Francisco de Pina

Francisco de Pina (1585–1625) là một giáo sĩ Công giáo người Bồ Đào Nha thuộc Dòng Tên. Đến Việt Nam năm 1617, ông là người có công trong việc sáng tạo chữ Quốc ngữ thời kỳ đầu.

Thân thế
Giáo sĩ Francisco de Pina sinh tại Guarda, Bồ Đào Nha, ông vào tu Dòng Tên năm 1605. Ông xuất dương và sang đến Đàng Trong năm 1617 qua ngả Macao để hiệp sức với giáo sĩ người Ý là Cristoforo Borri và Francesco Buzomi. Trong thời gian 1611-17 ông theo học ở Đại học Thánh Phaolô, Ma Cao. Tại đây ông tiếp xúc với giáo sĩ João Rodrigues, nhà tiên phong ngữ học tiếng Nhật và cũng là người soạn cuốn văn phạm tiếng Nhật chuyển tự sang chữ cái Latinh dựa theo phát âm tiếng Bồ, nay được gọi là Romaji. Cuốn văn phạm này lần đầu được in trong giai đoạn từ năm 1604 đến năm 1608. Francisco de Pina được cho là đã tái lập cách thức chuyển tự này để ghi chép tiếng Việt khi ông vào Đàng Trong. Ông cũng là người Châu Âu đầu tiên biết nói và thông thạo tiếng Việt.

Hoạt động tại Việt Nam
Ông đến Đàng Trong năm 1617 và cũng là nhà truyền đạo Công giáo đầu tiên biết nói thông thạo tiếng Việt cũng như giảng đạo trực tiếp bằng ngôn ngữ này. Ông từng chỉ trích các giáo sĩ đương thời vì lý do không nắm vững ngôn ngữ địa phương để có thể rao giảng Phúc Âm. Pina khởi đầu phương pháp ghi âm tiếng Việt bằng ký tự Latinh, nay gọi là chữ Quốc ngữ, ông cũng là người hỗ trợ Alexandre de Rhodes học tiếng Việt. Roland Jacques cho rằng Pina đã viết một cuốn văn phạm mà dựa vào đó Honufer Bürgin (Onuphre Borgès) biên soạn thành Manuductio ad Linguam Tunkinensem (Nhập môn tiếng Đàng Ngoài). Tuy nhiên, Phạm Thị Kiều Ly cho rằng Pina chưa hoàn thành cuốn văn phạm, và soạn giả của cuốn Manuductio là Philippus Sibin.

Địa bàn mục vụ của giáo sĩ Pina trải dài từ Hội An (Faifo) vào đến Quy Nhơn (Pulucambi). Ông chết đuối ở Vũng Đà Nẵng ngày 15 tháng 12 năm 1625 khi đang cố cứu khách trên một con thuyền bị đắm. Nhà thờ Phước Kiều tại địa bàn dinh trấn Thanh Chiêm xưa, nay là xã Điện Phương, Điện Bàn, Quảng Nam, có ngôi mộ được cho là của giáo sĩ Pina. Điều này có thể không đúng vì theo các ghi chép đương thời, thi hài ông đã được tẩm liệm và an táng tại Hội An.

Tranh cãi

Francisco de Pina không có chân dung chính thức nên thường bị nhầm lẫn với chân dung nhân vật khác, trong một số trường hợp, ông cũng được khắc họa với khổ hình đầy đặn và sung mãn. Tuy nhiên, tương tự như Alexandre de Rhodes cũng như nhà truyền giáo phương Tây khác phải trải qua hành trình khắc khổ từ Âu sang Á, việc khắc họa Francisco de Pina với một thân hình và khuôn mặt gầy gò phản ánh đúng sự thật hơn.

Tháng 7/2018, một đồng hương của De Pina từ Lisbon bày tỏ rằng: một số trang mạng của người Việt đã dùng ảnh của người khác để làm ảnh của Francisco de Pina khi viết về ông và chữ Quốc ngữ, ví dụ như Pina Manique, Francois Pallu... Ông cho biết cũng như phần lớn các giáo sĩ thế kỷ 16, 17 (trừ Alexandre de Rhodes) Francisco de Pina không hề để lại tấm ảnh nào cả (ông mất khi mới 40 tuổi).

Xem thêm
Công giáo tại Việt Nam 
Chữ Quốc ngữ

Chú thích

Tham khảo
Đỗ Quang Chính. Lịch sử chữ Quốc ngữ. Sài Gòn: Ra Khơi, 1972.
Dror, Olga ed. Views of Seventeenth-century Vietnam, Christoforo Borri on Cochinchina and Samuel Baron on Tonkin. Ithaca, NY: Cornell Southeast Asia Program, 2006.
Jacques, Roland. Portugese Pioneers of Vietnamese Linguistics. Bangkok: Orchid Press, 2002.

Liên kết ngoài

 Nguyễn Phước Tương (2004). "Ai là người tiên phong sáng tạo chữ Quốc ngữ?"
 Mai Văn Được (2018). "400 năm Francisco de Pina đến Đàng Trong và đóng góp của những giáo sĩ người người Bồ Đào Nha với sự ra đời chữ Quốc ngữ" . Tạp chí Văn hóa Quảng Nam.
 Đình Nam (2020). "Cuộc Hải Hành của cha Francisco de Pina đến Đàng Trong (1608)".

Chữ Quốc ngữ
Người Bồ Đào Nha
Nhà truyền giáo tại Việt Nam
Tu sĩ Dòng Tên
Sinh năm 1585
Mất năm 1625
Nam giới Bồ Đào Nha
Tử vong vì chết đuối