Miếu thờ Bà Chúa Đảo Yến

Miếu thờ Bà Chúa Đảo Yến hay Miếu thờ Bà Chúa Đảo Yến - Lê Thị Huyền Trâm là một miếu thờ gắn với nghề yến sào ở tỉnh Khánh Hòa, thuộc hệ thống điểm thờ tự trên cụm đảo yến Đảo Yến - Hòn Nội (Hòn Nội–Hòn Ngoại) trong vịnh Nha Trang. Miếu thờ Lê Thị Huyền Trâm, nhân vật được tôn xưng trong truyền thống địa phương là "Bảo yến đảo chủ Thánh Mẫu" (hay "Đảo chủ Thánh Mẫu") và thường được gọi là Bà Chúa Đảo Yến.

Miếu/đền thờ thánh mẫu trên đảo yến là một thành tố của hệ thống điểm thờ tự gắn với nghề yến sào ở Khánh Hòa, cùng các điểm thờ thủy tổ, tổ nghiệp và một số cơ sở tín ngưỡng liên quan ở Nha Trang. Nghi lễ dâng hương tại hệ thống điểm thờ tự trên đảo yến được tổ chức trong khuôn khổ Lễ hội yến sào Khánh Hòa (ngày 10 tháng 5 âm lịch). Năm 2025, "Tri thức dân gian khai thác và chế biến yến sào Khánh Hòa" cùng "Lễ hội yến sào Khánh Hòa" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công bố.

Vị trí và bối cảnh 
Miếu thuộc cụm đảo yến Đảo Yến - Hòn Nội trong vịnh Nha Trang. Theo ghi nhận của Báo Khánh Hòa năm 2003, hệ thống thờ tự nghề yến trên cụm đảo này phân bố theo từng đảo, trong đó Hòn Nội có điểm thờ tổ nghiệp/ngành nghề, còn Hòn Ngoại có miếu thờ Bà Chúa đảo yến.

Hòn Nội thường được gọi là "đảo Yến" do là nơi chim yến cư trú và làm tổ tự nhiên, đồng thời có dải cát tự nhiên tạo thành "bãi tắm đôi" và các vách đá trên sườn đảo, là khu vực chim yến làm tổ.

Tuyến tham quan ra đảo yến thường xuất phát từ Nha Trang; Báo Khánh Hòa mô tả hành trình từ khu vực cảng biển, gồm cảng Cầu Đá, ra Hòn Nội (đảo Yến) với quãng đường khoảng trên 20 km. Nghi lễ tri ân nghề nghiệp trong Lễ hội yến sào Khánh Hòa được tổ chức tại hệ thống đền/miếu trên cụm đảo yến, gồm nghi lễ dâng hương lên thủy tổ/tổ nghiệp và thánh mẫu.

Việc tiếp cận đảo và các điểm thờ tự trên đảo gắn với hoạt động quản lý, tổ chức tham quan và quy định bảo vệ khu vực chim yến cư trú.

Về đơn vị hành chính, từ 12/6/2025 (thời điểm Nghị quyết về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh năm 2025 có hiệu lực), địa bàn này thuộc tỉnh Khánh Hòa theo phương án sắp xếp được một số nguồn của Chính phủ nêu trong các bài tổng hợp chính sách.

Lịch sử và đối tượng thờ tự 
Hệ thống thờ tự nghề yến sào tại Khánh Hòa gắn với thực hành cầu an và tri ân những người được coi là có công trong nghề, trong đó có cộng đồng người lao động khai thác yến trên đảo và vách đá. Truyền thống nghề nghiệp ghi nhận ngày giỗ thánh mẫu và các nghi lễ liên quan; một số nguồn nhắc đến nhóm lao động được gọi là "dân sào chĩa" (người leo vách đá, vào hang yến để thu hoạch yến sào).

Lê Thị Huyền Trâm được tôn xưng là "Đảo chủ Thánh Mẫu" hoặc "Bảo yến đảo chủ Thánh Mẫu" và được gọi dân gian là Bà Chúa Đảo Yến. Một số bài viết báo chí và trang thông tin địa phương giới thiệu bà là nhân vật gắn với nghề yến và việc bảo vệ các đảo yến ở Khánh Hòa vào cuối thế kỷ XVIII; mốc ngày 10 tháng 5 âm lịch năm 1793 thường được nêu là ngày bà hy sinh, về sau trở thành ngày giỗ truyền thống trong cộng đồng nghề yến.

Trên cụm đảo yến có hệ thống điểm thờ tự và bài trí phục vụ nghi lễ; Báo Khánh Hòa năm 2003 ghi nhận Hòn Ngoại có miếu thờ Bà Chúa đảo yến do Công ty Yến sào Khánh Hòa trùng tu, xây dựng. Bên cạnh đó, các ghi nhận về tham quan đảo yến và lễ hội cũng đề cập khu vực thờ tự trên Hòn Nội (đảo Yến) với các nghi lễ dâng hương trong dịp lễ hội.

Không gian thờ tự và bài trí 
Miếu thờ Bà Chúa Đảo Yến là một cơ sở thờ tự quy mô nhỏ trong hệ thống điểm thờ tự của nghề yến sào, cùng các điểm thờ thủy tổ/tổ nghiệp và các bậc tiền hiền của nghề. Không gian miếu/đền được sử dụng cho các nghi thức dâng hương trong dịp lễ giỗ và lễ hội, cùng hoạt động tri ân công đức thánh mẫu và các bậc tiền bối nghề yến.

Lễ hội và thực hành tín ngưỡng 
Ngày 10 tháng 5 âm lịch gắn với lễ giỗ Bà Chúa Đảo Yến trong truyền thống nghề yến sào ở Khánh Hòa; Báo Khánh Hòa nêu thời điểm này sau khi hoàn tất kỳ thu hoạch yến thứ nhất trong năm. Lễ hội yến sào Khánh Hòa tổ chức nghi lễ dâng hương tại hệ thống đền/miếu trên cụm đảo yến, hướng đến thờ thủy tổ/tổ nghiệp, thánh mẫu và cầu an cho người làm nghề.

Lễ hội thường gồm phần lễ tại các điểm thờ tự của nghề yến và phần hội với các hoạt động văn hóa, giao lưu và tôn vinh nghề nghiệp do đơn vị tổ chức triển khai. Lễ giỗ truyền thống trong cộng đồng nghề yến được tổ chức ở quy mô lễ hội với sự phối hợp giữa Công ty Yến sào Khánh Hòa và cơ quan địa phương, gắn với nội dung tôn vinh và truyền thông về giá trị văn hóa nghề yến.

Việc "Tri thức dân gian khai thác và chế biến yến sào Khánh Hòa" cùng "Lễ hội yến sào Khánh Hòa" được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia gắn với thực hành văn hóa nghề nghiệp, trong đó có hệ thống thờ tự thủy tổ/tổ nghiệp và thánh mẫu trên các đảo yến.

Quản lý, bảo tồn và vai trò văn hóa 
Hệ thống đền/miếu và điểm thờ tự gắn với nghề yến sào trên các đảo yến do Công ty Yến sào Khánh Hòa quản lý, gồm hoạt động trùng tu một số cơ sở thờ tự và phối hợp tổ chức lễ hội hằng năm.

Trong hệ thống điểm thờ tự nghề yến tại Nha Trang, một số bài báo nhắc tới miếu/đền thờ thánh mẫu trên cụm đảo yến cùng một số công trình tín ngưỡng khác như đình Bích Đầm và các nhà thờ họ liên quan đến dòng họ làm nghề yến. Một số đề xuất bảo tồn và truyền thông di sản nghề yến tại Nha Trang gắn với ý tưởng xây dựng không gian trưng bày/bảo tàng về nghề yến.

Việc tham quan cụm đảo yến và tiếp cận không gian thờ tự gắn với quy định quản lý khu vực khai thác yến, gồm tổ chức tuyến tham quan theo thời điểm và giới hạn hoạt động tại khu vực chim yến cư trú.

Tham khảo 

Miếu tại Việt Nam
Công trình tôn giáo tại Khánh Hòa
Văn hóa Khánh Hòa
Tín ngưỡng dân gian Việt Nam