M982 Excalibur

M982 Excalibur (trước đây là XM982) là một loại đạn pháo dẫn đường tầm xa cỡ 155 mm (6,1 inch), được phát triển thông qua sự hợp tác giữa Phòng thí nghiệm Nghiên cứu Lục quân Hoa Kỳ (US Army Research Laboratory – ARL) và Trung tâm Nghiên cứu, Phát triển và Kỹ thuật Vũ khí Lục quân Hoa Kỳ (United States Army Armament Research, Development and Engineering Center – ARDEC). Excalibur được phát triển và sản xuất bởi nhà thầu chính Raytheon Missiles & Defense, BAE Systems AB (BAE Systems Bofors) 

cùng nhiều nhà thầu chính và phụ khác như Camber Corporation và Huntington Ingalls Industries, đảm nhiệm các vai trò khác nhau. Đây là loại đạn dẫn đường bằng GPS kết hợp quán tính, có khả năng sử dụng trong yểm trợ cận chiến ở khoảng cách chỉ 75–150 mét (250–490 ft) so với lực lượng thân thiện, hoặc trong những tình huống mục tiêu quá gần dân thường khiến pháo không dẫn đường thông thường không thể sử dụng.

Năm 2015, Hoa Kỳ dự kiến mua sắm 7.474 quả đạn với tổng chi phí chương trình năm tài chính 2015 là 1,9341 tỷ USD, tương đương chi phí trung bình 258.777 USD mỗi quả. Đến năm 2016, chi phí mỗi quả đã giảm xuống còn khoảng 68.000 USD. Các phiên bản bổ sung khả năng dẫn đường bằng laser và được thiết kế để bắn từ pháo hải quân đã bắt đầu thử nghiệm từ năm 2015. Đến tháng 10 năm 2018, hơn 1.400 quả đạn đã được sử dụng trong chiến đấu.

Mô tả 
Excalibur, được đặt theo tên thanh kiếm huyền thoại của Vua Arthur, được phát triển như một phương án thay thế tầm xa hơn cho các loại đạn pháo thông thường, với dẫn đường GPS nhằm nâng cao độ chính xác. Excalibur có tầm bắn khoảng 40 đến 57 km (25 đến 35 dặm) tùy cấu hình, với sai số vòng tròn xác suất (CEP) khoảng 4 mét, trong khi các loại đạn pháo phương Tây không dẫn đường có thể lệch tới 150 mét ở cự ly 24 km.

Mặc dù đắt hơn nhiều với giá khoảng 68.000 USD mỗi quả so với khoảng 800 USD của một quả đạn không dẫn đường bắn từ pháo M777, nó vẫn rẻ hơn so với tên lửa 150.000 USD sử dụng trong các hệ thống tên lửa dẫn đường của Hoa Kỳ như M142 HIMARS và M270 MLRS.

Tầm bắn xa hơn của Excalibur đạt được nhờ các cánh lượn gập, cho phép đạn lượn từ đỉnh quỹ đạo đạn đạo xuống mục tiêu. Một giải pháp chi phí thấp hơn là sử dụng bộ kit dẫn đường chính xác M1156 do Lục quân Hoa Kỳ thiết kế để biến các đạn pháo 155 mm hiện có thành vũ khí chính xác.

Loại đạn này được đồng phát triển bởi Raytheon Missiles & Defense (hệ thống dẫn đường) tại Hoa Kỳ và BAE Systems Bofors (thân đạn, đáy đạn, khí động học và đầu đạn) tại Thụy Điển. Excalibur được sử dụng nhằm giảm thiểu thiệt hại ngoài ý muốn, tấn công các mục tiêu ngoài tầm của đạn thông thường, bắn chính xác trong phạm vi 150 mét từ lực lượng thân thiện, hoặc khi địa hình không cho phép bắn trực tiếp. Đạn được trang bị ngòi nổ đa chức năng có thể lập trình để nổ trên không, nổ khi chạm bề mặt cứng hoặc sau khi xuyên vào mục tiêu. 

Một quả đạn Excalibur có thể đánh trúng chính xác mục tiêu mà bình thường cần tới 10–50 quả đạn không dẫn đường.

