Hải chiến Địa Trung Hải (Chiến tranh thế giới thứ nhất)

Hải chiến Địa Trung Hải trong Chiến tranh thế giới thứ nhất là một trong những chiến trường hải quân phức tạp và đa dạng nhất trong toàn bộ Chiến tranh thế giới thứ nhất. Trong khi cuộc chiến tại Biển Bắc và Đại Tây Dương được đặc trưng bởi những trận hạm đội lớn và chiến dịch tàu ngầm quy mô, chiến tranh tại Địa Trung Hải mang tính chất khác biệt: một cuộc đối đầu liên tục giữa lực lượng phong tỏa Đồng minh, các tàu ngầm Đức và Áo-Hung, và hạm đội Ottoman ẩn náu trong các eo biển.

Như nhà sử học hải quân Paul G. Halpern đã đánh giá: "Cuộc chiến hải quân thực sự tại Địa Trung Hải hóa ra là cuộc chiến chống tàu ngầm Đức và Áo-Hung, chứ không phải là những trận giao tranh quy mô giữa các hạm đội lớn."

Bối cảnh

Địa Trung Hải năm 1914: Vùng biển của đế quốc 
Vào năm 1914, Địa Trung Hải là một trong những vùng biển chiến lược quan trọng nhất thế giới. Kênh đào Suez — nối Địa Trung Hải với Biển Đỏ và Ấn Độ Dương — là tuyến đường huyết mạch kết nối Đế quốc Anh với Ấn Độ, Australia và Viễn Đông. Bất kỳ sự gián đoạn nào với tuyến đường này đều có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng cho năng lực chiến tranh của Anh.

Tại đây, năm 1914, đang có sự hiện diện của nhiều hạm đội: Hải đội Địa Trung Hải của Anh, Hải quân Pháp (lực lượng hải quân lớn nhất tại Địa Trung Hải), Hải quân Ý (vẫn trung lập), Hải quân Áo-Hung tại Biển Adriatic, Hải quân Ottoman tại Dardanelles và Biển Đen, và hai tàu Đức — thiết giáp tuần dương SMS Goeben và tuần dương hạm SMS Breslau — đang ở trong vùng biển này khi chiến tranh bùng nổ.

Sự kiện Goeben và Breslau: Ngòi nổ của sự tham chiến Ottoman 
Câu chuyện về SMS Goeben và Breslau là một trong những tình tiết ly kỳ nhất trong toàn bộ chiến tranh và có hậu quả lịch sử sâu rộng nhất.

Khi chiến tranh bùng nổ tháng 8 năm 1914, hai tàu này dưới quyền Đô đốc Wilhelm Souchon đang ở Địa Trung Hải. Hải quân Anh và Pháp lập tức truy đuổi — nhưng Souchon bằng cơ động khéo léo đã dẫn dắt hạm đội Anh theo hướng sai và chạy thoát vào eo biển Dardanelles ngày 10 tháng 8 năm 1914.

Tại đây, hai tàu được "bán" cho Hải quân Ottoman — chúng được đổi tên thành Yavuz Sultan Selim (Goeben) và Midilli (Breslau) và thủy thủ đoàn Đức mặc đồng phục Ottoman. Đây là một hành động trá hình ngoại giao. Vào ngày 29 tháng 10 năm 1914, dưới sự chỉ huy của Souchon, hai tàu này dưới cờ Ottoman tấn công cảng Odessa của Nga ở Biển Đen — hành động trực tiếp kéo Ottoman vào chiến tranh và mở ra Chiến trường Trung Đông với toàn bộ hệ quả của nó.

Cấu trúc lực lượng Đồng minh tại Địa Trung Hải

Hải quân Pháp — lực lượng chủ đạo ban đầu 
Theo thỏa thuận trước chiến tranh, Pháp chịu trách nhiệm chính tại Địa Trung Hải, trong khi Anh tập trung lực lượng tại Biển Bắc. Hải quân Pháp là hạm đội lớn nhất tại đây vào năm 1914, với nhiều thiết giáp hạm hiện đại.

Nhiệm vụ đầu tiên của Hải quân Pháp là bảo vệ việc vận chuyển quân từ Bắc Phi (đặc biệt là lính Tirailleurs từ Algeria và Tunisia) đến Pháp — một nhiệm vụ được thực hiện thành công dù có một số sự cố nhỏ.

Ý tham chiến (tháng 5 năm 1915) 
Khi Vương quốc Ý tuyên chiến với Áo-Hung vào tháng 5 năm 1915, chiến lược Đồng minh tại Địa Trung Hải thay đổi đáng kể. Chiến lược mới là phong tỏa eo biển Otranto — ngăn chặn hải quân Áo-Hung từ Biển Adriatic ra Địa Trung Hải, đồng thời phong tỏa các căn cứ tàu ngầm tại Pola và Cattaro.

