Yên Khánh (huyện)

Yên Khánh là một huyện cũ thuộc tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

Địa lý
Huyện Yên Khánh nằm ở phía đông nam của tỉnh Ninh Bình, nằm cách thành phố Hoa Lư khoảng 14 km, cách trung tâm Thủ đô Hà Nội khoảng 107 km, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định
Phía tây giáp thành phố Hoa Lư và huyện Yên Mô
Phía nam giáp huyện Kim Sơn
Phía bắc giáp huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định qua sông Đáy.

Địa hình
Địa hình của huyện Yên Khánh là đồng bằng tương đối bằng phẳng, không có núi non, mạng lưới sông ngòi phân bố tương đối đều. Dòng sông Đáy chảy qua 11 xã phía đông bắc với tổng chiều dài 37,3 km. Dòng sông Vạc chảy qua 7 xã phía tây với chiều dài 14,6 km, thuận lợi cho việc tưới tiêu phục vụ sản xuất và đời sống.

Khí hậu
Yên Khánh nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, gần biển nên mát mẻ. Tuy vậy, thời tiết vẫn chia thành 2 mùa rõ rệt. Mùa hạ nắng nóng, có ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam. Mùa đông, ảnh hưởng khá lớn của gió mùa Đông Bắc, có sương muối nhưng không nhiều như các huyện phía bắc của tỉnh.

Hành chính
Huyện Yên Khánh có 18 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Yên Ninh (huyện lỵ) và 17 xã: Khánh An, Khánh Công, Khánh Cư, Khánh Cường, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Hội, Khánh Hồng, Khánh Lợi, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thiện, Khánh Thủy, Khánh Trung, Khánh Vân.

Lịch sử 
Thời Hồng Bàng nằm trong bộ Giao Chỉ, sau thuộc phủ Trường Yên.

Từ thời nhà Trần (1225 – 1400) về trước có tên gọi là Yên Ninh.

Từ đời Lê Trung Hưng (1593) sau đổi là huyện Yên Khang.

Thời nhà Nguyễn năm Gia Long thứ 2 (1803) đổi tên là huyện Yên Khánh, thuộc phủ Trường Yên.

Năm Minh Mệnh thứ 2 (1821) đổi thành phủ Yên Khánh.

Năm Minh Mệnh thứ 10 (1829), huyện Yên Khánh thuộc đạo Ninh Bình, sau đó đổi tên thành trấn Ninh Bình, rồi thành tỉnh Ninh Bình như ngày nay.

Sau năm 1945, bỏ cấp phủ, gọi chung là huyện. Huyện Yên Khánh khi đó gồm có 19 xã: Khánh An, Khánh Cư, Khánh Cường, Khánh Dương, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Hội, Khánh Lợi, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Ninh, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thịnh, Khánh Thượng, Khánh Thủy, Khánh Tiên, Khánh Trung, Khánh Vân.

Ngày 17 tháng 5 năm 1961, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 66/CP về việc:
 Sáp nhập các xã Khánh Dương, Khánh Thịnh và Khánh Thượng thuộc huyện Yên Khánh vào huyện Yên Mô.
 Sáp nhập xã Yên Lạc thuộc huyện Yên Mô vào huyện Yên Khánh và đổi thành xã Khánh Hồng.
 Sáp nhập các xóm Khang Giang, Phúc Giang thuộc xã Yên Lạc, huyện Yên Mô vào xã Khánh Ninh thuộc huyện Yên Khánh.

Huyện Yên Khánh có 17 xã: Khánh An, Khánh Cư, Khánh Cường, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Hội, Khánh Hồng, Khánh Lợi, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Ninh, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thủy, Khánh Tiên, Khánh Trung, Khánh Vân.

Ngày 27 tháng 12 năm 1975, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc thành lập tỉnh Hà Nam Ninh trên cơ sở tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 18 tháng 12 năm 1976, Bộ trưởng Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Thủ tướng ban hành Quyết định số 1506/QĐ-TCCP về việc:
 Chia xã Khánh Trung thành xã Khánh Công và xã Khánh Trung.
 Chia xã Khánh Thủy thành xã Khánh Thiện và xã Khánh Thủy.

Ngày 27 tháng 4 năm 1977, Hội đồng chính phủ ban hành Quyết định số 125-CP về việc giải thể huyện Yên Khánh:
 Sáp nhập 10 xã: Khánh An, Khánh Cư, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Lợi, Khánh Ninh, Khánh Phú, Khánh Thiện, Khánh Tiên, Khánh Văn và thị trấn Tam Điệp thuộc huyện Yên Khánh vào huyện Yên Mô để thành lập huyện Tam Điệp.
 Sáp nhập 9 xã: Khánh Công, Khánh Cường, Khánh Hội, Khánh Hồng, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Thủy, Khánh Thành, Khánh Trung thuộc huyện Yên Khánh vào huyện Kim Sơn.

