Khâu Phùng Giáp

Khâu Phùng Giáp (chữ Hán: 丘逢甲; bính âm: Qiū Féngjiǎ; 26 tháng 12 năm 1864 - 25 tháng 2 năm 1912), tên thật Bỉnh Uyên, tự Tiên Căn, Cát Phủ, hiệu Đài Hải, Trất Tiên, Hoa Nghiêm Tử, Thống Khốc Sinh, Hải Đông Di Dân, Nam Vũ Sơn Nhân, sau Cách mạng Tân Hợi hiệu Thương Hải, là một nhà thơ, nhà giáo dục và nhà hoạt động chính trị người Đài Loan gốc Khách Gia. Ông tham gia Chiến tranh Thanh - Nhật năm 1895, sau đó sang Trung Quốc đại lục và tham gia các hoạt động giáo dục.

Tiểu sử 
Khâu Phùng Giáp sinh ngày 26 tháng 12 năm 1864 tại thôn Đồng Lương Yên, huyện Miêu Lật, Đài Loan (nay thuộc tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc), trong một gia đình tri thức gốc Khách Gia từ Quảng Đông di cư. Ông là con trai của Khâu Long Chương, một quan lại nhà Thanh. Làm thơ từ năm sáu tuổi và học tại thần am Tam Giác Tử Lư gia dưới sự hướng dẫn của Ngô Tử Quang. Năm 14 tuổi, ông đỗ đầu kỳ thi đồng tử và được Thống phủ Đinh Nhật Xương gọi là "Đông Ninh tài tử". Năm 1887, ông quen biết Đường Cảnh Sâm. Năm 1889, ông đỗ tiến sĩ tại Yên Kinh, được bổ nhiệm làm Chủ sự Bộ Công, nhưng từ chối làm quan ở kinh sư để trở về Đài Loan vì lý do chăm sóc mẹ. Ông dạy chữ Hán tại các thư viện ở Đài Nam, Gia Nghĩa và Đài Trung. Gia đình ông chuyển đến Đài Trung do Khâu Tiên Giáp mở đất và tổ chức dân quân.

Sự nghiệp 
Năm 1894, trong Chiến tranh Thanh - Nhật, Khâu Phùng Giáp được giao nhiệm vụ giám sát đoàn luyện. Sau khi nhà Thanh thất bại và ký Hiệp ước Mã Quan năm 1895 bàn giao Đài Loan cho Nhật Bản, ông phản đối việc này và kiến nghị thành lập Đài Loan Dân Chủ Quốc (năm hiệu Vĩnh Thanh). Ông giữ chức Phó Tổng thống kiêm Đội luyện sứ, chỉ huy đội quân gồm học trò, dân địa phương và các thân sĩ từ các vùng như Đào Viên, Tân Trúc, Miêu Lật và Đài Trung. Đội quân bao gồm các đơn vị do ông tự chỉ huy cùng năm trại của Khâu Tiên Giáp, Tạ Tụng Thần, Khâu Quốc Lâm, Từ Tương, Ngô Thang Hưng, Khương Thiệu Tổ, Hồ Gia Do. Tuy nhiên, đội quân gặp khó về vũ khí, lương thực và di chuyển, dẫn đến các thất bại như tại Tam Giác Dũng, Đại Hồ. Đến tháng 7 năm 1895, sau khi Đường Cảnh Sâm bỏ trốn, Khâu Phùng Giáp cùng 36 người sang Quảng Đông, để lại gia đình và một số đội quân tiếp tục kháng cự. Việc này dẫn đến tranh cãi về lý do và số bạc mang theo.

Hoạt động sau chiến tranh 
Sau khi định cư tại Quảng Đông, Khâu Phùng Giáp tập trung vào giáo dục. Ông làm việc tại các học viện như Hàn Sơn học viện Triều Châu, Đông Sơn học viện Triều Dương, Cảnh Hàn học viện Trừng Hải. Ông đồng sáng lập Lĩnh Đông Đồng Văn học đường năm 1898, làm giám đốc năm 1902, với chương trình học kết hợp trung học và du học, bao gồm kinh học, sử học, tiếng Trung, tiếng Anh, toán học, hóa học, sinh lý học, địa lý, và đặc biệt là tiếng Nhật cùng huấn luyện thể dục và bắn súng. Ông ủng hộ chiến tranh, tham gia cứu trợ đảng viên cách mạng, và năm 1900 đến Singapore, Malaysia khảo sát người Hoa hải ngoại để kêu gọi tài trợ. Năm 1909, ông đắc cử nghị viên Quảng Đông Tham nghị cục và làm phó nghị trưởng. Năm 1911, sau Cách mạng Tân Hợi, ông tham gia Hội nghị liên tỉnh tại Thượng Hải và Nam Kinh, đại diện Quảng Đông bầu Tôn Văn làm Tổng thống lâm thời. Ông còn tham gia lập Chính phủ Lâm thời Nam Kinh và làm Giáo dục Tư trưởng Quảng Đông. Ông qua đời ngày 25 tháng 2 năm 1912 tại huyện Trấn Bình (nay là huyện Tiêu Lĩnh, Mai Châu, Quảng Đông) do kiệt sức, với di chúc chôn cất hướng nam.

Tác phẩm 
Khâu Phùng Giáp có các tập thơ như ''Bách Trang Thi Thảo'', ''Lĩnh Vân Hải Nhật Lâu Thi Thiếu'', ''Trất Am Thi Tồn'', ''La Phù Du Thảo'', ''Nguyên Tịch Vô Nguyệt''. Các bài thơ của ông chủ yếu thể hiện nội dung về Đài Loan, Trung Quốc, và phê bình chủ nghĩa thực dân.

Di sản 

 Đại học Phùng Giáp (thành lập năm 1961 tại Đài Trung, nay là Đại học Khoa học Kỹ thuật Trung Đài).
 Bảo tàng, tượng đồng tại Công viên Hòa Bình Nhị Nhị Bát.
 Mộ phần tại huyện Tiêu Lĩnh (bảo vệ quốc gia từ 2006).
 Đại lộ Phùng Giáp.
 Cầu Phùng Giáp.
 Tên ông được đặt cho tàu khu trục Phong Gia của Hải quân Trung Hoa Dân Quốc (PFG-1115).

Tham khảo 

Sinh năm 1864
Mất năm 1912
Người Đài Loan gốc Khách Gia
Người Đài Loan
Người Khách Gia
Tiến sĩ nhà Thanh
Nhà thơ Trung Quốc