Dầu Tiếng (huyện)

Dầu Tiếng là một huyện cũ nằm ở phía tây bắc tỉnh Bình Dương, Việt Nam.

Địa lý

Vị trí địa lý 
Huyện Dầu Tiếng nằm ở phía tây bắc tỉnh Bình Dương, cách thành phố Thủ Dầu Một khoảng 50 km về hướng tây bắc, cách hồ Dầu Tiếng 7 km về hướng nam, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Bàu Bàng và thị xã Chơn Thành, tỉnh Bình Phước
Phía tây giáp các huyện Tân Châu, Dương Minh Châu và thị xã Trảng Bàng thuộc tỉnh Tây Ninh
Phía nam giáp thành phố Bến Cát và huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh
Phía bắc giáp huyện Hớn Quản, tỉnh Bình Phước.

Huyện Dầu Tiếng có diện tích 721,95 km², dân số năm 2021 là 130.813 người, mật độ dân số đạt 181 người/km².

Huyện lỵ là thị trấn Dầu Tiếng nằm trên đường tỉnh lộ 744. Tỉnh lộ 240 theo hướng đông nam đi thành phố Bến Cát, tỉnh lộ 239 theo hướng đông bắc đi thị xã Chơn Thành (tỉnh Bình Phước).

Điều kiện tự nhiên

Địa hình 
Địa hình gò đồi nhấp nhô, lượn thoải dần về phía Nam. Phía Bắc có dãy Núi Cậu, tổ hợp của 02 ngọn Núi Ông và Tha La.

Khí hậu 
Nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa vùng Đông Nam Bộ, Dầu Tiếng có chung đặc điểm là nắng nóng kéo dài và mưa nhiều, khí hậu chia thành 2 mùa rõ rệt gồm mùa mưa (thường bắt đầu từ tháng 5 và kéo dài đến tháng 10) và mùa khô (thường bắt đầu từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau). Tuy nhiên, khí hậu ở đây tương đối ôn hòa, ít thiên tai, bão lụt.

Sông ngòi 
Dầu Tiếng có 02 con sông (Sài Gòn và Thị Tính). Sông Sài Gòn chảy qua Dầu Tiếng ở phía Tây và Tây Nam với khoảng chiều dài 50 km, tạo thành ranh giới tự nhiên giữa Dầu Tiếng với Tây Ninh, giữa Dầu Tiếng với Củ Chi (Thành phố Hồ Chí Minh) và sau đó đổ vào sông Đồng Nai ở Tân Thuận Đông. Sông Thị Tính nằm ở phía Đông huyện Dầu Tiếng, bắt nguồn từ Căm Xe chảy qua Bến Cát rồi đổ vào sông Sài Gòn ở Cầu Ông Cộ. Hai dòng sông trên cung cấp nguồn nước, mang phù sa bồi đắp cho những cánh đồng ở một số xã và điều tiết khí hậu cho địa phương. Ngoài ra, trên địa bàn huyện còn có hàng chục con suối cùng với một số hồ nước khá lớn như: hồ Cần Nôm, hồ Dầu Tiếng. Đặc biệt hồ Dầu Tiếng là một trong những hồ nước nhân tạo lớn nhất của Việt Nam và Đông Nam Á, với diện tích mặt nước 2.560 ha, dung tích chứa trên 1,5 tỷ m³ nước.

Thổ nhưỡng 
Chủ yếu là đất xám nâu và đất xám phù hợp trồng các loại cây công nghiệp như cao su, điều và cây công nghiệp ngắn ngày.

Hành chính
Huyện Dầu Tiếng có 12 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Dầu Tiếng (huyện lỵ) và 11 xã: An Lập, Định An, Định Hiệp, Định Thành, Long Hòa, Long Tân, Minh Hòa, Minh Tân, Minh Thạnh, Thanh An, Thanh Tuyền.

Lịch sử
Trong thời chúa Nguyễn Phúc Chu mở mang vùng đất Nam Bộ từ 1698 cho đến triều vua Minh Mạng nhà Nguyễn, vùng đất huyện Dầu Tiếng khi xưa có tên là tổng Dương Hòa Hạ, dưới triều Thiệu Trị đổi thành tổng Bình Thạnh Thượng, huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định. Cần lưu ý địa danh huyện Bình Dương, tỉnh Gia Định lúc xưa hầu như không nằm trên địa bàn của tỉnh Bình Dương sau này (ngoại trừ vùng đất Dầu Tiếng). Do đó, trong khi hầu như địa bàn tỉnh Bình Dương từng thuộc về tỉnh Biên Hoà xưa thì riêng Dầu Tiếng lại thuộc về tỉnh Gia Định xưa.

Từ năm 1698 đến triều Minh Mạng (1820–1841), Địa bạ dưới thời Minh Mạng thực hiện vào năm 1836, đã ghi rõ: "Tổng Dương Hòa Hạ thuộc huyện Bình Dương, phủ Tân Bình, tỉnh Gia Định gồm có 8 thôn: An Định Thôn (xứ Bến Tàu), An Sơn Thôn (xứ Bến Oãn), An Thành Thôn (xứ Bến Đồng), An Thành Tây Thôn, Phú Thuận Thôn (xứ Suối Cương), Thanh An Thôn (xứ Bến Chùa), Thanh Tuyền Thôn (xứ Bến Gỗ), Bảo Định Thôn (xứ Dầu Tiếng).

Do đó, địa danh Dầu Tiếng sau này được dùng đặt tên cho cả vùng đất "huyện Dầu Tiếng", đã xuất hiện trong địa bạ 1836 như là tên gọi một thôn, xóm.

Ngày 11 tháng 2 năm 1864 thời Pháp thuộc, tổng Bình Thạnh Thượng trực thuộc huyện Tân Minh, hạt Thanh Tra Tây Ninh, tỉnh Gia Định.

Ngày 3 tháng 2 năm 1866, tổng Bình Thạnh Thượng, huyện Tân Minh lại thuộc về hạt Thanh Tra Sài Gòn, tỉnh Gia Định.

Tổng Bình Thạnh Thượng lúc bấy giờ có 12 thôn: An Sơn, An Thành Tây, An Thuận, An Thành, Định Thành, Kiến An, Kiến Điền, Phú Thứ, Phú Thuận, Thanh Điền, Thanh An, Thành Trị (Bến Súc).

Ngày 5 tháng 6 năm 1871, tổng Bình Thạnh Thượng được tách ra từ hạt Sài Gòn, tỉnh Gia Định để sáp nhập vào hạt Thủ Dầu Một, tỉnh Biên Hòa. Kể từ đây vùng đất Dầu Tiếng chính thức được chuyển từ tỉnh Gia Định sang tỉnh Biên Hòa.

Đến năm 1898, khi Pháp giải thể Nam Kỳ lục tỉnh để thành lập 20 tỉnh mới ở Nam Kỳ thì vùng đất Dầu Tiếng thuộc về tỉnh Thủ Dầu Một vừa mới thành lập bằng cách tách ra từ tỉnh Biên Hòa.

Năm 1916, thành lập quận Tương An thuộc tỉnh Thủ Dầu Một gồm 4 tổng người Kinh ở xa tỉnh lỵ, trong đó có tổng Bình Thạnh Thượng gồm có 11 làng: An Sơn, Kiến Điền, An Thành Tây, Định Thành, Phú Thứ, An Thành thôn, Kiến An, Phú Thuận, Thanh An, Thanh Điền (không có làng Thành Trị tức Bến Súc).

Ngày 30 tháng 7 năm 1926, quận Tương An giải thể và thành lập hai quận mới là Châu Thành và Bến Cát. Quận lỵ Bến Cát đặt ở Bến Cát gồm có hai tổng là Bình Hưng và Bình Thạnh Thượng. Ở tổng Bình Thạnh Thượng có một số thay đổi: nhập làng Phú Thuận với làng Phú Thứ và làng An Tây Thôn. Nhập làng An Sơn với làng Kiến Điền thành làng An Điền xã. Nhập làng Thanh Điền và làng Thanh Trì thành làng Thanh Tuyền. Các làng Định Thành, Kiến An, Thanh Sơn vẫn giữ nguyên không thay đổi.

Năm 1938, quận Bến Cát bị giải thể. Tổng Bình Thạnh Thượng trực thuộc quận Châu Thành gồm có 7 làng: Phú An Thôn, An Tây Thôn, Định Thành, An Điền xã, Kiến An, Thanh An và Thanh Tuyền tồn tại cho đến Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Ngày 7 tháng 3 năm 1946, thành lập quận Dầu Tiếng thuộc tỉnh Thủ Dầu Một.

Ngày 30 tháng 8 năm 1946, quận Dầu Tiếng bao gồm các làng Định Thành và Thanh Tuyền thuộc tổng Bình Thạnh Thượng trước đây.

Ngày 15 tháng 2 năm 1955 thời kỳ chia cắt đất nước, Thủ hiến Nam Việt thuộc chính phủ Quốc gia Việt Nam chia tỉnh Thủ Dầu Một ra làm 6 quận. Quận Dầu Tiếng bao gồm một phần tổng Bình Thạnh Thượng với 4 thôn: Định Thành, Thanh An, Thanh Tuyền, Kiến An.

Ngày 14 tháng 12 năm 1955, Đại biểu Chính phủ tại Nam Việt thành lập ba làng mới lấy tên là Rạch Kiến tách từ làng Thanh Tuyền ở ven lộ 14, các làng Xuân Ninh và Trà Cổ nằm trong khu rừng cấm 171 tách khỏi làng Kiến An thuộc quận Dầu Tiếng.

Ngày 22 tháng 10 năm 1956 Chính quyền Việt Nam Cộng hoà ban hành Sắc lệnh 143/NV, chia tỉnh Thủ Dầu Một thành 3 tỉnh Bình Dương, Bình Long và Phước Long. Quận Dầu Tiếng thuộc tỉnh Bình Dương, gồm 1 tổng Bình Thạnh Thượng với 8 xã: Định Thành, Thanh An, Thanh Tuyền, Định Phước, Định Thọ, Định An, Định Thới. Quận lỵ Dầu Tiếng đặt ở xã Định Thành.

Ngày 2 tháng 7 năm 1962, Chính quyền Việt Nam Cộng hoà ban hành Nghị định số 669/ND/CP, quận Dầu Tiếng đổi tên thành quận Trị Tâm và thành lập ở quận này một xã mới tên là xã Thủ Nhơn.

Ngày 14 tháng 3 năm 1963, Chính quyền Việt Nam Cộng hoà ban hành Sắc lệnh 23sL, xã Bến Củi thuộc quận Khiêm Hanh, tỉnh Tây Ninh được sáp nhập vào quận Trị Tâm.

Ngày 20 tháng 1 năm 1967, xã Bến Củi thuộc quận Trị Tâm lại được trả về cho quận Khiêm Hanh, tỉnh Tây Ninh.

Sau khi thống nhất đất nước năm 1975, quận Trị Tâm đổi thành huyện Dầu Tiếng.

Tháng 2 năm 1976, 3 tỉnh Bình Dương, Bình Long và Phước Long hợp nhất thành tỉnh Sông Bé, huyện Dầu Tiếng thuộc tỉnh Sông Bé.

Ngày 11 tháng 3 năm 1977, Hội đồng chính phủ ra quyết định số 55-CP về việc sáp nhập huyện Dầu Tiếng vào huyện Bến Cát.

Ngày 29 tháng 8 năm 1994, Chính phủ ban hành Nghị định số 101/1994/QĐ-CP về việc chuyển xã Định Thành thành thị trấn Dầu Tiếng thuộc huyện Bến Cát.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, tỉnh Bình Dương được tái lập từ tỉnh Sông Bé, huyện Bến Cát thuộc tỉnh Bình Dương.

