ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಬಲ್ಲಿಗಾವಿ

ಕೇದಾರೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರದ ಬಲ್ಲಿಗಾವಿ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿದೆ (ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾಮಿ, ಬೆಳ್ಳಿಗಾವೆ, ಬಳ್ಳಗಾಂವೆ ಮತ್ತು ಬಲ್ಲಿಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ). ಕಲಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ( ಅಗ್ರಹಾರ ) ಬಲ್ಲಿಗಾವಿ ೧೧ ನೇ - ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾದಿ ರಾಜಧಾನಿ (ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜಧಾನಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಪ್ರಾಚೀನತೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.   ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಆಡಮ್ ಹಾರ್ಡಿ ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಶೈಲಿಯನ್ನು " ನಂತರದ ಚಾಲುಕ್ಯ, ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯೇತರ, ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಗೆ ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಹತ್ತಿರ" ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.  ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ೧೧೩೧ ರವರೆಗಿನ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳ ಶಾಸನದ ಪುರಾವೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಯ್ಸಳರು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಬಳಸಿದ ಕಟ್ಟಡ ಸಾಮಗ್ರಿ ಸಾಬೂನು ಕಲ್ಲು . ಆರ್ಕಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾವು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.   ಹೊಯ್ಸಳ ಆಡಳಿತ ಕುಟುಂಬವು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಬಲ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧೦೮-೧೧೫೨) ಅವಧಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಲೆಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು.    ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

ದೇವತೆ 
ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ಕೋಶ ( ಗರ್ಭಗೃಹ ) ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು (ಹಿಂದೂ ದೇವರು ಶಿವನ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ) ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಕೋಶವು ವಿಷ್ಣು ದೇವರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.  ಕೆಲವು ಲಿಥಿಕ್ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈ ದೇವಾಲಯವು ಬಲಿ ರಾಕ್ಷಸನ ದಂತಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ.  ಅದರ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯವು ಶೈವ ಧರ್ಮದ ಕಾಳಾಮುಖ ಪಂಥದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಒಳಗೆ ಇದ್ದಿರಬಹುದಾದ ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವರ ಚಿತ್ರವು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದೊಳಗಿನ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿದೆ.

ದೇವಾಲಯದ ಯೋಜನೆ 

ದೇವಾಲಯವು ತ್ರಿಕೂಟ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದ್ದು (ಮೂರು ದೇಗುಲಗಳು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಅಥವಾ ಶಿಖರದೊಂದಿಗೆ  )  ಪೂರ್ವ, ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿವೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ದೇಗುಲವು ಸಭಾಮಂಟಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿನ ಇತರ ಎರಡು ದೇವಾಲಯಗಳು "ಅರ್ಧ ಸಭಾಂಗಣ" ( ಅರ್ಧ ಮಂಟಪ ) ಹೊಂದಿವೆ. ಎಲ್ಲಾ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮಹಾಮಂಟಪ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಆರು ಕಂಬಗಳ ಸಭಾಂಗಣಕ್ಕೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅದರ ಮುಂದೆ ಸಭಾಮಂಟಪ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ದೊಡ್ಡ ಅಲಂಕೃತ ತೆರೆದ " ಗ್ಯಾಥರಿಂಗ್ ಹಾಲ್" ಇದೆ.   ಕೂಟದ ಸಭಾಂಗಣದ ವಿನ್ಯಾಸವು "ಸ್ಥಗಿತ ಚದರ" ಆಗಿದ್ದು ಇದು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಗಳು ಮತ್ತು ಹಿನ್ಸರಿತಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗೋಡೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣವು ಸಂಪೂರ್ಣ "ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ" (ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಅಲಂಕಾರದಿಂದ ಸಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ) ಹೊಂದಿದೆ.  ಕೂಟದ ಸಭಾಂಗಣವು ಉತ್ತರ, ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಅಲಂಕಾರ 
ದೇಗುಲಗಳ ಹೊರ ಗೋಡೆಗಳು ಚಿಕಣಿ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಗೋಪುರಗಳಿಂದ ( ಎಡಿಕುಲಾ ) ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪೈಲಸ್ಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಕಠಿಣವಾಗಿವೆ.  ದೇಗುಲಗಳ ಮೇಲಿನ ಮೇಲ್ವಿನ್ಯಾಸಗಳು  ೩-ಶ್ರೇಣಿಯ ( ತ್ರಿತಾಳ ಅರ್ಪಿತ ) ವೇಸರ (ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾರತೀಯ ಶೈಲಿಯ ಸಂಯೋಜನೆ) ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಶಿಲ್ಪಕಲೆ ವಿವರಗಳನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.  ದೇವಾಲಯವು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಇತರ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ: ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಗುಮ್ಮಟ ಛಾವಣಿ; ಅದರ ಮೇಲಿರುವ ಕಲಶ (ಗುಮ್ಮಟದ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಲಂಕಾರಿಕ ನೀರಿನ ಮಡಕೆ); ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳ ಕ್ರೆಸ್ಟ್ (ಹೊಯ್ಸಳ ಯೋಧ ಸಿಂಹವನ್ನು ಇರಿದ ಲಾಂಛನ) ಸುಖನಾಸಿ (ವೆಸ್ಟಿಬುಲ್ ಮೇಲೆ ಗೋಪುರ) ಮೇಲೆ. ಗುಮ್ಮಟವು ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯಾಗಿದ್ದು ಸುಮಾರು ೨*೨ ಮೀಟರ್ ನೆಲದ ಮೇಲ್ಮೈ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದನ್ನು "ಹೆಲ್ಮೆಟ್" ಅಥವಾ ಅಮಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಮೂರು ದೇಗುಲಗಳ ಮುಖಮಂಟಪಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಗೋಪುರವು ಮುಖ್ಯ ಗೋಪುರದ ಕೆಳ ಮುಂಚಾಚಿರುವಿಕೆಗಳಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು "ಮೂಗು" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

ಗ್ಯಾಲರಿ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

 
 Adam Hardy, Indian Temple Architecture: Form and Transformation : the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries, Abhinav, 1995  .
 
 
 
 Gerard Foekema, A Complete Guide to Hoysala Temples, Abhinav, 1996  

ದೇವಾಲಯಗಳು
ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