Chi Phong

Chi Phong hay Chi Thích (danh pháp khoa học: Acer) là chi chứa khoảng 158 loài cây gỗ hay cây bụi, chủ yếu có nguồn gốc ở châu Á, nhưng có một số loài có mặt tại châu Âu, Bắc Phi và Bắc Mỹ. Tên gọi phổ biến của các loài trong tiếng Việt là "phong" hay "thích". Trong tiếng Trung người ta gọi chúng là 枫 / 楓 (phong) hay 槭 (túc). Các loài phong, thích theo lịch sử có khi được xếp trong họ riêng của chính nó là họ Phong (Aceraceae), hoặc có khi lại cùng với họ Dẻ ngựa (Hippocastanaceae - chứa các loài dẻ ngựa, cây bảy lá, lộc đồng) được gộp chung trong họ Bồ hòn (Sapindaceae). Các phân loại hiện đại, bao gồm cả phân loại của APG, ưu tiên việc gộp nó vào Sapindaceae. Trong bài này sử dụng từ phong làm chính.

Từ Acer có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là "sắc nhọn" (để chỉ các điểm đặc trưng trên lá của chúng) và lần đầu tiên được nhà thực vật học người Pháp Joseph Pitton de Tournefort dùng cho chi này vào năm 1700.

Hình thái học 

Các loài phong chủ yếu là cây gỗ cao tới 10–40 m (30–130 ft). Các loài khác là cây bụi thấp hơn 10 m với thân cây chia nhánh nhỏ ngay từ mặt đất. Phần lớn các loài có lá sớm rụng, nhưng một số ít loài tại khu vực miền nam châu Á và khu vực Địa Trung Hải là cây thường xanh.

Các loài phong dễ phân biệt bởi sự sắp xếp lá theo kiểu mọc đối. Lá ở phần lớn các loài có dạng gân và thùy hình chân vịt, với 3-9 gân dẫn tới mỗi thùy, một trong các thùy đó ở chính giữa. Một lượng nhỏ các loài lại khác biệt ở chỗ chúng có lá kép chân vịt hay lông chim, với gân lông chim hay không thùy.

Một số loài, bao gồm phong vỏ giấy (Acer griseum), phong Mãn Châu (Acer mandshuricum), phong Nikko (Acer maximowiczianum) và phong ba hoa (Acer triflorum), có lá dạng ba lá chét. Một loài, phong Manitoba (Acer negundo), có lá kép lông chim có thể là dạng ba hoặc năm, bảy hay đôi khi là chín lá chét đơn. Một loài phong khác, phong trăn (Acer carpinifolium), có các lá đơn gân lông chim trông tương tự như ở các loài trăn.

Hoa của các loài phong thuộc dạng cân đối, mẫu năm, mọc thành các cành, ngù hay tán hoa. Chúng có 5 lá đài, 5 cánh hoa dài khoảng 1–6 mm, 12 nhị hoa dài khoảng 6–10 mm mọc thành hai vòng, mỗi vòng 6 nhị, cùng 2 nhụy hoa hoặc 1 nhụy với 2 vòi nhụy. Bầu nhụy lớn có 2 lá noãn, các cánh của chúng làm thon dài hoa, điều này làm cho người ta rất dễ phân biệt hoa nào là hoa cái. Phong ra hoa vào cuối mùa đông hay đầu mùa xuân, ở phần lớn các loài chúng xuất hiện cùng với lá hoặc muộn hơn một chút, nhưng ở một số loài thì hoa lại xuất hiện trước khi ra lá.

Hoa phong có màu lục, vàng, da cam hay đỏ, tùy theo loài. Mặc dù từng hoa riêng lẻ thì nhỏ, nhưng hiệu ứng chung của cả cây khi ra hoa lại khá sặc sỡ ở một số loài. Một số loài phong là nguồn phấn hoa và mật hoa vào đầu mùa xuân cho các loài ong.

Quả của các loài phong là loại quả cánh. Các hạt này xuất hiện trong các cặp khác biệt, mỗi cặp chứa một hạt được bao bọc trong "quả hạch" nhỏ gắn với các cánh phẳng bao gồm các mô dạng sợi, mỏng như giấy. Chúng có hình dạng như thế để có thể lộn vòng khi rụng nhằm đưa hạt đi đủ xa theo gió. Sự phát triển đầy đủ của hạt diễn ra khoảng từ vài tuần đến 6 tháng kể từ khi ra hoa, với sự phát tán hạt rất nhanh sau khi chín. Phần lớn các loài đòi hỏi phải có xử lý hạt nhằm đảm bảo cho việc nảy mầm, và một số hạt có thể duy trì trạng thái ngủ trong đất trong thời gian vài năm trước khi nảy mầm.

Dịch bệnh 
Lá phong bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) ăn (xem Danh sách các loài cánh vẩy ăn lá phong). Các loài rệp cũng là các côn trùng hút nhựa phổ biến trên các cây phong.

Các loài phong cũng chịu ảnh hưởng bởi nhiều loại bệnh do nấm gây ra. Một số loài phong rất mẫn cảm với bệnh héo Verticillium do các loài nấm thuộc chi Verticillium gây ra, với tỷ lệ cây chết rất cao. Bệnh vỏ đen, do các loài trong chi Cryptostroma gây ra, có thể làm chết các cây phong do thiếu nước. Đôi khi phong bị chết là do các loài Phytophthora gây thối rễ hay các loài Ganoderma làm rữa rễ. Lá phong về cuối mùa hè và mùa thu nói chung hay bị biến dạng với các "đốm đen hắc ín" do các loài Rhystima gây ra hay mốc sương do các loài Uncinula gây ra, mặc dù các bệnh này thông thường không có ảnh hưởng nghiêm trọng đối với cây.

Sử dụng

Làm vườn 

Các loài phong được trồng làm cây cảnh. Phong Na Uy (A. platanoides) là đặc biệt phổ biến do tốc độ lớn nhanh và khả năng chịu lạnh, mặc dù nó bị coi là loài xâm hại ở một số khu vực. Các loài phong khác, đặc biệt là các loài nhỏ hay không thông dụng, được sử dụng làm các cây mẫu vật.
Các giống
Hàng loạt các giống phong đã được chọn lựa với các đặc trưng cụ thể và chỉ có thể nhân giống bằng cách ghép cành. Chỉ riêng phong Nhật Bản (A. palmatum) đã có trên 1.000 giống, phần lớn được chọn lựa tại Nhật Bản, và nhiều giống đã không còn được nhân giống hay không được trồng tại các nước phương Tây. Một số giống thanh nhã thường được trồng trong chậu và ít khi cao quá 50–100 cm.
Bonsai

Phong là sự lựa chọn phổ biến cho nghệ thuật bonsai. Phong Nhật Bản, phong đinh ba (A. buergerianum), phong Amur (A. ginnala), phong đồng (A. campestre) và phong Montpellier (A. monspessulanum) là các lựa chọn phổ biến và chúng thích ứng khá tốt với các kỹ thuật kích thích sự giảm bớt lá và phân nhánh cành, nhưng phần lớn các loài đều có thể dùng vào mục đích này.
Sưu tập
Nhiều bộ sưu tập các loài phong, đôi khi còn được các tài liệu gọi là aceretum, chiếm không gian trong nhiều khu vườn và các vườn ươm trên khắp thế giới, bao gồm cả "năm W lớn" tại Anh là: vườn Wakehurst Place, vườn ươm Westonbirt, đại công viên Windsor, vườn ươm Winkworth và vườn Wisley. Tại Hoa Kỳ, các vườn ươm thuộc Harvard là vườn ươm Arnold ở Boston là đáng chú ý nhất. Về số lượng loài và giống thì vườn ươm Esveld tại Boskoop, Hà Lan là lớn nhất thế giới.

