Đế quốc Nga

Đế quốc Nga () là một quốc gia tồn tại từ năm 1721 đến khi Chính phủ lâm thời lên nắm quyền sau cuộc Cách mạng Tháng Hai năm 1917.

Là đế quốc lớn thứ ba trong lịch sử, ở giai đoạn hoàng kim nhất quốc gia này có diện tích kéo dài hơn ba châu lục: châu Âu, Á và Bắc Mỹ, chỉ đứng sau Đế quốc Anh và Mông Cổ. Sự trỗi dậy của đế quốc Nga trùng với sự suy tàn của các cường quốc đối thủ láng giềng: Đế quốc Thụy Điển, Liên bang Ba Lan và Lietuva, Ba Tư và Đế quốc Ottoman. Nó đóng một vai trò quan trọng trong 1812–1814 trong việc đánh bại tham vọng của Napoléon để kiểm soát châu Âu và mở rộng sang hai phía Tây và Nam.

Nhà Romanov trị vì đế quốc Nga từ năm 1721 cho đến năm 1762. Nó là mẫu hệ của nhánh của gốc phụ hệ Đức, nhà Romanov-Holstein-Gottorp, cai trị từ năm 1762 đến hết đế quốc. Vào đầu thế kỷ 19, Đế quốc Nga đã mở rộng từ Bắc Băng Dương ở phía bắc đến Biển Đen ở phía Nam, từ Biển Baltic ở phía Tây vào Alaska và Bắc California ở Mỹ ở phía Đông. Với 125,6 triệu người được đăng ký theo điều tra dân số năm 1897, nó có dân số lớn thứ ba trên thế giới vào thời điểm đó, sau Nhà Thanh Trung Quốc và Ấn Độ. Giống như tất cả các đế quốc, nó có sự đa dạng lớn về kinh tế, dân tộc, ngôn ngữ và tôn giáo. Có nhiều người bất đồng chính kiến đã phát động nhiều cuộc nổi loạn và ám sát trong nhiều thế kỷ. Vào thế kỷ 19, họ đã bị cảnh sát bí mật của đế quốc theo dõi chặt chẽ và hàng ngàn người bị đày đến Siberia.

Về mặt kinh tế, đế quốc chủ yếu là nông nghiệp, với năng suất thấp trên các điền trang lớn do nông dân Nga làm việc, được gọi là nông nô, bị trói buộc vào vùng đất theo chế độ phong kiến. Nông nô đã được trả tự do vào năm 1861, nhưng tầng lớp quý tộc địa chủ vẫn kiểm soát. Nền kinh tế từ từ công nghiệp hóa với sự giúp đỡ của đầu tư nước ngoài vào đường sắt và nhà máy. Từ thế kỷ thứ 10 đến thế kỷ 17, vùng đất được cai trị bởi một tầng lớp quý tộc boyar, và sau đó là hoàng đế.

Sa hoàng Ivan III (1462–1505) đã đặt nền móng cho đế chế mà sau này nổi lên. Ông đã tăng gấp ba lãnh thổ của nhà nước mình, chấm dứt sự thống trị của Hãn quốc Kim Trướng, cải tạo lại Kremlin Moskva và đặt nền móng cho nhà nước Nga. Hoàng đế Pyotr Đại đế (1682–1725) đã chiến đấu trong nhiều cuộc chiến và mở rộng một đế quốc vốn đã rất lớn thành một cường quốc châu Âu. Ông đã chuyển thủ đô từ Moskva đến thành phố kiểu mẫu mới của Sankt Peterburg, nơi có nhiều thiết kế của châu Âu. Ông đã lãnh đạo một cuộc cách mạng văn hóa thay thế một số công việc xã hội và chính trị truyền thống và trung cổ bằng một hệ thống hiện đại, khoa học, định hướng châu Âu và duy lý.

Hoàng hậu Ekaterina Đại đế trị vì từ năm 1762 đến năm 1796; bà đã mở rộng nhà nước bằng cách chinh phục, thực dân hóa và ngoại giao, tiếp tục chính sách hiện đại hóa của Pyotr Đại đế dọc theo các nước Tây Âu. Hoàng đế Aleksandr II (1855–1881) đã thúc đẩy nhiều cải cách, đáng kể nhất là sự giải phóng tất cả 23 triệu nông nô vào năm 1861. Chính sách của ông ở Đông Âu liên quan đến việc bảo vệ Kitô hữu Chính thống dưới sự cai trị của Đế quốc Ottoman. Mối liên hệ đó vào năm 1914 đã dẫn đến việc Nga tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất, về phía Pháp, Vương quốc Anh và Serbia, chống lại Đế quốc Đức, Áo-Hung và Ottoman.

Đế quốc Nga là một nước quân chủ chuyên chế theo học thuyết tư tưởng của Chính thống giáo, Chuyên chế và Dân tộc cho đến Cách mạng năm 1905, khi chế độ quân chủ lập hiến de jure được thành lập. Đế quốc sụp đổ trong cuộc Cách mạng Tháng Hai năm 1917, phần lớn là hậu quả do những thất bại to lớn do sự tham gia của nó trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Gia đình hoàng gia đã bị xử tử năm 1918, trên hầu hết các lãnh thổ Đế quốc cũ đã thành lập nhà nước mới là Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô Viết (Liên Xô).

Lịch sử 

Nền móng của một nhà nước Nga thống nhất đã được thiết lập vào thế kỷ 15 dưới thời Ivan III. Moskva trở thành thân vương quốc thống trị và dần chi phối vùng lãnh thổ được gọi là Đại Nga; đến đầu thế kỷ 16, các quốc gia Nga còn lại đã được thống nhất dưới trướng Moskva. Thần dân của nhà cai trị Moskva phần lớn là người dân tộc Đại Nga và theo Chính thống giáo. Vì Moskva là cường quốc Chính thống giáo độc lập duy nhất sau khi Đế quốc Byzantine sụp đổ vào năm 1453, các nhà cai trị tại đây đã thực hiện những bước đi mang tính biểu tượng để hướng tới việc trở thành một đế chế bằng cách kết hôn với hoàng tộc Byzantine, chọn Đại bàng hai đầu làm biểu tượng và sử dụng tước hiệu Sa hoàng (caesar).

Trong triều đại của Ivan IV, các hãn quốc Kazan và Astrakhan đã bị Nga chinh phục vào giữa thế kỷ 16, đánh dấu sự chuyển mình từ một quốc gia gần như đơn sắc tộc thành một đế chế đa sắc tộc. Người Nga bắt đầu mở rộng sang Siberia, ban đầu nhằm mục tiêu khai thác nguồn lông thú lợi nhuận của vùng này. Sau Thời kỳ Loạn lạc vào đầu thế kỷ 17, liên minh truyền thống giữa chế độ quân chủ chuyên chế, giáo hội và giới quý tộc được xem là nền tảng duy nhất để duy trì trật tự xã hội và chủ quyền quốc gia, điều này đã tạo cơ sở pháp lý cho sự cai trị của vương triều Romanov.

Pyotr Đại đế (1682–1725) 

Đế quốc Nga dần hình thành từ những cuộc cải cách của Pyotr I – những thay đổi đã tái cấu trúc hoàn toàn hệ thống chính trị, xã hội quốc gia – và từ thắng lợi trong cuộc Đại chiến Bắc Âu, giúp nâng cao vị thế của Nga trên trường quốc tế.

Trong giai đoạn trị vì (), Pyotr I đóng vai trò then chốt trong việc áp dụng mô hình quốc gia kiểu châu Âu vào Nga. Dù sở hữu lãnh thổ mênh mông với dân số 14 triệu người, nhưng năng suất nông nghiệp của Nga lúc bấy giờ vẫn tụt hậu xa so với phương Tây. Gần như toàn bộ người dân đều sống bằng nông nghiệp, số ít còn lại cư ngụ tại các thành thị. Tầng lớp kholop (những người có địa vị gần như nô lệ) vẫn tồn tại phổ biến cho đến năm 1723, khi Pyotr chuyển đổi họ thành nông nô phục vụ trong gia đình để đưa vào diện thu thuế thân (trước đó, các kholop làm nông nghiệp đã được chuyển thành nông nô từ năm 1679). Về cơ bản, họ bị trói buộc vào đất đai theo chế độ phong kiến cho đến tận cuối thế kỷ 19.

Ban đầu, Pyotr tập trung các nỗ lực quân sự để đối đầu với Đế quốc Ottoman. Sau đó, ông chuyển hướng sang phía Bắc nhằm tìm kiếm một cảng biển an toàn, bởi khi đó Nga chỉ có cảng Arkhangelsk bên bờ Biển Trắng nhưng lại bị đóng băng tới 9 tháng mỗi năm. Lối ra Biển Baltic lúc này đang bị Thụy Điển kiểm soát chặt chẽ. Với tham vọng mở một "cửa sổ nhìn ra biển", năm 1699, Pyotr thiết lập liên minh bí mật với Sachsen, Liên minh Ba Lan và Litva cùng Đan Mạch–Na Uy để chống lại Đế quốc Thụy Điển. Cuộc Đại chiến Bắc Âu kéo dài đến năm 1721 thì kết thúc khi Thụy Điển kiệt quệ và phải ký hòa ước. Vào ngày , khi Hiệp ước Nystad được công bố, Thượng viện và Hội đồng Giáo hội đã tôn vinh ông với các danh hiệu: Pyotr Đại đế, Pater Patriae (Cha của Tổ quốc), và Imperator của toàn nước Nga. Sự kiện Pyotr I xưng hiệu Hoàng đế (Imperator) được coi là mốc khởi đầu của thời kỳ Đế quốc Nga.

Nhờ thắng lợi trước Thụy Điển, Pyotr chiếm được bốn tỉnh ở phía nam và đông Vịnh Phần Lan, chính thức thông đường ra biển. Năm 1703, ông cho xây dựng thủ đô mới Saint Petersburg bên sông Neva để thay thế Moskva – vốn là trung tâm văn hóa truyền thống của Nga. Quyết định dời đô thể hiện rõ ý chí Âu hóa đế chế của ông; nhiều công trình chính phủ và kiến trúc trọng yếu tại đây mang đậm phong cách kiến trúc Ý.

Pyotr đã tái thiết chính phủ theo các mô hình chính trị tiên tiến thời bấy giờ, biến Nga thành một quốc gia quân chủ chuyên chế. Các Điều lệ Quân sự đã chính thức hóa quyền lực tuyệt đối của nhà vua. Ông bãi bỏ Duma Boyar (Hội đồng quý tộc cũ) và thay bằng Thượng viện gồm 9 thành viên với vai trò như một hội đồng nhà nước tối cao, khiến tầng lớp boyar hoàn toàn mất đi tính độc lập. Đất nước được chia lại thành các tỉnh và huyện mới. Dưới sự đốc thúc của Thượng viện, doanh thu từ thuế đã tăng gấp ba lần trong suốt triều đại của ông. Pyotr cũng thắt chặt quy định bắt buộc mọi quý tộc phải phục vụ nhà nước thông qua Bảng xếp hạng quan chế và đồng nhất các thái ấp (votchina) với các bất động sản tư hữu. Ông cũng là người đặt nền móng cho hạm đội hải quân hiện đại, cải tổ lục quân theo chuẩn châu Âu và thành lập các tổ chức giáo dục (như Viện Hàn lâm Khoa học Saint Petersburg). Thời kỳ này, hệ thống chữ viết dân sự được áp dụng và tờ báo Nga đầu tiên, tờ Vedomosti, chính thức ra đời. Pyotr I đặc biệt ưu tiên phát triển khoa học (nhất là địa lý và địa chất), thương mại, đóng tàu và hệ thống giáo dục. Nhờ đó, cứ 10 người Nga thì có 1 người được tiếp nhận giáo dục trên tổng số 15 triệu dân lúc bấy giờ.

Trong công cuộc cải cách, Pyotr cũng thực hiện cải tổ giáo hội. Chính thống giáo Nga bị kiểm soát và biến thành một công cụ hành chính của nhà nước. Ông bãi bỏ chức danh Thượng phụ và thay thế bằng Hội đồng Giáo hội Thánh thiện nhất, một cơ quan tập thể do một quan chức chính phủ đứng đầu.

Dưới thời Pyotr I, khái niệm về sự thống nhất của dân tộc Nga (bao gồm người Đại Nga, người Tiểu Nga, và người Bạch Nga) bắt đầu được hình thành, gắn liền với các công trình của Archimandrite Zacharias Kopystensky và Giám mục Theophan Prokopovich. Những cộng sự đắc lực của ông bao gồm Aleksandr Menshikov, Jacob Bruce, Mikhail Golitsyn và Anikita Repnin. Tuy nhiên, việc lạm dụng lao động nông nô trong công nghiệp đã vô tình củng cố thêm các cấu trúc kinh tế-xã hội cũ. Dù thương mại quốc tế phát triển mạnh nhờ cải cách công nghiệp, nhưng tình trạng nhập siêu kéo dài đã khiến các thương nhân nước ngoài, đặc biệt là người Anh, nắm giữ vai trò chi phối trong nền thương mại Nga.

Năm 1722, Pyotr tận dụng sự suy yếu của vương triều Safavid Ba Tư để bành trướng ảnh hưởng tại khu vực Caucasus và Biển Caspian. Ông lấy Astrakhan làm bàn đạp quân sự và tiến hành cuộc chiến tranh quy mô lớn vào năm 1722–23. Dù đã sáp nhập một số vùng đất của Iran, nhưng sau khi ông qua đời, Nga đã trao trả lại các lãnh thổ này thông qua Hiệp ước Resht (1732) và Hiệp ước Ganja (1735) để đổi lấy sự liên minh của Ba Tư chống lại Đế quốc Ottoman.

Pyotr qua đời vào năm 1725 mà không kịp để lại di chúc truyền ngôi rõ ràng. Sau thời gian ngắn trị vì của vợ ông là Ekaterina I, ngai vàng thuộc về Nữ hoàng Anna. Bà đã làm chậm lại các tiến trình cải cách nhưng lại giành thắng lợi trong cuộc chiến tranh chống lại Ottoman, làm suy yếu đáng kể Hãn quốc Krym – một đồng minh trung thành của Ottoman và là kẻ thù lâu đời của Nga. Vị hoàng đế kế nhiệm, cậu bé sơ sinh Ivan VI, đã bị phế truất và sát hại ngay sau đó. Sự bất bình đối với ảnh hưởng quá lớn của người Đức Baltic trên chính trường đã đưa Elizabeth – con gái của Pyotr I – lên ngôi. Dù Elizabeth rất tích cực ủng hộ nghệ thuật, kiến trúc và khoa học (như việc thành lập Đại học Moskva), bà lại không thực hiện nhiều cải cách cấu trúc lớn. Triều đại kéo dài gần 20 năm của bà cũng ghi dấu sự tham gia thành công về mặt quân sự của Nga trong cuộc Chiến tranh Bảy năm, dù những thắng lợi này không mang lại nhiều lợi thế chính trị sau này.

Ekaterina Đại đế (1762–1796) 

Ekaterina Đại đế vốn là một công chúa người Đức, bà kết hôn với Pyotr III – người thừa kế gốc Đức của vương miện Nga. Sau cái chết của Elizabeth, Ekaterina đã lên nắm quyền sau khi thực hiện một cuộc đảo chính lật đổ người chồng vốn không được lòng dân chúng. Bà đã góp phần phục hưng vị thế của tầng lớp quý tộc Nga bằng cách bãi bỏ chế độ bắt buộc phục vụ nhà nước và giao cho giới quý tộc quyền kiểm soát hầu hết các cơ quan hành chính tại địa phương. Ngoài ra, bà cũng bãi bỏ thuế râu mà Pyotr Đại đế từng thiết lập trước đó.

Về đối ngoại, Ekaterina đã mở rộng ảnh hưởng chính trị của Nga lên các vùng đất thuộc Liên minh Ba Lan và Litva thông qua việc ủng hộ Liên minh Targowica. Tuy nhiên, chi phí cho các chiến dịch quân sự này đã đè nặng lên hệ thống xã hội vốn đã đầy rẫy áp bức, nơi nông nô phải dành gần như toàn bộ thời gian để lao dịch trên đất của chủ sở hữu. Một cuộc khởi nghĩa nông dân quy mô lớn đã bùng nổ vào năm 1773, sau khi Ekaterina hợp pháp hóa việc bán những nông nô tách rời khỏi đất đai. Được dẫn dắt bởi một người Cossack tên là Yemelyan Pugachev với khẩu hiệu "Treo cổ tất cả bọn địa chủ!", quân nổi dậy đã đe dọa đánh chiếm cả Moskva trước khi bị đàn áp tàn khốc. Thay vì áp dụng hình phạt phân thây truyền thống, Ekaterina đã ban hành mật lệnh yêu cầu đao phủ thực hiện án tử hình nhanh chóng để giảm thiểu đau đớn, như một phần trong nỗ lực đưa lòng nhân từ vào luật pháp của bà.

Bà tiếp tục cụ thể hóa tinh thần này bằng cách ra lệnh xét xử công khai Darya Nikolayevna Saltykova, một nữ quý tộc cấp cao, với cáo buộc tra tấn và sát hại nông nô. Mặc dù những cử chỉ này giúp Ekaterina nhận được nhiều thiện cảm từ châu Âu trong Thời kỳ Khai sáng, nhưng bóng ma cách mạng và bạo loạn vẫn luôn ám ảnh bà cùng những người kế vị. Điển hình là con trai bà, Phaolô I, trong triều đại ngắn ngủi của mình đã ban hành hàng loạt sắc lệnh khắt khe nhằm ngăn chặn sự lan truyền ảnh hưởng của Cách mạng Pháp.

Để đảm bảo sự ủng hộ từ giới quý tộc – nền tảng cho quyền lực của mình – Ekaterina buộc phải củng cố đặc quyền của họ, dù cái giá phải trả là sự bần cùng hóa của tầng lớp nông nô và các giai cấp thấp hơn. Tuy nhiên, bà cũng nhận thức được rằng chế độ nông nô sớm muộn gì cũng phải chấm dứt; trong bản Nakaz ("Sắc lệnh") của mình, bà từng viết rằng nông nô "cũng tốt đẹp như chúng ta vậy" – một nhận định vấp phải sự ghê tởm từ giới quý tộc. Về quân sự, Ekaterina đã mở rộng biên giới của Nga về phía nam và phía tây sau khi giành chiến thắng trước Đế quốc Ottoman để chiếm lấy các vùng lãnh thổ gần Biển Đen, đồng thời cùng với Áo và Phổ thực hiện các cuộc chia cắt Ba Lan để sáp nhập lãnh thổ của Liên minh Ba Lan và Litva. Căn cứ vào Hiệp ước Georgievsk ký với Vương quốc Kartli-Kakheti của người Georgia và khát vọng chính trị cá nhân, Ekaterina đã tiến hành cuộc chiến tranh với Ba Tư sau khi quân đội nước này xâm lược miền đông Georgia. Với chiến thắng áp đảo, bà đã thiết lập quyền cai trị của Nga tại đây và trục xuất các đơn vị đồn trú Ba Tư ra khỏi vùng Caucasus.

Chính sách mở rộng này đã đưa Nga trở thành một cường quốc hàng đầu châu Âu, song hành với đó là thời kỳ hoàng kim của văn hóa và Khai sáng Nga. Sau khi bà qua đời vào năm 1796, con trai bà là Phaolô I lên nối ngôi. Năm 1798, ông đã đưa Nga tham gia cuộc chiến của Liên minh thứ hai chống lại nước Cộng hòa Pháp non trẻ. Thống chế lừng danh Aleksandr Suvorov đã dẫn dắt chiến dịch tại Ý và Thụy Sĩ, giáng cho quân Pháp hàng loạt thất bại, tiêu biểu là trận Trebbia năm 1799.

Nửa đầu thế kỷ 19 

Năm 1801, sau hơn bốn năm cầm quyền, Hoàng đế Phaolô đã bị sát hại trong một cuộc đảo chính tại Lâu đài Saint Michael. Con trai ông là Alexander, khi đó 23 tuổi, lên nối ngôi. Lúc này, Nga đang trong tình trạng chiến tranh với Cộng hòa Pháp dưới sự lãnh đạo của Tổng tài thứ nhất Napoléon Bonaparte. Sau khi lên ngôi Hoàng đế, Napoleon đã đánh bại quân Nga tại Austerlitz (1805), Eylau và Friedland (1807). Thất bại tại Friedland buộc Alexander I phải đàm phán cầu hòa; Hòa ước Tilsit sau đó đã dẫn đến sự thành lập liên minh Pháp–Nga chống lại phe Liên minh và Nga đồng ý tham gia Hệ thống Lục địa. Đến năm 1812, Nga đã chiếm đóng nhiều vùng lãnh thổ tại Đông Âu, giành lấy một phần Đông Galicia từ Đế quốc Áo và Bessarabia từ Đế quốc Ottoman; tại Bắc Âu, Nga giành được Đại công quốc Phần Lan từ Thụy Điển sau cuộc Chiến tranh Phần Lan; ngoài ra Nga cũng mở rộng thêm lãnh thổ tại vùng Caucasus.

Do những bất đồng với Hoàng đế Alexander I, năm 1812, Napoleon đã phát động cuộc viễn chinh xâm lược Nga. Đây là một thảm họa đối với Pháp khi quân đội của họ bị tiêu hao sinh lực nghiêm trọng bởi mùa đông Nga. Mặc dù "Đại quân" (Grande Armée) của Napoleon đã tiến vào được Moskva, nhưng chiến lược Vườn không nhà trống của người Nga đã khiến quân xâm lược không thể duy trì hậu cần tại chỗ. Giữa mùa đông khắc nghiệt, hàng vạn binh sĩ Pháp đã bị các nhóm du kích nông dân phục kích và tiêu diệt. Quân đội Nga sau đó đã truy kích tàn quân của Napoleon đến tận cửa ngõ Paris và đóng vai trò chủ chốt trong việc phân chia lại bản đồ châu Âu tại Hội nghị Viên (1815), kết quả là Alexander I trở thành quốc vương của Ba Lan thuộc Nga (Ba Lan Quốc hội). "Liên minh Thần thánh" cũng được tuyên bố thành lập, gắn kết ba cường quốc quân chủ là Áo, Phổ và Nga.

Mặc dù Đế quốc Nga giữ vai trò chính trị hàng đầu trong thế kỷ tiếp theo nhờ công lao đánh bại nước Pháp của Napoleon, nhưng việc duy trì chế độ nông nô đã kìm hãm đáng kể sự phát triển kinh tế. Trong khi tăng trưởng kinh tế ở Tây Âu tăng tốc nhờ Cách mạng Công nghiệp, Nga bắt đầu tụt hậu ngày càng xa, tạo ra những điểm yếu mới cho một đế quốc đang nỗ lực duy trì vị thế cường quốc. Vị thế bề ngoài của Nga đã che lấp đi sự yếu kém của bộ máy chính quyền, tình trạng biệt lập của người dân cùng sự lạc hậu về kinh tế và xã hội. Sau thất bại của Napoleon, Alexander I từng sẵn sàng thảo luận về các cải cách hiến pháp, nhưng dù có một vài thay đổi nhỏ được thực hiện, không có cuộc cải tổ lớn nào thực sự diễn ra.

Alexander I với tư tưởng tự do được kế vị bởi em trai là Nikolai I (1825–1855), người ngay khi vừa lên ngôi đã phải đối mặt với một cuộc nổi dậy. Cội nguồn của cuộc biến loạn này bắt nguồn từ thời Chiến tranh Napoleon, khi nhiều sĩ quan Nga có học thức đã hành quân khắp châu Âu; việc tiếp xúc với Chủ nghĩa tự do phương Tây đã thôi thúc họ tìm kiếm sự thay đổi khi trở về một nước Nga chuyên chế. Kết quả là cuộc Khởi nghĩa tháng Chạp (tháng 12 năm 1825) do một nhóm nhỏ quý tộc tự do và sĩ quan quân đội thực hiện nhằm đưa anh trai của Nikolai là Đại công tước Constantine lên làm quân chủ lập hiến. Cuộc nổi dậy bị dập tắt dễ dàng, nhưng nó đã khiến Nikolai I quay lưng với chương trình hiện đại hóa của Pyotr Đại đế để cổ xúy cho học thuyết Chính thống giáo, Chuyên chế và Dân tộc.

Để ngăn chặn các cuộc nổi dậy tiếp theo, chính quyền đã tăng cường kiểm duyệt, giám sát chặt chẽ các trường phổ thông và đại học. Sách giáo khoa bị nhà nước kiểm soát nghiêm ngặt, và mạng lưới mật thám cảnh sát có mặt ở khắp nơi. Dưới thời Nikolai I, những người có tư tưởng cách mạng bị đày sang Siberia, với hàng trăm nghìn người bị đưa vào các trại lao khổ katorga. Sự đàn áp cuộc nổi dậy đã khiến ngày "Mười bốn tháng Chạp" trở thành một cột mốc đáng nhớ đối với các phong trào cách mạng sau này.

Câu hỏi về con đường phát triển của nước Nga đã thu hút sự chú ý kể từ chương trình hiện đại hóa của Pyotr Đại đế. Một số người ủng hộ việc học tập Tây Âu, trong khi những người khác phản đối và kêu gọi quay lại các giá trị truyền thống. Con đường thứ hai được những người theo Chủ nghĩa thân Slav (Slavophilia) ủng hộ, vốn luôn coi khinh một phương Tây "suy đồi". Những người thân Slav phản đối bộ máy quan liêu và ưu tiên tính tập thể của cộng đồng làng xã Nga thời trung cổ (obshchina hay mir) hơn là chủ nghĩa cá nhân phương Tây. Những học thuyết xã hội cực đoan hơn cũng được các nhân vật cánh tả Nga khởi xướng như Aleksandr Herzen, Mikhail Bakunin và Pyotr Kropotkin.

Chính sách đối ngoại (1800–1864) 

Sau khi quân đội Nga giải phóng Vương quốc Đông Georgia (vốn là đồng minh từ sau Hiệp ước Georgievsk năm 1783) khỏi sự chiếm đóng của Triều đại Qajar vào năm 1802, Nga và Ba Tư đã xung đột trực diện nhằm giành quyền kiểm soát và củng cố vị thế tại Georgia trong cuộc Chiến tranh Nga-Ba Tư (1804–1813). Đồng thời, Nga cũng sa lầy vào cuộc Chiến tranh vùng Caucasus chống lại Vương quốc Hồi giáo Caucasus. Kết thúc cuộc chiến, theo Hiệp ước Gulistan, Ba Tư buộc phải nhượng lại vĩnh viễn vùng Dagestan, Đông Georgia và phần lớn Azerbaijan ngày nay cho Nga. Sau đó, Nga tiếp tục nỗ lực mở rộng xuống phía tây nam bằng cách lấn át Đế quốc Ottoman, sử dụng các vùng đất vừa giành được ở Georgia làm bàn đạp cho mặt trận Caucasus và Anatolia.

Cuối thập niên 1820 là những năm thành công rực rỡ về mặt quân sự của Nga. Dù để mất gần như toàn bộ các lãnh thổ mới sáp nhập trong năm đầu tiên của cuộc Chiến tranh Nga-Ba Tư (1826–1828), Nga vẫn lật ngược thế cờ và kết thúc cuộc chiến với những điều khoản có lợi trong Hiệp ước Turkmenchay, bao gồm việc chính thức sở hữu các vùng đất mà nay là Armenia, Azerbaijan và Tỉnh Iğdır. Trong cuộc Chiến tranh Nga-Thổ (1828–1829), Nga xâm lược vùng đông bắc Anatolia, chiếm đóng các thị trấn chiến lược của Ottoman là Karin và Gümüşhane. Với danh nghĩa là người bảo trợ cho cộng đồng Chính thống giáo Hy Lạp, quân Nga đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ người Hy Lạp vùng Pontus trong khu vực. Sau một thời gian ngắn chiếm giữ, quân đội đế chế đã rút về lại Georgia.

Các hoàng đế Nga cũng đã dập tắt hai cuộc khởi nghĩa lớn tại các vùng lãnh thổ Ba Lan mới sáp nhập: Khởi nghĩa tháng Mười một năm 1830 và Khởi nghĩa tháng Giêng năm 1863. Vào năm 1863, chính quyền Nga đã đẩy giới trí thức và quý tộc nhỏ Ba Lan vào thế phải nổi dậy khi tấn công trực diện vào các giá trị cốt lõi của dân tộc họ như ngôn ngữ, tôn giáo và văn hóa. Pháp, Anh và Áo đã cố gắng can thiệp vào cuộc khủng hoảng này nhưng không thành công. Báo chí và các kênh tuyên truyền của Nga đã lợi dụng cuộc khởi nghĩa này để biện minh cho sự cần thiết của việc thống nhất đế chế. Hệ quả là thực thể chính trị bán tự trị Ba Lan Quốc hội đã mất đi các quyền lợi chính trị và tư pháp đặc thù; chính sách Nga hóa bắt đầu được áp đặt cưỡng bức trong trường học và tòa án. Tuy nhiên, các chính sách Nga hóa tại Ba Lan, Phần Lan và cộng đồng người Đức ở vùng Baltic phần lớn đã thất bại, thậm chí còn tiếp thêm động lực cho các phong trào đối lập chính trị.

Nửa sau thế kỷ 19 

Trong những năm 1854–1855, Nga đối đầu với liên quân Anh, Pháp và Đế quốc Ottoman trong cuộc Chiến tranh Krym và đã nếm mùi thất bại. Chiến sự diễn ra chủ yếu tại Bán đảo Krym và một phần nhỏ ở vùng Baltic trong cuộc Chiến tranh Åland liên quan. Kể từ sau chiến thắng trước Napoleon, Nga luôn được coi là một cường quốc quân sự bất bại; tuy nhiên, thất bại trước liên minh các cường quốc châu Âu trên cả đất liền lẫn đường biển đã phơi bày sự rệu rã của bộ máy cai trị dưới thời Hoàng đế Nikolai I.

Khi Hoàng đế Alexander II lên ngôi vào năm 1855, nhu cầu cải cách đã lan rộng khắp đất nước. Một phong trào nhân đạo đang lên đã chỉ trích chế độ nông nô là kém hiệu quả. Năm 1859, nước Nga có hơn 23 triệu nông nô sống trong điều kiện tồi tệ. Để ngăn chặn kịch bản một cuộc cách mạng lật đổ từ quần chúng, Alexander II đã tiến hành giải phóng nông nô theo lộ trình từ trên xuống, trong đó các điều khoản thực thi được thiết kế để ưu tiên bảo vệ lợi ích của giới chủ đất..

Cuộc cải cách giải phóng nông nô năm 1861 là sự kiện quan trọng nhất trong lịch sử Nga thế kỷ 19, đánh dấu sự kết thúc đặc quyền thống trị của tầng lớp quý tộc điền chủ. Việc giải phóng nông nô đã cung cấp nguồn lao động tự do dồi dào cho các thành phố, thúc đẩy công nghiệp và giúp tầng lớp trung lưu phát triển cả về số lượng lẫn ảnh hưởng. Tuy nhiên, thay vì được nhận đất như một món quà, những nông dân tự do phải trả một loại thuế thân đặc biệt suốt đời cho chính phủ; đổi lại, chính phủ dùng tiền đó để bồi thường hào phóng cho các chủ đất. Trong nhiều trường hợp, nông dân chỉ nhận được những mảnh đất nhỏ và kém màu mỡ nhất. Mọi tài sản chuyển giao cho nông dân đều thuộc sở hữu chung của mir (cộng đồng làng xã) – đơn vị chịu trách nhiệm chia đất và giám sát canh tác. Dù nông nô đã được tự do, nhưng các điều khoản bất lợi đã khiến căng thẳng cách mạng không hề hạ nhiệt. Những người cấp tiến cho rằng nông dân chỉ vừa thoát khỏi xiềng xích cũ để rơi vào cảnh "làm thuê nô lệ" trong thời kỳ cách mạng công nghiệp, và giới tư sản thành thị đã thay thế vị trí của các chủ đất.

Trong nỗ lực mở rộng lãnh thổ, Nga đã giành được vùng Ngoại Mãn Châu từ Nhà Thanh vốn đang suy yếu do cuộc Thái Bình Thiên Quốc. Theo Điều ước Ái Hồn (1858) và Điều ước Bắc Kinh (1860), Nga sở hữu vùng đất mà nay là Primorsky Krai, tạo tiền đề cho việc thành lập tiền đồn Vladivostok trong tương lai. Trong khi đó, nhận thấy vùng vùng đất Nga tại Bắc Mỹ khó có thể phòng thủ, Alexander II đã quyết định bán Alaska cho Hoa Kỳ vào năm 1867 với giá 11 triệu rúp (7,2 triệu đô la)  Ban đầu, nhiều người Mỹ coi vùng đất này là một bãi rác hoang vu và gọi thương vụ này là "Sự điên rồ của Seward" (đặt theo tên Ngoại trưởng William H. Seward, người môi giới hợp đồng); nhưng về sau, nơi đây đã phát hiện ra trữ lượng lớn vàng và dầu mỏ.

Vào cuối thập niên 1870, Nga và Ottoman lại một lần nữa xung đột tại vùng Balkan. Cuộc khủng hoảng Balkan (1875–1877) bùng nổ với hàng loạt cuộc nổi dậy của các dân tộc Slav chống lại ách thống trị của Thổ Nhĩ Kỳ từ thế kỷ 15. Dư luận theo chủ nghĩa dân tộc tại Nga trở thành áp lực lớn, đòi hỏi chính phủ phải giải phóng các tín đồ Cơ đốc giáo vùng Balkan và hỗ trợ Bulgaria cũng như Serbia giành độc lập. Đầu năm 1877, Nga chính thức can thiệp, dẫn đến cuộc Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ (1877–1878). Chỉ trong vòng một năm, quân Nga đã tiến sát Constantinople, buộc Ottoman phải đầu hàng và ký Hiệp ước San Stefano vào tháng 3 năm 1878, thành lập một nước Bulgaria độc lập rộng lớn. Tuy nhiên, trước sự đe dọa chiến tranh từ Anh, nước Nga kiệt quệ đã phải nhượng bộ. Tại Hội nghị Berlin tháng 7 năm 1878, Nga đồng ý thu nhỏ diện tích Bulgaria và thành lập vùng Đông Rumelia tự trị. Kết quả này khiến những người theo chủ nghĩa liên Slav phẫn nộ với Áo-Hung và Đế quốc Đức vì đã không ủng hộ Nga. Dẫu vậy, cuộc chiến cũng đã giúp Serbia, Romania và Montenegro giành được độc lập hoàn toàn.

Một kết quả quan trọng khác của cuộc chiến là việc Nga giành được các tỉnh Batumi, Ardahan và Kars tại vùng Ngoại Caucasus. Để thay thế dòng người tị nạn Hồi giáo chạy sang lãnh thổ Ottoman, chính quyền Nga đã cho định cư một lượng lớn tín đồ Cơ đốc giáo từ nhiều sắc tộc khác nhau tại tỉnh Kars, đặc biệt là người Georgia, người Hy Lạp và người Armenia.

Alexander III 
Năm 1881, Alexander II bị ám sát bởi Narodnaya Volya, một tổ chức khủng bố theo chủ nghĩa hư vô. Ngai vàng được truyền lại cho Alexander III (1881–1894), một quân chủ có tư tưởng phản động, người đã hồi sinh lại phương châm "Chính thống giáo, Chuyên chế và Dân tộc" từ thời Nikolai I. Là một người theo chủ nghĩa thân Slav nhiệt thành, Alexander III tin rằng nước Nga chỉ có thể tránh khỏi hỗn loạn bằng cách tự cách ly khỏi những ảnh hưởng mang tính "phá hoại" từ Tây Âu. Trong triều đại của mình, ông đã thiết lập Liên minh Pháp-Nga nhằm kiềm chế quyền lực đang lên của Đức; hoàn tất việc chinh phạt Trung Á; đồng thời gây áp lực buộc Trung Quốc phải nhượng bộ nhiều quyền lợi quan trọng về lãnh thổ và thương mại. 

Cố vấn có ảnh hưởng lớn nhất của Sa hoàng là Konstantin Pobedonostsev, giáo sư hướng dẫn của cả Alexander III lẫn con trai ông là Nikolai, đồng thời là Tổng kiểm sát viên của Hội đồng Giáo hội từ năm 1880 đến 1895. Pobedonostsev đã tiêm nhiễm vào đầu các học trò hoàng gia nỗi sợ hãi đối với tự do ngôn luận và báo chí, cũng như sự ác cảm với dân chủ, hiến pháp và hệ thống nghị viện. Dưới thời Pobedonostsev, các nhà cách mạng bị đàn áp khốc liệt bởi mật thám của đế chế với hàng nghìn người bị đày biệt xứ sang Siberia, đồng thời chính sách Nga hóa được thực thi gắt gao trên toàn đế quốc.

Chính sách đối ngoại (1864–1907) 
Nga đã không gặp nhiều khó khăn trong việc mở rộng lãnh thổ xuống phía nam, bao gồm cả việc chinh phục Turkestan, cho đến khi Anh bắt đầu lo ngại khi thấy Nga đe dọa Tiểu vương quốc Afghanistan, tạo ra mối nguy gián tiếp cho Ấn Độ thuộc Anh. Điều này dẫn đến hàng thập kỷ đối đầu ngoại giao đầy toan tính giữa hai cường quốc được gọi là Ván Cờ Lớn (Great Game). Cuộc cạnh tranh này còn lan rộng sang các vùng lãnh thổ xa xôi như Ngoại Mông và Tây Tạng thuộc Thanh. Sự đối đầu này phần lớn đã khép lại sau Hiệp ước Anh-Nga năm 1907.

Công cuộc bành trướng vào vùng Siberia bao la diễn ra chậm chạp và tốn kém, nhưng cuối cùng đã trở nên khả thi nhờ việc xây dựng đường sắt Đường sắt xuyên Siberia. Tuyến đường này mở ra lối vào Đông Á, nơi lợi ích của Nga tập trung vào Mông Cổ, Mãn Châu và Đế quốc Đại Hàn. Trước một Trung Quốc quá yếu ớt không thể kháng cự, Nga dần kéo khu vực này vào tầm ảnh hưởng của mình và giành được các thương cảng chiến lược như Cảng Arthur. Năm 1900, Đế quốc Nga xâm lược Mãn Châu như một phần trong nỗ lực can thiệp của Liên quân tám nước chống lại Phong trào Nghĩa Hòa Đoàn. Tuy nhiên, Đế quốc Nhật Bản đã phản đối kịch liệt sự bành trướng của Nga và đánh bại nước này trong cuộc Chiến tranh Nga-Nhật (1904–1905). Sau thất bại của Nga, Nhật Bản nắm quyền kiểm soát Triều Tiên, còn Mãn Châu trở thành vùng đất tranh chấp.

Trong khi đó, Pháp – quốc gia đang ráo riết tìm kiếm đồng minh chống Đức sau năm 1871 – đã thiết lập liên minh quân sự với Nga vào năm 1894. Pháp hỗ trợ Nga bằng các khoản vay quy mô lớn, cung cấp vũ khí, tàu chiến và sự hậu thuẫn về ngoại giao. Khi vấn đề Afghanistan được dàn xếp không chính thức bởi Hiệp ước Anh-Nga năm 1907, Anh, Pháp và Nga ngày càng xích lại gần nhau để đối phó với liên minh Đức và Áo-Hung. Ba cường quốc này sau đó đã tạo thành khối Hiệp ước Tam cường trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất.

Đầu thế kỷ 20 

Năm 1894, Alexander III qua đời, con trai ông là Nikolai II lên nối ngôi với cam kết duy trì chế độ chuyên chế mà cha ông để lại. Tuy nhiên, Nikolai II đã bộc lộ mình là một nhà cai trị kém hiệu quả, và kết cục là vương triều của ông đã bị lật đổ bởi cuộc Cách mạng Nga. Thời kỳ này, cuộc Cách mạng Công nghiệp bắt đầu có những tác động rõ rệt tại Nga, dù vậy, đất nước về cơ bản vẫn là một quốc gia nông nghiệp nghèo nàn.

Từ sau năm 1890, các điều kiện kinh tế dần được cải thiện nhờ việc đưa vào các loại cây trồng mới như củ cải đường và sự phát triển của hệ thống vận tải đường sắt. Tổng sản lượng ngũ cốc và kim ngạch xuất khẩu đều tăng, bất chấp nhu cầu tiêu dùng nội địa tăng cao do bùng nổ dân số. Nhờ vậy, mức sống của nông dân Nga đã có sự cải thiện chậm rãi trong hai thập kỷ cuối cùng trước năm 1914. Các nghiên cứu gần đây về tầm vóc của tân binh quân đội cho thấy họ dần trở nên to lớn và khỏe mạnh hơn. Tuy nhiên, sự phát triển này không đồng đều giữa các vùng, tình trạng nghèo đói vẫn bủa vây vùng Đất đen Trung tâm đông đúc; ngoài ra còn có những đợt suy thoái tạm thời trong các giai đoạn 1891–1893 và 1905–1908.

Vào cuối thế kỷ 19, Đế quốc Nga đã đạt đến diện tích lãnh thổ cực đại với 22.800.000 km², trở thành đế chế lớn thứ ba trong lịch sử thế giới.

Trên chính trường, phe hữu khuynh bao gồm các thành phần phản động trong giới quý tộc luôn ủng hộ các đại địa chủ – những người đang dần bán lại đất đai cho nông dân thông qua Ngân hàng Đất đai Nông dân. Đảng Octobrist là một lực lượng bảo thủ với nòng cốt là chủ đất và doanh nhân; họ chấp nhận cải cách ruộng đất nhưng yêu cầu các chủ sở hữu phải được bồi thường đầy đủ. Trong khi đó, các thành phần tự do trong giới chủ công nghiệp và quý tộc – những người tin vào cải cách xã hội hòa bình và chế độ quân chủ lập hiến – đã thành lập Đảng Dân chủ Hiến pháp (thường gọi là Đảng Kadets).

Về phe tả, Đảng Cách mạng Xã hội (SRs) và Đảng Công nhân Xã hội Dân chủ Nga theo tư tưởng Marxist đều muốn tịch thu đất đai mà không bồi thường. Tuy nhiên, họ vẫn tranh luận về việc nên chia đất trực tiếp cho nông dân (giải pháp của phái Dân túy) hay đưa đất đai vào sở hữu tập thể của địa phương. Đảng Cách mạng Xã hội cũng khác biệt với phái Xã hội Dân chủ ở chỗ họ tin rằng cách mạng phải dựa vào giai cấp công nhân thành thị chứ không phải nông dân.

Năm 1903, tại Đại hội II Đảng Công nhân Xã hội Dân chủ Nga ở London, đảng này đã chia rẽ thành hai phe: phái Menshevik ôn hòa và phái Bolshevik cấp tiến. Phái Menshevik tin rằng giai cấp công nhân Nga chưa đủ lớn mạnh và chủ nghĩa xã hội chỉ có thể đạt được sau một giai đoạn cai trị của nền dân chủ tư sản; do đó họ có xu hướng liên minh với các lực lượng tự do tư sản. Ngược lại, phái Bolshevik dưới sự lãnh đạo của Vladimir Lenin ủng hộ ý tưởng thành lập một nhóm nòng cốt nhỏ gồm các nhà cách mạng chuyên nghiệp, kỷ luật nghiêm minh, đóng vai trò đội tiên phong của giai cấp vô sản để giành lấy chính quyền bằng phương pháp bạo lực.

Thất bại trong cuộc Chiến tranh Nga-Nhật (1904–1905) là một đòn giáng mạnh vào chế độ Sa hoàng, làm gia tăng nguy cơ bất ổn. Tháng 1 năm 1905, sự kiện "chủ nhật đẫm máu" xảy ra khi Linh mục Georgy Gapon dẫn đầu một đoàn người khổng lồ tiến về Cung điện Mùa đông ở Saint Petersburg để dâng thỉnh nguyện thư lên Sa hoàng. Khi đoàn người đến gần cung điện, binh lính đã nổ súng vào đám đông khiến hàng trăm người thiệt mạng. Vụ thảm sát đã khiến quần chúng phẫn nộ tột độ, dẫn đến một cuộc tổng bãi công đòi thành lập một nền cộng hòa dân chủ. Đây chính là khởi đầu của cuộc Cách mạng 1905. Các Xô viết (hội đồng công nhân) xuất hiện ở hầu hết các thành phố để điều hành hoạt động cách mạng. Nước Nga rơi vào tình trạng tê liệt, còn chính phủ thì vô cùng tuyệt vọng.

Vào tháng 10 năm 1905, Nikolai II miễn cưỡng ban hành Tuyên ngôn tháng Mười, chấp thuận thành lập Duma Quốc gia (cơ quan lập pháp). Quyền bầu cử được mở rộng và không có luật nào có hiệu lực nếu không được Duma thông qua. Các nhóm ôn hòa tỏ ra hài lòng, nhưng phái xã hội chủ nghĩa đã bác bỏ những nhượng bộ này vì cho rằng chúng chưa đủ và cố gắng tổ chức các cuộc bãi công mới. Đến cuối năm 1905, nội bộ phe cải cách chia rẽ, vị thế của Sa hoàng được củng cố trở lại, cho phép ông bãi bỏ một phần các quyền lợi đã được nhượng bộ trước đó thông qua bản Hiến pháp Nga 1906.

Chiến tranh, cách mạng và sụp đổ

Nguồn cơn và nguyên nhân 

Trước thềm Chiến tranh Thế giới thứ nhất, Nga cùng với Pháp và Anh là thành viên của khối Hiệp ước Tam cường (Entente). Ba cường quốc này liên minh với nhau nhằm đối trọng với khối Liên minh Trung tâm gồm Đế quốc Đức, Đế quốc Áo-Hung và Vương quốc Ý. Mối quan hệ giữa Nga với Anh vốn luôn bất ổn do những tranh chấp trong cuộc Ván Cờ Lớn tại Trung Á, cho đến khi Hiệp ước Anh-Nga năm 1907 được ký kết, hai bên mới đồng ý gạt bỏ bất đồng để cùng đối phó với thế lực đang lên là Đức. Trong khi đó, quan hệ Pháp - Nga cũng từng khá nguội lạnh trước thập niên 1890, cho đến khi hai nước quyết định thiết lập Liên minh Pháp-Nga để bảo vệ hòa bình khi bị đe dọa.

Ngược lại, quan hệ giữa Nga và khối Liên minh Trung tâm, đặc biệt là Đức và Áo, từng khá gần gũi trong khuôn khổ Liên minh Ba Hoàng đế. Tuy nhiên, quan hệ với Đức ngày càng xấu đi, trong khi những căng thẳng quanh Vấn đề phía Đông đã đẩy quan hệ giữa Nga với Áo-Hung tới bờ vực đổ vỡ. Cuộc Khủng hoảng Bosnia năm 1908 suýt chút nữa đã châm ngòi chiến tranh, và trong giai đoạn 1912–1913, mối quan hệ giữa Saint Petersburg và Vienna luôn căng thẳng tột độ trong suốt thời kỳ Chiến tranh Balkan.

Vụ ám sát người kế vị ngai vàng Áo-Hung, Thái tử Franz Ferdinand, đã đẩy căng thẳng tại châu Âu lên đỉnh điểm, dẫn đến cuộc đối đầu trực diện giữa Áo và Nga. Serbia bác bỏ tối hậu thư của Áo (vốn yêu cầu Serbia phải chịu trách nhiệm về cái chết của thái tử), khiến Áo-Hung cắt đứt quan hệ ngoại giao và tuyên chiến vào ngày 28 tháng 7 năm 1914. Vì tình đoàn kết giữa các dân tộc Slav, Nga đã đứng ra ủng hộ Serbia. Hai ngày sau, Sa hoàng Nikolai II ra lệnh tổng động viên quân đội nhằm gây áp lực buộc Áo-Hung phải thoái lui.

Tuyên chiến 

Đáp lại việc Áo-Hung tuyên chiến với Serbia, Nikolai II đã ra lệnh huy động 4,9 triệu quân. Đế quốc Đức, với tư cách đồng minh của Áo-Hung, coi hành động quân sự này là một mối đe dọa trực tiếp và tuyên chiến với Nga vào ngày 1 tháng 8 năm 1914. Đế quốc Áo-Hung cũng nối gót Đức, tuyên chiến với Nga vào ngày 6 tháng 8. Vào thời điểm đó, người dân Nga sục sôi tinh thần yêu nước và tâm lý bài Đức, thậm chí cái tên thủ đô Saint Petersburg vì nghe "quá Đức" nên đã được đổi thành Petrograd.

Ngay sau khi Nga tham chiến, Pháp cũng chính thức nhập cuộc. Trước đó, Bộ Tổng tham mưu Đức đã vạch ra Kế hoạch Schlieffen nhằm đánh bại Pháp chớp nhoáng thông qua việc mượn đường nước Bỉ trung lập, sau đó mới dồn quân sang phía đông để tấn công Nga – quốc gia có quân đội khổng lồ nhưng tốc độ động viên chậm hơn nhiều.

Các mặt trận tác chiến

Mặt trận Đức 

Đến tháng 8 năm 1914, Nga tiến hành xâm lược tỉnh Đông Phổ của Đức với tốc độ bất ngờ. Tuy nhiên, chiến dịch đã kết thúc bằng thất bại nhục nhã tại Trận Tannenberg do các bức điện quân sự được gửi đi mà không có dây dẫn và thiếu mã hóa, dẫn đến việc toàn bộ Quân đoàn 2 bị tiêu diệt. Nga tiếp tục gánh chịu những tổn thất nặng nề tại vùng Hồ Masurian; lần thứ nhất kết thúc với 100.000 thương vong; và lần thứ hai con số này lên tới 200.000 người. Đến tháng 10, Quân đoàn 9 của Đức đã áp sát Warsaw, trong khi Quân đoàn 10 mới thành lập của Nga phải rút lui khỏi biên giới Đông Phổ. Đại công tước Nikolai, tổng tư lệnh quân đội Nga, khi đó đã ra lệnh tấn công vùng Silesia với các Quân đoàn 5, 4 và 9. Quân đoàn 9 của Đức do Mackensen chỉ huy đã rút khỏi chiến tuyến tại Galicia để tập trung quân giữa hai thành phố Posen và Thorn. Cuộc tiến công diễn ra vào ngày 11 tháng 11 đánh vào sườn phải và phía sau quân chủ lực Nga; Quân đoàn 1 và Quân đoàn 2 của Nga bị tổn thất nặng nề, riêng Quân đoàn 2 suýt bị bao vây hoàn toàn tại Łódź vào ngày 17 tháng 11.

Kiệt quệ sau các cuộc giao tranh, quân đội Nga bắt đầu thực hiện Cuộc đại rút lui khỏi vùng Ba Lan thuộc Nga, tạo điều kiện cho Đức chiếm đóng nhiều thành phố, bao gồm cả Warsaw vào ngày 5 tháng 8 năm 1915. Cùng tháng đó, Sa hoàng đã cách chức Đại công tước Nikolai và trực tiếp nắm quyền tổng chỉ huy quân đội; đây được coi là một bước ngoặt sai lầm, mở đầu cho những thảm họa tồi tệ nhất của quân đội Nga. Nga mất toàn bộ lãnh thổ Ba Lan và Lithuania, một phần các tỉnh Baltic và Grodno, cùng một phần các tỉnh Volhynia và Podolia thuộc Ukraine ngày nay. Sau đó, mặt trận với Đức duy trì trạng thái ổn định cho đến tận năm 1917.

Mặt trận Áo-Hung 

Đế quốc Áo-Hung tuyên chiến với Nga vào ngày 6 tháng 8. Ngày 20 tháng 8, quân Nga bắt đầu xâm chiếm vùng Galicia (lúc đó thuộc quyền kiểm soát của Áo) và đánh bại quân đội Áo-Hung tại Lemberg, dẫn đến việc Nga chiếm đóng toàn bộ vùng này. Trong khi vây hãm pháo đài Premissel, nỗ lực đánh chiếm lần đầu đã thất bại, nhưng đợt tấn công thứ hai vào tháng 3 năm 1915 đã giúp quân Nga làm chủ được đồn lũy này. Tuy nhiên, vào ngày 2 tháng 5, phòng tuyến của Nga đã bị liên quân Áo-Đức chọc thủng, buộc họ phải rút lui từ tuyến Gorlice đến Tarnów và để mất pháo đài Premissel.

Ngày 4 tháng 6 năm 1916, Tướng Aleksei Brusilov phát động một cuộc tấn công quy mô lớn nhắm vào Kovel. Chiến dịch này là một thành công rực rỡ khi bắt sống 76.000 tù binh trong đợt tấn công chính và 1.500 người tại đầu cầu của Áo. Tuy nhiên, đà tiến công bị chững lại do thiếu hụt đạn dược và vật tư tiếp tế. Cuộc tấn công mang tên Brusilov được coi là đòn đánh hiệu quả nhất của phe Hiệp ước trong Thế chiến I, thực tế đã tiêu diệt quân đội Áo-Hung với tư cách là một lực lượng tác chiến độc lập. Dẫu vậy, cái giá phải trả là quá đắt với khoảng 1 triệu quân Nga thương vong, khiến lực lượng này không thể phục hồi hay thực hiện thêm bất kỳ cuộc tấn công lớn nào sau đó.

Mặt trận Thổ Nhĩ Kỳ 

Ngày 29 tháng 10 năm 1914, tiền đề cho mặt trận Nga–Thổ xuất hiện khi hạm đội Thổ Nhĩ Kỳ, với sự hỗ trợ của Đức, đã mở một cuộc oanh tạc các thành phố ven biển của Nga như Odessa, Sevastopol, Novorossiysk, Feodosia, Kerch và Yalta. Sự kiện này khiến Nga tuyên chiến với Đế quốc Ottoman vào ngày 2 tháng 11. Tháng 12 năm 1914, Nga giành thắng lợi lớn tại Trận Sarikamish, nơi Tướng Nikolai Yudenich đánh bại cánh quân của Enver Pasha. Yudenich tiếp tục chiếm được Köprüköy vào tháng 1 năm 1916 và chiếm Erzurum một tháng sau đó.

Hạm đội Biển Đen của Hải quân Nga giữ thế phòng ngự trong năm 1914, nhưng tình hình đã thay đổi vào mùa xuân năm 1915 khi Bộ Tổng tư lệnh ra lệnh cho hạm đội tấn công bờ biển Thổ Nhĩ Kỳ để hỗ trợ cuộc đổ bộ của phe Hiệp ước vào Gallipoli. Dù các cuộc đột kích đường biển của Nga không tạo ra thay đổi đáng kể cho cục diện tại Gallipoli, nhưng chúng đã rất thành công trong việc làm gián đoạn nguồn cung cấp than từ Anatolia về Constantinople. Tình trạng thiếu hụt nhiên liệu do các cuộc tấn công bằng tàu ngầm và tàu khu trục của Nga đã đe dọa trực tiếp đến khả năng tiếp tục tham chiến của Đế quốc Ottoman.

Khủng hoảng trong lòng đế quốc 

Đến giữa năm 1915, tác động tiêu cực của chiến tranh đã làm suy sụp tinh thần dân chúng. Lương thực và nhiên liệu rơi vào tình trạng khan hiếm, thương vong tăng cao và lạm phát leo thang phi mã. Các cuộc đình công nổ ra liên tiếp trong tầng lớp công nhân nhà máy có mức lương thấp; đồng thời xuất hiện những báo cáo về sự bất ổn trong tầng lớp nông dân – những người đang khao khát một cuộc cải cách quyền sở hữu đất đai. Trước tình hình đó, Sa hoàng quyết định trực tiếp nắm quyền chỉ huy quân đội và ra mặt trận, để lại Hoàng hậu Alexandra điều hành thủ đô. Tại đây, bà đã chịu ảnh hưởng nặng nề từ tu sĩ Grigori Rasputin (1869–1916). Việc Rasputin bị một nhóm quý tộc ám sát vào cuối năm 1916 cũng không thể cứu vãn được uy tín đã mất của Sa hoàng.

Sự chấm dứt của chế độ quân chủ 

Vào ngày 3 tháng 3 năm 1917, đúng ngày Ngày Quốc tế Phụ nữ, một cuộc đình công đã được tổ chức tại một nhà máy ở thủ đô, kéo theo hàng nghìn người xuống đường tại Petrograd để phản đối tình trạng thiếu hụt lương thực. Một ngày sau đó, số người biểu tình đã tăng lên tới hai trăm nghìn người, yêu cầu Nga rút khỏi chiến tranh và lật đổ Sa hoàng. 80.000 binh sĩ Nga – chiếm một nửa lực lượng được điều động để vãn hồi trật tự – đã tham gia đình công và từ chối mệnh lệnh của các sĩ quan cấp cao. Mọi biểu tượng của đế chế bị đập phá và đốt cháy. Thủ đô rơi vào tình trạng mất kiểm soát, bị bủa vây bởi các cuộc biểu tình và xung đột.

Tại thành phố Pskov, cách thủ đô  về phía tây nam, nhiều tướng lĩnh và chính trị gia đã khuyên Sa hoàng nên thoái vị để nhường ngôi cho Thái tử; Nikolai II chấp thuận, nhưng ông lại trao ngai vàng cho em trai là Đại công tước Michael như một người kế vị hợp pháp. Tuy nhiên, Michael tuyên bố rằng ông sẽ chỉ lên ngôi nếu được sự đồng thuận từ một hội đồng lập hiến. Thể chế chính trị xuất hiện sau đó được gọi là "tình trạng hai chính quyền", với sự tồn tại song song của Chính phủ Lâm thời Nga và các Xô viết (hội đồng). Khung pháp lý của Nga vẫn ở trạng thái lơ lửng cho đến khi Alexander Kerensky chính thức xác nhận vị thế của Nga là một quốc gia cộng hòa vào ngày 1 tháng 9. Vào tháng 7 năm 1918, sau cuộc Cách mạng tháng Mười, gia đình Romanov đã bị những người Bolshevik hành quyết tại Yekaterinburg.

Lãnh thổ 

Vào cuối thế kỷ 19, diện tích của đế quốc đạt khoảng , chiếm gần một phần sáu diện tích đất liền của Trái Đất; đế quốc duy nhất sánh được với Nga về quy mô vào thời điểm đó là Đế quốc Anh. Phần lớn dân số sinh sống tại phần lãnh thổ thuộc châu Âu. Có hơn 100 nhóm sắc tộc khác nhau sinh sống trong Đế quốc Nga, trong đó người Nga chiếm khoảng 45% dân số.

Sự phát triển lãnh thổ 

Từ năm 1860 đến 1905, Đế quốc Nga sở hữu tất cả các lãnh thổ của Liên bang Nga ngày nay, ngoại trừ Tỉnh Kaliningrad, Quần đảo Kuril và Tuva. Năm 1905, Nga mất phía nam Sakhalin vào tay Đế quốc Nhật Bản, nhưng lại giành được Tuva làm vùng bảo hộ vào năm 1914. Trước năm 1917, Đế quốc Nga bao gồm hầu hết vùng Dnieper Ukraina, Belarus (một phần của Đại công quốc Litva cũ), Bessarabia, Đại công quốc Phần Lan, Armenia, Azerbaijan, Georgia, các quốc gia Trung Á thuộc Turkestan thuộc Nga, hầu hết các Tỉnh Baltic, một phần đáng kể của Ba Lan, và các tỉnh cũ của Ottoman gồm Ardahan, Artvin, Iğdır, Kars, và phần đông bắc của Erzurum.

Henry Kissinger lưu ý rằng phương thức mở rộng lãnh thổ của Đế quốc Nga có thể so sánh với cách Hoa Kỳ đã thực hiện. Chính khách Nga Alexander Gorchakov biện minh cho sự bành trướng của Nga là phù hợp với thuyết Vận mệnh hiển nhiên (Manifest destiny) của Hoa Kỳ; theo ông, sự mở rộng lãnh thổ của Nga chỉ gặp phải các xã hội du mục hoặc phong kiến, điều này tương đồng một cách đáng kinh ngạc với công cuộc mở rộng lãnh thổ về phía Tây của Hoa Kỳ.

Từ năm 1742 đến 1867, Công ty Nga-Mỹ quản lý Alaska như một thuộc địa. Công ty này cũng thiết lập các khu định cư tại Hawaii, bao gồm Pháo đài Elizabeth (1817), và xa về phía nam Bắc Mỹ tới tận Thuộc địa Pháo đài Ross (thành lập năm 1812) tại Quận Sonoma, California, ngay phía bắc San Francisco.

