Bồn Man

Muang Phuan (, ; Country of Phuan) hay Xieng Khouang (, ), người Việt gọi là Bồn Man (盆蠻), Mường Bồn, hay Trấn Ninh (鎮寧), là một vùng đất cổ từng tồn tại ở khu vực cao nguyên tỉnh Xiêng Khoảng, một phần các tỉnh Hủa Phăn đến Khăm Muộn, ở phía Đông nước Lào. Quốc gia này từng bị chi phối, tranh giành bởi nhiều quốc gia lân cận như Đại Việt, Lan Xang, Xiêm La và sau cùng là Pháp, nay là tỉnh Xiêng Khoảng của nước Lào.

Lịch sử

Thành lập 

Vương quốc Bồn Man người Phuan thành lập. Họ là một nhánh của sắc dân Tai-Lao di cư từ một nơi nào đó chưa rõ đến vùng đất thuộc Lào hiện nay

Những ghi chép trong sử sách về lịch sử Muang Phuan trước thế kỷ 15 rất mơ hồ. Theo truyền thuyết, vua khai quốc của người Bồn là Khoun Chuang, con trai thứ 2 của Khun Borom (Khun Bulôm) vị tổ tiên trong huyền sử của dân tộc Thái-Lào. Ông ta có  7 người con trai và đã phân chia vương quốc của mình cho 7 đứa con này. Hậu duệ của Khun Borom rải rác ở khắp xứ Đông Nam Á lục địa, bao gồm các dòng vua của Sri Ayutthaya, Lan Xang, Chiang Mai, Muang Sua (Luang Phrabang), Muang Hôngsavadi (Miến Điện),... Khoun Chuang (con trai thứ 2) được phong cho đất Muang Phan vào khoảng năm 698 Công nguyên.

Tuy nhiên trái với truyền thuyết ấy, các nhà sử học hiện đại đưa ra một giả thuyết là vương quốc được thành lập vào khoảng thế kỷ XI cùng với sự suy tàn của đế chế Khmer. Trong hoàn cảnh bất ổn đó, một lớn người Lào đã đi cư đến lưu vực sông Mê Kông từng do Đế quốc Khmer kiểm soát. Người Bồn là nhận di cư đến Xieng Khouang Hua Phan và thành lập vương quốc cho riêng mình ở đây.

Ranh giới Bồn Man với phía Bắc, phía Tây và phía Nam là vương quốc Lan Xang, phía Đông là Đại Việt. Ban đầu, khoảng nửa cuối thế kỷ 14, Bồn Man được hợp nhất vào Lan Xang dưới thời vua Fa Ngum.

Vương quốc Bồn Man được các tù trưởng thuộc dòng họ Cầm cai trị, với thủ đô là Xieng Khouang, dân số vào những năm 1470 ước chừng 9 vạn hộ. Tuy nhiên, tiểu quốc Bồn Man đã có một quyền tự chủ cao trước Lan Xang, mặc dù họ đã phải cống nạp thuế cho Lan Xang.

Theo ghi chép của Biên niên sử, thời sơ kỳ vương triều có tổng cộng 14 ông vua nối nhau trị vì từ Khoun Chuang đến Tao Kap. Theo ghi chép của sử Trung Hoa, trừ 3 vị vua đầu tiên ra thì 11 vị còn lại đều lấy họ Đào (陶). Sau khi Đào Giáp (Tao Kap) qua đời, con trai ông là Panihin (Phách Ni Tân) kế vị ngai vàng. Thời Panihin được xác định là đầu thế kỷ 14 tương ứng với sự kiện thành lập Vương quốc Lan Xang Vạn Voi. Cũng từ đây, niên đại của vương quốc mới được ghi chép rõ ràng hơn.

Có lẽ dưới thời Panihin , vương quốc này đã bị Lan Xang của vua Phà Ngừm chinh phục. Vương quốc bị hạ xuống làm chư hầu và phải cống cây vàng bạc 3 năm 1 lần cho triều đình Lan Xang. Theo mô hình Mandala, các vùng lãnh thổ hoặc các vương quốc nhỏ sẽ bị cưỡng chế hoặc tình nguyện tham gia vào các mối quan hệ triều cống với các nước láng giềng rộng lớn đông dân hơn; đổi lại, họ sẽ được duy trì quyền tự chủ tại lãnh thổ của mình khá giống với chế độ phong kiến thời nhà Chu. Vì thế khoảng năm 1434, cùng với sự lớn mạnh của Đại Việt ở phía đông thì Muang Phuan đã liên lạc để xin được triều cống xưng thần. Đó đã là thời của vua Chao Kam Pong (Chiêu Cầm Bồng), cháu đời thứ 5 của Panihin .

