R-12 Dvina

R-12 Dvina là một loại tên lửa đạn đạo chiến dịch được phát triển và triển khai bởi Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Định danh GRAU của nó là 8K63 (8K63U hoặc 8K63У trong tiếng Cyrillic đối với phiên bản phóng từ silo), và được NATO đặt tên định danh là SS-4 Sandal. Tên lửa R-12 đã cung cấp cho Liên Xô khả năng tấn công các mục tiêu ở tầm trung với một đầu đạn nhiệt hạch cỡ megaton, tạo thành phần lớn mối đe dọa tên lửa tấn công của Liên Xô đối với Tây Âu. Việc triển khai tên lửa R-12 tại Cuba chính là nguyên nhân gây ra cuộc Khủng hoảng tên lửa Cuba vào năm 1962. Tổng cộng có 2.335 quả tên lửa đã được sản xuất; tất cả đã bị tiêu hủy vào năm 1993 theo hiệp ước START II.

Ngoài công nghệ đạn đạo một tầng, R-12 Dvina còn có khả năng hoạt động như tên lửa hai tầng cho phép đưa các tải trọng vào quỹ đạo Trái Đất tầm thấp.

Loại tên lửa Shahab-4 chưa được chế tạo của Iran có khả năng là một biến thể phái sinh từ dòng R-12 Dvina.

Lịch sử phát triển

Giai đoạn khởi đầu 
OKB-586 tại Dnipropetrovsk (Liên bang Xô viết) được thành lập từ một bộ phận tách ra từ cơ sở sản xuất OKB-1 của Sergei Korolev gần Moscow, dưới sự chỉ đạo của Mikhail Yangel vào đầu những năm 1950. Ngay sau đó, Yangel bắt đầu phát triển một loại tên lửa chiến lược cải tiến nhằm vượt trội hơn dòng R-5 mà Korolev đang đưa vào sản xuất. Thiết kế của Yangel dựa trên việc kết hợp khung thân cơ bản của R-5 với động cơ được phát triển từ dòng R-11 Zemlya. R-11 vốn là loại tên lửa tầm ngắn sử dụng axit nitric làm chất oxy hóa và dầu hỏa làm nhiên liệu, cho phép lưu trữ trong thời gian dài.

Valentin Glushko đã ủng hộ việc sử dụng nhiên liệu lỏng có thể lưu trữ và đề xuất phát triển một động cơ mới cho dự án. Các thiết kế trước đó như R-5 và R-7 sử dụng Oxy lỏng làm chất oxy hóa, do đó phải nạp nhiên liệu ngay trước khi phóng vì oxy sẽ bay hơi theo thời gian. Ông đã phát triển động cơ RD-214 cho R-12, bao gồm bốn buồng đốt chia sẻ chung một cụm máy bơm tăng áp. Các máy bơm được vận hành bằng cách phân hủy hydro peroxide để tạo ra khí xả. Động cơ mới quá lớn để lắp vừa khung thân R-5, vì vậy một phần đuôi hình nón đã được thêm vào để chứa động cơ.

Nikolay Pilyugin, đứng đầu cục hệ thống điều khiển, đã thuyết phục Yangel áp dụng hệ thống điều khiển hoàn toàn tự chủ trên R-12 thay vì điều khiển bằng vô tuyến truyền thống. Pilyugin tin rằng các hệ thống quán tính mới sẽ có độ chính xác cần thiết để đánh trúng mục tiêu ở khoảng cách 2.000 km mà không cần cập nhật giữa hành trình.

Theo lịch sử chính thức của OKB Yuzhnoye, thiết kế của Yangel đã được Hội đồng Bộ trưởng Liên Xô phê duyệt vào ngày 13 tháng 2 năm 1953. Cuộc thử nghiệm đầu tiên được tiến hành tại Kapustin Yar vào ngày 22 tháng 6 năm 1957. Vào tháng 9 năm 1958, Nikita Khrushchev đã đích thân đến chứng kiến vụ phóng R-12. Vụ phóng thành công và việc sản xuất hàng loạt bắt đầu tại Yuzhmash ở Dnepropetrovsk. Các vụ phóng thử tiếp tục cho đến tháng 12 và cho thấy sai số tối đa là 2,3 km.

