Địa lý Tchad

Địa lý Tchad (Chad) mang nét đặc trưng của một quốc gia hoàn toàn không giáp biển nằm ở khu vực Bắc Trung Phi. Tchad là một trong 47 quốc gia nội lục trên thế giới, trải rộng trên diện tích , lớn gần gấp đôi lãnh thổ Pháp và nhỉnh hơn gấp ba lần so với bang California của Hoa Kỳ. Phần lớn dân số với sự đa dạng về sắc tộc và ngôn ngữ tập trung sinh sống ở mạn nam. Mật độ dân số có sự chênh lệch sâu sắc: đạt 54 người/km² ở khu vực lưu vực sông Logone, nhưng rớt xuống chỉ còn 0,1 người/km² tại vùng hoang mạc B.E.T. (Borkou-Ennedi-Tibesti) ở phía bắc – một vùng sa mạc có diện tích còn lớn hơn cả nước Pháp. Thủ đô N'Djamena, tọa lạc ngay tại ngã ba sông Chari và Logone, là một siêu đô thị mang tính quốc tế với dân số hiện đã vượt quá 700.000 người.

Tchad được phân chia thành 4 đới khí hậu rõ rệt. Đới Sahara ở cực bắc khô cằn nhất với lượng mưa hàng năm chưa tới 200 mm (7,9 in). Quần thể dân cư thưa thớt tại đây chủ yếu theo lối sống du mục, chăn nuôi rải rác các bầy lạc đà và gia súc nhỏ. Tiến xuống trung tâm là đới Sahel, nhận được lượng mưa từ 200 đến 700 mm (7,9 - 27,6 in); thảm thực vật chuyển từ thảo nguyên cỏ bụi sang xavan gai góc mở rộng. Đới phía nam (thường gọi là đới Sudan) có lượng mưa dồi dào hơn, từ 700 đến 1.000 mm (27,6 - 39,4 in), nuôi dưỡng các dải rừng thưa xavan và rừng rụng lá. Cuối cùng, vùng đỉnh phía tây nam (đới Guinea) ẩm ướt nhất với lượng mưa dao động từ 1.000 đến 1.200 mm (39,4 - 47,2 in). Về độ che phủ, rừng chiếm khoảng 3% tổng diện tích đất liền của Tchad (khoảng 4.313.000 hecta vào năm 2020), sụt giảm so với mức 6.730.000 hecta năm 1990. Rừng tái sinh tự nhiên chiếm 4.293.000 ha, còn lại 19.800 ha là rừng trồng. Toàn bộ diện tích rừng này (100%) đều thuộc sở hữu công cộng.

Địa hình tự nhiên của đất nước nhìn chung khá bằng phẳng, với độ cao tăng dần khi tỏa ra các hướng bắc và đông tính từ tâm điểm là Hồ Chad. Điểm cao nhất của Tchad là Emi Koussi (3.100 m / 10.171 ft), một ngọn núi lửa nằm trong Dãy Tibesti sừng sững ở mạn bắc. Các vách cao nguyên Ennedi và vùng đồi núi Ouaddaï ở phía đông góp phần hoàn thiện bức tranh địa hình như một bồn địa dốc thoai thoải dần về phía Hồ Chad. Ở miền trung, vùng đồi núi thuộc khu vực Guéra cũng nhô cao tới 1.500 m (4.921 ft).

Hồ Chad là hồ nước tự nhiên lớn thứ hai Tây Phi và là một trong những hệ sinh thái đất ngập nước sống còn của toàn lục địa. Hồ là mái nhà của 120 loài cá và hàng trăm loài chim. Dù vậy, diện tích hồ đã bị thu hẹp một cách kinh hoàng trong bốn thập kỷ qua do áp lực dân số gia tăng khai thác nước và tình trạng lượng mưa thấp. Bị kẹp giữa Tchad, Niger, Nigeria và Cameroon, diện tích Hồ Chad hiện chỉ còn le lói ở mức 1.350 km², giảm mạnh so với con số khổng lồ 25.000 km² vào năm 1963. Hệ thống Sông Chari và Logone (khởi nguồn từ Cộng hòa Trung Phi) là mạch máu cung cấp phần lớn lượng nước mặt đổ vào Hồ Chad.

