Phương Lệ Chi

• TIẾU SỬ 
Phương Lệ Chi, tên tiếng Trung là 方励之, phiên âm Hán ngữ là Fāng Lìzhī, sinh ngày 12/2/1936 tại Bắc Kinh và mất ngày 6/4/2012 tại Tucson, Arizona, Hoa Kỳ. Ông là một nhà vật lý thiên văn, nhà vũ trụ học và trí thức bất đồng chính kiến người Trung Quốc. Trong lịch sử Trung Quốc hiện đại, ông thường được nhắc đến như một trong những trí thức có ảnh hưởng lớn nhất đối với phong trào dân chủ của sinh viên thập niên 1980, đặc biệt là các phong trào sinh viên năm 1986–1987 và là một “mắt xích tư tưởng” quan trọng trong bối cảnh dẫn đến sự kiện Thiên An Môn năm 1989. Britannica mô tả ông là một nhà vật lý thiên văn và nhà bất đồng chính kiến bị giới lãnh đạo Trung Quốc xem là có một phần trách nhiệm trong phong trào sinh viên năm 1989 tại Quảng trường Thiên An Môn. (Encyclopedia Britannica)

Trong bài viết bách khoa, nên định vị Phương Lệ Chi không đơn giản là “người tham gia Thiên An Môn”, vì điều đó dễ gây sai lệch. Chính xác hơn, ông là một trí thức khoa học có tư tưởng tự do, người đã tạo ảnh hưởng sâu rộng lên sinh viên và giới trí thức Trung Quốc trước năm 1989. Ông không phải là thủ lĩnh trực tiếp đứng trên quảng trường chỉ huy biểu tình, nhưng các bài phát biểu, thư ngỏ và hình ảnh đối đầu với chính quyền của ông đã góp phần tạo nên khí hậu tư tưởng dẫn đến phong trào dân chủ mùa xuân 1989. Human Rights Watch cũng ghi nhận rằng ông không xuất hiện tại Quảng trường Thiên An Môn trong phong trào dân chủ, nhưng sau ngày 4/6/1989, ông và vợ đã vào Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Bắc Kinh để xin tị nạn. (Human Rights Watch)

• NỀN TẢNG HỌC THUẬT VÀ VỊ THẾ TRONG KHOA HỌC TRUNG QUỐC 
Trước khi trở thành biểu tượng chính trị, Phương Lệ Chi là một nhà khoa học có vị trí cao trong giới học thuật Trung Quốc. Ông học tại Đại học Bắc Kinh, sau đó làm việc trong lĩnh vực vật lý, vật lý thiên văn và vũ trụ học. Theo Institute for Advanced Study, ông từng được tuyển vào chương trình khoa học liên quan đến dự án hạt nhân của Trung Quốc thời Mao Trạch Đông, sau đó trở thành một trong những người trẻ tuổi được bổ nhiệm vào Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc. (Institute for Advanced Study)

Điểm quan trọng khi viết về ông là: Phương Lệ Chi không xuất phát từ hoạt động chính trị chuyên nghiệp. Ông là đại diện cho một kiểu trí thức đặc biệt của Trung Quốc hậu Mao: người đi từ khoa học tự nhiên, từ niềm tin vào lý tính, thực nghiệm và chân lý khách quan, rồi dần đi đến phê phán hệ thống chính trị vì cho rằng hệ thống ấy kìm hãm tự do tư tưởng, tự do nghiên cứu và quyền con người. Chính nền tảng khoa học khiến tiếng nói của ông có trọng lượng: ông không phải một nhà hoạt động bên lề, mà là một nhà khoa học có uy tín, từng giữ vị trí cao trong đại học và có ảnh hưởng thật sự đối với sinh viên.

• VAI TRÒ TẠI ĐẠI HỌC KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ TRUNG QUỐC 
Một trong những giai đoạn quan trọng nhất trong đời Phương Lệ Chi là thời gian ông gắn bó với Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc, thường được biết đến bằng tên tiếng Anh là University of Science and Technology of China – USTC. Ông từng giữ chức phó hiệu trưởng của trường này. Đây là điểm rất quan trọng, vì USTC ở Hợp Phì, tỉnh An Huy, là một trong những trung tâm trí thức và khoa học hàng đầu của Trung Quốc, đồng thời là nơi phong trào sinh viên năm 1986 bắt đầu lan rộng.

