ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಕೃತಿ

ಮೈಸೂರು ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ನಗರ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಜಧಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರು ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನ ಆಳಿದ ಒಡೆಯರ್ ರಾಜರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಒಡೆಯರ್ಗಳು ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಮಹಾನ್ ಆಶ್ರಯದಾತರು ಹಾಗೂ ಮೈಸೂರನ್ನು  ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರ ಮಾಡಲು ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನೆರವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಸೂರು ತನ್ನ ಅರಮನೆಗಳು, ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ಗಳು, ಕಲೆ ಮತ್ತು ದಸರಾ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹಬ್ಬಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಲು  ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಮಸಾಲೆ ದೋಸೆ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಪಾಕ್ ಜನಪ್ರಿಯ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳಿಗೆ  ಸಹ ಮೈಸೂರು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಮೈಸೂರು ರೇಷ್ಮೆ ಸೀರೆಗಳು ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ರೇಷ್ಮೆ ಸೀರೆ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಚಿತ್ರಕಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಚಿತ್ರಕಲೆ ಜನಪ್ರಿಯ ರೂಪವಾಗಿದ್ದು ಇವುಗಳಿಗೂ ಸಹ ಮೈಸೂರು ತವರಾಗಿದೆ.

ಹಬ್ಬಗಳು: ದಸರಾ 

ದಸರಾ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ನಾಡಹಬ್ಬ (ರಾಜ್ಯದ ಹಬ್ಬ) ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನವರಾತ್ರಿ (ನವ-ರಾತ್ರಿ = ಒಂಬತ್ತು ರಾತ್ರಿ) ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಕೊನೆಯ ದಿನ ವಿಜಯದಶಮಿ, ದಸರೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವಾದ ದಿನ ಜೊತೆಗೆ 10 ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು. ದಸರಾ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಅಥವಾ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಜಯದಶಮಿ ದುಷ್ಟ ಸತ್ಯದ ವಿಜಯ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ದೇವತೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ದಿನ. ರಾಕ್ಷಸ ಮಹಿಷಾಸುರನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ; ಮೈಸೂರು ಹೆಸರು ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ.

ದಸರಾ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿ 1610 ರಲ್ಲಿ ಒಡೆಯರ್ ರಾಜ ರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ೧ (1578-1617 ಸಿಇ) ಆರಂಭಿಸಿದರು ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದಸರಾ ಎಲ್ಲಾ 10 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಸಜ್ಜುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಒಡೆಯರ್ ರಾಜಮನೆತನದ ದಂಪತಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಚಾಮುಂಡಿ ಬೆಟ್ಟದ  ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ದೇವತೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಪೂಜೆ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ವಿಶೇಷ ದರ್ಬಾರ್ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು (ರಾಯಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ) . ರಾಜರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರುಮಾಲು ಮೈಸೂರು ಪೇಟವನ್ನು ದರ್ಬಾರ್ (ಭಾರತೀಯ ಆಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಪ್ರಿನ್ಸೆಲಿ ಎಂದು ರಾಜರು)  ಸಮಯದಲ್ಲಿ  ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಅಥವಾ ದಸರಾ ಆಚರಣೆಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಧ್ಯುಕ್ತ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು 1805 ರಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ III ಆಳ್ವಿಕೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ದಸರಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ವಿಶೇಷ ದರ್ಬಾರ್ ಹೊಂದುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ; ರಾಜ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು, ವಿಶೇಷ ಆಹ್ವಾನಿತರು, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರು ಪಾಲ್ಗೊಂಡರು. ರಾಜ ಮತ್ತು ಆಹ್ವಾನಿತ ಗಣ್ಯರು ಖಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಕಪ್ಪು ಕೋಟ್, ಬಿಳಿ ಪ್ಯಾಂಟ್ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಮೈಸೂರು ಪೇಟ  ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ದರ್ಬಾರ್ ಉಡುಗೆ ಎಂಬ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಪು ಹೆಸರು ಬಂತು. ಈ  ಸಂಪ್ರದಾಯ ಒಡೆಯರ್ ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕುಡಿ ಸಹ ಈಗ ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾರೆ, ಯದುವೀರ ಕ್ರಿಷ್ಣದತ್ತ ಚಾಮರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ದಸರಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ದರ್ಬಾರ್ ಹಿಡುವಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ದಸರಾ ಒಂಬತ್ತನೇ ದಿನ ಮಹಾನವಮಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂದು ರಾಜಮನೆತನದ ಕತ್ತಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದಸರೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ ಆನೆಗಳು, ಒಂಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಲಾಗುವ ಒಂದು ಮಂಗಳಕರ ದಿನ.

ವಿಜಯದಶಮಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಸರಾ ಮೆರವಣಿಗೆ (ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿವೆ ದೇವತೆ ಚಾಮುಂಡೇಶ್ವರಿ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಅಲಂಕೃತ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಮೈಸೂರಿನ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೆರವಣಿಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ರಾಜಮನೆತನದ ದಂಪತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಹ್ವಾನಿತರಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ ನಂತರ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯಿಂದ   ಬಣ್ಣ ಬಣ್ಣದ ತಬುಲೇ, ನೃತ್ಯ ಗುಂಪುಗಳು, ಸಂಗೀತ ಬ್ಯಾಂಡ್, ಅಲಂಕೃತ ಆನೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಟೆಗಳು ಮೆರವಣಿಗೆ ಆರಂಭವಾಗಿ  ಬನ್ನಿ ಮಂಟಪವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ಬನ್ನಿ ಮರ (ಪ್ರೊಸೋಪಿಸ್ ಸ್ಪೈಸಿಗೆರಾ) ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ . ಮಹಾಭಾರತದ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಬನ್ನಿ ಮರವನ್ನು ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ  (ಜೀವನ ಅಜ್ಞಾತ ದೇಶ) ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮರೆಮಾಡಲು ಬಳಸಿದರು. ಯಾವುದೇ ಯುದ್ಧ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು, ರಾಜರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಸಹಾಯಮಾಡಲೆಂದು ಬೇಡಿ ಈ ಮರವನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದಸರಾ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಬಂನಿಮಂತಪದಲ್ಲಿ ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆ ನಡೆಯುವ ಪಂಜಿನ ಕವಯತ್ತು (ದೀವಟಿಗೆ ಬೆಳಕಿನ ಮೆರವಣಿಗೆ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಹಬ್ಬ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ದಸರಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆ ಎದುರಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗುವ ದಸರಾ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನ ದಸರಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ ತನಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ವಿವಿಧ ಮಳಿಗೆಗಳು ಬಟ್ಟೆ, ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ವಸ್ತುಗಳು, ಅಡುಗೆ, ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕಗಳು ಮತ್ತು ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸುಗಳು ಮುಂತಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾದಲಾಉತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಜನರನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿವೆ. ಫೆರಿಸ್ ಚಕ್ರ ರೀತಿಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಆಟದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕೆ ಬಂದ ಜನರಿಗೆ ಮನರಂಜನೆ ಒದಗಿಸುವುದು. ವಿವಿಧ ಸರಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳು ಸೂಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತೆರೆಯುತ್ತಾರೆ .ದಸರಾ ಎಲ್ಲಾ 10 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ ಮೈಸೂರು ನಗರದ ಸುತ್ತ ಸಭಾಂಗಣಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಸಂಗೀತಗಾರರ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಗುಂಪುಗಳು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಆಮಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಸರಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಆಕರ್ಷಣೆ ಕುಸ್ತಿ ಸ್ಪರ್ದೆ  (ಕುಸ್ತಿ ಪಂದ್ಯವನ್ನು) ಇದು  ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.

ಮುಮ್ಮಡಿ ಕೃಷ್ಟರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಸರೆಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ದರ್ಬಾರ್‌ ನಡೆಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಚಾಲ್ತಿಗೆ ಬಂತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಟರಾಜ ಒಡೆಯರ್‌ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತ ಆನೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅರಸರು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲಾಯಿತು. ಮೆರವಣಿಗೆಯ ವೈಭವ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ದೂರದೂರುಗಳಿಂದ ಜನ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಾದರೂ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಅಂತೂ ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ದಸರೆಯ ಮಹೋತ್ಸವವೆಂದರೆ ವೈಭೋಗದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಮೂಡಿದ್ದು ಸುಳ್ಳಲ್ಲ.

ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಆಚರಣೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೇ ಇದೆ. ಸತ್ಪುರುಷರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ, ಅವರ ಹೆಸರಿನ ಊರು, ಕೇರಿ, ಕೋಟೆ-ಕೊತ್ತಲಗಳಿರುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಆದರೆ ಮೈಸೂರಿಗೆ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದ್ದು ಮಹಿಷನೆಂಬ ರಕ್ಕಸನ ಊರಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ. ಊರಿಗೆಲ್ಲ ಉಪದ್ರಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ ಆ ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಗೊಳಿಸಿ, ಊರು ಕಾಯುವುದಕ್ಕೆಂದು ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿದ ಚಾಮುಂಡಿ ದೇವಿಯ ವಿಜಯೋತ್ಸವದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಪರಂಪರೆ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದು. ದೇಶದ ಉಳಿದೆಡೆಗೆ, ಗೋಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಕೌರವರ ಮೇಲೆ ಪಾಂಡವರು ಗಳಿಸಿದ ಜಯ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ರಾಮ ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಜಯದ ದ್ಯೋತಕವಾಗಿಯೂ ವಿಜಯದಶಮಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಕಾರಣ ಏನೇ ಇದ್ದರೂ ಉದ್ದೇಶ ಒಂದೇ- ಕೆಡುಕಿನ ಮೇಲೆ ಒಳಿತಿನ ಜಯ.

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