Tháng 1 năm 1997, chuyển 4 xã: Minh Hòa, Minh Tân, Minh Thạnh và Trừ Văn Thố thuộc huyện Bình Long, tỉnh Bình Phước về huyện Bến Cát quản lý.

Ngày 23 tháng 7 năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định 58/1999/NĐ-CP. Theo đó:
Điều chỉnh 1.800 ha diện tích tự nhiên và 1.007 nhân khẩu của thị trấn Dầu Tiếng sáp nhập vào xã Định Hiệp
Thành lập xã Định An trên cơ sở 11.570 ha diện tích tự nhiên và 5.377 nhân khẩu của xã Định Hiệp.
Tái lập huyện Dầu Tiếng trên cơ sở 72.010 ha diện tích tự nhiên và 82.787 nhân khẩu của huyện Bến Cát.

Huyện Dầu Tiếng có 11 đơn vị hành chính trực thuộc gồm các xã Định An, Định Hiệp, Minh Hòa, Minh Tân, Minh Thạnh, Long Tân, An Lập, Thanh An, Thanh Tuyền, Long Hòa và thị trấn Dầu Tiếng.

Ngày 10 tháng 12 năm 2003, Chính phủ ban hành Nghị định 156/2003/NĐ-CP. Theo đó, thành lập xã Định Thành thuộc huyện Dầu Tiếng trên cơ sở 550 ha diện tích tự nhiên và 822 nhân khẩu của thị trấn Dầu Tiếng, 4.256 ha diện tích tự nhiên và 873 nhân khẩu của xã Định An, 555 ha diện tích tự nhiên và 1.004 nhân khẩu của xã Định Hiệp.

Ngày 17 tháng 11 năm 2004, Chính phủ ban hành Nghị định 190/2004/NĐ-CP về việc điều chỉnh 1.477 ha diện tích tự nhiên và 950 nhân khẩu của xã Minh Tân về xã Long Hòa quản lý.

Như vậy, huyện Dầu Tiếng có 1 thị trấn và 11 xã vào thời điểm năm 2025.

Ngày 1 tháng 7 năm 2025, thực hiện chính sách cải cách bộ máy hành chính của nhà nước Việt Nam về việc sáp nhập các tỉnh thành và loại bỏ các đơn vị hành chính cấp huyện để thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, tỉnh Bình Dương sáp nhập vào TPHCM. Đơn vị huyện Dầu Tiếng cũng chính thức giải thể, các xã và thị trấn của huyện cũng được sắp xếp lại và được chia thành các đơn vị cấp xã là xã Dầu Tiếng, xã Minh Hoà, xã Thanh An, xã Long Hoà (nằm hoàn toàn trên địa phận huyện Dầu Tiếng), trong khi một phần nhỏ của huyện Dầu Tiếng được sáp nhập với một phần nhỏ của thành phố Bến Cát và trở thành phường Tây Nam, tất cả đều trực thuộc TPHCM từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.

Kinh tế - xã hội
Cư dân nơi đây chủ yếu sống bằng nghề trồng cao su hoặc một vài cây công nghiệp khác, một số buôn bán ở thị trấn, trung tâm các xã hoặc các địa điểm du lịch. Ngoài ra còn có hai cụm công nghiệp quy mô nhỏ đã được thành lập đó là cụm công nghiệp Thanh An và cụm công nghiệp Long Hoà tạo ra việc làm cho không ít công nhân.

Hiện nay, trên địa bàn huyện Dầu Tiếng đang hình thành khu đô thị The Garden Houses nằm trên địa bàn xã Định An.

Văn hóa

Di tích và danh thắng 

 Đình thần Dầu Tiếng
 Di tích lịch sử chùa Hoa Nghiêm
 Di tích chiến thắng Suối Dứa
 Sở chỉ huy tiền phương chiến dịch Hồ Chí Minh
 Núi Cậu
 Di tích rừng Kiến An
 Suối Trúc
 Chùa Thái Sơn - Núi Cậu
 Khu di tích cách mạng Vườn Trầu
 Lòng hồ Dầu Tiếng

Chú thích

Tham khảo

Dầu Tiếng