Hủy diệt sáng tạo

Hủy diệt sáng tạo (Anh: , Đức: ) là một khái niệm trong kinh tế học dùng để mô tả một quá trình trong đó các đổi mới mới thay thế và làm cho các đổi mới cũ trở nên lỗi thời.

Khái niệm này thường được gắn với nhà kinh tế học Joseph Schumpeter, người đã phát triển nó từ các công trình của Karl Marx và phổ biến hóa nó như một lý thuyết về kinh tế học đổi mới và chu kỳ kinh doanh. Khái niệm này đôi khi cũng được gọi là Cơn gió Schumpeter (Schumpeter's gale).

Trong lý thuyết kinh tế Marx, khái niệm này được dùng theo nghĩa rộng hơn để chỉ các quá trình gắn kết giữa sự tích lũy và sự hủy diệt của của cải trong chủ nghĩa tư bản.

Lịch sử

Karl Marx 
Khái niệm phá hủy sáng tạo đã xuất hiện trong các công trình của Karl Marx từ giữa thế kỷ 19, mặc dù ông không sử dụng thuật ngữ này một cách trực tiếp. Marx mô tả các chu kỳ định kỳ của sự hủy diệt tư bản như một đặc điểm nội tại của chủ nghĩa tư bản, trong đó các cuộc khủng hoảng kinh tế dẫn đến việc phá hủy các lực lượng sản xuất hiện có, đồng thời tạo điều kiện cho các hình thức sản xuất mới xuất hiện.

Trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, Marx và Friedrich Engels lập luận rằng giai cấp tư sản không thể tồn tại nếu không liên tục cách mạng hóa các công cụ sản xuất, qua đó làm thay đổi toàn bộ các quan hệ xã hội. Quá trình này bao hàm việc các cấu trúc kinh tế cũ bị phá vỡ và được thay thế bởi các cấu trúc mới.

Trong Grundrisse và Tư bản, Marx phân tích sâu hơn mối quan hệ giữa sự tích lũy tư bản và sự hủy diệt giá trị, cho rằng các cuộc khủng hoảng không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà là kết quả tất yếu của các mâu thuẫn nội tại trong chủ nghĩa tư bản. Theo Marx, chính các quá trình hủy diệt này lại tạo ra tiền đề vật chất cho các chu kỳ tăng trưởng tiếp theo.

Joseph Schumpeter 

Nhà kinh tế học Joseph Schumpeter đã phổ biến và hệ thống hóa khái niệm phá hủy sáng tạo trong các tác phẩm của mình vào đầu thế kỷ 20. Ông xem phá hủy sáng tạo là động lực trung tâm của chủ nghĩa tư bản, thông qua đó các đổi mới công nghệ và tổ chức liên tục làm gián đoạn trạng thái cân bằng hiện có của nền kinh tế.

Trong cuốn Capitalism, Socialism and Democracy (1942), Schumpeter mô tả phá hủy sáng tạo như một "cơn bão vĩnh viễn" (perennial gale) không ngừng tái cấu trúc nền kinh tế từ bên trong, phá hủy cái cũ và tạo ra cái mới. Theo ông, cạnh tranh thực sự trong chủ nghĩa tư bản không diễn ra chủ yếu thông qua giá cả, mà thông qua các đổi mới về sản phẩm, quy trình sản xuất, thị trường mới và các hình thức tổ chức mới.

Schumpeter lập luận rằng các doanh nhân khởi nghiệp đóng vai trò trung tâm trong quá trình này, bởi chính họ là những người đưa các đổi mới vào nền kinh tế. Những đổi mới này làm cho các doanh nghiệp và công nghệ hiện hữu trở nên lỗi thời, dẫn đến sự suy tàn của các ngành công nghiệp cũ và sự trỗi dậy của các ngành mới. Quá trình này, theo Schumpeter, vừa là nguồn gốc của tăng trưởng kinh tế dài hạn, vừa là nguyên nhân của các biến động chu kỳ trong nền kinh tế.

