Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa

Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa (chữ Hán: 殘唐五代史演義), còn có tên gọi khác là Ngũ Đại Tàn Đường (五代殘唐) hay Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa truyện (殘唐五代史演義傳), là tiểu thuyết chương hồi viết bằng bạch thoại lấy bối cảnh thời Ngũ Đại Thập Quốc tương truyền do La Quán Trung biên soạn vào khoảng cuối thời Nguyên đầu thời Minh. Nội dung chính xoay quanh cuộc đối đầu giữa một bên là Sử Kiến Đường cùng trận pháp "Ngũ Phương Ngũ Đế" (do năm vị chân long thiên tử thống lĩnh), tiên phong Cao Hành Chu, mãnh tướng Lý Tồn Hiếu; và bên kia là đại hào kiệt của nhà Hậu Lương là Vương Ngạn Chương. "Ngũ Long" trong truyện chính là năm vị vua khai quốc sau này: Lý Tồn Úc (Hậu Đường Trang Tông), Lý Tự Nguyên (Hậu Đường Minh Tông), Thạch Kính Đường (Hậu Tấn Cao Tổ), Lưu Tri Viễn (Hậu Hán Cao Tổ) và Quách Uy (Hậu Chu Thái Tổ).

Tổng quan
Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa gồm hai quyển tổng cộng 60 hồi vốn được cải biên dựa trên các thoại bản từ thời Tống, cùng các bộ sử truyện kết hợp với tình tiết hư cấu, biên soạn theo hình thức biên niên sử. Nội dung chính miêu tả giai đoạn lịch sử đầy biến động từ cuộc khởi nghĩa Hoàng Sào cuối đời Đường cho đến khi Triệu Khuông Dẫn phát động binh biến Trần Kiều. Tác phẩm đã tái hiện những cuộc đấu tranh chính trị và quân sự trọng đại trong thời kỳ mạt Đường và Ngũ Đại. Khi thiên hạ đại loạn, các nhà Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn, Hậu Hán và Hậu Chu lần lượt thay thế nhau, từ đó nảy sinh những câu chuyện truyền thuyết như: Cao Lão Diêu (Cao Hành Chu) dùng sức thắng Quách Tước Nhi (Quách Uy), Vương Ngạn Chương bỏ mạng tại núi Tuyệt Chương, hay Triệu Khuông Dẫn ba lần đánh Hàn Thông... kéo dài cho đến khi Triệu Khuông Dẫn lên ngôi lập ra nhà Tống.

Nội dung
Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa kể lại giai đoạn lịch sử 85 năm từ đời Đường Hy Tông đến Tống Thái Tổ. Những năm Hy Tông tại vị, Hoàng Sào quê ở Tào Châu đi thi đỗ Võ trạng nguyên, nhưng vì diện mạo xấu xí nên bị cách chức không dùng. Hoàng Sào phẫn chí lên núi Kim Đỉnh, tụ tập hàng triệu dân nghèo đánh chiếm Trường An, ép Hy Tông phải lánh nạn ở Kỳ Châu. Hy Tông phong cho Lý Khắc Dụng thuộc bộ tộc Sa Đà phương Bắc làm Phá Sào Binh mã Đại nguyên soái. Lý Khắc Dụng thu nhận anh hùng đánh hổ An Kính Tư làm thế tử, ban tên là Lý Tồn Hiếu, phong làm Phi Hổ Đại tướng quân. Tồn Hiếu thống lĩnh quân đội nhiều lần đánh bại quân Hoàng Sào, khiến Hoàng Sào phải tự sát.

Tiết độ sứ Biện Lương là Chu Ôn mua chuộc nịnh thần Điền Lệnh Tư, được phong làm Đại Lương vương. Điền Lệnh Tư vu cáo Tấn vương Lý Khắc Dụng mưu phản, cùng Chu Ôn lập mưu lừa Hy Tông đến núi Bảo Kê, khiến vua bị bỏ đói mà chết. Lý Khắc Dụng dẫn binh vào Trường An, đánh lui Chu Ôn, xử tử Điền Lệnh Tư và lập Đường Chiêu Tông lên ngôi. Lý Tồn Hiếu lập nhiều chiến công, bị các tướng cùng môn hạ là Lý Tồn Tín và Khang Quân Lập đố kỵ. Bọn họ giả mệnh Tấn Vương, dùng hình phạt "ngũ ngưu phanh thây" (năm con trâu xé xác) hại chết Lý Tồn Hiếu. Chu Ôn bắt ép Chiêu Tông đến Biện Lương, giết vua tự lập, đổi quốc hiệu là Đại Lương, tức nhà Hậu Lương. Lý Khắc Dụng hội tụ 72 lộ chư hầu dấy binh thảo phạt, nhưng vì thua trận liên tiếp nên uất ức mà chết.

Con nuôi của Lý Khắc Dụng là Lý Tự Nguyên điều binh cứu viện, đánh bại danh tướng nhà Lương là Vương Ngạn Chương. Chu Ôn bị con thứ là Chu Hữu Khuê giết để cướp ngôi. Quân Đường tiến vào Biện Lương, giết Chu Hữu Trinh, ủng hộ thế tử Tấn vương là Lý Tồn Úc lên làm đế, tức Hậu Đường Trang Tông. Lý Tồn Úc sa đà vào tửu sắc, bị quân phản loạn giết chết; Lý Tự Nguyên lên ngôi (Minh Tông), ra sức trị quốc giúp dân giàu nước mạnh. Minh Tông băng hà, con thứ Lý Tùng Hậu kế vị (Mân Đế), không lâu sau bị con nuôi của Minh Tông là Lý Tùng Kha thay thế. Lý Tùng Kha đày em gái nuôi là Công chúa Vĩnh Ninh vào lãnh cung. Chồng công chúa là Tiết độ sứ Hà Đông Thạch Kính Đường mượn binh Khiết Đan, tự lập làm Tấn Cao Tổ, tức nhà Hậu Tấn. Con nuôi là Thạch Trọng Quý lên ngôi, không chịu xưng thần với Khiết Đan nên bị Khiết Đan tiêu diệt.

Đại tướng nhà Tấn là Lưu Tri Viễn xưng đế, đặt hiệu Đại Hán, tức nhà Hậu Hán. Hai năm sau Lưu Tri Viễn mất, con là Lưu Thừa Hựu kế vị, thẳng tay sát hại công thần. Đại thần Quách Uy dẫn quân với danh nghĩa "thanh quân trắc", phế Lưu Thừa Hựu tự lập, tức nhà Hậu Chu. Sau đó, cháu gọi bằng chú là Sài Vinh lên ngôi (Hậu Chu Thế Tông), nhờ có sự phò tá đắc lực của tướng túc vệ Triệu Khuông Dẫn đã đánh lui quân Bắc Hán của Lưu Sùng và quân xâm lược Khiết Đan. Sau khi Thế Tông qua đời, Thái tử Sài Tông Huấn mới 7 tuổi lên ngôi. Triệu Khuông Dẫn phát động binh biến Trần Kiều, lên làm vua, xưng là Tống Thái Tổ.

Mục lục
Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa gồm 60 hồi như sau:

 Hồi 1: Tôn Đãi Chiếu chép sử thế hệ
 Hồi 2: Đường Thiên tử mở khoa chọn sĩ
 Hồi 3: Thôn Tường Đỏ, Hoàng Sào xuất thân
 Hồi 4: Chùa Tàng Mai, Hoàng Sào khởi sự
 Hồi 5: Hoàng Sào đánh thẳng vào Trường An
 Hồi 6: Trịnh Điền đại chiến Chu Toàn Trung
 Hồi 7: Kính Tư phụng chỉ tuyên Tấn Vương
 Hồi 8: Tấn Vương khởi binh vào Trung Nguyên
 Hồi 9: Khắc Dụng dùng tên thu phục Chu Đức Uy
 Hồi 10: An Cảnh Tư chăn cừu đánh hổ
 Hồi 11: Lý Tấn Vương duyệt binh thử tiễn
 Hồi 12: Tồn Hiếu đánh phá quan Thạch Lĩnh
 Hồi 13: Lý Tấn Vương hội binh tại Hà Trung
 Hồi 14: Lầu Nha Quán, Chu Ôn đánh cuộc đai lưng
 Hồi 15: Tồn Hiếu bắt sống Mạnh Tuyệt Hải
 Hồi 16: Chu Đức Uy gắng sức cứu Tồn Hiếu
 Hồi 17: Lý Tồn Hiếu cố sức giết bốn tướng
 Hồi 18: Tồn Hiếu hỏa thiêu kho Vĩnh Phong
 Hồi 19: Đức Uy cử tướng diệt Hoàng Sào
 Hồi 20: Núi Diệt Sào, Hoàng Sào tự vẫn
 Hồi 21: Trình Kính Tư tiếp giá hồi triều
 Hồi 22: Tồn Hiếu dùng sức thu phục Vương Ngạn Chương
 Hồi 23: Chu Ôn hỏa thiêu trạm Thượng Nguyên
 Hồi 24: Điền Lệnh Tư lộng quyền phong tước
 Hồi 25: Tấn Vương thẩm vấn Điền Lệnh Tư
 Hồi 26: Chu Ôn tuốt kiếm hiếp Vương Đạc
 Hồi 27: Lưu Tri Viễn đại chiến quân Lương
 Hồi 28: Lý Tấn Vương giải vây Đồng Đài
 Hồi 29: Chu Ôn dùng kế ép Ngũ Hầu phản
 Hồi 30: Tồn Hiếu bắt sống Đặng Thiên Vương
 Hồi 31: Tồn Hiếu đang bệnh ép Cao Tư Kế
 Hồi 32: Năm trâu phân thây Lý Tồn Hiếu
 Hồi 33: Tấn Vương khóc thương Dũng Nam Công
 Hồi 34: Quân Lương cướp đoạt linh cữu Dũng Nam
 Hồi 35: Đường Chiêu Tông dời giá đến Biện Lương
 Hồi 36: Tấn Vương khởi binh phạt Chu Ôn
 Hồi 37: Núi Kê Bảo, Tồn Hiếu hiển thánh
 Hồi 38: Ngạn Chương dùng mưu giết Cao Tư Kế
 Hồi 39: Kiến Đường dùng trí bắt Phó Đạo Chiêu
 Hồi 40: Triệu Bá vào Biện lừa quân Lương
 Hồi 41: Quân thần ba lần thí chúa điện Tuần Lan
 Hồi 42: Ngũ Long vây khốn Vương Ngạn Chương
 Hồi 43: Lý Tự Nguyên trấn giữ Đại Lương
 Hồi 44: Đường Minh Tông dâng hương cầu thánh
 Hồi 45: Lộ Vương đoạt vị chiếm thiên hạ
 Hồi 46: Thạch Kính Đường phản hạ Tam Quan
 Hồi 47: Phế Đế sai tướng đuổi Công chúa
 Hồi 48: Khiết Đan phái binh giúp Kính Đường
 Hồi 49: Tang Duy Hàn hiến kế lấy thành
 Hồi 50: Thạch Kính Đường lên ngôi tại Trường An
 Hồi 51: Quân Tấn dùng trí vây Vương Diên Chính
 Hồi 52: Lưu Tri Viễn phụng mệnh xuất sư
 Hồi 53: Văn Bảo lừa quan giết Đới Lễ
 Hồi 54: Tôn Phi Hổ giữ núi Thiết Lồng
 Hồi 55: Sử Hoằng Triệu bắt Tôn Phi Hổ
 Hồi 56: Lập Tề Vương, Trọng Quý làm vua
 Hồi 57: Chúa nhỏ xưng thần hàng Khiết Đan
 Hồi 58: Hán chủ mưu giết Sử Hoằng Triệu
 Hồi 59: Quách Uy được quân sĩ khoác hoàng bào
 Hồi 60: Chu Thế Tông nhường ngôi cho Tống Thái Tổ

Nghi vấn
Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa theo thư mục của Văn khố Nội các Nhật Bản đề tên tác giả là "La Bản soạn", Thang Hiển Tổ phê bình. Tuy nhiên, giới học giả cận đại cho rằng cuốn này không phải là của La Quán Trung, mà là một tác phẩm thác danh  do các chủ xưởng in cuối đời Minh biên soạn. Cũng có thuyết cho rằng tác giả chính là Thi Nại Am, thầy của La Quán Trung. Dẫu vậy, trong các bộ văn học sử và tiểu thuyết sử những năm 70 - 80 của thế kỷ 20, tác phẩm này phần lớn vẫn được xếp dưới tên của La Quán Trung. Nội dung sách chủ yếu dựa trên bộ Tân Đường thư, Cựu Đường thư và Ngũ Đại sử, đồng thời hấp thụ các câu chuyện kể dân gian về Thuyết Ngũ Đại sử để bồi đắp thành sách. 

Về phương thức sáng tác, Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa mô phỏng theo Tam quốc diễn nghĩa, trong sách có nhiều tình tiết và câu từ tương đồng với tác phẩm này. Ví dụ lấy Hồi 5 miêu tả cảnh Đường Hy Tông tháo chạy khỏi Trường An, Tiết độ sứ Trịnh Điền đến đón giá, rất giống với tình tiết Hán Thiếu Đế trở về Lạc Dương và Đổng Trác đến đón giá trong hồi 3 của Tam Quốc. Hồi 11 miêu tả cảnh các tướng dưới trướng Lý Khắc Dụng thi bắn tên, tương đồng với cảnh các tướng thi cung tại yến tiệc Đồng Tước Đài của Tào Tháo ở hồi 56 Tam quốc. Cũng trong hồi này: Tình tiết Lý Tồn Hiếu trong chớp mắt bắt sống hai tướng An Hưu Hưu và Tiết A Đàn, khi trở về "chén rượu vẫn còn hơi ấm", được mô tả y hệt cảnh Quan Vũ "rượu ấm trảm Hoa Hùng" ở hồi 5 Tam quốc. Tuy nhiên, cũng có quan điểm cho rằng việc tác giả viết Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa có thể diễn ra trước cả Tam quốc diễn nghĩa và Thủy hử truyện. Rất có khả năng đây là một tác phẩm luyện bút của La Quán Trung thời trung niên.

Phiên bản

Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa có những bản chính bao gồm bản in thời Minh, hiện đang được lưu giữ tại Thư viện Đại học Phục Đán bên Trung Quốc và Thư viện Tenri thuộc Đại học Tenri ở Nhật Bản. Bản in thời Thanh gồm có bản của hiệu sách Văn Cẩm Đường năm Khang Hi, bản in của hiệu sách Hội Vân Lầu năm Càn Long thứ 47 (1782), bản in của hiệu sách Tam Nhượng Đường, hiện lưu trữ tại Văn khố Nội các Nhật Bản và bản in của hiệu sách Kinh Nguyên Đường năm Quang Tự thứ 16 (1890), lưu trữ tại Thư viện Thiên Tân. Năm 1985, nhà xuất bản Thiên Nhất ở Đài Loan ấn hành bản sao chụp nằm trong bộ Minh Thanh thiện bản tiểu thuyết tùng san; đồng thời có bản sắp chữ của hiệu sách Bảo Văn Đường thuộc bộ Truyền thống hí khúc, khúc nghệ nghiên cứu tham khảo tư liệu tùng thư. Năm 1986, bản sao chụp của hiệu sách Trung Quốc Thư Điếm. Bản sao chụp từ bản in thời Minh do Nhà xuất bản Cổ tịch Thượng Hải ấn hành trong bộ Cổ bản tiểu thuyết tập thành.

Nhận định
Tàn Đường Ngũ Đại sử diễn nghĩa có một số tình tiết tương tự như Tam quốc diễn nghĩa nhưng hành văn ngắn gọn, thô sơ, tình tiết cũng khá rời rạc, tạp loạn, nên giá trị văn học không cao. Dù lấy tư liệu từ chính sử và truyền thuyết dân gian nhưng thiếu sự gia công nghệ thuật, đa phần sử dụng trực tiếp những cách diễn đạt cũ kỹ. Tác phẩm có nhiều cái nhìn sai lệch về Hoàng Sào, tuy nhiên việc khắc họa một vài nhân vật như Lý Tồn Hiếu, Vương Ngạn Chương thì lại khá sinh động. Thế nhưng trên sân khấu hí khúc hiện đại, hình tượng nghệ thuật của Đả hổ tướng quân Lý Tồn Hiếu và Thiết thương Vương Ngạn Chương vẫn vô cùng sống động và được công chúng yêu mến. Dù vậy tác phẩm này lại kế thừa các tiết mục kịch về lịch sử Ngũ Đại trong dòng kịch tạp kịch đời Nguyên và cuốn Ngũ Đại sử bình thoại, đồng thời có ảnh hưởng lớn đến các vở hí khúc thời Thanh và giai đoạn sau này, chiếm một vị trí nhất định trong lịch sử văn học Trung Quốc.

Chú thích

Tham khảo

Tiểu thuyết thời Minh
Tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc
Tác phẩm lấy bối cảnh nhà Đường
Tiểu thuyết lấy bối cảnh nhà Đường
Tác phẩm lấy bối cảnh Ngũ đại Thập quốc
Tiểu thuyết lấy bối cảnh Ngũ đại Thập quốc