Sovremenny (lớp tàu khu trục)

Lớp Sovremenny (tiếng Nga: Современный), định danh của Liên Xô là Dự án 956 Sarych (tiếng Nga: Сарыч, nghĩa là “diều hâu”), là một lớp tàu khu trục mang tên lửa dẫn đường chống hạm và phòng không của Hải quân Liên Xô, sau này là Hải quân Nga. Các tàu được đặt tên theo các phẩm chất, trong đó “Sovremenny” có nghĩa là “hiện đại” hoặc “đương đại”. Phần lớn các tàu đã được cho nghỉ hưu khỏi biên chế hoạt động, và một chiếc đã được chuyển đổi thành tàu bảo tàng vào năm 2018; tính đến năm 2025, còn một chiếc vẫn đang phục vụ trong biên chế Hải quân Nga. Bốn tàu phiên bản cải tiến đã được bàn giao cho Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (中国人民解放军海军), và vẫn đang hoạt động.

Lớp Sovremenny là các tàu khu trục tên lửa dẫn đường, chủ yếu đảm nhiệm tác chiến chống hạm, đồng thời cung cấp khả năng phòng thủ trên biển và phòng không cho các tàu chiến và tàu vận tải được hộ tống. Lớp tàu này được thiết kế nhằm bổ trợ cho lớp tàu khu trục Udaloy (Удалой), vốn chủ yếu được trang bị cho nhiệm vụ tác chiến chống tàu ngầm.

Lịch sử 

Dự án được khởi xướng vào cuối thập niên 1960, khi trong Hải quân Liên Xô trở nên rõ ràng rằng pháo hải quân vẫn giữ vai trò quan trọng, đặc biệt trong nhiệm vụ yểm trợ đổ bộ đường biển, trong khi các tàu tuần dương và tàu khu trục trang bị pháo hiện có đã dần trở nên lạc hậu. Một thiết kế mới được bắt đầu, sử dụng tháp pháo tự động cỡ 130 mm kiểu mới. Các cấu hình một nòng và hai nòng đều được phát triển, và cấu hình hai nòng được lựa chọn nhờ tốc độ bắn vượt trội.

Năm 1971, văn phòng thiết kế Severnaya Design Bureau được giao nhiệm vụ thiết kế “một tàu có khả năng yểm trợ đổ bộ đường biển”. Đồng thời, Hải quân Hoa Kỳ đang chế tạo các tàu khu trục đa năng cỡ lớn lớp Spruance. Để đối phó với mối đe dọa mới này, Dự án 956 được nâng cấp bằng một tổ hợp phòng không mới với các tên lửa chống hạm 3M80 mạnh mẽ. Mặc dù Hải quân Liên Xô khi đó đã chuyển phần lớn sang sử dụng tuabin khí cho các tàu chiến mới, Dự án 956 vẫn lựa chọn tuabin hơi nước; một phần do năng lực sản xuất tuabin khí hải quân không đủ để đáp ứng toàn bộ chương trình. Chiếc tàu đầu tiên của lớp, Sovremenny, được đặt lườn năm 1976 và đưa vào hoạt động năm 1980. Tổng cộng đã có 17 chiếc được chế tạo cho Hải quân Nga, nhưng hiện nay chỉ còn một số ít còn hoạt động do thiếu kinh phí và nhân lực được đào tạo. Ngoài ra, một số tàu đang được hiện đại hóa, sửa chữa, hoặc đưa vào lực lượng dự bị. Tất cả các tàu đều được đóng tại Severnaya Verf 190 ở Sankt-Peterburg.

Các tàu này có lượng giãn nước tối đa khoảng 7.940 tấn. Chiều dài 156 mét, chiều rộng 17,3 mét và mớn nước 6,5 mét. Chúng được trang bị trực thăng chống ngầm Ka-27, 48 tên lửa phòng không, 8 tên lửa chống hạm, ngư lôi, thủy lôi, pháo tầm xa và một hệ thống tác chiến điện tử tiên tiến.

Tổng cộng có ba phiên bản của lớp tàu này: phiên bản ban đầu Dự án 956 trang bị tên lửa chống hạm Moskit phiên bản 3M80; phiên bản kế tiếp Dự án 956A sử dụng phiên bản cải tiến 3M80M có tầm bắn xa hơn. Khác biệt chính giữa hai phiên bản là các ống phóng tên lửa trên Dự án 956A dài hơn để phù hợp với kích thước lớn hơn của tên lửa mới, đồng thời vẫn có thể sử dụng cho tên lửa 3M80 ban đầu.

Phiên bản thứ ba, Dự án 956EM, được phát triển sau này dành cho lực lượng Hải quân Trung Quốc là biến thể hiện đại nhất của lớp Sovremenny. Truyền thông Trung Quốc gọi loại tàu này là “sát thủ tàu sân bay”.

Thiết kế

Chỉ huy và điều khiển 
Hệ thống tác chiến của tàu có thể sử dụng dữ liệu chỉ thị mục tiêu từ các radar chủ động và thụ động trên tàu, từ các tàu khác trong hạm đội, từ máy bay trinh sát, hoặc thông qua liên kết liên lạc với trực thăng của tàu. Tổ hợp phòng thủ đa kênh cho phép tấn công đồng thời nhiều mục tiêu.