Du lịch 

Nhiều loài phong có bộ lá sáng màu về mùa thu và nhiều quốc gia có các truyền thống theo dõi màu lá. Tại Nhật Bản, tập quán theo dõi sự đổi màu của lá phong về mùa thu được gọi là "momijigari". Nikko và Kyoto là các điểm đến ưa thích cho hoạt động này.

Sự đổi màu của lá phong đỏ (A. rubrum) rất đẹp mắt về mùa thu là yếu tố đóng góp chính vào phong cảnh mùa thu ở miền đông nam Canada và tại New England. Du lịch mùa thu để xem lá đổi màu là nguồn lợi chính trong kinh tế của khu vực này, đặc biệt là tại Vermont, New Hampshire và Western Massachusetts.

Tại khu vực miền tây bắc Hoa Kỳ ven Thái Bình Dương, màu đẹp ngoạn mục về mùa thu của lá phong chủ yếu là do loài phong lá nho (A. circinatum) đã thu hút khách du lịch và các nhà nhiếp ảnh.

Thương mại 
Phong là nguồn quan trọng để sản xuất siro và gỗ. Chúng cũng được trồng làm cây cảnh cũng như đem lại nhiều lợi ích cho các ngành du lịch và nông nghiệp.
Siro phong
Phong đường (Acer saccharum) được cạo để lấy nhựa, sau đó đem đun nóng nhựa này để sản xuất siro phong hay sản xuất đường phong hoặc kẹo phong. Siro phong cũng có thể sản xuất từ các loài có họ hàng gần với phong đường, nhưng sản lượng khá ít.
Gỗ
Một số loài phong lớn có gỗ với giá trị kinh tế, cụ thể là phong đường tại Bắc Mỹ và phong đá tại châu Âu. Người ta thường phân biệt gỗ cây bằng độ cứng như phong cứng và phong mềm. Gỗ từ cây phong đường, thường được biết đến như là "phong cứng", là loại gỗ được chọn lựa để làm các con ky trong trò chơi bowling, đường thả bóng trong trò chơi này, vỏ trống và thớt. Gỗ phong cũng được dùng để sản xuất gậy bóng chày, mặc dù ít phổ biến hơn so với gỗ tần bì (Fraxinus spp.) hay mại châu (Carya spp.).

Một số loại gỗ phong có thớ gỗ mang tính trang trí cao, được biết đến như là các vân lửa hay vân sóng. Gỗ phong được coi là hỗ trợ âm thanh rất tốt, vì thế nó được dùng làm nhiều nhạc cụ như ghita và trống.
Nông nghiệp
Do chúng là nguồn cung cấp phấn hoa chính vào đầu mùa xuân trước khi nhiều loài cây khác ra hoa nên phong được coi là quan trọng đối với sự sinh tồn của nhiều loài ong mật.

Biểu tượng 

Cờ Canada mô tả lá phong cách điệu hóa và nó là biểu tượng quốc gia nổi bật. Tại Hoa Kỳ, phong được 5 bang công nhận là cây chính thức của bang. Cây phong đường được các bang New York, Vermont, Wisconsin và Tây Virginia. công nhận. Cây phong hoa đỏ được đảo Rhode công nhận là cây của bang. Lá phong cũng là biểu tượng của trò chơi trực tuyến MapleStory của Wizet và Nexon.

