nước ngoài xảo trá ảnh hưởng đến nhận thức và thái độ của mọi người đối với người châu Á và cũng ảnh hưởng tiêu cực đến kết quả học tập, mối quan hệ với người khác và sự điều chỉnh tâm lý của sinh viên, có thể thấy, sự phân biệt đối xử và định kiến thiểu số tiêu biểu có liên quan đến việc sinh viên người Mỹ gốc Á ít coi trọng trường học hơn, lòng tự trọng thấp hơn và các triệu chứng trầm cảm cao hơn. Người Mỹ gốc Á cũng có thể thường bị công chúng rập khuôn là chăm chỉ, thông minh, thành công, tinh hoa, sành điệu, nhưng nghịch lý thay lại thụ động, nên người Mỹ gốc Á cảm thấy như thể họ phải chịu những kỳ vọng cao hơn và vô lý do chủng tộc của mình. 

Khái niệm thiểu số tiêu biểu do nhà xã hội học William Petersen đặt ra năm 1966 để miêu tả người châu Á và dùng nó để so sánh với những sắc tộc khác đã gây tranh cãi, nó miêu tả người châu Á như một sắc tộc hiền hòa, không tranh chấp, biết vâng lời và siêng năng, nhưng khái niệm đó lại là một công cụ kỳ thị vô hình vì nó áp đặt một hình ảnh rập khuôn lên người châu Á tại Mỹ khi người châu Á là người có ít cơ hội thăng tiến vào vị trí lãnh đạo nhất trong các sắc tộc tại Mỹ. Ý tưởng thiểu số kiểu mẫu đấy kể một câu chuyện thành công, nhưng cũng ngầm định những người thành công gắn với một xã hội da trắng áp đảo. Một số người Mỹ không hiểu rằng một người có thể vừa là người Á, vừa là người Mỹ, nhiều người Mỹ gốc Á cũng đã phải chấp nhận khế ước vô hình đó, những thành kiến về một cộng đồng thiểu số kiểu mẫu gắn với những kẻ áp bức chỉ đủ để đổi lấy sự vô hình, sự rón rén tránh mặt những kẻ áp bức họ, và khéo léo gánh lấy gánh nặng quá sức áp lên họ từ một hệ thống rốt cuộc vẫn chỉ coi họ là kẻ khác, vẫn xóa sổ và giết chóc họ như thường, qua danh sách dài những vụ thù hận nhắm vào người Á, bao gồm việc phá phách, cướp bóc tài sản và cơ sở kinh doanh, cũng như những vụ quấy rối và bạo lực nhắm vào họ. Nó về cơ bản nói rằng nếu người gốc Á đã nỗ lực và hi sinh nhưng vẫn thất bại, thì đó là do lỗi của họ chứ không hề có sự phân biệt chủng tộc (nên mới có “thiểu số người Á thành công”).

Học hành

Cũng do hình ảnh thiểu số tiêu biểu, sinh viên người Mỹ gốc Á được xem là những học sinh "không có vấn đề" và có năng lực học tập, những người có thể thành công với ít sự hỗ trợ và không cần các dịch vụ đặc biệt. Sự nhấn mạnh này cho thấy người Mỹ gốc Á đang bị phủ nhận thực tế chủng tộc của họ vì giả định rằng "người châu Á là người da trắng mới", do đó, họ bị gạt bỏ trí thông minh và trải nghiệm của chính bản thân họ. Vì vậy, các nhà giáo dục có thể bỏ qua nhu cầu giảng dạy và mối quan tâm tâm lý của những sinh viên người Mỹ gốc Á có thành tích kém. Khuôn mẫu thiểu số tiêu biểu cũng có thể góp phần khiến giáo viên có quan điểm "đổ lỗi cho nạn nhân". Điều này có nghĩa là giáo viên đổ lỗi cho học sinh, văn hóa hoặc gia đình của họ về kết quả kém hoặc hành vi sai trái của học sinh ở trường. Điều này có vấn đề vì nó chuyển trách nhiệm ra khỏi nhà trường và giáo viên, đồng thời hướng sự chú ý ra khỏi việc tìm kiếm giải pháp để cải thiện trải nghiệm học tập của học sinh và giảm bớt tình hình. Hơn nữa, khuôn mẫu thiểu số tiêu biểu có tác động tiêu cực đến môi trường gia đình. Kỳ vọng của cha mẹ đặt áp lực cao lên học sinh phải đạt thành tích, tạo ra một môi trường gia đình căng thẳng giống như trường học. Sự lo lắng và thất vọng được thể hiện của cha mẹ cũng có thể đặt gánh nặng cảm xúc và căng thẳng tâm lý lên học sinh. 

