Công dân hạng hai

Công dân hạng hai là người bị phân biệt đối xử một cách có hệ thống và chủ động trong một nhà nước hoặc khu vực tài phán chính trị khác, bất chấp tình trạng danh nghĩa của họ là một công dân hoặc cư dân hợp pháp tại đó. Mặc dù không nhất thiết là nô lệ, người ngoài vòng pháp luật, người nhập cư trái phép hay tội phạm, công dân hạng hai có các quyền pháp lý, quyền dân sự và cơ hội kinh tế xã hội bị hạn chế đáng kể, và thường phải chịu sự ngược đãi cũng như bóc lột từ những người được coi là cấp trên của họ. Các hệ thống có tầng lớp công dân hạng hai trên thực tế được coi là vi phạm nhân quyền trên diện rộng.

Các điều kiện điển hình mà công dân hạng hai phải đối mặt bao gồm nhưng không giới hạn ở: 
 tước quyền bầu cử (thiếu hoặc mất quyền bầu cử) 
 hạn chế trong công vụ và/hoặc bị loại trừ khỏi lực lượng quân sự 
 hạn chế về ngôn ngữ, tôn giáo, giáo dục 
 thiếu tự do đi lại, biểu đạt và lập hội 
 hạn chế đối với quyền sở hữu và mang vũ khí
 hạn chế về hôn nhân 
 hạn chế về nhà ở
 hạn chế về quyền sở hữu tài sản
 nghĩa vụ quân sự bắt buộc (nghĩa vụ quân sự) 

Quyền công dân và quốc tịch mang những quyền thiết yếu vốn có để định nghĩa chúng, và một số nhà bình luận cho rằng việc có quyền công dân hạng hai có thể tương đương với tình trạng không quốc tịch. Ví dụ, Luật Công dân Đế chế năm 1935 của Đức Quốc Xã đã tạo ra một quy chế công dân hạng hai, được áp dụng cho bất kỳ ai bị loại trừ khỏi "Quyền công dân Đế chế". Trên giấy tờ, những người sở hữu quyền công dân hạng hai "được hưởng sự bảo vệ của nhà nước và có nghĩa vụ hoàn thành mọi trách nhiệm của công dân," nhưng trên thực tế quy chế này còn tệ hơn cả quy chế dành cho người nước ngoài, cho phép mọi hình thức phân biệt đối xử và các hành vi ngược đãi khác đối với họ, vô hiệu hóa hoàn toàn chức năng định nghĩa của quyền công dân. Có nhiều tranh luận về việc ranh giới để định nghĩa quyền công dân hạng hai nằm ở đâu và liệu nó có tương đương với tình trạng không quốc tịch hay không. Phân loại này vẫn không chính thức và mang tính học thuật là chủ yếu, và thường được các nhà bình luận sử dụng như một từ mang nghĩa xấu.

Các chính phủ thường sẽ phủ nhận sự tồn tại của một tầng lớp hạng hai trong thể chế chính trị của mình, và với tư cách là một phân loại không chính thức, quyền công dân hạng hai không được đo lường một cách khách quan. Các trường hợp như Nam Hoa Kỳ dưới thời phân biệt chủng tộc và luật Jim Crow, sự đàn áp công dân Thổ dân ở Úc trước năm 1967, các nhóm sắc tộc bị trục xuất được gán mác là "những người định cư đặc biệt" ở Liên Xô, các dân tộc thiểu số không có quốc tịch ở Latvia và Estonia, chế độ apartheid ở Nam Phi, phụ nữ ở Ả Rập Xê Út dưới luật Sharia của Ả Rập, và người Công giáo La Mã ở Bắc Ireland trong thời kỳ Nghị viện đều là những ví dụ về các nhóm trong lịch sử đã được mô tả là có quyền công dân hạng hai và là nạn nhân của sự phân biệt đối xử do nhà nước bảo trợ.  

Trong lịch sử, trước giữa thế kỷ 20, chính sách này đã được một số đế quốc thực dân châu Âu áp dụng đối với cư dân thuộc địa tại các vùng lãnh thổ hải ngoại.