Vị trí địa lý 

Nằm ở khu vực bắc-trung Phi, Tchad trải dài khoảng 1.800 km tính từ điểm cực bắc xuống đến ranh giới phía nam. Trừ hai khu vực hội tụ chật hẹp ở tây bắc và nam, bề ngang trung bình của đất nước rơi vào khoảng 800 km. Tổng diện tích 1.284.000 km² của nước này gần như tương đương với diện tích gộp lại của các bang Idaho, Wyoming, Utah, Nevada và Arizona tại Hoa Kỳ. Các quốc gia láng giềng bủa vây Tchad bao gồm: Libya ở phía bắc, Niger và Nigeria ở phía tây, Sudan ở phía đông, CH Trung Phi ở phía nam và Cameroon ở phía tây nam.

Địa lý Tchad sở hữu hai đặc điểm nổi bật mang tính quyết định. Thứ nhất, đây là một quốc gia hoàn toàn chìm sâu trong lục địa. Thủ đô N'Djamena cách Đại Tây Dương hơn 1.100 km về hướng đông bắc; thành phố phía đông Abéché cách Biển Đỏ tới 2.650 km; trong khi Faya-Largeau ở phía bắc lại án ngữ ngay giữa chảo lửa sa mạc Sahara, cách Địa Trung Hải 1.550 km. Khoảng cách quá xa vời vợi với các đại dương đã giáng một đòn nặng nề vào con đường phát triển lịch sử và kinh tế hiện đại của quốc gia này.

Đặc điểm thứ hai nằm ở việc Tchad là cầu nối giao thoa giữa các nền văn hóa hoàn toàn khác biệt của châu Phi. Nước này giáp với Bắc Phi – nơi mang đậm bản sắc Hồi giáo và hướng về Địa Trung Hải; đồng thời tiếp giáp với Tây Phi – nơi có nền văn minh đa tôn giáo cùng hệ thống kinh tế khu vực phát triển sầm uất. Tchad cũng hướng về Đông Bắc Phi (lưu vực Sông Nin và Biển Đỏ) và kết nối với khu vực Trung (Xích đạo) Phi - nơi giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa, Cơ Đốc giáo và hệ sinh thái vĩ đại của Sông Congo. Dù sự đa dạng này tạo nên bản sắc độc đáo, nhưng kể từ khi giành độc lập, nó cũng trở thành rào cản to lớn cho việc định hình một bản sắc dân tộc thống nhất.

Đất đai và địa hình 

Dẫu xã hội Tchad bị phân mảnh sâu sắc về mặt kinh tế, xã hội và văn hóa, toàn bộ địa hình vật lý của quốc gia này lại được thống nhất bởi một cấu trúc duy nhất: Bồn địa Hồ Chad (Lake Chad Basin). Vốn dĩ trong quá khứ, đây từng là một biển nội hải khổng lồ (Pale-Chadian Sea) kéo dài sang tận Nigeria và Niger, mà tàn tích còn sót lại duy nhất hiện nay chính là vùng nước cạn Hồ Chad. 

Bồn địa này được bao bọc như một pháo đài tự nhiên. Ở phần bắc, giới hạn của nó là Dãy núi Tibesti ở mạn tây bắc, Cao nguyên Ennedi ở đông bắc, cao nguyên Ouaddaï ở rìa đông (sát Sudan), Khối núi Guéra ở trung tâm và Dãy núi Mandara ở góc tây nam (giáp Cameroon). Phần nam nhỏ hơn của bồn địa gần như nằm trọn vẹn trong lãnh thổ Tchad, được định hình bởi Khối núi Guéra ở phía bắc, các cao nguyên phía nam và rặng Mandara ở mạn tây nam.

Mặc dù Hồ Chad nằm ở phần thấp phía tây nam (cao độ 282 mét), nhưng đây lại không phải là điểm trũng nhất của bồn địa. Điểm sâu nhất thực chất nằm ở các vùng Bodele và Djourab ở khu vực bắc-trung và đông-bắc. Nghịch lý này xuất hiện là do các cồn cát tĩnh khổng lồ (erg) ở vùng Kanem đã tạo thành một con đê tự nhiên, ngăn không cho nước hồ chảy xuống điểm trũng nhất. Trong quá khứ (đến tận những năm 1870), vùng trũng Bahr el Ghazal từng là kênh dẫn nước tràn từ hồ xuống Djourab, nhưng sự thay đổi khí hậu khắc nghiệt đã biến điều này thành dĩ vãng.

