Kiểm chứng sự thật

Kiểm chứng sự thật (Fact-checking) là quy trình xác minh tính chính xác về mặt thực tế của các báo cáo và tuyên bố bị nghi ngờ tính xác thực. Việc kiểm chứng sự thật có thể được thực hiện trước hoặc sau khi tài liệu được xuất bản hoặc nội dung được phổ biến. Kiểm chứng nội bộ là việc kiểm tra được thực hiện ngay trong nội bộ nhà xuất bản để ngăn chặn việc xuất bản nội dung không chính xác, không chuẩn, khi văn bản được phân tích do một bên thứ ba, quy trình này được gọi là kiểm chứng độc lập (hoặc kiểm chứng bên ngoài). Các nghiên cứu cho thấy việc kiểm chứng sự thật thực sự có thể điều chỉnh nhận thức của công dân, cũng như ngăn cản các chính trị gia lan truyền những tuyên bố sai lệch hoặc gây hiểu lầm. Tuy nhiên những đính chính này sẽ nhạt nhòa theo thời gian hoặc bị lấn át từ tác ý của giới tinh hoa vốn muốn thúc ép công bố các thông tin kém chính xác hơn. Hoạt động kiểm chứng sự thật chính trị đôi khi bị chỉ trích là một dạng báo chí quan điểm. Trong lịch sử, những tờ báo giật gân vào những năm 1850 và sau đó đã dẫn đến nhu cầu dần dần về một nền truyền thông thực tế hơn. Colin Dickey đã mô tả sự phát triển tiếp theo của việc kiểm chứng sự thật. Gần đây, rất nhiều công sức đã được đổ vào việc giúp phát hiện và xác định tin giả thông qua học máy và trí tuệ nhân tạo.

Loại hình
Kiểm chứng trước xuất bản (Ante hoc fact-checking) nhằm mục đích xác định các lỗi để văn bản có thể được sửa chữa trước khi phổ biến, hoặc có thể bị từ chối. Kiểm chứng sau xuất bản (Post hoc fact-checking) thường được theo sau bởi một báo cáo bằng văn bản về những điểm không chính xác, đôi khi đi kèm với một thước đo trực quan do tổ chức kiểm tra cung cấp. Một số tổ chức chuyên về kiểm chứng sau xuất bản bao gồm FactCheck.org và PolitiFact ở Mỹ, Full Fact ở Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland, và Africa Check ở một số quốc gia thuộc lục địa Châu Phi. Các tổ chức kiểm chứng độc lập sau xuất bản lần đầu tiên xuất hiện ở Mỹ vào đầu những năm 2000, và việc này đã mở rộng về mức độ liên quan và lan rộng sang nhiều quốc gia khác trong suốt những năm 2010. Hoạt động kiểm chứng sau xuất bản (Post hoc) bởi các tổ chức độc lập bắt đầu tại Hoa Kỳ vào đầu những năm 2000. 

Trong những năm 2010, đặc biệt là sau cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ 2016, kiểm chứng sự thật đã trở nên phổ biến và lan rộng sang nhiều quốc gia, chủ yếu ở châu Âu và Châu Mỹ Latinh. Tuy nhiên, Mỹ vẫn là thị trường lớn nhất cho hoạt động kiểm chứng sự thật. Một nghiên cứu năm 2016 cho thấy các tổ chức kiểm chứng như PolitiFact, FactCheck.org và Fact Checker của tờ Bưu điện Hoa Thịnh Đốn (The Washington Post) có sự đồng thuận cao trong các đánh giá về các tuyên bố được kiểm chứng. Một bài báo năm 2018 đã tìm thấy ít sự trùng lặp trong các tuyên bố được kiểm tra bởi các tổ chức kiểm chứng khác nhau. Bài báo này đã so sánh 1.178 bài kiểm chứng đã xuất bản từ PolitiFact với 325 bài kiểm chứng từ Fact Checker của The Washington Post, và chỉ tìm thấy 77 tuyên bố (khoảng 5%) mà cả hai tổ chức cùng kiểm tra. Đối với 77 tuyên bố đó, các tổ chức kiểm chứng đã đưa ra cùng xếp hạng cho 49 tuyên bố và xếp hạng tương tự cho 22 tuyên bố, đạt mức độ đồng thuận khoảng 92%.

Chọn mẫu
Các tổ chức kiểm chứng khác nhau đã thể hiện những xu hướng khác nhau trong việc lựa chọn tuyên bố nào để xuất bản bài kiểm chứng. Ví dụ, một số tổ chức có nhiều khả năng kiểm chứng một tuyên bố về việc biến đổi khí hậu là có thật, trong khi những tổ chức khác có nhiều khả năng kiểm chứng một tuyên bố cho rằng biến đổi khí hậu là giả mạo. Đọc theo chiều ngang (Lateral reading) hay việc có cái nhìn tổng quan ngắn gọn về một chủ đề từ nhiều nguồn thay vì đào sâu vào một nguồn, là một phương pháp phổ biến mà các chuyên gia kiểm chứng sự thật sử dụng để nhanh chóng có cảm nhận tốt hơn về sự thật của một tuyên bố cụ thể.

