Xã hội

Xã hội là một nhóm cá nhân tham gia tương tác xã hội thường xuyên hoặc một nhóm xã hội lớn có chung lãnh thổ về mặt không gian hoặc xã hội, thường chịu cùng ảnh hưởng từ quyền lực chính trị và kỳ vọng văn hóa chủ yếu. Xã hội được đặc trưng bởi các mô hình quan hệ (quan hệ xã hội) giữa những cá nhân có chung một nền văn hóa và thiết chế đặc thù; một xã hội có thể coi là tổng hòa của các mối quan hệ loại này giữa những thành phần cấu thành xã hội đó.

Cơ cấu xã hội loài người là phức tạp và mang tính tập thể cao, có sự chuyên môn hóa lao động thông qua các vai trò xã hội. Các vai trò này cùng những mô hình hành vi khác được xây dựng từ việc coi hành động hay ý niệm nào đó là chấp nhận hay không chấp nhận được. Những kỳ vọng liên quan đến hành vi trong một xã hội nhất định được gọi là chuẩn mực xã hội. Nhờ tính hợp tác mà xã hội có thể tạo điều kiện để các thành viên được hưởng lợi theo những cách mà nếu làm theo riêng lẻ thì sẽ khó đạt được.

Sự khác biệt giữa các xã hội phụ thuộc vào trình độ công nghệ và loại hình hoạt động kinh tế. Những xã hội lớn với nguồn lương thực dồi dào thường đi theo mô hình phân tầng hoặc thứ bậc. Xã hội có thể có nhiều hình thức chính phủ, nhiều cách hiểu về quan hệ thân tộc và nhiều thể hiện giới tính khác nhau. Ở những xã hội khác nhau thì hành vi của con người cũng rất khác nhau; con người định hình xã hội, ngược lại xã hội cũng định hình con người.

Từ nguyên và sử dụng 
Thuật ngữ "xã hội" () thường được dùng để chỉ một nhóm đông đảo những người cùng sống và sinh hoạt trong một cộng đồng có tổ chức, có thể có cùng mưu cầu lợi ích, hoặc chỉ 'trạng thái chung sống với những người khác'.

"Xã hội" là từ Hán-Việt đọc từ hai chữ  (), trong đó "xã" tức là 'chỗ tế thần đất' hoặc 'đoàn thể nhiều người hợp thành', còn "hội" là 'gặp' hoặc 'họp nhau'. Thuật ngữ này trong Hán văn có nguồn gốc từ mẫu tự cổ  (, đọc thành "xã"), vốn ban đầu mang nghĩa là địa điểm hoặc cuộc tụ họp thờ kính thổ công nhưng sau này mở rộng ra để chỉ những nghi lễ dân gian tế thần nói chung. Một số học giả phương Tây thăm Trung Quốc đầu thế kỷ 19 thường coi  nghĩa là 'đoàn thể' hoặc 'tổ chức', song đến khoảng giữa thế kỷ, xã hội học châu Âu phát triển mạnh khiến khái niệm trừu tượng của từ này trở thành trọng tâm nghiên cứu học thuật, thu hút sự chú ý của các nhà tư tưởng duy tân Nhật Bản. Mainichi Shimbun (1875) là tác phẩm đầu tiên chuyển ngữ  thành hai chữ . Vào cuối thế kỷ 19, Nghiêm Phục đã vận động dịch lại từ  sang chữ  (, đọc thành "quần" và có nghĩa là 'nhóm'), song giới trí thức bấy giờ ưa chuộng hơn việc biên dịch gián tiếp tài liệu phương Tây đã qua chuyển ngữ trước đó ở Nhật Bản và sử dụng hai mẫu tự . Nhà Thanh sau đó cũng chấp thuận đây là cách dịch chính thức của thuật ngữ . Ít nhất đến đầu thế kỷ 20 ở Trung Quốc, hai chữ  được dùng để chỉ cả tổ chức xã hội và "hình thái tương tác theo nhóm".

Từ tiếng Anh  xuất hiện sớm nhất từ năm 1513 và bắt nguồn từ chữ tiếng Pháp thế kỷ 12  (hay  theo cách viết tiếng Pháp hiện đại). Bản thân  được vay mượn từ chữ Latinh  ('bằng hữu', 'liên minh', 'kết hợp'), mà  lại được phái sinh từ danh từ  ('đồng chí', 'bạn thân', 'đồng minh').

Khái niệm

Trong sinh học 

Giống như họ hàng gần nhất là bonobo và tinh tinh, con người là động vật có tính xã hội cao. Bối cảnh sinh học này cho thấy khả năng hòa nhập cộng đồng cần thiết cho sự hình thành xã hội đã được lập trình sẵn vào bản chất con người. Xã hội loài người có mức độ cộng tác cao và khác với nhóm tinh tinh hay bonobo ở những khía cạnh điển hình như vai trò làm cha của giới đực, giao tiếp bằng ngôn ngữ, chuyên môn hóa lao động và thiên hướng xây dựng "tổ" (khu trại, thị trấn hoặc thành phố).

Một số nhà sinh học như nhà côn trùng học E. O. Wilson xếp loài người vào nhóm có tính xã hội cao và đặt loài người cùng với kiến ở cấp độ hòa nhập cộng đồng cao nhất trong phổ tập tính ở động vật, nhưng số khác không đồng tình. Sự sống theo nhóm có thể đã tiến hóa ở loài người do quá trình chọn lọc nhóm trong môi trường tự nhiên khắc nghiệt, khó sinh tồn.

Trong xã hội học 

Xã hội học phương Tây có ba mẫu hình chủ đạo trong nghiên cứu về xã hội là chức năng luận (hay gọi là chức năng luận cấu trúc), lý thuyết xung đột và tương tác luận biểu tượng.

Chức năng luận 
Theo trường phái tư tưởng chức năng, các cá nhân trong xã hội làm việc cùng nhau giống như các cơ quan nội tạng trong cơ thể để hình thành hành vi đột sinh, đôi khi còn gọi là ý thức tập thể. Chẳng hạn, hai nhà xã hội học thế kỷ 19 Auguste Comte và Émile Durkheim tin rằng xã hội cấu thành nên một "cấp độ" thực tế riêng rẽ, tách biệt với cả vật chất sinh học và vô cơ. Mọi hiện tượng xã hội do đó đều phải được lý giải trong phạm vi cấp độ này, ở đó mỗi cá nhân chỉ đơn thuần là người tạm thời nắm giữ những vai trò xã hội tương đối ổn định.

Lý thuyết xung đột 
Trái với chức năng luận, lý thuyết xung đột cho rằng các cá nhân và nhóm xã hội hoặc giai cấp trong xã hội luôn tương tác với nhau trên cơ sở xung đột thay vì đồng thuận. Karl Marx là một trong những nhà lý thuyết xung đột tiêu biểu. Marx xem xã hội như đang hoạt động dựa trên "cơ sở hạ tầng" kinh tế cùng với "kiến trúc thượng tầng" bao gồm chính phủ, gia đình, tôn giáo và văn hóa. Ông lập luận rằng cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng và mọi biến đổi xã hội xuyên suốt chiều dài lịch sử đều khởi nguồn từ mâu thuẫn giữa người lao động và người sở hữu tư liệu sản xuất.

Tương tác luận biểu tượng 
Tương tác luận biểu tượng là một lý thuyết xã hội học vi mô tập trung chủ yếu vào cá nhân và quan hệ giữa cá nhân với xã hội. Lý thuyết này nghiên cứu việc con người sử dụng ngôn ngữ dùng chung để tạo ra biểu tượng thông dụng kèm theo ý nghĩa tương ứng, và trên cơ sở đó tìm hiểu cách thức tương tác giữa các cá nhân nhằm xây dựng thế giới biểu tượng cũng như cách thức mà những thế giới đó định hình hành vi của cá nhân.

Vào nửa sau thế kỷ 20, các nhà lý thuyết bắt đầu coi xã hội như một thực thể được kiến tạo về mặt xã hội. Nhà xã hội học Peter L. Berger nhận định xã hội có tính "biện chứng": Xã hội do con người tạo thành, ngược lại xã hội cũng tạo thành hoặc định hình con người.

Quan điểm ngoài phương Tây 

Sự đề cao chức năng luận, lý thuyết xung đột và tương tác luận biểu tượng trong xã hội học đã bị chỉ trích là mang nặng tính trọng Âu. Điển hình, nhà xã hội học người Malaysia Syed Farid al-Attas nhận định các nhà tư tưởng phương Tây đã quá chú trọng vào hệ quả của tính hiện đại dẫn đến phạm vi phân tích các nền văn hóa ngoài phương Tây bị hạn chế. al-Attas nhắc đến Ibn Khaldun (1332–1406) và José Rizal (1861–1896) là hai nhà tư tưởng lớn ngoài phương Tây đã vận dụng cách tiếp cận có hệ thống trong nghiên cứu xã hội.

Khaldun, một người Ả Rập sống vào thế kỷ 14, tin rằng xã hội và phần còn lại của vũ trụ có "cấu trúc đáng kể" với tính ngẫu nhiên bề ngoài thực chất có thể do những nguyên nhân tiềm ẩn gây ra. Khaldun khái niệm hóa cấu trúc xã hội bao gồm hai dạng thức cơ bản là du mục và định cư. Cuộc sống du mục có tính gắn kết xã hội cao (asabijja), một đặc điểm mà Khaldun cho rằng xuất phát từ quan hệ thân tộc, phong tục tập quán chung và nhu cầu tự vệ chung. Cuộc sống định cư dưới góc nhìn của Khaldun được đặc trưng bởi sự thế tục hóa, giảm gắn kết xã hội và ham muốn nhiều hơn những thứ xa hoa. Rizal là một nhà dân tộc chủ nghĩa người Philippines sống vào cuối thời kỳ thuộc địa Tây Ban Nha, người đã đưa ra những lý thuyết về xã hội thuộc địa. Rizal lập luận rằng sự lười biếng, cái mà người Tây Ban Nha lấy làm cớ để xâm chiếm, thực chất là do chính cuộc xâm chiếm thuộc địa đó gây ra. Rizal đã so sánh thời kỳ thuộc địa với thời kỳ tiền thuộc địa (thời điểm người Philippines kiểm soát các tuyến giao thương và có hoạt động kinh tế sôi động hơn) và cho rằng sự bóc lột, rối loạn kinh tế và các chính sách áp bức nông nghiệp đã dẫn đến hứng thú lao động bị sụt giảm.

Các loại xã hội 
Các nhà xã hội học thường phân loại xã hội theo trình độ công nghệ và xếp vào ba nhóm chính: tiền công nghiệp, công nghiệp và hậu công nghiệp.

Trong mỗi nhóm nêu trên lại có nhiều cách phân loại khác nhau, thường dựa trên tiêu chí về trình độ công nghệ, truyền thông và kinh tế. Một ví dụ là hệ thống phân loại của nhà xã hội học Gerhard Lenski, bao gồm: (1) săn bắt và hái lượm; (2) trồng trọt; (3) nông nghiệp; (4) công nghiệp; cùng với xã hội chuyên môn hóa (chẳng hạn như đánh bắt thủy sản và chăn nuôi).

Một số nền văn hóa theo thời gian đã phát triển thành các dạng tổ chức và kiểm soát phức tạp. Sự tiến hóa văn hóa này có tác động sâu sắc đến các mô hình cộng đồng. Các bộ lạc săn bắt và hái lượm định cư xung quanh những nguồn lương thực mùa vụ để hình thành làng xã nông nghiệp. Làng xã phát triển thành thị trấn và thành phố, rồi thành phố dần trở thành thành bang và quốc gia dân tộc. Tuy nhiên, các quá trình này không diễn ra một chiều.

Tiền công nghiệp 

Trong xã hội tiền công nghiệp, sản xuất thực phẩm bằng lao động chân tay từ sức người và động vật là hoạt động kinh tế chính. Tùy theo trình độ công nghệ và phương thức sản xuất mà xã hội tiền công nghiệp có thể được chia thành xã hội săn bắt và hái lượm, mục súc, trồng trọt hoặc nông nghiệp.

Săn bắt và hái lượm 

Hình thức sản xuất lương thực chủ yếu trong xã hội săn bắt và hái lượm là thu hoạch cây cối và săn bắt động vật hoang dã hằng ngày. Những người săn bắt hái lượm phải di chuyển liên tục để tìm kiếm thức ăn, vì vậy họ không xây dựng làng mạc cố định hoặc chế tạo đồ tạo tác đa dạng. Quy mô của xã hội loại này cũng bị hạn chế do nhu cầu di chuyển cao và thường chỉ dừng ở những nhóm nhỏ như bầy người hay bộ lạc, mỗi cộng đồng thường dưới 50 người. Bầy người và bộ lạc là những cộng đồng tương đối quân bình và thường ra quyết định trên cơ sở đồng thuận. Xã hội bộ lạc không có chức vụ chính trị nào nắm quyền lực thực sự, thay vào đó tù trưởng chỉ là một người có ảnh hưởng và quyền lãnh đạo được trao theo phẩm chất cá nhân. Gia đình là đơn vị xã hội chính với đa số thành viên có quan hệ huyết thống hoặc hôn nhân.

