Trọng âm (ngôn ngữ học)

Trọng âm (tiếng Anh: Stress) hay nhấn giọng (tiếng Anh: Accent) là hiện tượng âm vị học (ngành nghiên cứu về hệ thống âm thanh thuộc ngôn ngữ học) bao gồm sự nhấn mạnh tương đối nhằm mục đích làm nổi bật một âm tiết nhất định trong một từ, hoặc cho một từ nhất định trong một cụm từ hay câu. Sự nhấn mạnh này không phải là khái niệm trừu tượng mà được tạo ra bởi tổ hợp các đặc tính vật lý cụ thể như tăng cường độ (độ to/vang), kéo dài trường độ (độ dài), phát âm đầy đủ cấu âm của nguyên âm, và thay đổi cao độ (độ trầm bổng của giọng).  Trong giao tiếp, trọng âm giúp người nghe phân định ranh giới các từ và hiểu được cấu trúc thông tin mà người nói muốn truyền đạt. Mặc dù hai thuật ngữ trọng âm và nhấn giọng thường được dùng thay thế cho nhau, đôi khi chúng được phân biệt: trọng âm thiên về lực phát âm (độ mạnh/yếu), còn nhấn giọng thiên về ngữ điệu (sự thay đổi cao độ).

Cơ chế tạo trọng âm 
Trọng âm được hiện thực hóa thông qua sự cộng hưởng của nhiều yếu tố ngữ âm nhằm tạo nên sự nổi bật cho âm tiết, bao gồm việc tăng cường độ để âm thanh vang và to hơn, thay đổi cao độ (thường là nâng giọng cao hơn), cũng như kéo dài trường độ phát âm . Song song đó, phẩm chất nguyên âm là một yếu tố then chốt, trong đó nguyên âm có trọng âm giữ được cấu âm ngoại vi rõ nét, còn nguyên âm không trọng âm thường bị suy giảm thành các âm trung tính mờ nhạt như âm schwa. Tùy thuộc vào đặc tính nào chiếm ưu thế trong các yếu tố kể trên, trọng âm được phân loại chi tiết thành trọng âm lực (dựa trên độ to), trọng âm cao độ (dựa trên độ cao), trọng âm lượng (dựa trên độ dài) hoặc trọng âm phẩm chất .

Phân loại trọng âm

Trọng âm từ 
Trọng âm từ (Word stress) là việc nhấn mạnh vào một âm tiết cụ thể trong từ đa âm tiết.

Trọng âm phi âm vị (Trọng âm cố định) 
Đối với nhóm ngôn ngữ có trọng âm cố định (hay trọng âm phi âm vị), vị trí nhấn luôn tuân theo các quy tắc nhất quán và có thể dự đoán trước, do đó không đóng vai trò phân biệt nghĩa của từ . Các quy tắc này thay đổi tùy theo từng ngôn ngữ cụ thể: trong khi tiếng Séc, tiếng Phần Lan, tiếng Hungary và tiếng Latvia luôn nhấn vào âm tiết đầu tiên , thì tiếng Armenia lại đặt trọng âm ở âm tiết cuối cùng. Một số ngôn ngữ khác như tiếng Ba Lan, tiếng Quechua hay tiếng Esperanto lại cố định trọng âm ở âm tiết áp chót (âm thứ hai từ dưới lên) , còn tiếng Macedonia nhấn ở âm thứ ba từ dưới lên. Bên cạnh đó, cũng có những hệ thống phức tạp hơn như trong tiếng Latinh hay tiếng Ả Rập cổ điển, nơi trọng âm được quy định bởi "trọng lượng" của âm tiết (ví dụ nguyên âm dài sẽ nặng hơn). Đặc biệt, trường hợp của tiếng Pháp đôi khi được xem là thiếu trọng âm từ vựng thực sự, bởi cảm giác "nhấn âm cuối" mà người nghe cảm nhận được thực chất là trọng âm siêu đoạn tính áp dụng cho từ cuối cùng của cả một cụm từ hoặc câu .

Trọng âm âm vị (Trọng âm biến đổi) 
Đối với nhóm ngôn ngữ có trọng âm âm vị (hay trọng âm biến đổi) như tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Đức và tiếng Tây Ban Nha, vị trí trọng âm không tuân theo quy tắc cố định mà phải được ghi nhớ cho từng từ cụ thể . Trong các ngôn ngữ này, trọng âm mang chức năng biệt nghĩa quan trọng, giúp phân biệt các từ có cách viết giống nhau; ví dụ như trong tiếng Anh, sự khác biệt giữa present (Danh từ/Tính từ) và present (Ngoại động từ) nằm hoàn toàn ở vị trí nhấn , hay trong tiếng Nga, за́мок nhấn âm đầu là "lâu đài" còn замо́к nhấn âm cuối là "ổ khóa". Bên cạnh đó, vị trí trọng âm cũng có thể biến đổi tùy theo phương ngữ, chẳng hạn từ laboratory được nhấn ở âm tiết thứ hai trong tiếng Anh-Anh nhưng lại chuyển về âm tiết đầu trong tiếng Anh-Mỹ.