Văn học 
Cây phong thường cũng hay được thơ văn Việt Nam thời phong kiến nhắc tới, chẳng hạn trong Đoạn trường tân thanh (Truyện Kiều) của Nguyễn Du có đoạn viết về cây phong.
Người lên ngựa, kẻ chia bào
Rừng phong thu đã nhuốm màu quan san

Các loài

Sắp xếp theo tổ dưới đây lấy theo E. Davis (2021); tham khảo P. Goetghebeur (2007)
 Tổ Acer
 Acer binzayedii: Mexico.
 Acer caesium: Afghanistan, Pakistan, Nepal, Ấn Độ, Bangladesh, Malaysia, Indonesia, Trung Quốc.
 Acer floridanum
 Acer granatense
 Acer grandidentatum
 Acer heldreichii
 Acer hyrcanum
 Acer iranicum
 Acer leucoderme
 Acer mazandaranicum
 Acer monspessulanum
 Acer nigrum
 Acer obtusifolium
 Acer opalus
 Acer pseudoplatanus - loài điển hình.
 Acer saccharum: Canada, Hoa Kỳ.
 Acer sempervirens
 Acer skutchii
 Acer sosnowskyi
 Acer undulatum
 Acer velutinum
 Acer yangbiense
 Tổ Arguta
 Acer acuminatum: Ấn Độ, Nepal, Pakistan.
 Acer argutum: Nhật Bản.
 Acer barbinerve: Viễn Đông Nga, bắc Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên.
 Acer stachyophyllum
 Tổ Ginnala
 Acer tataricum (đồng nghĩa: A. ginnala)
 Tổ Glabra
 Acer glabrum
 Tổ Hyptiocarpa (hoặc gộp trong tổ Rubra)
 Acer laurinum 
 Acer pinnatinervium
 Tổ Indivisa
 Acer carpinifolium
 Tổ Lithocarpa
 Acer amamiense: Quần đảo Lưu Cầu.
 Acer diabolicum
 Acer kungshanense
 Acer leipoense
 Acer lungshengense
 Acer sinopurpurascens
 Acer sterculiaceum
 Acer thomsonii
 Acer tsinglingense
 Tổ Macrantha
 Acer capillipes
 Acer caudatifolium (đồng nghĩa: A. kawakamii)
 Acer chienii
 Acer crataegifolium
 Acer davidii
 Acer forrestii
 Acer insulare
 Acer komarovii
 Acer laxiflorum
 Acer maximowiczii
 Acer metcalfii
 Acer micranthum
 Acer morifolium
 Acer morrisonense (đồng nghĩa: A. rubescens)
 Acer pectinatum
 Acer pensylvanicum
 Acer rufinerve
 Acer sikkimense (đồng nghĩa: A. hookeri)
 Acer tegmentosum
 Acer tschonoskii
 Tổ Macrophylla
 Acer macrophyllum
 Tổ Negundo
 Acer cissifolium
 Acer henryi
 Acer negundo
 Tổ Palmata
 Acer calcaratum
 Acer campbellii (đồng nghĩa: A. flabellatum Rehder, A. heptaphlebium)
 Acer chingii
 Acer circinatum
 Acer confertifolium
 Acer cordatum
 Acer crassum
 Acer duplicatoserratum (đồng nghĩa: A. ceriferum)
 Acer elegantulum
 Acer erianthum
 Acer erythranthum
 Acer fabri
 Acer fenzelianum
 Acer hilaense
 Acer japonicum
 Acer kuomeii
 Acer kwangnanense
 Acer kweilinense
 Acer laevigatum
 Acer mapienense
 Acer miaoshanicum
 Acer oligocarpum
 Acer oliverianum
 Acer × osmastonii = A. campbellii × A. laevigatum
 Acer palmatum (đồng nghĩa: A. amoenum Carrière)
 Acer pauciflorum (đồng nghĩa: A. pubipalmatum)
 Acer pseudosieboldianum (đồng nghĩa: A. takesimense)
 Acer pseudowilsonii
 Acer pubinerve
 Acer pubipetiolatum
 Acer robustum (đồng nghĩa: A. anhweiense)
 Acer serrulatum
 Acer shangszeense
 Acer shirasawanum
 Acer sieboldianum
 Acer sinense
 Acer sino-oblongum
 Acer tenuifolium
 Acer tonkinense
 Acer tutcheri
 Acer wangchii (hoặc xếp trong tổ Pentaphylla)?
 Acer wilsonii
 Tổ Parviflora
 Acer distylum
 Acer nipponicum
 Tổ Pentaphylla
 Acer albopurpurascens
 Acer buergerianum: Trung Quốc, Đài Loan. Du nhập vào Italia, bán đảo Triều Tiên, Tadzhikistan, Uzbekistan. 
 Acer chingdaoense
 Acer coriaceifolium
 Acer gracilifolium
 Acer lucidum
 Acer oblongum
 Acer paihengii
 Acer paxii
 Acer pentaphyllum
 Acer poliophyllum
 Acer shihweii
 Acer sycopseoides
 Acer yinkunii
 Acer yui
 Tổ Platanoidea
 Acer acutum
 Acer amplum (đồng nghĩa: A. chapaense): Myanmar, Trung Quốc, miền bắc Việt Nam.
 Acer campestre
 Acer cappadocicum (đồng nghĩa: A. divergens)
 Acer chunii
 Acer fulvescens
 Acer leptophyllum
 Acer lobelii
 Acer longipes
 Acer miyabei (đồng nghĩa: A. miaotaiense)
 Acer okamotoanum
 Acer pictum
 Acer platanoides (đồng nghĩa: A. turkestanicum)
 Acer shenkanense
 Acer tenellum
 Acer tibetense
 Acer truncatum
 Tổ Pubescentia
 Acer pentapomicum
 Acer pilosum
 Tổ Rubra
 Acer pycnanthum
 Acer rubrum
 Acer saccharinum
 Tổ Spicata
 Acer caudatum
 Acer spicatum
 Acer ukurunduense
 Tổ Trifoliata
 Acer griseum
 Acer mandshuricum
 Acer maximowiczianum
 Acer sutchuenense
 Acer triflorum
 Tổ Wardiana
 Acer wardii
 Chưa rõ vị trí thuộc tổ nào:
 Acer brevipes: Miền bắc Việt Nam.
 Acer cinerascentiforme
 Acer orthocampestre: Có thể thuộc tổ Platanoidea.
 Acer shenzhenensis
 Acer zarei

