Phan Rang (thị xã)

Phan Rang là thị xã tại tỉnh Ninh Thuận từ 1917 đến 1977.

Địa lý

Lịch sử

Nguồn gốc tên gọi
Cái tên Phan Rang hay theo tiếng Chăm hiện đại là Pan(da)rang là một dạng từ được Chăm hóa của từ gốc tiếng Phạn Pāṇḍuraṅga – tên của một vị thần trong tín ngưỡng Chăm Pa cổ, nó lần đầu tiên xuất hiện trên các bia ký Chăm vào khoảng thế kỷ thứ 10 với tên gọi Paṅrauṅ hay Panrāṅ, và theo thời gian thì được phiên âm Việt hóa thành Phan Rang. Còn tên Tháp Chàm được đặt để đề cập đến cụm tháp Po Klong Garai nằm ở phía Tây thành phố.

Thời kỳ Champa

Địa danh Phan Rang được cho là xuất phát từ một tiểu quốc có tên là Panduranga. Tiểu quốc này được thành lập vào năm 757, là một lãnh thổ tự trị thuộc vương quốc Champa, và có thủ phủ tại thành phố Phan Rang – Tháp Chàm ngày nay.

Năm 1471, kinh đô Vijaya thất thủ trước Đại Việt, Champa mất các lãnh thổ miền bắc từ đèo Cù Mông trở ra. Người Chăm tập trung quay về khu vực phía nam với vương quốc mới là Panduranga, kinh đô được đặt tại Băl Cau (cạnh sông Phan Rang), kể từ đó vùng đất Phan Rang lại trở thành kinh đô Panduranga của vương quốc Champa trong vòng 142 năm (1471 – 1613).

Năm 1697, chúa Nguyễn đổi tên gọi hành chính của tiểu quốc Panduranga thành trấn Thuận Thành. Phần lãnh thổ phía nam của Phan Rang ngày nay thuộc về trấn Thuận Thành, khi đó chúa Nguyễn chia Thuận Thành làm 4 đạo: Phan Lang, Long Hương, Phan Lý, Phố Hài. Cho tới năm 1832 thì nhà Nguyễn xóa đi quy chế tự trị của Panduranga để thành lập 2 phủ: Ninh Thuận và Hàm Thuận.

Thời kỳ hiện đại 
Đến thời Pháp thuộc, thị xã Phan Rang được thành lập theo đạo dụ của vua Khải Định ban hành ngày 4 tháng 8 năm 1917, đứng đầu lúc này là L. Thibeaudeau.

Trước năm 1976, Phan Rang là tỉnh lỵ của tỉnh Ninh Thuận.

Từ tháng 2 năm 1976 đến tháng 3 năm 1992, sau khi 3 tỉnh: Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy của Việt Nam Cộng hòa được hợp nhất thành tỉnh Thuận Hải. Ban đầu, thì tỉnh lỵ của tỉnh Thuận Hải được đặt tại thị xã Phan Rang (giai đoạn từ tháng 2 năm 1976 đến tháng 3 năm 1977). Tuy nhiên, từ tháng 4 năm 1977 đến tháng 3 năm 1992, thì tỉnh lỵ của tỉnh Thuận Hải được di chuyển từ Thị xã Phan Rang về thị xã Phan Thiết (nay là thành phố Phan Thiết).

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định 124-CP.Theo đó, giải thể thị xã Phan Rang. Đồng thời:
Sáp nhập 6 phường: Mỹ Hương, Tấn Tài, Kinh Dinh, Thanh Sơn, Phủ Hà và Đạo Long vào huyện Ninh Hải và chuyển 6 phường nói trên thành thị trấn Phan Rang – thị trấn huyện lỵ của huyện Ninh Hải.
Sáp nhập 3 phường: Đô Vinh, Bảo An và Phước Mỹ vào huyện An Sơn mới thành lập và chuyển 3 phường nói trên thành thị trấn Tháp Chàm – thị trấn huyện lỵ của huyện An Sơn.

Ngày 1 tháng 9 năm 1981, thị xã Phan Rang được tái lập với tên gọi mới là thị xã Phan Rang – Tháp Chàm theo Quyết định số 45-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng, đồng thời với việc tái thành lập 3 huyện: Ninh Sơn, Ninh Hải và Ninh Phước trên cơ sở chia tách 2 huyện: An Sơn và Ninh Hải. Thị xã Phan Rang – Tháp Chàm chính thức đi vào hoạt động từ ngày 1 tháng 1 năm 1982.

Thị xã Phan Rang – Tháp Chàm khi mới thành lập có 12 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm 9 phường: Bảo An, Đô Vinh, Phước Mỹ, Phủ Hà, Thanh Sơn, Mỹ Hương, Kinh Dinh, Đạo Long, Tấn Tài và 3 xã: Văn Hải, Khánh Hải, Thành Hải.

Chú thích

Liên kết ngoài

Huyện Ninh Thuận
Panduranga