Địa lý Ghana

Địa lý Ghana mang đặc trưng của một quốc gia nằm ở khu vực Tây Phi, tọa lạc dọc theo dải bờ biển Vịnh Guinea thuộc vùng biển Nam Đại Tây Dương. Với diện tích tổng cộng là 238.533 km² (trong đó phần đất liền chiếm 227.533 km² và diện tích mặt nước là 11.000 km²), Ghana là quốc gia có diện tích lớn thứ 80 trên thế giới.

Nằm khá gần với đường Xích đạo, đất nước này chia sẻ 2.420 km đường biên giới đất liền với ba quốc gia láng giềng: Burkina Faso (602 km) ở phía bắc, Bờ Biển Ngà (720 km) ở phía tây, và Togo (1.098 km) ở phía đông. Lãnh hải phía nam của Ghana mở ra vùng đại dương rộng lớn với 539 km đường bờ biển tự nhiên. Một điểm đáng chú ý về mặt vị trí là Kinh tuyến gốc (kinh tuyến Greenwich) đi qua London cũng chạy xuyên thẳng qua phần phía đông của đất nước tại thành phố cảng Tema.

Đặc điểm tự nhiên

Địa hình 

Địa hình của Ghana phần lớn là những dải đồng bằng thấp và thảm thực vật tương đối bằng phẳng, xen kẽ với hệ thống sông ngòi chằng chịt và các hồ nước. Nổi bật nhất trong cấu trúc thủy văn nước này là Hồ Volta – hồ nhân tạo có diện tích bề mặt lớn nhất thế giới, chiếm một phần đáng kể không gian miền trung nam đất nước, nơi tiếp nhận nguồn nước từ các dòng sông phụ lưu như sông Oti và sông Afram.

Về mặt địa lý tự nhiên, lãnh thổ Ghana có thể được chia thành 4 vùng sinh thái đan xen:
 Vùng đồng bằng duyên hải: Nằm ở dải phía nam với đường bờ biển chủ yếu là các bãi cát thấp, được bao bọc bởi những bình nguyên hẹp, đầm phá và thảm cây bụi. Khu vực này bị cắt ngang bởi nhiều cửa sông và dòng suối, phần lớn chỉ có thể điều hướng bằng xuồng nhỏ.
 Vùng cao nguyên rừng: Nằm ở miền tây nam và trung nam. Đây là khu vực cao nguyên gồ ghề phủ đầy rừng mưa nhiệt đới, đóng vai trò là "trái tim kinh tế" khi sản xuất phần lớn sản lượng ca cao, gỗ nguyên liệu, và các loại khoáng sản quý giá như vàng của Ghana. 
 Dãy Akwapim-Togo: Trải dài dọc theo biên giới quốc tế phía đông, đây là khu vực đồi núi cao nhất cả nước. Nơi đây chứa đựng đỉnh Núi Afadja vươn tới độ cao 885 mét (2.904 ft) so với mực nước biển – điểm cao nhất toàn quốc.
 Lưu vực sông Volta và Đồng bằng cao phương Bắc: Bao trùm phần lớn diện tích miền trung và miền bắc. Độ cao dao động từ 150 đến 400 mét. Khu vực phía bắc chủ yếu là các trảng cỏ xavan (savanna) mênh mông, những bụi cây thấp và một số loài thực vật chịu hạn đặc trưng như baobab, keo và cây shea (cây hạt mỡ).

Sử dụng đất đai 
Dựa trên ước tính (số liệu năm 2012), quỹ đất ở Ghana được phân bổ như sau:
 Đất canh tác nông nghiệp: 20,66%
 Đất trồng cây lâu năm: 11,87%
 Các mục đích khác (rừng rậm, xavan, đồi núi): 67,48%

Tổng diện tích đất nông nghiệp được trang bị hệ thống tưới tiêu nhân tạo là khoảng 309 km² (2003), và tổng nguồn tài nguyên nước tái tạo ước đạt 53,2 km³ (2011).

Khí hậu 

Do vị trí nằm gần đường Xích đạo, Ghana hoàn toàn nằm lọt thỏm trong đới khí hậu nhiệt đới. Sự khác biệt về thời tiết chủ yếu phụ thuộc vào sự dịch chuyển và tương tác của các khối không khí. Nhìn chung, khí hậu cả nước khá nóng ẩm với nhiệt độ trung bình năm dao động từ 26 °C đến 29 °C (79–84 °F).

Khí hậu được phân hóa làm ba kiểu chính theo vùng địa lý:
 Bờ biển phía Đông: Khá ấm áp nhưng lại tương đối khô ráo bất thường so với một vùng duyên hải.
 Góc Tây Nam: Cực kỳ nóng và ẩm ướt (mang đậm đặc tính nhiệt đới gió mùa). Đây là khu vực nhận được lượng mưa dồi dào nhất cả nước, điển hình là các dải rừng nhiệt đới xung quanh khu vực Axim.
 Miền Bắc: Mang đặc trưng của khí hậu xavan nhiệt đới, với sự phân chia thành một mùa mưa và một mùa khô sâu sắc. Vào mùa khô (từ tháng 11 đến cuối tháng 3 năm sau), miền bắc chịu ảnh hưởng trực diện của gió Harmattan – một khối không khí lục địa khô khốc và đầy bụi mịn thổi thẳng xuống từ Sa mạc Sahara, mang theo những ngày nắng gắt, hanh khô và những đêm se lạnh. Lượng mưa tại khu vực xavan phía bắc (như xung quanh Tamale) chỉ đạt khoảng 1.000 mm mỗi năm.

Biểu đồ Khí hậu tại Thủ đô Accra 
Mặc dù nằm ven biển vùng xích đạo, khu vực thủ đô Accra lại có lượng mưa thấp bất ngờ. Dưới đây là dữ liệu khí hậu tiêu biểu:

Tài nguyên và vấn đề môi trường 

Bên cạnh nguồn lợi thủy sản ven bờ và tài nguyên lâm nghiệp dồi dào (các loại cây gỗ gụ, mun, cọ dầu), Ghana còn là một trong những nhà xuất khẩu vàng lớn nhất châu Phi (đó cũng là lý do vì sao quốc gia này từng được thực dân châu Âu gọi là vùng Bờ Biển Vàng). Các loại khoáng sản chiến lược khác bao gồm kim cương công nghiệp, bô xít, mangan, bạc và một số trữ lượng dầu khí ngoài khơi hiện đang được tập trung khai thác.

Dù vậy, hệ sinh thái của đất nước này đang phải oằn mình đối phó với hàng loạt thách thức môi trường. Các vùng đồng cỏ xavan phía bắc thường xuyên bị đe dọa bởi hạn hán và việc chăn thả gia súc quá mức, dẫn đến tốc độ sa mạc hóa gia tăng. Việc khai thác khoáng sản và chặt phá cây bừa bãi đã làm trầm trọng thêm nạn phá rừng, gây xói mòn đất nông nghiệp, và hủy hoại môi trường sống của động vật hoang dã. Thêm vào đó, việc xử lý chất thải sinh hoạt và công nghiệp chưa đồng bộ đã gây ra tình trạng ô nhiễm nước nghiêm trọng tại nhiều khu vực.

Các điểm cực địa lý 
Dưới đây là các vị trí vươn xa nhất về 4 hướng trên bản đồ lãnh thổ Ghana:
 Cực Bắc: Thuộc khu vực Pulmakom, tại điểm ranh giới với Burkina Faso giao cắt với sông Morbira (nằm ngay phía nam làng Kanhiré), thuộc Vùng Thượng Đông.
 Cực Nam: Mũi Ba Điểm (Cape Three Points), nằm gần thị trấn Axim, vươn thẳng ra Đại Tây Dương, thuộc Vùng Tây. Nơi đây có tọa độ vĩ độ xấp xỉ 4°30' độ vĩ Bắc.
 Cực Tây: Điểm biên giới chung với Bờ Biển Ngà, nơi đường ranh giới đi thẳng vào dòng sông Manzan, cũng thuộc Vùng Tây.
 Cực Đông: Đoạn uốn cong về phía nam của đường biên giới với Togo, thuộc Vùng Volta. (Về mặt kỹ thuật địa lý, Ghana không có một mũi cực đông tự nhiên nhô ra rõ rệt, do toàn bộ dải biên giới phía đông được xác định theo đường kinh tuyến nhân tạo 1°12'05.73" Đông).

Xem thêm 
 Địa lý Châu Phi
 Vịnh Guinea
 Sông Volta

Tham khảo

Liên kết ngoài 

 Ghana: A Country Study tại Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ (Library of Congress)
 Bản đồ và dữ liệu địa lý Ghana tại The World Factbook (CIA)

Địa lý tự nhiên Châu Phi