ಚಂಬಲ್ ನದಿ

ಚಂಬಲ್ ನದಿಯು  ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾಗಿದೆ.  ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಂಗಾ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.  ನದಿಯು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರ-ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮೂಲಕ  ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಮುನಾವನ್ನು ಸೇರಲು ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ಮೊದಲು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದು ಪೌರಾಣಿಕ ನದಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಚಂಬಲ್ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ವಿಂಧ್ಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿರುವ ಇಂದೋರ್‌ನ ಮನ್‌ಪುರ ಬಳಿಯ ಮೊವ್ ಪಟ್ಟಣದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಜನಪಾವ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಚಂಬಲ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ವಾಯವ್ಯ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮಾಲ್ವಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಅರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಬನಾಸ್, ಆಗ್ನೇಯ ರಾಜಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬರಿದು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಚಂಬಲ್, ಕ್ವಾರಿ, ಯಮುನಾ, ಸಿಂಧ್, ಪಹುಜ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಐದು ನದಿಗಳ ಸಂಗಮವನ್ನು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಭರೆಹ್ ಬಳಿಯ ಪಚ್ನಾಡಾದಲ್ಲಿ, ಭಿಂಡ್ ಮತ್ತು ಇಟಾವಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಚಂಬಲ್ ನದಿಯನ್ನು ಮಾಲಿನ್ಯ ಮುಕ್ತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.   ೨ ಜಾತಿಯ ಮೊಸಳೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ನದಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ - ಮಗ್ಗರ್ ಮತ್ತು ಘಾರಿಯಲ್, ೮ ಜಾತಿಯ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಆಮೆಗಳು, ನಯವಾದ-ಲೇಪಿತ ನೀರುನಾಯಿಗಳು, ಗಂಗಾ ನದಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ಗಳು, ಸ್ಕಿಮ್ಮರ್ಗಳು, ಕಪ್ಪು-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಟರ್ನ್ಗಳು, ಸಾರಸ್ ಕ್ರೇನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು. ಇತರ ಚರ್ಮವತಿ ಎಂಬ(ಚರ್ಮನ್ವತಿ) ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ನದಿಯಾಗಿದೆ. ಚಂಬಲ್ ನದಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಸರು ಚರ್ಮನ್ವತಿ. ಇದರ ಅರ್ಥ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ನದಿಯು 'ಚರ್ಮನ್' (ಚರ್ಮದ) ನದಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಚರ್ಮವತಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.

ಮೂಲ, ಒಳಚರಂಡಿ ಮತ್ತು ಬಾಯಿ  

 ಉದ್ದದ ಚಂಬಲ್ ನದಿಯು ಜನಪಾವ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿನ ಭಡಕ್ಲಾ ಜಲಪಾತದಿಂದ ಮಾಂಡವ್ ಬಳಿಯ ವಿಂಧ್ಯಾನ್ ಎಸ್ಕಾರ್ಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ನ ಉತ್ತರದ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ  ) ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಇಂದೋರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೊವ್‌ನ ನೈಋತ್ಯ, ಸುಮಾರು  ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ . ಈ ನದಿಯು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ (MP) ಮೂಲಕ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು  ) ವರೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ನಂತರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ  ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮೂಲಕ ಚಂಬಲ್ ಇನ್ನೂ  ಎಮ್‍ಪಿ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ  ಸಂಸದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ನಡುವೆ ಇದು ಯುಪಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು  ಜಲೌನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ  ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುವ ಮೊದಲು  ಗಂಗಾನದಿ ಒಳಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. 

ಚಂಬಲ್ ತನ್ನ ಮೂಲದಿಂದ ಯಮುನೆಯ ಸಂದಿಯವರೆಗೆ ಸುಮಾರು  ಹೊಂದಿದೆ. . ಇದರಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು  ಮೊದಲ  ಅದರ ಮೂಲದಿಂದ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಇದು ಮತ್ತೊಂದು  ) ವರೆಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮುಂದಿನ , ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಚೌರಸಿಗಢ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ದಾಟಿ ಕಮರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ  ಚೌರಸಿಗಢ್ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಕೋಟಾ ನಗರಕ್ಕೆ ಅದರ ಓಟದಲ್ಲಿ, ಹಾಸಿಗೆಯು ಮತ್ತೊಂದು  ) ಬೀಳುತ್ತದೆ . ಅದರ ಉಳಿದ  ಓಡಿ, ನದಿಯು ಮಾಲ್ವಾ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಸಮತಟ್ಟಾದ ಭೂಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ 0.21 ಮೀ/ಕಿಮೀ ಸರಾಸರಿ ಗ್ರೇಡಿಯಂಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಗಂಗಾ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.  

ಚಂಬಲ್ ಒಂದು ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು,  ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಸಂಗಮದವರೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಬರಿದಾಗಿದೆ. . ಒಳಚರಂಡಿ ಪ್ರದೇಶವು ಚಂಬಲ್ ತನ್ನ ಪ್ರಮುಖ ಅಕ್ಷದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹರಿಯುವ ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ಬನಾಸ್ ನದಿಗಳ ಜಂಕ್ಷನ್ ವರೆಗೆ ಒಂದು ಆಯತವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಚಂಬಲ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ೨೨° ೨೭' ಎನ್‍ ಮತ್ತು ೨೭° ೨೦' ಎನ್ ಮತ್ತು ೭೩° ೨೦' E ಮತ್ತು೭೯° ೧೫' E ರೇಖಾಂಶಗಳ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ, ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ವಿಂಧ್ಯಾನ್ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ. ಅರಾವಳಿಗಳಿಂದ ವಾಯುವ್ಯ. ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ಬಾಣಗಳ ಸಂಗಮದ ಕೆಳಗೆ, ಜಲಾನಯನವು ಕಿರಿದಾದ ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅರಾವಳಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ವಿಂಧ್ಯನ್ ಬೆಟ್ಟ ಶ್ರೇಣಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ. 

ವಿಂಧ್ಯನ್ ಸ್ಕಾರ್ಪ್ಸ್ ವಾಯುವ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಂಬಲ್ ನದಿಯ ಎಡದಂಡೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬರಿದಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂಬಲ್ ನದಿ ಸುಮಾರು ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ೧೬ ಕಿಮೀರೊಳಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ‍ ಇದು ಮೆಸೊಜೊಯಿಕ್ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಉಪನದಿಗಳು ಮೃದುವಾದ ಶೇಲ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಚಂಬಲ್ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳಾದ ಕಾಳಿ ಸಿಂಧ್ ಮತ್ತು ಪರ್ಬತಿ ಸುಮಾರು  ತ್ರಿಕೋನ ಮೆಕ್ಕಲು ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರೂಪಿಸಿವೆ. ಕೋಟಾದ ಕೆಳಗಿನ ಚಂಬಲ್‌ನ ಕಿರಿದಾದ ತೊಟ್ಟಿಯ ಮೇಲೆ ಅದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಮುಂಭಾಗದ ಒಳಚರಂಡಿ ಮಾದರಿಯ ನದಿಯಾಗಿದ್ದು ಯಮುನಾ ಮತ್ತು ಗಂಗಾ ನದಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ.  

ಚಂಬಲ್ ನ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಪ್ರಾ, ಚೋಟಿ ಕಲಿಸಿಂಧ್, ಶಿವಣ್ಣ, ರೆತಮ್, ಅನ್ಸಾರ್, ಕಲಿಸಿಂಧ್, ಬನಾಸ್, ಪರ್ಬತಿ, ಸೀಪ್, ಕುವಾರಿ, ಕುನೋ, ಅಲ್ನಿಯಾ, ಮೆಜ್, ಚಕನ್, ಪಾರ್ವತಿ, ಚಮ್ಲಾ, ಗಂಭೀರ್, ಲಖುಂದರ್, ಖಾನ್, ಬಂಗೇರಿ, ಕೆಡೆಲ್ ಮತ್ತು ತೀಲಾರ್ ಸೇರಿವೆ. .  

ಕ್ರಾಫರ್ಡ್ (೧೯೬೯) ಪ್ರಕಾರ ಚಂಬಲ್ ನದಿ ಕಣಿವೆಯು ವಿಂಧ್ಯಾನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಇದು ಬೃಹತ್ ಮರಳುಗಲ್ಲು, ಸ್ಲೇಟ್ ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ, ಬಹುಶಃ ಪೂರ್ವ ಕ್ಯಾಂಬ್ರಿಯನ್ ಯುಗದ ಹಳೆಯ ಬಂಡೆಗಳ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.  ಬೆಟ್ಟಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳು ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಚಂಬಲ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಅಲೆಅಲೆಯಾದ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರದೇಶ, ಗಲ್ಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಂದರಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.  ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಹದೌತಿ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯು ಮೇವಾರ್ ಬಯಲಿನ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಚಂಬಲ್ ನದಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ವಾ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ವಿಂಧ್ಯ ಸ್ಕಾರ್ಪ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಡೆಕ್ಕನ್ ಲಾವಾ (ಮಾಲ್ವಾ) ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.  ಹೆರಾನ್ ಪ್ರಕಾರ (೧೯೫೩) ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟದ ಶ್ರೇಣಿಯ ನಡುವೆ ಸಂಭವಿಸುವ ಪೂರ್ವ ಪೆಡಿಪ್ಲೇನ್, ಚತುರ್ಭುಜ ಕೆಸರುಗಳ ತೆಳುವಾದ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ  ನದಿ ಕಾಲುವೆಗೆ ಮಣ್ಣು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಪೆಡಿಪ್ಲೈನ್ನಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಸವೆತದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ವಿಂಧ್ಯಾನ್‌ನ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶ, ಪಕ್ಕದ ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಇಂಡೋ-ಗಂಗಾ ಮೆಕ್ಕಲು ಪ್ರದೇಶ (ಹಳೆಯ ಮೆಕ್ಕಲು) ಪ್ಲೆಸ್ಟೊಸೀನ್‌ನಿಂದ ಉಪ-ಇತ್ತೀಚಿನ ಯುಗದಲ್ಲಿವೆ. ಬ್ಯಾಡ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಥಳಾಕೃತಿಯು ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಂಕರ್ ಹಳೆಯ ಮೆಕ್ಕಲು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿದೆ.

ಸಸ್ಯವರ್ಗ 

ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯಗಳ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತದ ಅರೆ-ಶುಷ್ಕ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ,  ಮತ್ತು ಸಸ್ಯವರ್ಗವು ಕಂದರ, ಮುಳ್ಳಿನ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ,  ಉತ್ತರದ ಉಪ ಪ್ರಕಾರ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಅರಣ್ಯಗಳು (ಚಾಂಪಿಯನ್ ಮತ್ತು ಸೇಥ್ ೧೯೬೮ ರ ಪರಿಷ್ಕೃತ ವರ್ಗೀಕರಣದ ಉಪ-ಗುಂಪು ೬ಬಿ/ಸಿ೨). ಈ ಉಪ-ಪ್ರಕಾರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೬೦೦-೭೦೦ಮಿಮೀ ಮಳೆ ಇರುವ ಕಡಿಮೆ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ . ಉತ್ತರ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಒಣ ಎಲೆಯುದುರುವ ಅರಣ್ಯದ ಒಂದು ವಿಧವಾದ ಸಲೈನ್/ಕ್ಷಾರೀಯ ಬಾಬುಲ್ ಸವನ್ನಾಹ್ (೫ಇ/೮ಬಿ) ನ ಸೀಮಿತ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಹ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.  ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ನದಿ ತೀರದ ಸಸ್ಯವರ್ಗವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸವೆತಕ್ಕೊಳಗಾದ ನದಿ ದಡಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದ ಕಂದರದ ಜಮೀನುಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ವಿರಳವಾದ ನೆಲದ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿದೆ. 

ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಅರೆ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಚಂಬಲ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ನರ್ಮದಾ ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಲಾ ನದಿಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ೧೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯಗಳು ಅನೋಜಿಸಸ್ ಲ್ಯಾಟಿಫೋಯಾ, ಎ. ಪೆಂಡುಲಾ, ಟೆಕ್ಟೋನಾ ಗ್ರ್ಯಾಂಡಿಸ್, ಲ್ಯಾನಿಯಾ ಕೊರೊಮ್ಯಾಂಡೆಲಿಕಾ, ಡಯೋಸ್ಪೈರೋಸ್ ಮೆಲನೋಕ್ಸಿಲಾನ್, ಸ್ಟೆರ್ಕ್ಯುಲಿಯಾ ಯುರೆನ್ಸ್, ಮಿಟ್ರಾಜಿನಾ ಪರ್ವಿಫ್ಲೋರಾ, ಬ್ಯುಟಿಯಾ ಮೊನೊಸ್ಪೆರ್ಮಾ, ಎಂಬ್ಲಿಕಾ ಅಫಿಷಿನಾಲ್ಸ್, ಸ್ಸಾಲಿಕಾ, ಬೋಸ್ವೆಲಿಯಾ, ಕ್ವಾಸ್ವೆಲಿಯಾ, ಕ್ವಾಸ್ವೆಲಿಯಾ ಬಿ . ಪೊದೆಗಳು ಮತ್ತು ನೆಲದ ಪದರದಲ್ಲಿ ಜಾತಿಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಗುಜರಾತ್‌ನ ಅರೆ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕೆಲವು ಆರೋಹಿಗಳಲ್ಲಿ ರೈಂಚೋಸಿಯಾ, ಅಟಿಲೋಸಿಯಾ, ಕೋಕ್ಯುಲಸ್, ಸಿಸ್ಸಾಂಪೆಲೋಸ್, ಇಪೊಮಿಯಾ, ಪರ್ಗುಲೇರಿಯಾ ಡೇಮಿಯಾ, ಪ್ಯುರೇರಿಯಾ ಟ್ಯುಬೆರೋಸಾ ಮತ್ತು ಟಿನೋಸ್ಪೊರಾ ಕಾರ್ಡಿಫೋಲಿಯಾ ಜಾತಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. 

ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮುಳ್ಳಿನ ಪೊದೆಗಳು ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ ಮರಗಳೆಂದರೆ ಕ್ಯಾಪ್ಪರಿಸ್ ಡೆಸಿಡುವಾಸ್, ಕ್ಯಾಪ್ಪರಿಸ್ ಸೆಪಿಯಾರಿಯಾ, ಬಾಲನೈಟ್ಸ್ ಈಜಿಪ್ಟಿಯಾಕಾ, ಅಕೇಶಿಯಾ ಸೆನೆಗಲ್, ಎ. ನಿಲೋಟಿಕಾ, ಎ. ಲ್ಯುಕೋಫ್ಲೋಯಾ, ಪ್ರೊಸೊಪಿಸ್ ಜೂಲಿಫ್ಲೋರಾ, ಬ್ಯುಟಿಯಾ ಮೊನೊಸ್ಪೆರ್ಮಾ, ಮೇಟೆನಸ್ ಎಮಾರ್ಜಿನಾಟಾ, ಟ್ಯಾಮರಿಕ್ಸ್ ಪರ್ಸೊಲೆಸ್., ಕ್ರೊಟಾಲೇರಿಯಾ ಮೆಡಿಕಾಜಿನಿಯಾ, ಸಿ. ಬುರ್ಹಿಯಾ, ಕ್ಲೆರೊಡೆಂಡ್ರಮ್ ಫ್ಲೋಮಿಡಿಸ್, ಕ್ಯಾಲೊಟ್ರೋಪಿಸ್ ಪ್ರೊಸೆರಾ, ಕ್ಸಾಂಥಿಯಂ ಇಂಡಿಕಮ್ ಮತ್ತು ಲೆಪ್ಟಾಡೆನಿಯಾ ಪೈರೋಟೆಕ್ನಿಕಾ ಆರೋಹಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಮೇರುವಾ ಆಬ್ಲೋಂಗಿಫೋಲಿಯಾ, ಪರ್ಗುಲೇರಿಯಾ ಡೇಮಿಯಾ, ಸೆರೋಪೆಜಿಯಾ ಬಲ್ಬೋಸಾ, ಸೆರೋಪೆಜಿಯಾ ಬಲ್ಬೋಸಾ, ಟೆರ್ರೊಸ್ಕೊಮೆರಿಸ್ ಪುರ್ಸೆಟ್ , ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳು , ಗ್ಲಿನಸ್ ಲೋಟಾಯ್ಡ್ಸ್, ಸೆರಿಕೋಸ್ಟೋಮಾ ಪೌಸಿಫ್ಲೋರಮ್, ರಿವಿಯಾ ಎಸ್ಪಿ., ಇಪೋಮಿಯಾ ಎಸ್ಪಿ., ಪೆಡಲಿಯಮ್ ಮ್ಯೂರೆಕ್ಸ್, ಸೆಸಮಮ್ ಮುಲಾಯನಮ್, ಲೆಪಿಡಗಾಥಿಸ್ ಎಸ್ಪಿ, ಬೋರ್ಹವಿಯಾ ಡಿಫ್ಯೂಸಾ, ಕ್ರೋಜೋಫೊರಾ ಎಸ್ಪಿ., ಮತ್ತು ಸೈಪ್ರಸ್ ಎಸ್ಪಿ., ಫಿಂಬ್ರಿಸ್ಟೈಲಿಸ್ ಎಸ್ಪಿ., ಬ್ರಾಚಿಯಾರಿಯಾ ಎಸ್ಪಿ., ಸೆಂಕ್ರಸ್ ಎಸ್ಪಿ., ಡಿಚಾಂಥಿಯಮ್ ಎಸ್ಪಿಯಂತಹ ಹುಲ್ಲುಗಳು., ಇತ್ಯಾದಿ

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಂಬಲ್ ಅಭಯಾರಣ್ಯ 

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಂಬಲ್ ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಧೋಲ್‌ಪುರದಲ್ಲಿ 24°55' ರಿಂದ 26°50' N ಮತ್ತು 75°34' ರಿಂದ 79°18'E ನಡುವೆ ಇದೆ. ಇದು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಚಂಬಲ್-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮಗಳ ನಡುವೆ ಚಂಬಲ್ ವಿವರಿಸಿದ ದೊಡ್ಡ ಚಾಪವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಚಾಪದ ಮೇಲೆ, ಚಂಬಲ್‌ನ ಎರಡು ವಿಸ್ತಾರಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಂಬಲ್ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ - ಮೇಲಿನ ವಲಯ, ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗಿನ ವಲಯ, ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೇಶೋರೈಪಟನ್‌ನಿಂದ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಚಂಬಲ್-ಯಮುನಾ ಸಂಗಮದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. . 

ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ "ಪರಿಸರ ಆರೋಗ್ಯ" ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಗೆಜೆಟ್ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಘಾರಿಯಲ್ ( ಗವಿಯಾಲಿಸ್ ಗ್ಯಾಂಗೆಟಿಕಸ್ ) ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. 

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಂಬಲ್ ಅಭಯಾರಣ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ೩೦ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೭೮ ರ ಆದೇಶ ಸಂಖ್ಯೆ ೧೭-೭೪/೭೭-ಎಫ್‍ಆರ್‍‍ವೈ (ಡ್ಬ್ಲೂ‍ಎಲ್) ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆ ೧೯೭೨ ರ ಸೆಕ್ಷನ್ ೧೮(೧) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದೆ. ಅಂತಹ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಡುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಂಬಲ್ ಅಭಯಾರಣ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಧಿಸೂಚನೆಗಳಿವೆ - ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವನ್ನು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಫ್.೧೫/೫/೭೭ ರಲ್ಲಿ ಗೆಜೆಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. -೧೦(೨) ದಿನಾಂಕ ೨೦ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೭೮, ೨೯ ಜನವರಿ ೧೯೭೯ ರ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರದ ನೋಟೀಸ್ ಸಂಖ್ಯೆ ೭೮೩೫/XIV-೩-೧೦೩-೭೮ ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಭಾಗವನ್ನು ಗೆಜೆಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಭಾಗವನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಸೂಚನೆಯಲ್ಲಿ ಗೆಜೆಟ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. No.F.೧೧(೧೨)Rev.೮/೭೮ ದಿನಾಂಕ ೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೭೯.

ಚಂಬಲ್ ನದಿಯ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು  

ಅದರ ಮೂಲದಿಂದ  ೯೬ಕಿಮೀ ವಿಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ೩೪೪ ರಿಂದ ಕಿಮೀ೪೪೦ಕಿಮೀವರೆಗೆ ಚಂಬಲ್ ಆಳವಾದ ಕಮರಿ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಗಾಂಧಿಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಈ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಕಮರಿ ಇರುವುದರಿಂದ, ಜಲಾಶಯವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗ್ರಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಂದಿನ ೪೮ ಕಿಮೀ, ನದಿಯು ಕುಂಡಲ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ಇದರ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಥಳಾಕೃತಿಯು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಅಪ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೆಳಗೆ, ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕೋಟಾ ಕಮರಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್ ಕೋಟಾ ಪಟ್ಟಣದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ನದಿಯು ಕಮರಿ ಭಾಗದಿಂದ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೨೭,೩೧೯ಕಿಮೀ  

ಚಂಬಲ್ ನದಿಯನ್ನು ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು, ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಬಲ ಮುಖ್ಯ ಕಾಲುವೆ ಮತ್ತು ಎಡ ಮುಖ್ಯ ಕಾಲುವೆಯ ಕಮಾಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ೫೬೬೮.೦೧ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ವಾರ್ಷಿಕ ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

೧,೫೩೭ರಾಜಸ್ಥಾನ-ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಚಂಬಲ್ ನದಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮೊದಲನೆಯದು. ಇದು ೬೪ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಕಲ್ಲಿನ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು, ೬,೯೨೦ ಎಮ್‍ಸಿ‍ಎಮ್ ( ಮಿಲಿಯನ್ ಕ್ಯೂಬಿಕ್ ಮೀಟರ್ ) ನೇರ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ೨೨,೫೮೪ ರ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕಿಮೀ 2, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕಿಮೀ 2 ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಅಣೆಕಟ್ಟು ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರವು ೨೩ರ ಐದು ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ . ಪ್ರತಿ ಎಮ್‍ಡ್ಬ್ಲೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ನೀರನ್ನು ಕೋಟ ಬ್ಯಾರೇಜ್ ಮೂಲಕ ನೀರಾವರಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 

ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು  ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಚಿತ್ತೋರ್‌ಗಢ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಾವತ್‌ಭಟ ಬಳಿ ಚಂಬಲ್ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಗೆ ೫೨ಕಿ.ಮೀ  ರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು. ಇದು ೧೯೭೦ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಎರಡನೆಯದು. ಇದು೫೪ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರವಿದೆ. ಪವರ್ ಹೌಸ್ ಸ್ಪಿಲ್ವೇಯ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ೪೩ರ ೪ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಎಮ್‍ಡ್ಬ್ಲೂ ಪ್ರತಿ ೯೦ ಎಮ್‍ಡ್ಬ್ಲೂ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ  ೬೦% ಲೋಡ್ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಎಮ್‍ಡ್ಬ್ಲೂ. ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಒಟ್ಟು ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ ೨೪,೮೬೪ ಕಿಮೀ 2, ಅದರಲ್ಲಿ ೯೫೬ ಮಾತ್ರ ಕಿಮೀ 2 ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಗೆ ಮುಕ್ತ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ ೨,೨೮೦ ಕಿಮೀ 2 ಲೈವ್ ಶೇಖರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ೧,೫೬೬ ಆಗಿದೆ  

ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಅಣೆಕಟ್ಟು,  ೨೯ ಕಿಮೀ ಇದೆ. ಇದು  ಕೋಟ ನಗರದ ಮೇಲ್ಗಡೆ ಮತ್ತು  ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ೨೬ ಕಿ.ಮೀ.ಇದೆ.  ಇದು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಅಣೆಕಟ್ಟು, ೪೫ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ೩೯೩ ಮೀ ಉದ್ದ, ೩೩ ರ ೩ ಘಟಕಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಎಮ್‍ಡ್ಬ್ಲೂ  ೬೦  ಎಮ್‍ಡ್ಬ್ಲೂ  ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ . ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಒಟ್ಟು ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ೨೭,೧೯೫ ಕಿಮೀ 2, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ೧,೪೯೬ ಕಿಮೀ 2 ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಗಿರುವ ಉಚಿತ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ೨,೩೩೧  ಕಿಮೀ 2 ಇದೆ.

ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್  ನಾಲ್ಕನೆಯದು. ಇದು ಸುಮಾರು ೦.೮ ಕಿ.ಮೀ. ಇದೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೋಟಾ ಸಿಟಿಯ ಮೇಲಿನ  ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು, ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನೀರನ್ನು ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನಿಂದ ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ನದಿಯ ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲಭಾಗದ ಕಾಲುವೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಿರುಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಲಸವು ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಒಟ್ಟು ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ ೨೭,೩೩೨ ಕಿಮೀ 2,ಇದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಗಿನ ಮುಕ್ತ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವು ಕೇವಲ ೧೩೭ಆಗಿದೆ  ೯೯ ಕಿಮೀ 2 ಲೈವ್ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಆಗಿದೆ.  ಎಮ್‍ಸಿ‍ಎಮ್ ಇದು ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಸ್ಪಿಲ್ವೇ ಹೊಂದಿರುವ ಮಣ್ಣು ತುಂಬುವ ಅಣೆಕಟ್ಟು. ಬಲ ಮತ್ತು ಎಡ ಮುಖ್ಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ೧೮೮ ಮತ್ತು ೪೨ಮೀ 3 / ಸೆ ಹೆಡ್‌ವರ್ಕ್ ಡಿಸ್ಚಾರ್ಜ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮುಖ್ಯ ಕಾಲುವೆಗಳು, ಶಾಖೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದವು ಸುಮಾರು ೨,೩೪೨ ಕಿಮೀ ಆಗಿದೆ . ಸಿಸಿ‍ಎ ಯ ೨,೨೯೦ ಕಿಮೀ 2 . ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ  ಬ್ಯಾರೇಜ್ ೧೮ ಗೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಹರಿವು ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಯ ನೀರಿನ ಕೆಳಭಾಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೋಟಾದ ಭಾಗಗಳ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ಪುರಾಣ 
ಚಂಬಲ್‌ನ ಪ್ರಾಚೀನ ಹೆಸರು ಚರ್ಮನ್ವತಿ, ಇದರ ಅರ್ಥ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಚರ್ಮವನ್ನು ಒಣಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ, ಈ ನದಿಯು 'ಚರ್ಮನ್' (ಚರ್ಮದ) ನದಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಚರ್ಮವತಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. 

ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾದ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಿರೂಪಣೆಯ ಮಹಾಭಾರತವು ಚಂಬಲ್ ನದಿಯನ್ನು ಚರ್ಮಣ್ಯಾವತಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. : ಆರ್ಯ ರಾಜ ರಂತಿದೇವನಿಂದ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಕ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ.

 "ಆ ರಾಜನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಲಿ ನೀಡಿದ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಅವನ ಅಡುಗೆಮನೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಚರ್ಮದ ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯು ನಿಜವಾದ ನದಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿತು, ಈ ಸನ್ನಿವೇಶದಿಂದ ಚರ್ಮವತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು." 

ಚರ್ಮವತಿಯು ಪಾಂಚಾಲ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದಕ್ಷಿಣದ ಗಡಿಯಾಗಿತ್ತು. ದ್ರುಪದ ರಾಜನು ಚರ್ಮವತಿ ನದಿಯ ದಡದವರೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಪಾಂಚಾಲರನ್ನು ಆಳಿದನು.

ಜಾನಪದದ ಪ್ರಕಾರ ಚಂಬಲ್ ಪ್ರದೇಶವು ಶಕುನಿಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಡೈಸ್-ಆಟವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ (ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು) ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ನಂತರ ಅವಳು ಚರ್ಮವತಿ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುವ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಶಾಪ ನೀಡಿದಳು.  ಹೀಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಶಾಪದಿಂದಾಗಿ ಚಂಬಲ್ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಗದೆ ಬದುಕಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನೇಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಚಂಬಲ್ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಸಹ ನೋಡಿ 

 ಭಾರತದ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
 ಭಾರತದ ನದಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 

 ಚಂಬಲ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ (ನೀರಾವರಿ ಇಲಾಖೆ, ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರ)
 ಚಂಬಲ್ ಕಣಿವೆ ಯೋಜನೆ
 1949 ರಲ್ಲಿ ಚಂಬಲ್ ನದಿ
 ಚಂಬಲ್ ನದಿ - ಮೂಲ ಉಪನದಿಗಳು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಫ್ಲೋರಾ | ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ 

ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