Theo Lịch sử Lào của M.L. Manich:

 
Tên của các vị tù trưởng (vua) của Bồn Man, cai trị Chieng Khuoang sau Chet Chuang, cho đến trước thời nước Lan Xang ra đời bên cạnh Bồn Man, là: 
Chetchuan, Chetchod, Chetchue, Chetchan, Chetyod Yohkam, Chao Pra Yeehin, Chao Pra Kue, Chao Kamlun, Chao Kampeng, Chao Kamkhod, Chao Kamrong, Chao Kamchaek, Chao Kamphan, Chao Ruea, Chao Rueang (chỉ như là nhiếp chính), Chao Kampin (con trai của Kamphan), Chao Kamton, Chao Kamtodsak, Chao Kamkuon, Chao Kamluon, Chao Kamnah, Chao Kamtao, Chao Kamkao, Chao Kamphong.

Cuộc chinh phạt của Đại Việt (1479) và nhà Hậu Lê tuyên bố chủ quyền 

Sau khi Chao Kamphong qua đời, con trai ông là Chao Kam Kong (tức Chiêu Cầm Không hay Cầm Công) lên kế vị. Thời Chao Kam Kong, nước Đại Việt ở phía đông đang lớn mạnh nhanh chóng dưới sự thống trị của hoàng đế Lê Thánh Tông. Năm 1478, căm giận vì chèn ép của triều đình Hậu Lê, Chao Kam Kong đã nổi dậy đuổi hết các quan viên người Việt. Điều này khiến vua Lê Thánh Tông tức giận và sai tướng Lê Niệm đem ba mươi vạn quân đi chinh phạt Bồn Man. Cuộc chiến này đã làm cạn kiệt quốc lực của Bồn Man, Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư thì dân số Bồn Man giảm mạnh từ 9 vạn hộ xuống chỉ còn 2000. Người kế vị là Cầm Đông dâng thư xin hàng, "Bèn phong cho người giống nòi đó là Cầm Đông làm Tuyên úy đại sứ, lại đặt quan lại trấn giữ các huyện để cai trị. Sau Cầm Đông lại làm phản". nhưng không có ghi chép về việc đánh dẹp.

Trong khi đó, các bản đồ cuơng thổ thời Hậu Lê tiếp tục thể hiện Trấn Ninh là một phần lãnh thổ của Đại Việt. Nhà Hậu Lê đặt vùng đất này đặt thành phủ Trấn Ninh, gồm 7 huyện là: Cảnh Thuần (景淳), Châu Lang (珠琅),Kim Sơn (金山), Minh Quảng (明廣), Quang Vinh (光荣), Thanh Vị (清渭), Trung Thuận (忠顺). Theo Lịch Triều Hiến Chương Loại Chí thì: "Khoảng năm Hồng Đức vua Lê thân đến đánh, chia ngăn đất ra, đặt là phủ Trấn Ninh, có 7 huyện." Tuy nhiên, Đại Việt Sử Ký Toàn Thư cho biết cái tên "phủ Trấn Ninh" đã xuất hiện từ năm 1471 ("Thổ quan phủ Trấn Ninh là Cầm Công sai đầu mục sang triều cống"), cũng như việc tổ chức lưu quan đã được kế hoạch từ 1477 ("Trên cho rằng huyện Kim Sơn, phủ Trấn Ninh giáp giới với ngoại di, việc trấn phục nên cầu người có năng lực, chiếu cho bộ Lại làm gấp việc tuyển quan viên có tài lược, bổ làm tri phủ, tri huyện"), tức trước khi cuộc chiến với Lan Xang và Bồn Man nổ ra.

Đại Nam nhất thống chí ghi rằng vùng này tiếp tục triều cống triều đình Đại Việt trong suốt hơn 300 năm, đất rộng dân đông đứng đầu trong các Man (vùng đông người dân tộc thiểu số) Đại Việt sử ký tục biên có ghi lại 4 lần người Bồn Man đến triều cống vào các năm 1714, 1753, 1755, và 1756.

Phụ thuộc Lan Xang 

Sau cuộc chiến Voi Trắng, Bồn Man được cai trị bởi hai thủ lĩnh không thuộc hoàng tộc là Pana Sen và Pana Si. Chỉ biết rằng sau nhiều năm lưu lạc, một vị hoàng tử tên là Chao Kam Satta (Chiêu Cầm Tắc Tháp, con của Chao Kam Kong) đã dựa vào quân Lan Xang để giành lại ngôi chúa. Sự kiện này tương ứng với thông tin "sau Cầm Đông lại tiếp tục làm phản trong Đại Việt sử ký toàn thư.

Sau khi Chao Kam Satta mất, con trai ông là Chao Kam Kau (Chiêu Cầm Cao) lên kế vị. Năm 1532, Chao Kam Kau vì một mâu thuẫn mà giết chết sứ giả của Lan Xang. Vua Lan Xang Potisalala dùng cớ đó đem quân thảo phạt và bắt đi 500 hộ dân của Bồn Man giải về quốc đô Lan Xang. Năm 1551, Chao Kam Kau mất, con của ông là Chao Kam Don (Cầm Đông đệ nhị) lên ngôi xưng là Pha Khau. Tiếp sau đó là Chao Kam Lun (Chiêu Cầm Lan) lên ngôi năm 1568. Dưới thời Chao Kam Don và Chao Kam Lun, Bồn Man theo giúp vua xứ Lan Xang chống lại sự xâm lược của Miến Điện. Năm 1605, Chao Kam Lun mất. Đất nước trải qua một cuộc tranh đoạt trữ vị giữa hai anh em Chao Song Keu (Chiêu Tụng Kiều) và Chao Tani (Chiêu Tháp Ni). Chao Tani có hậu thuẫn của Lan Xang đã lật đổ được anh trai của mình. Năm 1621, Chao Tani chết ở tuổi 56, em là Chao Multi (Chiêu Mông Đề) kế vị.

Tranh chấp giữa Lan Xang và Đại Việt 

Những năm thế kỷ 16 có thể coi là giai đoạn thịnh vượng cuối cùng trong lịch sử Bồn Man với nhiều công trình nghệ thuật và kiến trúc được ra đời trong thời kỳ này. Tại thủ phủ Xieng Khouang có nhiều đền tháp đã được xây dựng theo phong cách bản địa đặc trưng tức là những mái nhà thấp đơn giản với 'eo' ở phần móng. Le Boulanger mô tả đây là "một thành phố lớn và đẹp đẽ được bảo bọc bởi các hào nước và pháo đài rộng lớn và bao quanh đấy là những ngọn đồi. Sự xa hoa của 62 ngôi chùa và bảo tháp, trong đó hai bên hông cất giấu những hòm kho báu, đã mang lại cho thủ đô danh tiếng lan truyền nỗi sợ hãi đến khắp vùng".

Bình Ninh thực lục mô tả:

Sách Đại Nam nhất thống chí dẫn lời Ngô Cao Lãng trong Ngũ Man phong thổ ký:
”tục người Man Trấn Ninh sùng đạo Phật, tin ma quỷ, dân tập quen chiến đấu. Trong khoảng núi khe, có nhiều giống sơn Man ở lẫn, tục gọi là “xá” đặt đặt một người làm “phìa tạo” để quản thúc dân; tìm được sa nhân, tê giác hoặc ngà voi thì đem nộp phủ, không phải nộp thuế khác nữa. Những nơi xung yếu thì đặt người canh phòng, cứ 10 nhà làm một bạn (thôn) có người trưởng bạn, công việc của phủ do người trưởng bạn đốc dân làm và báo cho phủ biết. Làm ruộng thì mỗi năm cấy một vụ, vì có nước khe tưới nên ruộng đất cũng tốt, hàng năm cứ tháng 5 cấy lúa, tháng 10 thu hoạch. Súc vật có nhiều ngựa, thả trong rừng, kể có hàng trăm; nuôi nhiều trâu và lợn, giá rất rẻ. Thổ sản thì có sắt, chì, diêm tiêu, lưu hoàng, cánh kiến, sa nhân, mật ong, sáp vàng...”

Suối hai thế kỷ XVI - XVII; Bồn Man vẫn phụ thuộc mạnh mẽ vào Lan Xang cho đến khi Lan Xang bước vào thời kỳ suy sụp. Năm 1707, Lan Xang bị phân liệt và bước vào thời kỳ Tam quốc với Luang Prabang - Nam Chưởng ở phía bắc, Vientiane - Vạn Tượng ở trung tâm và Champasak ở phía nam.

Sự suy yếu của Lan Xang cũng đã tạo cơ hội cho Đàng Ngoài của các chúa Trịnh đang đà cường thịnh. Sau cái chết của vua Shouligna Vongsa năm 1694, chúa Trịnh đã nhân cơ hội can thiệp vào Lan Xang bằng cách đón về một ông hoàng thân Việt là Sai Ong Hue (sử Việt gọi là Triều Phúc). Năm 1696, chúa Trịnh Căn lệnh cho Trấn thủ Nghệ An Đặng Tiến Thự hộ tống Sai Ong Hue về làm vua xứ Voi. Đây chính là vua Setthathirath II mạt chủ của Lan Xang đồng thời là vua nở đầu của Viêng Chăn một trong Tam quốc Lào. Cũng vì vậy, Viêng Chăn từ thế ngang hàng nay phải xưng thần và cống nạp cho chính quyền chúa Trịnh ở Đàng Ngoài.

