ಜಿಸ್ಯಾಟ (GSAT) ಉಪಗ್ರಹ



ಇತಿಹಾಸ
ಜಿಸ್ಯಾಟ್ ಉಪಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಡಿಯೋ, ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ವೀಡಿಯೊ ಪ್ರಸಾರ, ಇವುಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂವಹನ ಉಪಗ್ರಹಗಳು, ಭಾರತವು ದೇಶೀಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಜನವರಿ 2014 ರ,ವರೆಗೆ 10 ಜಿಸ್ಯಾಟ್ ಉಪಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಇಸ್ರೋದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ/ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಭೂಸ್ಥಾಯೀ ಉಪಗ್ರಹಗಳ ಜಿಸ್ಯಾಟ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿದೆ.  ಇದು, ಪ್ರಸಾರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ISRO ದವರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. 10 ಜಿಸ್ಯಾಟ್ ಉಪಗ್ರಹಗಳ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ, 168 ಟ್ರಾನ್ಸ್ಪೋಂಡರ್ ಒಟ್ಟು ಸಿ (ಇದರಲ್ಲಿ 95 ಟ್ರಾನ್ಸ್ಪೋಂಡರ್ಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರಕರಿಗೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಗುತ್ತಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ), ವಿಸ್ತೃತ ಸಿ ಮತ್ತು ಕು-ಬ್ಯಾಂಡ್ (C and Ku-bands)ಗಳು ದೂರಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿ, ಟಿವಿ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ಹವಾಮಾನ ಮುನ್ಸೂಚನೆಯ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ಹುಡುಕಾಟ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ .

GSAT-16
ದೂರಸಂವಹನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ   ಭಾರತದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ¬ವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು  ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ನೆರವಾಗುವ ಇಸ್ರೊದ ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ ಸಂವಹನ ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಗಯಾನಾದ ಕೌರೊ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಭಾನುವಾರ ನಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡ¬ಲಾಗಿದೆ.
ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಏರಿಯನ್‌ ಸ್ಪೇಸ್‌ ಕಂಪೆನಿಯ ಏರಿಯನ್‌–5   ರಾಕೆಟ್‌, 3,181 ಕೆ.ಜಿ. ತೂಕದ ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ ಉಪಗ್ರಹ¬ವನ್ನು ಭೂಸ್ಥಿರ ವರ್ಗಾವಣಾ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಕೊಂಡೊ¬ಯ್ದಿತು. ಇದೊಂದು ಅವಳಿ ಉಡಾವಣೆ¬ಯಾಗಿದ್ದು, ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ರ ಜತೆ ‘ಏರಿಯನ್‌ 5’ 6299 ಕೆ.ಜಿ. ತೂಕದ ಅಮೆರಿಕದ ‘ಡೈರೆಕ್ಟ್‌ ಟಿವಿ–14’ (ಡಿಟಿಎಚ್‌) ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ಸಹ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ದಿದೆ. ‘ಡೈರೆಕ್ಟ್‌ ಟಿವಿ–14’ ಉಪಗ್ರಹ ಏರಿಯನ್‌ ರಾಕೆಟ್‌ನಿಂದ ಬಾಹ್ಯಾ¬ಕಾಶಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದ 4 ನಿಮಿಷಗಳ ನಂತರ  ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ ತನ್ನ ಕಕ್ಷೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು.
‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ ರಲ್ಲಿ 48 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪಾಂಡರ್‌ಗಳು ಇದ್ದು, ಇದು ಇಸ್ರೊ ಈವರೆಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸಂವಹನ ಉಪಗ್ರಹಗಳ ಪೈಕಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪಾಂಡರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾ¬ಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತೊಯ್ದ ಹಿರಿಮೆ ಸಾಧಿಸಿದೆ.  ಉಡಾ¬ವಣೆಯಾದ ಕೆಲವೇ ಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸನದಲ್ಲಿರುವ ಇಸ್ರೊದ  ‘ಪ್ರಧಾನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೇಂದ್ರ’ ಉಪಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾ¬ರಂಭಿಸಿತು.

ಉಪಯೋಗ
‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌’ನ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪಾಂಡರ್‌¬ಗಳು ಸರ್ಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿ ಟಿವಿ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು, ರೇಡಿಯೊ, ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌ ಹಾಗೂ ದೂರವಾಣಿ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ತ್ವರಿತ¬ಗೊಳಿಸಲಿದೆ. ಇಸ್ರೊದ ಬಳಿ ಈಗಿರುವ 180 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌¬ಪಾಂಡರ್‌¬¬ಗಳ ಜತೆ ಈಗ ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡ¬ಲಾಗಿರುವ 48 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪಾಂಡರ್‌ಗಳು ದೇಶದ ದೂರ¬ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ¬ವನ್ನು ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಗೆ  ಏರಿಸಲಿವೆ.
ಖಾಸಗಿ ಟಿವಿ ವಾಹಿನಿಗಳ ಸತತ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಸ್ರೊ ವಿದೇಶಿ ಉಪಗ್ರಹಗಳ 95 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪಾಂಡರ್‌¬ಗಳನ್ನು ಗುತ್ತಿಗೆಗೆ  ಪಡೆದಿತ್ತು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ನಿಗದಿತ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ¬ಗಿಂತ ಆರು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲೇ ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ ಅನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಿದೆ. ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–14’ಅನ್ನು ಈ  ಜನವರಿ¬ಯಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–15’ 2015ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಲಿದೆ. 2013ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರ ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ ಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತ್ತು.
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-16 ಭಾರತೀಯ ಸಂಪರ್ಕ ಉಪಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಜಿಸ್ಯಾಟ್ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ 11 ನೆಯದು; ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂವಹನ ಉಪಗ್ರಹಗಳು ಒದಗಿಸಿದ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಅಪ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುವುದು. ಇದು ಅಂದಾಜು 12 ವರ್ಷ   ಜೀವಿತಾವಧಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಉಪಗ್ರಹಕ್ಕೆ  ಇದು ಬದಲಿ ಉಪಗ್ರಹವಾಗಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.

ವೆಚ್ಚ
ಉಡಾವಣಾ ವೆಚ್ಚ ಹಾಗೂ ವಿಮೆ ಸೇರಿ ₨ 865.50 ಕೋಟಿ ವೆಚ್ಚವಾಗಿದೆ.  ಭಾರತದ ಪಿಎಸ್‌ಎಲ್‌ವಿ  ಹಾಗೂ ಜಿಎಸ್‌¬ಎಲ್‌ವಿ ರಾಕೆಟ್‌¬ಗಳು 2000 ಕೆ.ಜಿ.ಗಿಂತ ಭಾರದ ಉಪಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಏರಿಯನ್‌ ಸ್ಪೇಸ್‌ ನೆರವಿನಿಂದ ‘ಜಿಸ್ಯಾಟ್‌–16’ನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.  
1981 ರಲ್ಲಿ ಆ್ಯಪಲ್‌ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉಪಗ್ರಹದಿಂದ ಆರಂಭ ಗೊಂಡು ಏರಿಯನ್‌ ಸ್ಪೇಸ್‌ ಈವರೆಗೆ ಇಸ್ರೊದ 18 ಉಪಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿದೆ. ಏರಿಯನ್‌ ರಾಕೆಟ್‌ಗಳು 10 ಸಾವಿರ ಕೆ.ಜಿ. ತೂಕದ ಉಪಗ್ರಹ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊ¬ಯ್ಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ.

ಉಪಗ್ರಹ ವಿಮೆ
2013-14ನೇ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ  ಉಪಗ್ರಹ  800 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ಅನುಮೋದನೆ ಆಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು  865/-ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗೆ  ವಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

ಹಿಂದಿನ ಉಪಗ್ರಹಗಳ ವಿವರ ಪಟ್ಟಿ
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-1

ಟಿಪ್ಪಣಿ--ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ರೂಪಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ; , ತನ್ನ ಗುರಿ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ವಿಫಲವಾದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಸಂವಹನ ಕ್ರಿಯಾಯೋಜನೆ

ಜಿಸ್ಯಾಟ್-2
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-2-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಂಪರ್ಕ ಉಪಗ್ರಹ ಭಾರತದ ಜಿಎಸ್ಎಲ್ವಿ ಎರಡನೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ಹಾರಾಟ

ಜಿಸ್ಯಾಟ್-3
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-3-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು--ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯದ ಅಗತ್ಯ ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದು. ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದೇಶದ ಒಂದು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕ ಉಪಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತ ದೂರ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು;

ಜಿಸ್ಯಾಟ್-4
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-4-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ನ್ಯಾವಿಗೇಷನ್ ಸೆಟಲೈಟ್; GSLV Mk.II ರಾಕೆಟ್ ನ ಮೊದಲ ಹಾರಾಟ:

ಜಿಸ್ಯಾಟ್/GSAT-5
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-5-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಇನ್ಸಾಟ್ 3E ಬದಲಿಯಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದೆ-

ಜಿಸ್ಯಾಟ್/GSAT-6&ಜಿಸ್ಯಾಟ್-7 
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-6-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು-- ಬಹುಮಾಧ್ಯಮ ಮೊಬೈಲ್ ಉಪಗ್ರಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆ; ಮೊಬೈಲ್ ಫೋನ್ ಮತ್ತು ಮೊಬೈಲ್ ವೀಡಿಯೊ / ವಾಹನಗಳನ್ನು ಆಡಿಯೋ ಗ್ರಾಹಕಗಳ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಉಪಗ್ರಹ ಡಿಜಿಟಲ್ ಇಮೇಜ್ (ಎಸ್ DMB) ಸೇವೆ, ನೀಡುತ್ತದೆ; ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನ್ವಯಗಳಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-7-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು-- ರಕ್ಷಣಾ ತಜ್ಞರು ನೀಲಿ ನೀರಿನ( blue water capabilities)  ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಅದರ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಸಂವಹನ ಸೇವೆಗಳು ಒದಗಿಸುವ ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು.   Inmarsat ಬಗೆಯ  ವಿದೇಶಿ ಉಪಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬನೆ ಮಾಡದಿರಲು ಯೋಜನೆ.

ಜಿಸ್ಯಾಟ್-8:-9:-10:-11
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-8 ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು: ಇನ್ಸಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವುದು; ಗಗನ್ ಪೇಲೋಡ್ ಜಿಪಿಎಸ್ ಉಪಗ್ರಹ ಪಡೆದ ಸ್ಥಾನಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ನಿಖರತೆಯಲ್ಲಿ , ಭೂಸ್ಥಾಯೀ ಉಪಗ್ರಹಗಳು ಮೂಲಕ ನೆಲದ ಆಧಾರಿತ ಗ್ರಾಹಕಗಳ(of ground based receivers)  ಜಾಲದಿಂದ ಸುಧಾರಿತವಾದ  ಮತ್ತು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಮೂಲಕ ಉಪಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತ ವರ್ಧನೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (SBAS), ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-9-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು: GAGANnavigation ಪೇಲೋಡ್ ನಿಂದ , ಭದ್ರತಾ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ವಾಯು ಸಂಚಾರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಜಿಪಿಎಸ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಿದೆ.(ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಜಿಪಿಎಸ್ ಸಮುದ್ರಯಾನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಭಾರತವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸಿದೆ ).
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-10-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು: ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ನೇರ-ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೊ ಸಂಚಾರ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಲು ಯೋಜನೆ.
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-11-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು: ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದ ಟೆಲಿಕಾಂ ಮತ್ತು ಡಿಟಿಎಚ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಜಿಸ್ಯಾಟ್-12/ಜಿಸ್ಯಾಟ್-13/ಜಿಸ್ಯಾಟ್-14
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-12-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು: INSAT-3B ಬದಲಾಯಿಸುವಿಕೆ; ಟೆಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ, ಟೆಲಿ ಮೆಡಿಸಿನ್, ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಉಪಗ್ರಹ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಪ್ರವೇಶ ರೀತಿಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಯೋಜನೆಹೊಂದಿದೆ.
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-14-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು: ಜಿಸ್ಯಾಟ್-3 ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮತ್ತು ; ಮೂರನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನಿರ್ಮಿತ  GSLV Mk.II ಕ್ರಯೋಜೆನಿಕ್ ಎಂಜಿನ್ ಅಳವಡಿಸಿದೆ.

ಜಿಸ್ಯಾಟ್-15/ಜಿಸ್ಯಾಟ್-16
ಜಿಸ್ಯಾಟ್-1  15/16-ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು: ಜಿಸ್ಯಾಟ್-10 ಉಪಗ್ರಹ ಮಾದರಿ; ನೇರವಾಗಿ, ಮನೆಗೆ ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು VSAT ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ಯಾಂಡ್ವಿಡ್ತ್ ಒದಗಿಸಿದ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಪೋಂಡರ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸಲು -ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದೆ.

ನೋಡಿ
 ಜಿ.ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ
 ಎಚ್ಎಎಲ್ ತೇಜಸ್
 ಎಸ್.ನಂಬಿ ನಾರಾಯಣನ್
 ಭೂಸ್ಥಾಯೀ ಉಪಗ್ರಹ ಉಡ್ಡಯನ ವಾಹನ-GSLV 
 ಇಸ್ರೋ
ಮರುಬಳಕೆ ಉಡಾವಣಾ ವಾಹನ-ಆರ್‌ಎಲ್‌ವಿ–ಟಿಡಿ

ಉಲ್ಲೇಖ

ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅನ್ವೇಷಣೆ
ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ
ಕೃತಕ ಉಪಗ್ರಹಗಳು
ವಿಜ್ಞಾನ
ಭಾರತ