Phong tỏa Otranto: Trận tuyến chính của Biển Adriatic

Kế hoạch phong tỏa 
Sau khi Ý tham chiến, chiến lược của Đồng minh là phong tỏa Eo biển Otranto — cửa ngõ giữa Biển Adriatic và Địa Trung Hải, rộng khoảng 72 km từ Brindisi (Ý) đến Corfu (Hy Lạp). Mục tiêu kép là: ngăn hải quân Áo-Hung ra Địa Trung Hải, và ngăn tàu ngầm Áo-Hung và Đức thoát ra biển để tấn công thương thuyền Đồng minh.

Lực lượng phong tỏa bao gồm hơn 200 tàu các loại vào cao điểm, trong đó có nhiều tàu đánh cá (drifter) được trang bị lưới phát hiện tàu ngầm, tàu khu trục, và tuần dương hạm tuần tra.

Hiệu quả thực tế: Một cái sàng lớn 
Thực tế, Hàng rào Otranto bị đánh giá là "một cái sàng lớn mà tàu ngầm có thể lọt qua dễ dàng". Trong suốt chiến tranh, chỉ có tàu ngầm Áo-Hung U-6 bị bắt bởi lưới phát hiện; một số khác bị mìn tiêu diệt. Tàu ngầm Đức và Áo-Hung tiếp tục hoạt động tự do ở Địa Trung Hải gây thiệt hại đáng kể cho thương thuyền Đồng minh.

Tuy nhiên, về mặt hạm đội nổi, phong tỏa có hiệu quả hơn: hạm đội Áo-Hung không thể hoạt động ở Địa Trung Hải, và mối đe dọa từ thiết giáp hạm Áo-Hung đối với các tuyến vận chuyển Đồng minh bị vô hiệu hóa.

Trận tập kích Otranto (tháng 5 năm 1917) 
Vào đêm 14–15 tháng 5 năm 1917, Hải quân Áo-Hung mở cuộc tập kích lớn vào lực lượng phong tỏa Otranto, dùng ba tuần dương hạm bọc thép và một số tàu khu trục tấn công các tàu drifter đang giăng lưới. Nhiều tàu drifter bị đánh chìm. Một cuộc truy đuổi ác liệt nổ ra, với các tàu khu trục Ý, Anh và Pháp tham chiến. Người Áo may mắn thoát được về căn cứ Cattaro — đây là trận đánh mặt nổi kéo dài nhất tại Biển Adriatic trong suốt chiến tranh.

Hoạt động tàu ngầm: Mặt trận thực sự = 
Mặc dù các trận đánh hạm đội thu hút sự chú ý, cuộc chiến thực sự tại Địa Trung Hải là cuộc chiến chống tàu ngầm. Tàu ngầm Đức và Áo-Hung xuất phát từ Pola và Cattaro đã gây thiệt hại nghiêm trọng:

Georg von Trapp và tàu ngầm U-5 
Một trong những sĩ quan tàu ngầm nổi tiếng nhất tại Địa Trung Hải là Trung úy Georg von Trapp (người sau này nổi tiếng toàn thế giới qua vở nhạc kịch The Sound of Music). Vào đêm 26–27 tháng 4 năm 1915, tàu ngầm U-5 của ông đánh chìm tuần dương hạm bọc thép Pháp Léon Gambetta — giết chết khoảng 700 thủy thủ Pháp.

Thiệt hại của Đồng minh 
Tổng cộng, tàu ngầm Áo-Hung và Đức đánh chìm của Đồng minh tại Địa Trung Hải: 2 thiết giáp hạm, 2 tuần dương hạm bọc thép, 5 tàu khu trục, và 2 tàu ngầm — ngoài ra còn hàng trăm tàu buôn.

Đặc biệt nghiêm trọng là khi Đức tái khởi động chiến tranh tàu ngầm không giới hạn năm 1917: thiệt hại tại Địa Trung Hải tăng vọt đến mức Anh phải chuyển hướng một phần lớn thương thuyền từ tuyến Địa Trung Hải–Suez sang tuyến dài hơn vòng qua Mũi Hảo Vọng ở Nam Phi, dù tốn kém hơn nhiều về thời gian và chi phí.

Biện pháp đối phó 
Vào tháng 3 năm 1916, một hội nghị tại Malta phân chia Địa Trung Hải thành các vùng trách nhiệm quốc gia cho từng lực lượng Đồng minh. Từ năm 1917, hệ thống hộ tống tàu buôn được mở rộng sang Địa Trung Hải, và đến cuối năm 1917 – đầu năm 1918, thiệt hại bắt đầu giảm đáng kể.

Nhật Bản góp phần quan trọng khi phái 14 tàu khu trục đến Địa Trung Hải từ tháng 4 năm 1917 để tuần tra và hộ tống. Hoa Kỳ cũng phái các tàu tuần tra nhỏ và "submarine chasers" — 110-foot bằng gỗ sử dụng hydrophone để phát hiện tàu ngầm, dù kỹ thuật này chứng tỏ kém hiệu quả.

