Phép tắc bàn ăn

Phép tắc trên bàn ăn (Table manners) hay còn gọi là Quy tắc ứng xử trên bàn ăn là những phong tục xã hội cộng đồng hoặc nghi thức chung được sử dụng khi người ta cư xử trong lúc ăn uống ở bối cảnh dùng chung bữa hoặc khi ăn chung với nhau, nhất là khi tham dự các bữa tiệc, mâm cỗ đông người hoặc khi làm khách được chủ nhà mời dùng bữa. Mặc dù các nền văn hóa khác nhau đã định ra các nghi thức ăn uống khác nhau, nhưng nhìn chung các quy tắc đều theo đuổi những mục tiêu tương tự như hướng đến vệ sinh sạch sẽ, hành xử phải phép, sự cân nhắc cho những thực khách khác và sự đoàn kết của nhóm chia sẻ bữa ăn. Mỗi cuộc tụ họp có thể khác nhau về mức độ nghiêm ngặt mà các phong tục, quy ước này được yêu cầu tuân thủ. Việc san sẻ thức ăn khi có mặt những người khác nhằm thỏa mục đích duy trì sự sống và tính cộng đồng. Bộ não con người nhạy cảm với những sai lệch so với thói quen, vì vậy để "hòa nhập", mỗi người đều được dạy dỗ ngay từ khi còn rất nhỏ (trẻ sơ sinh bắt đầu học lịch trình bữa ăn và nhai trong quá trình cai sữa), để tuân theo phép tắc bàn ăn của một nhóm cụ thể. Đối với những người không cư xử phù hợp, hình phạt chính của xã hội là sự loại trừ xã hội, một sự từ chối, ghẻ lạnh có lẽ được cảm nhận sâu sắc nhất xung quanh bàn ăn.

Đại cương
Trong đời sống xã hội, các bữa ăn chung thường được tổ chức để ăn mừng hoặc chia sẻ cảm thông về các sự kiện quan trọng trong cuộc đời một con người như đám cưới, sinh nhật, mừng thành đạt, thăng tiến sự nghiệp, chiêu đãi mừng công, ăn mừng thành tích, ăn cỗ đám tang. Các khuôn mẫu phép tắc bàn ăn đã được ước định ra để giúp mọi người định hướng cách hành xử phù hợp trong những dịp mà đôi khi đầy căng thẳng này. Các bữa ăn chung có thể trợ lực củng cố một nhóm xã hội và duy trì sự gắn kết của nhóm đó. Vào thời Victoria ở Anh, các phép tắc là "rào cản mà xã hội dựng lên xung quanh chính nó, một tấm khiên chống lại sự xâm nhập của những kẻ xấc xược, không đúng mực và thô tục". Thói quen ăn uống có thể được sử dụng như sự thể hiện đẳng cấp xã hội, ví dụ về vai trò này đã được thể hiện qua các món trứng cá muối, rượu sâm panh, phô mai dê trong tầng lớp thượng lưu. Nhu cầu ăn uống và mong muốn chia sẻ thức ăn nằm ở gốc rễ của hành vi con người, do đó phép tắc bàn ăn đã được lập luận là lâu đời như chính sự xuất hiện của nhân loại, và hiện diện trong bất kỳ xã hội hiện đại nào. Các nghi thức ăn uống có thể khá giáo điều cổ hủ cố chấp, mặc dù sự tiến triển của quy ước bàn ăn chủ yếu được dẫn dắt bởi các lý do thực tế đối với hầu hết các nghi thức đó, bao gồm sự gọn gàng, sạch sẽ và không gây tiếng ồn, tránh làm phiền và ảnh hưởng đến người khác, nhất là người lạ. Ví dụ, ăn mì Ý bằng tay trần, điều không hiếm gặp ở Ý vào thế kỷ XIX, ngày nay là không thể chấp nhận được. Không chỉ bản thân các bữa ăn, mà lịch trình của chúng (như trình tự bữa ăn sáng-bữa ăn trưa-bữa ăn tối với lệnh cấm ăn vặt điển hình xen giữa) cũng được kiểm soát chặt chẽ, có lẽ bắt nguồn từ những bữa ăn được tổ chức khi những người săn bắt và hái lượm cổ đại mang thức ăn về để chia sẻ từ những chuyến đi của họ.

Giáo dục 

Phép tắc trên bàn ăn được duy trì thông qua sự dạy dỗ, bảo ban, chỉ vẽ cho con người ta khu còn nhỏ. Thay vì để trẻ con tự do ăn uống, thì gia đình sẽ dạy dỗ chúng phép tắc khi ăn. Vai trò đáng chú ý trong việc lan truyền các phép tắc bàn ăn đã được thể hiện rõ dưới triều đình của Louis XIV (và được các nước châu Âu bắt chước), nơi việc giành được quyền lực đòi hỏi phải ở gần chính nhà vua, chiến công này đòi hỏi cùng với các kỹ năng giao tiếp khác, phải có phép tắc bàn ăn lịch thiệp để không vô ý xúc phạm người khác. Khi tầng lớp tư sản giành được quyền tiếp cận triều đình, các cuốn sách về nghi thức bàn ăn đã được xuất bản để giúp họ bắt kịp thời cuộc, ví như cuốn sách cẩm nang Nouveau traité de la civilité qui se pratique en France parmi les honnestes gens của Antoine de Courtin ("Hiệp ước Mới về Phép lịch sự Được Thực hành ở Pháp Trong Số Những Người Trung thực", năm 1672). Bên cạnh đó, Giáo hội Pháp bắt đầu dạy cách cư xử tốt trong các trường học của mình và xuất bản sách giáo khoa về chủ đề này. Sau thế kỷ XVI, sự lan truyền của phép tắc bàn ăn được hỗ trợ bởi sự ra đời của thiết chế giáo dục ngay từ "thời thơ ấu", nơi việc đưa trẻ em vào thế giới người lớn bị trì hoãn và thay thế bằng một khóa học cấp tốc về phép lịch sự bao gồm việc dạy các phép tắc bàn ăn bắt đầu từ khi còn nhỏ. Có một phần về nghi thức bàn ăn trong Sách Huấn ca thứ kinh, có niên đại khoảng 200-175 trước Công nguyên. Khi ăn theo quy tắc phù hợp, chúng ta không chỉ thanh lịch trong trải nghiệm ăn uống mà còn giúp người bên cạnh dễ chịu.

Hoàn thiện  

Phép tắc bàn ăn thay đổi và hoàn thiện theo thời gian, nhưng diễn ra khá chậm rãi. Một trong những mục đích của bất kỳ nghi thức nào là sự trường tồn, vì vậy sự hoàn thiện của các phép tắc diễn ra dần dần và nghịch lại sự không sẵn lòng của hầu hết những thực khách khi họ phải tuân thủ theo quá nhiều lễ nghi rườm rà, kiểu cách. Những thói quen hành xử mới thường được giới tinh hoa phát minh ra để thể hiện sự lịch thiệp, tinh tế, đẳng cấp quý phái sang trọng trong nội bộ giới quyền quý, và phải mất hàng thập kỷ và đôi khi hàng thế kỷ trước khi được công chùng chấp nhận rộng rãi. Ví dụ, việc đưa bộ nĩa vào nghi thức bàn ăn phương Tây đã mất 800 năm, từ lần đầu tiên được đề cập như một điều mới lạ trong tài liệu thế kỷ XI đến khi được áp dụng phổ biến như một đức tính giá trị phải chăng của hành vi văn minh lịch sự. Trong thế giới phương Tây, một sự thay đổi lớn đã xảy ra trong thời kỳ Phục hưng, khi ý nghĩa cụm từ "lễ độ" (Courtesy - ngụ ý các quý tộc hòa mình trong triều đình) được đổi thành "lịch thiệp" (Civility), áp dụng cho tất cả mọi người. Trong quá trình đó, việc tự tiện phô bày những phản xạ bản năng cơ thể khi ăn uống, từ ợ hơi, xì mũi đến khạc nhổ và thậm chí cả việc chỉ nhắc đến chúng thôi cũng đã trở nên bất lịch sự, các "bức tường" được dựng lên xung quanh những người cùng ăn, những người bắt đầu sử dụng dụng cụ riêng cho mỗi người khi dùng bữa, tránh đụng chạm vào ngay cả thức ăn của chính họ bằng ngón tay, và áp dụng các tư thế cơ thể gọn gàng giảm thiểu sự va chạm, cọ xát với người ngồi cạnh.

Quy tắc chung
Thái độ, cử chỉ, cách ăn uống trong bữa ăn là chìa khóa để luôn có ấn tượng tốt với bạn bè, đồng nghiệp, khách hàng. Một số quy tắc lịch sự khi dùng bữa là quy tắc tối thiểu khi ăn để trở thành người lịch sự. Nắm rõ vị trí đặt bát đĩa, cách sử dụng khăn hay quy tắc dùng bộ dao, dĩa trên bàn tiệc sẽ giúp bạn trở thành người tinh tế, lịch thiệp.

 Chú ý tư thế trên bàn ăn. Mọi người sẽ cảm thấy khó chịu nếu trong suốt bữa ăn, có người chỉ cúi gập đầu, ngồi xiên xẹo, chúi đầu vào bát, đĩa, tay găp lia lịa. Tư thế chuẩn mực trong một bữa ăn là giữ cho lưng thẳng, tay đặt trên bàn, đầu giữ ngang tầm mắt.
 Không bắt đầu ăn nếu như chủ nhân bữa tiệc chưa bắt đầu. Dù có đói đến mấy thì cũng không nên mất lịch sự ngồi vào bàn mà chủ nhà hoặc chủ nhân bữa tiệc chưa ngồi xuống.
 Khi ăn, nên giữ dao kéo, đũa thìa, gần với miệng nhất. Đừng di chuyển tay quá rộng sang hai bên vì nó có thể chạm vào người bên cạnh, hoặc làm đổ thứ gì đó trên bàn. Nguyên tắc chung là chuyển đồ ăn sang bên phải, nguồn gốc của quy ước này là do hầu hết mọi người thích cầm đĩa bằng tay trái, cho phép họ tự phục vụ bằng tay phải. Ghi nhớ quy tắc "BMW" là viết tắt của bread-meal-water (bánh mì, bữa ăn và nước). Theo đó, bên trái bàn ăn là các đĩa đặt bánh mì và bơ, bữa ăn chính ở giữa và ly nước luôn đặt bên phải. 
 Bẻ bánh mì bằng tay, không được dùng dao để cắt ổ bánh mì trong bữa tối. Nên bẻ đôi chiếc bánh, xé từng miếng một và phết bơ khi đã sẵn sàng ăn.
 Ngậm miệng khi nhai, cắn những miệng nhỏ và nhai một cách chậm rãi, không phát ra tiếng động là quy tắc bắt buộc trên bàn ăn. Nếu đang ăn một miếng thịt vừa nấu, ăn đến đâu cắt đến đó sẽ giúp phần còn lại ấm, việc dừng lại cắt thức ăn trong bữa sẽ cho bạn thời gian tương tác với người xung quanh nhiều hơn.
 Đừng nói với cái miệng nhồm nhoàm thức ăn, đây là phép lịch sự tối thiểu trên bàn ăn vì nó không chỉ làm người khác khó chịu mà còn có thể bị nghẹn vì vừa ăn vừa nói.
 Không chép miệng, gây tiếng động khi ăn. Nếu đang trong bữa ăn, việc bạn chép miệng sẽ khiến người ta hiểu rằng thực khách không hài lòng về các món ăn, hoặc khó chịu với cách phục vụ.
 Khi ăn mỳ, thực khách có thể dùng dao để cắt bớt cho sợi mỳ đỡ dài trước khi ăn, thay vì cứ chúi đầu hoặc mút lên tạo tiếng kêu.
 Ăn với một tốc độ ổn định. Bữa ăn không phải là một cuộc đua, không cần phải ăn nhanh đua theo ai đó. Ăn từ từ sẽ tốt hơn cho dạ dày, cũng sẽ dễ no hơn và ăn ít hơn.
 Nếu đang uống trà hoặc cà phê, không nên sử dụng thìa, vì nó chỉ dùng để khuấy đường. 
 Sau khi ngồi, khăn ăn có thể được gấp đôi hoặc đặt thẳng lên đùi, tùy kích cỡ. Còn trong trường hợp thực khách cần phải rời khỏi bàn vì một lý do nào đó, hãy đặt khăn ăn lên ghế như một tín hiệu bản thân sẽ quay lại. 
 Không đeo khăn lên quanh cổ. Không dùng khăn ăn thay khăn giấy. Khăn ăn chỉ nên sử dụng để lau miệng, còn nếu muốn xì mũi hãy xin phép vào phòng tắm để sử dụng loại giấy chuyên dụng.
 Nếu chờ ăn tiếp thì hãy để dao đặt lên đầu đĩa, dĩa đặt ngang ở giữa đĩa. Còn nếu muốn thể hiện đã ăn xong, hãy đặt dĩa và dao song song trên đĩa để người phục vụ biết và có thể dọn dẹp.
 Nếu cần phải rời khỏi bàn ăn vì lý do nào đi chăng nữa, nên có một lời xin lỗi và chào cáo biệt.
 Để trở thành người lịch thiệp trên bàn ăn, nếu cần một cái gì đó trên bàn, đừng cố vươn tay hay nhoài người ra lấy thứ gì đó ngoài tầm với mà hãy nhờ những người gần chỗ đó lấy giúp, hoặc khi cần lấy thức ăn để xa không nên nhoài người với tay lấy mà nên nhờ người ngồi cạnh đĩa thức ăn đưa qua, sau đó từ tốn lấy thức ăn vào đĩa riêng trước khi thưởng thức.
 Tránh lớn tiếng gọi to người phục vụ hay bồi bàn, thay vào đó hãy giao tiếp bằng mắt hoặc ra ký hiệu bằng tay đủ để thu hút sự chú ý. Trong khi việc hô lớn tên chỉ làm tăng sự chú ý từ xung quanh và khiến nhiều người cảm thấy khó chịu.
 Tránh thảo luận về chính trị, tôn giáo hay tiền bạc trên bàn ăn. Các chủ đề này hiếm khi dẫn đến một kết cục tốt, hài lòng cho tất cả mọi người.
 Luôn hướng về người đang nói chuyện thể hiện sự tôn trọng, và tốt nhất đừng cắt lời họ, hãy để họ nói xong rồi mới đưa ra ý kiến. Khi những người thân chia sẻ câu chuyện, hãy dành thời gian để vừa cắt thức ăn vừa lắng nghe. 
 Đừng bao giờ kiểm tra lại lớp trang điểm, tô son, chuốt mi ở bàn ăn. Không đặt ví, điện thoại, chìa khóa lên bàn vì đây là những món đồ không nên đặt lên bàn tiệc vì chúng dễ khiến bạn và những người xung quanh xao nhãng đồng thời trở nên vướng víu, khiến nhân viên phục vụ gặp khó trong việc đặt đồ.
 Đừng chỉ lúc nào cũng chăm chăm vào điện thoại di động trong bữa ăn, nếu bạn thực sự bận rộn, có thể xin phép ra ngoài xử lý công việc bằng một cuộc gọi, khi trở lại, hãy tập trung vào bữa ăn và trò chuyện với mọi người.