Sau thất bại của Thụy Điển trong Chiến tranh Phần Lan (1808–1809) và việc ký kết Hiệp ước Fredrikshamn vào ngày 17 tháng 9 năm 1809, nửa phía đông của Thụy Điển (khu vực sau đó trở thành Phần Lan) được sáp nhập vào Đế quốc Nga dưới dạng một Đại công quốc tự trị. Sa hoàng cai trị Phần Lan với tư cách là một quân chủ bán lập hiến thông qua Toàn quyền Phần Lan và một Thượng viện bản địa do ông bổ nhiệm. Sa hoàng chưa bao giờ công nhận rõ ràng Phần Lan là một quốc gia hợp hiến theo đúng nghĩa, mặc dù các thần dân Phần Lan của ông dần coi đại công quốc này là một thực thể như vậy.

Sau Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ (1806–1812) và Hiệp ước Bucharest (1812), các phần phía đông của Thân vương quốc Moldavia (một chư hầu của Ottoman), cùng với một số khu vực trước đây chịu sự cai trị trực tiếp của Ottoman, đã rơi vào tay đế quốc Nga. Khu vực này (Bessarabia) là một trong những lãnh thổ cuối cùng mà Đế quốc Nga giành được ở châu Âu. Tại Hội nghị Viên (1815), Nga giành được chủ quyền đối với cái gọi là Ba Lan Quốc hội, trên giấy tờ là một vương quốc tự trị nằm trong Liên minh cá nhân với Nga. Tuy nhiên, quyền tự trị này đã bị xói mòn sau Khởi nghĩa tháng Mười một năm 1831 và cuối cùng hoàn toàn bị bãi bỏ vào năm 1867.

Đế quốc Nga dần mở rộng và củng cố quyền kiểm soát đối với vùng Caucasus trong suốt thế kỷ 19, đoạt được những vùng lãnh thổ của Ba Tư thông qua Chiến tranh Nga-Ba Tư (1804–13), Chiến tranh Nga-Ba Tư (1826–28) và các hiệp ước tương ứng là Gulistan và Turkmenchay, cũng như thông qua cuộc Chiến tranh Caucasus (1817–1864).

Đế quốc Nga mở rộng ảnh hưởng và sở hữu tại Trung Á, đặc biệt vào cuối thế kỷ 19, chinh phục phần lớn Turkestan thuộc Nga vào năm 1865 và tiếp tục bổ sung lãnh thổ cho đến tận năm 1885.

Các hòn đảo Bắc Cực mới được phát hiện cũng trở thành một phần của Đế quốc Nga: Quần đảo New Siberian từ đầu thế kỷ 18; Severnaya Zemlya ("Vùng đất của Hoàng đế Nikolai II") được vẽ bản đồ và tuyên bố chủ quyền lần đầu vào năm 1913.

Trong Thế chiến I, Nga chiếm đóng một thời gian ngắn một phần nhỏ của Đông Phổ, sau đó là một phần của Đức; một phần đáng kể của Galicia thuộc Áo; và phần lớn lãnh thổ của Armenia thuộc Ottoman. Mặc dù Liên bang Nga hiện đại kiểm soát Tỉnh Kaliningrad (vốn bao gồm phần phía bắc của Đông Phổ), khu vực này khác với vùng đất mà đế quốc chiếm được năm 1914.

Các vùng lãnh thổ thuộc đế quốc 

Căn cứ Điều 1 của Luật Cơ bản, Đế quốc Nga là một quốc gia thống nhất và không thể chia cắt. Ngoài ra, Điều 26 quy định rằng: 'Ngai vàng Đế quốc Nga không thể tách rời khỏi Vương quốc Ba Lan và Đại công quốc Phần Lan'. Mối quan hệ với Đại công quốc Phần Lan còn được điều chỉnh bởi Điều 2: 'Đại công quốc Phần Lan là một bộ phận không thể tách rời của Nhà nước Nga; trong các vấn đề nội trị, xứ này được quản lý theo các quy chế đặc biệt dựa trên những đạo luật riêng', cũng như tuân theo đạo luật ngày 10 tháng 6 năm 1910.

"Từ năm 1744 đến năm 1867, đế quốc cũng kiểm soát vùng Châu Mỹ thuộc Nga. Ngoại trừ vùng lãnh thổ này – ngày nay là Alaska – Đế quốc Nga là một khối lục địa liền mạch trải dài từ châu Âu sang châu Á. Đặc điểm này khiến nó khác biệt so với các đế quốc thực dân cùng thời. Hệ quả là, trong khi các đế quốc Anh và Pháp suy tàn vào thế kỷ 20, phần lớn lãnh thổ của Đế quốc Nga vẫn duy trì sự gắn kết, ban đầu là dưới hình thức Liên Xô, và sau năm 1991 là trong khuôn khổ Liên bang Nga với quy mô thu hẹp hơn.

Ngoài ra, đế quốc đôi khi cũng kiểm soát các vùng lãnh thổ tô nhượng, tiêu biểu là Lãnh thổ Quan Đông và Đường sắt Đông Trung Quốc – cả hai đều do nhà Thanh (Trung Quốc) nhượng lại – cũng như Tô giới Nga tại Thiên Tân.

Năm 1815, doanh nhân người Nga Georg Anton Schäffer đã đến Kauai và đàm phán một hiệp ước bảo hộ với thống đốc đảo Kaumualii (chư hầu của Vua Kamehameha I của Hawaii), tuy nhiên Sa hoàng đã từ chối phê chuẩn hiệp ước này.

Năm 1889, nhà thám hiểm người Nga Nikolay Ivanovitch Achinov đã cố gắng thiết lập một thuộc địa tại châu Phi tên là Sagallo, nằm bên Vịnh Tadjoura thuộc Djibouti ngày nay. Tuy nhiên, nỗ lực này đã vấp phải sự phản đối quyết liệt từ người Pháp, dẫn đến việc Pháp điều hai pháo hạm tới tấn công thuộc địa. Sau một thời gian kháng cự ngắn ngủi, thuộc địa này đầu hàng và những người định cư Nga bị trục xuất về Odessa.

Chính quyền và hành chính 

Từ khi thành lập cho đến cuộc Cách mạng 1905, Đế quốc Nga được lãnh đạo bởi Hoàng đế (cũng được gọi là sa hoàng), người cai trị như một quân chủ chuyên chế tuyệt đối. Sau Cách mạng 1905, Nga phát triển một loại hình chính quyền mới rất khó phân loại. Trong cuốn Almanach de Gotha năm 1910, Nga được mô tả là "một nền quân chủ lập hiến dưới quyền một Sa hoàng chuyên chế". Sự mâu thuẫn trong thuật ngữ này cho thấy sự khó khăn khi định nghĩa chính xác hệ thống mang tính chuyển tiếp và sui generis (đặc thù/độc nhất) được thiết lập tại Đế quốc Nga sau tháng 10 năm 1905. Trước thời điểm này, các luật cơ bản của Nga mô tả quyền lực của hoàng đế là "chuyên chế và vô hạn". Sau tháng 10 năm 1905, mặc dù tước hiệu của nhà vua vẫn là "Hoàng đế và Quân chủ chuyên chế của toàn nước Nga", các luật cơ bản đã được sửa đổi bằng cách loại bỏ từ vô hạn.

Dù hoàng đế vẫn giữ nhiều đặc quyền cũ, bao gồm quyền phủ quyết tuyệt đối với mọi đạo luật, ông cũng chấp thuận việc thành lập một nghị viện dân cử, nơi mà nếu không có sự đồng thuận của nó thì không đạo luật nào được ban hành tại Nga. Điều này không có nghĩa là chế độ ở Nga đã thực sự trở thành hợp hiến, chứ chưa nói đến là theo thể chế đại nghị. Tuy nhiên, chế độ "chuyên chế vô hạn" đã nhường chỗ cho một chế độ "chuyên chế tự giới hạn". Việc chế độ chuyên chế này bị giới hạn vĩnh viễn bởi những thay đổi mới hay chỉ phụ thuộc vào sự tùy ý của người cai trị đã trở thành chủ đề tranh cãi gay gắt giữa các đảng phái đối lập trong nước. Do đó, hệ thống chính quyền Nga lúc bấy giờ có lẽ được định nghĩa chính xác nhất là "một nền quân chủ hạn chế dưới quyền một hoàng đế chuyên chế".

Hầu hết các nhà lãnh đạo Nga đều tuân thủ một dạng chủ nghĩa bảo thủ hoặc chủ nghĩa truyền thống, mặc dù đôi khi chấp nhận cải cách. Chủ nghĩa bảo thủ này dựa trên sự chống đối chủ nghĩa duy lý của giới trí thức, tính sùng đạo của Chính thống giáo Nga, tính truyền thống bắt nguồn từ các điền trang sử dụng sức lao động nông nô, và chủ nghĩa quân phiệt của tầng lớp sĩ quan quân đội. Về mặt tư tưởng, Nga tránh việc tiếp nhận trọn vẹn phong trào Khai sáng châu Âu vốn ưu tiên chủ nghĩa duy lý, thay vào đó họ ưa chuộng chủ nghĩa lãng mạn về một quốc gia dân tộc lý tưởng hóa, phản ánh niềm tin, giá trị và hành vi đặc thù của dân tộc họ. Khái niệm "tiến bộ" theo kiểu tự do đã bị thay thế bởi quan niệm hiện đại hóa bảo thủ, dựa trên việc áp dụng công nghệ hiện đại để phục vụ hệ thống sẵn có. Viễn cảnh hiện đại hóa để phục vụ chế độ chuyên chế đã khiến trí thức xã hội chủ nghĩa Aleksandr Herzen lo sợ; ông từng cảnh báo về một nước Nga được cai trị bởi một "Thành Cát Tư Hãn với chiếc máy điện báo".

Hoàng đế 

Pyotr Đại đế đã thay đổi tước hiệu từ sa hoàng sang hoàng đế nhằm củng cố vị thế của Nga trong hệ thống các quốc gia châu Âu. Mặc dù các nhà cai trị sau này không từ bỏ tước hiệu mới, nhưng quân chủ Nga vẫn thường được gọi là Sa hoàng hoặc Nữ hoàng (Tsaritsa) cho đến khi chế độ đế quốc bị bãi bỏ trong cuộc Cách mạng tháng Hai năm 1917. Trước khi Tuyên ngôn tháng Mười được ban hành, Hoàng đế cai trị như một quân chủ chuyên chế tuyệt đối, quyền lực của ông chỉ chịu hai giới hạn duy nhất, cả hai đều nhằm bảo vệ hệ thống hiện hành: Hoàng đế và phối ngẫu đều phải thuộc về Chính thống giáo Nga, và ông phải tuân thủ Luật thừa kế Pauline do Pavel I thiết lập. Ngoài những điều này ra, quyền lực của nhà cai trị chuyên chế Nga gần như là vô hạn.

Vào ngày 17 tháng 10 năm 1905, tình thế đã thay đổi: Hoàng đế tự nguyện giới hạn quyền lập pháp của mình bằng sắc lệnh quy định rằng không một biện pháp nào được trở thành luật nếu không có sự đồng thuận của Duma Quốc gia, một quốc hội dân cử tự do được thành lập theo Luật Cơ bản ban hành ngày 28 tháng 4 năm 1906. Tuy nhiên, ông vẫn giữ quyền giải tán Duma mới thành lập này và đã thực thi quyền đó hơn một lần. Ông cũng giữ quyền phủ quyết tuyệt đối đối với mọi đạo luật, và chỉ ông mới có quyền khởi xướng bất kỳ thay đổi nào đối với chính Luật Cơ bản. Các bộ trưởng chỉ chịu trách nhiệm trước ông, chứ không phải trước Duma hay bất kỳ cơ quan nào khác; Duma có thể chất vấn nhưng không có quyền bãi nhiệm họ. Do đó, mặc dù quyền lực cá nhân của Hoàng đế đã bị giới hạn về phạm vi sau ngày 28 tháng 4 năm 1906, nhưng chúng vẫn còn rất to lớn.

Hội đồng Đế quốc 

Theo Luật Cơ bản sửa đổi ngày 20 tháng 2 năm 1906, Hội đồng Nhà nước được liên kết với Duma để trở thành một Thượng viện lập pháp; kể từ thời điểm này, quyền lập pháp thường được Hoàng đế thực thi chỉ khi có sự phối hợp với cả hai viện. Hội đồng Đế quốc (hay Hội đồng Hoàng gia), được tái cơ cấu cho mục đích này, bao gồm 196 thành viên, trong đó 98 người do Hoàng đế chỉ định và 98 người được bầu chọn. Các bộ trưởng, cũng do chỉ định, là thành viên mặc nhiên (ex officio) của Hội đồng này. 

Trong số các thành viên được bầu: 3 người đại diện cho giới giáo sĩ "đen" (tu sĩ dòng), 3 người từ giáo sĩ "trắng" (giáo sĩ triều), 18 người từ các hội quý tộc, 6 người từ viện hàn lâm khoa học và các trường đại học, 6 người từ các phòng thương mại, 6 người từ các hội đồng công nghiệp, 34 người từ các zemstvo (hội đồng tự quản địa phương), 16 người từ các chính quyền địa phương nơi không có zemstvo, và 6 người đại diện cho Ba Lan. Là một cơ quan lập pháp, quyền hạn của Hội đồng ngang hàng với Duma; tuy nhiên trên thực tế, cơ quan này hiếm khi khởi xướng các đạo luật.

Duma Quốc gia 

Duma Đế quốc (Gosudarstvennaya Duma) đóng vai trò là hạ viện của nghị viện Nga, bao gồm 442 thành viên (kể từ sắc lệnh ngày 2 tháng 6 năm 1907) được bầu chọn thông qua một quy trình vô cùng phức tạp. Cơ cấu thành viên bị thao túng nhằm đảm bảo đa số áp đảo cho tầng lớp giàu có (đặc biệt là giới chủ đất) và đại diện của người Nga, gây bất lợi cho các dân tộc bị trị khác trong đế quốc. Mỗi tỉnh, ngoại trừ vùng Trung Á, bầu ra một số lượng thành viên nhất định; bổ sung vào đó là các đại diện từ một số thành phố lớn. Các thành viên Duma được chọn bởi các đại cử tri đoàn, và các đại cử tri này lại được bầu bởi hội đồng của ba đẳng cấp: chủ đất, thị dân và nông dân. Trong các hội đồng này, những chủ đất giàu nhất trực tiếp tham dự, trong khi những chủ đất nhỏ hơn cử đại diện thay mặt. Cư dân thành thị được chia thành hai hạng dựa trên tài sản chịu thuế và bầu trực tiếp đại biểu vào cử tri đoàn cấp tỉnh (Guberniya). Nông dân được đại diện bởi các đại biểu do các đơn vị hành chính cấp xã gọi là Volost lựa chọn. Công nhân được đối xử theo cơ chế đặc biệt: mỗi cơ sở công nghiệp sử dụng 50 nhân công trở lên sẽ bầu một hoặc nhiều đại biểu vào đại cử tri đoàn.

Tại chính các đại cử tri đoàn, việc bầu chọn thành viên Duma diễn ra theo hình thức bỏ phiếu kín và quyết định theo đa số thường. Vì đa số cử tri là các thành phần bảo thủ (các chủ đất và đại biểu thành thị), phe cấp tiến hầu như không có cơ hội được đại diện. Việc Duma vẫn có những thành phần cấp tiến chủ yếu là nhờ quy chế bầu cử đặc biệt dành cho bảy thành phố lớn nhất — Saint Petersburg, Moskva, Kiev, Odessa, Riga, cùng các thành phố Ba Lan là Warsaw và Łódź. Các thành phố này bầu trực tiếp đại biểu vào Duma, và mặc dù phiếu bầu bị phân chia (dựa trên tài sản chịu thuế) theo hướng có lợi cho người giàu, nhưng mỗi hạng cử tri đều bầu ra số lượng đại biểu như nhau.

Hội đồng Bộ trưởng 

Năm 1905, Hội đồng Bộ trưởng (Sovyet Ministrov) được thành lập dưới quyền một Chủ tịch Hội đồng, đánh dấu sự xuất hiện lần đầu tiên của chức vụ Thủ tướng tại Nga. Hội đồng này bao gồm tất cả các bộ trưởng và người đứng đầu các cơ quan chính yếu khác. Các bộ bao gồm:
 Bộ Cung đình
 Bộ Ngoại giao;
 Bộ Chiến tranh;
 Bộ Hải quân;
 Bộ Tài chính;
 Bộ Thương mại và Công nghiệp (thành lập năm 1905);
 Bộ Nội vụ (bao gồm cảnh sát, y tế, kiểm duyệt và báo chí, bưu chính viễn thông, tôn giáo nước ngoài, thống kê);
 Bộ Nông nghiệp và Tài sản Nhà nước;
 Bộ Giao thông;
 Bộ Tư pháp;
 Bộ Giáo dục Quốc gia.

Công nghị Thánh 

Công nghị Rất Thánh (Most Holy Synod, thành lập năm 1721) là cơ quan lãnh đạo cao nhất của Giáo hội Chính thống giáo Nga. Đứng đầu tổ chức này là một Tổng kiểm sát viên (người đại diện thế tục cho Hoàng đế, không phải chức sắc tôn giáo). Các thành viên của Hội đồng bao gồm ba vị Giám mục đô thành của Moskva, Saint Petersburg và Kiev, Tổng giám mục của Gruzia, cùng một số giám mục khác tham gia theo cơ chế luân phiên.

Thượng viện 
Thượng viện Điều hành (Pravitelstvuyushchi Senat), được thiết lập từ thời cải cách chính phủ của Pyotr Đại đế, bao gồm các thành viên do Hoàng đế trực tiếp bổ nhiệm. Cơ quan này được chia thành nhiều ban khác nhau để thực hiện hàng loạt chức năng quan trọng:
 Là Tòa phá án (tòa giám đốc thẩm) tối cao.
 Là cơ quan kiểm toán nhà nước.
 Là tòa án cấp cao chuyên xét xử các tội phạm chính trị.
 Một ban chuyên trách quản lý về hệ thống huy hiệu và tước vị hoàng gia.

Thượng viện cũng nắm quyền phán quyết cuối cùng trong mọi tranh chấp hành chính, đặc biệt là các mâu thuẫn giữa chính quyền trung ương và các cơ quan tự quản địa phương. Cuối cùng, Thượng viện có quyền công bố các đạo luật mới – một chức năng mà về lý thuyết mang lại cho nó quyền lực tương tự như Tòa án Tối cao Hoa Kỳ: quyền bác bỏ các biện pháp hoặc quyết định trái với Luật Cơ bản.

Phân chia hành chính 

Tính đến năm 1914, lãnh thổ Nga được chia thành 81 tỉnh (guberniya), 20 vùng (oblast) và 1 quận (okrug). Ngoài ra còn có các nhà nước chư hầu và lãnh thổ bảo hộ như Tiểu vương quốc Bukhara, Hãn quốc Khiva, và sau năm 1914 là Tuva (Uriankhai).

Kinh tế 

Trước cuộc giải phóng nông nô năm 1861, nền kinh tế Nga chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Theo cuộc tổng điều tra dân số năm 1897, có tới 95% dân số Nga sinh sống ở các vùng nông thôn. Sa hoàng Nikolai I từng nỗ lực hiện đại hóa đất nước để giảm bớt sự lệ thuộc quá mức vào một ngành kinh tế duy nhất này. 

Dưới triều đại của Alexander III, nhiều cuộc cải cách quan trọng đã diễn ra. Ngân hàng Đất đai Nông dân được thành lập năm 1883 để cung cấp các khoản vay cho nông dân Nga, cả dưới tư cách cá nhân lẫn theo cộng đồng (communes). Năm 1885, Ngân hàng Đất đai Quý tộc ra đời, thực hiện các khoản cho vay với lãi suất ưu đãi cho tầng lớp quý tộc điền chủ. Đến năm 1886, chính quyền chính thức bãi bỏ thuế thân.

Khi Ivan Vyshnegradsky được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Tài chính vào năm 1886, ông đã gia tăng áp lực lên nông dân bằng cách tăng thuế đất và siết chặt các quy định về thu hoạch ngũ cốc. Những chính sách này đã dẫn đến nạn đói thảm khốc giai đoạn 1891–1892, khiến 400.000 người chết. Người kế nhiệm Vyshnegradsky là Bá tước Sergei Witte vào năm 1892. Witte bắt đầu bằng việc tăng ngân sách nhà nước thông qua quyền độc quyền kinh doanh rượu, mang về 300 triệu rúp vào năm 1894. Tuy nhiên, những cải cách này vô tình đẩy nông dân trở lại tình cảnh gần như là nông nô một lần nữa. Đến năm 1900, một tầng lớp nông dân giàu có (gọi là kulak) đã hình thành, dù họ chiếm chưa đến 20% dân số. Thuế thu nhập sau đó được ban hành vào năm 1916.

Nông nghiệp 

Nền kinh tế Nga từ lâu đã duy trì một cấu trúc dựa trên sản xuất nông nghiệp tại các điền trang rộng lớn, nơi sức lao động chính thuộc về tầng lớp nông dân (tức các nông nô). Dưới hệ thống lao dịch mang tên "barshchina", những người này hoàn toàn không có quyền hạn trước các chủ đất và bị cưỡng bức làm việc như những nô lệ thực thụ." Một hệ thống khác được gọi là obrok, cho phép nông nô làm việc để đổi lấy tiền mặt hoặc hàng hóa trả cho chủ đất, nhờ đó họ có thể làm việc bên ngoài điền trang. Các hệ thống này dựa trên bộ luật Sobornoye Ulozheniye được Sa hoàng Alexis I ban hành từ năm 1649.

Trong giai đoạn 1891–1892, nông dân phải đối mặt với những chính sách khắc nghiệt của Ivan Vyshnegradsky, gây ra nạn đói và dịch bệnh cướp đi sinh mạng của 400.000 người, đặc biệt là tại Vùng Volga, nơi ghi nhận sự sụt giảm sản lượng ngũ cốc nghiêm trọng nhất.

Tôn giáo 

Quốc giáo của Đế quốc Nga là Chính thống giáo Đông phương. Hoàng đế không được phép "tuyên xưng bất kỳ đức tin nào khác ngoài Chính thống giáo" (Điều 62 của Luật Cơ bản năm 1906) và được coi là "Người Bảo vệ và Người Giám hộ Tối cao của các giáo lý thuộc Đức tin chủ đạo, là Người giữ gìn sự thuần khiết của Đức tin và mọi trật tự tốt đẹp trong Giáo hội Thánh thiện" (Điều 64). Mặc dù Hoàng đế có quyền bổ nhiệm và bãi miễn mọi chức danh giáo sĩ cao cấp, ông không trực tiếp quyết định các vấn đề về tín điều hay giáo lý của giáo hội. Cơ quan quyền lực cao nhất của Chính thống giáo Nga — với quyền hạn trải dài trên toàn bộ lãnh thổ đế quốc là Công nghị Thánh. Trong đó, Tổng kiểm sát viên thế tục của Công nghị Thánh là một thành viên của Hội đồng Bộ trưởng, nắm giữ thực quyền rộng lớn trong các vấn đề điều hành giáo hội.

Hàng giáo phẩm của Chính thống giáo Nga bao gồm ba vị giám mục đô thành (tại Saint Petersburg, Moskva và Kiev), 14 tổng giám mục và 50 giám mục; tất cả đều được chọn từ tầng lớp giáo sĩ dòng (những người sống độc thân).

Chính sách tôn giáo 
Về mặt chính thức, tất cả các tôn giáo không phải Chính thống giáo đều bị cấm truyền đạo trong phạm vi đế quốc. Dưới ảnh hưởng từ thời Ekaterina II và được củng cố vững chắc trong thế kỷ 19, nước Nga Sa hoàng đã thể hiện xu hướng "giáo phái hóa" ngày càng mạnh mẽ, thực hiện việc tái tổ chức các đức tin trong đế quốc theo lộ trình từ trên xuống, hay còn được gọi là mô hình "nhà nước giáo phái". 

