ದಿಗಂಬರ್ ಜೈನ ಬಡಾ ಮಂದಿರ ಹಸ್ತಿನಾಪುರ

ಶ್ರೀ ದಿಗಂಬರ್ ಜೈನ ಪ್ರಾಚಿನ್ ಬಡಾ ಮಂದಿರವು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಜೈನ ದೇವಾಲಯ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ.  ಇದು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಜೈನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ೧೬ನೇ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರಾದ ಶ್ರೀ ಶಾಂತಿನಾಥನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸ 
ಹಸ್ತಿನಾಪುರ ತೀರ್ಥ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ೧೬, ೧೭ ಮತ್ತು ೧೮ ನೇ ತೀರ್ಥಂಕಾರರಾದ ಶಾಂತಿನಾಥ, ಕುಂತುನಾಥ ಮತ್ತು ಅರನಾಥರ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ತೀರ್ಥಂಕಾರನಾದ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಜೈನರು ನಂಬಿದ್ದರು, ರಾಜ ಶ್ರೇಯನರಿಂದ ಕಬ್ಬಿನ ರಸವನ್ನು ( ಇಕ್ಷು-ರಸ ) ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ ರಿಷಭನಾಥನು ತನ್ನ ೧೩ ತಿಂಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿದನು.  

ಶ್ರೀ ದಿಗಂಬರ್ ಜೈನ ಬಡಾ ಮಂದಿರವು ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಜೈನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ.  ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ೧೮೦೧ ರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಶಾ ಆಲಂ II ರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಖಜಾಂಚಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಜಾ ಹರ್ಸುಖ್ ರೈ ಅವರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.  ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಶಿಖರವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ, ಇದು ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ, ಇದನ್ನು ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ 
ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ( ಮೂಲನಾಯಕ ) ದೇವರು ೧೬ ನೇ ತೀರ್ಥಂಕಾರ, ಪದ್ಮಾಸನ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೀ ಶಾಂತಿನಾಥ .  ಬಲಿಪೀಠವು ೧೭ ಮತ್ತು ೧೮ ನೇ ತೀರ್ಥಂಕಾರರು, ಶ್ರೀ ಕುಂತುನಾಥ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಅರನಾಥರ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ಬದಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೊಂದಿದೆ.  ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯವು ಭಕ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದೆ. 

ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಗಮನಾರ್ಹ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು:

 ಮಾನಸ್ತಂಭವನ್ನು ೧೯೫೫ ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಮೂವತ್ತೊಂದು ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಹೊರಗೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. 
 ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ ಮಂದಿರ, ಎಡ ಬಲಿಪೀಠವು ಕಾಯೋತ್ಸರ್ಗ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಶ್ರೀ ಶಾಂತಿನಾಥ ವಿಗ್ರಹ,  ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ವಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಬಲ ಬಲಿಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ಶ್ರೀ ಮಹಾವೀರ ಸ್ವಾಮಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 

 ಜೈನ ವಿಶ್ವವಿಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ಅಂಶವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ನಂದೀಶ್ವಾರ್ಡ್ವೀಪ್ ಅನ್ನು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಶಾಂತಿನಾಥ ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ಅರನಾಥ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. 

 ಸಮವಸರಣ ರಚನಾ, ೧೧೧ ಚಿಕ್ಕ ಚೈತ್ಯಾಲಯಗಳು, ೪ ಮಾನಸ್ತಂಭಗಳೊಂದಿಗೆ ಭವ್ಯವಾದ ರಚನೆ, ಇದು ೧೯ ನೇ ತೀರ್ಥಂಕಾರ, ಶ್ರೀ ಮಲ್ಲಿನಾಥರ ಸಮವಸರಣವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ . 

 ಅಂಬಿಕಾ ದೇವಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಅಂಬಿಕಾ ದೇವಿಯ ಪುರಾತನ ವಿಗ್ರಹ, ದೇವಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀ ನೇಮಿನಾಥನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೆತ್ತಿದ ಹತ್ತಿರದ ಕಾಲುವೆಯಿಂದ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕಗಳೆಂದರೆ ಶ್ರೀ ಬಾಹುಬಲಿ ದೇವಾಲಯ, ಶ್ರೀ ಪಾರ್ಶ್ವನಾಥ ದೇವಾಲಯ, ಜಲ ಮಂದಿರ , ಕೀರ್ತಿ ಸ್ತಂಭ ಮತ್ತು ಪಾಂಡುಕ್ಷಿಲ . ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಶಾಲೆಗಳು, ಭೋಜನಾಲಯ, ಜೈನ ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಆಚಾರ್ಯ ವಿದ್ಯಾನಂದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಇತರ ಹಲವು ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಶ್ರೀ ದಿಗಂಬರ್ ಜೈನ ಮಂದಿರದ ಪೀಠ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ಸಹ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಕ್ಷೇತ್ರದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಅಂಚೆ ಕಛೇರಿ, ಪೊಲೀಸ್ ಉಪ-ಠಾಣೆ, ಜೈನ ಗುರುಕುಲ ಮತ್ತು ಉದಾಸೀನ್ ಆಶ್ರಮ ಕೂಡ ಇದೆ. ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತ ರಚನಾ , ೨೪ ತೀರ್ಥಂಕರರ ಟೋಂಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಪುರಾತನ ನಿಶಿಯಾಜಿಗಳ ಸಮೂಹ, ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ೧.೫ ಕಿಮೀ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಕೆಲವು ಇತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು ದಂತ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಮಿತಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳು

ಜಂಬೂದ್ವೀಪ ಜೈನತೀರ್ಥ 
ಜಂಬೂದ್ವೀಪವನ್ನು ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಮತಿ ಮಾತಾಜಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಜಂಬೂದ್ವೀಪದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ೧೯೮೫ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಆವರಣವು ವಿವಿಧ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮೇರು ಪರ್ವತ, ಲೋಟಸ್ ಟೆಂಪಲ್, ತೀನ್ ಮೂರ್ತಿ ಮಂದಿರ, ಧ್ಯಾನ ದೇವಾಲಯ, ಬದಿ ಮೂರ್ತಿ, ತೀನ್ ಲೋಕ ರಚನಾ ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಿವೆ.

ಕೈಲಾಶ್ ಪರ್ವತ ರಚನಾ 
ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತವು ೧೩೧ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಶ್ರೀ ದಿಗಂಬರ ಜೈನ ತೀರ್ಥ ಕ್ಷೇತ್ರ ಸಮಿತಿಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮೊದಲ ತೀರ್ಥಂಕಾರನಾದ ರಿಷಭನಾಥನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ.   ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದ ಪಂಚ-ಕಲ್ಯಾಣಕ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತ ಸಂಕೀರ್ಣವು ವಿವಿಧ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಯಾತ್ರಿ ನಿವಾಸ, ಭೋಜನಶಾಲಾ, ಆಡಿಟೋರಿಯಂ, ಹೆಲಿಪ್ಯಾಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಶ್ರೀ ಶ್ವೇತಾಂಬರ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳು 
ಶ್ರೀ ಶಾಂತಿನಾಥ ಶ್ವೇತಾಂಬರ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಎಸ್ ೨೦೨೧ ರ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆ ಸಮಾರಂಭವು ನಡೆಯಿತು.   ಸ್ಥಾನಕವಾಸಿ ಪಂಥದ ಜೈನ ಸ್ಥಾನಕ್ ಮತ್ತು ದಾದಾ ವಾಡಿ ಕೂಡ ಶ್ವೇತಾಂಬರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ.

ಅಷ್ಟಪದ ತೀರ್ಥ 

ಶ್ರೀ ಅಷ್ಟಪದ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಶ್ರೀ ಹಸ್ತಿನಾಪುರ ಜೈನ ಶ್ವೇತಾಂಬರ ತೀರ್ಥ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ನ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಇದರ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.   ಇದರ ಪಂಚ-ಕಲ್ಯಾಣಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಗಚ್ಛಾದಿಪತಿ ಆಚಾರ್ಯ ನಿತ್ಯಾನಂದ ಸೂರಿಶ್ವರ್ಜಿಯವರ ಅನುಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಅಷ್ಟಪದ ತೀರ್ಥವು ಅಷ್ಟಪಾದ ಪರ್ವತದ ಭೌಗೋಳಿಕತೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಜೈನ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲ ಜೈನ ತೀರ್ಥಂಕರರಾದ ರಿಷಭದೇವ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು (ನಿರ್ವಾಣ) ಪಡೆದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳು 
ಆದಿನಾಥ ನಿರ್ವಾಣ ಮಹೋತ್ಸವ
ಅಕ್ಷಯ ತೃತೀಯ
೪೮ ದಿನಗಳ ಭಕ್ತಮಾರ ಸ್ತೋತ್ರ
ಹೋಳಿ ಜಾತ್ರೆ
೪೦ ದಿನಗಳ ಅವಧಿಯ ಶಾಂತಿ ವಿಧಾನ
ಶಾಂತಿನಾಥ ಕಲ್ಯಾಣಕಸ ಮಹೋತ್ಸವ
ದಾಸ್ ಲಕ್ಷಣ
ಕಾರ್ತಿಕ ಜಾತ್ರೆ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಮೂಲಗಳು 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