Đính chính
Dựa trên những phát hiện của một nghiên cứu năm 2017 trên tạp chí Psychological Science, những cách hiệu quả nhất để giảm thiểu thông tin sai lệch thông qua các đính chính là:
 Hạn chế các mô tả chi tiết về các lập luận ủng hộ thông tin sai lệch.
 Giải thích lý do tại sao một thông tin sai lệch là sai thay vì chỉ dán nhãn là sai.
 Trình bày thông tin mới và đáng tin cậy cho phép người đọc cập nhật kiến thức về các sự kiện và hiểu tại sao họ lại bị cuốn theo cách hiểu không chính xác ngay từ đầu.
 Sử dụng video, vì video có vẻ hiệu quả hơn văn bản trong việc tăng sự chú ý và giảm sự nhầm lẫn, làm cho video hiệu quả hơn trong việc điều chỉnh nhận thức sai lầm so với văn bản.
Các nghiên cứu lớn của Ethan Porter và Thomas J. Wood cho thấy thông tin sai lệch do Donald Trump lan truyền khó bị bác bỏ hơn bằng các kỹ thuật tương tự, và đưa ra các khuyến nghị sau:
 Các nguồn có độ tin cậy cao là hiệu quả nhất, đặc biệt là những nguồn báo cáo các sự kiện đi ngược lại với thiên kiến được nhận thức của chính họ.
 Đóng khung lại vấn đề bằng cách thêm bối cảnh có thể hiệu quả hơn là chỉ đơn giản dán nhãn là không chính xác hoặc chưa được chứng minh.
 Thách thức danh tính hoặc thế giới quan của người đọc làm giảm hiệu quả.
 Kiểm chứng ngay lập tức là hiệu quả hơn, trước khi các ý tưởng sai lệch lan rộng.

Tranh cãi
Một phân tích tổng hợp năm 2019 về các nghiên cứu tác động của việc kiểm chứng sự thật đối với thông tin sai lệch cho thấy việc kiểm chứng có tác động tích cực đáng kể đến niềm tin chính trị, nhưng tác động này yếu đi khi những người kiểm chứng sử dụng "thang đo sự thật", chỉ bác bỏ một phần của tuyên bố và khi họ kiểm chứng các tuyên bố liên quan đến chiến dịch tranh cử. Niềm tin, tư tưởng và kiến thức có sẵn của các cá nhân ảnh hưởng đến mức độ tác động của việc kiểm chứng. Một nghiên cứu năm 2019 trên Journal of Experimental Political Science đã tìm thấy "bằng chứng mạnh rằng công dân sẵn sàng chấp nhận các đính chính đối với tin giả, bất kể tư tưởng của họ và nội dung của các câu chuyện giả mạo". Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc kiểm chứng sự thật có những giới hạn, và thậm chí có thể phản tác dụng, đó là khi một sự đính chính làm tăng niềm tin vào quan niệm sai lầm. Các nhà phê bình lập luận rằng việc kiểm chứng sự thật chính trị ngày càng được sử dụng như một dạng báo chí quan điểm. Sự chỉ trích bao gồm việc bản thân các tổ chức kiểm chứng có thiên kiến hoặc không thể áp dụng các thuật ngữ tuyệt đối như "đúng" hoặc "sai" cho các tuyên bố vốn dĩ gây tranh cãi.

Cộng tác viên
Dưới đây là danh sách các cá nhân đã đóng vai trò kiểm chứng sự thật tại một thời điểm nào đó trong sự nghiệp của họ, thường là bước đệm cho các nỗ lực báo chí khác, hoặc cho sự nghiệp viết lách độc lập:
 Susan Choi – Tiểu thuyết gia người Mỹ
 Anderson Cooper – Người dẫn chương trình truyền hình
 William Gaddis – Tiểu thuyết gia người Mỹ
 Virginia Heffernan – Nhà phê bình truyền hình của Tờ The New York Times
 Roger Hodge – Cựu biên tập viên của Tạp chí Harper's Magazine
 David D. Kirkpatrick – Phóng viên của Tờ The New York Times
 Sean Wilsey – Biên tập viên McSweeney's kiêm hồi ký gia

Xem thêm 
 Hái quả anh đào 
 Thiên kiến xác nhận
 Hiệu ứng đóng khung
 Sự thật nửa vời
 Báo chí – Sản xuất các báo cáo về các sự kiện hiện tại
 Báo chí điều tra – hình thức báo chí nơi các phóng viên điều tra sâu về một chủ đề duy nhất
 Báo chí giám sát – Báo chí đóng vai trò giám sát đối với chính phủ, ngành công nghiệp và xã hội
 Năng lực truyền thông (Media literacy)

Chú thích

Tham khảo
  
 
 
  
 Kiernan, Louise. (Dec. 29, 2017). "Calculating the Work Behind Our Work" ProPublica.
 
 
 
 Heffernan, Virginia (2010) "The Medium: What 'fact-checking' means online", The New York Times Magazine (online), 20 August 2010 (print edition, 22 August 2010, p. MM14). Accessed 27 July 2015.

Liên kết ngoài
 
 Fact-checking organizations vetted by the International Fact Checking Network
 Fact-checking organizations vetted by the Duke Reporters' Lab
 Fact-Checking research and news by the Poynter Institute
Nghề báo chí
Báo chí giám sát