Núi Bà Rá

Núi Bà Rá là một ngọn núi nằm trên địa phận phường Phước Long, thành phố Đồng Nai và miền Đông Nam Bộ, Việt Nam, cách Thành phố Hồ Chí Minh 160 km về phía tây bắc. Đây là ngọn núi cao thứ 3 ở Nam Bộ.

Tên gọi 
Tên Bà Rá bắt nguồn từ tên gọi của người Xtiêng là Bnom Brah, có nghĩa là "ngọn núi thần" hoặc Yumbra, tên một vị thần (giàng) được thờ trên núi. Người Khmer gọi tên núi là Phnom Choeung Preai/Preás/Preah () (nghĩa là "núi chân Phật") hoặc Yok Nam Preah. Piere de Barthélémy, một bá tước và nhà thám hiểm người Pháp, trong chuyến thám hiểm vùng này đã gọi tên núi là Djambra.

Truyền thuyết
Theo nhiều tác giả, ngày xưa có một ông tiên tên là Yang trấn thủ vùng này từ vùng rừng núi Tây Ninh đến Phước Long, chạy sát biên giới Campuchia. Vị tiên này có hai người em gái, người chị tên là Lơm và người em là Jiêng. Mỗi người có một sở thích và cá tính khác nhau. Bà Lơm thích tu hành, thích lập chùa để cúng bái. Bà Jiêng thích ở một mình nơi thanh vắng. Trước hai sở thích ấy, người anh đã chiều và đắp cho mỗi người một quả núi để ở. Bà Lơm là chị thích tu hành và nơi đông người nên ở tại núi Bà Đen (Tây Ninh). Còn Bà Jiêng thì ở núi Bà Rá (Phước Long).

Người S’tiêng Bu Dêh (vùng Bình Long, Hớn Quản) thì cho rằng: Ngày xưa vốn chỉ có một núi Bà Rá, nhưng do hai chị em tranh nhau lấy chồng. Người em gái xinh đẹp hơn nên được người đời quý mến hơn, người chị ghen tức và đuổi người em đi. Người em ra đi chỉ mang theo một gùi đất, dọc đường người em dừng chân tại xã Phước An, huyện Hớn Quản (nay là xã Tân Quan, tỉnh Đồng Nai), đất bị rơi rớt tạo thành Bnâm Roh (Núi Gió ngày nay). Người chị lấy cây gậy đo khoảng cách từ núi Bà Rá đến nơi ấy thấy vẫn gần, người chị lại tiếp tục đuổi em đi. Người em đi mãi đến tận Tây Ninh và dựng núi Bà Đen.

Địa chất và thổ nhưỡng
Núi là một khối đá granit khổng lồ là kết quả của các đá xâm nhập granitoid của phức hệ Bà Rá (trước được xếp vào phức hệ Định Quán). Tuổi đồng vị phóng xạ K/Ar trên khoáng vật biotit của monzonit Bà Rá đạt 104 ± 2,3 triệu năm, được xếp tuổi Creta sớm. Loại đất chủ yếu trên núi Bà Rá là đất vàng đỏ trên đá granit.

Đa dạng sinh học và bảo tồn

Thực vật 

Khu hệ thực vật của núi Bà Rá thuộc hệ thực vật miền Đông Nam Bộ - khu hệ thực vật núi thấp dưới 1.000 m. Chi phối bởi khí hậu nóng ẩm mưa nhiều và địa hình vùng núi nên khu hệ thực vật là kiểu rừng kín thường xanh nửa rụng lá nhiệt đới ẩm. Tổng số các loài thực vật đã thống kê được (bao gồm cả các loài thuộc lớp 1 lá mầm và một số loài thực vật thuỷ sinh) là 982 loài thuộc 135 họ và 76 bộ trong đó có một số loài cây đặc trưng thuộc dang mục loài nguy cấp quý nhiếm như gõ đỏ, cẩm lai, da đá... Thảm thực vật núi Bà Rá đã bị tác động mạnh, chiếm ưu thế là rừng hỗn giao tre nứa và các loại cây nhỏ. Đến nay, Núi Bà Rá chưa ghi nhận loài nào có tầm quan trọng Quốc tế đối với công tác bảo tồn.

