Chiến trường Đại Tây Dương (1914–1918)

Chiến trường Đại Tây Dương trong Chiến tranh thế giới thứ nhất là cuộc chiến tranh thương mại kéo dài nhất và về mặt chiến lược quan trọng nhất trong toàn bộ Chiến tranh thế giới thứ nhất. Thực chất, đây là cuộc đối đầu giữa chiến lược phong tỏa hải quân của Anh nhằm vào Đức và chiến lược chiến tranh tàu ngầm không giới hạn của Đức nhằm vào nước Anh.

Từ ngày 6 tháng 8 năm 1914, các tàu ngầm U-boat Đức bắt đầu hoạt động — đây là những cuộc tuần tra tàu ngầm đầu tiên trong lịch sử chiến tranh. Chiến dịch U-boat gần như bóp nghẹt kinh tế Anh vào năm 1917, nhưng cuối cùng thất bại trước sự kết hợp của hệ thống hộ tống tàu buôn, các biện pháp chống tàu ngầm và sự tham chiến của Hoa Kỳ.

Bối cảnh chiến lược

Sự phụ thuộc của Anh vào nhập khẩu 

Nước Anh vào năm 1914 là quốc gia phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu. Anh nhập khẩu khoảng 60% lương thực tiêu thụ trong nước, cùng với phần lớn nguyên liệu thô cho công nghiệp chiến tranh. Điều này tạo ra điểm yếu chiến lược rõ ràng: nếu các tuyến đường biển bị cắt đứt, Anh sẽ không thể tiếp tục chiến đấu. Đây chính là cơ sở cho toàn bộ chiến lược tàu ngầm của Đức.

Ngược lại, Đức cũng phụ thuộc đáng kể vào nhập khẩu — đặc biệt phân bón nitrat để sản xuất lương thực và thuốc nổ. Phong tỏa hải quân của Anh, bằng cách cắt đứt nguồn nhập khẩu này, đã gây ra nạn thiếu lương thực nghiêm trọng tại Đức, dẫn đến "Mùa đông củ cải" (Steckrübenwinter) 1916–1917, khi hàng trăm nghìn thường dân Đức bị đói.

Sức mạnh tàu ngầm năm 1914 

Khi chiến tranh khai màn, Anh có lực lượng tàu ngầm lớn nhất thế giới với 75 chiếc, trong khi Pháp có 50 và Đức có 30 chiếc. Tuy nhiên, Đức nhanh chóng nhận ra tiềm năng chiến lược của tàu ngầm và đẩy mạnh sản xuất — đến cuối chiến tranh, Đức đã đóng hơn 300 tàu U-boat.

Giai đoạn 1: Những cuộc tuần tra đầu tiên (1914) 

Ngày 6 tháng 8 năm 1914, chỉ hai ngày sau khi Anh tuyên chiến với Đức, mười tàu ngầm U-boat xuất phát từ căn cứ Heligoland để tấn công tàu chiến Anh trong Biển Bắc — đây là những cuộc tuần tra tàu ngầm đầu tiên trong lịch sử.

Ngày 22 tháng 9 năm 1914, tàu ngầm U-9 dưới quyền thuyền trưởng Otto Weddigen thực hiện thành tích chấn động: trong chưa đầy một giờ, U-9 đánh chìm ba tàu tuần dương Anh — HMS Aboukir, HMS Hogue và HMS Cressy — giết chết khoảng 1.400 thủy thủ Anh. Sự kiện này chứng minh rằng tàu ngầm là vũ khí có sức mạnh đáng sợ hơn mọi dự đoán trước đó.

Tuy nhiên, trong giai đoạn 1914, U-boat chủ yếu tấn công tàu chiến chứ chưa nhắm vào thương thuyền một cách có hệ thống. Đức vẫn chưa quyết định sử dụng tàu ngầm như vũ khí chiến tranh kinh tế toàn diện.

Giai đoạn 2: Chiến tranh tàu ngầm lần thứ nhất (1915)

Tuyên bố vùng chiến tranh 

Ngày 4 tháng 2 năm 1915, Đức tuyên bố toàn bộ vùng biển quanh Quần đảo Anh là vùng chiến tranh: tất cả tàu bè địch sẽ bị đánh chìm không cần cảnh báo; tàu trung lập cũng không được bảo đảm an toàn. Đây là tuyên bố chính thức về chiến tranh tàu ngầm không giới hạn lần thứ nhất.

