ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ, ಬೇಲೂರು

ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು, ಕೇಶವ ಅಥವಾ ಬೇಲೂರಿನ ವಿಜಯನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ . ಇದು ೧೧೧೭ ಸಿ ಇ ನಲ್ಲಿ ರಾಜ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಬೇಲೂರಿನಲ್ಲಿ ಯಗಚಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ವೇಲಾಪುರ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಆರಂಭಿಕ ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ೧೦೩ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.   ಇದು ಹಾಸನ ನಗರದಿಂದ  ೩೫ ಕಿ.ಮೀ ಮತ್ತು  ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೦೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. 

ಚೆನ್ನಕೇಶವ ( ಬೆಳಕು, "ಸುಂದರ ಕೇಶವ") ಹಿಂದೂ ದೇವರು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಒಂದು ರೂಪ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದಲೂ ಸಕ್ರಿಯ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಹಿಂದೂ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.   ದೇವಾಲಯವು ಅದರ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಉಬ್ಬುಗಳು, ಫ್ರೈಜ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದ ಕಲಾಕೃತಿಯು ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಜಾತ್ಯತೀತ ಜೀವನದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು, ನೃತ್ಯಗಾರರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹಲವಾರು ಫ್ರೈಜ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಂತಹ ಹಿಂದೂ ಪಠ್ಯಗಳ ಚಿತ್ರಣ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.    ಇದು ವೈಷ್ಣವ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಶೈವಿಸಂ ಮತ್ತು ಶಾಕ್ಟಿಸಂನಿಂದ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪೂಜ್ಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಜೈನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಜಿನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದಿಂದ ಬುದ್ಧನ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಕಲಾತ್ಮಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ದೇವತಾಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.  

ಬೇಲೂರು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ಹಳೇಬೀಡು ಸಮೀಪದ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥಳ 
ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ಭಾರತದ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬೇಲೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನಲ್ಲಿದೆ. ಇದು   ಹಾಸನದ ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೩೫ ಕೀಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಹಾಸನವು ಬೇಲೂರಿಗೆ ಸಮೀಪವಿರುವ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಿಗೆ ರೈಲ್ವೇ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 

ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ಸಕ್ರಿಯ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ವೈಷ್ಣವ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.  ಇದು ಹೇಮಾವತಿ ನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಯಗಚಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿದೆ (ಇದನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬದರಿ ನದಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ).

ಇತಿಹಾಸ 

ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದ ಹೊಯ್ಸಳರ ಅವಧಿಯು ಸುಮಾರು ೧೦೦೦ ಸಿ ಇ ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೩೪೬ ಸಿ ಇ ವರೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ೯೫೮ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೫೦೦ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಲೂರನ್ನು ಬೆಲುಹೂರ್, ವೇಲೂರ್ ಅಥವಾ ವೇಲಾಪುರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜರ ಆರಂಭಿಕ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ನಗರವು ಹೊಯ್ಸಳರಿಂದ ಎಷ್ಟು ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೆಂದರೆ ನಂತರದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು "ಐಹಿಕ ವೈಕುಂಠ " (ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿವಾಸ) ಮತ್ತು "ದಕ್ಷಿಣ ವಾರಣಾಸಿ " (ಹಿಂದೂಗಳ ದಕ್ಷಿಣ ಪವಿತ್ರ ನಗರ) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಹೊಯಸಳ ರಾಜರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ, ಅವರು ೧೧೧೦  ಸಿ ಇ ನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಅವರು ೧೧೧೭ ಸಿ ಇ ನಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದರು. ಇದು ಅವರ ಪರಂಪರೆಯ "ಐದು ಅಡಿಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ" ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.   ಭಾರತೀಯ ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸದ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಧಾಕಿ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ದೇವಾಲಯವು ರಾಮಾನುಜಾಚಾರ್ಯರ ಶ್ರೀ ವೈಷ್ಣವರಿಗೆ ಏರುತ್ತಿರುವ ಐಶ್ವರ್ಯ, ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿ, ಆಳವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಮರ್ಪಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅವರ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕೆಲಸವಾಗಿದೆ . ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ವಿಜಯ-ನಾರಾಯಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.  ಮತ್ತು ಅವನ ರಾಣಿ ಸಂತಾಲಾ ದೇವಿಯು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಚಿಕ್ಕ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಅವನ ಯುಗದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈ ಎರಡು ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಈಗ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಿಗರಾಯ ದೇವಾಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. 

ಬೇಲೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ೧೧೧೭ ಸಿ ಇ ಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿತು.  ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ದೋರಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದನು, (ಇದನ್ನು ದ್ವಾರಸಮುದ್ರ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಈಗ ಹಳೇಬೀಡು ) ಶಿವನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ೧೧೪೦ ಸಿ ಇ ನಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಾಯುವವರೆಗೂ ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ೧೧೫೦ ಸಿ ಇ ನಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ. ಅವನ ವಂಶಸ್ಥರು ಮತ್ತು ೧೨೫೮ ಸಿ ಇ ಯಲ್ಲಿ ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದಂತಹ ೨೦೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಅವನ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೊಯ್ಸಳರು ಹೊಸ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಆಡಮ್ ಹಾರ್ಡಿ ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟ ದ್ರಾವಿಡ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. 

ಹೊಯ್ಸಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ದೊರೆ ಅಲ್ಲಾವುದ್ದೀನ್ ಖಾಲ್ಜಿಯ ಕಮಾಂಡರ್ ಮಲಿಕ್ ಕಾಫೂರ್ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿ ಲೂಟಿ ಮಾಡಿ ನಾಶಪಡಿಸಿದರು.  ಬೇಲೂರು ಮತ್ತು ಹಳೇಬೀಡು ಮತ್ತೊಂದು ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ೧೩೨೬ ಸಿ ಇ ನಲ್ಲಿ ಲೂಟಿ ಮತ್ತು ವಿನಾಶದ ಗುರಿಯಾಯಿತು.  ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.  ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯು, ಜೇಮ್ಸ್ ಸಿ. ಹಾರ್ಲೆ, ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.

ಶಾಸನಗಳು 

ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ೧೧೮ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ೧೧೧೭ ಸಿ ಇ ನಿಂದ ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವಿನ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅದರ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅನುದಾನಗಳು.