Phân viện quy hoạch rừng miền Nam khảo sát năm 2012 ghi nhận núi Bà Rá có 718 ha đất còn rừng tự nhiên; 36,7 ha rừng trồng, trữ lượng gỗ tự nhiên 57.998m3, gần 300 ngàn cây lồ ô, 240 ha rẫy trồng có trước năm 1995.

Động vật 
Núi Bà Rá có 260 loài động vật, trong đó lớp thú có 39 loài (chiếm 15% tổng số loài động vật), lớp Chim có 163 loài (chiếm 63% tổng số loài động vật), lớp Bò sát có 37 loài (chiếm 14% tổng số loài động vật) và lớp lưỡng cư có 21 loài (chiếm 8% tổng số loài động vật). Trong số các loài động thực vật ghi nhận được thì có nhiều loài đang ở mức nguy cấp, quý hiếm như cu li chậm lùn, khỉ đuôi dài, cầy giông, mèo báo, sóc đen, rắn hổ chúa…

Hiện trạng 
Khu Quần thể văn hóa - cứu sinh núi Bà Rá thể hiện sự tác động của con người ở mức độ cao trong một thời kỳ lâu dài trước đây, như việc xây dựng ăng ten của trung tâm truyền hình ở trên đỉnh, phá đất rừng thành làm đất nông nghiệp, phát triển cơ sở hạ tầng và khai thác lâm sản trái phép cũng như việc cháy rừng. Sự tác động này đã có ảnh hưởng cực kỳ xấu đến các quần thể động vật hoang dã và các sinh cảnh tự nhiên của chúng trong vùng.

Từ năm 1996, Ban quản lý khu văn hóa lịch sử đã tiến hành nhiều hoạt động khác nhau như trồng và bảo vệ rừng, xây dựng cơ sở vật chất trong khu vực.

Lịch sử

Thời nhà Nguyễn
Núi Bà Rá có khả năng đã được nhắc đến trong Đại Nam nhất thống chí, phần tỉnh Biên Hòa khi nói về núi Thần Quy như sau:

Thời Pháp thuộc
Trong suốt thời Pháp thuộc, nhiều nhà nghiên cứu người Pháp như: Piere de Barthélémy, Henri-Pierre Raulin, Jacques Dournes, Bernard Bourotte... đã có những bài viết về người S'tiêng và vùng đất Phước Long cũng như các phái đoàn được cử đi thám hiểm vùng đất phía bắc Thủ Dầu Một và Biên Hòa, trong đó có núi Bà Rá để thiết lập các bộ máy hành chính trong vùng, tiêu biểu như phái đoàn Barthélémy (1900), Paul Patté (1904), Henri Maître (1909).

Theo thư của Thống đốc Nam Kỳ François Pierre Rodier gửi Trưởng đoàn thám hiểm Paul Patté, vùng phía bắc hai tỉnh Biên Hòa và Thủ Dầu Một “nói chung là địa bàn cư trú của người Mọi, thích sống riêng biệt, tự lập... Khi phong tục, tập quán bị xúc phạm thì họ trở nên vô cùng nguy hiểm... Phía tả ngạn sông Bé, gần núi Bà Rá, có những người thích sống một mình một cõi, theo tục cà răng, đốt tro để làm muối... Đường đi khó khăn, không có đường lớn, toàn là đường mòn quanh co, nhỏ hẹp, ở vùng núi đồi”.

Trong thời gian cai trị vùng này, người Pháp đã đã thi hành những chính sách gây bất bình với công nhân người Kinh và dân tộc bản địa. Trong những năm từ 1915 đến 1925, một phụ tá của N'Trang Lơng là Bu Luk-Amprak (chủ làng người M'nông ở lưu vực sông Đắk Huýt) đã trở thành người lãnh đạo phong trào chống thực dân Pháp của đồng bào S'tiêng, M'nông trên địa bàn phía bắc Đồng Nai ngày nay, hoạt động mạnh nhất là ở khu vực xung quanh núi Bà Rá.