Nhà nhân chủng học Marshall Sahlins đã gọi xã hội săn bắt và hái lượm là "xã hội thịnh vượng nguyên thủy" do có nhiều thời gian rảnh rỗi. Sahlins ước tính người trưởng thành trong xã hội loại này chỉ làm việc từ 3 đến 5 giờ mỗi ngày. Quan điểm của ông bị nhiều nhà nghiên cứu phản bác do họ nhận thấy xã hội săn bắt và hái lượm có tỉ lệ tử vong cao và chiến tranh xảy ra liên tục. Những người ủng hộ quan điểm của Sahlins cho rằng phúc lợi của những người sống trong xã hội săn bắt và hái lượm thể hiện sự mâu thuẫn với giả thiết về mối quan hệ giữa tiến bộ công nghệ và tiến bộ của loài người.

Mục súc 

Thay vì tìm kiếm thức ăn hằng ngày, thành viên trong xã hội mục súc thường sử dụng gia súc thuần hóa để đáp ứng nhu cầu thực phẩm. Người chăn mục súc thường sống du mục và hay di chuyển đàn gia súc từ đồng cỏ này sang đồng cỏ khác. Quy mô một cộng đồng trong xã hội mục súc tương tự như xã hội săn bắt và hái lượm (khoảng 50 người), tuy nhiên một xã hội mục súc thường bao gồm nhiều cộng đồng khác nhau với tổng cộng hàng nghìn người sinh sống. Đó là bởi các nhóm mục súc thường sinh hoạt ở những khu vực rộng mở và dễ di chuyển, tạo điều kiện cho việc hội nhập chính trị. Xã hội mục súc thường tạo ra lương thực thặng dư, có phân công lao động và mức độ bất bình đẳng cao.

Trồng trọt 

Trái cây và rau quả trồng trong các mảnh vườn được khai hoang từ rừng rậm hoặc rừng cây là nguồn thực phẩm chủ yếu của xã hội trồng trọt. Xã hội loại này có trình độ công nghệ và độ phức tạp trong tổ chức tương tự như xã hội mục súc. Xã hội trồng trọt cùng với xã hội mục súc xuất hiện khoảng 10.000 năm trước sau khi những thay đổi công nghệ từ cuộc cách mạng nông nghiệp tạo tiền đề cho ngành trồng trọt và chăn nuôi. Những người trồng trọt sử dụng sức lao động thủ công cùng các công cụ đơn giản để canh tác trong một hoặc nhiều mùa vụ. Khi đất cằn cỗi, họ sẽ khai hoang mảnh đất mới và để mảnh đất cũ trở về trạng thái tự nhiên nhằm trở lại canh tác sau đó vài năm. Thông qua việc luân canh, người trồng trọt có thể ở lại một khu vực nhất định trong thời gian dài và từ đó xây dựng lên làng xã cố định hoặc bán cố định.

Tương tự như xã hội mục súc, lương thực dư thừa dẫn đến phân công lao động phức tạp hơn. Các vai trò chuyên môn trong xã hội trồng trọt bao gồm thợ thủ công, shaman (lãnh đạo tôn giáo) và thương nhân. Nhờ việc chuyên môn hóa này mà xã hội trồng trọt có khả năng chế tạo nhiều loại đồ tạo tác khác nhau. Sự khan hiếm và tranh giành tài nguyên có thể dẫn đến bất bình đẳng về của cải trong hệ thống chính trị của xã hội trồng trọt.

