Làng cổ Phú Vinh

Làng cổ Phú Vinh (thường gọi ngắn là Phú Vinh) là một cụm cư trú ven sông Cái thuộc địa bàn phường Tây Nha Trang, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam. Phú Vinh được báo chí địa phương và quốc gia giới thiệu như một “làng cổ” còn lưu giữ một số nhà cổ và đình trong không gian cư trú ven sông của Nha Trang.

Đình Phú Vinh được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 2856/QĐ-UBND ngày 18 tháng 11 năm 2008 của UBND tỉnh Khánh Hòa. Địa danh Phú Vinh được ghi nhận trong địa bạ triều Nguyễn (lập năm 1810); một số nghiên cứu và bài báo phổ biến cho rằng khu vực có lịch sử khoảng trên 200 năm.

Vị trí và hành chính 
Phú Vinh nằm ở khu vực hạ nguồn sông Cái Nha Trang, trong không gian làng xã cũ nay đã nằm trong phạm vi đô thị Nha Trang.

Tuyến nhà cổ được ghi nhận nằm dọc đường làng ven sông và trên “trục đường vòng cung” của khu vực Vĩnh Thạnh cũ, gắn với cảnh quan cây xanh, vườn tược và một số giếng nước cổ.

Trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã năm 2025, Phú Vinh thuộc xã Vĩnh Thạnh, thành phố Nha Trang.
Nghị quyết số 1667/NQ-UBTVQH15 quy định phường Tây Nha Trang được thành lập trên cơ sở nhập các phường Ngọc Hiệp, Phương Sài và các xã Vĩnh Ngọc, Vĩnh Thạnh, Vĩnh Hiệp, Vĩnh Trung của thành phố Nha Trang; khu vực Phú Vinh thuộc địa bàn phường Tây Nha Trang kể từ năm 2025.

Lịch sử 
Địa danh Phú Vinh được ghi nhận trong địa bạ triều Nguyễn lập năm 1810.
Công trình Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn: Khánh Hòa của Nguyễn Đình Đầu là tài liệu tra cứu về hệ thống địa bạ ở địa bàn Khánh Hòa thời Nguyễn, thường được sử dụng để xác định địa danh và địa vực lịch sử.

Phú Vinh là một làng cư trú lâu đời trong phạm vi đô thị Nha Trang; một số nguồn ghi nhận khu vực còn lưu giữ dấu tích của không gian cư trú truyền thống như nhà cổ, giếng nước và đình làng trong bối cảnh đô thị hóa.

Đình Phú Vinh thờ Trịnh Phong (Bình Tây đại nguyên soái), nhân vật gắn với phong trào Cần Vương ở Khánh Hòa.

Kiến trúc và di sản

Hệ thống nhà cổ 
Khu vực Phú Vinh được ghi nhận có khoảng 6 ngôi nhà cổ còn giữ tương đối nguyên vẹn kiến trúc, phân bố dọc đường làng ven sông và/hoặc trên trục đường vòng cung của khu vực Vĩnh Thạnh cũ. Các nhà cổ thường được mô tả gắn với kiểu nhà gỗ truyền thống miền Trung (thường được xếp vào nhóm nhà rường), có kết cấu cột-kèo bằng gỗ và mái lợp ngói âm dương.

Thuật ngữ “căn bát dần”/“bát căn dần” được dùng trong một số bài viết để mô tả cách thức dựng nhà ở Phú Vinh, với bố cục phổ biến dạng ba gian hai chái và hệ cột gỗ (có trường hợp 36 cột).

Một số nhà cổ còn bảo tồn được các yếu tố nội thất và đồ thờ như câu liễn, bàn thờ, tủ thờ, cùng các bộ phận kết cấu gỗ (cột, kèo) và thềm gạch cổ. Không gian nhà cổ gắn với sân vườn rộng và cây ăn trái, tạo nên tổng thể cảnh quan “nhà-vườn” ở vùng ven sông; một số chi tiết như giếng nước cũ và lối đi rợp bóng cây được ghi nhận như thành phần của cảnh quan làng.

Nhà cổ Nguyễn Xuân Hải 
Nhà cổ của ông Nguyễn Xuân Hải (thôn Phú Vinh) được nhắc đến trong các tuyến tham quan liên quan làng cổ Phú Vinh và sông Cái. Một số nguồn nêu ngôi nhà được dựng từ năm 1888, nằm trong khuôn viên vườn rộng khoảng 4.000 m2 và có hệ cột gỗ 36 cột cùng các chạm khắc trang trí điển hình của nhà gỗ truyền thống.

Các nguồn có khác biệt về niên đại (một số bài báo mô tả “trên 200 năm”, trong khi một số nguồn khác nêu mốc dựng nhà cuối thế kỷ 19). Nhà được ghi nhận có dấu hiệu xuống cấp, mối mọt và gia đình gặp khó trong việc sửa chữa theo nguyên trạng.

Đình Phú Vinh 
Đình Phú Vinh là thiết chế đình làng của cư dân Phú Vinh, được xếp hạng “Di tích lịch sử” cấp tỉnh theo Quyết định số 2856/QĐ-UBND (18/11/2008). Đình là nơi thờ Trịnh Phong (Bình Tây đại nguyên soái).

Theo Cổng thông tin Bảo tồn Di tích, đình có lễ hội “Xuân kỳ” (thường vào tháng 2 âm lịch) và một số nghi thức tế lễ cộng đồng trong năm; nguồn này cũng ghi nhận việc tổ chức đại lễ theo chu kỳ ba năm một lần.

Bảo tồn và biến đổi 
Từ đầu những năm 2000, việc bảo tồn nhà cổ ở khu vực Vĩnh Thạnh được đặt ra thông qua khảo sát và đề xuất phục vụ du lịch, nhưng triển khai cụ thể còn chậm; nhiều nhà cổ xuống cấp và có nguy cơ bị rao bán.

Nhà ông Nguyễn Xuân Hải được ghi nhận gặp khó trong bảo tồn khi chủ nhà phải tự xoay xở kinh phí sửa chữa và đón khách; gia đình từng dựng một nhà đón khách lợp mái tranh, sau đó thay bằng mái tôn vì thiếu kinh phí làm lại kết cấu để lợp ngói, dẫn đến thay đổi không gian kiến trúc truyền thống. Một số nguồn cũng ghi nhận cơ quan chức năng nhiều lần khảo sát nhưng gia đình vẫn gặp khó trong việc sửa chữa, trùng tu ngôi nhà theo nguyên trạng.

Nhà cổ tại Khánh Hòa được ghi nhận phân bố rải rác, chủ sở hữu chủ yếu là tư nhân và chi phí trùng tu cao khiến việc bảo tồn gặp trở ngại; đồng thời xuất hiện hiện tượng mua bán, di dời hoặc “tái dựng” nhà cổ phục vụ mục đích thương mại.

Đời sống kinh tế – văn hóa 
Khu vực Phú Vinh có đặc trưng cư trú ven sông, gắn với nông nghiệp và vườn tược. Tuyến tham quan làng cổ từng gắn với trải nghiệm một số hoạt động làng nghề và sinh hoạt nông thôn như dệt chiếu, se nhang và đi xe ngựa trên đường làng.

Ở thôn Phú Vinh 2 (khu vực Vĩnh Thạnh cũ), nghề đan lát từ tre nứa từng phổ biến nhưng nay gần như mai một do ruộng đồng thu hẹp và nguồn nguyên liệu khan hiếm; một số hộ gia đình vẫn duy trì nghề theo truyền thống nhiều thế hệ. Đô thị hóa gắn với thu hẹp không gian làng quê và làm suy giảm một số nghề thủ công truyền thống trong các tour đồng quê của Nha Trang.

Môi trường và hạ tầng 
Do nằm ven sông, khu vực dân cư dọc sông Cái ở Nha Trang (trong đó có địa bàn Vĩnh Thạnh cũ) chịu tác động của sạt lở bờ sông, ảnh hưởng nhà ở và đất sản xuất của người dân; chính quyền địa phương nêu nhu cầu đầu tư các giải pháp kè và ổn định bờ sông.

Du lịch 
Phú Vinh được nhắc đến trong một số sản phẩm du lịch sinh thái – văn hóa ở Nha Trang theo hướng tham quan làng quê ven sông Cái, kết hợp xem nhà cổ và không gian đình làng. Việc khai thác du lịch tại Phú Vinh gắn với bài toán cân bằng giữa hoạt động du lịch và bảo tồn không gian cư trú truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa ở Nha Trang.

Tham khảo

Liên kết ngoài 
 
 Dấu xưa hồn cũ ở làng cổ Nha Trang trên VnExpress
 Đình Phú Vinh trên Cổng thông tin Bảo tồn Di tích

Nha Trang
Khánh Hòa
Làng cổ Việt Nam
Làng của Việt Nam
Văn hóa Khánh Hòa
Du lịch Khánh Hòa
Di tích tại Khánh Hòa