Một kết quả khác của việc người Mỹ gốc Á được coi là thiểu số tiêu biểu là việc hạn chế số lượng ứng viên được chấp nhận vào một số trường đại học nhất định. Một số nhà giáo dục áp đặt tiêu chuẩn cao hơn đối với học sinh châu Á. Điều này tước đi sự chú ý cần thiết đối với những học sinh mắc khuyết tật học tập. Các ý nghĩa đi kèm của việc là một thiểu số tiêu biểu có nghĩa là học sinh châu Á thường bị gắn nhãn với hình ảnh "mọt sách" (nerd) hoặc "kẻ lập dị" (geek) không được chào đón. Người châu Á đã trở thành mục tiêu của sự quấy rối, bắt nạt và phân biệt chủng tộc từ các chủng tộc khác do khuôn mẫu thiểu số tiêu biểu gây chia rẽ chủng tộc. Những kỳ vọng cao hơn đặt lên người Đông Á do khuôn mẫu thiểu số tiêu biểu mang lại còn kéo dài từ học thuật đến nơi làm việc. Khuôn mẫu thiểu số tiêu biểu gây tổn hại về mặt cảm xúc đối với nhiều người Mỹ gốc Á, vì có những kỳ vọng vô lý để sống theo các định kiến về thành tích cao. Áp lực từ gia đình phải đạt thành tích và sống theo hình ảnh thiểu số tiêu biểu đã gây ra tổn thất to lớn về tinh thần và tâm lý cho những người Mỹ gốc Á trẻ tuổi. Khuôn mẫu thiểu số tiêu biểu cũng ảnh hưởng đến kết quả tâm lý và trải nghiệm học tập của sinh viên người Mỹ gốc Á. Hình ảnh thiểu số tiêu biểu có thể khiến những sinh viên người Mỹ gốc Á có thành tích kém giảm thiểu những khó khăn của chính họ và trải qua sự lo lắng hoặc đau khổ về tâm lý liên quan đến khó khăn học tập của mình. Sinh viên người Mỹ gốc Á cũng có thái độ tiêu cực hơn đối với việc tìm kiếm sự trợ giúp về học tập (chẵng hạn như gia sư) hoặc tâm lý do sợ phá vỡ những kỳ vọng cao của giáo viên, cha mẹ và bạn cùng lớp.

Chú thích

Xem thêm
 Khu cộng đồng sắc tộc
 Người Hoa
 Gia tộc người Hoa
 Bài Hoa
 Mạng lưới tre
 Người Do Thái
 Giới tinh hoa

Tham khảo
Ancheta, Angelo N. 2006. Race, Rights, and the Asian American Experience. Rutgers University Press. .
 
Chen, Edith Wen-Chu, and Grace J. Yoo. 2009. Encyclopedia of Asian American Issues Today 1. ABC-CLIO. .
 
Espiritu, Yen Le. 1996. Asian American Women and Men: Labor, Laws, and Love.
 
Hartlep, N. 2021. The Model Minority Stereotype: Demystifying Asian American Success (2nd edition). Information Age Publishing. .
Hartlep, N. 2013. The Model Minority Stereotype: Demystifying Asian American Success. Information Age Publishing. .
— 2014. The Model Minority Stereotype Reader: Critical and Challenging Readings for the 21st Century. Cognella Publishing. .
Hartlep, N., and B. J. Porfilio, eds. 2015. Killing the Model Minority Stereotype: Asian American Counterstories and Complicity. Information Age Publishing. .
 Hsu, Madeline Y. 2015. The Good Immigrants: How the Yellow Peril Became the Model Minority. Princeton University Press.
Li, Guofang, and Lihshing Wang. 2008. Model Minority Myth Revisited: an Interdisciplinary Approach to Demystifying Asian American Educational Experiences.  Information Age Publishing. .
Marger, Martin N. 2009. Race and Ethnic Relations: American and Global Perspectives (8th ed.). Cengage Brain. .
Min, Zhou and Carl L. Bankston III. 1998. Growing Up American: How Vietnamese Children Adapt to Life in the United States. Russell Sage Foundation.
Rothenberg, Paula S. 2006. Race, Class, and Gender in the United States: An Integrated Study (7th ed.). Macmillan. .
 Wu, Helen D. 2014. The Color of Success: Asian Americans and the Origins of the Model Minority. Princeton University Press.

Liên kết ngoài

Survey Examines Asian Mobility, Stephen Klineberg's systematic survey of Houston's Asian community
Asian-Nation: The Model Minority Image, by C.N. Le, Ph.D.
A Brief History of the Model Minority Stereotype, by Andrew Chin
Yellow: Race in America Beyond Black and White, by Frank H. Wu
Model Minority Stereotype Project Bibliography
Will American Science Stay On Top?, by Pratik Chougule
Nhóm sắc tộc
Dân cư
Nhập cư