Phương Tây

Châu Âu 

Theo truyền thống ở các nước châu Âu, chủ nhà hoặc bà chủ nhà sẽ là người ăn miếng đầu tiên trừ khi chủ nhà mời những người khác bắt đầu.  Trong các hộ gia đình theo đạo hoặc các tổ chức trang trọng, bữa ăn gia đình có thể bắt đầu bằng việc đọc kinh tạ ơn, ra dấu thánh giá, hoặc tại các bữa tiệc tối, thực khách có thể bắt đầu bữa ăn bằng cách nói ra những lời khen tốt đẹp về món ăn và bày tỏ lời cảm ơn chủ nhà. Khi vào tiệc dùng bữa thì khăn ăn hãy nên được đặt trên đùi và không nhét vào quần áo. Khăn ăn chủ yếu dùng để lau miệng và nên được đặt chưa gấp trên ghế ngồi của một người nếu người đó cần rời bàn trong bữa ăn, hoặc đặt chưa gấp trên bàn khi bữa ăn kết thúc. Nếu đang ăn một miếng thịt vừa nấu, người ta sẽ theo quy tắc ăn đến đâu cắt đến đó, sẽ giúp phần còn lại ấm. Một quy tắc ứng xử lâu dài nhưng thường bị bỏ qua là luôn luôn chuyền muối và hạt tiêu cùng nhau. Khi thưởng thức súp, hãy chọn cách nhấp từng ngụm nhẹ nhàng từ cạnh thìa, đừng húp sùm sụp. Đến những bữa tiệc đòi hỏi sự trang trọng, thực khách cũng hãy tránh nhúng bánh mì vào súp để không làm bẩn. Nên cắn một miếng bánh mì sau khi nhấp một ngụm súp bằng thìa. Ở châu Âu, thông thường người ta sẽ lật nĩa xuống trong khi Mỹ, thì nĩa phải hướng lên trên, dù thông lệ này không còn phổ biến, nhưng đây vẫn là cách hiểu chung để báo hiệu với nhân viên phục vụ rằng đã dùng xong bữa.

Khi ăn thì cái nĩa sẽ được cầm bằng tay trái và dao được cầm bằng tay phải, nĩa thường được cầm với các răng hướng xuống dưới, sử dụng dao để cắt thức ăn hoặc giúp hướng thức ăn lên nĩa. Khi không sử dụng dao, nĩa có thể được cầm với các răng hướng lên trên. Với hướng các răng hướng lên trên, nĩa cân bằng trên cạnh ngón trỏ, được giữ cố định bằng ngón cái và ngón trỏ. Không được cầm nĩa như cái xẻng, với tất cả các ngón tay đều nắm quanh cán nĩa. Một miếng thức ăn vừa miệng nên được đưa lên nĩa và không nên nhai vội hoặc cắn thức ăn ngay khi đang được xâu trên nĩa mà nên cho vào mồm, rút nĩa ra rồi hẵng nhai. Dao ăn nên được cầm với phần đế nằm trong lòng bàn tay, không giống như cầm bút với phần đế nằm giữa ngón cái và ngón trỏ. Dao ăn không bao giờ được đưa thọc vào miệng hoặc liếm lưỡi dao. Khi ăn súp, chiếc thìa (muỗng) múc súp được cầm bằng tay phải và lòng thìa nghiêng ra xa người ăn, múc súp theo chuyển động hướng ra ngoài. Không cần phải đưa toàn bộ thìa súp vào miệng, và súp nên được húp từ cạnh thìa, không phải từ đầu thìa. Thức ăn nên được nhai khi miệng ngậm lại. Trong bữa ăn, việc nói chuyện khi đang nhai thức ăn trong miệng được coi là cử chỉ rất thô lỗ. Liếm ngón tay và ăn quá chậm hoặc quá nhanh cũng có thể được coi là bất lịch sự.

Theo quy tắc ăn uống thì thức ăn phải luôn được nếm thử trước khi thêm muối và tiêu. Việc thêm gia vị hoặc nêm nếm ngay trước khi nếm thử thức ăn có thể được hiểu là thiếu niềm tin vào khả năng nêm nếm bữa ăn hợp khẩu vị của đầu bếp trong quá trình nấu nướng. Trong các món ăn dọn ra thì bơ nên được cắt từng miếng chứ không cạo từ bánh bơ, đĩa bơ, xắt bơ bằng dao bơ hoặc dao đĩa phụ và đặt lên đĩa phụ, không phết trực tiếp lên bánh mì. Điều này ngăn bơ trong đĩa dính vụn bánh mì khi nó được chuyền xung quanh. Bánh mì cuộn nên được xé bằng tay thành những miếng vừa miệng và phết bơ riêng từng miếng, hãy dùng dao xắt bơ đặt trên đĩa phụ. Khi ăn với người khác, tự rót đồ uống cho mình là chấp nhận được, nhưng lịch sự hơn là đề nghị rót đồ uống cho những người ngồi hai bên rồi mới đến lượt mình. Sẽ thật bất lịch sự khi vươn chồm qua đĩa ăn của ai đó để lấy thức ăn hoặc các vật dụng khác. Thực khách nên luôn yêu cầu chuyển các vật dụng dọc theo bàn đến cho họ. Tương tự, những thực khách không tự mình sử dụng vật dụng đó nên chuyển trực tiếp những vật dụng đó cho người yêu cầu, hoặc cho người khác có thể chuyển chúng cho người đó. Thực khách nên cố gắng ngồi thẳng lưng và giữ khuỷu tay không đặt lên bàn. Khi ăn xong, bất kể đĩa có trống hay không, điều này có thể được thông báo cho người khác bằng cách đặt dao và nĩa cùng nhau trên đĩa ở vị trí 6 giờ (hướng lên trên), hoặc vị trí 4 giờ (hướng về khoảng 10 giờ). Các răng nĩa nên hướng lên trên. Khăn ăn, nếu có, nên được gấp lại (không quá gọn gàng, để rõ ràng là nó đã được sử dụng) ở bên trái đĩa. Điều này đặc biệt thông lệ trong các nhà hàng, nơi nó được những người phục vụ hiểu là việc ra hiệu rằng đĩa ăn của một người có thể được thu dọn.

