Quần thể sưa cổ thụ Tam Kỳ

Quần thể sưa cổ thụ Tam Kỳ là nhóm cây giáng hương (giáng hương Ấn; tên thường gọi ở địa phương: sưa vàng; danh pháp khoa học: Pterocarpus indicus), phân bố tập trung tại làng sinh thái Hương Trà, phường Hòa Hương, Tam Kỳ, Quảng Nam, Việt Nam. Nhóm 9 cây cổ thụ trong quần thể được Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam công nhận là Cây di sản Việt Nam (năm 2024).

Khu vực làng Hương Trà có một dải cây lâu năm trên nền cồn cát bồi tụ ven sông (sông Tam Kỳ). Tuyến cây tạo bóng mát trên đường làng và thường gắn với hoạt động tham quan vào mùa hoa.

Vị trí và cấu phần 
Cụm cây di sản tập trung ở làng sinh thái Hương Trà (phường Hòa Hương), trên tuyến đường làng dọc bờ sông Tam Kỳ. Tuyến này gắn với hệ thống đê/đường ven sông của làng, với hàng cây được trồng dọc tuyến để tạo bóng mát và giữ bờ. Dải tán cây đan xen tạo thành một đường cây liên tục và là điểm nhận diện cảnh quan của không gian làng ven sông trong mùa hoa.

Đặc điểm sinh học và quy mô quần thể 
Loài cây tại Hương Trà được gọi là sưa vàng, đồng thời được ghi nhận với tên giáng hương Ấn và tên khoa học Pterocarpus indicus. Trong mô tả phổ biến, cây trưởng thành có thể cao từ 15 đến 25 m; hoa màu vàng, hương nhẹ; thân cây được nêu là có thể dùng cho đồ gia dụng và sản phẩm mỹ nghệ.

Tại làng Hương Trà có "hơn 50 cây" với tuổi đời hơn 100 năm; trong đó có nhóm cây cổ thụ được khảo sát về hình thái và kích thước, gồm cả thông số chu vi gốc và chiều cao của cây lớn tuổi nhất (chu vi gốc 2,7 m; cao 9,2 m). Nhóm 9 cây được công nhận di sản được nêu có chiều cao trung bình trên 8 m, với một số đặc điểm thân và tán như cành lá rậm, thân có gân sần, rêu phong và u bướu.

Mùa hoa được ghi nhận vào cuối tháng 3 và đầu tháng 4; hoa tồn tại từ vài ngày đến khoảng một tuần trước khi rụng, và có thể nở theo từng đợt tại các tuyến đường ở Tam Kỳ trong giai đoạn chuyển mùa.

Chức năng phòng hộ và tập quán nhân giống 
Việc trồng sưa vàng dọc triền sông được gắn với nhu cầu giữ bờ và hạn chế xói lở, đồng thời hình thành tuyến đường cây dọc đê/đường ven sông của làng.

Cách nhân giống và chăm sóc được ghi nhận theo hướng tận dụng cành nhánh: tỉa nhánh trước mùa mưa bão (khoảng từ tháng 9), sau đó dùng nhánh cắt tỉa để trồng bổ sung trên đường làng và quanh nhà nhằm duy trì hàng cây và giảm nguy cơ gãy đổ do gió mạnh. Việc duy trì đường cây được nêu như một phần của không gian sinh thái làng ven sông, gắn với bóng mát, tán cây liên tục và mùa hoa theo năm.

Công nhận Cây di sản Việt Nam 
Trong 12 cây sưa vàng được khảo sát tại làng sinh thái Hương Trà, 9 cây được công nhận là Cây di sản Việt Nam; 3 cây còn lại được nêu là không đạt tiêu chí về độ lớn. Hội đồng Cây di sản Việt Nam được nêu là họp xét duyệt hồ sơ ngày 28/2/2024; nhóm 12 cây đăng ký được ghi nhận có độ tuổi hơn 100 năm, cây lớn nhất hơn 150 năm.

Khung tiêu chí phổ biến của "cây di sản" được nêu gồm cây trồng đang sống trên 100 năm hoặc cây tự nhiên trên 200 năm, kèm một hoặc một số giá trị về cảnh quan, môi trường, khoa học, văn hóa hoặc lịch sử; đề xuất do cộng đồng và chủ sở hữu thực hiện, sau đó được xem xét, công nhận và khuyến nghị bảo tồn. Lễ công bố quyết định và đón bằng công nhận đối với quần thể 9 cây được tổ chức tại không gian Vườn cừa (Hương Trà) vào ngày 5/4/2024.

Vai trò trong cảnh quan đô thị và du lịch 
Quần thể cây di sản được đặt trong bối cảnh hệ thống cây sưa vàng tại Tam Kỳ, với thống kê trên 2.000 cây và tỷ lệ hơn 10% tổng số cây xanh đô thị theo mô tả trong các bài viết năm 2024. Thành phố được nêu có chủ trương bảo tồn và mở rộng diện tích trồng sưa từ năm 2010, đồng thời quảng bá hình ảnh "thành phố hoa vàng".

Tuyến cây ở Hương Trà thường gắn với hoạt động tham quan theo mùa. Mùa hoa (cuối tháng 3 đến đầu tháng 4) được nêu là giai đoạn tập trung hoạt động ngắm hoa và chụp ảnh; lễ hội "Tam Kỳ - Mùa hoa sưa" năm 2024 được nêu có chủ đề gắn với Hương Trà và khai mạc ngày 5/4, với các hoạt động nhấn vào trải nghiệm không gian làng, nhà vườn và ẩm thực địa phương.

Tham khảo 

Cây di sản Việt Nam
Tam Kỳ
Du lịch Quảng Nam
Cây cổ thụ