Nông nghiệp 

Xã hội nông nghiệp ứng dụng những tiến bộ công nghệ nông nghiệp nhằm canh tác trên diện tích đất lớn. Lenski tách bạch xã hội trồng trọt và xã hội nông nghiệp qua việc sử dụng cày. Nguồn cung lương thực dồi dào nhờ cải tiến công nghệ là lý do khiến cộng đồng nông nghiệp có quy mô lớn hơn cộng đồng trồng trọt. Lượng lương thực dư thừa lớn hơn là cơ sở cho việc hình thành và phát triển các thị trấn trở thành trung tâm thương mại. Thương mại kinh tế tiếp đó dẫn đến sự chuyên môn hóa cao hơn, bao gồm cả tầng lớp thống trị cùng với vai trò nhà giáo dục, thợ thủ công, thương nhân và nhân vật tôn giáo, vốn không trực tiếp tham gia sản xuất lương thực.

Điểm nổi bật của xã hội nông nghiệp là sự chênh lệch giai cấp xã hội cực đoan và tính di động xã hội kém. Đất đai là nguồn tài sản chính, vì vậy cấu trúc phân cấp xã hội phát triển dựa trên quyền sở hữu đất đai thay vì lao động. Hệ thống phân tầng được đặc trưng bởi mâu thuẫn giữa giai cấp thống trị với thường dân, giữa thiểu số thành thị với đa số nông dân và giữa thiểu số biết chữ với đa số mù chữ, tất cả diễn ra đồng thời. Việc này dẫn đến sự xuất hiện hai tầng lớp phân biệt là giới tinh hoa thành thị và quần chúng nông dân. Điều này ngoài ra cũng có nghĩa là sự khác biệt văn hóa trong nội bộ xã hội nông nghiệp là lớn hơn so với khác biệt văn hóa giữa nhiều xã hội nông nghiệp khác nhau.

Tầng lớp địa chủ thường kết hợp các thể chế chính phủ, tôn giáo và quân sự để củng cố quyền sở hữu và đồng thời hỗ trợ các mô hình tiêu dùng phức tạp. Nô lệ, nông nô hoặc lao dịch cưỡng bức thường là số phận của người sản xuất chính. Những người cai trị xã hội nông nghiệp thường không quản lý người bị trị vì lợi ích chung hoặc nhân danh công ích mà chỉ quản lý không khác gì tài sản họ sở hữu. Hệ thống đẳng cấp (như từng xuất hiện trong lịch sử Nam Á) là cơ chế gắn liền với xã hội nông nghiệp, tại đây những hoạt động nông nghiệp suốt đời phụ thuộc vào ý thức trách nhiệm và kỷ luật nghiêm ngặt. Theo học giả Donald Brown, phương Tây hiện đại coi trọng các quyền tự do cá nhân phần lớn là nhằm phản ứng trước cơ chế phân tầng cứng nhắc và khắc nghiệt của xã hội nông nghiệp.

Công nghiệp 

Ra đời vào thế kỷ 18 trong cuộc cách mạng công nghiệp, xã hội công nghiệp phụ thuộc nhiều vào máy móc được vận hành từ nguồn năng lượng bên ngoài để sản xuất hàng hóa. Trong khi ở xã hội tiền công nghiệp đa phần lao động diễn ra trong các ngành nghề sơ cấp tập trung vào khai thác nguyên liệu thô (trồng trọt, đánh bắt thủy sản, khai thác mỏ, v.v.), thì ở xã hội công nghiệp, lao động chủ yếu tập trung vào chế biến nguyên liệu thô thành sản phẩm hoàn chỉnh. Các xã hội ngày nay có mức độ công nghiệp hóa khác nhau, một số sử dụng phần lớn là những nguồn năng lượng mới hơn (như than đá, dầu mỏ và năng lượng hạt nhân) còn số khác vẫn lệ thuộc vào sức người và sức động vật.

Công nghiệp hóa gắn liền với bùng nổ dân số và sự phát triển của các thành phố. Năng suất lao động tăng cao cộng với sự ổn định do hạ tầng giao thông được nâng cấp dẫn đến tỉ lệ tử vong giảm và dân số tăng nhanh. Việc tập trung sản xuất hàng hóa trong các nhà máy và nhu cầu lao động nông nghiệp suy giảm là tiền đề cho quá trình đô thị hóa. Xã hội công nghiệp thường đi theo chủ nghĩa tư bản, có mức độ bất bình đẳng cao và khả năng di động xã hội cao do giới doanh nhân sử dụng thị trường để tích lũy lượng tài sản khổng lồ. Điều kiện làm việc tại các nhà máy thường hà khắc và chịu nhiều ràng buộc bất lợi. Công nhân có chung lợi ích có thể tập hợp thành công đoàn nhằm bảo vệ những lợi ích đó.