Tên lửa 

Tàu được trang bị hệ thống tên lửa chống hạm P-270 Moskit do Raduga phát triển với hai bệ phóng, mỗi bệ gồm bốn ống phóng, lắp đặt ở hai bên mạn trái và phải của cấu trúc thượng tầng phía trước, đặt nghiêng khoảng 15°. Tàu mang tổng cộng tám tên lửa Moskit 3M80E (định danh NATO: SS-N-22 Sunburn).

Tên lửa có khả năng bay bám mặt biển với tốc độ Mach 2,5, mang đầu đạn nổ mạnh 300 kg hoặc đầu đạn hạt nhân 200 kiloton. Tầm bắn từ 10 đến 120 km. Khối lượng phóng khoảng 4.000 kg.

Hai hệ thống tên lửa phòng không Shtil được lắp đặt, mỗi hệ thống bố trí trên boong nâng phía sau các tháp pháo đôi 130 mm. “Shtil” là tên xuất khẩu của hệ thống SA-N-7, (định danh NATO: Gadfly). (Từ chiếc thứ 9 trở đi, cùng bệ phóng này đã được sử dụng cho SA-17 Grizzly/SA-N-12 Yezh). Hệ thống sử dụng radar 3D của tàu để bám bắt mục tiêu, cho phép dẫn bắn đồng thời tối đa ba tên lửa. Tầm bắn đạt tới 25 km đối với mục tiêu có tốc độ lên đến 830 m/s. Tàu mang tổng cộng 48 tên lửa Shtil.

Pháo hạm 

Pháo hạm cỡ 130 mm của tàu là loại AK-130-MR-184. Hệ thống này bao gồm hệ điều khiển bằng máy tính với khả năng ngắm bắn điện tử và truyền hình. Pháo có thể hoạt động hoàn toàn tự động dưới sự điều khiển của radar, vận hành độc lập bằng hệ thống ngắm quang học Kondensor gắn trên tháp pháo, hoặc điều khiển thủ công.

Tốc độ bắn có sự khác biệt giữa các nguồn, nhưng nhiều tài liệu Nga cho rằng tốc độ bắn chu kỳ đạt khoảng 30–40 phát/phút mỗi nòng, tương đương với pháo 100 mm Creusot-Loire của Pháp hoặc pháo 127 mm/54 OTO Melara của Ý, nhưng nhanh hơn pháo Mark 45 của Mỹ.

Tàu được trang bị bốn hệ thống pháo tự động AK-630 cỡ 30 mm, mỗi hệ thống gồm sáu nòng. Tốc độ bắn tối đa đạt 5.000 phát/phút. Tầm bắn hiệu quả lên tới 4.000 m đối với tên lửa chống hạm bay thấp và 5.000 m đối với các mục tiêu mặt nước hạng nhẹ. Pháo được tích hợp hệ thống phát hiện và bám bắt mục tiêu bằng radar và truyền hình.

Các tàu Sovremenny đời mới được trang bị hệ thống phòng thủ tầm gần Kashtan thay cho AK-630.

Hệ thống chống ngầm 

Tàu có hai bệ phóng ngư lôi đôi cỡ 533 mm và hai bệ phóng rocket chống ngầm sáu nòng RBU-1000, mang tổng cộng 48 rocket. Tầm bắn khoảng 1.000 m, mỗi rocket mang đầu đạn 55 kg.

Trực thăng săn ngầm 
Sàn đáp và nhà chứa dạng thu gọn của tàu cho phép mang một trực thăng chống ngầm Kamov Ka-27 (tên mã NATO: Helix). Trực thăng có thể hoạt động trong điều kiện biển cấp 5 và ở khoảng cách tới 200 km tính từ tàu mẹ.

Biện pháp đối phó 
Tàu thuộc Dự án 956 được trang bị hệ thống đối kháng điện tử và mang 200 rocket mồi bẫy cho hai bệ phóng mồi bẫy kiểu PK-2.

Cảm biến

Radar 

Tổ hợp cảm biến và đối kháng điện tử gồm:

 Radar 3D “Top Steer”, sau này thay bằng “Top Plate” (MR-760), tầm phát hiện 230 km đối với máy bay chiến đấu và 50 km đối với tên lửa, có thể theo dõi đồng thời 40 mục tiêu.
 Hệ thống Mineral (“Band Stand”) dùng để dẫn đường cho tên lửa SS-N-22.
 3 radar dẫn đường và kiểm soát mặt biển MR-201 và MR-212.
 2 radar “Bass Tilt” (MR-123) cho CIWS.
 6 radar “Front Dome” (MR-90) để dẫn bắn SA-N-7, liên kết với radar 3D và hai bệ phóng tên lửa phòng không.
 1 radar “Kite Screech” cho pháo 130 mm (MR-184 Lev).