Kinh nghiệm chiến đấu ban đầu với Excalibur tại Iraq vào mùa hè năm 2007 rất thành công, với 92% số đạn rơi trong phạm vi 4 mét so với mục tiêu. Hiệu suất ấn tượng đến mức Lục quân Hoa Kỳ dự định tăng sản lượng từ 18 lên 150 quả mỗi tháng. Năm 2012, Excalibur đạt kỷ lục tầm bắn mới trong chiến đấu là 36 km. Tháng 12 năm 2020, loại đạn này đã được thử nghiệm thành công ở tầm 70 km khi sử dụng thuốc phóng tăng cường với pháo ERCA nòng dài 58 caliber.

Các pháo tự hành tương thích với Excalibur gồm M109A6 Paladin và M109A7 của Hoa Kỳ, AS-90 của Anh, PzH 2000 của Đức, G6 của Nam Phi, Archer của Thụy Điển và Caesar của Pháp. Các pháo kéo tương thích gồm M198 và M777của Hoa Kỳ. Theo truyền thông, đạn Excalibur cũng đã được sử dụng với pháo AHS Krab trong chiến đấu tại Ukraina năm 2022, đạt tầm bắn trên 40 km.

Hải quân Hoa Kỳ từng xem xét sử dụng Excalibur trên hệ thống pháo tiên tiến của tàu khu trục lớp Zumwalt sau khi dự án đạn pháo Long Range Land Attack Projectile bị hủy bỏ, nhưng kế hoạch này sau đó đã bị từ bỏ.

Excalibur được cho là dễ bị gây nhiễu GPS. Khi lần đầu được cung cấp cho Ukraina trong cuộc xung đột với Nga, hiệu suất đánh trúng mục tiêu đạt khoảng 70%. Tuy nhiên, chỉ sau sáu tuần, phía Nga đã điều chỉnh các hệ thống tác chiến điện tử và làm giảm hiệu quả xuống còn khoảng 6%.

Các phiên bản 
Có ba phiên bản của hệ thống. Nỗ lực phát triển ban đầu tập trung vào Increment I; các quyết định Milestone C đối với Increment II và III dự kiến được đưa ra trong năm tài chính 2013, với mục tiêu trình diễn các năng lực này vào năm 2020.

Increment I có đầu đạn xuyên đơn khối dùng để tấn công các mục tiêu cố định.

 Increment Ia-1: Phiên bản phát triển ускор, tầm bắn rút ngắn. Được đưa vào trang bị năm 2007 (XM982).
 Increment Ia-2: Phiên bản tăng tầm với khả năng chống gây nhiễu GPS (M982).
 Increment Ib: Phiên bản đầy đủ tính năng, chi phí thấp hơn, sản xuất hàng loạt (M982A1).

Excalibur S: Tháng 6 năm 2013, Raytheon khởi động một chương trình tự tài trợ nhằm nâng cấp Excalibur Ib bằng cách bổ sung khả năng dẫn đường bằng laser bán chủ động (SAL). Đầu tự dẫn SAL cho phép đạn tấn công các mục tiêu đã di chuyển sau khi bắn hoặc đang di chuyển, đồng thời điều chỉnh điểm rơi để giảm thiểu thiệt hại ngoài ý muốn.

Excalibur N5: Phiên bản của Excalibur S được thu nhỏ xuống cỡ 127 mm (5,0 inch) nhằm cho phép pháo hải quân trên tàu khu trục và tuần dương hạm bắn đạn dẫn đường tầm xa. Raytheon cũng xem xét trang bị đầu tự dẫn sóng milimet để thực hiện chế độ “bắn-quên”.

Excalibur HTK: Trang bị đầu đạn xuyên giáp, kế thừa thiết kế vũ khí thông minh StormBreaker. Hệ thống có khả năng tự động phát hiện mục tiêu bằng đầu dò mọi thời tiết, hiệu quả với các mục tiêu di động hoặc xác định không chính xác.

Excalibur EST: (Excalibur Shaped Trajectory) cho phép đạn tiếp cận mục tiêu theo một góc xác định ở giai đoạn cuối; đã được trình diễn vào tháng 8 năm 2018 và nhanh chóng được triển khai sau đó.