Sự kiện Lusitania 

Ngày 7 tháng 5 năm 1915, tàu ngầm U-20 phóng ngư lôi đánh chìm tàu khách hạng sang RMS Lusitania ngoài khơi bờ biển Ireland. Con tàu chìm trong vòng 18 phút, giết chết 1.198 trong số 1.959 hành khách và thủy thủ, trong đó có 128 công dân Mỹ.

Vụ đánh chìm Lusitania gây làn sóng phẫn nộ quốc tế, đặc biệt tại Hoa Kỳ. Dưới áp lực ngoại giao từ Washington, Đức buộc phải giới hạn hoạt động tàu ngầm vào cuối năm 1915, tránh tấn công tàu khách và tàu trung lập không vũ trang.

Kết quả giai đoạn 1915 

Mặc dù bị hạn chế, U-boat vẫn đánh chìm hàng trăm tàu buôn trong năm 1915. Phía Đồng minh chưa tìm ra biện pháp đối phó hiệu quả — tàu buôn vẫn đi lẻ, không có hộ tống.

Giai đoạn 3: Căng thẳng leo thang (1916) 

Năm 1916 chứng kiến sự căng thẳng leo thang của cuộc chiến ngầm. Vào tháng 3 năm 1916, Đức tuyên bố tấn công tất cả tàu vũ trang của các nước tham chiến — điều này dẫn đến vụ tấn công tàu khách Pháp Sussex, khiến nhiều hành khách Mỹ bị thương. Mỹ đe dọa cắt đứt quan hệ ngoại giao, và Đức một lần nữa rút lui, ký Lời hứa Sussex (Sussex Pledge) cam kết không tấn công tàu không vũ trang.

Cuối năm 1916, Đức kết luận rằng họ không thể thắng trên đất liền nếu không cắt được nguồn tiếp tế cho Anh từ Bắc Mỹ. Bộ tham mưu hải quân Đức thuyết phục Kaiser rằng chiến tranh tàu ngầm không giới hạn — dù có thể kéo Mỹ vào cuộc — vẫn có thể buộc Anh đầu hàng trước khi quân Mỹ đến kịp châu Âu.

Giai đoạn 4: Chiến tranh tàu ngầm không giới hạn lần hai (1917)

Quyết định nguy hiểm 

Ngày 1 tháng 2 năm 1917, Đức tuyên bố tái khởi động chiến tranh tàu ngầm không giới hạn — tấn công tất cả tàu bè trong vùng chiến tranh, kể cả tàu trung lập. Đây là một trong những quyết định quan trọng nhất của chiến tranh.

Đức biết rằng điều này gần như chắc chắn sẽ kéo Hoa Kỳ vào cuộc chiến, nhưng họ đánh cược rằng U-boat có thể buộc Anh đầu hàng trong vòng sáu tháng — trước khi quân đội Mỹ có thể đến châu Âu với số lượng đáng kể. Đây là canh bạc mà Đức thua.

Khủng hoảng tháng 4 năm 1917 

Tháng 4 năm 1917 là tháng tồi tệ nhất trong toàn bộ chiến tranh đối với Đồng minh: U-boat đánh chìm 881.027 tấn tàu buôn — gần bằng mức Đức cần để buộc Anh đầu hàng theo tính toán của họ. Đô đốc Jellicoe cảnh báo các đồng nghiệp rằng nếu không tìm ra biện pháp đối phó, Anh sẽ phải cầu hòa trước cuối năm 1917.

Hoa Kỳ tham chiến 

Cùng với việc tái khởi động chiến tranh tàu ngầm không giới hạn, vào tháng 1 năm 1917, Anh chặn thu và giải mã Điện tín Zimmermann — trong đó Đức đề nghị Mexico tấn công Hoa Kỳ nếu Mỹ tham chiến, đổi lại Mexico sẽ lấy lại Texas, New Mexico và Arizona. Sự kết hợp của hai sự kiện này khiến Tổng thống Wilson tuyên chiến với Đức ngày 6 tháng 4 năm 1917.

Hải quân Mỹ nhanh chóng triển khai tàu khu trục đến vùng biển Anh, góp phần quyết định vào cuộc chiến chống tàu ngầm.

Hệ thống hộ tống: Biện pháp đối phó quyết định 

Biện pháp đối phó hiệu quả nhất chống lại U-boat hóa ra là cực kỳ đơn giản: tập hợp tàu buôn thành các đoàn lớn được hộ tống bởi tàu chiến.

