Võ Thị Xuyến

Võ Thị Xuyến (1924–1946) là một nhà hoạt động cách mạng Việt Nam.

Cuộc đời 
Võ Thị Xuyến sinh năm 1924 (có nguồn ghi là 1926) trong một gia đình viên chức nhỏ ở thôn Thanh Ly, từ 1981 tách thành hai thôn Thanh Ly 1 và Thanh Ly 2 thuộc xã Bình Nguyên, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam, (nay là xã Thăng Bình, thành phố Đà Nẵng).

Từ năm 1936, trong thời gian phong trào đấu tranh dân chủ nổ ra, bà tham gia các Hội đọc sách báo, Hội tương tế, Hội cày cấy khai hoang,... đồng thời làm liên lạc cho các cơ sở ở tỉnh Quảng Nam, chủ yếu là cho anh họ (con dì ruột, cũng là anh nuôi) Phan Nhung, lúc đó là Đảng viên, cán bộ Xứ ủy Trung Kỳ. Năm 1943, bà làm liên lạc cho Phan Phú (Phan Đăng Hồ, tử trận năm 1947), Chủ nhiệm Việt Minh huyện Liêm Thuận (tỉnh Bình Thuận), và vào hoạt động ở Đồng Nai Thượng và Bình Thuận, công tác trong các tổ chức Phụ nữ Cứu quốc và Thanh niên Cứu quốc thuộc Mặt trận Việt Minh. Tháng 8 năm 1945, bà tham gia khởi nghĩa giành chính quyền ở vùng Hà Lôn (tỉnh Đồng Nai Thượng) và là đại biểu phụ nữ trong Ủy ban hành chính lâm thời.

Tháng 9, khi quân Pháp đánh Sài Gòn và mở rộng chiến tranh ra Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, bà tình nguyện nhập ngũ và tham gia công tác cứu thương. Đầu năm 1946, khi cùng bệnh viện Phương Cựu (Ninh Thuận) vận chuyển thương binh, bệnh binh về Khu 5 điều trị (do chủ trương ở trên giải thể một số đơn vị), đoàn người gặp phục kích của quân Pháp ở Mỹ Tường (Ninh Hải, Ninh Thuận) và chịu nhiều thương vong, Võ Thị Xuyến đã chỉ đạo đưa những người sống sót ẩn nấp, quy tập thi hài và xin cấp trên chi viện, đồng thời vận động người dân hỗ trợ.

Tháng 6, Võ Thị Xuyến được chỉ định làm Chủ nhiệm Việt Minh thị xã Phan Rang. Theo lệnh cấp trên, bà cùng đồng đội lại tiến hành tập hợp các chiến sĩ của các đơn vị cũ và vận động thanh niên tham gia chiến đấu, nhưng lại bị quân địch bắt giữ ở bến đò Tri Thủy (Ninh Hải) và bị đưa về đồn Phương Cựu giam giữ, tra tấn. Sau nhiều lần tra khảo nhưng không khai thác được gì, đối phương buộc phải thả bà cùng các đồng đội. Tháng 9, sau khi chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký bản Tạm ước Việt – Pháp, bà cùng các cán bộ xuống địa phương tuyên truyền, giải thích cho người dân. Không may, bà bị thực dân Pháp bắt cùng với toàn bộ tài liệu, vũ khí rồi bị giam ở nhà lao Phan Rang. Ngày 30 tháng 10, bà bị đối phương chôn sống ở khu vực cách cầu Đạo Long 1 ngày nay khoảng 2 km về phía nam.

Gia đình 
Gia đình bà gồm 11 người thì có 9 người tham gia phong trào đấu tranh cách mạng, trong đó gồm hai Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, hai liệt sĩ, hai "chiến sĩ bị địch bắt tù đày", hai "cán bộ cơ sở trong lòng địch", một bà mẹ Việt Nam anh hùng. Cha bà tham gia đoạt động bí mật trước năm 1945 và tử nạn khi bị lưu đày trong nhà tù Buôn Ma Thuột. Một người em gái là nhà thơ Võ Thị Xuân Lan, cán bộ tiền khởi nghĩa, Vụ phó Vụ Tổ chức (Bộ Giáo dục), Bí thư Phụ nữ tỉnh Ninh Thuận. Một người em gái khác là Võ Thị Phương Thảo, giảng viên Đại học Quốc gia Hà Nội.

Vinh danh 
Ngày 12 tháng 12 năm 1991, Võ Thị Xuyến được Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký quyết định công nhận liệt sĩ và truy tặng bằng Tổ quốc ghi công. Ngày 21 tháng 10 năm 2014, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang ký quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho nguyên Chủ nhiệm Việt Minh thị xã Phan Rang – Tháp Chàm Võ Thị Xuyến.

Tên của bà được đặt cho một con đường ở tỉnh Ninh Thuận cũ.

Chú thích 

Người Quảng Nam
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì