Trục Kháng chiến

Trục Kháng Chiến là một liên minh quân sự phi chính thức do Iran lãnh đạo, hoạt động tại Tây Á. Hiện tại, liên minh quy tụ nhiều nhóm vũ trang phi nhà nước liên kết với nhà nước Iran, hoạt động chống lại các đối thủ của Iran trong khu vực: Hoa Kỳ, Israel, Ả Rập Xê Út và đôi khi là Thổ Nhĩ Kỳ. Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Venezuela là những đồng minh hiện tại của Trục Kháng chiến. Syria từng là một đồng minh và đã cho phép quân đội Iran, những chiến binh đồng minh không phải người Iran đóng quân tại Syria cho đến khi chế độ Assad sụp đổ vào năm 2024.

Trục Kháng chiến chủ yếu bao gồm các tổ chức vũ trang Hồi giáo chủ nghĩa Shia, chẳng hạn như Hezbollah ở Liban, Tổ chức Kháng chiến Hồi giáo và Lực lượng Huy động Nhân dân ở Iraq và Houthi ở Yemen. Liên minh đôi khi bao gồm một số tổ chức vũ trang Palestine (thường theo chủ nghĩa Hồi giáo Sunni),  chẳng hạn như Hamas và Thánh chiến Hồi giáo. Sở dĩ Iran duy trì Trục Kháng chiến một phần là để ngăn chặn xung đột vũ trang xảy ra trên lãnh thổ Iran bằng cách kích động xung đột ở những nước khác thông qua các lực lượng ủy nhiệm Hồi giáo Shia. Những lực lượng ủy nhiệm này một mặt theo đuổi lợi ích đối nội của mỗi nhóm, mặt khác phối hợp làm suy yếu Israel về mặt quân sự và gây thiệt hại cho chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ ở Trung Đông. Hoa Kỳ coi hầu hết các thành viên Trục Kháng chiến là tổ chức khủng bố. Từ năm 2014 đến năm 2017, Quân đội Hoa Kỳ và các lực lượng ủy nhiệm của Iran dưới quyền Qasem Soleimani phối hợp thực hiện các cuộc tấn công trong Chiến tranh chống Nhà nước Hồi giáo.

Trục Kháng chiến đã nhiều lần trực tiếp tấn công lực lượng Quân đội Hoa Kỳ ở Iraq. Chính phủ Iran chi khoảng  mỗi năm để viện trợ quân sự, hỗ trợ hậu cần cho các thành viên liên minh thông qua Lực lượng Quds của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, nhưng ngân sách này bắt đầu giảm dần sau năm 2019 do các lệnh trừng phạt quốc tế chống lại Iran.

Cuộc khủng hoảng Trung Đông từ năm 2023 đã làm suy yếu Trục Kháng chiến và chiến lược của Iran. Trục Kháng chiến chịu những thất bại đáng kể, liên tục trước Lực lượng Phòng vệ Israel trong Chiến tranh Gaza, xung đột Israel-Hezbollah và Chiến tranh Iran – Israel Các cuộc tấn công của phe đối lập Syria vào năm 2024 cũng phá hoại nghiêm trọng liên minh, đồng thời buộc Iran phải rút lui hoàn toàn khỏi Syria. Phần còn lại của Trục Kháng chiến vẫn còn nguyên vẹn .

Lịch sử

Nguồn gốc tên gọi 
Năm 2002, nhật báo Al-Zahf Al-Akhdar của Libya lần đầu tiên dùng cụm từ "trục kháng chiến" để đáp trả tuyên bố của Tổng thống Hoa Kỳ George W. Bush rằng Iran, Iraq và Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên là một trục ma quỷ. Năm 2004, tờ báo Jomhuri-ye Eslami của Iran dùng cụm từ này khi đề cập đến cuộc nổi dậy của người Shia ở Iraq.

Năm 2006, Bộ trưởng Nội vụ Palestine Said Saim dùng cụm từ này trong một cuộc phỏng vấn trên truyền hình Al-Alam để chỉ các mục tiêu chính trị chung giữa người Ả Rập đối lập với mục tiêu của Israel và Hoa Kỳ.

cụm từ "trục kháng chiến" bắt đầu được phổ biến từ tháng 8 năm 2010. Năm 2012, Ali Akbar Velayati, cố vấn cấp cao về ngoại giao của lãnh tụ tối cao Iran, tuyên bố rằng:

Tháng 8 năm 2012, cụm từ này lại xuất hiện trong một cuộc họp giữa Tổng thống Syria Bashar al-Assad và thư ký Hội đồng An ninh quốc gia Tối cao Iran Saeed Jalili về Nội chiến Syria. Tại cuộc họp, Velayati nói:

Hình thành 
Sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, những người sáng lập cực đoan nhất của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran như Mohammad Montazeri (được Fatah ở Palestine đào tạo ở miền nam Liban và có quan hệ mật thiết với Libya dưới thời Gaddafi) và Mostafa Chamran (từng đến thăm Cuba và chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa quốc tế cách mạng) chủ trương thành lập một "Quốc tế Hồi giáo" theo quan niệm của Ali Shariati và Ruholla Khomeini về "tình đoàn kết của những người bị áp bức". Montazeri, Chamran và đại sứ Iran tại Syria Ali Akbar Mohtashamipur thành lập Cục Phong trào Giải phóng Hồi giáo thuộc Tổ chức Cách mạng Nhân dân Cộng hòa Hồi giáo Iran với mục đích phối hợp hoạt động của Đảng Hồi giáo Daawa và Tổ chức Badr bị cấm tại Iraq với Phong trào Amal và Hezbollah tại Liban. Cục Phong trào Giải phóng Hồi giáo được cho là khởi điểm của những nỗ lực của Iran nhằm hình thành Trục Kháng chiến.

Phát triển 

Mặc dù Iran đã tài trợ cho các nhóm vũ trang Hồi giáo Shia kể từ Chiến tranh Iran – Iraq và Nội chiến Liban, nhưng một mạng lưới ủy nhiệm hoàn chỉnh của Iran chỉ bắt đầu hình thành sau Chiến tranh Iraq. Ban đầu, liên minh này bao gồm Syria dưới chế độ Assad và Hezbollah của Liban. Nhiều năm sau, Iran, vốn liên kết chặt chẽ với Syria và Hezbollah, bắt đầu tăng cường quan hệ giữa ba bên, tạo ra Trục Kháng chiến. Các nhóm Iraq và Yemen phối hợp với Iran trở thành những thành viên mới nhất của liên minh này. Sau khi Nga can thiệp vào cuộc nội chiến Syria, tờ báo The Hill nhận xét rằng một trục kháng chiến mới đang nổi lên trong khu vực. Liên minh này được mô tả là "gây chia rẽ sâu sắc" vì tập trung kích động bạo lực giáo phái đối với người Syria theo Hồi giáo Sunni. Hành động của Hezbollah bị lên án ở Liban; Tổng thống Liban Michel Suleiman yêu cầu Hezbollah chấm dứt các hành động vũ trang đơn phương. Cộng đồng thiểu số Hồi giáo Sunni ở Liban cáo buộc Hezbollah tiến hành bạo lực giáo phái chống lại người Hồi giáo khác và từ bỏ lập trường chống chủ nghĩa phục quốc Do Thái. Từ sau khi Hezbollah ngày càng can thiệp vào nội chiến Syria vào năm 2013, Trục Kháng chiến tuyên bố theo chủ nghĩa Khomeini và chống Hồi giáo Sunni; chế độ Assad trở nên lệ thuộc Iran và các lực lượng ủy nhiệm của Iran để tiếp tục tồn tại. Các nhóm Hồi giáo chủ nghĩa Sunni như Anh em Hồi giáo và Hamas bắt đầu công khai phản đối Iran và Hezbollah và liên kết chặt chẽ với Thổ Nhĩ Kỳ và Qatar, những nước cạnh tranh địa chính trị với Iran.

Khủng hoảng Trung Đông (2023–nay) 
Cuộc khủng hoảng Trung Đông từ năm 2023, bắt đầu với các cuộc tấn công ngày 7 tháng 10, đã làm suy yếu Trục Kháng chiến và chiến lược của Iran, theo một nhà phân tích của Associated Press. Liên minh này chịu những đòn giáng mạnh trong Chiến tranh Gaza và xung đột Israel-Hezbollah. Ngoài ra, sự sụp đổ của chế độ Assad ở Syria làm gián đoạn thêm Trục Kháng chiến. Lực lượng Houthi và các nhóm dân quân ở Iraq vẫn còn nguyên vẹn tính đến tháng 12 năm 2024. Tháng 4 năm 2025, Hezbollah rút phần lớn cơ sở hạ tầng quân sự khỏi miền nam Liban và chuyển giao 190 trong số 265 vị trí quân sự cho quân đội Liban theo thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 11 năm 2024, quy định việc Hezbollah tái bố trí lực lượng về phía bắc sông Litani và quân đội Liban triển khai khoảng 5.000 binh sĩ về phía nam. Việc rút quân nhằm mục đích giảm căng thẳng dọc biên giới Israel-Liban và tạo điều kiện cho dân thường di tản trở về. Tuy Hezbollah đã loại bỏ vũ khí hạng nặng, nhưng một số chiến binh từ các làng phía nam vẫn sở hữu vũ khí hạng nhẹ.

Tháng 7 năm 2025, Iran tăng cường hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm, cung cấp vũ khí tiên tiến cho cả Houthi ở Yemen và Hezbollah ở Liban, bất chấp áp lực ngày càng tăng từ khu vực và quốc tế. Vào cuối tháng 6, các lực lượng liên minh của Hoa Kỳ tại Yemen chặn lại ước tính khoảng 750 tấn vũ khí do Iran cung cấp gần lãnh thổ do Houthi kiểm soát, bao gồm tên lửa chống hạm, chống máy bay, linh kiện máy bay không người lái, đầu đạn và sách hướng dẫn bằng tiếng Ba Tư, củng cố các đánh giá lâu nay về sự can thiệp trực tiếp của Iran thông qua Vệ binh Cách mạng Hồi giáo và các mạng lưới liên kết. Đồng thời, tình báo phương Tây cho thấy Iran nối lại việc vận chuyển tên lửa cho Hezbollah qua các tuyến đường bộ xuyên Iraq và Syria nhằm bổ sung kho vũ khí của nhóm này sau cuộc đối đầu với Israel năm 2024. Bất chấp những thiệt hại kinh tế, quân sự sau Chiến tranh Iran-Israel, Iran ưu tiên tái vũ trang cho các đồng minh khu vực.

Tháng 1 năm 2026, Hoa Kỳ bắt đầu tăng cường quân sự ở Trung Đông, chủ yếu do các cuộc biểu tình ở Iran, các vụ thảm sát người biểu tình sau đó và căng thẳng gia tăng giữa Iran và Hoa Kỳ do chương trình hạt nhân, chương trình tên lửa đạn đạo và sự hỗ trợ của Iran đối với các nhóm vũ trang trong khu vực như Hezbollah, Hamas và Houthi.

Thành viên 

Hezbollah, một nhóm Hồi giáo chủ nghĩa Shia được thành lập để chống lại Israel xâm lược Liban vào năm 1982, là thành viên nổi bật nhất của Trục Kháng chiến. Những thành viên quan trọng khác bao gồm Hamas, Thánh chiến Hồi giáo Palestine, Houthi tại Yemen và một số lực lượng dân quân Hồi giáo Shia ở Iraq, Syria. Trước khi chế độ Assad sụp đổ vào năm 2024, Syria là nước đồng minh duy nhất của liên minh, đồng ý chứa chấp những chiến binh được Iran huấn luyện và tuyển mộ.

Iran 
Cố Lãnh tụ Tối cao Iran Ali Khamenei nhiều lần khẳng định chính phủ Cộng hòa Hồi giáo Iran là một "chính phủ kháng chiến" chống lại phương Tây và Israel. Qasem Soleimani đóng một vai trò quan trọng trong cuộc chiến của Iran chống lại Nhà nước Hồi giáo ở Iraq. Ông được đánh giá là nhân vật chủ chốt trong việc tập hợp các lực lượng người Kurd, Hồi giáo Shia cho cuộc chiến chống lại Nhà nước Hồi giáo và hình thành một trục ảnh hưởng của Hồi giáo Shia trên khắp Trung Đông với trung tâm là Iran.

Hezbollah 
Hezbollah được các giáo sĩ người Liban thành lập để chống lại Israel trong Chiến tranh Liban năm 1982. Hezbollah là một tổ chức chính trị có ảnh hưởng ở Liban, chia sẻ hệ tư tưởng Hồi giáo Shia của Iran. Kể từ khi sau Chiến tranh Gaza, Hezbollah đã tăng cường tấn công các mục tiêu tại Israel dọc biên giới Liban-Israel gần như mỗi ngày nhằm ngăn chặn Israel tấn công Gaza, gây ra cuộc giao tranh dữ dội nhất giữa hai bên kể từ Chiến tranh Liban năm 2006. Iran là nhà cung cấp vũ khí chính cho Hezbollah. Tháng 12 năm 2024, Naim Qassem, lãnh đạo Hezbollah, thừa nhận rằng kể từ khi chế độ Assad sụp đổ, Hezbollah đã mất tuyến đường tiếp tế quân sự qua Syria. Đơn vị 3800 của Hezbollah chịu trách nhiệm huấn luyện và cung cấp viện trợ chiến lược cho các nhóm chiến binh ở Iraq và Yemen.

Các nhóm Iraq

Houthi

Các nhóm Palestine 
Mặt trận Bình dân Giải phóng Palestine, một tổ chức theo chủ nghĩa Marx–Lenin thế tục, thường được coi là một thành viên Trục Kháng chiến và nhận sự hỗ trợ từ Iran. Hamas đôi khi cũng được coi là một thành viên liên minh do lập trường chống Israel và Hoa Kỳ. Tháng 3 năm 2012, Hamas đã rút trụ sở chính khỏi Damascus và chuyển sang ủng hộ phe đối lập Syria. Tháng 10 năm 2022, Hamas khôi phục quan hệ với Syria với Iran làm trung gian hòa giải.

Các nhóm Syria 
Mặt trận Kháng chiến Hồi giáo ở Syria, một tổ chức vũ trang do Đảng Xã hội Quốc gia Syria thành lập sau khi chế độ Assad sụp đổ và Israel xâm lược Syria vào năm 2024, là một thành viên Trục Kháng chiến.

Cựu thành viên

Syria (1979–2024) 

Liên minh Iran-Syria được thành lập vào năm 1979 và có tầm quan trọng lớn đối với Trục Kháng chiến. Cả hai nước đều có vị trí then chốt của Trung Đông và ảnh hưởng đến chính trị Trung Đông trong ba thập kỷ qua. Liên minh này đã giúp chế độ Assad duy trì quyền lực và bảo vệ tội ác chiến tranh của chế độ. Liên minh Iran-Syria có ba trụ cột: bảo tồn chế độ Assad; duy trì quyền tiếp cận nguồn cung cấp vũ khí, tiền từ Iran; và ngăn chặn một chính phủ đa số Hồi giáo Sunni lên nắm quyền ở Syria.  Giới lãnh đạo Đảng Xã hội chủ nghĩa Phục hưng Ả Rập - khu vực Syria chủ yếu là người Alawite, một nhánh của Hồi giáo Shia. Hai nước từng là đồng minh chiến lược trong nhiều lĩnh vực, bao gồm quốc phòng. Thủ tướng và các đại sứ Israel mô tả là liên minh Iran-Syria là "Trục Khủng bố".

Sự sụp đổ của chế độ Assad vào năm 2024 được truyền thông phương Tây đánh giá là một đòn giáng mạnh vào Trục Kháng chiến, làm suy yếu khả năng viện trợ cho Hezbollah của Iran.

Tài trợ 
Thông qua Lực lượng Quds, Iran phân bổ nguồn lực đáng kể để tăng cường khả năng của mỗi nhóm trong nhiều thập kỷ. Nguồn tài trợ cho Trục Kháng chiến bao gồm doanh thu dầu mỏ, thuế và các quỹ do nhà nước quản lý.

Chế độ Assad tại Syria 
Iran đầu tư tài chính và quân sự đáng kể vào Syria. Trong nội chiến Syria, Iran chi khoảng 50 tỷ đô la Mỹ để hỗ trợ chế độ Assad. Bên cạnh sự hỗ trợ tài chính và vật chất, Iran củng cố ảnh hưởng ở Syria thông qua một loạt các thỏa thuận kinh tế, đặc biệt là sau năm 2017. Những thỏa thuận này thường ưu tiên lợi ích của Iran, trao cho Iran những đặc quyền trong các lĩnh vực quan trọng như viễn thông, nông nghiệp và cơ sở hạ tầng. Ngày 7 tháng 12 năm 2024, cựu nghị sĩ Iran Bahram Parsaei tiết lộ rằng Syria nợ Iran hơn 30 tỷ đô la Mỹ.

Những nhóm khác 
Hezbollah là một trong những bên hưởng lợi chính từ sự tài trợ của Iran. Theo Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Iran là nguồn cung cấp chính về huấn luyện, vũ khí và tài chính cho Hezbollah. Năm 2018, chính phủ Hoa Kỳ ước tính Iran chuyển 700 triệu đô la hàng năm cho Hezbollah.

Iran cũng tài trợ cho các tổ chức vũ trang Palestine, bao gồm Hamas và Jihad Hồi giáo Palestine. Đến năm 2023, Iran tăng nguồn tài trợ cho Hamas lên khoảng 350 triệu đô la Mỹ mỗi năm.

Danh sách thành viên

Thành viên hiện tại

Cựu thành viên

Đối thủ

Israel và Hoa Kỳ 
Trục Kháng Chiến coi Israel là kẻ thù chung, phải bị tiêu diệt nhằm tranh thủ sự ủng hộ của thế giới Hồi giáo. Theo nhà phân tích Afshon Ostovar, mục tiêu của Trục Kháng chiến là "bóp nghẹt dần dần" Israel thông qua một loạt "các cuộc chiến ngày càng tàn phá, không thể thắng". Trong trường hợp xảy ra một cuộc chiến lớn với Israel thì tất cả các thành viên dự kiến sẽ tham gia vào một chiến dịch phối hợp trên toàn khu vực nhằm tiêu diệt Israel. Iran vạch ra chiến lược này và đã đầu tư mạnh vào việc tăng cường khả năng chiến đấu, phối hợp của các nhóm. Tuy có khác biệt về hệ tư tưởng và lợi ích đối nội, nhưng các thành viên liên minh đều thống nhất về mục tiêu chung là làm phức tạp các hoạt động của Israel và gây thiệt hại cho sự hỗ trợ của Hoa Kỳ đối với Israel.Tờ Guardian đánh giá Trục Kháng chiến là "một mạng lưới các nhóm Hồi giáo cực đoan tự trị mà Iran sử dụng để thể phóng chiếu lực lượng, quyết định diễn biến sự kiện và ngăn chặn cuộc tấn công của Israel hoặc Hoa Kỳ".

Nhà nước Hồi giáo 
Trục Kháng chiến là lực lượng chiến đấu chính chống lại Nhà nước Hồi giáo sau khi nhóm này chiếm gần một phần ba Iraq vào năm 2014. Amirli là thành phố đầu tiên đẩy lùi cuộc tấn công của Nhà nước Hồi giáo nhờ sự hợp tác bất thường giữa quân đội Iraq, lực lượng người Kurd, các lực lượng dân quân Hồi giáo Shia do Iran hậu thuẫn và không lực của Hoa Kỳ. Năm 2012, Hezbollah triển khai quân để hỗ trợ lực lượng chính phủ Syria chống lại Quân đội Tự do Syria, al-Qaeda và Nhà nước Hồi giáo. Năm 2013, Iran bắt đầu triển khai quân đội để hỗ trợ chính phủ Syria chống lại phiến quân và những phe phái khác. Trong cả hai trường hợp, chính phủ Iraq hỗ trợ, thậm chí còn có tình nguyện viên tham gia chiến trường ở Syria. Ngoài ra, Lực lượng Huy động Nhân dân Iraq trở thành lực lượng chính trong cuộc chiến chống lại Nhà nước Hồi giáo ở Iraq. Năm 2014, Hezbollah từ chối giúp Hoa Kỳ trong chiến dịch ở Iraq chống lại Nhà nước Hồi giáo, cho rằng điều đó có thể dẫn đến sự thống trị của Hoa Kỳ trong khu vực hoặc "thay thế khủng bố bằng sự chiếm đóng trắng trợn của Hoa Kỳ". Trong cuộc chiến chống Nhà nước Hồi giáo ở Iraq và Syria, Trục Kháng chiến thành lập liên minh 4+1, một liên minh hợp tác quân sự giữa Iran, Iraq, Syria, Nga và Hezbollah.

Quan hệ với những nước khác

Nga

Afghanistan 
Iran bị cáo buộc hỗ trợ Taliban trong Chiến tranh Afghanistan. Ali Akbar Velayati và Hassan Kazemi Qomi tuyên bố rằng Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan do Taliban lãnh đạo cũng là một thành viên Trục Kháng chiến. Tuy nhiên, chỉ huy Lực lượng Quds Esmail Qaani cho rằng Taliban "không phải là bạn của Iran".

Xem thêm 

 Cạnh tranh ảnh hưởng giữa Ả Rập Xê Út và Iran

Ghi chú

Tham khảo 

Chủ nghĩa bài Mỹ
Bài viết có chứa video clip
Quan hệ Iran-Iraq
Quan hệ ngoại giao của Syria
Quan hệ ngoại giao của Iran
Can thiệp nước ngoài trong Nội chiến Syria
Chống chủ nghĩa đế quốc
Hồi giáo Shia và chính trị
Nguồn CS1 tiếng Ba Tư (fa)
Nguồn CS1 tiếng Ả Rập (ar)
Trang sử dụng bản mẫu nhiều hình với các hình được chia tỷ lệ tự động
Bài viết có văn bản tiếng Ả Rập
Bài viết có văn bản tiếng Ba Tư