Tuy nhiên, Schumpeter lại bi quan về tính bền vững của quá trình này, cho rằng cuối cùng nó sẽ dẫn đến sự phá hoại các khuôn khổ thể chế của chính chủ nghĩa tư bản:

"Bằng cách phá vỡ khuôn khổ xã hội tiền tư bản, chủ nghĩa tư bản không chỉ phá vỡ những rào cản cản trở sự tiến bộ của nó mà còn cả những trụ đỡ ngăn chặn sự sụp đổ của nó. Quá trình đó, ấn tượng bởi tính cần thiết không ngừng nghỉ của nó, không chỉ đơn thuần là việc loại bỏ những tàn dư thể chế, mà còn là việc loại bỏ các đối tác của tầng lớp tư bản, mối quan hệ cộng sinh với họ là một yếu tố thiết yếu của sơ đồ tư bản. [...] Quá trình tư bản chủ nghĩa, cũng giống như cách nó phá hủy khuôn khổ thể chế của xã hội phong kiến, cũng làm suy yếu chính nó."

Ví dụ 
Phá hủy sáng tạo thường được minh họa bằng các trường hợp trong đó những đổi mới công nghệ hoặc mô hình kinh doanh mới làm cho các công nghệ, sản phẩm hoặc ngành công nghiệp hiện hữu trở nên lỗi thời.

Một ví dụ thường được trích dẫn là sự thay thế của điện thoại thông minh đối với nhiều thiết bị riêng lẻ trước đây như máy ảnh kỹ thuật số, máy nghe nhạc MP3, thiết bị định vị GPS cầm tay và điện thoại di động truyền thống. Trong trường hợp này, một đổi mới tích hợp đã dẫn đến sự suy giảm hoặc biến mất của nhiều thị trường sản phẩm độc lập.

Trong lĩnh vực giao thông vận tải, sự phát triển của đường sắt trong thế kỷ 19 đã làm suy tàn nhiều hình thức vận tải trước đó, bao gồm vận tải bằng xe ngựa và các kênh đào. Tương tự, trong thế kỷ 20, sự phổ biến của ô tô đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc của các thành phố và ngành vận tải, đồng thời làm suy giảm vai trò của một số hệ thống giao thông cũ.

Trong ngành truyền thông và giải trí, các công nghệ kỹ thuật số và Internet đã làm gián đoạn các mô hình kinh doanh truyền thống dựa trên báo in, âm nhạc vật lý và băng video. Các hình thức phân phối nội dung mới đã dẫn đến sự suy giảm của nhiều doanh nghiệp lâu đời, đồng thời tạo điều kiện cho sự xuất hiện của các ngành và dịch vụ mới.

Các trở ngại 
Các chính trị gia thường áp đặt những trở ngại đối với các lực lượng của phá hủy sáng tạo bằng cách điều chỉnh các quy định về gia nhập và rút lui khỏi thị trường, khiến cho quá trình thay thế và luân chuyển (churning) trở nên khó khăn. Trong một loạt bài nghiên cứu, Andrei Shleifer và Simeon Djankov đã minh họa tác động của các quy định như vậy trong việc làm chậm lại cạnh tranh và đổi mới sáng tạo.

Trong bối cảnh xây dựng khả năng chống chịu kinh tế trước các sự kiện thiên nga đen thông qua các chính sách mang tính hệ thống, các nhà nghiên cứu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ đã cảnh báo vào tháng 5 năm 2025 về việc đồng nhất phá hủy sáng tạo với một sự kiện thiên nga đen, cho rằng "[c]ác chính sách mang tính hệ thống không ngăn chặn được những tổn hại có thể phát sinh từ các sự kiện thông thường như phá sản doanh nghiệp, sự sụp đổ của các định chế tài chính và mất việc làm như một phần của các động lực phá hủy sáng tạo theo trường phái Schumpeter truyền thống. Thay vào đó, các chính sách mang tính hệ thống cho phép các chức năng then chốt của hệ thống tài chính tiếp tục được duy trì trong những giai đoạn căng thẳng nghiêm trọng".

Tham khảo