Hiếu ăn thịt thân

Hiếu ăn thịt thân (chữ Hán: ; pinyin: ; Hán-Việt: cát cổ liệu thân, có thể dịch "cắt thịt đùi để chữa bệnh cho cha mẹ") là tên mô tả cho một mô-típ hiếu hạnh trong văn hóa Trung Hoa và các vùng chịu ảnh hưởng, trong đó người con (hoặc con dâu) tự cắt một phần thịt ở đùi () để nấu cho cha mẹ/người thân dùng, với mục đích được hiểu là phụng dưỡng hoặc làm "thuốc dẫn" chữa bệnh. Trong nhiều khảo cứu, mô-típ này thường được xem như một "tích hiếu" vận hành trong văn bản khuyến thiện và diễn ngôn đạo đức hơn là mô tả một biện pháp trị liệu có thể kiểm chứng theo tiêu chuẩn y học hiện đại.

Trong Phật giáo Đông Á, các câu chuyện "cắt và dâng thịt" xuất hiện trong một số bản kể truyện tiền thân (Jātaka) được bản địa hóa ở Trung Quốc, đặc biệt trong các tư liệu liên quan đến chủ đề "báo ân" (). Cách đặt truyện trong khung công đức/báo ân cũng phản ánh quá trình dung hợp giữa diễn ngôn Phật giáo và các giá trị hiếu đạo địa phương, đồng thời cho thấy mô-típ có đời sống rộng hơn phạm vi "Đông Á", nhưng được diễn giải khác nhau theo bối cảnh tiếp nhận.

Tên gọi và thuật ngữ 
Trong tiếng Hán, các cách nói thường gặp gồm Cát cổ liệu thân () và Cát cổ phụng thân (); một số nguồn còn dùng Cát cổ y thân (). Trong tiếng Việt, "hiếu ăn thịt thân" là tên mô tả; "cát cổ liệu thân" là cách đọc Hán-Việt tương ứng với tự dạng chữ Hán.

Thuật ngữ "ngu hiếu" (chữ Hán: ; pinyin: ) thường dùng để chỉ các thực hành hiếu đạo mù quáng/cực đoan; từ điển của Bộ Giáo dục Đài Loan nêu Hiếu ăn thịt thân như một ví dụ liên quan.

Bối cảnh văn bản và mức độ phổ biến 
Các ghi chép nêu gương hiếu hạnh (chẳng hạn trong phương chí thời Minh–Thanh) thường mang tính quy phạm và chịu ảnh hưởng mục đích khuyến thiện, do đó không nhất thiết phản ánh trực tiếp mức độ phổ biến của hành vi trong đời sống. Vì vậy, một số khảo cứu về lịch sử tôn giáo và văn hóa thân thể phân biệt giữa "mô-típ văn bản" và "thực hành ngoài đời", đồng thời xem các câu chuyện "cắt thịt đùi" như một diễn ngôn đạo đức được tái sản xuất theo nhiều bối cảnh lịch sử.

Trong Phật giáo Đông Á

"Báo ân" và các tư liệu Đôn Hoàng 

Trong truyền thống Phật giáo Đông Á, mô-típ tự tổn hại thân thể để báo hiếu đôi khi được đặt trong khung "báo ân". Cơ sở dữ liệu của International Dunhuang Project mô tả một bức tranh lụa từ Đôn Hoàng là "biến tướng" minh họa Đại phương tiện Phật báo ân kinh (), đồng thời ghi nhận rằng khái niệm "báo ân" trong kinh được diễn giải theo hướng phù hợp với hệ giá trị hiếu đạo tại Trung Quốc. Smarthistory giới thiệu nhóm tư liệu hội họa/bản thảo từ hang số 17 tại Hang Mạc Cao (Mogao), trong đó có tác phẩm gắn với "Baoen Sutra" và thường được định niên đại đầu thế kỷ 9.

Theo mô tả của Bảo tàng Anh, một bức tranh cùng nhóm tư liệu này có các cảnh bên minh họa truyện hoàng tử Sujāti trong Báo ân kinh và được coi là một trong nhiều truyện Jātaka về các tiền thân của Thích-ca Mâu-ni.