Trước năm 1917, Hải quân Anh phản đối hệ thống hộ tống với lý do: các tàu thương mại không quen đi theo đội hình, tàu hộ tống không đủ số lượng, và đội hình lớn dễ bị tàu ngầm phát hiện hơn. Tuy nhiên, thực tế chứng minh ngược lại: một tàu ngầm khi không tìm thấy mục tiêu trong đại dương rộng lớn sẽ lãng phí nhiên liệu và thời gian; khi tấn công đoàn tàu có hộ tống, nguy cơ bị tiêu diệt tăng đáng kể.

Từ tháng 5 năm 1917, hệ thống hộ tống xuyên Đại Tây Dương được triển khai toàn diện với sự trợ giúp của Hải quân Mỹ và Canada. Tỷ lệ tàu bị đánh chìm giảm mạnh trong nửa cuối năm 1917 và tiếp tục giảm năm 1918. Hải quân Hoàng gia Anh đã hộ tống gần 5.800 tàu thương thuyền, trong khi cách tiếp cận mới cũng sử dụng tích cực các máy bay và khí cầu để tuần tra.

Các biện pháp chống tàu ngầm khác 

Ngoài hệ thống hộ tống, phe Đồng minh áp dụng nhiều biện pháp chống tàu ngầm:

 Bãi mìn: Dover Barrage (eo biển Manche) và North Sea Mine Barrage — hàng rào mìn khổng lồ từ Scotland đến Na Uy, rải 70.000 quả mìn, buộc U-boat phải đi vòng xa hơn và chịu nhiều rủi ro hơn.
 Sóng siêu âm (ASDIC/Sonar): Được phát triển vào cuối chiến tranh nhưng chưa được triển khai rộng rãi trước khi đình chiến.
 Máy bay tuần tra: Khí cầu và máy bay tuần tra bờ biển giúp phát hiện tàu ngầm đang nổi.
 Tàu Q (Q-ships): Tàu buôn trá hình được trang bị pháo ẩn, nhằm nhử tàu ngầm nổi lên mặt nước rồi khai hỏa. Chiến thuật này hiệu quả ban đầu nhưng mất tác dụng khi tàu ngầm Đức học cách phòng tránh.

Hoạt động U-boat tại bờ biển Mỹ (1918) 

Giữa tháng 5 và tháng 11 năm 1918, Đức phái sáu tàu ngầm tầm xa đến hoạt động tại vùng biển bờ đông Hoa Kỳ. Các tàu này đánh chìm 93 tàu — phần lớn là thuyền buồm và tàu hơi nước nhỏ — gây hoảng loạn dư luận Mỹ nhưng không có tác động chiến lược đáng kể.

Kết quả và đánh giá

Thống kê thiệt hại 

Trong toàn bộ chiến tranh:
 U-boat Đức đánh chìm hơn 5.000 tàu buôn Đồng minh và trung lập với tổng trọng tải hơn 12 triệu tấn
 178 tàu U-boat bị tiêu diệt; hơn 5.000 thủy thủ tàu ngầm Đức tử trận
 Tỷ lệ mất mát của lực lượng tàu ngầm Đức là khoảng 40% — cực kỳ cao so với bất kỳ nhánh quân lực nào trong chiến tranh

Kết luận chiến lược 

Chiến dịch U-boat là thất bại chiến lược của Đức, chủ yếu vì ba nguyên nhân:
 Hệ thống hộ tống tàu buôn đã vô hiệu hóa phần lớn mối đe dọa
 Chiến tranh tàu ngầm không giới hạn kéo Hoa Kỳ vào cuộc — điều mà Đức đã cố tránh
 Đức đã đánh giá quá cao tốc độ họ có thể bóp nghẹt kinh tế Anh, và đánh giá quá thấp khả năng Mỹ triển khai quân đến châu Âu nhanh chóng

Tuy nhiên, chiến dịch U-boat lần thứ nhất này để lại di sản quan trọng: các bài học về chiến tranh tàu ngầm và phòng thủ thương mại sẽ được áp dụng — với quy mô lớn hơn nhiều — trong Trận Đại Tây Dương (Thế chiến II).

Niên biểu sự kiện chính

Xem thêm 

 Chiến tranh thế giới thứ nhất
 U-boat
 RMS Lusitania

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Atlantic U-boat campaign of World War I — Wikipedia tiếng Anh
 Atlantic U-boat Campaign — 1914-1918-Online
 1st Battle of the Atlantic — Naval Encyclopedia

Chiến tranh thế giới thứ nhất
Chiến tranh hải quân
Lịch sử Đại Tây Dương
U-boat
Năm 1914
Năm 1918