Trò Kiều

Trò Kiều là hình thức diễn xướng dân gian dựa trên cốt truyện và nhân vật của Truyện Kiều, trong đó người biểu diễn vừa hát vừa diễn theo các lớp tích chọn lọc. Thực hành này nổi bật tại Tiên Điền và Xuân Liên (Nghi Xuân, Hà Tĩnh).

Khái niệm và hình thức trình diễn 
Trò Kiều là vở diễn thuộc sân khấu dân gian, chủ yếu sử dụng làn điệu chèo mà thực hành gọi là "chèo Kiều". "Hát trò" nhấn mạnh việc vừa hát vừa diễn và yếu tố "làm trò" trong sinh hoạt cộng đồng; kịch bản vở diễn bám tuyến truyện Truyện Kiều và có xu hướng ổn định trong truyền thống địa phương. Mỗi lớp diễn thường gắn với một nút truyện hoặc xung đột tiêu biểu, triển khai bằng lời hát, nhịp diễn và động tác sân khấu.

Vai Thúy Kiều được nêu là vai khó; người diễn có thể phải thể hiện "45 thứ giọng", gồm các lối hát và lối ngâm khác nhau (như hát xoan, chèo, hát bội, tấu mã, ngâm thơ, ca Huế). Trình thức đối đáp xuất hiện trong các cảnh như Kiều - Kim Trọng, Kiều - Thúy Vân, Kiều - Thúc Sinh và Hoạn Thư - Kiều; nhạc cụ phục vụ được nêu gồm trống và nhị.

Lịch sử và phạm vi 
Từ cuối thế kỷ XIX đến những năm 1940, ở Nghệ Tĩnh có nhiều làng có "phường Kiều"; loại hình này xuất hiện trở lại ở huyện Diễn Châu và huyện Yên Thành (thuộc Nghệ An) khoảng năm 1920. Từ Tiên Điền, một số nghệ nhân di dân vào các huyện Đức Thọ, Thạch Hà và Kỳ Anh mang theo trò Kiều; phong trào hát trò gắn với dịp giỗ Nguyễn Du ở địa phương.

Mốc du nhập trò Kiều về Tiên Điền không thống nhất giữa các nguồn (giai đoạn 1918–1920 hoặc khoảng những năm 1920). Trò Kiều được nêu là phát sinh ở Đông Thành (phủ Diễn Châu), rồi du nhập về Tiên Điền giai đoạn 1918–1920; từ Tiên Điền, trò Kiều lan sang Xuân Mỹ, Cổ Đạm, Xuân Liên và Xuân Lĩnh.

Trong thế kỷ XX, phong trào hát trò Kiều tạm lắng trong bối cảnh Kháng chiến chống Pháp; giai đoạn từ năm 1956 đến năm 1965, hoạt động biểu diễn hồi sinh trước khi suy giảm khi chiến tranh leo thang. Năm 1957, Nghi Xuân được nêu có các đội hát diễn tại Tiên Điền, Xuân Thành, Cổ Đạm, Xuân Lĩnh và Xuân Liên; về sau phong trào thu hẹp còn Tiên Điền và Xuân Liên.

Năm 1973, con cháu đội trò Kiều cũ biểu diễn trích đoạn "Từ biệt Kim Kiều", với sự tham gia của Trần Thị Phượng (vai Thúy Kiều) và Lê Mã Lương (vai Kim Trọng).

Phục dựng và tổ chức cộng đồng 
Đội văn nghệ Tiên Điền từng đi biểu diễn trong tỉnh, ra Thái Nguyên và biểu diễn tại rạp Hồng Hà (Hà Nội) vào năm 1982. Mộ Nguyễn Du được xây lại vào năm 1983; đến đầu năm 2001, đội trò Kiều được phục hồi và hoạt động trở lại.

Việc sưu tầm và chỉnh lý kịch bản ở Tiên Điền được triển khai từ năm 2000 và kéo dài khoảng năm tháng; số lượng diễn viên một đội được nêu từ 18 đến 20 người, kèm yêu cầu về vũ đạo, trang phục và điều kiện tập luyện. Năm 2001, đội trò Kiều công diễn tại sân Ủy ban nhân dân xã Tiên Điền; các năm 2005 và 2010 có tiết mục diễn trích đoạn "Kim Kiều hẹn ước" trong các dịp kỷ niệm về Nguyễn Du.

Tại Xuân Liên, câu lạc bộ được nêu có 18 thành viên còn biểu diễn, trong đó có 9 thành viên nữ; trích đoạn "Gia đình viên ngoại" xuất hiện trong hoạt động biểu diễn của câu lạc bộ. Hoạt động truyền dạy trong cộng đồng được nêu gắn với các nghệ nhân như Mai Ngận, Hồ Thanh Sơn và Phan Sáu; một số thành viên theo đuổi biểu diễn từ những năm 1970 và có thể đảm nhiệm các vai như Thúy Kiều, Thúy Vân và Hoạn Thư.

Tư liệu hóa, nghiên cứu và bảo tồn 
Năm 2001, Viện Văn Hóa Nghệ Thuật thuộc Bộ Văn hóa – Thông tin đầu tư cho việc sưu tầm, in sách, sắm trang phục và kinh phí dàn dựng; đội trò Kiều tìm được 6 làn điệu chèo, tuồng và ca trù cổ khác nhau, và vở trò Kiều hoàn chỉnh nhất được lưu giữ tại Bộ Văn hóa – Thông tin. Năm 2001 cũng ghi nhận hoạt động quay tư liệu và phát sóng trích đoạn trò Kiều tại Tiên Điền, với sự tham gia quay phim của Viện Mỹ thuật (Bộ Văn hóa – Thông tin), VTV2 và VTV3 (thuộc Đài Truyền hình Việt Nam), và thu âm phát sóng của Đài Tiếng nói Việt Nam.

Cuối năm 2017, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh nghiệm thu đề tài cấp tỉnh về việc nghiên cứu và ứng dụng một số loại hình diễn xướng dân gian (gồm ca trù, ví giặm và trò Kiều) phục vụ phát triển du lịch; kết quả nghiệm thu ghi đề tài đạt loại xuất sắc.

Trò Kiều, đố Kiều, lẩy Kiều và ngâm Kiều được liệt kê như các thực hành tiếp nhận dân gian quanh Truyện Kiều.

Tư liệu văn bản và phân biệt thuật ngữ 
Bốn văn bản trò Kiều được sưu tầm ở Hà Tĩnh gồm hai bản ở Kỳ Anh, một bản ở Nghi Xuân và một bản ở Đức Thọ.

Cần phân biệt trò Kiều như thực hành diễn xướng cộng đồng ở Nghi Xuân với các văn bản chuyển thể in ấn có chữ "trò" trong nhan đề. "Kim Van Kieu’s Drama" (Kim Vân Kiều trò) do Quảng Thịnh Đường in năm 1914 (6 hồi, 2 chương, 54 trang) và một tác phẩm nghệ thuật chèo "Kim Van Kieu" khắc năm 1875 (3 chương, 136 trang).

Xem thêm 
 Chèo
 Tuồng
 Ca trù
 Ví, giặm Nghệ Tĩnh
 Truyện Kiều
 Nguyễn Du

Tham khảo

Thư mục 
 

Văn hóa Hà Tĩnh
Văn hóa Nghệ Tĩnh
Diễn xướng dân gian Việt Nam
Truyện Kiều
Sân khấu Việt Nam