Một ngoại kiều thường trú hoặc công dân nước ngoài, và trẻ em nói chung, phù hợp với hầu hết các định nghĩa về một công dân hạng hai. Điều này không có nghĩa là họ không có bất kỳ sự bảo vệ pháp lý nào, hay không được người dân địa phương chấp nhận, mà là họ thiếu nhiều quyền dân sự thường được trao cho nhóm xã hội thống trị. Mặt khác, một công dân nhập tịch về cơ bản có các quyền và trách nhiệm giống như bất kỳ công dân nào khác, ngoại trừ việc có thể bị loại trừ khỏi một số chức vụ công nhất định, và cũng được pháp luật bảo vệ.

Mối quan hệ với giai cấp công dân

Ví dụ 
 Các dân tộc thiểu số theo đạo Cơ Đốc trong Đế quốc Ottoman (ví dụ: người Armenia, người Hy Lạp, người Assyria) là những công dân hạng hai. Điều này đã được hệ thống hóa về mặt pháp lý theo hệ thống millet, buộc họ phải chịu mức thuế cao hơn (như jizya) và các hạn chế về việc thể hiện tôn giáo nơi công cộng, tham gia chính trị, sở hữu đất đai và nghĩa vụ quân sự. 
 Những người không phải công dân Latvia tạo thành một nhóm tương tự như công dân hạng hai. Mặc dù họ không được coi là người nước ngoài (họ không giữ quốc tịch nào khác, có giấy tờ tùy thân của Latvia), họ bị giảm bớt các quyền so với công dân đầy đủ. Ví dụ, những người không phải công dân không đủ điều kiện để bỏ phiếu hoặc giữ các chức vụ công. Ủy ban Châu Âu chống Phân biệt chủng tộc và Bất dung nạp đã mô tả quy chế của họ là làm cho "những người liên quan cảm thấy như "công dân hạng hai". Những người không phải công dân Estonia cũng ở vị trí tương tự.
 Ở Hồng Kông, người Sindhi chiếm 0,1% dân số và hầu hết giữ quốc tịch Anh. Họ thường xuyên bị cảnh sát chặn lại và bị coi là tội phạm, không thể hòa nhập vào xã hội người Hoa ở Hồng Kông, và gặp khó khăn trong việc kiếm được ngay cả những công việc có mức lương tối thiểu.
 Ở Malaysia, như một phần của khái niệm Ketuanan Melayu (nghĩa đen: Quyền tối thượng của người Mã Lai), một công dân không được coi là có tư cách Bumiputera có thể phải đối mặt với những rào cản và sự phân biệt đối xử trong các vấn đề như tự do kinh tế, giáo dục và nhà ở.
 Công dân Trung Quốc đại lục đến định cư tại Hồng Kông hoặc Ma Cao thông qua giấy phép một chiều không có các quyền công dân (chẳng hạn như xin hộ chiếu) ở cả đại lục lẫn Đặc khu hành chính sau khi định cư nhưng trước khi có được tư cách thường trú nhân, điều này trên thực tế biến họ thành những công dân hạng hai.
 Thường trú nhân đặc biệt (特別永住者) là một loại cư dân Nhật Bản có tổ tiên thường liên quan đến các thuộc địa cũ của nước này, như Triều Tiên hoặc Đài Loan. Họ thường được hưởng các quyền và đặc quyền bổ sung so với Thường trú nhân bình thường, nhưng vẫn không thể bầu cử trong các cuộc bầu cử tại Nhật Bản.
