Mai một văn hóa

Mai một văn hóa (Cultural loss) đề cập đến quá trình xói mòn, tàn lụi, biến mất hoặc biến đổi, biến chất, biến tướng của các phong tục, ngôn ngữ, bản sắc, căn tính, gốc rễ, hệ thống tri thức dân gian, tín ngưỡng, nghệ thuật và cấu trúc xã hội vốn làm nên bản sắc một cộng đồng hoặc xã hội. Hiện tượng mai một văn hóa xảy ra ở cả xã hội loài người và xã hội động vật không phải người. Quá trình này có thể ảnh hưởng đến cách ứng xử của cá nhân, toàn bộ cộng đồng hoặc sự đa dạng văn hóa rộng lớn hơn trong một quần thể. Sự mai một văn hóa xuyên suốt các thời kỳ quá khứ và hiện tại được lập luận là cực kỳ bất lợi khi sự mất mát về tri thức cổ xưa thích nghi gây ra các hiệu ứng dây chuyền làm suy giảm phúc lợi chung. Các nghiên cứu cũng liên hệ nhận thức về sự mai một văn hóa hoặc bản sắc với những thay đổi trong thái độ xã hội và triển vọng kinh tế.

Đại cương
Trong bối cảnh nhân văn, mai một văn hóa được trải nghiệm ở nhiều cấp độ khác nhau. Ở cấp độ ứng xử, mai một văn hóa có thể liên quan đến việc bỏ bê các kỹ năng, công nghệ hoặc truyền thống cụ thể. Ở cấp độ cộng đồng, sự mai một có thể bao gồm sự thay đổi trong việc tự nhận dạng bản thân của những người trong một nhóm, sự tử vong hoặc đồng hóa của người dân, và sự biến mất của nhiều thực hành văn hóa gắn liền với bản sắc như ngôn ngữ, tôn giáo, nghi lễ, biểu tượng, hệ thống biểu đạt, truyền thống truyền khẩu, ẩm thực, đặc sản, phương thức sinh kế, thể thao và trò chơi dân gian. Ở cấp độ quần thể, mai một văn hóa có thể là sự mất mát đa dạng văn hóa trên một khu vực rộng lớn do sự biến mất của các nhóm bản sắc, ngôn ngữ hoặc phương thức thực hành. Mai một văn hóa ở mỗi cấp độ này có thể xảy ra dần dần hoặc đột ngột thông qua các quá trình như cấm đoán, toàn cầu hóa, thay đổi công nghệ, hội nhập kinh tế, chiến tranh, cưỡng bức di dời, suy thoái môi trường, thiên tai, đại dịch, di cư, hoặc sự cai trị, thống trị của thực dân với các chính sách đồng hóa kẻ bị trị. 

Trong một số trường hợp, các quá trình này được mô tả là tội ác diệt chủng văn hóa. Một trong những nghiên cứu học thuật sớm nhất được tìm thấy trong tác phẩm năm 1912 có tên Sự biến mất của các loại hình nghệ thuật hữu dụng (The Disappearance of Useful Arts) của nhà nhân chủng học người Anh W. H. R. Rivers. Dựa trên các quan sát dân tộc học tại Châu Đại Dương trước khi có sự tiếp xúc lâu dài với phương Tây, Rivers đã ghi chép lại sự mai một của nhiều kỹ nghệ và thực hành, bao gồm kỹ thuật đóng xuồng, sản xuất đồ gốm, và việc sử dụng cung tên trong chiến tranh. Mặc dù văn hóa của con người và động vật không phải người luôn thay đổi theo thời gian, thuật ngữ "mai một văn hóa" thường được sử dụng để mô tả sự thay đổi phi tuyến tính, trong đó các yếu tố của một nền văn hóa biến mất nhanh hơn mức chúng có thể được truyền thụ hoặc thích nghi. Các nhà hoạch định chính sách thường phân biệt mai một văn hóa với sự thay đổi văn hóa thông thường bởi sự liên kết của nó với sự gián đoạn nhanh chóng, bất bình đẳng cấu trúc hoặc sự đổ vỡ của quá trình truyền thụ qua các thế hệ.

Cách thức

Một số cơ chế để giải thích sự biến mất của các thực hành đó gồm sự qua đời của các nghệ nhân lành nghề mà không có người kế nghiệp, không có truyền nhân, tri thức bị hạn chế hoặc tri thức bí mật có thể bị mất nếu không được truyền thụ, sự suy giảm dần dần về mức độ sử dụng hoặc vị thế (uy tín), thiếu khả năng tiếp cận các nguyên vật liệu cần thiết hoặc các nguồn tài nguyên môi trường.. Phân tích này xem xét các quá trình tương tự từ góc độ lấy thực hành làm trung tâm, và "sự biến mất của các loại hình nghệ thuật hữu dụng", phản ánh cùng một khung khái niệm như các hiện tượng liên quan, bao gồm chính sách "xóa bỏ văn hóa" (deculturalisation), "mất mát văn hóa," "sự tuyệt chủng văn hóa". Trong bối cảnh nhân văn, mai một văn hóa ở các cấp độ này thường được đánh giá thông qua các chỉ số như:
 Sự biến mất của tri thức sinh thái truyền thống. 
 Sự phá hủy, tài lụi, xuống cấp, hoặc bỏ bê các địa điểm di sản.
 Sự lụi tàn của các nghi lễ, nghề thủ công và các thực hành theo tập quán.
 Sự mất mát ký ức tập thể thông qua việc di cư hoặc đồng hóa.
 Mất ngôn ngữ và giảm đa dạng ngôn ngữ.
 Sự suy tàn của các truyền thống tôn giáo không chiếm ưu thế ở các vùng cụ thể.
Sự phát triển công nghệ, công nghiệp hóa và suy thoái môi trường cũng góp phần vào mai một văn hóa. Các ví dụ bao gồm:
 Sản xuất cơ giới hóa thay thế các nghề thủ công truyền thống.
 Các dự án cơ sở hạ tầng hủy hoại, phá hủy, san lấp các địa điểm khảo cổ hoặc địa điểm linh thiêng.
 Biến đổi khí hậu đe dọa các cộng đồng có nền văn hóa gắn liền với các hệ sinh thái cụ thể. Sự biến mất của các loài sinh vật hoặc cảnh quan cụ thể cũng có thể dẫn đến việc mất đi các câu chuyện, nghi lễ và tri thức sinh thái liên quan. 
 Tác động của du lịch đối với các xã hội tiếp nhận cũng đã được nghiên cứu như một cơ chế góp phần vào mai một văn hóa.

Đánh mất ngôn ngữ là một trong những hình thức mai một văn hóa rõ rệt nhất. Tuy nhiên, vượt ra ngoài việc mất đi một ngôn ngữ cụ thể, những gì cũng có thể bị mất là vốn từ vựng chuyên biệt gắn liền với các thực hành, chuyên môn và tri thức không còn được xã hội sử dụng, ngay cả khi bản thân ngôn ngữ đó có thể được bảo tồn trong các lĩnh vực khác chẵng hạn như sự bảo tồn của các ngôn ngữ tại Philippines bất chấp sự đàn áp của thực dân đối với các thực hành văn hóa, tôn giáo và chính quyền địa phương khác. Khi một ngôn ngữ mất đi, nó cũng có thể xóa sổ các lịch sử truyền khẩu, văn học, và các thế giới quan cùng khung khái niệm độc đáo nếu những thứ này không thể được dịch thuật hoặc bảo tồn đúng cách trong ngôn ngữ của quá trình tiếp nhận văn hóa mới.

Tác nhân

Đế quốc

Một trong những nguyên nhân được nghiên cứu rộng rãi nhất của sự mai một văn hóa trong các xã hội loài người là sự bành trướng thuộc địa, đặc biệt là từ thế kỷ XV trở đi. Các đế quốc Châu Âu thường áp đặt tôn giáo, ngôn ngữ, hệ thống pháp luật, cấu trúc quản trị, thực hành hành chính và các định chế kinh tế của họ lên các quần thể bị đô hộ. Chính quyền thuộc địa, hoạt động truyền giáo và các lợi ích doanh nghiệp đôi khi đã cấm đoán, ngăn cản hoặc bức hại các thực hành văn hóa bị coi là mâu thuẫn với các mục tiêu ý thức hệ, tôn giáo, hành chính hoặc kinh tế. Trong các trường hợp khác, sự đàn áp nhắm vào các nhóm dân tộc xã hội cụ thể nhằm xóa sổ bản sắc của họ, trong các quá trình thường được mô tả là diệt chủng sắc tộc hoặc diệt chủng văn hóa. Sự đàn áp như vậy có thể được thực thi cả trong hiện tại và trong cách mà quá trình quá khứ được ghi nhớ. Tại các thuộc địa định cư như Úc, Greenland, Canada, Hoa Kỳ, Nam Phi, các khu vực của Mỹ Latinh và Philippines, các chính sách đồng hóa thường được thực hiện thông qua việc cấm các thực hành văn hóa cụ thể (xem Diệt chủng người bản địa). Một ví dụ là lệnh cấm lễ hội potlatch, được chính phủ Canada ban hành năm 1885 và dỡ bỏ vào năm 1951. Ở nhiều khu vực, các quá trình này bao gồm:
 Cải đạo tôn giáo cưỡng bức (Cơ Đốc hóa).
 Đàn áp các ngôn ngữ bản địa.
 Phân phát lại hệ thống đất đai, tài nguyên, của cải và lao động.
 Phá hủy hoặc chiếm đoạt các địa điểm linh thiêng, săn bắn các loài sinh vật và cổ vật.
Việc thực thi như vậy thường bao gồm sự kết hợp giữa bạo lực, đe dọa, chiến tranh, di tản, giam giữ, truyền đạo, chiến tranh sinh học, và suy thoái môi trường. Các định chế văn hóa, giống như các dạng biểu đạt văn hóa khác, có thể bị đình trệ, khi các chuyên gia và lực lượng lao động ngừng sử dụng các kỹ năng của họ hoặc bị phân tán, dẫn đến việc mất đi tri thức định chế. Các định chế có thể biến mất thông qua nhiều con đường khác nhau, bao gồm sụp đổ tài chính, cấm đoán, phá hủy cơ sở hạ tầng và kho lưu trữ, bức hại nhân sự, bị hấp thụ, bị bỏ rơi hoặc do cách mạng. Bằng chứng khảo cổ học cho thấy nhiều giai đoạn được giải thích là sự sụp đổ xã hội tương ứng với việc phá hủy hoặc bỏ hoang các tòa nhà gắn liền với các trung tâm hành chính, quý tộc hoặc tôn giáo. Các ví dụ bao gồm việc phá hủy các tòa nhà lớn ở các vùng của tổ tiên người Pueblo sau các đợt hạn hán kéo dài, và việc phá hủy các quần thể cung điện Mycenae sau vụ phun trào núi lửa Santorini. Tương tự, các cường quốc chinh phạt hoặc thực dân thường giải tán hoặc hấp thụ các định chế địa phương để thiết lập quyền kiểm soát. Các ví dụ bao gồm việc phá hủy các thực thể chính trị và truyền thống hàng hải của Philippines, bao gồm kỹ thuật đóng tàu Karakoa, và việc cấm lễ hội potlatch ở Hoa Kỳ và Canada.

Toàn cầu hóa
Toàn cầu hóa hiện đại đã làm tăng cường trao đổi văn hóa nhưng cũng gắn liền với sự đồng nhất hóa văn hóa, điều này có thể tạo điều kiện cho sự mai một của các thực hành, bản sắc và đa dạng văn hóa. Sự lan truyền của truyền thông toàn cầu, các tập đoàn đa quốc gia và các ngôn ngữ thống trị đã định hình lại cảnh quan văn hóa trên toàn thế giới, ảnh hưởng đến cấu trúc kinh tế, chiến lược sinh tồn, thực hành bản sắc, mô hình hôn nhân, ẩm thực, giáo dục, quản lý đất đai, giải quyết xung đột, và trình độ thông thạo ngôn ngữ. Một số học giả lập luận rằng văn hóa tiêu dùng toàn cầu thúc đẩy các lối sống và giá trị tiêu chuẩn hóa, làm giảm đi sự đa dạng của các truyền thống địa phương. Tuy nhiên, toàn cầu hóa không nhất thiết dẫn đến mai một văn hóa trong mọi bối cảnh. Một số khía cạnh của toàn cầu hóa cũng có thể tạo điều kiện cho sự hồi sinh văn hóa, lai tạo và tái định nghĩa các bản sắc.

Giải pháp

Bảo tồn văn hóa được đẩy mạnh để chống lại sự mất mát văn hóa. Vào đầu thế kỷ XXI, các tổ chức quốc tế bắt đầu nhấn mạnh việc bảo vệ các thực hành văn hóa phi vật thể. Công ước Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể năm 2003 đã thiết lập một khung quốc tế để công nhận và bảo vệ các truyền thống truyền khẩu, nghệ thuật biểu diễn, thực hành xã hội, nghi lễ và nghề thủ công truyền thống. Công ước này đã tạo ra các danh sách các yếu tố di sản văn hóa phi vật thể và khuyến khích các quốc gia thành viên thực hiện các chính sách nhằm bảo tồn các truyền thống đang sống. Tính đến năm 2025, ít hơn 900 thực hành trên toàn thế giới đã được ghi danh vào các danh sách di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO. Việc tham gia công ước khác nhau tùy theo quốc gia, và một số quốc gia có lượng dân cư bản địa lớn, bao gồm Canada và Hoa Kỳ, không phải là bên tham gia công ước. Hơn nữa, mặc dù đã hoạt động từ năm 2008, Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO (tính đến năm 2025) mới chỉ công nhận 100 thực hành cần được bảo vệ khẩn cấp.

