ಜಾಂಬವತಿ

Articles having same image on Wikidata and Wikipedia
ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು
ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
ಜಾಂಬವತಿ ( ) ಕಾಲಾನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿಂದೂ ದೇವರು ಕೃಷ್ಣನ ಎರಡನೇ ಅಷ್ಟಭಾರ್ಯ . ಕರಡಿ ರಾಜ ಜಾಂಬವನ ಒಬ್ಬಳೇ ಮಗಳು.  ಕದ್ದ ಸ್ಯಮಂತಕ ಆಭರಣವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯುವ ಅನ್ವೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವಳ ತಂದೆ ಜಾಂಬವನನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದಾಗ ಕೃಷ್ಣ ಅವಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ.

ನಾಮಕರಣ 

ಪೋಷಕನಾದ ಜಾಂಬವತಿ ಎಂದರೆ ಜಾಂಬವನ ಮಗಳು. ಶ್ರೀಧರ, ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರ, ಅವಳನ್ನು ಕೃಷ್ಣನ ಹೆಂಡತಿ ರೋಹಿಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ.   ಹರಿವಂಶವು ರೋಹಿಣಿಯು ಜಾಂಬವತಿಯ ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  ಜಾಂಬವತಿಗೆ ನರೇಂದ್ರಪುತ್ರಿ ಮತ್ತು ಕಪೀಂದ್ರಪುತ್ರ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

ದಂತಕಥೆ 
ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಜಾಂಬವತನನನ್ನು ಜಾಂಬವತಿಯ ತಂದೆ ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಹರಿವಂಶವು ಅವನನ್ನು ಕರಡಿಗಳ ರಾಜ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.  

ಜಾಂಬವತಿಯು ಕೃಷ್ಣನ ಕಿರಿಯ ಹೆಂಡತಿಯರ ಜೊತೆಗೆ ಅಷ್ಟಭಾರ್ಯರ ಜೊತೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವತೆಯ ಅವತಾರವಾಗಿದೆ.

ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆ 
ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗಿನ ಜಾಂಬವತಿ ಮತ್ತು ಸತ್ಯಭಾಮೆಯ ವಿವಾಹವು ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅಮೂಲ್ಯ ಆಭರಣವಾದ ಸ್ಯಮಂತಕ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣವು ಮೂಲತಃ ಸೂರ್ಯದೇವನಾದ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸೇರಿತ್ತು. ಸೂರ್ಯ ತನ್ನ ಭಕ್ತನಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಯಾದವ ಕುಲೀನನಾದ ಸತ್ರಾಜಿತ್ ಅವನಿಗೆ ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ರತ್ನವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದನು. ಸತ್ರಾಜಿತನು ಆಭರಣದೊಂದಿಗೆ ರಾಜಧಾನಿ ದ್ವಾರಕಾಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ, ಅವನ ಅದ್ಭುತ ವೈಭವದಿಂದಾಗಿ ಜನರು ಅವನನ್ನು ಸೂರ್ಯ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿದರು. ಹೊಳೆಯುವ ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾದ ಕೃಷ್ಣ, ಮಥುರಾದ ರಾಜ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಅಜ್ಜ ಉಗ್ರಸೇನನಿಗೆ ಆಭರಣವನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ಕೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಸತ್ರಾಜಿತ್ ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ. 

ತರುವಾಯ, ಸತ್ರಜಿತ್ ಸಲಹೆಗಾರನಾಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಪ್ರಸೇನನಿಗೆ ಸ್ಯಮಂತಕವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ರತ್ನವನ್ನು  ಧರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಸೇನನು ಒಂದು ದಿನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಿಂಹದ ದಾಳಿಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಭೀಕರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು ಮತ್ತು ಸಿಂಹವು ಆಭರಣದೊಂದಿಗೆ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಸಿಂಹವು ಆಭರಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ವಿಫಲವಾಯಿತು, ಯುದ್ಧದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಅದು ಜಾಂಬವತನ ಪರ್ವತದ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಜಾಂಬವತನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಸಿಂಹದ ಹಿಡಿತದಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಆಭರಣವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಜಾಂಬವತ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕ ಮಗನಿಗೆ ಆಟವಾಡಲು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

ಮತ್ತೆ ದ್ವಾರಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸೇನ ನಾಪತ್ತೆಯಾದ ನಂತರ ಸ್ಯಮಂತಕ ರತ್ನದ ಮೇಲೆ ಕಣ್ಣಿಟ್ಟಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರಸೇನನನ್ನು ಕೊಂದು ಆಭರಣವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ವದಂತಿ ಹಬ್ಬಿತ್ತು. ಈ ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾದ ಕೃಷ್ಣನು ಇತರ ಯಾದವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸೇನನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಆಭರಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮುಗ್ಧತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಹೊರಟನು. ಪ್ರಸೇನನು ಹಿಡಿದ ಜಾಡನ್ನು ಅವನು ಅನುಸರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇನನ ಶವಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದನು. ನಂತರ ಅವರು ಸಿಂಹದ ಜಾಡು ಹಿಡಿದು ಗುಹೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ತ ಸಿಂಹ ಮಲಗಿತ್ತು. ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಸಹವರ್ತಿ ಯಾದವರಿಗೆ ಹೊರಗೆ ಕಾಯಲು ಹೇಳಿದನು, ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಗುಹೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಒಳಗೆ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಮಗು ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣದೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಕೃಷ್ಣನು ಜಾಂಬವತನ ಮಗನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ, ಮಗುವಿನ ದಾದಿ ಜೋರಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾಳೆ, ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದಳು. ಇಬ್ಬರೂ ನಂತರ ೨೭-೨೮ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ( ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ) ಅಥವಾ ೨೧ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ( ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ) ಉಗ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ಜಾಂಬವಾನ್ ಕ್ರಮೇಣ ದಣಿದ ನಂತರ, ಕೃಷ್ಣನು ತ್ರೇತಾಯುಗದಿಂದ ತನ್ನ ಹಿತಚಿಂತಕನಾದ ರಾಮನೇ ಹೊರತು ಬೇರಾರೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಅರಿತುಕೊಂಡನು. ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸಿದ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಜಾಂಬವನನು ತನ್ನ ಹೋರಾಟವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಆಭರಣವನ್ನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಜಾಂಬವನನು ಸ್ಯಮಂತಕ ರತ್ನದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಮಗಳು ಜಾಂಬವತಿಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಮದುವೆಗೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟನು. ಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಜಾಂಬವತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದನು. ನಂತರ ಅವರು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ತೆರಳಿದರು.   

ಇದರ ಮಧ್ಯೆ ಕೃಷ್ಣನ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಗುಹೆಗೆ ಹೋದ ಯಾದವರು ಕೃಷ್ಣ ಸತ್ತನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ರಾಜಮನೆತನದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯರು ಅವರ ಸಾವಿಗೆ ಶೋಕಿಸಲು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದರು. ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ, ಕೃಷ್ಣನು ಆಭರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಜಾಂಬವತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ವಿವಾಹದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಉಗ್ರಸೇನನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆ ಆಭರಣವನ್ನು ಸತ್ರಾಜಿತನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು . ಸತ್ರಾಜಿತ ತನ್ನ ತೀರ್ಪಿನ ದೋಷ ಮತ್ತು ದುರಾಶೆಯನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು  ನಾಚಿಕೆಪಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಗಳು ಸತ್ಯಭಾಮೆಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಮದುವೆಗೆ ಮಾಡಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಭರಣವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಕೃಷ್ಣನು ಸತ್ಯಭಾಮೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದನು. ಆದರೆ ರತ್ನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು.

ಸಾಂಬನ ಜನನ 
ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ದೇವಿ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವು ಜಾಂಬವತಿಯ ಮುಖ್ಯ ಮಗನಾದ ಸಾಂಬನ ಜನನದ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಹೆಂಡತಿಯರು ಅನೇಕ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ ತಾನು ಮಾತ್ರ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೆರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿದಾಗ ಜಾಂಬವತಿ ಅಸಂತೋಷಗೊಂಡಳು. ಅವಳು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಮುಖ್ಯ ಪತ್ನಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯಿಂದ ಕೃಷ್ಣನ ಮೊದಲನೆಯ ಮಗನಾದ  ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನನಂತಹ ಮಗನನ್ನು ಹೊಂದಲು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದಳು. ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಉಪಮನ್ಯು ಋಷಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು ಮತ್ತು ಋಷಿಯ ಸಲಹೆಯಂತೆ ಅವನು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅವರು ಆರು ತಿಂಗಳು ವಿವಿಧ ಭಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು. ಒಮ್ಮೆ ತಲೆಬುರುಡೆ ಮತ್ತು ದಂಡ ಹಿಡಿದು, ನಂತರ ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು ಒಂದು ಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಕೇವಲ ನೀರಿನಿಂದ ಬದುಕಿದ, ಮೂರನೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾಲ್ಬೆರಳುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಶಿವನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರನಾಗಿ (ದೇವರ ಅರ್ಧ-ಹೆಣ್ಣು ಅರ್ಧ-ಪುರುಷ ರೂಪ) ಕೃಷ್ಣನ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು.  ಕೃಷ್ಣನು ವರವನ್ನು  ಕೇಳಿದನು. ಕೃಷ್ಣನು  ಮಗನನ್ನು ಜಾಂಬವತಿಗೆ  ನೀಡಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಒಬ್ಬ ಮಗನು ಜನಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ಸಾಂಬ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.

ಮಕ್ಕಳು 
ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಜಾಂಬವತಿಯು ಸಾಂಬ, ಸುಮಿತ್ರ, ಪುರುಜಿತ್, ಶತಜಿತ್, ಸಹಸ್ರಜಿತ್, ವಿಜಯ, ಚಿತ್ರಕೇತು, ವಸುಮನ್, ದ್ರಾವಿಡ ಮತ್ತು ಕ್ರತುವಿನ ತಾಯಿ.  ಆಕೆಗೆ ಸಾಂಬನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪುತ್ರರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣ ಹೇಳುತ್ತದೆ. 

ಸಾಂಬನು ಕೃಷ್ಣನ ಕುಲವಾದ ಯಾದವರಿಗೆ ಕಂಟಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದನು. ದುರ್ಯೋಧನನ ( ಕೌರವರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ) ಪುತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗಿನ ಅವನ ವಿವಾಹವು ದುರ್ಯೋಧನನಿಂದ ಅವನ ವಶದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಅವನನ್ನು ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹೋದರ ಬಲರಾಮ ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಸಾಂಬಾ ಒಮ್ಮೆ ಗರ್ಭಿಣಿ ಮಹಿಳೆಯಂತೆ ನಟಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಕೆಲವು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಮಗುವಿಗೆ ಯಾರು ಎಂದು ಕೇಳಿದರು. ಈ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಮನನೊಂದ ಋಷಿಗಳು ಸಾಂಬನಿಗೆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಉಂಡೆ ಹುಟ್ಟಿ ಯಾದವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಶಾಪ ನೀಡಿದರು. ಶಾಪವು ನಿಜವಾಯಿತು, ಮೌಸಲ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣನ ವಂಶದ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

ಸಾವು 
ಕೃಷ್ಣನ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ನಂತರ, ಯದು ಸಂಹಾರದ ನಂತರ, ರುಕ್ಮಿಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಜಾಂಬವತಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಂಗಸರು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಚಿತಾಗಾರವನ್ನು ಏರಿದರು .

ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ 
ಪುರಾಣ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಜಾಂಬವತಿಯು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಹರಿವಂಶ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸ್ಯಮಂತಕ ರತ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಜಾಂಬವಾನ್ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ನಡುವಿನ ಕಾಳಗದ ದಂತಕಥೆಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.   ವಿಜಯನಗರದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನು ಜಾಂಬವ ಕಲ್ಯಾಣ ಎಂಬ ನಾಟಕವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಈಕಾರಮಂತನು ಜಾಂಬವತಿ ಪರಿಣಯಂ (ಅರ್ಥ: ಜಾಂಬವತಿಯ ಮದುವೆ) ಎಂಬ ವಿಷಯದೊಂದಿಗೆ ಪದ್ಯವನ್ನು ಬರೆದನು.

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು