Bộ Cá vược

Bộ Cá vược (danh pháp khoa học: Perciformes, còn gọi là Percomorphi hay Acanthopteri, như định nghĩa truyền thống bao gồm khoảng 40% các loài cá xương và là bộ lớn nhất trong số các bộ của động vật có xương sống. Tên gọi Perciformes có nghĩa là giống như cá pecca/cá vược. Chúng thuộc về lớp Cá vây tia (Actinopterygii) và bao gồm trên 7.000 loài khác nhau, với kích thước và hình dáng đa dạng, được tìm thấy trong gần như trong mọi môi trường nước. Bộ này cũng là bộ động vật có xương sống với kích thước biến đổi nhiều nhất, từ nhỏ bé như ở Schindleria brevipinguis (dài 0,7 cm/ 0,3 inch) tới lớn như ở các loài Makaira (dài 5 m/16,5 ft). Chúng lần đầu tiên xuất hiện và đa dạng hóa trong Hậu Phấn trắng.
Các loài cá dạng cá vược thông thường có các vây lưng và vây hậu môn được phân chia thành các gai ở phần trước và các tia vây mềm ở phần sau, chúng có thể tách biệt một phần hay toàn phần. Chúng thường cũng có các vây chậu với 1 gai và tới 5 tia vây mềm, hoặc là nằm ở dưới phần họng hoặc dưới phần bụng. Vảy thông thường có rìa thô ráp, mặc dù đôi khi có rìa nhẵn hay biến đổi khác. Các đặc trưng khác, mang tính chuyên ngành hơn được xác định cho từng nhóm là khác nhau.

Sự phân loại hiện tại vẫn còn mâu thuẫn. Theo định nghĩa thông thường thì bộ Perciformes gần như chắc chắn là cận ngành. Các bộ khác có thể nên đưa vào bộ này trong vai trò như là các phân bộ bao gồm bộ Cá mù làn (Scorpaeniformes), bộ Cá nóc (Tetraodontiformes), bộ Cá thân bẹt (Pleuronectiformes). Với bộ như được công nhận như hiện tại thì một vài phân bộ cũng có thể là cận ngành.

Phân loại

Nelson 2016 
Các họ liệt kê dưới đây theo phân bộ/siêu họ, nói chung theo Fishes of the World của Joseph S. Nelson.

 Phân bộ Percoidei
 Siêu họ Percoidea
 Acropomatidae (họ Cá pecca biển ôn đới)
 Ambassidae (họ Cá sơn biển)
 Apogonidae (họ Cá sơn)
 Arripidae (họ Cá hồi Úc)
 Banjosidae: họ Cá ban giô
 Bathyclupeidae
 Bramidae (họ Cá vền biển)
 Callanthiidae
 Carangidae (họ Cá khế, cá nục, cá sòng)
 Caristiidae
 Centracanthidae
 Centrarchidae (họ Cá thái dương nước ngọt)
 Centropomidae
 Chaetodontidae (họ Cá bướm)
 Coryphaenidae (họ Cá nục heo)
 Dichistiidae
 Dinolestidae
 Dinopercidae
 Drepaneidae (họ Cá hiên/khiên)
 Echeneidae
 Emmelichthyidae
 Enoplosidae
 Epigonidae
 Gerreidae (cá móm)
 Glaucosomatidae
 Grammatidae
 Haemulidae (cá sạo)
 Howellidae
 Inermiidae
 Kuhliidae
 Kyphosidae (họ Cá dầm)
 Lactariidae
 Lateolabracidae: (họ Cá vược Nhật Bản)
 Latidae: (họ Cá chẽm, tách ra từ họ Centropomidae năm 2004)
 Leiognathidae (họ Cá liệt)
 Leptobramidae
 Lethrinidae (họ Cá hè)
 Lobotidae (họ Cá hường vện, cá rô biển, cá ba đuôi)
 Lutjanidae (họ Cá hồng)
 Malacanthidae
 Menidae (Cá lưỡi búa)
 Monodactylidae (họ Cá chim dơi, cá chim khoang, cá chim bạc)
 Moronidae
 Mullidae (họ Cá phèn)
 Nandidae (họ Cá sặc vện)
 Nematistiidae
 Nemipteridae (họ Cá lượng/cá đổng)
 Notograptidae
 Opistognathidae
 Oplegnathidae
 Ostracoberycidae
 Pempheridae (họ Cá sóc vây đơn, cá bánh lái, cá ngắn sống)
 Pentacerotidae
 Percichthyidae
 Percidae (họ Cá vược, cá pecca)
 Plesiopidae (họ Cá đông)
 Polycentridae
 Polynemidae (họ Cá vây tua, cá nhụ, cá phèn)
 Polyprionidae
 Pomacanthidae (họ Cá bướm gai)
 Pomatomidae
 Priacanthidae
 Pseudochromidae
 Rachycentridae (họ Cá giò)
 Sciaenidae (họ Cá đù)
 Scombropidae
 Serranidae (họ Cá mú)
 Sillaginidae (họ Cá đục)
 Sparidae (họ Cá tráp/cá chìa vôi sông)
 Terapontidae (họ Cá căng)
 Toxotidae (họ Cá măng rổ)
 Siêu họ Cirrhitoidea
 Aplodactylidae
 Cheilodactylidae
 Chironemidae
 Cirrhitidae
 Latridae
 Siêu họ Cepoloidea
 Cepolidae (họ Cá dao đỏ)
 Phân bộ Elassomatoidei
 Elassomatidae
 Phân bộ Labroidei
 Cichlidae (họ Cá hoàng đế/cá rô phi, cá thần tiên)
 Embiotocidae
 Labridae (họ Bàng chài)
 Odacidae
 Pomacentridae (họ Cá thia)
 Scaridae (họ Cá mó)
 Phân bộ Zoarcoidei
 Anarhichadidae
 Bathymasteridae
 Cryptacanthodidae
 Pholidae
 Ptilichthyidae
 Scytalinidae
 Stichaeidae
 Zaproridae
 Zoarcidae
 Phân bộ Notothenioidei
 Bathydraconidae
 Bovichthyidae
 Channichthyidae
 Harpagiferidae
 Nototheniidae
 Phân bộ Trachinoidei
 Ammodytidae
 Champsodontidae
 Cheimarrhichthyidae
 Chiasmodontidae
 Creediidae
 Leptoscopidae
 Percophidae
 Pholidichthyidae
 Pinguipedidae (họ Cá lú)
 Trachinidae
 Trichodontidae
 Trichonotidae
 Uranoscopidae (cá sao, cá xem sao)
 Phân bộ Blennioidei
 Blenniidae (cá mào gà)
 Chaenopsidae
 Clinidae
 Dactyloscopidae
 Labrisomidae
 Tripterygiidae
 Phân bộ Icosteoidei
 Icosteidae
 Phân bộ Gobiesocoidei
 Gobiesocidae
 Phân bộ Callionymoidei
 Callionymidae (cá đàn lia)
 Draconettidae
 Phân bộ Gobioidei
 Eleotridae (họ Cá bống đen, bống bớp)
 Gobiidae (họ Cá bống trắng)
 Kraemeriidae (họ Cá bống cát)
 Microdesmidae (họ Cá bống biển sâu)
 Odontobutidae
 Ptereleotridae
 Rhyacichthyidae (họ Cá bống chạch)
 Schindleriidae
 Xenisthmidae
 Phân bộ Kurtoidei
 Kurtidae
 Phân bộ Acanthuroidei
 Acanthuridae (họ Cá đuôi gai)
 Ephippidae (họ Cá tai tượng biển)
 Luvaridae
 Scatophagidae (họ Cá nâu)
 Siganidae (họ Cá dìa)
 Zanclidae (họ Cá thù lù)
 Phân bộ Scombrolabracoidei
 Scombrolabracidae
 Phân bộ Scombroidei
 Sphyraenidae (họ Cá nhồng)
 Gempylidae (họ Cá thu rắn)
 Trichiuridae (họ Cá hố)
 Scombridae (họ Cá thu ngừ, gồm cá thu và cá ngừ, cá bạc má)
 Xiphiidae (họ Cá kiếm)
 Istiophoridae (họ Cá cờ)
 Phân bộ Stromateoidei
 Amarsipidae
 Ariommatidae
 Centrolophidae
 Nomeidae
 Tetragonuridae
 Stromateidae (họ Cá chim bạc/cá chim trắng)
 Phân bộ Anabantoidei
 Anabantidae (họ Cá rô/cá rô đồng)
 Belontiidae (họ Cá sặc)
 Helostomatidae (họ Cá mùi, cá hường)
 Luciocephalidae
 Osphronemidae (họ Cá tai tượng, bao gồm cá lia thia, cá chọi Xiêm, cá tai tượng, cá đuôi cờ, mại cờ v.v)
 Phân bộ Channoidei
 Channidae (Họ Cá quả/cá lóc, cá chuối)
 Phân bộ Caproidei
 Caproidae (cá thoi)

Chia tách và sáp nhập
Trong một thời gian dài Perciformes đã từng được coi là một đơn vị phân loại không đơn ngành hay đơn vị phân loại thùng rác"), và chứa ít nhất 160 họ trong ít nhất 20 phân bộ, với tính toàn vẹn phát sinh chủng loài đáng ngờ. Một số nghiên cứu phát sinh chủng loài sử dụng các dữ liệu hình thái và phân tử cũng từng phục hồi Perciformes như là nhóm cận ngành hay đa ngành. Johnson và Patterson (1993) cho rằng Perciformes có thể là đơn ngành nhưng chỉ nếu như các giới hạn phân loại của nó được mở rộng để bao gồm các thành viên của Scorpaeniformes, Pleuronectiformes, Tetraodontiformes.
 
Springer và Johnson (2004) gợi ý rằng Tetraodontiformes (gộp cả Caproidei) là các dòng dõi tiền perciforms", trong khi Nelson (2006) lưu ý rằng Pleuronectiformes và Tetraodontiformes có lẽ phát sinh từ perciform. Li et al. (2008) và Li et al. (2009) phục hồi tính đa ngành của Perciformes, trong đó các đơn vị phân loại theo truyền thống gán cho perciform được đặt gần với Lophiiformes, Gasterosteiformes, Scorpaeniformes và Mugiliformes. Wiley và Johnson (2010) cũng lưu ý về tính không đơn ngành của Perciformes", nhưng dựng lên các bộ đơn ngành (dựa theo hình thái học) cho nhiều phân bộ trước đây gộp trong phạm vi Perciformes sensu lato. Các tác giả này cũng đặt sự đa dạng của percomorphs, bao gồm cả Pleuronectiformes, Tetraodontiformes, Lophiiformes, Batrachoidiformes và Ophidiiformes, trong nhóm Percomorphacea (Percomorpha trước đây). Wiley và Johnson (2010)  đề xuất rằng Perciformes sensu stricto chỉ nên gộp các nhóm mà trước đây đặt trong phân bộ Percoidei (sensu Nelson, 2006), nhưng không đưa ra chứng cứ cho tính đơn ngành của nó.

Percoidei (sensu Nelson, 2006), phân bộ perciform lớn nhất, cũng từng là khét tiếng do sự thiếu vắng các đặc trưng phái sinh được chia sẻ (synapomorphy) của nó và thiếu sự dung giải cho các percomorphs bậc cao hơn. Regan (1913) định nghĩa Percoidei bằng sự thiếu vắng các dị thường đặc biệt đặc trưng cho các phân bộ perciform khác. Johnson (1984) nhận dạng 2 kiểu gộp nhóm nhân tạo cho percoids: nhóm cơ sở" hay percoids tổng quát hóa hơn, và nhóm percoids còn lại được đặc trưng bởi các biến đổi của các xương hộp sọ bên cạnh sự gai hóa các loạt xương nắp mang và ngực. Nhóm percoids tổng quát hóa của ông bao gồm Acropomatidae, Gerreidae, Girellidae, Haemulidae, Kyphosidae, Sciaenidae, Scorpididae, Sparidae và Terapontidae, một nhóm mà ông cho là nguyên thủy hơn" trong một phân nhóm lớn của các họ percoid.

Smith và Craig (2007), dựa theo các trình tự ti thể và hạt nhân tổ hợp (4036 bp) từ 180 đơn vị phân loại percomorph, lưu ý rằng không có khác biệt phát sinh chủng loài giữa Perciformes, Percoidei và Percomorpha do percoids" là phổ biến trong khắp Percomorpha (sensu Johnson và Patterson, 1993). Theo Smith và Craig, các thành viên của Percoidei được đặt trong các dòng dõi của Perciformes, Pleuronectiformes và Tetraodontiformes, bao gồm các đại diện của Atherinomorpha, Gasterosteiformes và Scorpaeniformes. Dettai và Lecointre (2005) và Li et al. (2009) cũng thu được percoids trong nhiều nhánh khác nhau cùng các thành viên của scorpaenids, trachinoids và ophidiiforms, và nhấn mạnh sự cần thiết lấy mẫu phân loại quy mô rộng để giải quyết vấn đề percoids, đặc biệt là cho các thành viên với các mối quan hệ hình thái mập mờ. Smith và Craig (2007) đề xuất sửa đổi phân loại percoid của Nelson (2006) bằng cách loại Percidae ra khỏi Percoidei và Trachinidae ra khỏi Trachinoidei, và bằng cách tạo ra một phân bộ không đơn ngành mới (đơn vị phân loại thùng rác) là Moronoidei.

Gần đây hơn, một nghiên cứu phát sinh chủng loài quy mô rộng với cá xương do dự án Euteleost Tree of Life (EToL) tiến hành đã kiểm tra 21 marker di truyền và 1410 đơn vị phân loại trong 369 họ. Nghiên cứu này đề xuất phân loại phát sinh chủng loài của cá dựa theo các dữ liệu phân tử, dựng lên 9 loạt được hỗ trợ khá tốt trong phạm vi Percomorphaceae. Các loạt này bao gồm Ophidiaria (1 bộ); Batrachoidaria (1 bộ); Gobiaria (2 bộ); Syngnatharia (1 bộ); Pelagiaria (1 bộ); Anabantaria (2 bộ); Carangaria (ít nhất 3 bộ); Ovalentaria (ít nhất 7 bộ); và Eupercaria (ít nhất 13 bộ, bao gồm cả Perciformes nghĩa mới). Định nghĩa mới của Perciformes hiện nay là đơn ngành, bao gồm khoảng 60 họ. Giới hạn này của bộ là nhỏ hơn đáng kể so với sự gộp tới 160 họ của Nelson.

Hiện tại, người ta đề xuất phân chia bộ Cá vược ra thành một số bộ, như Kurtiformes, Gobiiformes, Scombriformes, Anabantiformes, Istiophoriformes, Carangiformes, Cichliformes, Pholidichthyiformes, Blenniiformes, Uranoscopiformes, Labriformes, Ephippiformes, Spariformes, Acanthuriformes, Pempheriformes, Centrarchiformes cùng một số họ ở các vị trí không xác định (incertae sedis) trong Percomorphaceae hoặc các nhánh nhỏ hơn, cùng 5 họ chuyển sang bộ Syngnathiformes; trong khi đó bộ Scorpaeniformes thì gần như bị sáp nhập hoàn toàn vào bộ này (trừ họ Dactylopteridae chuyển sang bộ Syngnathiformes).

Cụ thể như sau:

Bộ Kurtiformes
 Apogonidae
 Kurtidae

Bộ Gobiiformes
 Phân bộ Trichonotoidei
 Trichonotidae
 Phân bộ Gobioidei
 Butidae
 Eleotridae (gồm cả Xenisthmidae)
 Gobiidae (gồm cả Microdesmidae + Kraemeriidae + Ptereleotridae + Schindleriidae, gồm các chi Aioliops, Nemateleotris, Oxymetopon, Parioglossus, Ptereleotris)
 Odontobutidae
 Rhyacichthyidae
 Thalasseleotrididae
 Oxudercidae (= Gobionellidae)
 Milyeringidae

Chuyển sang bộ Syngnathiformes
 Callionymidae
 Draconettidae
 Mullidae

Bộ Scombriformes
 Amarsipidae
 Ariommatidae
 Arripidae
 Bramidae
 Caristiidae
 Centrolophidae
 Chiasmodontidae
 Gempylidae
 Icosteidae
 Nomeidae
 Pomatomidae
 Scombridae
 Scombrolabracidae
 Scombropidae
 Stromateidae
 Tetragonuridae
 Trichiuridae

Bộ Anabantiformes
 Phân bộ Anabantoidei
 Anabantidae
 Helostomatidae
 Osphronemidae
 Phân bộ Channoidei
 Channidae
 Phân bộ Nandoidei
 Badidae
 Nandidae
 Pristolepididae

Cấp bộ incertae sedis trong Carangaria
 Centropomidae (gồm cả Latidae)
 Lactariidae
 Leptobramidae
 Menidae
 Polynemidae
 Sphyraenidae
 Toxotidae

Bộ Istiophoriformes
 Istiophoridae
 Xiphiidae

Bộ Carangiformes
 Carangidae
 Coryphaenidae
 Echeneidae
 Nematistiidae
 Rachycentridae

Cấp bộ incertae sedis trong Ovalentaria
 Ambassidae
 Congrogadidae sensu Godkin và Winterbottom (1985) và Wainwright et al. (2012), trước đây là phân họ trong Pseudochromidae.
 Embiotocidae
 Grammatidae (không đơn ngành)
 Opistognathidae
 Plesiopidae
 Polycentridae
 Pomacentridae
 Pseudochromidae

Bộ Cichliformes
 Cichlidae
 Pholidichthyidae (phiên bản cũ coi là bộ riêng Pholidichthyiformes)

Bộ Blenniiformes
 Blenniidae
 Chaenopsidae
 Clinidae
 Dactyloscopidae
 Labrisomidae
 Tripterygiidae

Cấp bộ incertae sedis trong Eupercaria
 Callanthiidae
 Centrogenyidae (có thể thuộc về Uranoscopiformes)
 Dinolestidae
 Dinopercidae
 Emmelichthyidae
 Malacanthidae
 Monodactylidae
 Moronidae
 Parascorpididae
 Pomacanthidae
 Scatophagidae
 Sciaenidae
 Siganidae
 Sillaginidae

Bộ Priacanthiformes
 Cepolidae
 Priacanthidae

Bộ Caproiformes
 Caproidae

Bộ Gerreiformes
 Gerreidae

Bộ Lutjaniformes
 Haemulidae (gồm cả Inermiidae)
 Lutjanidae (gồm cả Caesionidae)

Bộ Uranoscopiformes
 Ammodytidae
 Cheimarrichthyidae = Cheimarrhichthyidae
 Pinguipedidae
 Uranoscopidae

Bộ Labriformes
 Labridae (gồm cả Scaridae và Odacidae)

Bộ Lobotiformes
 Datnioididae
 Lobotidae
 Hapalogenyidae = Hapalogeniidae

Bộ Ephippiformes
 Drepaneidae
 Ephippidae

Bộ Spariformes
 Lethrinidae
 Nemipteridae
 Sparidae (gộp cả Centracanthidae)

Bộ Chaetodontiformes
 Chaetodontidae
 Leiognathidae

Bộ Acanthuriformes
 Acanthuridae
 Luvaridae
 Zanclidae

Bộ Pempheriformes
 Acropomatidae (không đơn ngành)
 Banjosidae
 Bathyclupeidae
 Champsodontidae
 Creediidae
 Epigonidae
 Glaucosomatidae
 Hemerocoetidae
 Howellidae
 Lateolabracidae
 Leptoscopidae
 Ostracoberycidae
 Pempheridae
 Pentacerotidae
 Polyprionidae (không đơn ngành)
 Symphysanodontidae

