Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đây là nền tảng chính trị - pháp lý cơ bản, quy định những nguyên tắc nền tảng của chế độ chính trị, kinh tế, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, cũng như tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước.

Văn bản Hiến pháp đang có hiệu lực thi hành là bản Hiến pháp năm 2013, được Quốc hội Việt Nam khóa XIII thông qua vào ngày 28 tháng 11 năm 2013 và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2014. Bản Hiến pháp này đã trải qua một lần sửa đổi, bổ sung quan trọng vào năm 2025 bởi Nghị quyết số 203/2025/QH15, được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 16 tháng 6 năm 2025, nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính và tổ chức bộ máy nhà nước tinh gọn, hiệu quả.

Hiến pháp hiện hành
Hiến pháp hiện hành, sau lần sửa đổi năm 2025, vẫn giữ nguyên bố cục 11 chương với 120 điều, bao gồm:
Chương I: Chế độ chính trị
Chương II: Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân
Chương III: Kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, khoa học, công nghệ và môi trường
Chương IV: Bảo vệ Tổ quốc
Chương V: Quốc hội
Chương VI: Chủ tịch nước
Chương VII: Chính phủ
Chương VIII: Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân
Chương IX: Chính quyền địa phương
Chương X: Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán nhà nước
Chương XI: Hiệu lực của Hiến pháp và việc sửa đổi Hiến pháp

Những nội dung sửa đổi, bổ sung cốt lõi năm 2025
Nghị quyết số 203/2025/QH15 đã sửa đổi 5 điều của Hiến pháp 2013 (Điều 9, 10, 84, 110 và 111), tạo ra những thay đổi căn bản về mô hình tổ chức chính quyền địa phương và vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội.

 Về Mặt trận Tổ quốc (Điều 9): Khẳng định Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là "cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân". Bổ sung quy định về các tổ chức chính trị - xã hội trực thuộc, bao gồm Công đoàn Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và Hội Cựu chiến binh Việt Nam.
 Về Công đoàn (Điều 10): Nhấn mạnh Công đoàn Việt Nam là "đại diện duy nhất của người lao động ở cấp quốc gia trong quan hệ lao động", phù hợp với bối cảnh hội nhập quốc tế.
 Về quyền trình dự án luật (Điều 84): Bổ sung Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và cơ quan trung ương của các tổ chức chính trị - xã hội vào danh sách chủ thể có quyền trình dự án luật, pháp lệnh, tăng cường vai trò phản biện chính sách.
 Về đơn vị hành chính (Điều 110): Đây là thay đổi lớn nhất. Điều luật mới quy định các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức thành hai cấp, gồm:
 Cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương;
 Các đơn vị hành chính dưới tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương do luật định.
Theo đó, cấp hành chính huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh chính thức bị xóa bỏ khỏi Hiến pháp.
 Về chính quyền địa phương (Điều 111): Tổ chức chính quyền địa phương tương ứng với mô hình hai cấp hành chính mới. Cấp chính quyền gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân chỉ được tổ chức ở các đơn vị hành chính phù hợp do Quốc hội quy định, thay vì mọi cấp như trước đây.

Nội dung tiêu biểu

Chế độ chính trị
Điều 1 Hiến pháp khẳng định nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một nước độc lập, thống nhất có chủ quyền đầy đủ đối với toàn bộ vùng lãnh thổ và vùng lãnh hải.

Theo Điều 2, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Điều 8 quy định "Các cơ quan Nhà nước, cán bộ, viên chức Nhà nước có nghĩa vụ phải tôn trọng nhân dân, tận tụy phục vụ nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân; kiên quyết đấu tranh chống mọi biểu hiện quan liêu, hách dịch, cửa quyền, tham nhũng".

Vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước và xã hội được hiến định tại Điều 4. Theo đó, Đảng là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội, lấy chủ nghĩa Mác - Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng. Mọi hoạt động của tổ chức Đảng phải trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật.