Increment II: Đạn “thông minh” dành cho các mục tiêu di động và nhạy cảm về thời gian. Có thể mang 65 đạn con DPICM hoặc hai đạn con SADARM.

Increment III: Đạn “phân biệt mục tiêu”, có khả năng tìm kiếm, phát hiện và lựa chọn tấn công từng phương tiện riêng lẻ dựa trên các đặc điểm mục tiêu cụ thể.

Lịch sử 

Excalibur bắt đầu như một chương trình phát triển vào năm 1992. Tài liệu Yêu cầu Tác chiến (Operational Requirements Document – ORD) tháng 5 năm 1997 đề ra nhu cầu 200.000 quả đạn không dẫn đường có tầm bắn tăng với chi phí ước tính 4.000 USD/quả, và Texas Instruments được trao hợp đồng phát triển – chế tạo kỹ thuật (EMD) ban đầu vào ngày 23 tháng 1 năm 1998. Tháng 11 năm 2001, số lượng này bị cắt giảm xuống còn 76.677 quả và ngay sau đó tiếp tục giảm xuống 61.483; tuy nhiên, các nhà phát triển được khích lệ bởi kinh nghiệm của Ấn Độ khi sử dụng đạn dẫn đường 2K25 Krasnopol của Nga chống lại các boong-ke của Pakistan trong Chiến tranh Kargil năm 1999.

Tháng 3 năm 2004, chương trình được hợp nhất với một chương trình Thụy Điển–Hoa Kỳ để tạo ra loại đạn hiệu chỉnh quỹ đạo (Trajectory Correctable Munitions), được phản ánh trong ORD mới tháng 9 năm 2004, trong đó loại bỏ biến thể “bom chùm” DPICM để ưu tiên biến thể đạn phân biệt mục tiêu. Cuối năm đó, Lục quân Hoa Kỳ giảm kế hoạch đặt hàng xuống còn 30.000 quả. Sản xuất số lượng nhỏ ban đầu gồm 500 quả được phê duyệt vào tháng 5 năm 2005 và Raytheon nhận hợp đồng sản xuất 165 quả vào tháng 6 năm 2005, trị giá 22,1 triệu USD. Tháng 9 cùng năm, đạn đã được thử nghiệm thành công tại thao trường Yuma Proving Ground, bang Arizona. Tháng 6 năm 2006, Raytheon tiếp tục nhận hợp đồng trị giá 42,7 triệu USD để sản xuất 335 quả đạn Excalibur cùng các vật phẩm thử nghiệm và dịch vụ liên quan.

Tháng 8 năm 2006, các vấn đề kỹ thuật liên quan đến độ nhạy môi trường và khả năng khóa tín hiệu GPS được phát hiện, khiến thời điểm đưa vào trang bị bị lùi tới mùa xuân năm 2007. Các thử nghiệm tháng 9 cho thấy CEP trung bình thực tế đạt 5 m hoặc tốt hơn.

Increment Ia-1 hoàn tất thử nghiệm đầu năm 2007 và tháng 4 cùng năm, Lục quân Hoa Kỳ phê duyệt triển khai khẩn cấp để đưa vào Iraq. Excalibur lần đầu được bắn trong tác chiến tại Iraq vào tháng 5 năm 2007. Increment Ia-2 đạt tầm bắn 40 km trong thử nghiệm bắn đạn thật tháng 4 năm 2007, và tháng 7 cùng năm được phê duyệt bước Milestone C để sản xuất số lượng hạn chế.Loại đạn này được phát triển với 55,1 triệu USD hỗ trợ tài chính từ Thụy Điển, quốc gia dự kiến nhận đạn trang bị vào năm 2010. Excalibur ra mắt tại Afghanistan vào tháng 2 năm 2008. Quân đội Úc đặt hàng trị giá 40 triệu USD vào tháng 10 năm 2007, sau đó điều chỉnh lên khoảng 58 triệu USD vào tháng 4 năm 2008. Năm 2008, giá mỗi quả là khoảng 85.000 USD..