Hệ thống ECM/ESM gồm nhiều thành phần:

 2 hệ thống ESM MR-410 hoặc MP-405
 2 hệ thống ECM MRP-11M hoặc 12M (“Bell Shroud”)
 2 “Bell Squat”, 4 “Football B”, và 1 MR-407
 2 bệ phóng rocket PK-2M (140 mm) và 8 PK-10 (120 mm)
 2–8 hệ thống cảnh báo laser Spektr-F
 1 hệ thống “Squeeze Box” (TV, laser và hồng ngoại)

Sonar 
Tàu sử dụng hệ thống sonar tích hợp MGK-355 Platina (tần số trung và cao), tên báo cáo NATO: Bull Horn, bao gồm mảng sonar gắn thân tàu MG-335.

 Dự án 956 ban đầu chỉ có sonar gắn thân tàu, do năng lực chống ngầm chủ yếu phục vụ tự vệ.
 Phiên bản 956A sử dụng hệ MGK-355MS Platina cải tiến, bao gồm sonar thân tàu, sonar nhúng (VDS) và sonar kéo, với tên NATO: Bull Nose, Mare Tail, Steer Hide.
 Phiên bản 956EM được cho là trang bị hệ MGK-355TA, gồm cả sonar thân tàu và sonar kéo (NATO: Horse Jaw và Horse Tail).

Động cơ 
Hệ thống động lực của tàu gồm hai tua-bin hơi nước, mỗi tua-bin công suất 37.000 kW (50.000 mã lực), kết hợp với bốn nồi hơi áp suất cao. Tàu sử dụng hai chân vịt bước cố định.

 Tốc độ tối đa: gần . 
 Tầm hoạt động: 3.920 hải lý (≈ 7.260 km) ở tốc độ kinh tế 18 hải lý/giờ. 

Một số tàu khu trục lớp Sovremenny đã gặp vấn đề nghiêm trọng về hệ thống động lực, dẫn đến việc phải loại biên sớm.

Hải quân Trung Quốc 

Các tàu khu trục Type 956E cải tiến của Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc được trang bị tên lửa chống hạm siêu thanh YJ-12A, hệ thống phóng thẳng đứng nội địa và hệ thống phòng không tầm gần HHQ-10.

Hai tàu đầu tiên (Dự án 956E) được bàn giao vào tháng 12 năm 1999 và tháng 11 năm 2000, với hệ thống điện tử được cải tiến.

Năm 2002, Trung Quốc đặt mua hai tàu phiên bản nâng cấp thuộc Dự án 956EM. Tàu đầu hạ thủy cuối năm 2005, tàu thứ hai năm 2006. Cả bốn tàu đều biên chế cho Hạm đội Đông Hải.

Cải tiến trên 956EM

 Loại bỏ pháo chính AK-130 phía đuôi
 Thay 4 hệ thống AK-630 bằng 2 tổ hợp CIWS Kashtan
 Mỗi tổ hợp gồm 1 module chỉ huy 3R86E1 và 2 module chiến đấu 3R87E
 Mỗi module chiến đấu có:
 2 pháo tự động 30 mm GSh-30k (tầm bắn 0,5–4 km)
 2 tên lửa phòng không SA-N-11 (tầm bắn 1,5–8 km, mang theo đầu đạn 9 kg)

Phiên bản 956EM cũng là phiên bản đầu tiên được trang bị biến thể mới của SS-N-22 (có thể là 3M80MBE), với tầm bắn tăng từ 120 km lên 200 km.

Phần mềm phòng không được nâng cấp để tương thích với hệ SA-N-12/SA-17, tuy nhiên chưa rõ mức độ triển khai trong thực tế tại Trung Quốc.

Nâng cấp và hiện đại hóa

 Năm 2006, các tàu Trung Quốc được bổ sung các cấu trúc hình cầu trên thượng tầng, cho thấy đã tích hợp hệ liên kết dữ liệu nội địa HN-900 và hệ thống thông tin vệ tinh (SATCOM).
 Từ năm 2014, cả bốn tàu được lên kế hoạch nâng cấp giữa vòng đời.
 Đến năm 2016, tàu Hàng Châu được ghi nhận đang thay thế hệ thống gốc bằng hệ thống nội địa.

Các nâng cấp vũ khí gồm:

 Thay tên lửa Moskit 3M80E bằng tên lửa chống hạm nội địa YJ-12A,
 Thay bệ phóng SA-N-12 bằng 4 hệ thống phóng thẳng đứng (32 ống) cho tên lửa HQ-16C hoặc tên lửa chống ngầm Yu-8. 

Giá thành: Trung Quốc đã mua cặp tàu thuộc Dự án 956A với giá khoảng 600 triệu USD (giá giữa thập niên 1990) và cặp tàu thuộc Dự án 956EM với giá khoảng 1,4 tỷ USD (giá đầu những năm 2000).

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 956 Sovremenny @ Encyclopedia of Ships 
 Sovremenny @ home19.inet.tele.dk
 All Russian Sovremenny Class Destroyers – Complete Ship List @ Russianships.info
 Project 956 (Sovremenny) @ Forecast International