Địa lý châu Phi

Địa lý châu Phi bao trùm một không gian lục địa rộng lớn, bao gồm 63 vùng lãnh thổ chính trị khác nhau. Đây là khối lục địa khổng lồ nhất vươn dài về phía nam của bề mặt Trái Đất. Nếu không tính các đảo lân cận, lục địa này chiếm một diện tích lên tới 30.368.609 km² (tương đương 11.725.385 dặm vuông).

Vị trí địa lý và giới hạn lãnh thổ 

Về mặt vị trí địa lý, châu Phi bị ngăn cách với châu Âu ở phía bắc bởi Địa Trung Hải, và tách biệt với phần lớn châu Á ở phía đông bắc qua Biển Đỏ. Điểm kết nối duy nhất trên đất liền giữa châu Phi và châu Á là Eo đất Suez (nơi hiện có Kênh đào Suez cắt ngang) với bề rộng khoảng 130 km. Dưới góc độ địa chính trị, Bán đảo Sinai của Ai Cập (nằm ở bờ đông kênh đào Suez) thường được gộp chung vào lãnh thổ châu Phi. 

Lãnh thổ châu Phi trải dài trên nhiều vĩ độ, gần như đối xứng nhau qua đường Xích đạo. Khoảng cách cực đại từ bắc xuống nam và từ tây sang đông gần như tương đương nhau:
 Từ Bắc xuống Nam: Kéo dài từ điểm cực bắc tại Ras ben Sakka (thuộc Tunisia, vĩ độ 37°21′ B) đến điểm cực nam tại Mũi Agulhas (thuộc Nam Phi, vĩ độ 34°51′15″ N) với khoảng cách xấp xỉ 8.000 km.
 Từ Tây sang Đông: Từ điểm cực tây là Bán đảo Cap-Vert (kinh độ 17°31′13″ T) đến điểm cực đông tại mũi Ras Hafun (thuộc khu vực Puntland của Somalia, kinh độ 51°27′52″ Đ) với chiều dài khoảng 7.400 km.

Đặc điểm tự nhiên

Địa hình 
Độ cao trung bình của toàn bộ lục địa xấp xỉ 600 mét (2.000 ft) so với mực nước biển, tương đương với Bắc Mỹ và Nam Mỹ, nhưng thấp hơn đáng kể so với mức 950 mét của châu Á. Châu Phi hiếm khi có các khu vực đồng bằng trũng (dưới 180m) rộng lớn, đồng thời các dải đất cao trên 3.000 mét cũng rất ít ỏi, chủ yếu tồn tại dưới dạng những đỉnh núi hoặc rặng núi đơn lẻ. Do đó, những vùng cao nguyên khổng lồ đan xen cùng các bồn địa chính là đặc điểm địa hình cốt lõi của châu lục này.

Trong giới địa lý học, các nhà nghiên cứu thường sử dụng hai khái niệm "Châu Phi cao" (kéo dài từ Ethiopia xuống Nam Phi và Mũi Hảo Vọng) và "Châu Phi thấp" (đại diện cho các vùng bình nguyên ở phần còn lại của lục địa) để dễ dàng phân biệt các vùng địa mạo.

Đại bộ phận bề mặt "Châu Phi thấp" được cấu tạo từ các dạng đồng bằng kiểu pediplain và etchplain (các bề mặt bị san phẳng do xói mòn qua hàng triệu năm), thường xuất hiện dưới dạng các bậc thang. Dạng địa hình này thường đi kèm với đất đá ong (laterit) và các ngọn đồi cô lập (inselberg). Các bình nguyên lấm tấm đồi cô lập rất phổ biến tại Tanzania, khu vực phía nam dãy Atlas ở Maroc, Namibia, và vùng nội địa Angola. Một trong những bình nguyên rộng lớn nhất được gọi là "Bề mặt Châu Phi" (African Surface), một dải đất phức hợp vắt ngang qua phần lớn lục địa.

Bảng các ngọn núi cao nhất 
Dưới đây là các ngọn núi và dãy núi tiêu biểu nhất của lục địa:

Khí hậu 
Các mô hình khí hậu và cảnh quan địa lý của châu Phi mang tính đối xứng rất rõ rệt. Nhờ bị đường Xích đạo chia đôi, các đới khí hậu lặp lại gần như y hệt từ dải trung tâm ẩm ướt lan tỏa về hai đầu bắc - nam (từ rừng rậm nhiệt đới, xavan, đến các hoang mạc khô cằn vành đai). Địa hình và khí hậu đan xen nhau đóng vai trò quyết định đến mọi đặc điểm sinh thái trên lục địa này.

Sông ngòi và hồ 

Sự nứt vỡ của siêu lục địa Gondwana trong Kỷ Phấn trắng và Đại Tân sinh đã tái cấu trúc toàn diện hệ thống dòng chảy của các con sông vĩ đại ở châu Phi, bao gồm Sông Congo, Sông Niger, Sông Nin, Orange, Limpopo và Zambezi. Do bắt nguồn từ các cao nguyên nội địa, nhiều con sông phải chảy những quãng đường rất xa trước khi vượt qua các hẻm núi viền ngoài để đổ ra đại dương.

Tại khu vực Sừng châu Phi ở mạn bắc, dòng sông Jubba và sông Shebelle đều khởi nguồn từ Cao nguyên Ethiopia. Chúng chủ yếu chảy về hướng nam, trong đó sông Jubba đổ thẳng ra Ấn Độ Dương. Ngược lại, sông Shebelle di chuyển về phía tây nam, tạo thành một hệ thống đầm lầy và các đoạn sông cạn trước khi chìm hẳn vào lòng sa mạc, ngay sát lưu vực sông Jubba.

Châu Phi cũng sở hữu một mạng lưới hồ nước ngọt tự nhiên đồ sộ. Khu vực Hồ Lớn châu Phi quy tụ tới 3 trong số 10 hồ nước ngọt lớn nhất hành tinh, bao gồm Hồ Victoria, Hồ Tanganyika và Hồ Malawi.

Y tế và môi trường tự nhiên 
Vị trí địa lý và các đới khí hậu đặc thù của châu Phi có tác động sâu sắc đến tình trạng sức khỏe cộng đồng. Khu vực quanh Xích đạo với độ ẩm cao, thảm rừng rậm rạp và nhiệt độ nóng bức là môi trường sinh sôi lý tưởng cho nhiều loài sinh vật mang mầm bệnh. Một ví dụ điển hình là loài Ruồi xê xê (tsetse fly), vật trung gian lây truyền bệnh mộng du châu Phi (African trypanosomiasis). Căn bệnh ký sinh trùng nguy hiểm này chỉ lưu hành độc quyền ở khu vực châu Phi cận Sahara, bám sát các giới hạn sinh thái do điều kiện địa lý tự nhiên quy định.

Xem thêm 
 Châu Phi
 Địa lý châu Á
 Sừng châu Phi
 Đại Thung lũng Tách giãn

Tham khảo

Liên kết ngoài