Chính quyền Sa hoàng tìm cách áp đặt các cấu trúc "chính thống" lên Hồi giáo, Phật giáo và các giáo phái Tin Lành. Chính quyền thực thi lộ trình này bằng cách thiết lập các hội đồng tâm linh để quản lý Hồi giáo, Do Thái giáo và giáo phái Lutheran; can thiệp trực tiếp vào việc bãi bỏ hoặc ấn định các giáo phận đối với Công giáo Rôma; đồng thời đóng vai trò trọng tài phân xử các tranh chấp về mặt giáo lý. Trong bối cảnh nhà nước thiếu nguồn lực để thiết lập bộ máy quan liêu thế tục trên toàn lãnh thổ, việc "cải cách" có định hướng các đức tin đã trở thành một công cụ hiệu quả để kiểm soát xã hội.

Chủ nghĩa bài Do Thái 

Sau khi Ekaterina II sáp nhập vùng phía đông Ba Lan trong các cuộc phân chia Ba Lan, chính quyền đã áp đặt các lệnh hạn chế đối với người Do Thái thông qua chính sách Vùng định cư Do Thái (Pale of Settlement). Đây là khu vực duy nhất trong nước Nga Sa hoàng mà người Do Thái được phép cư trú; ngoài ranh giới này, họ bị tước bỏ nhiều quyền lợi cơ bản như tự do đi lại hay kinh doanh.

Đặc biệt khắc nghiệt là triều đại của Hoàng đế Nikolai I, người đã thực thi chính sách đồng hóa cưỡng ép đối với người Do Thái. Từ năm 1827, ông bắt đầu cưỡng bách trẻ em Do Thái đi lính tại các cơ sở quân sự ở phía đông nhằm ép buộc họ cải đạo sang Kitô giáo. Nikolai I cũng tìm cách phân loại người Do Thái thành hai nhóm "có ích" và "không có ích" dựa trên tài sản của họ, đồng thời xiết chặt hơn nữa các quyền lợi về tôn giáo và thương mại trong Vùng định cư Do Thái. 

Ngược lại, Hoàng đế Alexander II đã chấm dứt cách đối xử nghiệt ngã này và chuyển sang một hình thức đồng hóa mang tính hành chính ôn hòa hơn. Ông thực hiện bồi thường cho các Cantonist vì những năm tháng phục vụ quân đội, bao gồm cả những người vẫn giữ đức tin Do Thái, mặc dù một số cấp bậc quân hàm nhất định vẫn chỉ dành riêng cho tín đồ Kitô giáo. 

Tuy nhiên, đến thời Hoàng đế Alexander III, bầu không khí đàn áp đã quay trở lại với việc ban hành luật tháng Năm (May Laws). Đạo luật này siết chặt các quy định về cư trú, quyền sở hữu tài sản và thu hẹp đáng kể các cơ hội nghề nghiệp của người Do Thái. Đỉnh điểm là các đợt trục xuất người Do Thái khỏi Kiev năm 1886 và Moskva năm 1891. Tổng thể chính sách bài Do Thái của Đế quốc Nga đã dẫn đến các làn sóng di cư ồ ạt và kéo dài của cộng đồng này ra nước ngoài.

Nhân khẩu học

Cuộc tổng điều tra đế quốc năm 1897 
Dựa trên kết quả từ cuộc Tổng điều tra dân số năm 1897 được công bố vào năm 1905, số lượng tín đồ thuộc các cộng đồng tôn giáo khác nhau trong đế quốc được thống kê sơ bộ như sau:

Xem thêm 
 Gdańsk
 Mở rộng Nga 1500–1800
 Chính sách đối ngoại Đế quốc Nga
 Danh sách các hoàng đế Nga
 Danh sách các Đế quốc lớn nhất
 Lịch sử quân sự của Nga
 Nga chinh phục Siberia
 Nga chinh phục vùng Kavkaz
 Nga chinh phục Afghanistan
 Nga hóa

Ghi chú

Tham khảo

Đọc thêm

Khảo sát 

 Ascher, Abraham. Russia: A Short History (2011) excerpt and text search
 Bushkovitch, Paul. A Concise History of Russia (2011) excerpt and text search
 
 Hosking, Geoffrey. Russia and the Russians: A History (2nd ed. 2011)
 
 Kamenskii, Aleksandr B. The Russian Empire in the Eighteenth Century: Searching for a Place in the World (1997). xii. 307 pp. A synthesis of much Western and Russian scholarship.
 Lieven, Dominic, ed. The Cambridge History of Russia: Volume 2, Imperial Russia, 1689-1917 (2015)
 Lincoln, W. Bruce. The Romanovs: Autocrats of All the Russias (1983) excerpt and text search, sweeping narrative history
 
McKenzie, David & Michael W. Curran. A History of Russia, the Soviet Union, and Beyond. 6th ed. Belmont, CA: Wadsworth Publishing, 2001. .
Moss, Walter G. A History of Russia. Vol. 1: To 1917. 2d ed. Anthem Press, 2002.
 Pares, Bernard. A history of Russia (1947) pp 221–537, by a famous historian online free to borrow
 Perrie, Maureen, et al. The Cambridge History of Russia. (3 vol. Cambridge University Press, 2006). excerpt and text search
Riasanovsky, Nicholas V. and Mark D. Steinberg. A History of Russia. 7th ed. New York: Oxford University Press, 2004, 800 pages. online 4th edition free to borrow
 Ziegler; Charles E. The History of Russia (Greenwood Press, 1999) online edition

Địa lý, bản đồ, chuyên đề 

 Barnes, Ian. Restless Empire: A Historical Atlas of Russia (2015), copies of historic maps
 Catchpole, Brian. A Map History of Russia (Heinemann Educational Publishers, 1974), new topical maps.
 Channon, John, and Robert Hudson. The Penguin historical atlas of Russia (Viking, 1995), new topical maps.
 Chew, Allen F. An atlas of Russian history: eleven centuries of changing borders (Yale UP, 1970), new topical maps.
 Gilbert, Martin. Atlas of Russian history (Oxford UP, 1993), new topical maps.
 Parker, William Henry. An historical geography of Russia (Aldine, 1968).

1801–1917 

Manning, Roberta. The Crisis of the Old Order in Russia: Gentry and Government. Princeton University Press, 1982.
 Pares, Bernard.  The Fall Of The Russian Monarchy (1939) pp 94–143. Online
 Pipes, Richard. Russia under the Old Regime (2nd ed. 1997)
 Seton-Watson, Hugh. The Russian empire 1801–1917 (1967) online

Quan hệ quân sự và ngoại giao 

 Adams, Michael. Napoleon and Russia (2006).
 
 
 Fuller, William C. Strategy and Power in Russia 1600–1914 (1998) excerpts; military strategy
 Gatrell, Peter. "Tsarist Russia at War: The View from Above, 1914 – February 1917." Journal of Modern History 87#3 (2015): 668–700. online
 Jelavich, Barbara. St. Petersburg and Moscow: Tsarist and Soviet Foreign Policy, 1814–1974 (1974)
 Lieven, D.C.B. Russia and the Origins of the First World War (1983).
 Lieven, Dominic. Russia Against Napoleon: The True Story of the Campaigns of War and Peace (2011).
 LeDonne, John P. The Russian empire and the world, 1700-1917: The geopolitics of expansion and containment (1997).
 McMeekin, Sean. The Russian Origins of the First World War (2011).
 Neumann, Iver B. "Russia as a great power, 1815–2007." Journal of International Relations and Development 11#2 (2008): 128–151. online
 Saul, Norman E. Historical Dictionary of Russian and Soviet Foreign Policy (2014) excerpt and text search
 Seton-Watson, Hugh. The Russian Empire 1801–1917 (1967) pp 41–68, 83–182, 280–331, 430–60, 567–97, 677–97. 
 Stone, David. A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya excerpts

Lịch sử kinh tế, xã hội, sắc tộc 

 Christian, David. A History of Russia, Central Asia and Mongolia. Vol. 1: Inner Eurasia from Prehistory to the Mongol Empire. (Blackwell, 1998). .
 De Madariaga, Isabel. Russia in the Age of Catherine the Great (2002), comprehensive topical survey
 
 Etkind, Alexander. Internal Colonization: Russia's Imperial Experience (Polity Press, 2011) 289 pages; discussion of serfdom, the peasant commune, etc.
 Franklin, Simon, and Bowers, Katherine (eds). Information and Empire: Mechanisms of Communication in Russia, 1600–1850 (Open Book Publishers, 2017) available to read in full online
 Freeze, Gregory L. From Supplication to Revolution: A Documentary Social History of Imperial Russia (1988)
 
 Milward, Alan S. and S. B. Saul. The Development of the Economies of Continental Europe: 1850–1914 (1977) pp 365–425
 Milward, Alan S. and S. B. Saul. The Economic Development of Continental Europe 1780–1870 (2nd ed. 1979), 552pp
 Mironov, Boris N., and Ben Eklof. The Social History of Imperial Russia, 1700–1917 (2 vol Westview Press, 2000) vol 1 online ; vol 2 online 
 Mironov, Boris N. (2012) The Standard of Living and Revolutions in Imperial Russia, 1700–1917 (2012) excerpt and text search
 Mironov, Boris N. (2010) "Wages and Prices in Imperial Russia, 1703–1913," Russian Review (Jan 2010) 69#1 pp 47–72, with 13 tables and 3 charts online
 
 
 Stolberg, Eva-Maria. (2004) "The Siberian Frontier and Russia's Position in World History," Review: A Journal of the Fernand Braudel Center 27#3 pp 243–267
 Wirtschafter, Elise Kimerling. Russia's age of serfdom 1649–1861 (2008).

Lịch sử và ký ức 

 Burbank, Jane, and David L. Ransel, eds. Imperial Russia: new histories for the Empire (Indiana University Press, 1998)
 Cracraft, James. ed. Major Problems in the History of Imperial Russia (1993)
 Hellie, Richard. "The structure of modern Russian history: Toward a dynamic model." Russian History 4.1 (1977): 1-22. Online
 Lieven, Dominic. Empire: The Russian empire and its rivals (Yale UP, 2002), compares Russian with British, Habsburg & Ottoman empires. excerpt
 Kuzio, Taras. "Historiography and national identity among the Eastern Slavs: towards a new framework." National Identities (2001) 3#2 pp: 109–132.
 Olson, Gust, and Aleksei I. Miller. "Between Local and Inter-Imperial: Russian Imperial History in Search of Scope and Paradigm." Kritika: Explorations in Russian and Eurasian History (2004) 5#1 pp: 7–26.
 Sanders, Thomas, ed. Historiography of imperial Russia: The profession and writing of history in a multinational state (ME Sharpe, 1999)
 Smith, Steve. "Writing the History of the Russian Revolution after the Fall of Communism." Europe‐Asia Studies (1994) 46#4 pp: 563–578.
 Suny, Ronald Grigor. "Rehabilitating Tsarism: The Imperial Russian State and Its Historians. A Review Article"  Comparative Studies in Society and History 31#1 (1989) pp. 168–179 online
 Suny, Ronald Grigor. "The empire strikes out: Imperial Russia,'national' identity, and theories of empire." in A state of nations: Empire and nation-making in the age of Lenin and Stalin ed. by Peter Holquist, Ronald Grigor Suny, and Terry Martin. (2001) pp: 23–66.

Liên kết ngoài

Đế quốc Nga: những bức ảnh màu từ Thư viện Quốc hội
Chung kết của các gia đình quý tộc ở Đế quốc Nga (Gerbovnik) 

Lịch sử Nga
Lịch sử cận đại Nga
Lịch sử hiện đại Nga
Cựu quốc gia Slav
Cựu đế quốc
Cựu quốc gia châu Âu
Cựu quốc gia châu Á
Cựu quốc gia quân chủ châu Âu
Cựu quốc gia quân chủ ở Châu Á
Cựu đế quốc châu Âu
Cựu đế quốc châu Á
Khởi đầu năm 1721 ở Nga
Quốc gia Kitô giáo
Cựu quốc gia
Cựu quốc gia ở Trung Á
Cựu quốc gia Bắc Mỹ
Cựu quốc gia Tây Á
Cựu quốc gia quân chủ
Cựu quốc gia quân chủ Trung Á
Cựu quốc gia quân chủ Bắc Mỹ
Cựu quốc gia quân chủ Tây Á
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga