Lễ hội Yi Peng

Lễ hội đèn trời Thái Lan, hay còn được gọi là Lễ hội hoa đăng Yi Peng (, tiếng Bắc Thái: ᨿᩦ᩵ᩮᨻ᩠ᨦ), đôi khi cũng được phát âm là Yee Peng, là một lễ hội truyền thống của vùng Lan Na, được tổ chức tại miền Bắc Thái Lan. Đây là lễ hội ánh sáng truyền thống, gắn liền với Phật giáo Nguyên thủy, diễn ra trong vòng ba ngày và kết thúc vào ngày trăng tròn của tháng thứ hai theo lịch âm Lanna (tiếng Thái: เดือนยี่, duean yi), thường nhằm vào tháng 11.

Lễ hội Yi Peng gắn liền với thành phố Chiang Mai, nơi được biết đến là thả hàng nghìn khom loi (lồng đèn) lên bầu trời, với niềm tin sẽ xua đi vận rủi và gửi những điều ước lên trời. Mặc dù Yi Peng là một truyền thống riêng biệt của vùng Lanna, lễ hội vẫn được tổ chức cùng thời điểm với lễ hội Loy Krathong - lễ hội cấp quốc gia tại Thái Lan.

Tên gọi

Yi có nghĩa là 'hai' và peng có nghĩa là 'ngày trăng tròn'. Do đó, tên gọi Yi Peng chỉ ngày trăng tròn của tháng thứ hai theo lịch âm Lanna (tương ứng với tháng mười hai của lịch âm Thái Lan).

Nguồn gốc
Yi Peng có nguồn gốc từ Vương quốc Lan Na cổ đại ( thế kỷ 13–18) và được cho là bắt nguồn từ Vương quốc Haripuñjaya thời tiền Phật giáo (tương ứng với Lamphun ngày nay).

Theo một số ghi chép, nguồn gốc lễ hội đôi khi gắn với các truyền thống thờ cúng linh vật và Bà La Môn cổ xưa của Ấn Độ, dù ngày nay lễ hội chủ yếu được tổ chức như một phong tục Phật giáo. Lễ hội được coi là dịp để tích công đức Phật giáo (tiếng Thái: ทำบุญ, tham bun). Một truyền thuyết kể rằng từng có đàn chim tôn kính Đức Phật bằng cách bay quanh Ngài trong khi kẹp những ngọn đuốc đang cháy trên mỏ và vuốt. Cảm động trước lòng thành của chúng, Đức Phật tuyên bố hành động hiền lành này sẽ giúp chúng tái sinh với nhan sắc và vận may. Ở miền Bắc Thái Lan, việc dâng ánh sáng cúng Phật trong dịp Yi Peng được coi là một hành động tích đức, mang lại sự trong sáng và được nhiều người mến mộ trong kiếp sau.

Truyền thống
Lễ hội Yi Peng được người Thái coi là dịp để tích công đức, với hàng nghìn đèn trời (khom loi, tiếng Thái: โคมลอย, nghĩa đen: "đèn nổi") được thả lên bầu trời. Khom loi làm từ giấy mỏng như giấy gạo căng trên khung tre hoặc thép, kèm theo nến hoặc nhiên liệu, khi đốt sẽ tạo lực nâng giúp đèn bay lên. Trong dịp lễ, nhiều người còn trang trí nhà cửa, vườn tược và chùa chiền bằng các loại đèn giấy tinh xảo (khom fai, tiếng Thái: โคมไฟ) với nhiều hình dáng khác nhau. Trong đó, khom thue (tiếng Thái: โคมถือ) là loại đèn cầm tay treo trên gậy, khom khwaen (tiếng Thái: โคมแขวน) là đèn treo, còn khom pariwat (tiếng Thái: โคมปริวรรต) được đặt tại chùa và quay tròn nhờ sức nóng từ nến bên trong.

Những lễ hội Yi Peng hoành tráng nhất có thể thấy tại thành phố Chiang Mai, kinh đô cổ của Vương quốc Lanna trước đây, nơi hiện nay cả Loy Krathong và Yi Peng đều được tổ chức cùng lúc, tạo nên cảnh tượng đèn nổi trên mặt nước, đèn treo trên cây hoặc tòa nhà, đèn đặt trên tường và đèn bay trên bầu trời. Truyền thống Yi Peng cũng được một số vùng của Lào tiếp nhận vào thế kỷ 16.

Việc thả các khom loi (đèn trời) được coi là phần quan trọng nhất của lễ hội Yi Peng. Ánh sáng từ đèn được dâng lên tháp trời Trāyastriṃśa mang tên Phra That Kaew Chulamanee (''), được tin là thờ xá lợi tóc của Đức Phật. Việc thả đèn được tin là giúp con người giải trừ vận rủi, xua đi điều xui và những khó khăn của năm cũ. Khi đèn bay lên, mọi người cầu chúc may mắn cho năm tới và dâng lòng thành kính lên tổ tiên.

Trước đây, người ta tin rằng nếu một con diều lửa (wao fai) hoặc một khom loi rơi xuống nhà ai, gia đình đó sẽ gặp vận rủi hoặc cuối cùng phải bỏ nhà đi. Một số khác cũng cho rằng chiếc đèn mang theo những phiền toái của người thả nó, chuyển vận xui sang nơi đèn rơi. Tuy nhiên, niềm tin này ngày nay đã không còn phổ biến.

Mối liên kết với lễ hội Loy Krathong

Mặc dù Yi Peng và Loy Krathong là hai lễ hội riêng biệt, nhưng do sự trùng khớp giữa lịch âm Lanna và lịch âm Thái, cả hai thường được tổ chức cùng thời điểm ở miền Bắc Thái Lan. Yi Peng là lễ hội truyền thống của vùng Lanna, tập trung vào đèn trời, với các lễ vật ánh sáng hướng lên trời và tháp thiên của Đức Phật. Ngược lại, Loy Krathong là lễ hội cấp quốc gia của Thái Lan, liên quan đến việc thả những chiếc bè nhỏ trang trí (krathong) trên sông và kênh rạch. Trọng tâm của lễ hội hướng xuống mặt nước, nơi người tham gia bày tỏ sự tôn kính với nữ thần nước Phra Mae Khongkha (đồng nhất với nữ thần Ấn Độ Ganga) và xin lỗi vì đã làm ô nhiễm sông ngòi.

Ngày nay, tại thành phố Chiang Mai, hai lễ hội đã hòa vào thành một lễ hội kéo dài nhiều ngày. Cả người dân địa phương lẫn du khách đều tham gia bằng cách thả khom loi lên bầu trời đêm và thả krathong trên sông Ping.

Tổ chức

Lễ hội Yi Peng kéo dài ba ngày, bắt đầu từ ngày 13 của trăng non, gọi là Wan Da tại địa phương. Ngày đầu tiên mọi người chuẩn bị mua sắm và sẵn sàng cho các ngày làm phước. Các hoạt động tôn giáo chính diễn ra vào ngày 14, đêm trước trăng tròn, khi nhà sư và tín đồ tụ tập tại chùa để tụng kinh, thiền định và nghe thuyết pháp. Trong ngày này, người dân còn làm những krathong lớn cho cộng đồng, bên trong chứa thức ăn để cúng dường cho người nghèo. Vào buổi tối, nhiều cộng đồng tổ chức nghi lễ thả khom loi nhỏ. Lễ hội đạt đỉnh cao vào ngày 15, trăng tròn, khi các krathong lớn từ chùa và những krathong cá nhân được đưa ra sông để thả trôi.

Trong dịp Yi Peng, người Lanna thực hiện các phong tục như thắp phang pratheep (đèn đất sét nhỏ) và nhiều loại đèn khác dâng lên năm Đức Phật, thả diều, và đốt bok fai (pháo truyền thống) tại chùa. Những hành động này nhằm tôn kính năm Đức Phật của thời kỳ may mắn hiện tại (Bhadrakalpa): , Koṇāgamana, Kassapa, Siddhartha Gautama và Maitreya. Trong nghi lễ, tín đồ còn tụng những câu truyền thống và cầu nguyện cho sự thịnh vượng, che chở, với lời niệm: "Nguyện con sáng như lửa, nguyện con trong như nước. Nguyện mọi vận rủi, mọi hiểm nguy, mọi điều xấu và mọi tai họa đều bị tiêu diệt." (tiếng Pali: Kho huue chaeng dang fai, kho huue sai dang nam. Sappa khroh, sappa phai, sappa saniat chanrai, vināsassantu).

Trong lễ hội Yi Peng, các chùa như Wat Chedi Luang và Wat Phan Tao được trang trí bằng hàng nghìn đèn treo nhiều màu sắc và đèn đất nhỏ. Những chiếc đèn treo truyền thống ban đầu chỉ có năm màu: xanh, đỏ, vàng, trắng và cam, tượng trưng cho Chapphannarangsi (hào quang sáu màu của Phật). Theo truyền thuyết, những chiếc đèn này giúp xua đuổi tà ma và linh hồn xấu, vì khi thấy ánh sáng, các linh hồn tưởng Phật đang hiện diện và sợ hãi bỏ chạy. Vì vậy, ban đầu đèn treo chỉ làm bằng năm màu thiêng này. Về sau, khi phong tục phát triển, đèn được làm đa dạng màu sắc hơn, ngày nay chủ yếu dùng để trang trí lễ hội và dâng cúng Phật.

Lễ hội không chỉ diễn ra ở Chiang Mai mà còn ở các tỉnh phía Bắc khác như Lamphun, Lampang và Chiang Rai. Chính quyền Chiang Mai tổ chức diễu hành hoành tráng với xe hoa rực rỡ, biểu diễn nhạc và múa truyền thống Lanna, kết hợp với việc tái hiện các câu chuyện Phật giáo. Ngày nay, lễ hội Yi Peng đã trở thành sự kiện văn hóa và du lịch lớn, thu hút hàng nghìn du khách quốc tế mỗi năm, với các hoạt động thả đèn quy mô tại nhiều địa điểm như Doi Saket và huyện Mae On.

Tang Tham Luang

Trước khi tổ chức Tang Tham Luang, cả các nhà sư lẫn phật tử tại gia đều hợp tác chuẩn bị công phu, thường bắt đầu ít nhất một tháng trước lễ hội vì có rất nhiều việc phải làm. Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất gọi là tok tham, nghĩa là mời các nhà sư có giọng thuyết pháp hay đến giảng kinh. Các công việc chuẩn bị khác bao gồm trang trí không gian lễ hội, dựng hàng rào kiểu hoàng gia và sum pratu pa (tiếng Thái: ซุ้มประตูป่า; nghĩa là cổng rừng), trang trí cổng bằng lá dừa, ô che, cờ, tượng voi và hoa. Xung quanh lối vào còn đặt cây chuối, mía,  và cây kuk để tạo hình cổng dẫn vào rừng. Người ta tin rằng cổng rừng này lấy cảm hứng từ Vessantara Jataka, trong đó , sau khi bị lưu đày khỏi thành phố cùng vợ và các con, vào rừng  sống ẩn dật và tu luyện các đức hạnh. Khi đến cổng rừng, do thợ săn Jetabut canh giữ, ông được chỉ đường vào nơi tu hành bên trong mê cung (khao wongkot). Một số ngôi chùa tái hiện cảnh này bằng cách dựng mê cung giả trong khuôn viên chùa, ở trung tâm đặt một điện thờ với tượng Phật, và những người "lạc" sẽ đi vòng quanh cho đến khi tới trung tâm để lễ bái. Trải nghiệm này mang lại niềm vui và sự gắn kết tâm linh cho những ai đến làm phước.

Ngôi vihara là nơi được ưa chuộng nhất để thuyết pháp Tang Tham Luang. Bên trong, gian chính được trang trí bằng các lễ vật tượng trưng cho , bao gồm hoa sen, dok phan (hoa súng), các hình hoa tam giác và kradat tong (hoa văn giấy cắt) mô phỏng voi, ngựa, bò, trâu, nô lệ nam nữ, trang sức, nhẫn, bạc và vàng, mỗi loại làm thành bộ một trăm chiếc. Những chiếc đèn treo gọi là khom phat khắc họa các cảnh trong . Đèn được treo trên khung và gắn vào ròng rọc, có thể kéo lên kéo xuống để thắp sáng; vì vậy chúng còn được gọi là khom lo ("đèn bánh xe"), trong đó lo ám chỉ cơ chế ròng rọc dùng để nâng đèn.

Cuộc thi Đèn trời Lanna tại Yi Peng

Khu vực cổng Tha Phae hằng năm tổ chức Cuộc thi đèn Yi Peng Lanna (tiếng Thái: ประกวดโคมยี่เป็งล้านนา), nhằm gìn giữ nghề thủ công truyền thống và quảng bá giá trị nghệ thuật, văn hóa của người Lanna. Sự kiện được đánh giá là thể hiện tinh thần gắn kết cộng đồng và sự trân trọng đối với một truyền thống lâu đời. Mỗi năm có hơn mười chiếc đèn dự thi, đến từ các cơ quan nhà nước, tổ chức tư nhân, trường học và cộng đồng địa phương. Đèn được làm từ vật liệu tự nhiên như tre và  (tiếng Thái: กระดาษสา), trang trí công phu bằng họa tiết phong cách Lanna. Các tác phẩm được chấm điểm dựa trên vẻ đẹp, tính sáng tạo, mức độ bám sát nghệ thuật Lanna và độ bền kết cấu.

Hoa hậu Yi Peng tại Chiang Mai
Cuộc thi sắc đẹp Miss Yi Peng Chiang Mai (tiếng Thái: เทพียี่เป็งเชียงใหม่) được tổ chức hằng năm tại cổng Tha Phae từ năm 2023. Sự kiện do chính quyền thành phố Chiang Mai tổ chức trong khuôn khổ lễ hội Yi Peng thường niên, nhằm mục đích gìn giữ và quảng bá di sản văn hóa Lanna. Người chiến thắng sẽ đảm nhiệm vai trò đại sứ văn hóa, đại diện cho Chiang Mai và tham gia các hoạt động quảng bá du lịch địa phương.

Đại lễ diễu hành Krathong
Vào đêm cuối của lễ hội Yi Peng, Chiang Mai tổ chức cuộc diễu hành Krathong (tiếng Thái: ขบวนแห่กระทงใหญ่), một sự kiện thường niên tranh cúp Hoàng gia do Nhà vua ban tặng. Đoàn diễu hành khởi hành từ đường Tha Phae, đi dọc theo tuyến đường đến sông Ping, và kết thúc trước trụ sở chính quyền thành phố Chiang Mai. Mỗi năm, sự kiện thu hút hàng chục nghìn du khách trong và ngoài nước đến thăm quan các xe hoa rực sáng, cùng âm nhạc truyền thống và những màn trình diễn văn hóa trong khuôn khổ lễ hội.

CAD Khomloy Sky Lantern Festival

Lễ hội đèn trời Chiang Mai CAD Khomloy Sky Lantern Festival là một sự kiện do tư nhân tổ chức, tách biệt với các hoạt động Yi Peng truyền thống diễn ra tại chùa. Lễ hội do  tổ chức tại Trung tâm Văn hóa Lanna CAD ở huyện Mae On, nằm ngoài khu vực trung tâm thành phố Chiang Mai.

Sự kiện này được xem là một trong những hoạt động thả đèn trời quy mô lớn và phổ biến nhất theo một số nguồn uy tín, đồng thời là sự kiện bán vé lớn nhất của thành phố. Hướng chủ yếu đến khách du lịch, chương trình nổi bật với màn thả đồng loạt hàng nghìn đèn trời theo kịch bản, kèm theo pháo hoa, tiệc buffet tối và các tiết mục văn hóa truyền thống Lanna. Người tham dự phải mua vé trước, thường được mở bán từ nhiều tháng trước và chia thành nhiều hạng vé với mức giá khác nhau.

Theo đại diện ban tổ chức , sự kiện kéo dài hai ngày này thu hút khoảng 30.000–40.000 du khách quốc tế đến từ 110 quốc gia. Ước tính, lượng khách này tạo ra khoảng 4 tỷ baht Thái doanh thu, phân bổ cho các hãng hàng không, khách sạn (khoảng 20.000 phòng), nhà hàng, hướng dẫn viên và dịch vụ vận chuyển. Sự kiện được mô tả là thân thiện với môi trường, với đèn trời được thiết kế bay khoảng 8 phút và rơi trong phạm vi 4–5 km. Địa điểm tổ chức nằm trong khu vực được sân bay và chính quyền địa phương phê duyệt, cách xa khu dân cư nhằm hạn chế nguy cơ cháy nổ. Sau khi thả đèn, ban tổ chức thuê đội thu gom và triển khai chương trình mua lại, trả 3 baht/đèn cho người dân tại sáu tiểu khu, qua đó tạo thêm nguồn thu nhập cho cộng đồng.

Các đoạn video ghi lại Lễ hội đèn trời Chiangmai CAD đã lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội, thu hút phần lớn sự chú ý. Một số người dùng cho rằng các video này được tạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, Thai PBS cùng nhiều chuyên gia về AI sau đó xác nhận rằng các video là có thật, không phải sản phẩm do AI tạo ra.

Quy định

Việc thả đèn trời (khom loi'') trong lễ hội Yi Peng ngày càng phổ biến đã làm dấy lên những lo ngại về môi trường và an toàn công cộng. Trước thực trạng này, chính quyền địa phương đã ban hành các quy định nghiêm ngặt đối với hoạt động thả đèn quy mô lớn. Theo đó, đèn phải được làm từ vật liệu phân hủy sinh học, và việc thả đèn chỉ được phép diễn ra tại những khu vực trống được chỉ định, nhằm giảm nguy cơ cháy nổ và tránh ảnh hưởng đến an toàn hàng không.

Mối lo ngại lớn nhất là an toàn hàng không, do hàng nghìn chiếc đèn trời không được kiểm soát có thể gây nguy hiểm cho máy bay. Sân bay quốc tế Chiang Mai khi trước đã nhiều lần hủy hoặc điều chỉnh lịch bay trong thời gian diễn ra lễ hội nhằm tránh các rủi ro tiềm ẩn.

Đèn trời, vốn hoạt động như những khí cầu nhỏ sử dụng lửa trần, có thể rơi xuống nhà dân, đường dây điện hoặc đồng ruộng khô, gây ra nguy cơ cháy nổ. Khi ngọn lửa tắt, khung đèn (thường làm bằng kim loại hoặc tre) rơi trở lại mặt đất, tạo ra rác thải và tiềm ẩn rủi ro đối với đất nông nghiệp và động vật hoang dã. Trước tình hình này, chính quyền địa phương Chiang Mai đã triển khai các biện pháp an toàn toàn diện. Việc thả đèn trời bị cấm trong phạm vi khu hành chính thành phố, ngoại trừ những khu vực được phê duyệt trước và khung thời gian hạn chế vào các đêm lễ hội. Các sự kiện thương mại quy mô lớn được tổ chức bên ngoài thành phố, tại những địa điểm được cấp phép.

Một nghị định cấp tỉnh ban hành năm 2020 quy định rằng đèn trời chỉ được phép thả trong hai ngày cụ thể, từ 19:00 đến 01:00, sử dụng vật liệu tự nhiên với kích thước giới hạn và chỉ trong các khu vực được chỉ định.

Tháng 10 năm 2025, chính quyền cấp tỉnh thông báo sáu huyện (bao gồm 39 tiểu khu) được xếp vào diện "Giám sát đặc biệt cấp 1" (vùng đỏ), nơi mọi hoạt động thả đèn trời và bóng bay đều bị cấm. Các hành vi vi phạm có thể bị phạt tù lên đến 5 năm và phạt tiền 200.000 baht.

Tham khảo

Lễ hội Thái Lan
Lễ hội đèn trời
Lễ hội Phật giáo
Văn hóa Lanna
Lễ hội truyền thống