Họ Huyền sâm

Họ Huyền sâm (danh pháp khoa học: Scrophulariaceae) là một họ thực vật. Trong một số tài liệu về thực vật bằng tiếng Việt, họ này trước đây gọi là họ Mõm sói/chó hoặc họ hoa Mõm sói/chó, tuy nhiên các tên gọi này hiện nay không thể coi là chính xác được nữa, do loài hoa mõm sói (Antirrhinum majus) và toàn bộ chi chứa loài này là chi Antirrhinum đã được APG chuyển sang họ Mã đề (Plantaginaceae). Trong khi đó, chi điển hình của họ này là Scrophularia L., cho dù họ này được hiểu theo nghĩa hẹp (sensu stricto) hay nghĩa rộng (sensu lato) đều không thay đổi, không phụ thuộc vào hệ thống phân loại mới hay cũ. Đây là lý do tại sao Wikipedia tiếng Việt tạm thời chọn huyền sâm (Scrophularia bucrgeriana Miq.), một loài cây được biết khá nhiều tại Việt Nam như là một loài cây thuốc trong Đông y làm tên gọi cho họ này, mặc dù chưa thấy tài liệu nào ngoài Wikipedia gọi như vậy, ngoại trừ việc dịch thẳng các từ figwort / fig-wort từ tiếng Anh sang.

Trong quá khứ họ này được coi là chứa khoảng 275 chi và trên 5.000 loài, nhưng định nghĩa của nó đã được thay đổi đáng kể kể từ khi hàng loạt các nghiên cứu phát sinh loài ở mức phân tử đã chỉ ra rằng định nghĩa truyền thống là cực kỳ cận ngành. Nhiều chi gần đây đã được chuyển sang các họ khác trong phạm vi bộ Hoa môi (Lamiales), bao gồm một số họ mới (Olmstead và những người khác, năm 2001; hay Olmstead năm 2003). Các họ khác trong bộ Hoa môi cũng có định nghĩa được mở rộng để thích hợp với các chi được chuyển từ họ Scrophulariacae nghĩa rộng sang. Các thành viên trong họ Scrophulariaceae phân bổ rộng khắp thế giới, với đa số được tìm thấy ở vùng ôn đới, bao gồm cả các khu vực miền núi thuộc vùng nhiệt đới.

Họ này chủ yếu là cây thân thảo, ít thây cây thân gỗ hay cây bụi, với hoa không có quy luật. Ước tính hiện nay có khoảng 1.700 loài thuộc 56-65 chi được coi là thuộc về họ này (APG II, cập nhật tháng 12 năm 2005). Nó bao gồm một số loài cây thuốc, trong số đó có:
 Leptandra
 Rehmannia, Địa hoàng Trung Hoa, sử dụng trong y học cổ truyền Trung Quốc
 Scrophularia, Huyền sâm
 Verbascum, Hoa phổi

Các chi 
 Agalinis Raf. – giả Địa hoàng
 Alectra Thunb.- Hắc sóc
 Alonsoa Ruiz & Pav.
 Aureolaria Raf. – giả Địa hoàng
 Brachystigma Pennell – Địa hoàng sa mạc
 Buchnera L. -- Hắc thảo
 Buddleja—Bọ chó
 Capraria L.
 Dasistoma Raf.
 Diplacus Nutt.
 Gerardia
 Hemianthus Nutt. -- Trân châu (hay bị viết sai thành chân trâu/chân châu/trân trâu)
 Ilysanthes
 Lendneria Minod
 Leptandra
 Leucospora Nutt.
 Macranthera Nutt.
 Mimetanthe Greene
 Rehmannia Libosch. -- Sinh địa (thục địa), địa hoàng
 Schwalbea L.
 Scrophularia L. – Huyền sâm
 Seymeria Pursh
 Striga Lour. -- Cỏ ma ký sinh
 Tomanthera
 Torenia L. -- Tô liên, cỏ hồ điệp
 Verbascum L. -- Hoa phổi
và còn nhiều nữa.

Các chi đã chuyển 
Các chi sau đây, theo truyền thống được đặt trong họ Scrophulariaceae, hiện nay đã được Angiosperm Phylogeny Group chuyển sang các họ khác, dựa trên các chứng cứ di truyền học:

Calceolariaceae 
 Calceolaria
 Jovellana
 Porodittia

Họ Lệ dương/Cỏ chổi - Orobanchaceae 
 Bartsia
 Bellardia
 Castilleja
 Cordylanthus
 Euphrasia
 Melampyrum
 Odontites
 Orobanche
 Orthocarpus
 Parentucellia
 Pedicularis
 Rhinanthus
 Triphysaria

Họ Hông - Paulowniaceae 
 Paulownia - Hông, bao (bào, phao, pháo) đồng

Họ Thấu cốt thảo - Phrymaceae 
 Glossostigma
 Mazus
 Mimulus

Họ Mã đề - Plantaginaceae 
 Amphianthus
 Angelonia
 Antirrhinum
 Bacopa
 Besseya
 Chaenorrhinum
 Chelone
 Chionophila
 Collinsia
 Cymbalaria
 Digitalis - Mao địa hoàng
 Dopatrium
 Epixiphium
 Galvezia
 Gambelia
 Gratiola
 Hebe
 Holmgrenanthe
 Howelliella
 Keckiella
 Kickxia
 Lagotis
 Leucophyllum
 Limnophila
 Limosella
 Linaria
 Lindernia
 Lophospermum
 Mabrya
 Maurandella
 Maurandya
 Mecardonia
 Micranthemum
 Misopates
 Mohavea
 Nemesia
 Neogaerrhinum
 Nothochelone
 Nuttallanthus
 Penstemon
 Pseudorontium
 Russelia
 Sairocarpus
 Schistophragma
 Scoparia
 Stemodia
 Synthyris
 Tonella
 Veronica
 Veronicastrum

Tham khảo 

 Olmstead, R. G., dePamphilis, C. W., Wolfe, A. D., Young, N. D., Elisons, W. J. & Reeves P. A. (2001). "Disintegration of the Scrophulariaceae". Tạp chí Thực vật học Hoa Kỳ (American Journal of Botany) số 88: các trang 348-361. - trực tuyến tại đây .
 Olmstead, R. G., "Whatever happened to the Scrophulariaceae?", tạp chí Fremontia, số 30, trang 13-22 năm 2003 - trực tuyến tại đây .
 Oxelman, B.; Kornhall, P.; Olmstead, R.G.; Bremer, B., Further disintegration of the Scrophulariaceae, tạp chí Taxon, số 54, các trang 411-425, năm 2005

Liên kết ngoài 

 Danh sách Kew về họ Scrophulariaceae 

Huyền sâm, họ