Xã hội công nghiệp nhìn chung được đặc trưng bởi mức độ quyền lực của con người ngày một gia tăng. Những thành tựu công nghệ từ xã hội công nghiệp đi đôi với nguy cơ chiến tranh chết chóc thêm hiện hữu. Công nghệ thông tin được chính phủ các nước tận dụng để kiểm soát dân chúng chặt chẽ hơn. Xã hội công nghiệp còn để lại tác động môi trường ngày càng lớn.

Hậu công nghiệp 

Xã hội hậu công nghiệp là xã hội chi phối bởi thông tin và dịch vụ thay vì sản xuất hàng hóa. Những xã hội công nghiệp tiên tiến đang chứng kiến ​​sự chuyển dịch theo hướng tăng trưởng các mảng dịch vụ thay vì sản xuất công nghiệp. Các ngành dịch vụ bao gồm giáo dục, y tế và tài chính.

Xã hội thông tin 

Xã hội thông tin là xã hội mà ở đó việc sử dụng, sản xuất, phân phối, chỉnh sửa và tích hợp thông tin là hoạt động quan trọng. Những người ủng hộ quan điểm xã hội toàn cầu hiện đại là một xã hội thông tin khẳng định rằng công nghệ thông tin đang tác động đến hầu hết các hình thức tổ chức xã hội lớn như giáo dục, kinh tế, y tế, chính trị, chiến tranh và các cấp độ dân chủ. Tuy đã được bàn luận từ thập niên 1930, ngày nay khái niệm xã hội thông tin hầu như được áp dụng nhằm đề cập đến tác động của công nghệ thông tin đối với xã hội và văn hóa. Khái niệm này vì vậy cũng bao gồm ảnh hưởng mà máy tính và viễn thông mang lại đối với hộ gia đình, nơi làm việc, trường học, chính phủ cùng các cộng đồng và tổ chức khác nhau, cũng như sự xuất hiện các hình thức xã hội mới trên không gian mạng.

Xã hội tri thức 

Trong bối cảnh khả năng tiếp cận tài nguyên thông tin điện tử ngày càng cao vào đầu thế kỷ 21, khái niệm xã hội tri thức đã bắt đầu thu hút sự chú ý đặc biệt. Xã hội tri thức là nơi tạo ra, chia sẻ và cung cấp tri thức nhằm mục đích cải tiến tình trạng con người đến mọi thành viên trong xã hội. Điểm khác với xã hội thông tin nằm ở chỗ thay vì chỉ sản xuất và phổ biến dữ liệu sơ cấp, xã hội tri thức chuyển hóa thông tin thành nguồn lực giúp xã hội hành động hiệu quả hơn.

Đặc điểm

Chuẩn mực và vai trò xã hội 
Chuẩn mực xã hội là những tiêu chuẩn chung về hành vi chấp nhận được trong một nhóm. Chuẩn mực xã hội có thể là những hiểu biết thông thường chi phối hành vi của các thành viên trong xã hội cũng như được hệ thống hóa thành các quy tắc hay luật lệ, và là động lực mạnh mẽ thúc đẩy hành vi con người.

Vai trò xã hội là chuẩn mực, nghĩa vụ và mô hình hành vi liên quan đến địa vị xã hội của một cá nhân. Trong tư tưởng chức năng luận, mọi cá nhân cùng hình thành cấu trúc xã hội bằng cách đảm nhiệm các vai trò xã hội. Tương tác luận biểu tượng quan niệm rằng cá nhân sử dụng biểu tượng để định hướng và truyền đạt vai trò xã hội. Erving Goffman lấy hình ảnh sân khấu làm ẩn dụ để cho ra đời lăng kính kịch nghệ với lập luận rằng vai trò xã hội làm nên kịch bản chi phối tương tác xã hội.

Giới tính xã hội và thân tộc 

Sự phân chia con người thành thể hiện giới tính nam và nữ được phản ánh về mặt văn hóa qua sự phân biệt tương ứng về chuẩn mực, tập quán, trang phục, hành vi, quyền, nghĩa vụ, đặc quyền, địa vị và quyền lực. Một số nhà nghiên cứu cho rằng thể hiện giới tính phát sinh một cách tự nhiên từ khác biệt về giới tính, dẫn đến sự phân công lao động mà trong đó phụ nữ đảm nhận công việc sinh sản và các vai trò nội trợ khác. Thể hiện giới tính đã có nhiều thay đổi trong lịch sử và những thách thức với các chuẩn mực giới tính chiếm ưu thế vẫn còn hiện hữu ở nhiều xã hội.

Mọi xã hội loài người đều tổ chức, công nhận và phân loại các dạng quan hệ xã hội dựa trên quan hệ giữa cha mẹ với con cái và hậu duệ khác (quan hệ huyết thống) hoặc quan hệ hôn nhân. Ngoài ra còn có một loại quan hệ gia đình thứ ba dành cho cha mẹ đỡ đầu hoặc con nuôi (thân tộc giả định). Các mối quan hệ định nghĩa về mặt văn hóa như trên được gọi là thân tộc hay họ hàng. Thân tộc là một trong những nguyên tắc tổ chức xã hội quan trọng nhất và có vai trò trong việc chuyển giao địa vị và thừa kế. Tất cả xã hội có quy tắc cấm loạn luân, theo đó hôn nhân giữa một số loại quan hệ thân tộc nhất định bị nghiêm cấm; một vài xã hội còn có quy tắc quản lý việc kết hôn đối với một số quan hệ thân tộc khác.

Sắc tộc 

Sắc tộc là một phạm trù xã hội mà trong đó một nhóm cá nhân nhận dạng với nhau dựa trên những đặc điểm chung phân biệt họ với các nhóm khác. Những đặc điểm chung này có thể là truyền thống, tổ tiên, ngôn ngữ, lịch sử, xã hội, văn hóa, quốc gia, tôn giáo hoặc sự đối xử xã hội trong khu vực sinh sống. Hiện chưa có định nghĩa nào về các thành phần cấu thành nhóm sắc tộc được chấp thuận rộng rãi, và từ trước đến nay con người đã hình thành khả năng thay đổi mối liên hệ với các nhóm xã hội một cách tương đối dễ dàng, kể cả rời bỏ những nhóm từng có quan hệ đồng minh mạnh mẽ nếu việc đó được coi là mang lại lợi ích cá nhân. Sắc tộc khác với khái niệm chủng tộc, vốn dựa trên đặc điểm thể chất, tuy cả hai đều được kiến tạo về mặt xã hội. Việc xác định một nhóm người nhất định thuộc sắc tộc nào rất phức tạp, bởi ngay cả những tộc danh phổ biến vẫn có thể có nhiều nhóm nhỏ khác nhau và thành phần của các nhóm sắc tộc này cũng có thể thay đổi theo thời gian ở cả cấp độ tập thể và cá nhân. Nhóm sắc tộc có khả năng đóng vai trò mạnh mẽ đối với bản sắc xã hội và sự đoàn kết của các đơn vị chính trị dân tộc. Bản sắc dân tộc gắn chặt với quá trình trỗi dậy của các quốc gia dân tộc như là hình thức tổ chức chính trị chủ đạo trong thế kỷ 19 và 20.

Chính phủ và chính trị 

Chính phủ xây dựng pháp luật và chính sách tác động đến người dân dưới sự quản lý của mình. Có nhiều dạng chính phủ tồn tại trong lịch sử thế giới với nhiều cách thức phân bổ quyền lực và nhiều cấp độ, phương thức quản lý xã hội khác nhau. Ở giai đoạn đầu lịch sử, sự phân bố quyền lực chính trị được quyết định qua nguồn nước ngọt, lượng đất phì nhiêu và khí hậu ôn đới tại các địa điểm khác nhau. Sau này dân cư nông nghiệp tập trung lại thành những cộng đồng lớn, các nhóm người dần tương tác với nhau ngày một nhiều hơn dẫn đến hệ thống quản trị trong nội bộ cộng đồng và giữa các cộng đồng lẫn nhau ngày càng phát triển.

Tính đến năm 2024, Cơ quan Tình báo Kinh tế thuộc The Economist xếp loại 42,5% chính phủ quốc gia vào nhóm dân chủ, 35,9% chuyên quyền và 21,6% có yếu tố của cả hai. Đã có nhiều tổ chức chính trị quốc tế và liên minh được thành lập trên thế giới, trong đó Liên Hợp Quốc có quy mô lớn nhất với 193 quốc gia thành viên.

Thương mại và kinh tế 

Thương mại là sự trao đổi hàng hóa và dịch vụ một cách tự nguyện. Đây đã là một khía cạnh của xã hội loài người từ lâu và được xem là một đặc điểm phân biệt con người với các loài động vật khác. Thương mại thậm chí còn được coi là hoạt động mang lại cho Homo sapiens lợi thế lớn so với các loài họ Người khác. Nhiều bằng chứng cho thấy Homo sapiens thuở đầu đã sử dụng các tuyến giao thương đường dài để trao đổi hàng hóa và tư tưởng, dẫn đến quá trình bùng nổ văn hóa và cung cấp thêm nguồn thực phẩm khi săn bắt còn khan hiếm. Người Neanderthal đã tuyệt chủng không có các mạng lưới thương mại như vậy. Hoạt động thương mại thời kỳ đầu bao gồm trao đổi vật liệu chế tạo công cụ như đá vỏ chai trong khoảng cách ngắn. Ngược lại, xuyên suốt thời kỳ cổ đại và trung đại, một số tuyến đường vận chuyển đường dài lớn nhất có chức năng chuyên chở thực phẩm và hàng hóa xa xỉ, chẳng hạn như buôn bán gia vị.

Những nền kinh tế sơ khai của loài người khả năng cao là dựa trên cơ chế tặng quà hơn là trao đổi hiện vật. Con người thời gian đầu sử dụng hàng hóa làm tiền tệ, trong đó gia súc là loại lâu đời nhất và vỏ ốc xà cừ là loại dùng phổ biến nhất. Tiền tệ từ đó phát triển thành tiền xu, tiền giấy và tiền điện tử do chính phủ lưu hành. Kinh tế học là một ngành khoa học xã hội tìm hiểu cách thức phân phối nguồn lực khan hiếm của xã hội giữa các cá nhân khác nhau. Phân phối của cải trên thế giới có sự bất bình đẳng rất lớn; ở Trung Quốc, Mỹ và châu Âu tính đến năm 2018, 10% người giàu nhất sở hữu hơn 70% tổng tài sản của các khu vực này.

Xung đột 

Việc con người sẵn sàng giết hại đồng loại hàng loạt thông qua xung đột có tổ chức (tức chiến tranh) từ lâu đã là một chủ đề gây nhiều tranh luận. Một trường phái tư tưởng cho rằng chiến tranh xảy ra như là phương tiện nhằm loại bỏ đối thủ cạnh tranh và bạo lực là đặc điểm bẩm sinh của con người. Tỉ lệ con người gây bạo lực với đồng loại tương đương các loài linh trưởng khác (tuy con người có tỉ lệ giết người trưởng thành tương đối cao và tỉ lệ giết trẻ sơ sinh tương đối thấp).

Một trường phái khác cho rằng chiến tranh là hiện tượng tương đối mới và xảy ra do điều kiện xã hội thay đổi. Dù chưa có kết luận chắc chắn, các bằng chứng hiện nay cho thấy hành vi hiếu chiến chỉ trở nên phổ biến cách đây 10.000 năm, thậm chí là gần đây hơn ở một số khu vực.

Phân tích phát sinh chủng loại dự đoán có 2% số người tử vong là do giết người, xấp xỉ tỉ lệ giết người trong xã hội bộ lạc. Song, tỉ lệ bạo lực có sự dao động đáng kể tùy thuộc vào chuẩn mực xã hội; ở những xã hội có hệ thống pháp luật và thái độ văn hóa chống bạo lực mạnh mẽ thì tỉ lệ giết người chỉ ở mức khoảng 0,01%.

Xem thêm 

 Chủ nghĩa tiêu dùng
 Công tác xã hội
 Cứu trợ xã hội
 Dịch vụ mạng xã hội
 Kỹ năng xã hội
 Mạng lưới xã hội
 Nhân dân
 Phương tiện truyền thông mạng xã hội
 Sinh học xã hội
 Sụp đổ xã hội
 Tâm lý học xã hội
 Tệ nạn xã hội
 Tổ chức bí mật
 Xã hội dân sự
 Xã hội học
 Xã hội mở
 Xã hội thượng lưu

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Đọc thêm

Liên kết ngoài 

 
 
 

Loại tổ chức
Con người
Bài viết chủ đề chính