Các trận đánh hạm đội cuối chiến tranh

Đánh chìm SMS Szent István (10 tháng 6 năm 1918) 
Vào đầu tháng 6 năm 1918, Đô đốc Miklós Horthy — chỉ huy mới và tích cực của hải quân Áo-Hung — lên kế hoạch tập kích lớn bằng các thiết giáp hạm dreadnought vào lực lượng Otranto. Vào đêm 9–10 tháng 6, khi hạm đội đang di chuyển xuống phía nam, thiết giáp hạm mới SMS Szent István bị ngư lôi từ một thuyền phóng lôi nhỏ của Ý (MAS) dưới quyền Luigi Rizzo bắn trúng. Dù thủy thủ đoàn cố cứu vãn bằng bơm nước và kéo tàu về cảng, Szent István vẫn lật nghiêng và chìm sau vài giờ. Vụ đánh chìm này được quay phim và trở thành một trong những đoạn phim hiếm hoi về trận chiến hải quân trong Thế chiến I.

Sau thất bại này, Horthy hủy bỏ kế hoạch và hạm đội Áo-Hung không còn xuất kích lớn nào nữa.

Vụ đánh chìm SMS Viribus Unitis (1 tháng 11 năm 1918) 
Đêm 31 tháng 10 – 1 tháng 11 năm 1918, chỉ vài giờ trước khi Đế quốc Áo-Hung tan rã, hai sĩ quan Ý thuộc đơn vị biệt kích lặn — Raffaele Paolucci và Raffaele Rossetti — bơi vào căn cứ Pola và gắn mìn từ tính dưới thân thiết giáp hạm SMS Viribus Unitis. Con tàu bị đánh chìm ngay trong cảng — đây là một trong những chiến dịch đặc nhiệm hải quân táo bạo nhất trong lịch sử, và là tiền thân của các chiến dịch "người nhái chiến đấu" trong Thế chiến II.

Điều trớ trêu là vào thời điểm đó, Viribus Unitis đã chính thức được chuyển giao cho Nhà nước Nam Slav mới thành lập — không còn là tàu địch của Ý nữa.

Đánh chìm chiến hạm Anh tại Dardanelles (1915) 
Trong Chiến dịch Gallipoli, Hải quân Hoàng gia Anh tìm cách xuyên thủng eo biển Dardanelles bằng sức mạnh hải quân. Ngày 18 tháng 3 năm 1915, một hạm đội lớn gồm 16 thiết giáp hạm Anh và Pháp tiến vào Dardanelles. Kết quả thảm khốc: ba thiết giáp hạm bị đánh chìm và ba chiếc khác bị hư hại nặng bởi thủy lôi và pháo bờ biển Ottoman trong một ngày — thất bại hải quân lớn nhất của Anh cho đến thời điểm đó.

Thất bại này chứng minh rằng tàu chiến không thể tự mình xuyên qua eo biển được phòng thủ bằng mìn và pháo bờ biển, và dẫn đến quyết định đổ bộ bộ binh tại Gallipoli — chiến dịch bộ binh sau đó cũng kết thúc bằng thất bại.

Kết quả và hậu quả 
Chiến tranh hải quân tại Địa Trung Hải kết thúc với chiến thắng rõ ràng của phe Đồng minh:

 Hạm đội Áo-Hung bị phong tỏa hoàn toàn trong Biển Adriatic suốt gần bốn năm
 Hai thiết giáp hạm Áo-Hung lớn nhất bị đánh chìm vào cuối chiến tranh
 Mối đe dọa từ Ottoman tại Biển Đen bị kiềm chế sau năm 1916
 Các tuyến tiếp tế Đồng minh qua Địa Trung Hải được duy trì, dù với chi phí cao

Tuy nhiên, tàu ngầm Đức và Áo-Hung đã gây thiệt hại đáng kể và chứng tỏ rằng Địa Trung Hải không còn là "biển bình yên" nữa. Cuộc chiến tại Adriatic và các chiến dịch biệt kích như đánh chìm Viribus Unitis đã mở ra kỷ nguyên mới của tác chiến hải quân đặc nhiệm.

Niên biểu sự kiện chính

Xem thêm 

 Chiến tranh thế giới thứ nhất
 Chiến dịch Gallipoli
 SMS Goeben
 Hàng rào Otranto
 Georg von Trapp
 Hải quân Áo-Hung
 Chiến trường Trung Đông trong Chiến tranh thế giới thứ nhất

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Naval warfare in the Mediterranean during World War I — Wikipedia tiếng Anh
 Mediterranean Theater, Naval Operations — 1914-1918-Online
 Naval War in the Mediterranean, 1914–1918 — War History