Triển khai 

Tên lửa R-12 được đưa vào biên chế vào ngày 4 tháng 3 năm 1959 theo các nguồn tin từ Nga. Lần xuất hiện công khai đầu tiên của hệ thống là vào tháng 11 năm 1960. Chúng đã được triển khai đến Cuba vào tháng 10 năm 1962 trong cuộc Khủng hoảng tên lửa Cuba. 

Năm trung đoàn đầu tiên trang bị tên lửa R-12 phóng từ mặt đất được đặt trong tình trạng báo động vào tháng 5 năm 1960, trong khi trung đoàn tên lửa phóng từ silo đầu tiên được triển khai vào tháng 1 năm 1963. Thời gian phản ứng của chúng được đánh giá là từ một đến ba giờ trong điều kiện sẵn sàng bình thường tại các trận địa lộ thiên, và từ 5 đến 15 phút tại các trận địa kiên cố. 

Số lượng bệ phóng R-12 và R-12U đạt mức tối đa là 608 vào giai đoạn 1964–1966. Việc loại biên các trận địa lộ thiên bắt đầu từ năm 1968, và các trận địa kiên cố bắt đầu từ năm 1972. Vào năm 1978, quá trình thay thế chúng bằng tên lửa di động RSD-10 Pioneer đã bắt đầu.

Phát triển mở rộng 

Các nỗ lực tạo ra phiên bản R-12 phóng từ đường sắt đã bị đình chỉ để tập trung vào phiên bản phóng từ silo. Một tổ hợp phóng dưới lòng đất, mật danh Mayak-2, đã được xây dựng tại Kapustin Yar. Vào tháng 9 năm 1959, R-12 lần đầu tiên cất cánh từ silo. Tháng 5 năm 1960, việc phát triển tên lửa R-12U bắt đầu, được thiết kế cho cả bệ phóng mặt đất và silo. Tổ hợp silo của R-12U bao gồm bốn bệ phóng và được định danh là "Dvina" (8П763 «Двина»). Giai đoạn thử nghiệm kéo dài từ tháng 12 năm 1961 đến tháng 12 năm 1963.

R-12 cũng được sử dụng làm mục tiêu trong quá trình phát triển tên lửa đánh chặn V-1000. Trong một loạt thử nghiệm, hai quả R-12 đã được kích nổ đầu đạn ở tầng khí quyển trên cao để kiểm tra hệ thống radar.

Tiêu hủy 

Hiệp ước Lực lượng hạt nhân tầm trung (INF) được ký kết vào tháng 12 năm 1987 và có hiệu lực vào tháng 6 năm 1988. Mục đích của hiệp ước là loại bỏ các tên lửa đạn đạo và hành trình phóng từ mặt đất có tầm bắn từ 500 đến 5.500 km. Việc tiêu hủy tên lửa R-12 và R-14 Chusovaya diễn ra tại Cơ sở Tiêu hủy Tên lửa Lesnaya. Quả tên lửa R-12 cuối cùng của Liên Xô đã bị tiêu hủy vào tháng 5 năm 1990.

Các biến thể tên lửa đẩy vũ trụ

Tên lửa với tầng đẩy mới 
Vào năm 1961, một tầng trên sử dụng các chất đẩy Oxy lỏng (LOX) và UDMH đã được bổ sung vào R-12 để tạo ra tên lửa đẩy Kosmos 63S1. Do không có bệ phóng mặt đất cho R-12, tất cả các vụ phóng đều diễn ra từ silo Mayak tại Kapustin Yar. Tuy nhiên, vì các silo không được thiết kế để sử dụng lặp lại, cách sắp xếp này tỏ ra không thực tế và đòi hỏi phải tân trang lại sau mỗi vài lần phóng. Hai nỗ lực phóng đầu tiên của 63S1 diễn ra vào tháng 10 và tháng 12 năm 1961 đều thất bại. Vào ngày 16 tháng 3 năm 1962, Kosmos 1, một vệ tinh thử nghiệm điều hướng, đã đi vào quỹ đạo thành công, đánh dấu vụ phóng vũ trụ đầu tiên của Liên Xô được thực hiện bằng một tên lửa đẩy khác ngoài dòng R-7. Cuối cùng, một tổ hợp phóng chuyên dụng đã được xây dựng tại Kapustin Yar và sử dụng lần đầu tiên vào tháng 12 năm 1964.

Một phiên bản tăng cường của tên lửa đẩy R-12 đã được phóng trong giai đoạn 1965–67 từ silo Dvina tại Kapustin Yar trong các cuộc thử nghiệm dưới quỹ đạo, cuối cùng nhường chỗ cho 11K63, một loại tên lửa đẩy hiện đại hóa và cải tiến. Năm 1967, tổ hợp phóng thứ hai được khánh thành tại Sân bay vũ trụ Plesetsk và từ đó trở đi, các chuyến bay của 11K63 được thực hiện luân phiên giữa Kapustin Yar và Plesetsk, chủ yếu để đưa các tải trọng khoa học và quân sự hạng nhẹ vào quỹ đạo. Tổng cộng có 123 tên lửa đã được phóng, trong đó có 8 lần thất bại trong việc đạt được quỹ đạo. Năm 1977, R-12 và 11K63 đã bị cho nghỉ hưu.

Mô tả

Tổng quan 
R-12 là loại tên lửa một tầng với một đầu đạn tách rời. Trong các bồn nhiên liệu tích hợp, bồn chứa chất oxy hóa được đặt ở phía trước bồn nhiên liệu, ngăn cách bởi một tấm ngăn trung gian. Trong quá trình bay, thiết kế này cho phép chất oxy hóa từ bộ phận phía dưới được tiêu thụ trước, giúp cải thiện khả năng ổn định khi bay. Hệ thống động lực bao gồm bốn động cơ tên lửa nhiên liệu lỏng với một cụm máy bơm tăng áp chung. Việc điều khiển bay được thực hiện với sự hỗ trợ của bốn cánh lái bằng carbon đặt trong luồng khí xả của các động cơ tên lửa. Hệ thống dẫn đường và điều khiển tự chủ sử dụng các thiết bị ổn định dọc và ngang theo tâm khối lượng, một hệ thống kiểm soát vận tốc và hệ thống kiểm soát tầm bắn tự động hỗ trợ bởi máy tính. R-12 được triển khai tại cả các bệ phóng lộ thiên và các silo kiên cố.

Sức công phá tiêu chuẩn là 2,3 megaton. Thuốc nổ thông thường hoặc vũ khí hóa học cũng có thể được sử dụng.

Các cấp độ sẵn sàng của R-12 
 Cấp độ sẵn sàng số 4 (thường trực): Tên lửa nằm trong nhà chứa. Các con quay hồi chuyển (thiết bị điều khiển) và đầu đạn chưa được lắp đặt, tên lửa chưa nạp nhiên liệu. Tên lửa có thể duy trì trạng thái này trong bảy năm (thời gian dịch vụ bảo hành của nhà máy). Sẽ mất 3 giờ 25 phút để phóng.

 Cấp độ sẵn sàng số 3 (nâng cao): Tên lửa nằm trong nhà chứa. Các con quay hồi chuyển và đầu đạn đã được lắp đặt. Tên lửa có thể duy trì trạng thái này trong ba năm. Sẽ mất 2 giờ 20 phút để phóng.

 Cấp độ sẵn sàng số 2 (cấp độ nâng cao bậc một): Tên lửa được vận chuyển đến bãi phóng, các con quay hồi chuyển được khởi động và dữ liệu ban đầu được nạp vào. Các xe bồn nhiên liệu đứng sẵn cạnh tên lửa. Tên lửa có thể duy trì trạng thái này trong ba tháng. Sẽ mất 1 giờ để phóng.

 Cấp độ sẵn sàng số 1 (toàn phần): Tên lửa đã được nạp nhiên liệu và nhắm mục tiêu, nhưng hỗn hợp khí kích khởi chưa được nạp. Tên lửa có thể duy trì trạng thái này trong một tháng. Sẽ mất 30 phút để phóng.

Bên vận hành 
 
 Lực lượng Tên lửa Chiến lược – Đã loại biên
 Sư đoàn Tên lửa số 58
 Các sư đoàn tên lửa khác

Tham khảo

Nguồn

Liên kết ngoài

Nuclear Threat Initiative − Russian Ballistic Missile Models

Tên lửa đạn đạo tầm trung Liên Xô
Tên lửa Liên Xô thời Chiến tranh Lạnh