Lớp Vỏ một tấm

Lớp Vỏ một tấm (danh pháp khoa học: Monoplacophora) là một lớp động vật thân mềm đa ngành có vỏ hình cái mũ, sinh sống ở môi trường biển sâu. Các đại diện còn tồn tại không được công nhận cho đến năm 1952; trước đó chúng chỉ được biết đến từ hóa thạch và được cho là đã tuyệt chủng cách đây 375 triệu năm.

Mặc dù vỏ của các loài Monoplacophora có hình dạng giống sao sao, nhưng chúng không phải là động vật chân bụng, cũng không có bất kỳ mối quan hệ gần gũi nào với động vật chân bụng.

Định nghĩa 
Thảo luận về các loài Monoplacophora trở nên khó khăn do định nghĩa không rõ ràng của đơn vị phân loại này; một số tác giả cho rằng nó đề cập đến tất cả các loài động vật thân mềm không phải ốc sên có một vỏ duy nhất, hoặc tất cả các loài động vật thân mềm có một vỏ với các đơn vị lặp lại nối tiếp; trong khi các nhà nghiên cứu khác giới hạn định nghĩa ở các dạng hình mũ, loại trừ hình xoắn ốc và các hình dạng vỏ khác. Việc đưa Bellerophontoidea (giống như ốc sên) vào nhóm này cũng gây tranh cãi.

Một nỗ lực để giải quyết sự nhầm lẫn này là tách các loài Helcionellid vỏ chủ yếu cuộn tròn ra khỏi các loài tergomya có vỏ hình dạng truyền thống giống mũ, nhóm sau này bao gồm các loài Tryblidiida còn tồn tại.

Phân loại 

Phân loại Monoplacophora theo Bouchet, et al. (2017):

Lớp Monoplacophora
 Phân lớp Cephalopoda?
† Phân lớp Cyrtolitiones
† Bộ Sinuitopsida
† Liên họ Cyrtolitoidea S. A. Miller, 1889
† Họ Cyrtolitidae S. A. Miller, 1889
† Họ Carcassonnellidae Horný, 1997
† Liên họ Cyclocyrtonelloidea Horný, 1962
† Họ Cyclocyrtonellidae Horný, 1962 (= Yochelsoniidae Horný, 1962 (inv.))
† Họ Multifariitidae Bjaly, 1973
† Họ Sinuellidae Starobogatov & Moskalev, 1987
† Họ Sinuitinidae Starobogatov & Moskalev, 1987
† Phân lớp Cyrtonelliones
† Bộ Cyrtonellida
† Liên họ Cyrtonelloidea Knight & Yochelson, 1958
† Họ Cyrtonellidae Knight & Yochelson, 1958 (= Cyrtonellopsinae Horný, 1965)
† Phân lớp Eomonoplacophora
(Bộ chưa chỉ định)
† Liên họ Maikhanelloidea Missarzhevsky, 1989
† Họ Maikhanellidae Missarzhevsky, 1989 (= Purellidae Vassiljeva, 1990)
Phân lớp Tergomya (= Pilinea)
† Bộ Kirengellida (= Romaniellida)
† Liên họ Archaeophialoidea Knight & Yochelson, 1958
† Họ Archaeophialidae Knight & Yochelson, 1958
† Họ Peelipilinidae Horný, 2006
† Họ Pygmaeoconidae Horný, 2006
† Liên họ Kirengelloidea Starobogatov, 1970
† Họ Kirengellidae Starobogatov, 1970
† Họ Romaniellidae Rozov, 1975
† Họ Nyuellidae Starobogatov & Moskalev, 1987
† Liên họ Hypseloconoidea Knight, 1952
† Họ Hypseloconidae Knight, 1952
Bộ Tryblidiida
Liên họ Tryblidioidea Pilsbry, 1899
† Họ Tryblidiidae Pilsbry, 1899
† Họ Proplinidae Knight & Yochelson, 1958
† Họ Drahomiridae Knight & Yochelson, 1958
† Họ Bipulvinidae Starobogatov, 1970
Liên họ Neopilinoidea Knight & Yochelson, 1958
Họ Neopilinidae Knight & Yochelson, 1958
Phân họ Neopilininae Knight & Yochelson, 1958 (= Vemidae Moskalev, Starobogatov & Filatova, 1983; = Laevipilinidae Moskalev, Starobogatov & Filatova, 1983; = Monoplacophoridae Moskalev, Starobogatov & Filatova, 1983)
Phân họ Veleropilininae Starobogatov & Moskalev, 1987 (= Rokopellidae Starobogatov & Moskalev, 1987; = Micropilinidae Haszprunar & Schaefer, 1997)

Giải phẫu học và sinh lý học 

Các loài Monoplacophora là loài có một mảnh vỏ (mặc dù không phải là loài chân bụng), có hình dạng giống sao sao và không xoắn. ​​Chúng có hiện tượng giả phân đốt với các cơ quan và cơ có tính lặp lại đối xứng hai bên. Các thành viên còn tồn tại của lớp này chỉ sống ở đại dương sâu (vùng vực thẳm, thềm lục địa và rìa lục địa) ở độ sâu dưới . Các dạng thuộc kỷ Cambri chủ yếu sống ở vùng biển nông, trong khi các dạng thuộc đại Cổ sinh sau này thường được tìm thấy ở vùng nước sâu hơn với đáy biển mềm, nhiều bùn.

Mặc dù thoạt nhìn từ trên xuống có vẻ giống sao sao, nhưng các loài Monoplacophora không có cấu tạo giải phẫu tương tự như động vật chân bụng. Chúng có một số điểm tương đồng với ốc song kinh, chẳng hạn như có cấu tạo phân đốt (các cơ quan được sắp xếp theo chuỗi). Chúng có tám cặp cơ lưng-bụng (cơ vỏ). Hệ thần kinh tương đối đơn giản, không có hạch thần kinh thực sự.

Các cơ quan lặp lại bao gồm từ ba đến sáu cặp "mang" (thực chất là ctenidium) nằm trên một đường cong dọc theo mỗi bên của chân (mặc dù số lượng không phải lúc nào cũng được coi là đặc trưng của một loài nhất định), và tối đa sáu "thận" (thực chất là nephridia). Đầu hoặc điểm nhọn của vỏ thấp của chúng hướng về phía trước chứ không phải về phía sau. Vỏ có đường kính từ 3 mm đến 37 mm tùy thuộc vào loài. Giống như ở loài chiton, đầu không được xác định rõ ràng và không có mắt. Miệng nằm bên trong đầu chưa phát triển của động vật, phía trước chân lớn duy nhất của nó và chứa một radula, một đặc điểm xác định của động vật thân mềm. Các xúc tu nằm phía sau miệng. Chúng cũng có dạ dày hình nón với một ống tiêu hóa tinh thể (crystalline style) duy nhất nhưng không có tấm chắn dạ dày (gastric shield). Ruột dài và tạo thành từ bốn đến sáu vòng trước khi đến hậu môn nằm ở phía sau. Monoplacophora cũng có túi thực quản (oesophageal pouche).

Giới tính riêng biệt với mỗi con vật đều có hai cặp buồng trứng hoặc tinh hoàn được kết nối với cặp thận thứ ba hoặc thứ tư. Một chi, Micropilina, dường như đã được ghi nhận là ấp con non trong ống dẫn trứng xa và rãnh màng áo, thả con non ra khi chúng có đường kính khoảng 300 micromet.

Vị trí phát sinh loài 
Năm 2006, một nghiên cứu phân tử về Laevipilina antarctica cho thấy Monoplacophora và Polyplacophora hiện tại tạo thành một nhánh được ủng hộ tốt với Neopilina được nghiên cứu có họ hàng gần nhất với ốc song kinh. Hai lớp trong nhánh mới này, với tên được đề xuất là Serialia, đều cho thấy số lượng mang lặp lại nối tiếp khác nhau và tám bộ cơ co rút bàn chân lưng-bụng.

Nghiên cứu này mâu thuẫn với bằng chứng hóa thạch, cho thấy Monoplacophora là nhóm chị em với phần còn lại của loài Conchifera, và rằng loài chân đầu (mực ống, bạch tuộc và các loài họ hàng) phát sinh từ dòng dõi Monoplacophora. Tuy nhiên, một số tác giả phản đối quan điểm này và không nhất thiết coi Monoplacophora hiện đại có liên quan đến tổ tiên hóa thạch được cho là của chúng.

Khái niệm về Serialia được hỗ trợ bởi các nghiên cứu phân tử khác.

Hồ sơ hóa thạch cho thấy loài động vật thân mềm tổ tiên có hình dạng giống Monoplacophora và Polyplacophora phát sinh từ bên trong Monoplacophora – chứ không phải ngược lại. Điều này có thể được giải thích nếu sự mất vỏ thứ cấp khiến dạng cơ thể Monoplacophora tái xuất hiện một lần nữa (lần thứ hai trong tiến hoá). Điều này là hợp lý vì: Ít nhất, monoplacophoran hiện đại không có quan hệ gần gũi với các đại diện sống ở miệng núi lửa từ kỷ Silur.

Knightoconus antarcticus, một loài Monoplacophora thuộc kỷ Cambri, được giả thuyết là tổ tiên của các loài động vật chân đầu.

Loài hóa thạch 
Các họ còn tồn tại:
 Tryblidiida
 Laevipilinidae
 Micropilinidae
 Monoplacophoridae
 Neopilinidae

Các họ đã tuyệt chủng:
 Tryblidiida
 † Tryblidiidae von Zittel, 1899
 † Palaeacmaeidae (Không chắc chắn, vì loài điển hình kỷ Cambri là một loài thuộc ngành Cnidaria. Nó được giữ lại ở đây như một chỗ chứa cho chi Parmophorella thuộc đại Cổ sinh.)
 † Palaeacmaea Hall & Whitfield, 1872
 † Parmophorella Matthew, 1886
 † Knightoconus
 † Knightoconus antarcticus
Nhiều loài thuộc kỷ Cambri-Devon đã được mô tả là "Monoplacophora", nhưng các thành viên hóa thạch duy nhất của nhóm chỏm cây có niên đại từ thế Pleistocene.

Phân loại lớp Chân bụng (Bouchet & Rocroi, 2005) cũng chứa các loài động vật thân mềm Paleozoic có vị trí phân loại không chắc chắn. Không rõ liệu chúng là động vật chân bụng hay động vật thân mềm một mảnh vỏ.

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài 

 
 
 
 
  Includes pictures and thorough discussion of cladistic issues.