Bắc Mỹ 

Ở Bắc Mỹ cũng truyền thừa các nghi thức từ châu Âu nhưng cũng đã có sự cải tiến. Nghi thức dùng bữa hiện đại cung cấp số lượng và loại dụng cụ nhỏ nhất cần thiết cho việc ăn uống. Quy tắc bày biện bàn ăn là ưu tiên sự gọn gàng, chỉ những dụng cụ sẽ được sử dụng cho những món ăn đã có trong thực đơn mới nên được bày ra trước, ngay cả khi cần thiết, chủ nhà không nên có quá ba dụng cụ ở mỗi bên đĩa trước bữa ăn. Nếu cần thêm dụng cụ ăn, chúng có thể được mang đến bàn cùng với các món ăn sau đó. Khăn trải bàn mở rộng từ 10–15 inch qua mép bàn có thể được sử dụng cho các bữa ăn tối trang trọng, trong khi tấm lót đĩa có thể được dùng cho bữa ăn sáng, bữa ăn trưa và bữa ăn tối thân mật. Chân nến, ngay cả khi không thắp sáng, không nên để trên bàn khi ăn uống trong giờ ban ngày. khi trong bữa ăn ở Mỹ người ta sẽ tránh đội mũ khi dùng bữa, mũ nam và mũ Unisex theo phép lịch sự không bao giờ được đội tại bàn ăn mà phải cởi ra trước khi ngồi vào bàn ăn, riêng phụ nữ thì có thể đội mũ khi ăn nếu bữa ăn diễn ra vào thời điểm ban ngày.

Điện thoại và các vật dụng gây xao nhãng khác không nên được sử dụng tại bàn ăn để tập trung vào chuyện ăn. Việc đọc sách tại bàn ăn chỉ được phép vào bữa ăn sáng, trừ khi thực khách ăn một mình. Chắc chắn không phải khăn ăn bằng vải. Thực khách không bao giờ được nhổ đồ ăn vào khăn ăn, vì khăn ăn luôn được đặt trong lòng và chỉ được đưa lên để lau miệng, thức ăn bị giấu có thể vô tình rơi vào lòng hoặc xuống sàn nhà của chủ nhà. Thức ăn đơn giản là không thích thì nên nuốt. Khi ăn súp hoặc thức ăn khác được phục vụ trong bát và múc bằng thìa, thìa luôn được đẩy ra xa khỏi phía bản thân, thay vì kéo về phía bản thân. Khi ăn không bao giờ được húp sùm sụp các loại canh súp. Điều này bắt nguồn từ quan điểm quý tộc rằng việc kéo thìa về phía bản thân thể hiện hình ảnh tiêu cực về sự đói khát hoặc tham ăn. Nĩa có thể được sử dụng theo phong cách Mỹ (cầm tay trái khi cắt và tay phải để lấy thức ăn) hoặc phong cách Lục địa Châu Âu (nĩa luôn ở tay trái). Khăn ăn chỉ nên để lại trên ghế ngồi khi rời đi tạm thời trong chốc lát. Khi rời bàn vào cuối bữa ăn, khăn ăn được vắt trên bàn ở bên trái đĩa thức ăn.

Châu Á
Ở châu Á có lịch sử ẩm thực lâu đời và phong phú đa dạng, phép tắc lề luật ăn uống tại châu lục này có sự giống và khác nhau ở từng vùng miền, từng quốc gia, dân tộc nhưng có sự đề cao các quy tắc cộng đồng và tính tập thể khi ăn.

Ấn Độ  

Người Ấn Độ có thói quen ăn bốc bằng tay. Trong các bối cảnh trang trọng, chủ nhà yêu cầu khách bắt đầu bữa ăn. Nói chung, thực khách không nên rời bàn trước khi chủ nhà hoặc người lớn tuổi nhất ăn xong. Việc rời bàn mà không xin phép chủ nhà hoặc người lớn tuổi cũng được coi là bất lịch sự. Thông thường ai ăn xong trước sẽ đợi người khác và sau khi mọi người ăn xong tất cả mới rời bàn. Phong tục ăn uống ở Ấn Độ là sử dụng tay phải khi ăn hoặc nhận thức ăn vì họ quan niệm tay phải là thanh sạch còn tay trái sẽ làm các công việc nhơ bẩn khác như đi chùi vệ sinh. Việc chạm vào bất kỳ dụng cụ chung nào bằng bàn tay dùng để ăn (tay trái) là không phù hợp. Nếu tay phải được sử dụng để ăn, thì tay trái nên được sử dụng để tự phục vụ từ các dụng cụ chung. Rửa tay cả trước khi ngồi vào bàn và sau khi ăn là nghi thức rất quan trọng. Khi ăn chung thì một lượng nhỏ thức ăn được lấy mỗi lần vừa phải, đảm bảo chỗ thức ăn đó không bị lãng phí. Việc phải ăn hết từng món trên đĩa được coi là quan trọng để thể hiện sự tôn trọng đối với các món thức ăn được phục vụ. Làm méo mó, biến dạng hoặc chơi đùa, nghịch thức ăn là điều không thể chấp nhận được. Người ta sẽ ăn ở tốc độ vừa phải là điều quan trọng, vì ăn quá chậm có thể ngụ ý không thích thức ăn và nếu ăn quá nhanh được coi là thô lỗ. Nói chung thì việc ợ hơi hay húp sùm sụp khi ở bàn ăn là chấp nhận được. Nhìn chằm chằm vào đĩa của người khác cũng được coi là thô lỗ. Việc tạo ra âm thanh khi nhai là không phù hợp.

Trung Quốc 

Phong tục chon chỗ ngồi và cung cách phục vụ khi ăn đóng vai trò quan trọng trong nghi thức ăn uống của người Trung Quốc. Ví dụ, thực khách không nên ngồi xuống hoặc bắt đầu ăn trước khi chủ nhà (hoặc khách danh dự) đã an tọa. Khi mọi người đã ngồi vào vị trí, chủ nhà đề nghị rót trà, bắt đầu bằng việc rót vào chung trà của người cao niên nhất. Dụng cụ chung (đũa và thìa) được sử dụng để lấy thức ăn từ các món chung vào bát (hoặc đĩa) riêng của một cá nhân. Việc thực khách sử dụng đôi đũa riêng của mình để gắp thức ăn từ bát đĩa chung khi có sẵn các dụng cụ như vậy được coi là thô lỗ và mất vệ sinh vì khi ăn đã chấm mút vào đôi đũa đó. Các hành vi thô lỗ tiềm ẩn khác với đũa bao gồm chơi nghịch với đôi đũa, tách chúng ra theo bất kỳ cách nào (như cầm mỗi tay một chiếc) hoặc dùng chúng xiên thức ăn. Cắm đũa thẳng đứng được coi là đặc biệt thô lỗ, gợi lên hình ảnh của hương hoặc nhang dùng trong tang lễ. Bát cơm có thể được nâng lên bằng một tay để lùa và cơm vào miệng bằng đũa. Miếng thức ăn cuối cùng trên đĩa chung không được tự phục vụ cho chính mình mà phải gắp cho người khác hoặc xin phép ăn. Khi được mời miếng thức ăn cuối cùng, từ chối lời mời được coi là thô lỗ mà nếu không muốn thì nên nhường lại cho người mời nên có câu "muốn ăn thì gắp cho người". Việc thực khách không để lại chút thức ăn nào trên đĩa hoặc bát của họ được coi là đức hạnh tiết kiệm, trân quý thức ăn.

Hàn Quốc

Xã hội Nam Hàn có văn hóa Nho giáo và gia trưởng, nề nếp thứ bậc, nên trong các bối cảnh trang trọng, bữa ăn bắt đầu khi người lớn tuổi nhất hoặc có địa vị cao nhất tại bàn sẽ khai vị bất kỳ món ăn nào trên bàn. Trước khi ăn, thực khách nên bày tỏ ý định thưởng thức bữa ăn. Tương tự, sự hài lòng hoặc thích thú với bữa ăn đó nên được bày tỏ khi kết thúc. Đôi khi, có một số món ăn cần nấu thêm hoặc phục vụ tại bàn. Thông thường, thực khách sẽ có một bát súp ở bên phải với một bát cơm ở bên trái. Ngoài ra, súp có thể được dùng trong một nồi chung lớn duy nhất để ăn trực tiếp hoặc múc vào bát riêng. Dụng cụ ăn uống sẽ bao gồm một đôi đũa (người Hàn hay dùng đũa kim loại) và một chiếc thìa. Những nghi thức dùng đũa thông thường nên được tuân theo, nhưng cơm thường được ăn bằng thìa thay vì đũa. Thường thì một số dạng protein (thịt, gia cầm, cá) sẽ được phục vụ như một món chính và đặt ở giữa bàn trong tầm với của thực khách. Món Banchan cũng sẽ được san đều khắp bàn. Nếu ăn bằng thìa, banchan được đặt lên thìa cơm trước khi đưa vào miệng. Tuy nhiên, với đũa, nó được đưa trực tiếp vào miệng, người ta sẽ dùng đua gắp thức ăn và đưa thẳng vào miệng. Miếng thức ăn cuối cùng trên đĩa chung không nên tự phục vụ cho mình mà không xin phép trước, nhưng, nếu được mời miếng thức ăn cuối cùng trong đĩa chung, từ chối lời mời được coi là thô lỗ. Bát cơm hoặc súp không nên được nhấc lên khỏi bàn khi ăn, một ngoại lệ được thực hiện đối với bát lớn mì nước Hàn Quốc.

Việt Nam

Phép tắc khi ngồi vào mâm cơm của người Việt xoay quanh yếu tố truyền thống lễ nghi gia đạo với thái độ coi trọng, lễ phép và gắn kết gia đình, thể hiện qua câu tục ngữ "ăn trông nồi, ngồi trông hướng", và "kính trên, nhường dưới", và "lời chào cao hơn mâm cỗ". Trước khi bắt đầu ăn thì người nhỏ tuổi hơn phải có lời mời, luôn mời người lớn tuổi ăn trước, khi vào bàn cần giữ tư thế ngồi thẳng, không rung đùi, chống cằm, không ngồi quá gần hoặc quá xa mâm cơm, không nên có tư thế chồm với, nhoài người vươn tay đến các món khi ăn. Trong khi ăn tránh tạo tiếng động gây khó chịu (liếm mép, chép miệng, nhai rạo rạo, gõ đũa, ợ hơi hoặc ho, khạc nhổ, xì mũi trực tiếp trên bàn ăn), không nói khi miệng nhồm nhoàm đầy thức ăn, dùng đũa gắp thức ăn chung phải dùng đầu đũa sạch (trở đũa), đồng thời, thể hiện sự trân trọng món ăn bằng cách ăn từ tốn, xẻ thịt, phẻ cá thành phần nhỏ để gắp miếng vừa ăn.

Khi đi ăn cỗ, ăn tiệc chốn đông người, dù thèm ăn thì cũng không được xáo bới, trở lật, xoay trở, moi móc thức ăn trên mâm chung để chọn lựa miếng ngon, gắp thức ăn từ mép bát đĩa, ăn từ tốn, không vội vã, không vơ vét, cào lùa, không nên thô lỗ, liếc ngang liếc dọc, lườm món khoái khẩu theo kiểu "nhìn dưa gắp thịt", "đánh chén từ phải sang trái", nhìn chằm chằm háu đói sẽ bị quở trách là "phàm ăn tục uống". Sau khi ăn, khi xỉa răng phải dùng tay che miệng, nhấp ngụm nước tráng miệng nhẹ nhàng, rồi nên dành cảm ơn chân thành sau khi dùng bữa và chào từ biệt. Gia quy trên mâm cơm gia đình là phải mời cơm người lớn tuổi nhất trước, trẻ con ăn sau người lớn. Trong khi ăn thì kiêng cắm đũa dựng đứng vào bát cơm đây là điều tối kỵ, không nhúng cả đầu đũa vào bát nước chấm rồi mút chùn chụt, khi gắp thức ăn cho người khác, phải trở đầu đũa sạch, không để rơi vãi, vương vãi cơm và thức ăn vì người Việt trân quý từng hạt cơm ("hạt gạo là hạt ngọc của Trời"). Giữ gìn không khí vui vẻ (hòa khí) trong bữa ăn, tránh các câu chuyện không liên quan dễ dẫn đến xung khắc, gây gỗ, khách tới nhà nên tuân theo phong tục gia đình chủ nhà ("nhập gia tùy tục", và "ăn theo thủa, ở theo thì"), canh nồi cơm còn nhiều hay ít mới xin bới thêm cơm, hoặc xin thêm đồ ăn, khi rời mâm phải xin phép trước khi đứng dậy.

Xem thêm
 Bày biện món ăn
 Đồ dùng bàn ăn
 Nghệ thuật ẩm thực
 Ẩm thực cao cấp
 Bộ đồ ăn
 Nghi thức sử dụng dụng cụ ăn uống

Tham khảo

Chú thích 

Ẩm thực