 ದೇವಾಲಯದ ಮುಖ್ಯ ಮಂಟಪದ (ಹಾಲ್) ಉತ್ತರ ದ್ವಾರದ ಬಳಿ ಪೂರ್ವ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಶಾಸನವು ೧೧೧೭ರಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನು ವಿಜಯನಾರಾಯಣ ದೇವರಿಗೆ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.  ಕೆಲವು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧೧೭ ರಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ. 
 ಚೆನ್ನಿಗರಾಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ರಾಣಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದ್ದಳು. 
 ಹೊಯ್ಸಳ ರಾಜವಂಶದ ನರಸಿಂಹ I ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಾಗಿ ಅನುದಾನವನ್ನು ನೀಡಿದರು. 
 ೧೧೭೫ ರಲ್ಲಿ ಬಲ್ಲಾಳ II ಆಗ್ನೇಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಗೆ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕಾಗಿ ದೇವಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಈಶಾನ್ಯ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ತೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದನು.  
 ಮೂಲ ದೇವಾಲಯವು ಗಡಿ ಗೋಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಇತ್ತು. ದೇವಾಲಯದ ಒಳಗಿನ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲು ಭಕ್ತರಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಮಂಟಪವನ್ನು ಸಹ ತೆರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯದ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ, ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ಎತ್ತರದ ಗೋಡೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ವೀರ ಬಲ್ಲಾಳ III (೧೨೯೨-೧೩೪೩) ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೋಮಯ್ಯ ಡಣಾಯಕನು ಕಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ದ್ವಾರ ಮತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದನು, ಜೊತೆಗೆ ತೆರೆದ ಮಂಟಪವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು. ರಂದ್ರ ಕಲ್ಲಿನ ಪರದೆಗಳು. ಹೊಸ ಪರದೆಗಳು ದೇವಾಲಯದ ಒಳಭಾಗವನ್ನು ಕತ್ತಲೆಗೊಳಿಸಿದವು, ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ನೋಡಲು ಕಷ್ಟವಾಯಿತು ಆದರೆ ಗರ್ಭಾ ಗ್ರಿಯ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡಿತು.  
 ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ತುಘಲಕ್ (೧೩೨೪-೧೩೫೧) ಗಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಜನರಲ್ ಸಲಾರ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಹಾನಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ದ್ವಾರವನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲಾಯಿತು.  
 ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಹರಿಹರ II (೧೩೭೭-೧೪೦೪) ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವದಲ್ಲಿ ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಿತು.  ೧೩೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ನಾಲ್ಕು ಗ್ರಾನೈಟ್ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು. ೧೩೮೭ ರಲ್ಲಿ, ಗರ್ಭಗೃಹದ ಮೇಲಿರುವ ಹೊಸ ಗೋಪುರಕ್ಕೆ ಮಲಗರಸನು ಚಿನ್ನದ ಲೇಪಿತ ಕಳಸವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದನು. ಇದು ೧೩೯೭ ರಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದ ಗೇಟ್‌ವೇ ಬದಲಿಗೆ ಹೊಸ ಏಳು ಅಂತಸ್ತಿನ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗೋಪುರಮ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಿತು.   
 ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಂಡಾಳ್ ದೇವಾಲಯ, ಸೌಮ್ಯನಾಯಕಿ ದೇವಾಲಯ, ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ದೀಪಸ್ತಂಭ, ರಾಮ ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 
 ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯವು ಶಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು (ಸೂಪರ್ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಗೋಪುರ) ಆದರೆ ಅದು ಈಗ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯವು ಸಮತಟ್ಟಾಗಿದೆ. ಮೂಲ ಗೋಪುರ, ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮರ, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದನ್ನು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ನಾಶಪಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. 
 ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ದೇವಿಯರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದೊಳಗೆ ನಾಗನಾಯಕನ ಮಂಟಪವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿತು. ಬೇಲೂರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳ ಯುದ್ಧದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. 
 ಸುಲ್ತಾನರ ಒಕ್ಕೂಟದಿಂದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿದ ನಂತರ ದೇವಾಲಯದ ಆವರಣವು ಮತ್ತೆ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲ ರಿಪೇರಿಗಳನ್ನು ೧೭೦೯ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ನಂತರ ೧೭೧೭ ಮತ್ತು ೧೭೩೬ ರಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.  ೧೭೭೪ರಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯು ವಡಿಯಾರ್ ರಾಜವಂಶದ ಪರವಾಗಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ವಾಸ್ತವಿಕ ಆಡಳಿತಗಾರನಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಿತು. 
 ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಕುಸಿದ ಗೋಪುರವನ್ನು ಕೆಳ ಹಂತಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಲು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಬದಲಾಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ, ದೇವಾಲಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ವಾಡಿಯಾರ್ ರಾಜವಂಶದ ಅನುದಾನದಿಂದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಚೆನ್ನಿಗರಾಯ ದೇಗುಲವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು, ರಾಮಾನುಜ ಮತ್ತು ಗರುಡನ ಹೊಸ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಅನೇಕ ಇತರ ಸೌಲಭ್ಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣದ ದುರಸ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ರಿಪೇರಿಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ಶಾಸನಗಳಂತೆಯೇ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಾಗಿ ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.

ವಿವರಣೆ 

ಬೇಲೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ಸಂಕೀರ್ಣವು ೪೪೩.೫ ಅಡಿ ೩೯೬ ಅಡಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಹಲವಾರು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡೆಯ ಆವರಣದೊಳಗೆ ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.   ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯುಗದ ದುರಸ್ತಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಗೋಪುರದ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವದಿಂದ ಈ ಸಂಯುಕ್ತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಗೋಡೆಯ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರಕಗಳು:

 ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಂಕೀರ್ಣದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ, ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿ, ಗೋಪುರದ ಮುಂದೆ ಇದೆ. ನಂತರ ಸೇರಿಸಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಇದು ೧೭೮ ಅಡಿ ೧೫೬ ಅಡಿ. ದೇವಾಲಯವು ಸುಮಾರು ೩ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ವಿಶಾಲವಾದ ವೇದಿಕೆಯ ಟೆರೇಸ್ ( ಜಗತಿ ) ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಕೇಶವನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. 
 ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ೧೨೪ ಅಡಿ ೧೦೫ ಅಡಿ ಅಳತೆಯ ಕಪ್ಪೆ ಚೆನ್ನಿಗರಾಯ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಇದು ಒಳಗೆ ಎರಡು ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಒಂದು ವೇಣುಗೋಪಾಲನಿಗೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಚೆನ್ನಿಗರಾಯನಿಗೆ (ಚೆನ್ನಕೇಶವ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಹೆಸರು) ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಪ್ಪೆ ಚೆನ್ನಿಗರಾಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಪ್ಪೆ (ಕಪ್ಪೆ) ಒಮ್ಮೆ ಅದರ ಹೊಕ್ಕುಳ ಬಳಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಈ ಚಿಕ್ಕ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ರಾಣಿಯು ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಅದೇ ರೀತಿಯ ಚಿಕ್ಕ ಆವೃತ್ತಿ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. 
 ಮೇಲಾವರಣದ ಕೆಳಗೆ ನಮಸ್ತೆ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ದಂಪತಿಗಳು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಚಪ್ಪಡಿ. ಸ್ಮಾರಕಕ್ಕೆ ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ.

ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯ: ಕೇಶವ 

ದೇವಾಲಯವು ಸರಳವಾದ ಹೊಯ್ಸಳ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಕಟ್ಟಡ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ಕ್ಲೋರಿಟಿಕ್ ಸ್ಕಿಸ್ಟ್ ಆಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೋಪ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ವಾರಿ ಮಾಡುವಾಗ ಅದು ಮೃದುವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಲಾವಿದರು ವಿವರಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕೆತ್ತಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ, ವಸ್ತುವು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.   ಈ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯ, ಕಲಾ ವಿಮರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಸೆಟ್ಟರ್ ಪ್ರಕಾರ, ಐಹೊಳೆ, ಬಾದಾಮಿ ಮತ್ತು ಪಟ್ಟದಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲತಃ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಚಾಲುಕ್ಯ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ನಂತರದ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಸರಳವಾಗಿದೆ ( ಹಳೇಬೀಡು ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಸೋಮನಾಥಪುರದ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯ ಸೇರಿದಂತೆ).

ವೇದಿಕೆ 
ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಜಗತಿ (ಅಕ್ಷರಶಃ "ಲೌಕಿಕ") ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗಾಗಿ ವಿಶಾಲವಾದ ವಾಕಿಂಗ್ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಲೌಕಿಕ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ ( ಪ್ರದಕ್ಷಿಣ -ಪಥ ).  ಜಗತಿಗೆ ಹೋಗುವ ಒಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲು ಮತ್ತು ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿವೆ. ಜಗತಿಯು ಭಕ್ತನಿಗೆ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲು ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಜಗತಿಯು ಮಂಟಪದ  ಅಡ್ಡಾದಿಡ್ಡಿ ಚೌಕಾಕಾರದ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ನಕ್ಷತ್ರದ ಆಕಾರವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ.

ಬಾಹ್ಯ ಗೋಡೆಗಳು 
ಸಂದರ್ಶಕರು ಸಮತಲವಾದ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತಿ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೆಳಗಿನ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಚನೆಯ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಬೆಂಬಲಿಗರಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.   ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಖಾಲಿ ಪದರವಿದೆ, ನಂತರ ಆವರ್ತಕ ಸಿಂಹದ ಮುಖದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ನಿಸ್ ಕೆಲಸ. ಅದರ ಮೇಲೆ ಸ್ಕ್ರಾಲ್‌ನ ಮತ್ತೊಂದು ಬ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕಾರ್ನಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಇದೆ, ದೇವಾಲಯದ ಹಿಂಭಾಗವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ವಿವಿಧ ಸವಾರಿ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಸವಾರರ ಸಾಲನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಐದನೇ ಕೆತ್ತಿದ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸಣ್ಣ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿವಿಧ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯರು, ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಡ್ ದೇವಾಲಯದ ಒಳಭಾಗಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡುವ ಯಕ್ಷರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪದರವು ಹಲವಾರು ನರ್ತಕರು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಉಪಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವೃತ್ತಿಪರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.   ಮೇಲಿನ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪೈಲಸ್ಟರ್‌ಗಳಿವೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಜಾತ್ಯತೀತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೆಣ್ಣು ಮತ್ತು ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕ್ರೀಪರ್ಸ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಪಿಲಾಸ್ಟರ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಮೇಲೆ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತದೆ, ಈ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪದರದ ಮೇಲೆ ಕಾಮ, ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನದ ದೃಶ್ಯಗಳಿವೆ. ಪ್ರಣಯ, ಕಾಮಪ್ರಚೋದಕ ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕ ದೃಶ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ದಂಪತಿಗಳು, ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ದಂಪತಿಗಳು, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಉತ್ತರದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಕಡೆಗೆ, ಮಹಾಭಾರತದ ದೃಶ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಫ್ರೈಜ್‌ಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಈ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ನಂತರ ೧೦ ರಂದ್ರ ಕಲ್ಲಿನ ಕಿಟಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಪರದೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತರ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ೧೦ ದೇವಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರದ ಕಲಾವಿದರು ಈ ನಂತರದ ಹತ್ತು ಸೇರ್ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಿದರು, ಮತ್ತು ಇತರ ಹತ್ತು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಹೂವಿನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.  ರಂದ್ರ ಪರದೆಗಳು ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ: 

 ಹೊಯ್ಸಳ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ದೃಶ್ಯ, ರಾಜ, ರಾಣಿ, ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಪರಿಚಾರಕರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಗುರುಗಳು ತಮ್ಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ
 ಹನುಮಾನ್ ಮತ್ತು ಗರುಡನೊಂದಿಗೆ ಕೇಶವ,
 ವಾಮನ ಕುಬ್ಜ, ಬಲಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ದಂತಕಥೆ,
 ಕೃಷ್ಣ ಕಾಳಿಯಮರ್ದನ ದಂತಕಥೆ, ಗಣೇಶ ಮತ್ತು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನೊಂದಿಗೆ ನಂದಿಯ ಮೇಲೆ ಶಿವ,
 ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಮತ್ತು ನರಸಿಂಹ ದಂತಕಥೆ (ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಹಣೆಯ ಮೇಲಿನ ತೆಂಕಲೈ ನಾಮ ಶೈಲಿಯ ಊರ್ಧವ ಪುಂಡ್ರ ಚಿಹ್ನೆಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ),
 ಯೋಗ-ನರಸಿಂಹ ಹನುಮಾನ್ ಮತ್ತು ಗರುಡನೊಂದಿಗೆ,
 ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನ ದಂತಕಥೆ,
 ಕೃಷ್ಣನು ಕಂಸನನ್ನು ಕೊಂದ ದಂತಕಥೆ,
 ರಂಗನಾಥನು ಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ,
 ಶಿವಲಿಂಗ ಪುರಾಣದ ಮೇಲೆ ಹನುಮಂತ ಮತ್ತು ಗರುಡ ಕಾದಾಟ.

ರಂದ್ರ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ, ಆಧಾರ ಸ್ತಂಭಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮದನಕಾಯಿ ( ಸಾಲಭಂಜಿಕ ) ಆಕೃತಿಗಳಿವೆ. ಮೂಲತಃ ೪೦ ಮದನಕಾಯಿಗಳು ಇದ್ದವು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ೩೮ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಅಥವಾ ಉತ್ತಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ. ಇವರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ದುರ್ಗಾ, ಮೂವರು ಬೇಟೆಗಾರರು (ಬಿಲ್ಲಿನೊಂದಿಗೆ), ಇತರರು ನಾಟ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ ಅಭಿನಯ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿ (ನಟನೆಯ ಭಂಗಿ) ನರ್ತಕರು, ಸಂಗೀತಗಾರರು, ಮಹಿಳೆಯರು ಡ್ರೆಸ್ಸಿಂಗ್ ಅಥವಾ ಮೇಕಪ್ ಮಾಡುವವರು, ಮುದ್ದಿನ ಗಿಳಿಯಿರುವ ಮಹಿಳೆ, ಪುರುಷರು ಸಂಗೀತ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.   ಈ ಮದನಕಾಯಿಯ ಬಹುಪಾಲು ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ ಪಥದ ಸುತ್ತಲಿನ ಹೊರಗಿನ ಗೋಡೆಯ ಆರನೇ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಿಕಣಿಯಾಗಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. 

ಈ ಗೋಡೆಯು ದೇವಾಲಯದ ಸುತ್ತಲೂ ೮೦ ದೊಡ್ಡ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೩೨ ವಿಷ್ಣುವಿನ, ೯ ಅವನ ಅವತಾರಗಳು (ನರಸಿಂಹ, ವರಾಹ, ವಾಮನ, ರಂಗನಾಥ, ಬಲರಾಮ). ನಟರಾಜ (ಪಾರ್ವತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದೆ) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ೪,  ೨ ಭೈರವನ (ಶಿವ), ೨ ಹರಿಹರ (ಅರ್ಧ ಶಿವ, ಅರ್ಧ ವಿಷ್ಣು), ಸೂರ್ಯನ ೪ ( ಸೂರ್ಯ ದೇವರು), ೫ ದುರ್ಗಾ ಮತ್ತು ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ದಿನಿ,೧ ಕಾಮ ಮತ್ತು ರತಿ, ೧ ಗಣೇಶ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಸರಸ್ವತಿ, ಗರುಡ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ. ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಹಾರಗಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಅರ್ಜುನ ಬಾಣ ಹೂಡುವುದು, ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಎತ್ತುತ್ತಿರುವ ರಾವಣ, ದಕ್ಷ, ಬಲಿ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ.

ಆಂತರಿಕ 
ಚೆನ್ನಕೇಶವ ದೇವಾಲಯವು ಮೂರು ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ದ್ವಾರಗಳು ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಪಾಲಕ (ದ್ವಾರಪಾಲಕರು) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿವೆ.  ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಭಾಂಗಣವು ( ನವರಂಗ ) ಮೂಲತಃ ಗರ್ಭಗುಡಿ ಇರುವ ಪಶ್ಚಿಮವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿತ್ತು, ಆದರೆ ನಂತರ ಎಲ್ಲಾ ಬದಿಗಳನ್ನು ರಂದ್ರ ಪರದೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು.  ಇದು ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯಕ ಬೆಳಕು ಇಲ್ಲದೆ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲಾಕೃತಿಯು ಸಭಾಂಗಣದ ಮೂರು ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ವರಾಂಡಾಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಭಾಂಗಣವು ಕೆತ್ತಿದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಗುಮ್ಮಟದ ಚಾವಣಿಯಿದೆ.  ಮಂಟಪವು  ೬೦ "ಕೊಲ್ಲಿಗಳನ್ನು" (ವಿಭಾಗಗಳು) ಹೊಂದಿದೆ. 

ಬೇಲೂರಿನ ಕೇಶವ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ನವರಂಗವು ಯಾವುದೇ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ, ಜೇಮ್ಸ್ ಹಾರ್ಲೆ ಪ್ರಕಾರ ತ್ರಿರಥ ವಜ್ರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದೆ.

ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಸೀಲಿಂಗ್ 
ನವರಂಗ ಸಭಾಂಗಣವು ನಲವತ್ತೆಂಟು ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ನಾಲ್ಕನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ನಂತರದ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳು, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ೧೩೮೧ ರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು, ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ದೇವಾಲಯದ ಆಂತರಿಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು.  ಕಂಬಗಳು ಮೂರು ಗಾತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಎರಡು ಕಂಬಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಒಂದು ನರಸಿಂಹ ಸ್ತಂಭ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಗೂಳಿ ( ಕಡಲೆ ಬಸವ )ಯಂತಹ ಚಿಕಣಿ ಆಕೃತಿಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.  ಸ್ಥಳೀಯ ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಕಂಬವು ಒಮ್ಮೆ ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ತಿರುಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ತಿರುಗಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.  ಇನ್ನೊಂದು ಕಂಬವೆಂದರೆ ಮೋಹಿನಿ ಸ್ತಂಭ.  ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ತ್ರೀ ಅವತಾರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಕಂಬವು ಎಂಟು ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಹತ್ತು ಅವತಾರಗಳು, ಎಂಟು ದಿಕ್ಕಿನ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿಂಹದ ದೇಹ ಆದರೆ ಮುಖದ ಪೌರಾಣಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಇತರ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ.  ನಾಲ್ಕು ಕೇಂದ್ರ ಸ್ತಂಭಗಳು ಕೈಯಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಮತ್ತು ಇತರವುಗಳು ಲೇತ್ ಅನ್ನು ತಿರುಗಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಸಭಾಂಗಣದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ತೆರೆದ ಚೌಕವಿದೆ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಸುಮಾರು ೧೦ ಅಡಿ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ೬ ಅಡಿ ಆಳದ ಗುಮ್ಮಟಾಕಾರದ ಸೀಲಿಂಗ್ ಇದೆ.  ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಕಮಲದ ಮೊಗ್ಗು ಇದೆ. ಗುಮ್ಮಟದ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಫ್ರೈಜ್‌ಗಳ ಸರಣಿಯಿದೆ.  ನಾಲ್ಕು ಕಂಬಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳ ಮೇಲೆ ಮದನಿಕಗಳು ( ಸಾಲಭಂಜಿಕ ) ಇವೆ. ಒಬ್ಬರು ನೃತ್ಯ ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಜ್ಞಾನ, ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಹಿಂದೂ ದೇವರು. ಇತರರು ಸಾಮಾನ್ಯ ನೃತ್ಯಗಾರರು, ಆದರೆ ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ. ಒಬ್ಬಳು ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬಳು ನಾಟ್ಯ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಅವಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಗಿಳಿ ಕುಳಿತಿದೆ. ಬಂಡೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ತಲೆ ಮತ್ತು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಚಲಿಸಬಹುದು. ಕಡಗಗಳು ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಬಲ್ಲವು.  ಚಾವಣಿಯ ವಿನ್ಯಾಸವು ಹಿಂದೂ ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಉಂಗುರಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾದ ಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ ಉತ್ಕ್ಸಿಪ್ತ ಶೈಲಿಯಾಗಿದೆ. 

ಸಭಾಂಗಣದ ಒಳಗಿನ ಇತರ ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಅವತಾರಗಳ ದೊಡ್ಡ ