Kỳ Tường

Kỳ Tường (; ; bính âm: ) là niên hiệu dự kiến của Nhà Thanh dưới thời Thanh Mục Tông (Tải Thuần). Sau khi hoàng đế mới kế vị, triều đình ban chiếu định niên hiệu của năm kế tiếp (1862) là Kỳ Tường, nhưng trước khi sang năm cải nguyên lại đổi niên hiệu dự kiến này thành Đồng Trị; vì vậy niên khoản chính thức của nhà Thanh không có năm Kỳ Tường và năm 1862 được tính là Đồng Trị nguyên niên.

Việc đổi niên hiệu dự kiến diễn ra trong bối cảnh Chính biến Tân Dậu (còn được gọi là "Chính biến Kỳ Tường") và giai đoạn buông rèm nhiếp chính (; Lưỡng cung thính chính) của Từ Hi và Từ An.

"Kỳ Tường" không hình thành "năm Kỳ Tường thứ nhất" trong hệ thống niên khoản chính thức; tuy vậy, một số ấn phẩm chuẩn bị trước khi đổi niên hiệu (như lịch triều đình Thời hiến thư mang tiêu đề Đại Thanh Kỳ Tường nguyên niên tuế thứ Nhâm Tuất Thời hiến thư) và một số hiện vật ghi niên khoản dự kiến "Kỳ Tường nguyên niên" vẫn còn được bảo lưu trong sưu tập và tư liệu hóa.

Trong lĩnh vực tiền đồng nhà Thanh, Đồng Trị thường được nêu như trường hợp đặc biệt do tồn tại tiền mang hai niên hiệu "Kỳ Tường" và "Đồng Trị"; số lượng tiền "Kỳ Tường thông bảo" được ghi nhận là ít và có khả năng không lưu hành rộng rãi.

Bối cảnh
Ngày 22 tháng 8 năm 1861 (Hàm Phong 11), Hàm Phong Đế băng hà tại Thừa Đức (Nhiệt Hà). Thái tử Tải Thuần kế vị khi còn nhỏ; triều đình hình thành cơ chế phụ chính gồm nhóm "Cố mệnh bát đại thần" và sự tham chính của hai Thái hậu.

Trong nghiên cứu về niên khoản ở Đài Loan thời Thanh, biến cố lật đổ nhóm phụ chính do Từ Hi liên kết với Cung Thân vương Dịch Hân phát động được gọi là "Chính biến Tân Dậu" hoặc "Chính biến Kỳ Tường". Quyết định bãi bỏ niên hiệu dự kiến "Kỳ Tường" được đặt trong bối cảnh thay đổi cơ chế phụ chính này.

Quy chế "một vua một niên hiệu" là khuôn mẫu phổ biến thời nhà Thanh. Trong các bảng niên hiệu tổng hợp, Đồng Trị thường được nêu như ngoại lệ do tồn tại giai đoạn ngắn có niên hiệu dự kiến "Kỳ Tường" trước khi ấn định niên hiệu chính thức là "Đồng Trị".

Ban hành và bãi bỏ
Các nguồn chính sử nhà Thanh chép việc xác định "Kỳ Tường" làm niên hiệu cho năm kế tiếp, sau đó đổi sang "Đồng Trị" trước khi sang năm cải nguyên; đồng thời chiếu cáo lấy năm sau làm Đồng Trị nguyên niên.

Trong một số tài liệu thứ cấp, "Kỳ Tường" đôi khi được trình bày như niên hiệu "tồn tại trong thời gian ngắn" (tính theo khoảng thời gian giữa lúc ban chiếu định niên hiệu và lúc bãi bỏ), dù niên khoản chính thức theo năm cải nguyên không hình thành "năm Kỳ Tường".

Tên gọi và điển tích
Niên hiệu "Kỳ Tường" thường được dẫn điển tích từ Tống sử (Nhạc chí) với câu  (tạm dịch: "không hạn không cằn, ắt giáng điều lành").

Niên hiệu thay thế "Đồng Trị" () thường được liên hệ với câu trong Kinh Thư (Thái Trọng chi mệnh): .

Trong tiếng Mãn, "Đồng Trị" được ghi là  (), trong đó yooningga được giải nghĩa là "chung, toàn bộ" và dasan nghĩa là "chính trị".

Tư liệu, ấn phẩm và hiện vật liên quan

Ấn phẩm lịch triều đình
Thời hiến thư là dạng lịch triều đình phát hành theo niên hiệu. Một bản mang tiêu đề Đại Thanh Kỳ Tường nguyên niên tuế thứ Nhâm Tuất Thời hiến thư () được mô tả là ấn phẩm in hai màu mực đỏ và đen, trang đầu có đóng triện đỏ. Một bản số hóa cùng nhan đề được lưu trên Wikimedia Commons.

Biển đề tại Đài Loan
Chùa Trường Thiên Cung (Bản Cảng/Ben-gang, Gia Nghĩa, Đài Loan) lưu giữ một hoành phi gỗ ghép từ bốn tấm, kích thước 53×143×2 cm; lạc khoản ở phần trên ghi . Nghiên cứu về cách ghi niên khoản ở Đài Loan thời Thanh dùng hiện vật này như ví dụ về sự khác biệt giữa cách ghi niên đại theo trung ương và việc tiếp nhận niên hiệu tại địa phương.

Tiền xu mang chữ "Kỳ Tường"
Trong hệ thống tiền đồng nhà Thanh, mặt obverse của tiền thường khắc bốn chữ theo niên hiệu và loại tiền (, , v.v.), còn mặt reverse thường ghi dấu lò đúc. Tài liệu giới thiệu tiền nhà Thanh của The Collection (Lincoln) nêu rằng các lò đúc ở kinh sư do Bộ Hộ và Bộ Công quản lý là hai xưởng đúc chủ yếu tại Bắc Kinh.

Cùng tài liệu này nêu rằng Đồng Trị là trường hợp duy nhất có tiền dưới hai niên hiệu "Kỳ Tường" và "Đồng Trị"; số lượng tiền "Kỳ Tường thông bảo" được ghi nhận là rất ít và có khả năng không lưu hành rộng rãi. Trong bảng phân loại của tài liệu, "Kỳ Tường thông bảo" () được ghi là tiền mệnh giá 1 văn (1-cash), còn "Kỳ Tường trọng bảo" () được ghi là tiền mệnh giá 10 văn (10-cash).

Trong một ấn phẩm của British Museum về văn hóa vật chất Trung Quốc thế kỷ 19, Kỳ Tường (Qixiang) được liệt kê như một niên hiệu liên quan đến năm 1861. Cùng ấn phẩm này ghi các loại tiền mang chữ "Kỳ Tường thông bảo" và "Kỳ Tường trọng bảo" trong bảng tiền tệ tương ứng.

Nhận xét về cách ghi niên đại
Trong các bảng niên hiệu tổng hợp, "Kỳ Tường" thường được nêu như niên hiệu dự kiến gắn với quá trình chuyển tiếp từ Hàm Phong sang Đồng Trị và cuộc chính biến Tân Dậu.

Bài nghiên cứu của Li Jinyi (2014) khi khảo sát cách dùng niên hiệu trong xã hội Đài Loan thời Thanh đã liệt kê "Kỳ Tường" như một giai đoạn chuyển tiếp với mốc năm 1861 và thời lượng khoảng 0,5 năm trong bảng tổng hợp niên hiệu (tính theo thời gian giữa các chiếu chỉ), trước khi bước sang Đồng Trị nguyên niên theo lịch pháp triều đình.

Một số diễn giải thứ cấp từng trình bày "Kỳ Tường" như niên hiệu được sử dụng trong một phần của năm 1861; cách trình bày này không đồng nhất giữa các tác giả và thường xuất phát từ việc phân biệt giai đoạn ban chiếu định niên hiệu với giai đoạn áp dụng niên hiệu theo năm cải nguyên.

Xem thêm
 Chính biến Tân Dậu
 Đồng Trị
 Thời hiến thư
 Niên hiệu
 Nhà Thanh

Chú thích

Tham khảo

Niên hiệu Đài Loan
Niên hiệu nhà Thanh
Niên hiệu Trung Quốc
Trung Quốc năm 1861
Niên hiệu chưa được sử dụng
Niên hiệu Trung Quốc thế kỷ 19
Nhà Thanh