Lai ghép
 Acer × bornmuelleri = A. campestre × A. monspessulanum
 Acer × boscii = A. pensylvanicum × A. tataricum
 Acer × conspicuum = A. davidii × A. pensylvanicum
 Acer × coriaceum = A. monspessulanum × A. pseudoplatanus
 Acer × dieckii hay Acer dieckii: van Gelderen (trang 245) kết luận rằng nó có lẽ là A. platanoides khác thường, gần với địa vị của một giống cây trồng.  
 Acer × freemanii = A. rubrum × A. saccharinum
 Acer × hillieri = A. miyabei × A. cappadocicum 'Aureum'
 Acer × jakelyanum = A. campestre × A. opalus subsp. obtusatum
 Acer × koenighoferae = A. opalus subsp. obtusatum × A. pseudoplatanus
 Acer × martini = A. monspessulanum × A. opalus
 Acer × pseudo-heldreichii = A. pseudoplatanus × A. heldreichii
 Acer × ramosum = A. campestre × A. pseudoplatanus
 Acer × schwerinii = A. crataegifolium × A. rufinerve
 Acer × varbossanium = A. campestre × A. opalus subsp. obtusatum
 Acer × zoeschense = A. campestre × hoặc A. cappadocicumhoặc A. lobelii

Thư viện ảnh

Tham khảo

Xem thêm 
 Danh sách các loài phong

Liên kết ngoài 
 
 
 Quần thực vật Trung Hoa- Tóm tắt về họ Aceraceae 
 Phân loại phong 
 UVSC Herbarium - Phong 
 So sánh các loài phong ở miền đông Bắc Mỹ tại bioimages.vanderbilt.edu 

A

Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên