Thừa tuyên

Thừa tuyên (chữ Hán: 承宣布政使司) là một đơn vị hành chính cấp lớn của Đại Việt thời Nhà Lê sơ, được thiết lập chính thức trong cuộc cải cách hành chính năm 1466 dưới triều vua Lê Thánh Tông. Đây là cấp hành chính tương đương với cấp tỉnh hiện nay.

Nguồn gốc tên gọi 
“Thừa tuyên” là viết tắt của Thừa tuyên sứ ty (承宣布政使司).
 “Thừa” (承): tiếp nhận.
 “Tuyên” (宣): tuyên đạt.
 “Bố chính” (布政): thi hành chính sự.

Tên gọi này thể hiện chức năng của cơ quan đại diện triều đình tại địa phương, tiếp nhận và tuyên đạt mệnh lệnh của trung ương.

Lịch sử hình thành 
Năm 1466, vua Lê Thánh Tông tiến hành cải cách hành chính quy mô lớn:
 Chia cả nước thành 12 thừa tuyên.
 Năm 1471, sau khi mở rộng lãnh thổ về phía nam, lập thêm thừa tuyên Quảng Nam, nâng tổng số lên 13.

Trước đó, thời Nhà Trần và đầu thời Lê sơ, đơn vị hành chính cấp lớn là "lộ" hoặc “trấn”.

Năm 1490, triều đình đổi tên “thừa tuyên” thành “xứ”.

Tổ chức bộ máy 
Mỗi thừa tuyên có ba cơ quan chính, gọi chung là “Tam ty”:
 Thừa tuyên sứ ty – phụ trách hành chính, tài chính.
 Đô ty – phụ trách quân sự.
 Hiến ty – phụ trách pháp luật, thanh tra.

Cơ chế này nhằm phân quyền rõ ràng giữa hành chính, quân sự và tư pháp, tăng cường sự kiểm soát của triều đình trung ương.

Bãi bỏ và thay thế 
Hệ thống thừa tuyên không bị bãi bỏ ngay lập tức mà trải qua quá trình thay đổi và thay thế dần qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Đổi tên thành xứ 
Năm 1490, dưới triều vua Lê Thánh Tông thời Nhà Lê sơ, triều đình tiến hành cải cách hành chính và đổi tên các đơn vị thừa tuyên thành xứ. Việc thay đổi này chủ yếu mang tính danh nghĩa, còn cơ cấu tổ chức và chức năng quản lý hành chính cơ bản vẫn được giữ nguyên. Ví dụ, thừa tuyên Thanh Hóa được đổi thành xứ Thanh Hóa, thừa tuyên Sơn Nam đổi thành xứ Sơn Nam.

Chuyển thành trấn 
Từ thế kỷ XVI, trong bối cảnh quyền lực trung ương suy giảm và tình hình chính trị phân quyền, các đơn vị xứ dần được chuyển đổi thành trấn. Các đơn vị trấn có vai trò quân sự rõ rệt hơn, phù hợp với nhu cầu quản lý và phòng thủ lãnh thổ trong thời kỳ chiến tranh và biến động. Từ thời điểm này, hệ thống thừa tuyên không còn tồn tại với tư cách là đơn vị hành chính chính thức.

Bãi bỏ hoàn toàn và thay bằng tỉnh 
Trong cuộc cải cách hành chính năm 1831 - 1832 dưới triều vua Minh Mạng thời Nhà Nguyễn, triều đình chính thức bãi bỏ các đơn vị hành chính cũ như trấn, dinh và các hệ thống có nguồn gốc từ thừa tuyên trước đó. Thay vào đó, cả nước được chia thành các đơn vị hành chính mới gọi là tỉnh (省).

Hệ thống tỉnh này trở thành nền tảng cho tổ chức hành chính của Việt Nam từ thế kỷ XIX và tiếp tục được sử dụng, với nhiều điều chỉnh, cho đến hiện nay.

Danh sách các thừa tuyên 
Các thừa tuyên thời Lê Thánh Tông gồm:
 Thừa tuyên Thanh Hóa
 Thừa tuyên Nghệ An
 Thừa tuyên Thuận Hóa
 Thừa tuyên Quảng Nam
 Thừa tuyên Sơn Nam
 Thừa tuyên Kinh Bắc
 Thừa tuyên Hải Dương
 Thừa tuyên An Bang
 Thừa tuyên Hưng Hóa
 Thừa tuyên Tuyên Quang
 Thừa tuyên Thái Nguyên
 Thừa tuyên Lạng Sơn
 Thừa tuyên Quảng Oai

So sánh với các đơn vị khác

Xem thêm 
 Lê Thánh Tông
 Nhà Lê sơ
 Trấn (đơn vị hành chính)
 Lộ (đơn vị hành chính)
 Tỉnh (Việt Nam)

Chú thích

Tài liệu tham khảo và trích dẫn 
Đơn vị hành chính Việt Nam thời phong kiến
Nhà Lê sơ