Tháp Burana

Tháp Burana () là một tháp giáo đường lớn ở thung lũng Chüy thuộc làng Burana, quận Chüy, vùng Chüy, miền Bắc Kyrgyzstan. Nó nằm cách thủ đô Bishkek của nước này khoảng 80 km về phía Đông, gần thị trấn Tokmok. Ngọn tháp, cùng với các bia mộ, một số công trình đất đắp, tàn tích của một lâu đài và ba lăng mộ, là tất cả những gì còn sót lại của Balasagun – một thành phố cổ nằm trên con đường tơ lụa mà Hãn quốc Kara-Khanid đã công chiếm vào cuối thế kỷ 9. Đây là một trong những công trình kiến trúc cổ xưa nhất ở khu vực Trung Á.

Truyền thuyết 
Có nhiều truyền thuyết dân gian Kyrgyz được lưu truyền về sự ra đời của ngọn tháp, thường mang sắc thái u buồn và bí ẩn.Truyền thuyết nổi tiếng nhất kể về một vị hãn có một cô con gái xinh đẹp tuyệt trần. Vẻ đẹp và trí thông minh của nàng đã chiếm được tình yêu của dân chúng, và dường như, cô gái được định sẵn sẽ có một cuộc sống hạnh phúc và bình yên. Một lần, một thầy bói nói với nàng rằng nàng sẽ chết một cái chết khủng khiếp vì vết cắn của một con nhện đen (karakurt) sống ở vùng này vào thời điểm đó. Lo sợ cho tính mạng con gái, vị hãn quyết định xây một tòa tháp để cứu nàng khỏi lời tiên tri khủng khiếp. Cô gái xinh đẹp sống ở tầng cao nhất của tòa tháp, và mỗi vị khách đến thăm đều được kiểm tra kỹ lưỡng. Tuy nhiên, vào ngày sinh nhật thứ 16 của nàng, vị hãn vô tình mang đến cho nàng một con nhện đen trốn trong lá nho. Vết cắn độc đã giết chết cô gái trẻ. Đau khổ tột cùng, vị hãn đấm vào tường tháp và làm sập một vài hàng gạch phía trên.Một truyền thuyết khác kể rằng vị hãn vì quá đau buồn mà khóc lớn tới mức khiến cho một phần tháp bị đổ sập. Một phiên bản tiếp nối rằng vị hãn đã chôn cất người con gái bị nhện cắt chết ở ngay tòa tháp này. Chuyện khác lại kể vị hãn vì đau buồn quá độ cũng qua đời không lâu sau đó.:257

Trong một dị bản, người sống trong tòa tháp là người con trai út duy nhất còn sống của vị hãn và mẹ cậu bé. Người con trai cũng bị tiên tri là sẽ bị nhện đen cắn chết (giống như những người anh trai của cậu) nên vị hãn đã xây tòa tháp hòng bảo vệ người thừa kế của mình. Tuy nhiên, một người hầu vô tình mang con nhện đen ẩn trong một giỏ quả mọng vào và cuối cùng cậu bé vẫn không thể thoát nạn.

Hüseyin Saticioğlu nhận xét rằng truyền thuyết về tháp Burana và  (được xây dựng năm 1110, tức thế kỷ 12) ở Istanbul có nhiều điểm tương đồng về cốt truyện và nhân vật. Ông cho rằng những điểm tương đồng này "củng cố khả năng rằng các truyền thống truyền miệng và yếu tố thần thoại từ quê hương của người Thổ đã được mang theo đến những nơi cư trú mới". Các điểm khác biệt xuất hiện do môi trường địa lý, tiến trình lịch sử và sự tương tác với các dân tộc láng giềng.:258

Nghiên cứu 

Ở nơi thành phố cổ Balasagun từng ngự trị nay là một khu tàn tích được gọi là Burana. Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng, các nhà sử học và khảo cổ học tin rằng Burana thực chất chính là Balasagun. Những tàn tích còn lại của thành phố được xây dựng nửa cuối thế kỷ 10 bởi Hãn quốc Kara-Khanid. Trong số các công trình của thành phố cổ chỉ có tháp Burana nằm ở phía đông, như người dân địa phương gọi nó, sống sót.:249

Các nhà khảo cổ học M. E. Masson năm 1927 và A. I. Terenozhkin năm 1929 đã tiến hành khai quật khảo cổ tại khu di tích thành cổ này. Dựa trên tư liệu thu thập được, Masson đã xác định rằng tháp Burana được xây dựng vào nửa đầu thế kỷ 11. Nhiều nhà nghiên cứu khác cũng đồng tình với nhận định này.:195 Tính xác thực của nó được đảm bảo thông qua bố cục kiến ​​trúc, kỹ thuật nghệ thuật, trang trí và kỹ thuật xây dựng điển hình cho các công trình đương thời, cũng như các hiện vật khảo cổ được phát hiện gần tháp và ở những nơi khác trong khu định cư cổ. Điều này khiến tháp Burana trở nên rất độc đáo vì nó là kiến trúc duy nhất từ cuối thế kỷ 10 đến đầu thế kỷ 11 thuộc loại này còn tồn tại đến năm 2026.

Hüseyin Saticioğlu giả định "Burana" là một biến âm của từ dùng để chỉ tháp giáo đường Hồi giáo "munara" () trong tiếng Kyrgyz.:249 Trong khi đó, nhà đông phương học Wilhelm Bartold cho rằng tên gọi "Burana" là cách phát âm biến dạng của từ "manara" (cũng dùng để chỉ tháp giáo đường) trong tiếng Ả Rập ().:74

Kiến trúc 

Toàn bộ công trình bao gồm phần bệ nổi, đế tháp bát giác và thân tháp hình trụ. Tháp được xây bằng gạch nung pha trộn với đất sét đỏ và trang trí bằng gạch họa tiết rất đều, cân đối. Trên đỉnh tháp này có một chỗ dành riêng cho người canh gác hình củ hành. Ở phía nam tháp, có cửa vào ở độ cao 6,45 m. Phía trong cửa vào có cầu thang xoắn ốc rẽ sang phải để lên đỉnh tháp và hai cửa sổ. Ban đầu, ước tính tháp cao khoảng 45 m. Tuy nhiên, qua nhiều thế kỷ, một số trận động đất đã gây ra thiệt hại đáng kể cho công trình. Trận động đất lớn vào thế kỷ 15 hoặc 16 có thể đã phá hủy nửa trên của tháp, làm giảm độ cao của nó xuống còn 24,6 m:250 (theo một nguồn khác là 21,6 m) như hiện nay, và khiến tháp bị nghiêng 6 độ về phía tây. 

Toàn bộ kết cấu này được chống đỡ bởi móng tháp. Móng tháp sâu 5,6 m, có hình tứ giác, được xây bằng cách xếp đá chồng lên nhau như gạch. Phía trên móng là một bệ nổi hình vuông cao 1,2 m. Nó có các mặt ngoài hướng về phía bắc và phía đông được ốp đá cẩm thạch nhưng các mặt còn lại không được ốp lát gì. Ở chính giữa bệ này còn có một bệ thứ hai dày 24 cm – phần đế tháp đặt ngay trên nó. Bên trong tháp còn ngụ một ngôi mộ không rõ danh tính.:198,:250,

Thanh kim loại chìa ra ở đỉnh tháp là máng thoát nước.

Tháp Burana được phỏng đoán là một tháp giáo đường và/hoặc một hầm mộ. Ngoài ra, do từ tháp có thể quan sát toàn bộ thung lũng Chüy, người ta cho rằng tháp cũng được sử dụng làm tháp canh.:250

Bảo tồn 

Do bị bỏ hoang nhiều thế kỷ và do tác động của thiên nhiên như động đất, gió, tòa tháp bị xuống cấp và hư hại nghiêm trọng. Trước Cách mạng Tháng Mười, không có bất kỳ hành động nào được thực hiện để bảo tồn di tích. Sau khi Liên Xô thành lập, vào năm 1927 và 1928, chính phủ Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Kirghizstan đã tiến hành sửa chữa và bảo vệ tháp Burana cùng những di chỉ khảo cổ khác trong khu di tích.:195 Công việc này được giám sát bởi M. M. Loginov và N. I. Bachinsky. Tuy việc trùng tu đã cứu tòa tháp khỏi nguy cơ bị sụp đổ, nó đã làm biến dạng phần nào diện mạo của tháp, vì phần đỉnh của đế bát giác đã bị xác định sai trong quá trình trùng tu, và các hốc trang trí ở hai bên đế không được phục hồi.:96

Trong các năm 1970–1974, dựa trên dự án của B. V. Pomaskin, Xưởng Trùng tu Khoa học Đặc biệt thuộc Bộ Văn hóa Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Kyrgyzstan đã tiến hành cải tạo và trùng tu Burana. Các phần hư hỏng của tháp giáo đường đã được sửa chữa hoàn toàn, phần đế bát giác được xây dựng lại. Một chiếc thang kim loại được lắp đặt ở phía nam để lên tháp.:196

Sau khi hoàn thành trùng tu, sửa chữa, quần thể di tích Burana, bao gồm các lăng mộ, bia mộ, nền móng, nhà tắm và tường thành, đã được mở cửa tham quan với tên gọi Bảo tàng Ngoài trời Burana ().:250 Bên cạnh đó còn có một tòa nhà nhỏ tại đây trưng bày thông tin lịch sử cũng như các hiện vật được tìm thấy tại địa điểm này và các vùng lân cận.

Năm 2021, Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Cộng hòa Kyrgyzstan đã hỗ trợ một dự án bảo vệ tòa tháp khỏi các mối đe dọa do con người gây ra và động đất với nguồn tài trợ từ Quỹ Bảo tồn Văn hóa của Đại sứ Hoa Kỳ. Dự án bao gồm việc trùng tu chuyên nghiệp phần mái hư hỏng của tháp Burana bằng vật liệu chống thấm và bảo vệ tường tháp khỏi động đất thông qua các kỹ thuật chống địa chấn.

Hình ảnh

Xem thêm 
 
  (Turkmenistan)

Chú giải

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài 

 Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor, UNESCO World Heritage Convention.

Tọa độ trên Wikidata
Bài viết có văn bản tiếng Kyrgyz
Kiến trúc Hồi giáo
Kiến trúc thánh đường Hồi giáo