Các cộng đồng hải ngoại có thể bảo tồn bản sắc thông qua việc tái diễn giải các truyền thống văn hóa trong bối cảnh mới, đặc biệt là thông qua ẩm thực, nghi lễ, lễ hội và biểu đạt nghệ thuật, bất chấp sự mất mát của các hệ thống tri thức gắn liền với đất đai, những thay đổi trong cấu trúc xã hội và việc giảm sử dụng các ngôn ngữ thiểu số. Khi một cộng đồng cư dân buộc phải tách rời khỏi môi trường của họ để định cư đến môi trường mới, người ta có xu hướng bảo lưu nguyên gốc các giá trị truyền thống của dân tộc mình tạo ra một ốc đảo văn hóa. Bên cạnh các sáng kiến liên chính phủ, một số tổ chức phi chính phủ đã tìm cách giải quyết vấn đề mai một văn hóa, đặc biệt là trong số các dân tộc bản địa. Các tổ chức như Survival International vận động bảo vệ quyền về đất đai, ngôn ngữ và các thực hành văn hóa bản địa. Các tổ chức này thường lập luận rằng sự tồn vong của văn hóa gắn liền chặt chẽ với bảo vệ môi trường và quyền tự trị chính trị. 

Mai một văn hóa thường được thảo luận liên quan đến các quá trình hòa giải hậu thuộc địa và việc thừa nhận các chính sách lịch sử từng đàn áp các nền văn hóa bản địa, vùi lấp các giá trị truyền thống. Các quá trình này công nhận và đưa ra sự minh bạch cho các hành động và tác động mà những chính sách đó gây ra đối với sự mai một văn hóa, mất ngôn ngữ, di cư, bị thu hồi đất, trường nội trú, khu bảo tồn, kiểm soát sinh sản, suy thoái kinh tế xã hội, phân biệt đối xử và cấm đoán các thực hành văn hóa. Các sáng kiến như Ủy ban Sự thật và Hòa giải Canada đã kiểm tra các tác động của trường nội trú, việc tước quyền sở hữu đất đai và việc cấm các thực hành văn hóa đối với các cộng đồng bản địa. Vào năm 2023, để bồi thường cho sự mất mát về ngôn ngữ và văn hóa do hệ thống trường nội trú gây ra, chính phủ Canada đã đồng ý một thỏa thuận bồi thường trị giá 2,8 tỷ đô la Canada trong một vụ kiện tập thể nhằm bồi thường cho các Quốc gia Bản địa đầu tiên của Canada. 

Tại Việt Nam, vấn đề mai một văn hóa đã được nhận diện từ sớm, đặc biệt là trong giai đoạn đầu thế kỷ XX khi đất nước chịu tác động mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa và ảnh hưởng từ văn hóa phương Tây thời Pháp thuộc. Dấu mốc bắt đầu sớm mang tính hệ thống trong việc xác định nguy cơ mai một văn hóa dân tộc được ghi nhận vào tháng 2 năm 1943 là thời điểm bản Đề cương về văn hóa Việt Nam do Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo được thông qua tại Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng tại làng Vạn Phúc (Hà Đông). Văn bản này đã chính thức cảnh báo về nguy cơ xói mòn và tàn phá văn hóa truyền thống bởi chính sách cai trị của thực dân - phát xít, đồng thời đề ra ba nguyên tắc: "Dân tộc hóa", "Đại chúng hóa" và "Khoa học hóa" để bảo vệ và phát triển nền văn hóa dân tộc. Trong thời đại hiện nay, sự mai một văn hóa tại Việt Nam thường được nhắc đến nhiều nhất trong bối cảnh các dân tộc thiểu số và di sản phi vật thể, ngày 16 tháng 7 năm 1998, Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) ban hành Nghị quyết Trung ương 5 về "Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc", chính thức đặt nhiệm vụ "ngăn chặn sự mai một" của các giá trị văn hóa truyền thống thành một trọng tâm chiến lược quốc gia về văn hóa.

Xem thêm 
 Tang chế văn hóa (Cultural bereavement)
 Đồng hóa văn hóa
 Di sản văn hóa
 Ngôn ngữ chết
 Toàn cầu hóa
 Hậu thực dân
 Tiếp nhận văn hóa (Enculturation)
 Xóa bỏ văn hóa (Deculturalization)
 Tiếp biến văn hóa (Acculturation)

Chú thích

Tham khảo
 Crystal, David (2000). Language Death. Cambridge: Cambridge University Press.
 Hobsbawm, Eric; Ranger, Terence (eds.) (1983). The Invention of Tradition. Cambridge: Cambridge University Press.
 Smith, Laurajane (2006). Uses of Heritage. London: Routledge.
Văn hóa