Truyện Sujāti và các truyện Jātaka hiếu dưỡng liên quan 
Một nghiên cứu về truyện tiền thân Sujāti Jātaka trong Phật giáo Trung Quốc trung đại ghi nhận rằng các biểu đạt văn bản và hình ảnh có mô tả một cậu bé "cắt và dâng thịt" cho cha mẹ đang đói, từ đó đặt ra các vấn đề văn hóa–xã hội liên quan đến thân thể và quan hệ cha mẹ–con cái trong bối cảnh địa phương. Ở tầng nghĩa này, câu chuyện thường được đặt trong diễn ngôn công đức/báo ân hơn là một chỉ dẫn trị liệu.

Ngoài Sujāti, một truyện Jātaka khác thường được nhắc đến trong chủ đề "hiếu dưỡng" là "Sāma/Śyāma-jātaka" (Sama Jataka), kể về người con chăm sóc cha mẹ mù và bị vua bắn nhầm khi đi lấy nước; truyện này không đồng nhất với mô-típ "cắt thịt đùi".

Trong các ghi chép đạo đức và khuyến thiện 
Trong các văn bản khuyến thiện, "cắt thịt chữa thân" thường vận hành như "tích hiếu" nhằm nhấn mạnh khuôn mẫu đạo đức, thay vì mô tả cơ chế trị liệu cụ thể. Một luận văn nghiên cứu theo hướng lịch sử xã hội về hiện tượng  từ thời Tùy–Đường cho thấy chủ đề này cũng được tiếp cận như một hiện tượng xã hội gắn với những biến chuyển của diễn ngôn hiếu đạo qua các thời kỳ.

Tiếp nhận và tranh luận trong lịch sử 
Trong lịch sử diễn giải Nho giáo, mô-típ Hiếu ăn thịt thân thường gây tranh luận vì đặt hai mệnh đề đạo đức vào thế căng thẳng: một mặt, nhấn mạnh nghĩa vụ hiếu thảo và mục tiêu "cứu thân/hiếu dưỡng"; mặt khác, nhấn mạnh nguyên tắc "bảo toàn thân thể" (giữ gìn thân thể do cha mẹ sinh dưỡng) như nền tảng của hiếu. Nghiên cứu của Khâu Trọng Lân () ghi nhận rằng từ thời Đường trở đi, "cắt thịt làm thuốc" trở thành chủ đề được bàn luận trong giới Nho học về ranh giới giữa động cơ hiếu đạo và chuẩn mực tiết chế theo lễ, cũng như hệ quả xã hội của việc coi đây là chuẩn mực nêu gương.

Một hướng phê phán sớm trong văn mạch Nho học thường được gắn với Hàn Dũ (), người bị cho là phản đối việc tôn vinh các hành vi tự gây tổn hại thân thể dưới danh nghĩa hiếu hạnh, coi đây là biểu hiện dễ đẩy hiếu đạo sang cực đoan nếu được "khuyến khích đại chúng". Ở các giai đoạn sau, tranh luận không chỉ nằm ở bình diện luân lý, mà còn liên hệ tới thực tiễn xã hội: các bản ghi trong phương chí, truyện khuyến thiện hoặc các hồ sơ "tuyên dương" có thể làm gia tăng "động lực noi theo", trong khi bản thân văn bản nêu gương không nhất thiết phản ánh mức độ phổ biến của hành vi trong đời sống.

Trong truyền thống Tân Nho học thời Tống và về sau, một số tác giả được dẫn trong nghiên cứu hiện đại cho thấy cách tiếp cận "phân đôi": thừa nhận động cơ hiếu (tình cảm, thành ý) có thể được xem là đáng ghi nhận, nhưng vẫn dè dặt với việc lấy hành vi tự tổn hại thân thể làm mẫu hình phổ quát, nhấn mạnh yêu cầu "đắc trung/đúng lễ" khi diễn giải hiếu đạo (tức không vì cứu chữa mà phá vỡ nguyên tắc tiết chế). Cách diễn giải kiểu này thường được thảo luận gắn với các nhà Nho thời Tống như Chu Hi () và Chân Đức Tú () trong một số tổng thuật/khảo cứu về thực hành hiếu đạo và cơ chế hóa hiếu hạnh trong lịch sử.

Cùng với tranh luận của giới Nho học, thái độ xã hội và chính sách chính thức đối với mô-típ/"thực hành" nói trên cũng được ghi nhận là thay đổi theo thời kỳ: hiện tượng được đánh giá cao hơn trong một số giai đoạn Đường–Tống, nhưng không nhất quán ở các giai đoạn sau (như Ngũ Đại, Nguyên, Minh, Thanh). Bất chấp định hướng của trung ương, cách nhìn của quan lại địa phương đôi khi có thể khác nhau, tùy bối cảnh cai trị và kỳ vọng xã hội ở từng địa phương.

"Ngu hiếu" và nguyên tắc "bảo toàn thân thể" 
Một câu mở đầu thường được trích trong Hiếu kinh () là: , pinyin: ; tạm dịch: "Thân thể, tóc và da là do cha mẹ ban cho, không dám làm tổn hại"), nhấn mạnh bổn phận giữ gìn thân thể như điểm khởi đầu của hiếu đạo. Từ góc nhìn này, các hành vi tự gây tổn hại thân thể (dù với mục đích "cứu thân") có thể bị xem là đi ngược nguyên tắc "bất cảm hủy thương", và được xếp vào phạm trù "ngu hiếu" () trong một số cách diễn giải.

Dè dặt của nhà nước đối với các cực đoan hiếu hạnh 
Trong chế độ quân chủ Trung Hoa, việc khuyến khích các giá trị như hiếu đạo và "tiết hạnh" đôi khi gắn với cơ chế tuyên dương chính thức (chẳng hạn hệ thống khen thưởng tiết hạnh tinh biểu  ()), nhưng cũng tồn tại quan điểm rằng các hành vi bị xem là vượt quá "trung dung" có thể tạo hệ quả xã hội tiêu cực nếu cổ vũ rộng rãi. Một bài viết tổng thuật về văn hóa pháp lý truyền thống (nguồn gốc từ Quang Minh nhật báo) nêu rằng trong triều Thanh, có các chủ trương đặt "giới hạn" đối với việc đưa những tích bị xem là cực đoan (ví dụ cắt thịt đùi chữa cha mẹ () và nằm trên băng cầu cá chép ()) vào diện "tinh biểu", với lý do lo ngại việc nêu gương sẽ khiến người khác bắt chước theo hướng "ngu hiếu".

Nguồn này cũng ghi nhận rằng, trong một số trường hợp cụ thể, triều đình có thể xử lý theo hướng ngoại lệ ở cấp hoàng đế, nhưng thường kèm theo thông điệp hạn chế tính "khuyến khích đại chúng", nhằm tránh việc các chuẩn mực đạo đức bị đẩy sang cực đoan.

Liên hệ với Nhị thập tứ hiếu 
Tân Kinh Báo () nêu rằng trong bộ truyện Nhị thập tứ hiếu () lưu hành phổ biến, không có tích Cát cổ phụng mẫu (). Tuy nhiên, một bài viết của Bành phái tân văn (; thường được biết đến với tên tiếng Anh The Paper) cho biết trong một nhóm tư liệu được gọi là "hai mươi bốn gương hiếu thảo bằng phù điêu gạch" () có tích Cát cổ phụng thân (), đồng thời nói rằng tích này "không có" trong bản Nhị thập tứ hiếu của Quách Cư Nghiệp () theo cách gọi của bài viết đó. Do tồn tại các cách gọi và tư liệu khác nhau, khi liên hệ mô-típ này với Nhị thập tứ hiếu cần nêu rõ đang nói theo bản tuyển chọn hay loại tư liệu nào.

Xem thêm 
 Hiếu
 Hiếu kinh
 Nhị thập tứ hiếu
 Jātaka

Tham khảo 

Nho giáo
Đạo đức học Nho giáo
Phật giáo Trung Quốc
Văn hóa Trung Hoa
Đạo đức
Cực đoan