Bộ Centrarchiformes
 Phân bộ Centrarchoidei
 Centrarchidae
 Elassomatidae
 Enoplosidae
 Sinipercidae
 Phân bộ Cirrhitioidei
 Aplodactylidae
 Cheilodactylidae
 Chironemidae
 Cirrhitidae
 Latridae
 Phân bộ Percichthyoidei
 Percichthyidae (bao gồm cả Perciliidae). 
 Phân bộ Percalatoidei
 "Percalatidae" (percichthyoids và Percichthyidae sensu Johnson (1984) không là đơn ngành: Các loài ở Australia là Percalates colonorum và Percalates novemaculeata không có quan hệ họ hàng gần với các thành viên khác của họ Percichthyidae (Betancur-R. et al. (2013a); Chen et al. (2014b); Lavoué et al. (2014)), vì thế các loài này nên được đặt trong phân bộ của chính chúng (Peter Unmack pers. comm.; Lavoué et al. (2014)). Percalates được liệt kê như là danh pháp đồng nghĩa muộn của Macquaria, nhưng loài điển hình của chi Macquaria (M. australasica) có quan hệ họ hàng gần với loài còn lại của chi Macquaria (M. ambigua) trong phạm vi họ Percichthyidae sensu stricto, vì thế cả hai tên gọi của các chi này đều là hợp lệ (Peter Unmack et al., pers. comm.; Lavoué et al. (2014)).)
 Phân bộ Terapontoidei
 Dichistiidae
 Girellidae
 Kuhliidae
 Kyphosidae
 Oplegnathidae
 Terapontidae

Bộ Cá vược theo định nghĩa mới
 Phân bộ Bembropoidei
 Bembropidae
 Phân bộ Normanichthyoidei
 Normanichthyidae
 Phân bộ Serranoidei sedis mutabilis
 Serranidae
 Phân bộ Percoidei, định nghĩa giới hạn
 Niphonidae
 Percidae
 Trachinidae 
 Phân bộ Notothenioidei
 Artedidraconidae 
 Bathydraconidae (không đơn ngành) 
 Bovichtidae
 Channichthyidae 
 Eleginopsidae
 Harpagiferidae
 Nototheniidae (không đơn ngành)
 Percophidae
 Pseudaphritidae 
 Phân bộ Scorpaenoidei, định nghĩa mới 
 Scorpaenidae (gồm cả Caracanthidae, không đơn ngành) 
 Sebastidae (không đơn ngành) 
 Setarchidae
 Synanceiidae
 Tetrarogidae
 Apistidae
 Aploactinidae
 Congiopodidae
 Eschmeyeridae
 Gnathanacanthidae
 Neosebastidae
 Pataecidae
 Perryenidae
 Zanclorhynchidae
 Phân bộ Platycephaloidei (= Bembroidei)
 Bembridae
 Hoplichthyidae
 Parabembridae
 Platycephalidae
 Plectrogeniidae
 Phân bộ Triglioidei sensu Jordan 
 Peristediidae 
 Triglidae 
 Phân bộ Cottioidei (= Cottimorpha sensu Li et al.) 
 Cận bộ Anoplopomatales 
 Anoplopomatidae 
 Cận bộ Zoarcales (= Zoarcoidei)
 Anarhichadidae 
 Bathymasteridae (không đơn ngành) 
 Cryptacanthodidae
 Eulophiidae
 Pholidae 
 Ptilichthyidae
 Scytalinidae
 Stichaeidae (không đơn ngành) 
 Zaproridae 
 Zoarcidae 
 Cận bộ Gasterosteales
 Aulorhynchidae 
 Gasterosteidae
 Hypoptychidae
 Cận bộ Zaniolepidoales
 Zaniolepididae (sensu Smith & Busby (2014), trước đây là phân họ trong Hexagrammidae; không liệt kê bởi Eschmeyer (2014))
 Cận bộ Hexagrammales
 Hexagrammidae (sensu stricto) 
 Cận bộ Cottales
 Agonidae (không đơn ngành, bao gồm cả Hemitripteridae) 
 Cottidae (không đơn ngành, bao gồm cả Abyssocottidae; Comephoridae và Cottocomephoridae) 
 Cyclopteridae 
 Jordaniidae
 Liparidae 
 Psychrolutidae (gồm cả Bathylutichthyidae và nhiều chi trước đây thuộc Cottidae)
 Rhamphocottidae (gồm cả Ereuniidae)
 Scorpaenichthyidae
 Trichodontidae

Tham khảo

Thư mục 
 
 J. S. Nelson, Fishes of the World (ấn bản lần 3) và lần 4