Chế độ kinh tế
Chương III của Hiến pháp 2013, đặc biệt là Điều 51, xác định nền kinh tế Việt Nam là "nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế; kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo." Các thành phần kinh tế đều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế quốc dân, bình đẳng, hợp tác, cạnh tranh theo pháp luật. Nhà nước bảo hộ tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức và không quốc hữu hóa.

Quyền công dân
Chương II của Hiến pháp quy định rõ các quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, bao gồm các quyền về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa và xã hội. Một trong những điểm được các nhà nghiên cứu chú ý là việc các quyền tự do cơ bản như tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tín ngưỡng... thường đi kèm với mệnh đề "theo quy định của pháp luật", được giải thích là nhằm đảm bảo việc thực hiện tự do của người này không xâm phạm đến lợi ích hợp pháp của người khác và trật tự xã hội. Hiến pháp cũng dành sự quan tâm đặc biệt đến quyền giáo dục, với quy định bậc tiểu học là bắt buộc và miễn phí, cùng chính sách hỗ trợ cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.

Tổ chức bộ máy Nhà nước
Bộ máy Nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ và có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.

 Quốc hội: Là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp, quyết định các chính sách cơ bản và thực hiện quyền giám sát tối cao.
 Chủ tịch nước: Là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại, do Quốc hội bầu trong số các đại biểu Quốc hội.
 Chính phủ: Là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội.
 Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân: Thực hiện quyền tư pháp và thực hành quyền công tố, bảo vệ pháp luật.

Các biểu tượng
Điều 13 Hiến pháp 2013 quy định rõ các biểu tượng quốc gia:
 Quốc kỳ: Hình chữ nhật, chiều rộng bằng hai phần ba chiều dài, nền đỏ, ở giữa có ngôi sao vàng năm cánh.
 Quốc huy: Hình tròn, nền đỏ, ở giữa có ngôi sao vàng năm cánh, xung quanh có bông lúa, ở dưới có nửa bánh xe răng và dòng chữ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
 Quốc ca: Là bài "Tiến quân ca".
 Quốc khánh: Ngày 2 tháng 9 năm 1945.
 Thủ đô: Hà Nội.

Tác động của sửa đổi Hiến pháp năm 2025
Sau khi Nghị quyết số 203/2025/QH15 có hiệu lực, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 để cụ thể hóa việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Đây là đợt cải cách thể chế và hành chính có quy mô lớn chưa từng có trong lịch sử Việt Nam.

Sáp nhập các tỉnh, thành phố
Từ ngày 12 tháng 6 năm 2025, sau khi sáp nhập 52 tỉnh, thành phố thành 23 đơn vị hành chính cấp tỉnh mới, cả nước còn tổng cộng 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh, gồm 28 tỉnh và 6 thành phố trực thuộc trung ương. Danh sách 34 tỉnh, thành phố bao gồm:
 6 thành phố trực thuộc trung ương: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Huế, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ.
 28 tỉnh: Lào Cai, Sơn La, Điện Biên, Lai Châu, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Quảng Ngãi, Gia Lai, Khánh Hòa, Lâm Đồng, Đắk Lắk, Đồng Nai, Tây Ninh, Vĩnh Long, Đồng Tháp, Cà Mau, An Giang, Lạng Sơn, Cao Bằng, Quảng Ninh.

Việc sáp nhập này được thực hiện với tỷ lệ tán thành 96,44% của các đại biểu Quốc hội.

Bãi bỏ cấp huyện
Thực hiện chủ trương của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, toàn bộ 696 đơn vị hành chính cấp huyện (huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh) chính thức kết thúc hoạt động. Các chức năng, nhiệm vụ của cấp huyện được chuyển giao cho cấp tỉnh và cấp xã, tương ứng với mô hình chính quyền hai cấp mới được hiến định. Bên cạnh đó, cấp xã cũng được sáp nhập để giảm 60-70% số lượng, mỗi xã mới "gần như là một huyện nhỏ". Hệ thống Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân cũng được tổ chức lại thành ba cấp (tối cao, cấp tỉnh, cấp khu vực), kết thúc hoạt động của các tòa án cấp cao và cấp huyện.

Hiến pháp qua các thời kỳ
Trước năm 1945, Việt Nam không có Hiến pháp. Kể từ khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, lịch sử lập hiến Việt Nam ghi nhận 5 bản Hiến pháp:

Hiến pháp năm 1946
Đây là bản hiến pháp đầu tiên, được Quốc hội khóa I thông qua ngày 9 tháng 11 năm 1946 với 240 trên 242 phiếu tán thành. Bản hiến pháp do Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Trưởng ban soạn thảo, bao gồm lời mở đầu và 7 chương, 70 điều, dựa trên ba nguyên tắc: đoàn kết toàn dân, đảm bảo các quyền tự do dân chủ, và thực hiện chính quyền mạnh mẽ của nhân dân.

Hiến pháp năm 1959
Được thông qua trong bối cảnh đất nước tạm thời bị chia cắt, xác nhận miền Bắc là nhà nước xã hội chủ nghĩa và tiến hành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miền Nam. Bản Hiến pháp gồm 112 điều, chia thành 10 chương.

Hiến pháp năm 1980
Được ban hành sau khi đất nước thống nhất, thể chế hóa đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Lần đầu tiên khái niệm "sở hữu toàn dân" về đất đai được hiến định. Mô hình này có ảnh hưởng từ Hiến pháp Liên Xô năm 1977, với cơ chế Hội đồng Nhà nước vừa là cơ quan thường trực của Quốc hội, vừa nắm quyền hành pháp và lập pháp.

Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi năm 2001)
Được ban hành trong công cuộc đổi mới, đánh dấu bước chuyển lớn về tư duy kinh tế, xóa bỏ cơ chế tập trung bao cấp, thừa nhận nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần. Về mặt tổ chức, bản Hiến pháp này đã xóa bỏ Hội đồng Nhà nước, khôi phục chế định Chủ tịch nước là một cá nhân.

Hiến pháp năm 2013
Là bản hiến pháp hiện hành, được thông qua sau quá trình lấy ý kiến nhân dân rộng rãi. Bản Hiến pháp này thể chế hóa các quan điểm của Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011), đồng thời bổ sung nhiều quy định mới về quyền con người và cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước.

Đánh giá và tranh luận
Việc sửa đổi Hiến pháp năm 2025 nhận được sự quan tâm và đánh giá đa chiều. Theo bài viết trên Báo Nhân Dân, cuốn sách chính thống "Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025)" do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật phát hành đã khẳng định đây là "nền tảng chính trị, pháp lý vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước".

Các chuyên gia hành chính nhận định việc chuyển đổi sang mô hình hai cấp chính quyền là bước đi tất yếu nhằm tinh gọn bộ máy, khắc phục tình trạng cồng kềnh, kém hiệu quả của chính quyền cấp huyện vốn đã được đề cập từ lâu. Tuy nhiên, cũng có ý kiến lo ngại về những xáo trộn trong quản lý nhà nước ở cấp cơ sở và khối lượng công việc khổng lồ đổ dồn về cấp xã trong giai đoạn chuyển tiếp. Các vấn đề về quy hoạch, quản lý tài sản công và tâm lý của đội ngũ cán bộ, công chức cấp huyện cũng là những thách thức được các phương tiện thông tin đại chúng ghi nhận.

Xem thêm
 Sửa đổi hiến pháp
 Chế định Chủ tịch nước Việt Nam
 Cải cách hành chính Việt Nam 2024–2025
 Sáp nhập tỉnh, thành Việt Nam 2025

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946
 Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1959
 Hiến pháp Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1980
 Hiến pháp Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 1992
 Hiến pháp Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam năm 2013

Chính phủ Việt Nam
Hiến pháp Việt Nam
Luật năm 1992
Việt Nam năm 1992
Hiến pháp theo quốc gia
Pháp luật Việt Nam