Ví dụ minh họa về từ vựng thay đổi nghĩa do sai khác về vị trí trọng âm trong tiếng Anh  :

Từ ghép 
Trong tiếng Anh, hầu hết các từ ghép (compound words) tuân theo quy tắc nhấn trọng âm vào thành phần cấu tạo đầu tiên, một cơ chế quan trọng giúp người nghe phân biệt chúng với các cụm từ mô tả thông thường vốn thường nhấn vào thành phần sau hoặc cả hai . Sự khác biệt này được thể hiện rõ nét qua các trường hợp dễ gây nhầm lẫn như bláckbird (nhấn âm đầu) là danh từ chỉ loài chim sáo đen, trong khi cụm từ bláck bírd lại dùng để mô tả bất kỳ con chim nào có bộ lông màu đen. Tương tự, vị trí trọng âm cũng quyết định ý nghĩa của các vật dụng đời thường: páperbag khi nhấn âm đầu mang nghĩa chuyên biệt là túi đựng báo, đối lập với cụm từ páper bág nhấn âm sau chỉ đơn thuần là một chiếc túi được làm bằng chất liệu giấy.

Ví dụ từ ghép phân biệt nghĩa bằng trọng âm trong tiếng Anh

Các cấp độ trọng âm 
Số lượng cấp độ trọng âm thực tế vẫn là chủ đề gây tranh luận giữa các nhà ngôn ngữ học, với nhiều quan điểm khác nhau về cách phân loại. Trong khi mô hình phổ biến thường phân chia thành ba cấp độ gồm trọng âm chính (mạnh nhất), trọng âm phụ (mạnh vừa) và không trọng âm—được minh họa qua từ accumulation với trọng âm chính ở âm tiết thứ tư và trọng âm phụ ở âm tiết thứ hai—thì các lý thuyết khác lại có cách tiếp cận riêng biệt. Điển hình như mô hình của Chomsky và Halle từng đề xuất tới bốn cấp độ trọng âm cho tiếng Anh (chính, phụ, cấp ba, cấp bốn), nhưng ngược lại, quan điểm hiện đại của Peter Ladefoged cho rằng tiếng Anh thực chất chỉ có một cấp độ duy nhất (có nhấn hoặc không nhấn), và cái thường được gọi là "trọng âm phụ" thực ra chỉ là sự phân biệt dựa trên việc nguyên âm đó chưa bị suy giảm hoàn toàn về âm schwa .

Trọng âm câu 
Trọng âm câu (Sentence stress/Prosodic stress) áp dụng cho các đơn vị lớn hơn từ vựng. Trọng âm câu bao gồm 2 loại chính gồm trọng âm hạt nhân (Nuclear stress) - trọng âm mạnh nhất trong một câu, thường rơi vào từ quan trọng cuối cùng và trọng âm tương phản (Contrastive stress) dùng để thay đổi ý nghĩa ngữ dụng của câu.

Ví dụ trọng âm câu trong tiếng Anh: "I didn't take the test yesterday" có 6 cách đặt trọng âm câu để thể hiện 6 ý nghĩa khác nhau của câu.
 I didn't take the test yesterday: Không phải tôi mà là người khác làm.
 I didn't take the test yesterday: Khẳng định mạnh mẽ việc không thực hiện hành động.
 I didn't take the test yesterday: Tôi không làm bài, có thể tôi chỉ đứng nhìn hoặc cầm nó.
 I didn't take the test yesterday: Không phải bài kiểm tra "đó" (bài quan trọng nhất), mà là một bài khác.
 I didn't take the test yesterday: Tôi làm việc khác, không phải bài kiểm tra.
 I didn't take the test yesterday: Tôi làm vào ngày khác, không phải hôm qua.

Trọng âm và sự suy giảm nguyên âm 
Trong nhiều ngôn ngữ như tiếng Nga và tiếng Anh, hiện tượng suy giảm nguyên âm (vowel reduction) thường xảy ra khi một nguyên âm chuyển từ vị trí có trọng âm sang vị trí không trọng âm. Điển hình như trong tiếng Anh, các nguyên âm không được nhấn thường bị biến đổi thành các âm trung tính giống như âm schwa, một hiệu ứng chịu tác động của cả trọng âm từ vựng (ví dụ: âm tiết đầu của photographer chứa âm schwa khi không được nhấn, trái ngược với nguyên âm rõ nét trong photograph) lẫn trọng âm siêu đoạn tính (ví dụ: từ of thay đổi chất lượng nguyên âm tùy theo việc nó có được nhấn mạnh trong câu hay không) . Trái lại, ở các ngôn ngữ như tiếng Phần Lan hay các phương ngữ chuẩn của tiếng Tây Ban Nha, hiện tượng này không tồn tại và các nguyên âm tại vị trí không trọng âm vẫn duy trì phẩm chất gần như tương đồng với nguyên âm có trọng âm .

Trọng âm và nhịp điệu 
Một số ngôn ngữ, chẳng hạn như tiếng Anh, được cho là ngôn ngữ căn theo trọng âm (stress-timed languages); nghĩa là, các âm tiết có trọng âm xuất hiện với tốc độ gần như không đổi và các âm tiết không trọng âm được rút ngắn lại để phù hợp với điều đó. Điều này tương phản với các ngôn ngữ căn theo âm tiết (syllable timing) (ví dụ: tiếng Tây Ban Nha) hoặc ngôn ngữ căn theo đơn vị âm lượng (mora timing) (ví dụ: tiếng Nhật), nơi các âm tiết hoặc mora được nói với tốc độ gần như không đổi bất kể trọng âm.

Xem thêm

Tham khảo

Liên kết ngoài 

Ngôn ngữ học
Âm vị học
Trọng âm