Luật quốc tịch Đài Loan

Luật quốc tịch Đài Loan quy định chi tiết các điều kiện để một người trở thành công dân của Trung Hoa Dân Quốc, thường được gọi là Đài Loan. Đạo luật Quốc tịch dựa trên nguyên tắc huyết thống, trẻ em sinh ra có ít nhất một cha hoặc mẹ là người Đài Loan sẽ tự động trở thành công dân khi sinh ra. Công dân nước ngoài có quyền cư trú tại Đài Loan có thể nhập tịch sau khi sống liên tục tại quốc gia này trong ít nhất năm (5) năm. Một số thành viên gia đình trực hệ của công dân Đài Loan là người nước ngoài có thể nhập tịch sau khi sống liên tục tại quốc gia này trong ít nhất ba (3) năm.

Luật pháp hiện hành của Đài Loan có sự phân biệt rõ ràng giữa những người có và không có đăng ký hộ khẩu. Luật pháp Đài Loan không phân biệt giữa người mang quốc tịch và công dân. Các quyền dân sự và chính trị theo hiến pháp cũng như trách nhiệm của công dân chỉ được trao cho những công dân thiết lập đăng ký hộ khẩu của họ tại Đài Loan.

Xét theo lịch sử Trung Hoa Dân Quốc, quốc gia này đã từng kiểm soát các vùng lãnh thổ của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC) và Mông Cổ ngày nay. Hiện đang có cuộc tranh luận chính trị về việc liệu luật quốc tịch có còn áp dụng cho những người cư trú tại các vùng lãnh thổ đó hay không. Trong khi cơ quan hành pháp của chính phủ đã công bố các văn bản giải thích vào tháng 5 năm 2023 xác định rằng cư dân Trung Quốc đại lục không còn được coi là công dân Trung Hoa Dân Quốc nữa, các học giả pháp lý cho lập luận rằng vấn đề này chưa được giải quyết do các giải thích của cơ quan hành pháp không có tính ràng buộc về mặt pháp lý và rằng trừ khi được Lập pháp Viện sửa đổi, cả Đạo luật Quốc tịch và Đạo luật Quan hệ Hai bờ eo biển vẫn bao gồm công dân của Trung Quốc đại lục (tức là PRC) với tư cách là công dân Trung Hoa Dân Quốc.

Lịch sử 

Sau Chiến tranh Thanh-Nhật lần thứ nhất năm 1895, các hòn đảo Đài Loan và Bành Hồ đã bị Đế chế nhà Thanh, triều đại phong kiến cuối cùng của Trung Quốc, nhượng lại cho Đế quốc Nhật Bản theo Hiệp ước Shimonoseki. Hiệp ước này cũng quy định rằng những cư dân chọn ở lại vùng lãnh thổ bị nhượng lại sẽ được cấp quốc tịch Nhật Bản vào năm 1897. Vào năm 1899, Quốc hội Đế quốc Nhật Bản đã thông qua Luật Quốc tịch. Đây là luật quốc tịch đầu tiên được áp dụng cho người Đài Loan.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai năm 1945, Khối Đồng minh đã ra lệnh chuyển giao quyền kiểm soát các hòn đảo này cho Trung Hoa Dân Quốc (ROC, quốc gia kế thừa Đế chế nhà Thanh vào năm 1912) thông qua Lệnh chung số 1. Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc sau đó tuyên bố "phục hồi" quốc tịch Trung Quốc cho cư dân địa phương vào năm 1946 và thực thi Đạo luật Quốc tịch của mình, vốn được ban hành vào năm 1929. Khác với sự nhượng địa cho Nhật Bản, cư dân Đài Loan không thể chọn giữ lại quốc tịch nào khi Trung Hoa Dân Quốc nắm quyền kiểm soát, điều này đã làm dấy lên các cuộc phản đối ngoại giao từ Vương quốc Anh và Hoa Kỳ. Quốc tịch Nhật Bản đã bị thu hồi đối với tất cả cư dân vào năm 1952 theo các điều khoản của Hiệp ước Đài Bắc. Gần cuối Nội chiến Trung Quốc, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc đã bị Đảng Cộng sản Trung Quốc ép buộc phải rút lui đến Đài Loan, đảng này sau đó đã thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC) vào năm 1949. Kể từ khi cuộc chiến kết thúc, Trung Hoa Dân Quốc chỉ kiểm soát Khu vực Đài Loan.

Vào kỷ nguyên Chiến tranh Lạnh, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc trên đảo Đài Loan tiếp tục tuyên bố quyền kiểm soát theo hiến pháp đối với các vùng lãnh thổ do Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC) và Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ (MPR) kiểm soát như một phần lãnh thổ của mình. Do đó, Đạo luật Quốc tịch đối xử với cư dân của các vùng lãnh thổ đó như là công dân. Ngoài ra, vì luật quốc tịch Đài Loan hoạt động theo nguyên tắc huyết thống, phần lớn Hoa kiều, người Mông Cổ, và người Đài Loan cũng được coi là công dân. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, cả hai chính phủ Trung Hoa Dân Quốc và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đều tích cực tìm kiếm sự ủng hộ của các cộng đồng Hoa kiều trong nỗ lực bảo vệ vị trí là chính phủ hợp pháp duy nhất của Trung Quốc. Trung Hoa Dân Quốc cũng khuyến khích các doanh nhân Hoa kiều định cư ở Đài Loan để tạo điều kiện thúc đẩy phát triển kinh tế. Các quy định liên quan đến bằng chứng về quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc theo huyết thống đặc biệt lỏng lẻo trong thời kỳ này, cho phép nhiều Hoa kiều có quyền định cư tại Đài Loan.

Từ cuối những năm 1980, người Đài Loan đã phát triển một ý thức mạnh mẽ hơn về bản sắc quốc gia Đài Loan và sẵn sàng khẳng định bản sắc riêng biệt của mình với Trung Quốc. Các cải cách pháp lý trong những năm 1990 và 2000 đã làm giảm đáng kể sự dễ dàng trong việc cấp thêm quốc tịch cho người Hoa kiều và Mông Cổ, đồng thời hạn chế các quyền công dân chỉ dành cho những người có đăng ký hộ khẩu ở Đài Loan.

Cư dân của Mông Cổ, vốn là một phần của Đế quốc Trung Hoa cho đến năm 1911, cũng được coi như thể họ là cư dân Trung Quốc đại lục cho đến năm 2002, khi Hội đồng các vấn đề Đại lục loại bỏ quốc gia này khỏi định nghĩa hành chính của Khu vực Đại lục. Kể từ đó, người Mông Cổ được đối xử như người nước ngoài và bị bắt buộc phải xin thị thực trước khi nhập cảnh vào Đài Loan. Vào tháng 5 năm 2013, Hội đồng các vấn đề Đại lục tái khẳng định rằng Ngoại Mông không phải là một phần trong các tuyên bố lãnh thổ của Trung Hoa Dân Quốc và Mông Cổ là một quốc gia có chủ quyền.

Cư dân của Trung Quốc đại lục, hiện đang dưới thẩm quyền của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC), đã được xác định là công dân dựa theo lịch sử Trung Hoa Dân Quốc trước năm 1949. Vào tháng 5 năm 2023, Hành chính Viện đã công bố một bản ghi nhớ chính sách để làm rõ rằng: "Người dân Trung Quốc đại lục không có quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc, và do đó không phải là công dân Trung Hoa Dân Quốc." () Mặt khác, các học giả pháp lý cho lập luận rằng vấn đề chưa được giải quyết do các giải thích của cơ quan hành pháp không có tính ràng buộc pháp lý đối với các tòa án. Do đó, trừ khi được Lập pháp Viện sửa đổi, cả Đạo luật Quốc tịch và Đạo luật Quan hệ Hai bờ eo biển vẫn bao gồm công dân của Trung Quốc đại lục (tức là PRC) với tư cách là công dân Trung Hoa Dân Quốc.

Việc có được và mất quốc tịch

Có được quốc tịch từ khi sinh ra 
Trẻ em sinh ra có ít nhất một cha hoặc mẹ mang quốc tịch sẽ tự động trở thành công dân khi sinh ra bất kể nơi sinh của chúng là ở đâu. Tuy nhiên, những trẻ em đó có thể có hoặc không có đăng ký hộ khẩu tùy thuộc vào các tình huống được chỉ định. Gần đây, những người có được quốc tịch từ khi sinh ra chủ yếu là người Đài Loan sống ở Đài Loan hoặc ở nước ngoài. Vì những lý do lịch sử, nhiều người gốc Hoa và Mông Cổ sống ở nước ngoài cũng có thể có được quốc tịch bằng cách cung cấp các tài liệu hợp lệ do chính phủ Trung Hoa Dân Quốc cấp nhằm xác minh quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc của cha mẹ họ. 

Trẻ em sinh ra trong Khu vực Đài Loan mà cha mẹ là người không quốc tịch cũng được cấp quốc tịch khi sinh ra.

Có được quốc tịch thông qua nhập tịch 
Người nước ngoài trên 20 tuổi có thể nhập tịch để trở thành công dân Trung Hoa Dân Quốc sau khi cư trú tại Đài Loan hơn năm năm và chứng minh được mức độ thông thạo tiếng Quan thoại. Yêu cầu cư trú được giảm xuống còn ba năm nếu người nộp đơn có vợ/chồng hoặc cha mẹ là người Đài Loan. Các ứng cử viên xin nhập tịch thường được yêu cầu từ bỏ quốc tịch trước đây của họ trừ khi họ là người lao động trong một lĩnh vực nghề nghiệp được bảo lưu. Trẻ vị thành niên chưa lập gia đình không thể độc lập nhập tịch để trở thành công dân Trung Hoa Dân Quốc, nhưng một cha mẹ đã nhập tịch có thể thay mặt chúng nộp đơn.

Mất quốc tịch 
Quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc có thể bị từ bỏ bằng cách nộp đơn cho Bộ Nội chính, với điều kiện là họ đã có được quốc tịch khác hoặc đã kết hôn với người nước ngoài. Tư cách này có thể bị tước bỏ nếu nó được thu nhận một cách gian lận. Tất cả công dân Đài Loan có được Hộ khẩu tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sẽ tự động bị hủy hộ chiếu và thu hồi bất kỳ quyền cư trú nào tại Đài Loan.

Đăng ký hộ khẩu 

Trong thực tế, việc thực thi phần lớn các quyền lợi của công dân, chẳng hạn như quyền bầu cử và quyền lao động, yêu cầu phải sở hữu Căn cước công dân, vốn chỉ được cấp cho những người có đăng ký hộ khẩu trong Khu vực Đài Loan từ 14 tuổi trở lên.

Lưu ý rằng trẻ em của công dân được sinh ra ở nước ngoài đủ điều kiện để có hộ chiếu Đài Loan và do đó được coi là công dân, nhưng thường thì họ không có đăng ký hộ khẩu nên được gọi là "công dân không có hộ khẩu" trong quy định của luật pháp. Những công dân Trung Hoa Dân Quốc này không có quyền tự động ở lại Đài Loan, cũng như không có quyền làm việc, quyền bầu cử, v.v. Theo cách tương tự, một số người mang hộ chiếu Anh không có quyền cư trú tại Vương quốc Anh (xem Luật quốc tịch Anh). Công dân không có hộ khẩu chỉ có thể có được Căn cước công dân bằng cách định cư ở Đài Loan từ 1-5 năm tùy thuộc vào thời gian lưu trú tại Đài Loan trong khoảng thời gian đó. Tuy nhiên, bắt đầu từ ngày 1 tháng 1 năm 2024, công dân không có hộ khẩu sinh ra ở Đài Loan có cha mẹ là người Đài Loan có hộ khẩu, hoặc sinh ra ở nước ngoài có ít nhất cha hoặc mẹ có hộ khẩu, có thể giành được đăng ký hộ khẩu ngay lập tức mà không cần thêm bất kỳ yêu cầu nào.

Nếu vợ/chồng của một công dân Trung Hoa Dân Quốc là cư dân của PRC, họ có thể có được đăng ký hộ khẩu tại Đài Loan mà không cần phải có quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc trước đó. Những người vợ/chồng là công dân của các quốc gia khác cần phải trở thành người nhập tịch trước thì mới đủ điều kiện để đăng ký hộ khẩu ở Đài Loan.

Sự tự do đi lại

Yêu cầu thị thực đối với công dân Đài Loan là các hạn chế nhập cảnh hành chính bởi các nhà chức trách của các quốc gia khác đặt lên đối với công dân Đài Loan. Vào năm 2014, công dân Đài Loan được miễn thị thực hoặc cấp thị thực khi đến tại 167 quốc gia và vùng lãnh thổ, giúp hộ chiếu Đài Loan xếp hạng thứ 26 trên thế giới theo Chỉ số Hộ chiếu Henley.

Hộ chiếu Đài Loan cấp cho công dân ở nước ngoài khác với loại hộ chiếu cấp cho công dân Đài Loan trong nước, trong đó loại đầu tiên có nhiều hạn chế hơn hẳn loại sau. Ví dụ, những người mang hộ chiếu công dân ở nước ngoài bị yêu cầu phải xin thị thực để nhập cảnh vào Khu vực Schengen, trong khi những người mang hộ chiếu thông thường không cần thị thực. Xem bài viết về hộ chiếu để biết thêm thông tin về thông lệ này.

Theo các tiêu chuẩn và quy định của hầu hết các tổ chức quốc tế, "Trung Hoa Dân Quốc" không phải là một quốc tịch được công nhận. Trong tiêu chuẩn quốc tế ISO 3166-1, sự định danh quốc tịch thích hợp đối với những người cư trú tại Đài Loan không phải là ROC, mà là TWN. Mã ba chữ cái TWN này cũng là ký hiệu chính thức được Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế áp dụng để sử dụng trên một tài liệu du lịch có thể đọc bằng máy khi xử lý các thủ tục xuất/nhập cảnh tại các cơ quan nhập cư bên ngoài Đài Loan.

Các vấn đề

Công dân của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa

Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc không công nhận Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC) và tuyên bố biên giới chính thức của mình bao trùm tất cả các vùng lãnh thổ do PRC quản lý. Do đó, nếu những cư dân của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (bao gồm Hồng Kông và Ma Cao) muốn đi du lịch đến Đài Loan, họ phải làm vậy bằng cách sử dụng Giấy phép Xuất Nhập cảnh Đài Loan. Hộ chiếu Trung Quốc, Hộ chiếu Đặc khu Hành chính Hồng Kông, Hộ chiếu Đặc khu Hành chính Ma Cao, và Hộ chiếu Công dân Anh (Hải ngoại) thường không được đóng dấu bởi các viên chức nhập cư Đài Loan. 

Tuy nhiên, theo Điều 9-1, "[n]hững người của Khu vực Đài Loan có thể không có đăng ký hộ khẩu ở Trung Quốc đại lục hoặc giữ các hộ chiếu do Trung Quốc đại lục cấp." Nếu họ có được hộ chiếu hoặc đăng ký hộ khẩu của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (PRC), họ sẽ bị tước đoạt Hộ chiếu ROC và đăng ký hộ khẩu tại Đài Loan.
 Điều này không áp dụng đối với Hồng Kông và Ma Cao theo nghĩa là, nếu những cư dân của Hồng Kông và Ma Cao đã định cư lâu dài tại Đài Loan và giành được các quyền công dân như bên dưới, họ được phép giữ các hộ chiếu này như là giấy tờ thông hành.

Nếu cư dân của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (bao gồm Hồng Kông và Ma Cao) tìm cách định cư lâu dài tại Đài Loan và giành được các quyền công dân, họ không nhập tịch giống như công dân của các quốc gia khác. Thay vào đó, họ chỉ có thể thiết lập đăng ký hộ khẩu, trên thực tế điều này mất nhiều thời gian và phức tạp hơn so với nhập tịch. Điều 9 không áp dụng đối với các Hoa kiều giữ quốc tịch nước ngoài muốn thực thi quốc tịch Trung Hoa Dân Quốc. Những người như vậy không cần phải nhập tịch bởi vì về mặt pháp lý, họ đã là công dân Trung Hoa Dân Quốc. Các cư dân của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (bao gồm Hồng Kông và Ma Cao), chỉ sau khi đạt được tư cách thường trú nhân ở nước ngoài, hoặc nói cách khác thiết lập được một giai đoạn cư trú do các quy định định ra, thì mới đủ điều kiện cho một hộ chiếu Đài Loan nhưng không có được các lợi ích của quyền công dân.

Công dân Mông Cổ

Trước năm 2002, Mông Cổ cũng từng được tuyên bố là một phần của quốc gia này. Kể từ đó, chính phủ Trung Hoa Dân Quốc đã khẳng định sự công nhận của mình rằng Mông Cổ là một quốc gia có chủ quyền và cho phép công dân Mông Cổ sử dụng hộ chiếu của họ để nhập cảnh vào Đài Loan.

Công dân hải ngoại

Công dân Trung Hoa Dân Quốc có đăng ký hộ khẩu trong Khu vực Đài Loan đủ điều kiện để được cấp hộ chiếu Đài Loan, và sẽ mất đăng ký hộ khẩu trong Khu vực Đài Loan, cùng với hộ chiếu ROC của họ, khi sở hữu hộ chiếu PRC. Chúng có sự khác biệt và loại trừ lẫn nhau trong pháp luật; hầu hết những người sống ở Đài Loan chỉ muốn và chỉ có thể chọn một trong hai thứ này để định danh bản thân theo các bộ luật hiện hành.

Hộ chiếu Đài Loan cũng được cấp cho nhiều người Đài Loan hải ngoại và Hoa kiều như là một bằng chứng về quốc tịch, bất kể việc liệu họ có từng sống hay thậm chí đặt chân đến Đài Loan hay chưa. Nền tảng hợp lý đằng sau việc mở rộng nguyên tắc huyết thống này cho các công dân hiện tại, cũng như sự công nhận hệ đa quốc tịch, là để ghi nhận sự hỗ trợ mà Hoa kiều đã trao cho chế độ Quốc Dân Đảng trong lịch sử, đặc biệt là trong suốt Cách mạng Tân Hợi. Loại hộ chiếu được cấp cho các cá nhân này được gọi là "Hộ chiếu Kiều dân" ().

Tham khảo

Chú thích

Nguồn

Các ấn phẩm

Văn bản luật