  là một nhóm xã hội của người Nhật có nguồn gốc từ những thành viên của giai cấp phong kiến gắn liền với , chủ yếu là những người làm các nghề liên quan đến cái chết như đao phủ, người đào mộ, công nhân lò mổ, người bán thịt, và thợ thuộc da. Người Burakumin không thể phân biệt được về mặt thể chất với những người Nhật Bản khác nhưng về mặt lịch sử đã bị coi là một nhóm tách biệt về mặt xã hội. Khi bị nhận dạng, họ thường phải chịu sự phân biệt đối xử và định kiến. Họ thường bị gọi là eta (穢多, "cực kỳ nhơ bẩn") hoặc hinin (非人, "phi nhân"). Mặc dù được giải phóng về mặt pháp lý vào năm 1871 với việc bãi bỏ hệ thống đẳng cấp phong kiến, điều này đã không chấm dứt sự phân biệt đối xử về mặt xã hội đối với người burakumin cũng như không cải thiện mức sống của họ. Bên ngoài khu vực Kansai, người dân nói chung thường không nhận thức được những vấn đề mà những người có gốc gác buraku phải trải qua. Định kiến đối với người buraku thường biểu hiện dưới hình thức phân biệt đối xử trong hôn nhân và đôi khi trong việc làm.
 Đạo luật Quốc tịch Anh năm 1981 đã phân loại lại các cấp bậc quốc tịch Anh thành Công dân Lãnh thổ Hải ngoại thuộc Anh, Công dân Anh (Hải ngoại) và Công dân Hải ngoại thuộc Anh bên cạnh Công dân Anh. Martin Lee đã gọi điều này là "Một quốc gia, sáu quốc tịch". Việc tạo ra hạng Công dân Anh (Hải ngoại) (BNO) đã bị một số phương tiện truyền thông Hồng Kông châm biếm là "British NO" (Không phải người Anh). Mặc dù có tư cách là công dân Anh, những người nắm giữ không có quyền cư trú tại Vương quốc Anh, với cách thức áp dụng và quy chế tương tự như một Công dân Khối thịnh vượng chung thông thường của các quốc gia có chủ quyền khác.
 Apartheid ở Nam Phi từ năm 1948 đến 1991 là một hệ thống đa tầng phân biệt chủng tộc được thể chế hóa trên toàn quốc, trong đó những cư dân gốc châu Âu của quốc gia này có nhiều quyền và đặc quyền hơn người Ấn Độ, những người này lại có nhiều quyền hơn những người lai, và những người này lại có nhiều quyền hơn so với đa số dân số, cụ thể là người châu Phi da đen. Sự phân biệt này bao gồm việc tổ chức các sự kiện riêng biệt cho những người thuộc các chủng tộc khác nhau, lối đi và phương tiện giao thông riêng biệt, bệnh viện riêng biệt, người châu Phi da đen bị cấm bầu cử, và buộc những người thuộc các chủng tộc khác nhau phải sống ở các khu định cư riêng biệt. Sự lên án của quốc tế đối với chế độ apartheid dẫn đến sự sụp đổ của nó phần lớn bắt đầu sau Thảm sát Sharpeville, trong đó 69 người biểu tình đã thiệt mạng và hơn 175 người bị thương khi cảnh sát nổ súng vào đám đông hàng ngàn người vào ngày 21 tháng 3 năm 1960.
 Người Bedoon ở Kuwait, những người Dalit "không thể chạm tới" ở Ấn Độ, và một số các dân tộc thiểu số ở Trung Quốc đôi khi được gọi là công dân hạng hai.
 Heribert Adam và Kogila Moodley đã viết vào năm 2006 rằng người Palestine ở Israel bị "hạn chế ở tư cách công dân hạng hai khi một nhóm sắc tộc khác độc quyền quyền lực nhà nước" do những cấm đoán pháp lý về quyền tiếp cận đất đai, cũng như sự phân bổ không đồng đều các vị trí công vụ và chi tiêu bình quân đầu người cho giáo dục giữa "các công dân chiếm ưu thế và thiểu số".

Xem thêm 
Danh sách đen
Dégradation nationale
Dhimmi và Dhimmitude
Thất nghiệp không tự nguyện
Mất quyền do bị kết án trọng tội
Phân biệt đối xử ngược
Tầng lớp không thể chạm tới

Tham khảo 

Phân biệt giai cấp
Quyền bình đẳng
Vi phạm nhân quyền
Bất công
Thuật ngữ chính trị
Tôn giáo và chính trị
Bất bình đẳng xã hội
Nhóm xã hội
Quyền công dân