Tiến về mạn bắc và đông bắc Hồ Chad, bồn địa vươn dài hơn 800 km, băng qua những dải cồn cát nhấp nhô chia cắt bởi các vùng trũng sâu hoắm. Nếu ở Kanem, thảm thực vật còn níu giữ được cát, thì xa hơn về phía bắc, cảnh quan chỉ còn là một biển cát di động trơ trọi. Từ điểm trũng Djourab, địa hình dốc ngược lên các đỉnh núi thuộc Dãy Tibesti. Điểm chót vót của hệ thống này – đồng thời là "nóc nhà" của toàn bộ sa mạc Sahara – chính là Emi Koussi, một ngọn núi lửa ngủ yên cao 3.414 mét.

Giới hạn đông bắc của bồn địa là Cao nguyên Ennedi, mang cấu trúc đá vôi dật bậc do xói mòn. Về phía đông, địa hình dốc lên dãy đồi Ouaddaï, tạo thành lằn ranh tự nhiên phân chia lưu vực thoát nước giữa Hồ Chad và sông Nin. Tại khu vực đông nam, Khối núi Guéra phá vỡ các đường nét đều đặn của bồn địa, chia cắt nó thành hai nửa bắc - nam. Xa hơn về phương nam là các vùng đồng bằng ngập lụt của sông Chari và Logone. Cuối cùng, địa hình nâng dần thành các cao nguyên đất sét và cát (gọi là koro) dâng lên mức 615 mét, làm ranh giới chia tách hệ thống Hồ Chad với hệ thống sông Ubangi-Zaire.

Hệ thống thủy văn 

Khái niệm "suối chảy quanh năm" hoàn toàn vắng bóng ở miền bắc và trung Tchad. Nước chỉ xuất hiện chớp nhoáng qua các khe trũng (gọi là enneri hoặc wadi) sau những trận mưa hiếm hoi trút xuống vùng cao nguyên Ennedi và Ouaddaï. Những dòng chảy này (thường là lũ quét) sẽ nhanh chóng khô cạn và thấm vào lớp đất sét pha cát chỉ trong vài ngày. Đáng kể nhất trong số này là sông Batha, mang nước từ Guéra đổ về Hồ Fitri vào mùa mưa.

Các mạch máu thủy văn lớn nhất của Tchad là Sông Chari và Sông Logone cùng mạng lưới phụ lưu khổng lồ của chúng, đổ nước từ mạn đông nam vào Hồ Chad. Cả hai dòng sông này đều khởi nguồn từ các dải cao nguyên ẩm ướt ở CH Trung Phi và Cameroon (nơi nhận hơn 1.250 mm lượng mưa/năm). 

Hệ thống sông Chari dài khoảng 1.200 km, được tiếp nước bởi các sông Bahr Salamat, Bahr Aouk và Bahr Sara. Sông Chari chảy len lỏi qua các vùng đầm lầy trước khi hợp lưu cùng sông Logone ở vùng hạ lưu gần N'Djamena. Lưu lượng của sông Chari dao động cực độ, từ 17 mét khối/giây vào mùa khô lên tới 340 mét khối/giây vào mùa mưa.

Sông Logone (dài 960 km) ngắn hơn và có lưu lượng nhỏ hơn Chari, dao động từ 5 đến 85 mét khối/giây. Tại N'Djamena, sông Logone đổ vào sông Chari, hai dòng sông kết hợp cùng nhau tạo thành một đồng bằng châu thổ rộng lớn kéo dài 30 km trước khi tuôn nước vào Hồ Chad. Vào cuối mùa mưa, dòng sông thường tràn bờ, tạo thành vùng ngập lụt khổng lồ.

Hồ Chad – hồ nước ngọt lớn thứ bảy thế giới – nằm phơi mình ngay tại đới sahel, phía nam Sahara. Sông Chari đóng góp tới 95% lượng nước cho hồ (tương đương 40 tỷ mét khối mỗi năm), nhưng 95% lượng nước đó lại tan biến do bốc hơi. Kích thước của hồ phụ thuộc sinh tử vào lượng mưa ở phía nam và nhiệt độ bốc hơi ở vùng Sahel, dẫn đến sự dao động diện tích cực đoan (từ 9.800 km² vào mùa khô lên 25.500 km² vào cuối mùa mưa). 

Thống kê lịch sử cho thấy sự biến đổi tàn khốc của hồ nước này: từ 28.000 km² (năm 1870) xuống 12.700 km² (1908), phình to lại mức 26.000 km² (1963). Tuy nhiên, các đợt hạn hán khốc liệt từ cuối thập niên 1960 và thập niên 1980 đã khiến Hồ Chad teo tóp vĩnh viễn. Các vùng nước quan trọng hiếm hoi khác là Hồ Fitri và Hồ Iro.

Khí hậu 

Bồn địa Hồ Chad ôm trọn một dải phổ khí hậu nhiệt đới phong phú từ bắc xuống nam, dẫu cho sự khô cằn vẫn là sắc thái chủ đạo. Trừ vùng viễn bắc, thời tiết tại Tchad chịu sự điều phối của hai khối khí khổng lồ: khối khí đại dương ẩm ướt từ Đại Tây Dương ở phía tây nam và khối khí lục địa khô rát. Trong mùa mưa, gió mùa tây nam đẩy khối khí ẩm đụng độ với khối khí khô tại "Đới hội tụ liên nhiệt đới". Sự dịch chuyển của đới hội tụ này đã định hình nên ba vùng sinh thái khí hậu đặc thù.

Vùng Sahara 

Vùng Sahara chiếm đóng gần nửa phía bắc của đất nước. Đây là vương quốc của sự khô hạn, nơi lượng mưa đôi khi chỉ lất phất vài giọt trong suốt cả năm. Điển hình như tại Faya-Largeau, lượng mưa trung bình năm chưa tới 12 mm (0,47 in) nhưng lại hứng chịu tới 3.800 giờ nắng. Vài ốc đảo nhỏ nhoi là cứu cánh duy nhất cung cấp nước cho cây chà là và những thửa hoa màu nhỏ hẹp.

Vùng Sahel 

Vùng bán sa mạc Sahel tạo thành một vành đai rộng khoảng 500 km, chạy vắt ngang qua trung tâm đất nước. Khí hậu đới này bao gồm một mùa mưa ngắn ngủi kéo dài 3-4 tháng. Lượng mưa trung bình năm dao động từ 150 đến 400 mm, nhưng sự thất thường của nó (cả về lượng và thời gian) khiến hoạt động nông nghiệp trở thành một rủi ro lớn.

Vùng Sudan 
Vùng thảo nguyên Sudan ở mạn nam nhận được lượng mưa dồi dào hơn (từ 700 đến 1.000 mm), kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10. Khí hậu lý tưởng này nuôi dưỡng một hệ sinh thái rừng rụng lá và các trảng cỏ cao xanh tốt, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho nền sản xuất nông nghiệp.

Biểu đồ khí hậu Moundou 
Dưới đây là dữ liệu khí hậu đo đạc tại thành phố phía nam Moundou (đại diện cho đới Sudan):

Diện tích và điểm cực 
Tchad có tổng diện tích là 1.284.000 km², trong đó bao gồm 1.259.200 km² phần đất liền và khoảng 24.800 km² là diện tích mặt nước. Nước này không có biên giới hàng hải.

Dưới đây là các vị trí vươn xa nhất về 4 hướng địa lý trên bản đồ Tchad:
 Cực Bắc: Vùng đất lồi vô danh trên ranh giới với Libya, thuộc Vùng Borkou.
 Cực Đông: Địa điểm không tên tiếp giáp với đường biên giới của Sudan, thuộc khu vực Vùng Ennedi.
 Cực Nam: Nằm tại ngã ba biên giới giữa Tchad, Cameroon và CH Trung Phi, thuộc Vùng Logone Oriental.
 Cực Tây: Vị trí vô danh nằm ở góc cực tây của Hồ Chad (giáp biên giới Niger), tại Vùng Kanem.

Xem thêm 
 Địa lý Châu Phi
 Khu vực Sahel
 Sa mạc Sahara

Chú thích

Liên kết ngoài 

 Bản đồ địa hình chi tiết Tchad tại Thư viện Đại học Texas.

Địa lý tự nhiên Châu Phi