Từ năm 1925, thực dân Pháp dùng lực lượng quân sự lớn do thiếu tá Carrier chỉ huy tiến hành càn quét vùng Bà Rá, vừa nhằm dập tắt phong trào kháng chiến, vừa để mở con đường thuộc địa 14 nối từ Sài Gòn đến cao nguyên và miền duyên hải Trung Kỳ. Trong hai mùa khô 1925-1926 và 1926-1927, những cuộc càn quét liên tục của quân Pháp làm xáo trộn cuộc sống của cư dân tại địa phương, nhà cửa và nương rẫy bị phá, nhiều thanh niên bị bắt đi làm lao dịch...Bất bình và căm phẫn trước hành động của người Pháp, người S'tiêng lại nổi dậy dưới sự chỉ huy của R'Đing. Chiến công tiêu biểu là trận phục kích tiêu diệt tên Gatille - phụ trách đại lý Snuol, kiêm chỉ huy trưởng công trường làm đường 14 vào tháng 1-1931.

Nhà tù Bà Rá được thực dân Pháp xây dựng tại chân núi Bà Rá vào năm 1925, đến ngày 31 tháng 7 năm 1940 thì đổi tên thành “Trại tập trung đào tạo những người lao động 
đặc biệt” để giam giữ tù nhân chính trị, chủ yếu là những người tham gia vào Nam Kỳ khởi nghĩa mà họ cho là “các cá nhân nguy hiểm đối với quốc phòng và an ninh công cộng”. Nhà tù gồm một nhà tù lớn với 3 camp (trại): Camp A giam giữ bọn trộm cướp, lưu manh; camp B giam giữ thường phạm, những người bị tình nghi là cộng sản nhưng không thành án; camp C, giam giữ tù chính trị, nổi bật như Tô Ký, Trần Văn Giàu, Nguyễn Thị Định. Số lượng tù nhân bị giam giữ tại đây vào năm 1941 là hơn 1.300 người, trong đó có 51 tù nhân là nữ và 150 tù nhân là người thuộc các tỉnh Kampong Cham, Kampong Thom, Kratié, Battambang, Prey Veng, Phnôm Pênh thuộc Campuchia.

Thời Chiến tranh Việt Nam
Năm 1963, núi còn có tên là núi Phước Sơn. Núi là một trong những cứ điểm quan trọng của cả hai bên trong Chiến dịch đường 14 – Phước Long.

Ở thời điểm này, các vị trí trên đỉnh núi ở Việt Nam chủ yếu do quân Mỹ kiểm soát, trong khi chân và giữa các ngọn núi do quân Giải phóng kiểm soát. Núi Bà Rá được mô tả trong hồi lý của lính Mỹ như sau: 

Năm 1968-1969, theo quy trình hoạt động tiêu chuẩn mới, Đại đội E, Trung đoàn Bộ binh 52 (LRP) của Hoa Kỳ đang tác chiến tại khu vực sẽ cung cấp cho mỗi lữ đoàn một đội liên lạc Lurp gồm một trung sĩ và một người vận hành máy vô tuyến. Các Lurp sẽ thiết lập và duy trì hai đội tiếp sóng vô tuyến trên đỉnh hai ngọn núi lớn nhất trong khu vực tác chiến Núi Bà Đen gần Tây Ninh để phủ sóng nửa phía tây khu vực của sư đoàn và núi Bà Rá gần sông Bé để phủ sóng nửa phía đông.

Thời kỳ thống nhất
Tháng 12 năm 1990, các hạng mục công trình xây dựng ở núi Bà Rá như nhà đặt máy phát sóng, tháp ăngten, đường điện trung - hạ thế lần lượt hoàn thành. Ngày 18 tháng 12 năm đó, công trình đài tiếp vận Phát thanh - Truyền hình Bà Rá được khánh thành, phục vụ nhu cầu sử dụng phát thanh - truyền hình cho người dân 5 huyện phía bắc tỉnh Sông Bé cũ.

Di tích lịch sử núi Bà Rá đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch) công nhận là di tích lịch sử - văn hóa quốc gia vào ngày 20-4-1995. 

Ngày 24-3-2009, UBND tỉnh Bình Phước ban hành công văn triển khai thủ tục đầu tư tại khu du lịch núi Bà Rá. Theo đó, UBND tỉnh giao Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch làm chủ đầu tư thuê đơn vị tư vấn lập quy hoạch chi tiết. Khu du lịch núi Bà Rá đã có 3 nhà đầu tư được UBND tỉnh thuận chủ trương giao đất để triển khai 4 dự án. Tuy nhiên, từ năm 2009 đến nay mới chỉ có dự án cáp treo núi Bà Rá do Công ty TNHH MTV Xây dựng Bình Phước làm chủ đầu tư đã hoàn thành, đi vào sử dụng. Theo báo cáo của Sở Tài chính tỉnh Bình Phước gửi UBND tỉnh về hiệu quả dự án Cáp treo núi Bà Rá cho biết, mỗi năm Công ty TNHH một thành viên Xây dựng Bình Phước – doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước, đơn vị chủ đầu tư lỗ 5 tỷ đồng. Được biết công trình cáp treo được đầu tư qui mô, tốn hơn 83 tỷ đồng (vốn ngân sách Nhà nước). Hiện nay cáp treo đã ngừng hoạt động.

Hiện núi là một trong những điểm du lịch sinh thái - tín ngưỡng nổi tiếng ở khu vực Đông Nam Bộ.

Lễ hội miếu Bà
Theo lời của nhân dân địa phương, năm 1943 miếu được xây dựng để tưởng nhớ bốn tù chính trị bị chôn sống ở gốc cây cầy hiện nay, do những tù nhân chính trị ở nhà tù Bà Rá bí mật xây dựng và làm bài vị thờ tượng trưng có ghi 4 chữ Hán "Chúa Xứ Nương Nương" (主處娘娘) nhằm che mắt thực dân nên đặt tên là miếu Bà để cho chúng công nhận ngôi miếu này.

Năm 1956-1957, tỉnh Phước Long được thành lập, một số người dân đã tiến hành dời miếu lên sát đường lộ (cách nơi cũ 500 mét) để bà con tiện đi lại thờ cúng, và cũng từ lúc này Miếu Bà mới có 3 bức tượng thờ. Miếu Bà Rá là một công trình kiến trúc tín ngưỡng thờ Mẫu, nằm trong quần thể di tích lịch sử Bà Rá đã được Bộ Văn hoá - Thông tin công nhận mang ý nghĩa lịch sử quan trọng, nó không chỉ là nơi thờ cúng tín ngưỡng của nhân dân mà còn là một trong những chứng tích về sự xâm lược của thực dân Pháp trên vùng đất Phước Long.

Hàng năm vào ngày mùng 1-4 tháng 3 âm lịch, đông đảo khách thập phương trong và ngoài tỉnh hành hương về đây để "Vía Bà".

Diễn biến lễ hội 
Ngày mùng 1 tháng 3 ÂL: Ban tổ chức tiến hành làm lễ thay y phục, tắm tượng đến 12 giờ đêm cùng ngày làm lễ rước Bà về.
Ngày mùng 2: Tối làm lễ tế Bà khoảng 1 giờ đồng hồ, sau đó để khách hành hương vào làm lễ dâng hương, lễ Bà và xin lộc.
Ngày mùng 3 tiếp tục khách thập phương dâng lễ.
Ngày mùng 4 Ban tổ chức làm lễ tạ Bà vào buổi trưa, kết thúc lễ hội.

Hoạt động thể thao
Núi Bà Rá là địa điểm tổ chức Giải việt dã leo núi "Chinh phục đỉnh cao Bà Rá". Giải thể thao này khởi đầu từ phong trào chạy truyền thống của huyện Phước Long cũ. Năm 1993, lần đầu tiên giải được mang tên việt dã leo núi. Sau ngày tách tỉnh, Bình Phước tiếp tục duy trì và tổ chức, giải được nâng lên thành Giải vô địch quốc gia việt dã leo núi “Chinh phục đỉnh cao Bà Rá” năm 2005.

Tham khảo

Ghi chú

Chú thích

Liên kết ngoài

 Cổng thông tin điện tử Bình Phước
 Lễ hội miếu Bà Rá Phước Long-Sơn Giang-Bình Phước 

Núi tại Bình Phước
Di tích tại Bình Phước
Phước Long (thị xã)
Núi linh thiêng