Tháng 9 năm 2008, Raytheon và Alliant Techsystems cùng nhận hợp đồng cạnh tranh phát triển cho Increment Ib, nhưng Raytheon giành hợp đồng sản xuất cuối cùng vào tháng 8 năm 2010. Các cuộc bắn thử tháng 3 năm 2009 cho thấy bộ đo quán tính Honeywell không đạt yêu cầu và được thay thế bằng thiết bị của Atlantic Inertial Systems. Tháng 4 năm 2010, kế hoạch đặt hàng của Lục quân Hoa Kỳ tiếp tục giảm từ 30.000 xuống còn 6.264 quả, làm tăng chi phí đơn vị và kích hoạt cuộc điều tra theo sửa đổi Nunn–McCurdy. Tuy nhiên, báo cáo RAND năm 2012 kết luận việc tăng giá là do giảm số lượng mua: với độ chính xác cao hơn, cần ít đạn hơn để đạt hiệu quả tương đương.

Excalibur mang lại cho các chỉ huy lữ đoàn Hoa Kỳ một vũ khí chính xác luôn sẵn có tại chỗ, không phụ thuộc thời tiết (khác với bom thả từ máy bay). Do độ chính xác rất cao, nguy cơ bắn nhầm lực lượng bạn và thiệt hại ngoài ý muốn không còn là yếu tố cản trở việc sử dụng pháo binh trong đô thị; Excalibur đôi khi được gọi bắn ở khoảng cách chỉ 50 m từ bộ binh ta. Tháng 2 năm 2012, một khẩu pháo M777 của Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ tại Helmand (Afghanistan) đã bắn một quả Excalibur tiêu diệt một nhóm phiến quân ở cự ly kỷ lục 36 km.

Tháng 12 năm 2012, Raytheon nhận hợp đồng 56,6 triệu USD cho sản xuất ban đầu Increment Ib. Ngày 10 tháng 9 năm 2013, công ty tiếp tục nhận hợp đồng 54 triệu USD cho lô thứ hai. Excalibur Ib có độ tin cậy cao hơn và chi phí thấp hơn so với Ia-1 và Ia-2. Thời điểm đó, hơn 690 quả đã được sử dụng trong chiến đấu. Tháng 2 năm 2014, Lục quân Hoa Kỳ và Raytheon bắn thử 30 quả Ib để xác nhận hiệu suất và độ tin cậy trước khi sản xuất hàng loạt; các phát bắn từ pháo Paladin và M777 ở cự ly 7–38 km đều trúng mục tiêu với sai số trung bình 1,6 m.

Ngày 3 tháng 4 năm 2014, quả Excalibur Ia cuối cùng được lắp ráp, đánh dấu chuyển sang tập trung vào Increment Ib. Hơn 6.500 quả Ia đã được bàn giao cho Lục quân và Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ cùng nhiều khách hàng quốc tế. Đánh giá tác chiến ban đầu (IOT&E) cho Ib hoàn tất tháng 5 năm 2014 với sai số trung bình dưới 2 m. Ngày 31 tháng 7 năm 2014, Raytheon nhận hợp đồng 52 triệu USD để bắt đầu sản xuất hàng loạt Ib.

Tháng 6 năm 2014, Raytheon thử nghiệm thành công phiên bản Excalibur S với hệ dẫn đường kép GPS/SAL, tích hợp bộ bám điểm laser (LST). Đạn được khởi tạo bằng tọa độ GPS, sau đó được dẫn tới mục tiêu bằng chiếu xạ laser. Tháng 2 năm 2020, Excalibur S tiếp tục được thử nghiệm thành công với mục tiêu di động.

Tháng 12 năm 2019, Quân đội Ấn Độ tiến hành bắn thử Excalibur tại thao trường Pokhran bằng pháo M777. Cùng năm, Ấn Độ mua 600 quả (500 quả CEP 20 m và 100 quả CEP 2 m) và sử dụng trên nhiều hệ pháo 155 mm như M777, FH77, Dhanush và K9 Vajra-T.

