Bảo Ninh

Hoàng Ấu Phương, thường được biết đến với bút danh Bảo Ninh (sinh ngày 18 tháng 10 năm 1952), là một nhà văn người Việt Nam. Tác phẩm tiêu biểu của ông là tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh.

Tiểu sử
Bảo Ninh tên thật là Hoàng Ấu Phương, sinh tại huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An, quê ở xã Bảo Ninh, thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình (nay là phường Đồng Hới, tỉnh Quảng Trị), Việt Nam. Ông là con trai của Giáo sư Hoàng Tuệ (1922–1999), nguyên Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học. Ông nội và cụ nội của Bảo Ninh đều là những nho sĩ dưới triều Nguyễn. Mẹ ông là một trí thức, quê ở Tiên Điền, Nghi Xuân, Hà Tĩnh. Bảo Ninh từng học ở trường Bưởi – Chu Văn An (Hà Nội).

Năm 1969, khi mới 17 tuổi, ngay sau khi tốt nghiệp trường Bưởi (Chu Văn An), Bảo Ninh tình nguyện nhập ngũ. Thời chiến tranh, ông chiến đấu ở mặt trận B-3 Tây Nguyên, tại tiểu đoàn 5, trung đoàn 24, sư đoàn 10. Quãng thời gian sáu năm trong quân ngũ là quãng đời sâu đậm và đáng nhớ nhất đối với Bảo Ninh. Ông từng chia sẻ rằng nếu không sống đời bộ đội thì ông không có đời viết văn và "bất cứ ai trải qua thời chiến, dù chỉ một giờ, cũng ước đời mình, con cháu và đất nước không phải chứng kiến thêm lần nào nữa".  Bảo Ninh cho biết, trong thời gian tại ngũ, ông đã đọc tiểu thuyết Phía Tây không có gì lạ của nhà văn Đức Erich Maria Remarque. Bản sách này do ông thu được từ chiến hào của lính Quân lực Việt Nam Cộng hòa, và ông cùng các đồng đội đã đọc và bị cuốn hút. Bảo Ninh nói rằng tác phẩm này của Remarque đã ảnh hưởng lớn đến suy nghĩ của ông về cuộc chiến và cả đến sáng tác của ông.

Sau chiến tranh, khoảng năm 23 tuổi, ông được giữ lại làm công tác chính sách, đi tìm và thu nhặt hài cốt liệt sĩ trong khoảng một năm. Đoàn tàu chở ông đi nhập ngũ có khoảng 500 người, nhưng sau chiến tranh chỉ còn khoảng 50 người quay về. Bảo Ninh chia sẻ ông đã phải chống chọi với chấn thương tâm lý thời hậu chiến (PTSD).

Từ năm 1976 đến năm 1981, ông học đại học ở Hà Nội, sau đó làm việc tại Viện Khoa học Việt Nam. Từ năm 1984 đến năm 1986, ông học khoá 2 Trường viết văn Nguyễn Du, sau đó làm việc tại báo Văn nghệ Trẻ  và trở thành hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1997.

Sự nghiệp sáng tác 
Năm 1987 xuất bản truyện ngắn Trại bảy chú lùn. Năm 1991, tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh (in lần đầu năm 1987 tên là Thân phận của tình yêu). Đó là câu chuyện một người lính tên Kiên, đan xen giữa hiện tại hậu chiến với hồi ức về chiến tranh và mối tình đầu với cô bạn học Phương. Khác với những tác phẩm trước đó mang tính sử thi, miêu tả chiến tranh từ góc độ cộng đồng, hùng tâm tráng chí của người lính chiến đấu vì vận mệnh đất nước, Bảo Ninh đã miêu tả chiến tranh từ một góc độ khác, góc độ cá nhân, đi sâu vào những nỗi niềm của cá nhân ông. Cuốn tiểu thuyết từng được tặng Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, tuy nhiên sau đó giải thưởng đã bị thu hồi do sự phản đối của một nhóm công chúng. Tạp chí Cộng sản cho rằng tác giả đã hư cấu ra nhiều tình tiết "xúc phạm, bịa đặt" về người lính Quân đội Nhân dân Việt Nam, và những nhận xét mang tính bôi nhọ chiến tranh Việt Nam.  Cuốn sách được Frank Palmos và Phan Thanh Hảo dịch sang tiếng Anh, xuất bản năm 1994 với nhan đề "The Sorrow of War". Bản dịch này được photo bán rộng rãi cho du khách nước ngoài. Đây là một cuốn sách được đọc rộng rãi ở phương Tây, và là một trong số ít sách nói về chiến tranh từ quan điểm phía Việt Nam được xuất bản ở đây. Năm 2005, tác phẩm này được tái bản với nhan đề ban đầu là Thân phận của tình yêu; năm 2006 tái bản với nhan đề Nỗi buồn chiến tranh.

