Tiền kiếp

Tiền kiếp là cách gọi phổ biến trong tiếng Việt để chỉ một hay nhiều "đời sống trước" của một chúng sinh, thường được hiểu trong bối cảnh Phật giáo với học thuyết Luân hồi và Tái sinh. Trong truyền thống Phật giáo, việc nói đến "đời sống trước" thường gắn với quan niệm về nghiệp (hệ quả đạo đức của hành động) và được diễn giải theo cách tránh giả định một "linh hồn" bất biến, phù hợp giáo lý Vô ngã.

Thuật ngữ và phạm vi cách dùng 
Trong ngôn ngữ thường ngày, "tiền kiếp/kiếp trước" hay được dùng đối lập với "kiếp này" để gợi ý rằng đời sống hiện tại không phải điểm khởi đầu duy nhất của kinh nghiệm cá nhân. Từ "kiếp" trong tiếng Việt cũng có thể liên hệ đến khái niệm về chu kỳ thời gian rất dài trong một số truyền thống Ấn Độ (xem Kiếp), nhưng trong cách nói "tiền kiếp" thì trọng tâm thường là "đời sống trước" của một cá thể trong vòng tái sinh, không nhất thiết là một "kiếp" theo nghĩa vũ trụ luận thời gian dài.  

Trong văn cảnh Phật học, các thuật ngữ Pali liên quan đến chủ đề này gồm  và cụm  (thường được dịch là tri kiến về hồi tưởng các đời sống trước), được mô tả như một năng lực có điều kiện gắn với tu tập thiền định sâu. Ở cấp độ bách khoa, "tiền kiếp" vì vậy có thể bao hàm cả (1) một mô-típ giáo lý/văn học tôn giáo về các đời sống trước và (2) các tuyên bố hiện đại về "ký ức đời trước", vốn thuộc phạm vi thảo luận liên ngành và còn gây tranh cãi.

Nền tảng giáo lý liên quan 
Trong các trình bày nhập môn, tái sinh thường được đặt trong khung giải thích rộng hơn gồm vòng sinh–tử, nghiệp, và mục tiêu giải thoát khỏi vòng ấy. Một điểm nổi bật của cách giải thích Phật giáo là nhấn mạnh tính điều kiện: sự tiếp nối giữa các đời sống không nhất thiết được mô tả như sự chuyển dịch của một bản ngã bất biến, mà gắn với quan hệ nhân duyên và hệ quả nghiệp; điều này tương thích với lập trường vô ngã được Britannica tóm lược như quan niệm "không có linh hồn thường hằng".  

Trong nghiên cứu Phật học, học thuyết Duyên khởi thường được xem như nền tảng để diễn giải tái sinh trong Phật giáo sơ kỳ. Bhikkhu Anālayo khảo sát vai trò của duyên khởi trong liên hệ với tái sinh, đồng thời trình bày rằng chủ đề tái sinh (và hồi tưởng đời trước) được đặt trong khung soteriology (con đường hướng đến giải thoát) của Phật giáo sơ kỳ. Ở cùng nguồn này, nghiệp trong Phật giáo sơ kỳ được mô tả là không mang tính tất định tuyệt đối: ngoài nghiệp còn có các điều kiện khác có thể ảnh hưởng hoàn cảnh đời sống, và nghiệp có thể trổ quả sau một khoảng thời gian dài khi điều kiện hội đủ, khiến việc "chứng minh/bác bỏ" chỉ dựa vào một đời sống trở nên khó khăn về mặt phương pháp.

Về mặt biểu tượng, Britannica mô tả bhava-cakra (bánh xe sinh tử) như hình tượng về "chuỗi tái sinh vô tận" chịu chi phối bởi luật duyên khởi (), trong đó vành ngoài trình bày Mười hai nhân duyên như các mắt xích của chu trình sinh–tử; bài viết cũng nêu các cảnh giới tái sinh và ý nghĩa biểu trưng liên hệ đến Vô thường.

Trong kinh điển và văn học Phật giáo 
Trong một số văn bản thuộc Kinh tạng Pāli, việc "nhớ lại đời sống trước" được mô tả như một loại tri kiến gắn với tu tập Thiền định. Sāmaññaphala Sutta thuộc Trường Bộ kinh (DN 2) trình bày chuỗi "quả" của đời sống xuất gia, trong đó có mô tả hành giả hồi tưởng nhiều đời sống trước với các chi tiết cơ bản về hoàn cảnh sống và tiến trình chết–tái sinh.

Một mô-típ liên quan thường được nhắc đến là việc Đức Phật hồi tưởng đời sống trước trong đêm giác ngộ. Mahāsaccaka Sutta thuộc Trung Bộ kinh (MN 36) có đoạn tự sự mô tả rằng trong canh đầu của đêm, Ngài hướng tâm đến việc nhớ lại các đời sống trước; các bản dịch hiện đại thường đặt mô tả này trong tiến trình tu tập dẫn đến giải thoát. Anālayo cũng tóm lược rằng "hồi tưởng đời sống trước" được mô tả như một năng lực có thể đạt được nhờ tu tập định và niệm, đồng thời ghi nhận các chi tiết thường gặp trong công thức mô tả (tên gọi, hoàn cảnh sinh hoạt, trải nghiệm, chết và tái sinh).

Trong truyền thống chú giải và các cách trình bày phổ biến, khả năng hồi tưởng đời sống trước đôi khi được gọi là Túc mạng minh, nhấn mạnh khía cạnh "tri kiến/tuệ tri" gắn với hành trình tu tập hơn là một "ký ức tự phát" trong đời sống thường nhật.  

Ngoài kinh điển theo nghĩa hẹp, mô-típ đời sống trước được triển khai mạnh trong văn học kể chuyện, nổi bật là Jātaka: các truyện về đời trước của Đức Phật (thường được mô tả như một Bồ Tát), được dùng như phương tiện giáo huấn đạo đức và minh họa quan hệ giữa hành vi và hệ quả theo quan niệm nghiệp. Ở bình diện nghệ thuật, Smarthistory mô tả tranh kể chuyện jātaka như một hình thức kể chuyện bằng hình nhằm nêu gương hành vi đạo đức và khuyến khích lối sống có ý thức hơn trong cộng đồng Phật giáo.

Thảo luận hiện đại và tranh luận 
Trong thế kỷ 20–21, bên cạnh vai trò tôn giáo–văn hóa của mô-típ tiền kiếp, xuất hiện nhiều thảo luận về các tuyên bố "ký ức đời trước" theo hướng khảo sát trường hợp. Một hướng nghiên cứu thường được nhắc đến gắn với Ian Stevenson (liên hệ Đại học Virginia), người tiến hành thu thập và phân tích các trường hợp được gọi là "cases of the reincarnation type"; các tài liệu thuộc nhóm nghiên cứu liên quan mô tả việc đối chiếu phỏng vấn với nhân chứng và tư liệu, đồng thời nêu sự dè dặt đối với những lời kể thu được bằng Thôi miên hồi quy tiền kiếp.

Tuy vậy, hướng nghiên cứu này chịu phê bình đáng kể về phương pháp và tiêu chuẩn suy luận. Một bài phân tích trường hợp đăng trên Skeptical Inquirer nêu các rủi ro như thiên lệch dữ liệu và khả năng tồn tại các giải thích thay thế không cần giả định tái sinh, do đó kêu gọi thận trọng khi diễn giải chứng cứ.  

Một hướng tiếp cận khác là khảo sát chủ đề "tiền kiếp/đời sống trước" như một vấn đề văn bản học và lịch sử tư tưởng. Anālayo ghi nhận bối cảnh tranh luận hiện đại về tái sinh có thể chịu ảnh hưởng bởi "my-side bias/confirmation bias" (khuynh hướng diễn giải dữ liệu theo niềm tin sẵn có), đồng thời khảo sát các giới hạn của ký ức trong đánh giá các lời kể "đời trước". Nguồn này cũng nhấn mạnh rằng việc sử dụng hồi quy tiền kiếp trong trị liệu (nếu có) không tự động đồng nghĩa các "ký ức" được gợi lên là dữ kiện lịch sử, vì thôi miên và gợi ý có thể tạo ra ký ức sai hoặc pha trộn nguồn thông tin.

Trong trình bày bách khoa, do vậy thường cần phân biệt giữa (1) "tiền kiếp" như khái niệm–mô-típ trong giáo lý và văn học Phật giáo (có chức năng giải thích, giáo huấn và biểu tượng) và (2) các tuyên bố thực nghiệm về "ký ức đời trước" vốn còn gây tranh cãi, phụ thuộc mạnh vào phương pháp thu thập–đối chiếu dữ liệu và các giả thuyết thay thế khả dĩ.

Tham khảo 

Thần thoại
Thần thoại Phật giáo
Khái niệm Phật giáo
Tái sinh
Luân hồi