Năm 1720, Muang Phuan phụ giúp vương quốc Luang Prabang trong cuộc chiến chống lại vương quốc của người Miến và người Xiêm. Dưới sự lãnh đạo của Chao Kham Sattha, Muang Phuan một lần nữa tham gia cuộc chiến với vùng Thakhek, 1 chư hầu của Vương quốc Vientiane. Giai đoạn này biên niên Bồn Man sử chép rất sơ sài và ta không có thêm thông tin gì ngoại trừ danh sách các vị vua. Đến thời vua Chao Kham Sattha (1723 - 1751), Bồn Man là xứ cống nộp cho cả Luang Prabang, Vạn Tượng và Đàng Ngoài của chúa Trịnh. Năm 1751, Chao Ong Lo (Chiêu Ông Lạc theo sử Trung Quốc, Trấn quận theo sử Việt) lên ngôi quốc chủ và lãnh thổ Bồn Man lúc này bao gồm tỉnh Xieng Khouang và một phần tỉnh Hua Phan hiện nay. Chao Ong Lo có ý định nổi dậy thoát khỏi sự áp chế của Vạn Tượng, và điều này khiến cho Vạn Tượng quyết định áp dụng các biện pháp trừng phạt lên Bồn Man. Họ ủng hộ một hoàng đệ là Chao Ong Bun (Chiêu Ông Bồn hay Lư Cầm Hương) lên làm vua thay thế Trấn quận. Cuộc tranh chấp này đã khiến đất nước lâm vào cảnh loạn li. Cuối cùng Chao Ong Lo đã thắng thế nhưng Chao Ong Bun vẫn giữ được vị thế Phó tù trưởng. Năm 1759, Chao Ong Lo qua đời, Chao Ong Bun lên kế thừa ngôi chúa.

Thông tin về tranh chấp giữa Bồn Man và Viêng Chăn thời kỳ này cũng được chính quyền chúa Trịnh nắm được. Tuy nhiên do chính Đàng Ngoài cũng đang gặp khó khăn bởi phong trào nông dân khởi nghĩa lan rộng nên họ chưa rảnh tay lo đến phía Tây. Đại Việt sử ký tục biên ghi nhận vào năm 1755 đời chúa Trịnh Doanh, thủ lĩnh Trấn Ninh sai sứ đến cống nộp cho triều đình Lê Trịnh, mà bức thư dâng lễ cống của không xưng họ tên gì cả. Trong thư xin cho 6 năm một lần dâng lễ cống, và xin cấm chỉ sứ thần Ai Lao không được đi qua lãnh thổ của Trấn Ninh. Các quan trong phủ Chúa không chấp nhận; đòi họ lễ cống mỗi 3 năm, và trong thư dâng lễ cống phải viết đủ họ tên người tù trưởng. Năm sau 1756, Trấn Ninh Bồn Man và Ai Lao Vạn Tượng đều dâng thư kể tội lẫn nhau lên chúa Trịnh và xin nhà chúa trợ giúp binh đánh nước còn lại. Triều đình Lê Trịnh không giúp sức cho bên nào cả.

Khoảng năm 1763, Bồn Man bị một hoàng thân nhà Lê là Lê Duy Mật chiếm cứ (bắt giam tù trưởng Trấn Ninh Chao Ong Bun), chống lại nhà Lê-Trịnh. Theo biên niên sử Bồn Man, một ông hoàng An Nam có chị gái (tức công chúa nhà Hậu Lê đem gả cho tiên vương Bồn Man Chao Ong Lo) đã dùng binh biến bỏ tù tù trưởng Chao Ong Bun cùng vương tộc, chiếm giữ Bồn Man làm căn cứ chống lại chúa Trịnh.

Năm 1770, chúa Trịnh Sâm điều quân sang đánh dẹp Lê Duy Mật, chiếm được Trấn Ninh. Sau trận này, chúa Trịnh cho gọi dòng dõi Bồn Man đang lưu vong ở Lào trở về, dựng Chao Kam Men (Chiêu Cầm Muộn hay Lư Cầm Uẩn) làm Chính xà, Chao Sum Pu (Chiêu Sầm Phổ hay Lư Cầm Khâm) con trai của Chao Ong Lo, làm Phó xà cùng nhau cai trị Trấn Ninh. Sau khi Chính xà Chao Kam Men chết, con trai là Chao No Mang (Chiêu Nặc Mang) lên nối ngôi đến năm 1782 thì bị Phó xà Chao Sum Pu lật đổ. Chao Sum Pu lên ngôi quốc chủ trị vì suốt 21 năm sau đó.

Tranh chấp giữa Xiêm và nhà Tây Sơn 

Đến cuối thế kỷ 18 (thập niên 1770), vương quốc Xiêm đã hình thành và lớn mạnh. Năm 1779, Xiêm La chinh phạt cả 3 vương quốc Lào, bắt họ phải thần phục. Từ đây thì các tù trưởng Muang Phuan (Trấn Ninh) bắt đầu triều cống cho cả Xiêm song song với chính quyền Đàng Ngoài của chúa Trịnh.

Người Xiêm đã thực hiện các chiến dịch lên vùng lãnh thổ phía Đông sông Mê Kông của Lào năm 1770, tấn công đất Bồn Man (1777–79, 1834–36 và 1875/76) và cưỡng bức dân cư ở đây di chuyển đến vùng lãnh thổ phía Bắc được kiểm soát bởi người Xiêm. Dân số Bồn Man vì thế bị giảm sút một cách đáng kể.

Chao Somphou (Chiêu Cầm Phổ hay Lư Cầm Khâm) giữ ngôi Quốc chúa từ năm 1782 đến năm 1803. Dưới thời của mình, ông đã có những nỗ lực nhất định nhằm chấn hưng vương quốc. Vạn Tượng vương Nanthasen xuất binh chinh phạt Bồn Man năm 1789. Quân Bồn Man thua trận năm 1792 và Quốc chủ Chao Somphou bị người Lào bắt giam trong 3 năm. Phó tù trưỏng tên là Chao Sieng (Chiêu Xanh) cầu cứu sự giúp đỡ của Đại Việt khi ấy đang nằm dưới sự thống trị của nhà Tây Sơn. Năm 1791, 3 vạn quân Tây Sơn của Trần Quang Diệu tiến hành tây chinh. Tháng 8, Trần Quang Diệu bình được Trịnh Cao và Quy Hiệp. Tháng 10, thủ lãnh Vạn Tượng bỏ thành chạy, quân Tây Sơn lấy được vô số chiêng, trống và vài chục thớt voi. Thừa thắng đánh thẳng đến biên giới Xiêm La, chém được Tả súy là Phan Dung và Hữu súy là Phan Siêu. Binh Xiêm thua chạy tán loạn. Quân Việt gây sức ép buộc Vạn Tượng phải thả Chao Somphou trở về Bồn Man, biến nơi đây trở thành vùng kiểm soát bởi Đại Việt.

Tuy nhiên sự cai trị của Đại Việt tại đây không kéo dài lâu bởi nhà Tây Sơn suy tàn sau đó chỉ vài năm, người Lào một lần nữa muốn mở rộng uy thế của mình ra phía đông. Năm 1800, Hoàng đệ Viêng Chăn là Chao Anouvong (A Nỗ) đã bắt được Bồn Man vương Chao Somphou về giam cầm ở Viêng Chăn cho đến khi ông ta qua đời ba năm sau đó.

Gia Long cắt cho nước Viêng Chăn 

Trong công cuộc tiêu diệt Tây Sơn, năm 1801, Nguyễn Ánh có kế hoạch đánh lên Huế và Bắc bộ, nên cử người sang cầu viện vua Xiêm La lần thứ 2. Vua Xiêm đồng ý xuất binh. Quân Vạn Tượng (nay là Lào) cũng xuất quân đánh vào Bắc Trung Bộ Việt Nam theo sự cầu viện của Nguyễn Ánh. Sử nhà Nguyễn (Đại Nam thực lục) chép ngắn gọn sự kiện Xiêm La và Vạn Tượng xâm chiếm Bắc Trung Bộ năm 1802 như sau:

Chỉ ít lâu sau khi lên ngôi (năm 1802), Nguyễn Ánh đã đồng ý cắt Trấn Ninh, Trấn Biên, Trấn Định, Trấn Tĩnh (rộng khoảng 50.000 km2) cho nước Vạn Tượng để đền đáp việc nước này giúp đánh nhà Tây Sơn, khiến lãnh thổ miền Bắc Trung Bộ Việt Nam bị thu hẹp lại một nửa. Trấn Ninh trở thành lãnh thổ của vương quốc Vạn Tượng khi đó ở thời vua Inthavong (sử nhà Nguyễn gọi là Thiệu Ấn). Sự việc này được chép trong Đại Nam nhất thống chí:

Đại Nam thực lục cũng chép:

Sau cái chết của Chao Sum Pu, Bồn Man rơi vào tranh chấp kế vị. Trong khi phía Viêng Chăn đã chỉ định một người trong tông tộc Bồn Man là Xà Cương lên ngôi kế vị, thì vua Gia Long đã thu nạp một vương tử lưu vong là Chao Noy (Chiêu Nội) và ở Trà Lân. Do dân Trấn Ninh không phục Xà Cương, nên phía Viêng Chăn phải đồng ý rước Noy từ Trà Lân về lên lên ngôi.

Dưới thời Chao Noy, ông cai trị hà khắc, thuế má nặng nề, xây kho tàng, sắm sửa voi, ngựa, vũ khí. Ông dựng nhiều công trình xa hoa, bao gồm một cung điện rộng lớn, một thành lũy dài mười dặm xung quanh thành Xiêng Khoảng, và có một đội thị vệ 500 người. Ông cũng bành trướng ảnh hưởng sang các mường ở Hủa Phăn, và đàn áp dã man cuộc nổi dậy của người Khmu năm 1814. Năm 1824, một trọng thần kết tội Chao Noy đang âm mưu tự xưng hùng, ly khai khỏi Vạn Tượng, vua Vạn Tượng là Anouvong (A Nỗ) đã triệu Chao Noy về quản thúc trong vương cung Viêng Chăn ba năm. Mãi cho đến khi A Nỗ khởi binh gây chiến với Xiêm La thì Noy mới được trở về nước. Trong thời gian này, ông sinh được một con trai là Chao Po tại Viêng Chăn.

Nhà Nguyễn tái chiếm 

Năm 1827, vua Viêng Chăn Anouvong thua trận trước quân Xiêm và phải chạy trốn sang Việt Nam dưới thời vua Minh Mạng. Trấn Ninh là xứ phiên thuộc của Viêng Chăn, lẽ dĩ nhiên khi triều đình Viêng Chăn sụp đổ thì thứ họ phải đối mặt là đại quân Xiêm La. Trong tình cảnh đó, Noy quyết định lần nữa thiết lập mối quan hệ triều cống với Việt Nam để có chỗ dựa cậy về sau. Từ thời điểm đó Muang Phuan trở lại là chư hầu của nhà Nguyễn.

Đại Nam Thực Lục ghi lại sự kiện nước Vientiane diệt vong và Minh Mạng ra lệnh lấy lại phủ Trấn Ninh như sau:
Trấn Ninh vốn là bờ cõi cũ của ta, xưa đức Tiên đế đem cho Vạn Tượng, không tính đến tiết nhỏ. Nay A Nỗ xiêu dạt, tù trưởng đất ấy không chỗ nương tựa, lại đem đất ấy dâng ta, thế là ta không mất một mũi tên mà được người xa thần phục, kinh lược như thế là có tiếng giỏi. Vả lại đất ấy hiểm yếu, đời Lê trước Lê Duy Mật chiếm giữ hơn 30 năm, nhà Lê không làm gì được, hình thế vững chắc như thế đấy. Nay lại về ta, thực đủ san phẳng sào huyệt của kẻ gian mà thêm phên giậu mạnh cho nước nhà...

Triều đình Huế nhanh chóng tái lập phủ Trấn Ninh. Theo Đại Nam thực lục, đất Trấn Ninh lúc này có 3000 tráng đinh và 28 sở điền, dưới tù trưởng lại có 7 viên thổ mục tại các xứ Xa Hổ, Sầm Tớ, Man Soạn, Mường Lan, Trình Cố, Sầm Nưa và Man Xôi. Vua Minh Mạng gia phong cho Chao Noi là Trấn Ninh Phòng ngự sử, bảy thổ mục cũng được phong làm Thổ tri và Huyện thừa, đồng thời cũng chính thức cử quan quân sang đóng giữ.

Đến năm 1828, Aonuvong lại bị đánh bật khỏi kinh đô lần thứ hai, chạy sang phía đông lánh nạn. Quân Xiêm dưới quyền của Chao Phraya Ratchasuphawadi (chính là tướng Chao Phraya Bodin Decha trứ danh sau này) đã phá hủy toàn bộ nhà cửa thành quách ở trong thành Viêng Chăn, truy bắt và dồn dân sang bên bờ bên kia sông Mê Kong với mục đích biến nước Viêng Chăn thành rừng hoang, không để Anouvong có thể tái lập đô thành được nữa.

Anuvong chạy sang nương nhờ Trấn Ninh của Chao Noy. Quân Xiêm đuổi theo đến địa phận Trấn Ninh, cùng lúc phía Việt Nam cũng phái một sứ bộ 50 người đến làm trung gian hòa giải, bị chủ tướng phía Xiêm là Ratchasuphawadi hạ lệnh giết toàn bộ. Sau đó quân Xiêm chia ra lùng bắt Anuvong ở khắp Muang Phuan. Chao Noi lo sợ cho trị an trong địa hạt, vì quân cứu viện ở Huế không đến thì khó lòng kháng cự với Xiêm triều. Vì thế ông ta đã chỉ điểm chỗ trú ẩn của Anuvong cho quân Xiêm đến bắt, đó là ngày 21 tháng 12 năm 1828. Chiêu Nội bị Minh Mạng khép tội chết vì hành động này.

Sau khi giết Chiêu Nội, vua Minh Mạng phong Tạ Quang Cự làm Tổng đốc An Tĩnh (Nghệ An – Hà Tĩnh), giữ vai trò tiền tiêu chống lại quân Xiêm – Lào, dùng Chao San lên làm Tù trưởng bù nhìn với chức Trấn Ninh phòng ngự sứ. Vị này được sử Việt gọi là Thiều Huống, và một thổ tri khác là Khâm Quyết làm Phòng ngự đồng tri (tương đương với chức Phó vương). Phủ Trấn Ninh từ đấy bao gồm 7 huyện: Quảng (trước là Khoáng), Sen, Xôi, Khâm, Khang, Cát, Mộc. Sau thêm huyện Liêm (vốn là mán Mường Hiểm).

Tuy nhiên người Việt cũng chỉ cai trị yên ổn được đất Trấn Ninh có 6 năm mà thôi. Tháng 3/1832, nổ ra cuộc nổi dậy của hơn 200 binh lính Trấn Ninh, do Trần Tứ và Đỗ Bắc lãnh đạo, nổi dậy chống nhà Nguyễn và liên kết với cuộc khởi nghĩa của Lê Duy Lương.

Sang đến năm 1833, cùng lúc với 5 vạn đại quân Xiêm được cử đi giúp đỡ Lê Văn Khôi đang nổi loạn ở thành Phiên An, thì có cánh quân của Phra Mahathep Pom và Phra Ratchawarin Kham theo đường núi tấn công vào lãnh thổ Trấn Ninh để phân tán sự chú ý của nhà Nguyễn. Tướng Phra Mahathep Pom chỉ huy quân Xiêm tấn công thành Mahaxay, vốn nằm dưới sự cai trị của Việt Nam. Sau đó, ông tiến quân đánh các cộng đồng người Phu Thai thuộc vùng Savannakhet ngày nay, bao gồm Mường Pong, Mường Phalan và Mường Champhone. Người Xiêm cưỡng bức di dời dân Phu Thai sang định cư tại khu vực Nakhon Phanom và các vùng lân cận. Ratchawarin Kham cùng với Patumthewa, Tù trưởng Nong Khai, bí mật gửi thư dụ hàng cho Chao San. Chao San từ lâu đã bất mãn với sự cai trị của triều đình Huế, nên nhanh chóng đáp ứng, cử Phan Saen đón tiếp đạo quân của Ratchawarin. Ông ta lại dẫn khoảng 100 thân binh đánh úp đồn quân Việt, đánh bại và tàn sát lực lượng đồn trú do Vệ úy Tống Phước Minh và Quản cơ Trương Văn Sử chỉ huy. Lúc này quân Việt tại Muang Phuan bị bỏ mặc chơi vơi không ai ứng cứu, vì Tổng đốc Tạ Quang Cự đã được điều đi đàn áp cuộc nổi loạn của Nông Văn Vân.

Tướng Xiêm đề nghị di dời dân cư để tránh sự trả đũa từ Việt Nam. Chao San đồng ý dời 4.000 hộ dân sang phía tây sông Mekong. Sau đó người Phuan mới phát hiện ra ý định thực sự của người Xiêm là đưa họ đi xa hơn vào tận các tỉnh Nan, Sukhothai, Uttaradit và Phitsanulok ở miền trung Thái, nhưng mọi sự đã quá muộn màng. Muang Phuan vì thế bị giải thể. Theo Biên niên sử Muang Phuan, có 6.000 tù nhân bị quân Xiêm bắt giữ, mặc dù khoảng 3.000 người đã trốn thoát.

Quân Xiêm sau khi bắt hết toàn bộ dân cư cùng với tù trưởng thì rút sang bên kia sông Mê Kong, bỏ lại cho quân Việt một vùng đất hoang tàn trống vắng. Mãi đến khoảng năm 1848 triều Tự Đức, con trai của Chao Noi là Chao Po (Thiệu Phổ) mới chiêu tập được một ít dân lưu tán trở về dựng lại đô thành và được Nguyễn triều phong chức Trấn Ninh phòng ngự sứ, tuy nhiên lúc này nhà Nguyễn cũng đã suy yếu và phải chống chọi với cuộc xâm lược của thực dân Pháp, nên quyền lực đối với Trấn Ninh cũng chỉ còn trên danh nghĩa. Chao Po và em là Chao Ung (Thiệu Ứng) vừa triều cống cho nhà Nguyễn lại vừa thần phục triều đình Luang Prabang.

Sáp nhập vào Vương quốc Lào 

Năm 1870, các cuộc xâm phạm của tàn quân Thái Bình Thiên Quốc (Trận Ho) đã tàn phá Luang Prabang, Xieng Khuang và phá hoại các đến thờ tại vùng Bồn Man. Hiệp ước Pháp-Xiêm 1893 đã đặt Xieng Khouang thuộc về Vương quốc Luang Prabang thuộc Liên bang Đông Dương cho đến sau Thế chiến II.

Lãnh thổ 
Lãnh thổ của Bồn Man xưa thuộc khu vực phía tây của xứ Nghệ (tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay), tức là tỉnh Xiêng Khoảng và một phần tỉnh Hủa Phăn, đến châu Quy Hợp (vùng biên giới tỉnh Khăm Muộn (Lào) với Hà Tĩnh và Quảng Bình Việt Nam ngày nay).

Theo Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú: 
Thổ tù là họ Lư Cầm đời đời nối nhau làm chức xà, đến đời Trấn Quận lấy thêm được đất Hô Mường ở phía Bắc (chú: Hô Mường (Huameuang) vùng đất nay là tỉnh Hủa Phăn, Lào). Phía tây tiếp giáp với Ai Lao, đất rộng dân nhiêu, làm trưởng các người Man, mới sửa sang nhà cửa, đóng ở Trình Quang.

Theo Đại Việt địa dư toàn biên của Phương Đình Nguyễn Văn Siêu: Phủ Trấn Ninh, lĩnh 8 huyện ở phía tây tỉnh thành (Nghệ An) (chưa rõ bao dặm). Trước là đất Bồn Man. Đời Lê khoảng năm Hồng Đức, Thánh Tông sai Lê Thọ Vực, Trịnh Công Lệ đánh phá Ai Lao, lấy đất đặt làm phủ này. Trước lĩnh 7 huyện là Kim Sơn, Thanh Vị, Cảnh Thuần, Quang Vinh, Minh Quảng, Châu Lang, Trung Thuận. Đời Lê trở về trước, đều do thổ tù thế tập, đất rộng, dân đông, đứng đầu các mán...Năm Minh Mệnh thứ 8 (1828),..., tù trưởng Trấn Ninh là Chiêu Nội biếu sổ nhân dân thổ địa, xin theo vào nước ta (Đại Nam), vua bèn cho Chiêu Nội làm Trấn Ninh phòng ngự sử,... Sau Chiêu Nội có tội bị giết. Triều đình (nhà Nguyễn) mới đặt lưu quan để cai trị. Năm Minh Mạng 13 (1833), lại đặt thêm huyện Liêm. Huyện Liêm (vốn là mán Mường Hiểm (nay thuộc huyện Viengthong, Hủa Phăn, nước Lào hiện đại) gồm 2 tổng, 3 bạn (bản)), huyện Khâm (tức Kham của Xiêng Khoảng hiện đại) (3 tổng, 3 bạn), huyện Quảng (trước tên là Khoáng có 2 tổng, 2 bạn), huyện Khang (2 tổng, 2 bạn), huyện Cát (2 tổng, 3 bạn), huyện Xôi (2 tổng, 2 bạn), huyện Mộc (nay thuộc Mường Mộc của Xiêng Khoảng hiện tại) (2 tổng, 2 bạn), huyện Liên (2 tổng, 2 bạn).Nhưng cũng theo Nguyễn Văn Siêu: vùng đất tỉnh Hủa Phăn ngày nay lại thuộc hai phủ Trấn Biên tỉnh Nghệ An và phủ Trấn Man của tỉnh Thanh Hóa thời Nguyễn. Phần phía Nam của Hủa Phăn ngày nay là phủ Trấn Biên, nằm ở phần tây bắc tỉnh Nghệ An nhà Nguyễn, trước thuộc đất xứ Mang Hổ nước Ai Lao, gồm 4 huyện: Xa Hổ, Xầm Tộ (nay là Xamtay, hay còn gọi là Xầm Tơ tỉnh Hủa Phăn) vốn là Hổ Phân Xầm Tộ, Mang Lan (Mường Lan) vốn là Hổ Phân Mang Lan, Mang Soạn vốn là Hổ Phân Mang Soạn. Phần phía Bắc Hủa Phăn là phủ Trấn Man thuộc Thanh Hóa thời nhà Nguyễn, được chuyển từ phủ Trấn Biên tỉnh Nghệ An sang năm Minh Mạng thứ 9 (1829), gồm 3 huyện: Trình Cố (tức Xiềng Kho, hay Xiengkhor của Hủa Phăn, trước đó có tên là châu Trình Cụ, cuối thời Lê được nhập thêm châu Mã Nam (Nam sông Mã) từ xứ Hưng Hóa (Sơn La ngày nay) vào), Xầm Nưa hay Sam Neua (châu Xầm Nưa nhà Lê), Man Duy (tức châu Sơn Thôi nhà Lê hay mường Man Xôi đầu nhà Nguyễn, nay là Mường Xon tỉnh Hủa Phăn).

Các vua của Thân vương quốc Phuan (?–1899) 
 Kham Sanh (1651–1688, Thống đốc Xiengkhuang của Lan Xang) 
 Kam Lan (1688–1700, con của Kham Sanh) 
 Kham Sattha (1723–1751, cháu trai của Kam Lan, phiên thuộc quốc của Đại Việt, Luang Phrabang và Viêng Chăn) 
 Ong Lo (1751–1779) 
 Somphou (1779–1803) 
 Chao Noi (Southaka Souvanna Koumar, Chiêu Nội (昭內), 1803–1831, cháu trai của Somphou, bị Minh Mạng giết) 
 Vua Minh Mạng, Cho lập phủ Trấn Ninh của Đại Nam (1832–1848) Sáp nhập Lào vào Việt Nam. 
 Chao Po (1848–1865, con của Chao Noi, phụ thuộc quốc của Xiêm và Đại Nam) 
 Chao Ung (1866–1876, con của Chao Noi) 
 Khanti (1876–1880, con của Chao Ung, phụ thuộc quốc của Xiêm) 
 Kham Ngon (1880–1899)

Tham khảo

Xem thêm 
 Đại Việt sử ký toàn thư
 Việt Nam sử lược
 History of Laos (Lịch sử Lào) của M.L. Manich (bản pdf tiếng Anh) 

Cựu quốc gia châu Á
Quốc gia cổ trong lịch sử Lào
Lịch sử Việt Nam
Lịch sử Thái Lan
Xứ Bảo hộ Lào
Lịch sử Lào
Cựu quốc gia trong lịch sử Việt Nam
Cựu quốc gia trong lịch sử Thái Lan
Cựu thân vương quốc