Tháng 4 năm 2024, Hanwha Aerospace thử nghiệm M982A1 Excalibur Increment Ib tại thao trường Yuma với biến thể K9 VIDARcủa Na Uy; đạt CEP dưới 1 m ở chế độ nổ chạm và 5 m ở chế độ nổ trên không ở cự ly 50 km.

Theo các báo cáo tháng 7 năm 2025, Quân đội Ấn Độ dự kiến khẩn cấp mua thêm đạn Excalibur sau khi sử dụng rộng rãi trong Chiến dịch Sindoor. Ngày 20 tháng 11, Cơ quan Hợp tác An ninh Quốc phòng Hoa Kỳ (DSCA) đã phê duyệt cung cấp 216 quả đạn Excalibur trị giá 47 triệu USD; đồng thời phê duyệt cung cấp hệ thống tên lửa Javelin gồm 100 tên lửa và 25 bộ điều khiển phóng với tổng giá trị 46 triệu USD.

Excalibur N5 
Tháng 9 năm 2015, Raytheon đã tiến hành một chuyến bay thử bắn đạn thật có dẫn đường của Excalibur N5, một sáng kiến do công ty tự tài trợ nhằm thu nhỏ đạn Excalibur cỡ 155 mm (6,1 inch) xuống còn 127 mm (5,0 inch) để sử dụng với các pháo hải quân lắp trên tàu khu trục và tuần dương hạm. 

Excalibur Ib và N5 có mức độ tương đồng 70%, phần mềm giống nhau tới 99% và sử dụng cùng một khối dẫn đường – dẫn hướng (GNU). Mục đích chính của phiên bản này là cho phép tàu chiến bắn chính xác vào các mục tiêu trên đất liền để yểm trợ lực lượng trên bờ, đồng thời tiêu diệt các tàu tấn công nhanh (FAC) với chi phí thấp ở cự ly xa hơn.

Các đạn pháo 127 mm không dẫn đường bắn từ pháo hải quân Mark 45 có tầm bắn 24 km, nhưng chỉ đạt độ chính xác cao trong khoảng 15 km, trong khi các tàu tấn công nhỏ mang tên lửa hành trình có thể khai hỏa từ khoảng cách 28–37 km. Tương tự phiên bản trên bộ, các cánh dẫn đường của Excalibur N5 sẽ bung ra sau khi phóng, giúp đạn lượn để đạt tầm xa hơn trước khi chuyển sang góc lao xuống mục tiêu, mở rộng tầm bắn lên khoảng 37–48 km tùy theo chiều dài nòng pháo. Dù có thể tăng thêm tầm bắn bằng trợ lực tên lửa, chi phí cũng sẽ cao hơn.

Các đầu tự dẫn thay thế cũng được dự kiến bổ sung để tấn công các mục tiêu cơ động, như dẫn đường bằng laser (cần có trinh sát chiếu xạ mục tiêu) và radar sóng milimet (không cần dẫn đường bên ngoài).

Các quốc gia trang bị

Hiện đang trang bị 

 
  – Lục quân Canada
 
 
  – Lục quân Hoàng gia Hà Lan: đặt hàng lần đầu năm 2015, chính thức đủ điều kiện đưa vào trang bị tháng 10 năm 2018.
 
 
  - Đạn Excalibur được viện trợ cho lực lượng vũ trang Ukraina để sử dụng với pháo M777 và AHS Krab sau khi Nga tiến hành xung đột.
  – Lục quân Hoa Kỳ và Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ

Các quốc gia trang bị trong tương lai 

  – Đang chờ phê duyệt theo chương trình bán vũ khí cho nước ngoài của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ

Xem thêm 

 XM395 precision guided mortar munition
 M1156 precision guidance kit
 2K25 Krasnopol

Tham khảo

Thư mục 

 Jane's Ammunition Handbook 2003–2004

Đọc thêm 

 2012 RAND report goes into detail on the progress of the project

Liên kết ngoài 

 Excalibur Precision Guided Extended Range Artillery Projectile — Raytheon
 Excalibur — BAE Systems Bofors
 Excalibur XM982 — Defense Update
 Video of Excalibur test — Metacafe
 Excalibur round used for the first time in Afghanistan
Đạn pháo 155mm
Đạn pháo dẫn đường