Tại USTC, Phương Lệ Chi không chỉ là một nhà quản lý giáo dục mà còn là một người truyền cảm hứng cho sinh viên. Ông thường nói về tự do học thuật, trách nhiệm của trí thức, dân chủ, pháp quyền và quyền công dân. Những chủ đề này trong bối cảnh Trung Quốc thập niên 1980 rất nhạy cảm, vì sau Cách mạng Văn hóa, đất nước đang mở cửa kinh tế nhưng vẫn kiểm soát chặt đời sống chính trị. Do đó, các bài nói chuyện của ông vừa mang tính học thuật vừa có sức công phá chính trị.

• TƯ TƯỞNG CHÍNH: KHOA HỌC, DÂN CHỦ VÀ QUYỀN CON NGƯỜI 
Tư tưởng của Phương Lệ Chi có thể được tóm gọn ở mối liên hệ giữa khoa học và tự do. Với ông, khoa học không chỉ là kỹ thuật hay công thức, mà còn là một phương pháp tư duy: đặt câu hỏi, kiểm chứng sự thật, không phục tùng giáo điều và không chấp nhận quyền lực tuyệt đối. Từ nền tảng đó, ông cho rằng một xã hội muốn phát triển khoa học thì phải có tự do tư tưởng, tự do ngôn luận và không gian tranh luận công khai.

Đây là điểm khiến ông trở thành nhân vật nguy hiểm trong mắt chính quyền Trung Quốc lúc bấy giờ. Ông không kêu gọi bạo lực hay lật đổ bằng hành động trực tiếp, nhưng ông làm một việc sâu hơn: đặt lại câu hỏi về nền tảng chính danh của hệ thống. Khi một nhà khoa học nổi tiếng nói rằng xã hội cần dân chủ, quyền con người và tự do học thuật, thông điệp ấy dễ lan truyền trong sinh viên hơn rất nhiều so với lời kêu gọi chính trị thuần túy. Vì vậy, Phương Lệ Chi thường được xem như một nhân vật tiêu biểu của làn sóng “Khai sáng mới” trong Trung Quốc thập niên 1980 — một thời kỳ mà nhiều trí thức đặt vấn đề về cải cách chính trị, tự do cá nhân và tương lai hiện đại hóa của Trung Quốc.

• LIÊN HỆ VỚI PHONG TRÀO SINH VIÊN 1986–1987 
Trước Thiên An Môn 1989, Phương Lệ Chi đã gắn với phong trào sinh viên năm 1986–1987. Theo các tư liệu về phong trào sinh viên Trung Quốc năm 1986, các cuộc biểu tình bắt đầu tại Hợp Phì, nơi USTC đặt trụ sở, rồi lan sang nhiều thành phố khác. Trong bối cảnh ấy, Phương Lệ Chi được xem là một trong những trí thức có ảnh hưởng lớn đến sinh viên qua các bài giảng và diễn thuyết về tự do, nhân quyền, tự do báo chí và cải cách chính trị. (Wikipedia)

Sau phong trào 1986–1987, chính quyền Trung Quốc phản ứng mạnh. Phương Lệ Chi bị cách chức khỏi vị trí phó hiệu trưởng USTC và bị khai trừ khỏi Đảng Cộng sản Trung Quốc vào tháng 1/1987. Việc ông bị trừng phạt cho thấy nhà nước Trung Quốc đã xem ông không chỉ là một giáo sư phát biểu quá giới hạn, mà là một biểu tượng chính trị có khả năng ảnh hưởng tới sinh viên và giới trí thức. (Wikipedia)

Giai đoạn này cũng có liên hệ gián tiếp đến Thiên An Môn 1989 qua nhân vật Hồ Diệu Bang. Hồ Diệu Bang, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc khi đó, bị xem là quá mềm mỏng với sinh viên và trí thức tự do. Sau các cuộc biểu tình 1986–1987, ông bị buộc rời chức vụ. Đến tháng 4/1989, cái chết của Hồ Diệu Bang trở thành chất xúc tác trực tiếp khiến sinh viên Bắc Kinh xuống đường tưởng niệm, rồi phong trào phát triển thành cuộc biểu tình lớn tại Thiên An Môn. Vì vậy, Phương Lệ Chi là một mắt xích quan trọng không phải vì ông chỉ huy sự kiện 1989, mà vì ông nằm trong chuỗi nguyên nhân tư tưởng và chính trị kéo dài từ 1986 đến 1989.

• THƯ NGỎ ĐẶNG TIỂU BÌNH NĂM 1989 
Một sự kiện then chốt trước Thiên An Môn là bức thư ngỏ của Phương Lệ Chi gửi Đặng Tiểu Bình ngày 6/1/1989. Trong thư, ông kêu gọi trả tự do cho các tù nhân chính trị, trong đó có nhà bất đồng chính kiến Ngụy Kinh Sinh. Encyclopedia.com ghi nhận rằng vào ngày 6/1/1989, Phương Lệ Chi đã gửi thư ngỏ cho Đặng Tiểu Bình, thúc giục trả tự do cho Ngụy Kinh Sinh và các tù nhân chính trị khác tại Trung Quốc. (Bách Khoa Toàn Thư)

Lá thư này rất quan trọng vì nó xuất hiện chỉ vài tháng trước phong trào Thiên An Môn. Nó cho thấy tầng lớp trí thức Trung Quốc lúc đó không chỉ đòi cải cách kinh tế hay cải thiện đời sống sinh viên, mà đã bắt đầu đặt vấn đề về quyền con người, pháp quyền và tính hợp pháp của việc giam giữ những người bất đồng chính kiến. Human Rights Watch sau này cũng mô tả hành động của Phương Lệ Chi tháng 1/1989 là một bước đi chưa từng có đối với một trí thức nổi bật của Trung Quốc: trực tiếp gửi thư cho Đặng Tiểu Bình để yêu cầu trả tự do cho các tù nhân chính trị, bao gồm Ngụy Kinh Sinh. (Human Rights Watch)

Trong bài viết, phần này nên được đặt như một cột mốc chính trị trước Thiên An Môn. Nó cho thấy Phương Lệ Chi đã chuyển từ vai trò “giáo sư truyền cảm hứng” sang vai trò “trí thức công khai thách thức giới lãnh đạo tối cao”. Đây là lý do chính quyền xem ông như một nhân vật đặc biệt nguy hiểm: ông không hoạt động bí mật, mà công khai dùng uy tín cá nhân để chất vấn chính quyền.

• SỰ KIỆN BỊ NGĂN GẶP TỔNG THỐNG GEORGE H. W. BUSH 
Một sự kiện ngoại giao đáng chú ý là việc Phương Lệ Chi được mời tham dự một buổi tiệc do Tổng thống Hoa Kỳ George H. W. Bush tổ chức trong chuyến thăm Trung Quốc tháng 2/1989. Theo Association for Diplomatic Studies and Training, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Bắc Kinh đã đề xuất mời một số nhân vật đến buổi tiệc ngày 26/2/1989, trong đó có Phương Lệ Chi. (Adst)

Tuy nhiên, Phương Lệ Chi đã bị phía Trung Quốc ngăn không cho tham dự. Human Rights Watch ghi nhận rằng cảnh sát mặc sắc phục đã ngăn ông đến buổi tiệc của Tổng thống Bush. (Refworld)

Sự kiện này biến Phương Lệ Chi thành một biểu tượng ngoại giao. Đối với Hoa Kỳ và truyền thông quốc tế, ông là hình ảnh đại diện cho vấn đề nhân quyền ở Trung Quốc. Đối với chính quyền Trung Quốc, ông là bằng chứng cho nguy cơ “can thiệp phương Tây” vào chính trị nội bộ. Còn đối với sinh viên và trí thức trong nước, việc một nhà khoa học bị ngăn gặp tổng thống Mỹ càng làm nổi bật vị thế của ông như một người dám nói điều chính quyền không muốn nghe. Sự kiện này diễn ra chỉ vài tuần trước khi phong trào sinh viên 1989 bùng nổ, vì vậy nó góp phần làm tăng độ nổi tiếng và tính biểu tượng của Phương Lệ Chi trong không khí chính trị căng thẳng lúc đó.

• MỐI QUAN HỆ VỚI SỰ KIỆN THIÊN AN MÔN 1989 
Khi viết Wikipedia, cần phân biệt rõ: Phương Lệ Chi không phải lãnh tụ trực tiếp của cuộc biểu tình Thiên An Môn 1989, nhưng ông là một trong những nguồn cảm hứng tư tưởng quan trọng cho phong trào. Human Rights Watch nêu rõ ông không xuất hiện tại Quảng trường Thiên An Môn trong phong trào dân chủ, nhưng sau cuộc trấn áp, ông và vợ là Lý Thục Hiền đã tìm nơi trú ẩn tại Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Bắc Kinh. (Human Rights Watch)

Có thể viết rằng Phương Lệ Chi là “mắt xích” của Thiên An Môn theo ba nghĩa.

Thứ nhất, ông là mắt xích tư tưởng. Những bài nói chuyện của ông về tự do, dân chủ, nhân quyền và khoa học đã góp phần định hình ngôn ngữ chính trị của sinh viên thập niên 1980.

Thứ hai, ông là mắt xích lịch sử. Phong trào 1986–1987, nơi ông có ảnh hưởng lớn, dẫn đến việc Hồ Diệu Bang bị mất chức. Cái chết của Hồ Diệu Bang năm 1989 lại trở thành điểm khởi đầu trực tiếp của phong trào Thiên An Môn.

Thứ ba, ông là mắt xích biểu tượng. Chính quyền Trung Quốc xem ông là một trong những nhân vật kích động tinh thần dân chủ, trong khi truyền thông và giới nhân quyền quốc tế xem ông là hình ảnh tiêu biểu của trí thức Trung Quốc bị đàn áp.

Vì vậy, cách viết chính xác là: Phương Lệ Chi không “lãnh đạo Thiên An Môn”, nhưng ông là một trong những nhân vật trí thức có ảnh hưởng sâu sắc tới bầu không khí chính trị và tư tưởng dẫn tới sự kiện này.

• SAU NGÀY 4/6/1989: BỊ TRUY NÃ VÀ VÀO ĐẠI SỨ QUÁN HOA KỲ 
Sau khi chính quyền Trung Quốc trấn áp phong trào Thiên An Môn, Phương Lệ Chi và vợ là Lý Thục Hiền / Li Shuxian trở thành đối tượng bị truy nã. Human Rights Watch ghi nhận rằng vào ngày 6/6/1989, Phương Lệ Chi và Lý Thục Hiền đã xin trú ẩn tại Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Bắc Kinh. (Human Rights Watch)

Theo tư liệu của ChinaFile, vào tối muộn ngày 6/6/1989, các nhà ngoại giao Mỹ đã mời Phương Lệ Chi và Lý Thục Hiền vào trú ẩn tạm thời tại Đại sứ quán Hoa Kỳ, và hai người ở đó hơn một năm. (chinafile.com)

Giai đoạn này biến vụ Phương Lệ Chi thành một cuộc khủng hoảng ngoại giao giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ. Đối với Bắc Kinh, việc Hoa Kỳ che chở một trí thức bị truy nã là hành động gây áp lực chính trị. Đối với Washington, Phương Lệ Chi trở thành biểu tượng của cam kết nhân quyền sau Thiên An Môn. Vấn đề không chỉ là số phận của một cá nhân, mà là câu hỏi lớn hơn: sau Thiên An Môn, quan hệ Trung–Mỹ sẽ tiếp tục như thế nào khi hồ sơ nhân quyền trở thành điểm va chạm nghiêm trọng?

• RỜI TRUNG QUỐC VÀ SỐNG LƯU VONG TẠI HOA KỲ 
Phương Lệ Chi và vợ ở trong Đại sứ quán Hoa Kỳ hơn một năm. Đến tháng 6/1990, họ được phép rời Trung Quốc. Guardian ghi nhận rằng vào tháng 6/1990, Bắc Kinh cho phép Phương Lệ Chi rời Trung Quốc để ra nước ngoài điều trị y tế, và sau đó ông không trở về Trung Quốc. (The Guardian)

Sau khi rời Trung Quốc, Phương Lệ Chi sống lưu vong tại phương Tây và tiếp tục sự nghiệp học thuật. Ông trở thành giáo sư tại Đại học Arizona ở Hoa Kỳ. Publishers Weekly cũng ghi nhận rằng sau khi sống lưu vong tại Mỹ, ông trở thành giáo sư tại University of Arizona. (PublishersWeekly.com)

Trong bài viết, phần lưu vong nên được mô tả như một hệ quả chính trị của Thiên An Môn. Ông không chỉ “di cư” hay “sang Mỹ làm giáo sư”, mà là một trí thức bị buộc phải rời khỏi không gian chính trị quê hương. Sự lưu vong của ông phản ánh số phận của nhiều trí thức và nhà hoạt động Trung Quốc sau 1989: tiếp tục viết, giảng dạy, vận động nhân quyền từ bên ngoài Trung Quốc, trong khi bị loại khỏi đời sống công khai trong nước.

• HÌNH ẢNH "SAKHAROV CỦA TRUNG QUỐC" 
Phương Lệ Chi thường được so sánh với Andrei Sakharov, nhà vật lý hạt nhân Liên Xô và nhà bất đồng chính kiến nổi tiếng. The Atlantic từng gọi ông là “China’s Andrei Sakharov”, tức “Sakharov của Trung Quốc”. (The Atlantic)

So sánh này rất có ý nghĩa. Sakharov là nhà khoa học hạt nhân Liên Xô, từ vị trí trong hệ thống khoa học nhà nước chuyển sang phê phán chính quyền và bảo vệ nhân quyền. Phương Lệ Chi cũng có quỹ đạo tương tự: từ nhà khoa học trong hệ thống xã hội chủ nghĩa Trung Quốc trở thành một trí thức bất đồng chính kiến. Cả hai đều đại diện cho kiểu trí thức khoa học tin rằng chân lý khoa học và tự do chính trị có liên hệ với nhau.

Tuy nhiên, khi viết Wikipedia, nên dùng so sánh này một cách cẩn trọng. Không nên biến nó thành nhận định chủ quan của người viết, mà nên viết: “Ông được một số nhà quan sát phương Tây so sánh với Andrei Sakharov.” Cách này giữ được tính trung lập và đúng phong cách bách khoa.

• DI SẢN TRONG LỊCH SỬ TRUNG QUỐC HIỆN ĐẠI 
Di sản của Phương Lệ Chi nằm ở ba tầng.

Tầng thứ nhất là di sản khoa học. Ông là một nhà vật lý thiên văn có đóng góp cho nghiên cứu vũ trụ học và giáo dục khoa học Trung Quốc.

Tầng thứ hai là di sản trí thức. Ông góp phần hình thành mô hình “nhà khoa học công dân” ở Trung Quốc hiện đại: một người không chỉ nghiên cứu chuyên môn mà còn chất vấn điều kiện xã hội, chính trị và đạo đức của tri thức.

Tầng thứ ba là di sản chính trị. Ông là một trong những khuôn mặt quan trọng của làn sóng trí thức tự do Trung Quốc thập niên 1980. Dù không trực tiếp lãnh đạo Thiên An Môn, tư tưởng của ông đã ảnh hưởng tới sinh viên, giúp phong trào dân chủ có một nền tảng ngôn ngữ xoay quanh quyền con người, tự do học thuật, pháp quyền và trách nhiệm của nhà nước.

Điểm quan trọng nhất khi viết về Phương Lệ Chi là tránh biến ông thành một nhân vật một chiều. Ông không chỉ là “nhà bất đồng chính kiến”, cũng không chỉ là “nhà khoa học”. Chính sự kết hợp giữa hai vai trò đó mới làm ông đặc biệt. Ông cho thấy trong Trung Quốc cuối thế kỷ 20, khoa học không tách rời chính trị: yêu cầu tự do nghiên cứu có thể dẫn đến yêu cầu tự do xã hội; yêu cầu tôn trọng sự thật trong khoa học có thể dẫn đến yêu cầu tôn trọng sự thật trong lịch sử và chính trị.

• KẾT LUẬN 
Phương Lệ Chi không phải là người lãnh đạo trực tiếp phong trào Thiên An Môn, nhưng ông là một trong những trí thức đã tạo nên nền tảng tư tưởng cho phong trào ấy. Từ vị thế của một nhà khoa học, ông biến các khái niệm như sự thật, tự do học thuật và lý tính thành ngôn ngữ chính trị, qua đó trở thành một mắt xích quan trọng trong lịch sử dân chủ Trung Quốc cuối thế kỷ 20.