Bộ Măng tây

Bộ Măng tây hay bộ Thiên môn đông (danh pháp khoa học: Asparagales) là một bộ trong lớp thực vật một lá mầm bao gồm một số họ cây không thân gỗ. Trong các hệ thống phân loại cũ, các họ mà hiện nay đưa vào trong bộ Asparagales đã từng được đưa vào trong bộ Loa kèn (Liliales), và một số chi trong đó thậm chí còn được đưa vào trong họ Loa kèn (Liliaceae). Một số hệ thống phân loại còn tách một số họ được liệt kê dưới đây thành các bộ khác, bao gồm cả các bộ Orchidales (lan) và bộ Iridales (diên vĩ), trong khi các hệ thống khác, đặc biệt là hệ thống phân loại của APG lại đưa hai bộ Orchidales và Iridales vào trong bộ Asparagales. Bộ này được đặt tên theo chi Asparagus (măng tây, thiên môn đông).

Phân loại

APG III 

Hệ thống APG III năm 2009 công nhận các họ sau:
 Amaryllidaceae
 Asparagaceae
 Asteliaceae
 Blandfordiaceae
 Boryaceae
 Doryanthaceae
 Hypoxidaceae
 Iridaceae
 Ixioliriaceae
 Lanariaceae
 Orchidaceae
 Tecophilaeaceae
 Xanthorrhoeaceae (bao gồm Asphodelaceae)
 Xeronemataceae

nghĩa là hai họ Alliaceae và Agapanthaceae nhập vào trong họ Amaryllidaceae và không còn có các họ tùy chọn tách ra từ hai họ Asparagaceae và Xanthorrhoeaceae nữa.

APG II 
Hệ thống phân loại của Angiosperm Phylogeny Group được các nhà thực vật học sử dụng rộng rãi và đã được cập nhật thành APG II năm 2003 để thêm vào các nghiên cứu gần đây, đặc biệt là các nghiên cứu phân tích DNA. Sơ đồ năm 1998 xác định 29 họ trong bộ Asparagales. APG II hợp nhất một số họ và thừa nhận một hệ thống khác với ít số lượng họ nhưng họ lại lớn hơn, trong đó một số họ nhỏ có thể kết hợp lại thành các họ lớn hơn, dựa trên sự tương thích di truyền gần gũi hơn và vẫn tuân thủ 'hệ thống APG', cho rằng họ này chứa 16-24 họ với 1.122 chi và khoảng 26.070 loài. Ví dụ, theo hệ thống phân loại mới hơn này thì người ta có thể đưa chính xác cây hoa hiên hay cây kim châm (chi Hemerocallis) vào họ Hemerocallidaceae, hoặc vào họ Xanthorrhoeaceae. Phân loại của APG II về bộ Asparagales như sau: 
 Alliaceae, có thể tách riêng hai họ:
 Agapanthaceae
 Amaryllidaceae
 Asparagaceae, có thể tách riêng thành bảy họ khác nữa:
 Agavaceae
 Aphyllanthaceae
 Hesperocallidaceae
 Hyacinthaceae
 Laxmanniaceae
 Ruscaceae
 Themidaceae
 Asteliaceae
 Blandfordiaceae
 Boryaceae
 Doryanthaceae
 Hypoxidaceae
 Iridaceae
 Ixioliriaceae
 Lanariaceae
 Orchidaceae
 Tecophilaeaceae
 Xanthorrhoeaceae
 Asphodelaceae
 Hemerocallidaceae
 Xeronemataceae

APG 1998 
Hệ thống APG năm 1998 cũng đặt bộ này trong nhánh thực vật một lá mầm nhưng sử dụng định nghĩa sau:
 Bộ Asparagales
 Họ Agapanthaceae
 Họ Agavaceae
 Họ Alliaceae
 Họ Amaryllidaceae
 Họ Anemarrhenaceae
 Họ Anthericaceae
 Họ Aphyllanthaceae
 Họ Asparagaceae
 Họ Asphodelaceae
 Họ Asteliaceae
 Họ Behniaceae
 Họ Blandfordiaceae
 Họ Boryaceae
 Họ Convallariaceae
 Họ Doryanthaceae
 Họ Hemerocallidaceae
 Họ Herreriaceae
 Họ Hyacinthaceae
 Họ Hypoxidaceae
 Họ Iridaceae
 Họ Ixioliriaceae
 Họ Lanariaceae
 Họ Laxmanniaceae
 Họ Orchidaceae
 Họ Tecophilaeaceae
 Họ Themidaceae
 Họ Xanthorrhoeaceae
 Họ Xeronemataceae

Các hệ thống ba bộ 
Các hệ thống phân loại tách ba bộ Măng tây (Asparagales), bộ Phong lan (Orchidales) và bộ Diên vĩ (Iridales) nói chung được sắp xếp như sau:
 Bộ Asparagales, theo nghĩa hẹp (sensu stricto)
 Họ Agavaceae (họ thùa)
 Thùa
 Ngọc giá
 Họ Alliaceae (họ hành)
 Hành tăm
 Tỏi
 Hành
 Họ Amaryllidaceae (họ loa kèn đỏ)
 Họ Asparagaceae (họ măng tây)
 Họ Asphodelaceae (họ lan nhật quang)
 Lô hội
 Lan nhật quang
 Họ Hyacinthaceae (họ lan dạ hương)
 Hoa chuông lam
 Lan dạ hương
 Cetera
 Bộ Orchidales
 Họ Burmanniaceae
 Họ Corsiaceae
 Họ Geosiridaceae
 Họ Orchidaceae (lan)
 Bộ Iridales
 Họ Iridaceae (họ diên vĩ, lay ơn)

Asparagales theo Kubitzki (1998) 
 Agapanthaceae
 Agavaceae
 Alliaceae
 Amaryllidaceae
 Anemarrhenaceae
 Anthericaceae
 Aphyllanthaceae
 Asparagaceae
 Asphodelaceae
 Asteliaceae
 Behniaceae
 Blandfordiaceae
 Boryaceae
 Convallariaceae
 Doryanthaceae
 Dracaenaceae
 Eriospermaceae
 Hemerocallidaceae
 Herreriaceae
 Hostaceae
 Hyacinthaceae
 Hypoxidaceae
 Iridaceae
 Ixioliriaceae
 Johnsoniaceae
 Lanariaceae
 Lomandraceae
 Nolinaceae
 Orchidaceae
 Ruscaceae
 Tecophilaeaceae
 Themidaceae
 Xanthorrhoeaceae

Trong các hệ thống khác

Dahgren 
Hệ thống Dahlgren đặt bộ này trong siêu bộ Lilianae thuộc phân lớp Liliidae [= thực vật một lá mầm] của lớp Magnoliopsida [= thực vật hạt kín] và sử dụng định nghĩa sau:
 Bộ Asparagales
 Họ Agavaceae
 Họ Alliaceae
 Họ Amaryllidaceae
 Họ Anthericaceae
 Họ Aphyllanthaceae
 Họ Asparagaceae
 Họ Asphodelaceae
 Họ Asteliaceae
 Họ Blandfordiaceae
 Họ Calectasiaceae
 Họ Convallariaceae
 Họ Cyanastraceae
 Họ Dasypogonaceae
 Họ Doryanthaceae
 Họ Dracaenaceae
 Họ Eriospermaceae
 Họ Hemerocallidaceae
 Họ Herreriaceae
 Họ Hostaceae
 Họ Hyacinthaceae
 Họ Hypoxidaceae
 Họ Ixioliriaceae
 Họ Lanariaceae
 Họ Luzuriagaceae
 Họ Nolinaceae
 Họ Philesiaceae
 Họ Phormiaceae
 Họ Ruscaceae
 Họ Tecophilaeaceae
 Họ Xanthorrhoeaceae

Cronquist 
Hệ thống Cronquist không công nhận bộ này, đặt nhiều chi trong bộ Liliales (phân lớp Liliidae của lớp Liliopsida [= thực vật một lá mầm]). Một số chi được đặt trong họ Liliaceae.

Wettstein 
Hệ thống Wettstein, phiên bản cuối cùng năm 1935, cũng không công nhận bộ này và đặt nhiều chi trong bộ Liliiflorae thuộc lớp Monocotyledones.

Phát sinh chủng loài 
Cây phát sinh chủng loài của bộ Măng tây so với các bộ thực vật một lá mầm khác lấy theo APG III.

Cây phát sinh chủng loài trong nội bộ bộ Măng tây lấy theo APG III.

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Asparagales trong Website của Angiosperm Phylogeny

*