ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗಡಿ

ಪಾಕಿಸ್ತಾನ-ಭಾರತದ ಗಡಿ ಅಥವಾ ಭಾರತ-ಪಾಕ್ ಗಡಿಯು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ ಇದೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಅದರ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ ಕ್ರೀಕ್, ಭಾರತದ ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸಿಂಧ್ ನಡುವಿನ ರಾನ್ ಆಫ್ ಕಚ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ನದೀಮುಖವಾಗಿದೆ. 

ಮೂಲತಃ ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ರೇಖೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಗಡಿರೇಖೆಯು ಪ್ರಮುಖ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಿರಾಶ್ರಯ ಮರುಭೂಮಿಗಳವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.  ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ಸಂಯೋಜಿತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸಂಘರ್ಷದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಇದು ಹಲವಾರು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ಆಫ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಯುದ್ಧಗಳ ತಾಣವಾಗಿದೆ.   ಪಿಬಿಎಸ್ ನೀಡಿರುವ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಗಡಿಯ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದವು ೩೩೨೩ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳು (೨೦೬೫ ಮೈ) ಆಗಿದೆ; ಅಂತೆಯೇ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಲೇಖನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸರಿಸುಮಾರು ೫೦೦೦೦ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಭಾರತವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ೧೫೦೦೦೦ ಫ್ಲಡ್‌ಲೈಟ್‌ಗಳಿಂದಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಭಾಗದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ 

ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯು ಗುಜರಾತ್/ಸಿಂಧ್‌ನಿಂದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಡಿರೇಖೆಯಾಗಿದ್ದು, ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆಗೆ ಮಾತ್ರ ವಿನಾಯಿತಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಕಾಶ್ಮೀರದ ವಿವಾದಿತ ಪ್ರದೇಶವು ೧೯೪೭ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ-ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಭಾರತ-ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ೧೯೪೯ ರ ಯುಎನ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಕದನ ವಿರಾಮ ರೇಖೆಯು ಎರಡು ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಗಡಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ೧೯೭೧ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆಗೆ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. 

ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯನ್ನು ಯುಎನ್ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ "ವರ್ಕಿಂಗ್ ಬೌಂಡರಿ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ.  ಭಾರತ ಇದನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. 

ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯ ವಿಭಾಗಗಳು:

 ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ (ಎಲ್ಒಸಿ) : ಇದು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರದ ನಡುವಿನ ವಾಸ್ತವಿಕ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ. ೧೯೭೨ ರ ಸಿಮ್ಲಾ ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
 ಕೆಲಸದ ಗಡಿ: ಇದು ಭಾರತದ ಆಡಳಿತದ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಪಂಜಾಬ್, ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಯುಎನ್‌ನಿಂದ ಕೆಲಸದ ಗಡಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ;  ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಪಂಜಾಬ್ ಅನ್ನು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದರೆ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರವು ವಿವಾದಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಹಕ್ಕು, ಭಾರತದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ).  
 ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬೌಂಡರಿ (ಐಬಿ): ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಡುವಿನ ಗಡಿರೇಖೆಯನ್ನು, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ ಸಿರಿಲ್ ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ಅವರು ಗಡಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದರು.

ಗಡಿ ದಾಟುವಿಕೆಗಳು 

 ವಲಸೆ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಚೆಕ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ (ಐಸಿಪಿ) ಐಸಿಪಿ ಬಾರ್ಡರ್ ಕ್ರಾಸಿಂಗ್‌ಗಳು :
 ಅಟ್ಟಾರಿ ಮತ್ತು ವಾಘಾ, ವಾಘಾ-ಅಟ್ಟಾರಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಡುವಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಗಡಿ ದಾಟುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕ್ರಾಸಿಂಗ್ ಅಮೃತಸರದಿಂದ ೩೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಮತ್ತು ಲಾಹೋರ್ನಿಂದ ೨೪ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.
 ಮುನಾಬಾವೊ: ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಾರ್ಮರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮವು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಭಾರತವನ್ನು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಥಾರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೬೫ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಕ್ರಾಸಿಂಗ್ ಪಾಯಿಂಟ್ ಅನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪುನಃ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದ ಥಾರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಭಾರತದ ಜೋಧ್‌ಪುರದ ಭಗತ್ ಕಿ ಕೋಠಿಯಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕರಾಚಿಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. 
 ಇತರ ದಾಟುವಿಕೆಗಳು
 ಗಂಡಾ ಸಿಂಗ್ ವಾಲಾ ಗಡಿ, ಕಸೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕಡೆ) / ಹುಸೇನಿವಾಲಾ ಗಡಿ, ಪಂಜಾಬ್ (ಭಾರತದ ಕಡೆ)
 ಸುಲೈಮಾಂಕಿ, ಪಂಜಾಬ್ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಭಾಗ) / ಫಜಿಲ್ಕಾ ಗಡಿ, ಒಕಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ (ಭಾರತದ ಕಡೆ)
 ಲಾಂಗೆವಾಲಾ (ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದೆ)

ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭಗಳು 

ಕೆಳಗಿನ ಗಡಿ ದಾಟುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಟಿಂಗ್ ರಿಟ್ರೀಟ್ ಧ್ವಜ ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಿಲಿಟರಿ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಂಜೆ ೬ ಗಂಟೆಗೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ.   ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಪರವಾನಗಿ ಅಥವಾ ಟಿಕೆಟ್ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಮಾರಂಭದ ಸ್ಥಳಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ (ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ):

 ಪಂಜಾಬ್, ಭಾರತ - ಪಂಜಾಬ್, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ
 ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಅಮೃತಸರ ಬಳಿ ವಾಘಾ - ಅಟ್ಟಾರಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ .  
 ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಫಿರೋಜ್‌ಪುರ ಬಳಿ ಹುಸೇನಿವಾಲಾ - ಗಂಡಾ ಸಿಂಗ್ ವಾಲಾ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ .  
 ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಫಾಜಿಲ್ಕಾ ಬಳಿ ಸಾದಿಕಿ - ಸುಲೇಮಾಂಕಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ .   
 ರಾಜಸ್ಥಾನ - ಸಿಂಧ್
 ಮುನಾಬಾವೊ - ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಾರ್ಮರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖೋಖ್ರಾಪರ್ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ.

ವಾಘಾ-ಅಟ್ಟಾರಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ 
ವಾಘಾ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ( ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ರೇಂಜರ್ಸ್ ) ಮತ್ತು ಭಾರತದ ( ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ ಅಥವಾ ಬಿಎಸ್ಎಫ್) ಗಡಿ ಏಜೆಂಟರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.  ಇದು ೧೯೫೯ ರ ಹಿಂದಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಾರಂಭವು ಗಡಿ ಕಾವಲುಗಾರರು ಮಾಡಿದ ಜೋರಾಗಿ ಕಿರುಚುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಂತರ ಸಂಘಟಿತವಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒದೆತಗಳು, ಸ್ಟಾಂಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಚಲನೆಗಳ ಸರಣಿಯು ಎದುರಾಳಿ ಪಡೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕೆಳಗೆ ನೋಡುತ್ತವೆ.  ಧ್ವಜಾರೋಹಣದೊಂದಿಗೆ ಹೆಡ್ ಗಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಉತ್ತಮ ನಂಬಿಕೆಯ ಹಸ್ತಲಾಘವವನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.  ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧರುಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.  ಇದು ಈ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಹೋದರತ್ವ ಮತ್ತು ಪೈಪೋಟಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.  ಈದ್‌ನ ಮುಸ್ಲಿಂ ರಜಾದಿನಗಳು ಮತ್ತು ದೀಪಾವಳಿಯ ಹಿಂದೂ ರಜಾದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗಡಿ ಪಡೆಗಳು ಎದುರಾಳಿ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಸಿಹಿ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಮಿಲಿಟರಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯಿಂದಾಗಿ ಬಿಎಸ್‌ಎಫ್ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದೆ. ೨೦೧೪ ರ ವಾಘಾ ಗಡಿ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ೬೦ ಜನರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು ಮತ್ತು ೧೧೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇದು ಶಾಂತಿಯುತ ಸಭೆಯಾಗಿದೆ.  ೨೦೧೯ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಾಯುಪಡೆ (ಪಿಎಎಫ್) ನಿಂದ ವಿಂಗ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಅಭಿನಂದನ್ ವರ್ಧಮಾನ್ ಅವರ ವಿಮಾನವನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದ ನಂತರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಭಾರತ ( ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ, ಬಿಎಸ್ಎಫ್) ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ( ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ರೇಂಜರ್ಸ್ ) ನಡೆಸುವ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಫಜಿಲ್ಕಾ ಗಡಿ (ಭಾರತದ ಕಡೆ) / ಸುಲೈಮಂಕಿ, ಪಂಜಾಬ್ ಮತ್ತು ಹುಸೇನಿವಾಲಾ ಗಡಿ, ಪಂಜಾಬ್ (ಭಾರತದ ಕಡೆ) / ಗಂದಾ ಸಿಂಗ್ ವಾಲಾ ಗಡಿ, ಕಸೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬದಿ)ಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೇ ವೀಕ್ಷಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಛಾಯಾಂಕಣ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು
 https://www.bing.com/videos/search?q=india+pakistan+border&qpvt=india+pakistan+border&FORM=VDRE
 https://www.bing.com/images/search?q=india+pakistan+border&qpvt=india+pakistan+border&form=IGRE&first=1&tsc=ImageHoverTitle
 https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:India-Pakistan_border
 https://www.youtube.com/watch?v=r5Ps1TZXAN8

ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ
ಭಾರತ
ಭಾರತೀಯ ಭೂಸೇನೆ
ಗಡಿ ವಿವಾದಗಳು
ಸೈನ್ಯಗಳು