Bảo Ninh nói ông viết Nỗi buồn chiến tranh vì mục đích kể chuyện thời mình, thời chiến tranh. Bảo Ninh bày tỏ quan điểm rằng nhiều ký ức về chiến tranh trên các phương tiện thông tin đại chúng mang màu sắc tươi sáng, nhưng thật ra chiến tranh rất khốc liệt: "Tôi đã gặp nhiều bà mẹ có con cái đều hy sinh hết, nhưng họ vẫn có vẻ ngoài bình thản. Họ quen chôn giấu cảm xúc trong lòng và sứ mệnh của nhà văn là phải nói được tiếng lòng của nhân dân. Cho nên tôi rất ghét đọc những tác phẩm tươi sáng về chiến tranh kiểu như "đường ra trận mùa này đẹp lắm"". 

Có tin là Bảo Ninh đã viết xong cuốn tiểu thuyết thứ hai cũng về chiến tranh với tên gọi Thảo nguyên (Steppe), nhưng ông ngần ngại xuất bản nó, thậm chí miễn cưỡng nói về nó. Năm 2006, trong một cuộc trả lời phỏng vấn hiếm hoi cho tờ The Guardian khi được hỏi tại sao ông do dự cho ra đời cuốn sách mới, ông nói, “Tôi bắt mình dừng lại. Tôi kìm mình lại… Tôi so sánh những cái mình viết bây giờ với những cái viết trước đây thì thấy chúng không tự nhiên như trước”.

Tại Việt Nam, năm 2016 từng rộ lên tin đồn rằng Bảo Ninh và tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh sẽ được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật, giải thưởng cao nhất trong nước dành cho văn nghệ sĩ. Tuy nhiên, cuối cùng tên của ông đã bị loại khỏi danh sách đoạt giải vào phút chót. Bảo Ninh trượt giải vì chỉ đạt 76% số phiếu tán thành từ Hội đồng cấp Nhà nước, trong khi quy chế yêu cầu phải đạt ít nhất 90% số phiếu đồng ý. Trước đó, trong cả hai vòng bầu chọn, hồ sơ của nhà văn Bảo Ninh đã được bầu chọn với tỷ lệ rất cao, với tỷ lệ phiếu bầu đồng ý từ 90% trở lên của tổng số thành viên Hội đồng chuyên ngành. Nhiều nhà văn đồng nghiệp đã lên tiếng phản đối việc Hội đồng xét duyệt không trao giải thưởng này cho Bảo Ninh. Nhà văn Khuất Quang Thụy (Tổng Biên tập Báo Văn nghệ – Hội Nhà văn Việt Nam) cho rằng Nỗi buồn chiến tranh là "một trong những cuốn sách của Việt Nam được dịch ra tiếng nước ngoài nhiều nhất và được bạn bè trên thế giới biết đến nhiều nhất", và việc không trao giải cho tác giả là "một thiệt thòi cho văn chương". Nhà thơ Hữu Thỉnh – Chủ tịch Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam đã lên tiếng đề nghị được bỏ phiếu lại trường hợp của nhà văn Bảo Ninh. Nhà văn Chu Lai (tác giả tiểu thuyết Mưa đỏ) chia sẻ rằng ông "rất tiếc nuối" khi Bảo Ninh không đoạt giải thưởng, đồng thời cho biết ông đã từng thuyết phục Hội đồng nhìn nhận lại giá trị của Nỗi buồn chiến tranh.

Bảo Ninh còn viết một số truyện ngắn về đề tài chiến tranh, trong đó truyện Khắc dấu mạn thuyền đã được dựng thành phim. Truyện ngắn "Bội phản" trong tập truyện "Văn Mới" do Nhà xuất bản Văn học xuất bản. Tác phẩm truyện ngắn Giang của ông được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn lớp 10  bộ Chân trời sáng tạo. Bí ẩn của làn nước là một truyện ngắn khác của ông kể về sự mất mát và hậu quả mà chiến tranh để lại, tác phẩm đã được đưa vào sách giáo khoa Ngữ văn lớp 9.'' 

Năm 2023, Bảo Ninh cho biết ông đã hoàn thành tiểu thuyết mới nhất có tên Đường về nhưng chưa xuất bản. Năm 2025, tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của ông được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch trao giải một trong 50 tác phẩm văn học nghệ thuật biểu diễn Việt Nam tiêu biểu sau ngày đất nước thống nhất.

 Cuộc sống cá nhân 
Bảo Ninh được biết đến là người rất kiệm lời, diễn đạt khẩu ngữ khó khăn và không giỏi nói về mình. Ông sống lặng lẽ trong một con hẻm nhỏ ở Hà Nội, hiếm khi rời thành phố và rất ít khi trả lời phỏng vấn báo chí. Bảo Ninh rất sợ chụp ảnh, tránh né mạng xã hội và Facebook, ông từng giao hẹn với bạn bè đừng bao giờ đưa hình ảnh của mình lên mạng. Những dư chấn của chiến tranh vẫn hằn rõ trong đời sống hằng ngày của ông. Ông tự nhận mình vẫn chưa hoàn toàn hòa nhập nổi vào cuộc sống hậu chiến dù đã qua 50 năm.

Năm 1995, nhà văn và nhà báo Pháp Janie Di Giovanni đến thăm Bảo Ninh ở Hà Nội về đã viết trên tờ The Guardian: “Tôi đến một khu dự án nhà ở hoang vắng để gặp nhà văn tài năng, u ám này. Tôi bị ám ảnh bởi lối văn trữ tình, cảm xúc mạnh mẽ, nỗi buồn lặng lẽ và tuyệt vọng của ông. Tôi không bao giờ quên được hình ảnh ông khi tôi rời khu nhà nghèo khổ nơi ông ở – uống nhẹ vào lúc 11h sáng, cười bâng quơ, dáng vẻ buồn bã khủng khiếp bởi những thứ chiến tranh đã in hằn trong tâm trí ông.”

Về gia đình riêng, sau khi giải ngũ và trở về Hà Nội, ông chung sống cùng vợ và một con trai trong một căn chung cư cũ. Vợ ông là một giáo viên, người đã âm thầm làm lụng vất vả để nuôi gia đình và hỗ trợ ông trong suốt nhiều năm trời để ông có thể tập trung viết Nỗi buồn chiến tranh. 

Năm 2018, có thông tin cho biết Bảo Ninh được chẩn đoán mắc một khối u, hệ quả của nhiều năm lạm dụng rượu và thuốc lá để đối phó với những chấn thương tinh thần. Ông đã phải trải qua phẫu thuật vào khoảng thời gian này.

Hiện nay, ở tuổi ngoài 70, Bảo Ninh vẫn tiếp tục viết lách hàng ngày như một cách để giết thời gian và nói thay tiếng lòng cho thế hệ đồng đội đã ngã xuống.

Tranh cãi

Năm 2017, Bảo Ninh xuất hiện trong bộ phim tài liệu Chiến tranh Việt Nam, ông nói rằng "Chúng tôi ăn cùng một loại gạo, uống cùng một loại nước, chia sẻ cùng một nền văn hóa, cùng một loại âm nhạc. Chúng tôi đã hèn nhát theo cùng một cách, chúng tôi đã dũng cảm theo cùng một cách, không khác nhau, đó là một cuộc nội chiến". Báo điện tử Bình Phước đã gọi đây là tư tưởng "nguy hiểm, cố ý đánh lừa dư luận, tham gia vào chủ nghĩa xét lại lịch sử và làm sai lệch sự thật".

Danh sách tác phẩm

 Tiểu thuyết 

 Nỗi buồn chiến tranh (Thân phận của tình yêu) 

 Truyện ngắn và tạp bút 

 301 (Ba lẻ một) 
 Trại bảy chú lùn 
 Khắc dấu mạn thuyền 
 Truyện ngắn Bảo Ninh 
 Chuyện xưa kết đi, được chưa? Bội phản Cái búng Rửa tay gác kiếm Vô cùng xưa cũ Lá thư từ Quý Sửu Ngôi sao vô danh Gọi con Tết năm ấy sau cuộc chiến Tiếng Vĩ Cầm Của Quân Xâm Lăng Thách đấu Mây trắng còn bay Mắc cạn Tạp bút Bảo Ninh Hà Nội lúc không giờ Giải thưởng 

 Trong nước 

 Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1991)
 Giải thưởng Sách Hay 2011 – hạng mục sách viết (2011)
 50 tác phẩm văn học, nghệ thuật biểu diễn Việt Nam tiêu biểu, xuất sắc sau ngày đất nước thống nhất (2025)

 Quốc tế 

 Giải thưởng Tiểu thuyết Nước ngoài Độc lập của The Independent (''Independent Foreign Fiction Prize) (1994)
 Giải thưởng châu Á Nikkei (Nikkei Asia Prize) (2011)
 Giải thưởng Văn học Shim Hun (2016)
 Giải thưởng Văn học châu Á (Asia Literature Award) (2018)
 Giải thưởng Nghệ thuật Danube (Hungary) (2022)

Xem thêm 

 Nỗi buồn chiến tranh
 Nguyễn Huy Thiệp

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
Báo Thể thao và Văn hóa, Nhà văn Bảo Ninh: Cái thật bao giờ cũng có sức quyến rũ , đăng lại trên Báo Tuổi trẻ online ngày 07/08/2005.
NHÀ VĂN BẢO NINH – Tiểu sử văn học

Nhà văn Việt Nam
Quân nhân trong Chiến tranh Việt Nam
Người Quảng Bình
Tác giả sách cấm
Sinh tại Nghệ An
Người Nghệ An