Ngày 26 tháng 12 năm 1991, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Hà Nam Ninh thành tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình.

Ngày 4 tháng 7 năm 1994, Chính phủ ban hành Nghị định số 59-CP về việc thành lập huyện Yên Khánh thuộc tỉnh Ninh Bình trên cơ sở 10 xã: Khánh An, Khánh Cư, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Lợi, Khánh Ninh, Khánh Phú, Khánh Thiện, Khánh Tiên, Khánh Văn của huyện Tam Điệp và 9 xã: Khánh Công, Khánh Cường, Khánh Hội, Khánh Hồng, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Thủy, Khánh Thành, Khánh Trung của huyện Kim Sơn.

Huyện Yên Khánh có diện tích tự nhiên 15.051 hécta với 131.934 nhân khẩu, có 19 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm 19 xã: Khánh An, Khánh Công, Khánh Cư, Khánh Cường, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Hội, Khánh Hồng, Khánh Lợi, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Ninh, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thiện, Khánh Thủy, Khánh Tiên, Khánh Trung, Khánh Vân.

Ngày 2 tháng 11 năm 1996, Chính phủ ban hành Nghị định số 69-CP về việc thành lập thị trấn Yên Ninh – thị trấn huyện lỵ của huyện Yên Khánh trên cơ sở 247,41 ha diện tích tự nhiên và 5.419 nhân khẩu của xã Khánh Ninh; 7,27 ha diện tích tự nhiên và 213 nhân khẩu của xã Khánh Vân; 3,63 ha diện tích tự nhiên của xã Khánh Hải; 9,81 ha diện tích tự nhiên và 164 nhân khẩu của xã Khánh Nhạc.

Huyện Yên Khánh có 20 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm thị trấn Yên Ninh và 19 xã: Khánh An, Khánh Công, Khánh Cư, Khánh Cường, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Hội, Khánh Hồng, Khánh Lợi, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Ninh, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thiện, Khánh Thủy, Khánh Tiên, Khánh Trung, Khánh Vân.

Ngày 3 tháng 6 năm 2009, Chính phủ ban hành Nghị quyết 23/NQ-CP về việc sáp nhập toàn bộ xã Khánh Ninh vào thị trấn Yên Ninh để quản lý.

Huyện Yên Khánh có 13.779,3 ha diện tích tự nhiên và 142.029 nhân khẩu; có 19 đơn vị hành chính trực thuộc, bao gồm thị trấn Yên Ninh và 18 xã: Khánh An, Khánh Công, Khánh Cư, Khánh Cường, Khánh Hải, Khánh Hòa, Khánh Hội, Khánh Hồng, Khánh Lợi, Khánh Mậu, Khánh Nhạc, Khánh Ninh, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thiện, Khánh Thủy, Khánh Tiên, Khánh Trung, Khánh Vân.

Ngày 10 tháng 12 năm 2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 1318/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2023 – 2025 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025). Theo đó, sáp nhập xã Khánh Tiên vào xã Khánh Thiện.

Huyện Yên Khánh có 1 thị trấn và 17 xã.

Ngày 12 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 12 tháng 6 năm 2025). Theo đó, sáp nhập tỉnh Hà Nam và tỉnh Nam Định vào tỉnh Ninh Bình.

Ngày 16 tháng 6 năm 2025, Quốc hội ban hành Nghị quyết số 203/2025/QH15 về việc Sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Theo đó, kết thúc hoạt động của đơn vị hành chính cấp huyện trong cả nước từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.

Kinh tế 
Yên Khánh là huyện đồng bằng được phù sa bồi đắp của sông Đáy nằm ở phía đông, nền kinh tế thế mạnh chủ yếu của huyện là nông nghiệp. Yên Khánh cũng là một huyện có tài nguyên nhân lực lao động dồi dào. Phần lớn vẫn phải làm việc tại các nơi khác.

Công nghiệp 
Từ năm 2007, huyện Yên Khánh phát triển mạnh mẽ các khu công nghiệp nằm ở các xã Khánh Phú, Khánh An để thúc đẩy phát triển kinh tế. Thị trấn Yên Ninh nằm trên Quốc lộ 10, nối thành phố Ninh Bình và huyện Kim Sơn. Yên Khánh nằm cạnh khu công nghiệp Khánh Phú và cảng Ninh Phúc rất thuận lợi giao lưu kinh tế nội tỉnh.

Làng nghề 
Huyện Yên Khánh có nhiều làng nghề, trong đó nghề chế biến cói bèo thường chiếm khá nhiều trong số các làng nghề tại một huyện khá gần biển phía nam tỉnh Ninh Bình:
 Nghề đan cói, bèo Bình Hòa ở Khánh Hồng
 Nghề cói, bèo bồng Đồng Mới ở Khánh Hồng
 Làng nghề ẩm thực Phong An ở Khánh Thiện
 Nghề chế biến cói xóm 8, Khánh Mậu
 Làng nghề bún, bánh, thực phẩm ở Yên Ninh
 Làng mây tre đan Đông Thịnh ở Khánh Vân
 Làng nghề mây tre đan La Bình ở Khánh Vân
 Làng nghề cói, bèo Đức Hậu ở Khánh Hồng
 Làng nghề cây cảnh xóm 1, Khánh Thiện
 Làng nghề cói xóm 10, Khánh Thiện
 Một số ít có nghề cơ khí ở Khánh Lợi.

Chợ 
Yên Khánh có các chợ sau là được xếp hạng chợ loại 3 ở Ninh Bình:
 Chợ Cát: Thôn 8, xã Khánh Trung
 Chợ Dầu: Xóm Chợ, xã Khánh Hoà
 Chợ Ninh: Phố 2, thị trấn Yên Ninh (Năm 2016 UBND tỉnh Ninh Bình có Quyết định hạ hạng chợ Ninh thành chợ hạng 3 giao UBND thị trấn Yên Ninh quản lý)
 Chợ Khánh Hồng: Xóm 3, xã Khánh Hồng
 Chợ Khánh Thành: Xóm 4, xã Khánh Thành
 Chợ Nhạc: Xóm 3, xã Khánh Nhạc
 Chợ Trung: Xóm 9, xã Khánh Mậu
 Chợ Chùa: Xóm Chùa, xã Khánh Hội
 Chợ Vệ: Thôn Phú Tân, xã Khánh Phú
 Chợ Xanh: Xóm Chợ, xã Khánh Thiện.

Dân số

Huyện Yên Khánh có diện tích 142,60 km², dân số năm 2021 là 150.167 người, mật độ dân số 1.053 người/km².

Huyện Yên Khánh có diện tích 142,60 km², dân số năm 2019 là 147.069 người, mật độ dân số đạt 1.031 người/km².

Huyện Yên Khánh có 20% dân số theo đạo Công giáo.

Huyện Yên Khánh có diện tích 146,10 km², dân số quy đổi tính đến ngày 31/12/2024 là 147.069 người, mật độ dân số đạt  người/km².

Văn hóa

Tính đến năm 2009, Yên Khánh có 12 di tích lịch sử văn hoá được xếp hạng quốc gia.
 Đình Thần Hoàng Lưu Mỹ Thôn, Khánh Vân
 Nhà thờ và mộ Vũ Duy Thanh, xã Khánh Hải
 Đền Văn Giáp, xã Khánh An
 Đền Thượng và chùa Phúc Long, xã Khánh Phú
 Đình thôn Đỗ, xã Khánh Nhạc
 Đền chùa thôn Năm, xã Khánh Thiện
 Chùa Dầu, xã Khánh Hoà
 Đền Kiến Ốc, xã Khánh Trung
 Đền Tiên Viên, chùa Kim Rong, xã Khánh Lợi
 Chùa Phúc Nhạc, xã Khánh Nhạc
 Đền Tam Thánh và chùa Yên Lữ, xã Khánh An
 Đình Yên Phú, Xã Khánh An
 Đền Triệu Việt Vương, Thị Trấn Yên Ninh

Yên Khánh là vùng đất thuộc cửa biển xưa nay đã lùi xa vào đất liền, tại đây có rất nhiều di tích thờ Triệu Quang Phục, tiêu biểu như các đền, đình nằm ở các xã như: đền Duyên Phúc xã Khánh Hồng, đền Triệu Việt Vương ở Thị trấn Yên Ninh, đền Tiên Yên, chùa Kim Rong ở xã Khánh Lợi đền Triệu Việt Vương ở các xã Khánh Hải, Khánh Tiên....

Giao thông 
Quốc lộ 10 chạy dọc Yên Khánh nối từ thành phố Ninh Bình tới huyện Kim Sơn. Đây là địa phương có dự án Đường cao tốc Ninh Bình – Hải Phòng đi qua.

Theo Quyết định số: 2179/ QĐ-UBND ngày 17 tháng 9 năm 2007 của UBND tỉnh Ninh Bình V/v phê duyệt Quy hoạch giao thông đường thủy nội địa tỉnh Ninh Bình đến năm 2015 và định hướng phát triển đến năm 2020 thì Yên Khánh có các cảng và các bến đò đường thủy sau:
Cảng Đò Mười: tại xã Khánh Thành, Yên Khánh.
Cảng Khánh An: tại phía hữu sông Đáy, thuộc xã Khánh An huyện Yên Khánh
Cảng Xanh: xã Khánh Thiện- huyện Yên Khánh.
Các bến cảng sông khác: bến Khánh An, bến Khánh Hoà (sông Vạc)

Dưới đây là danh sách các bến đò ở Yên Khánh:

Kết nghĩa
 Huyện Hòa Bình, tỉnh Bạc Liêu.

Chú thích

Tham khảo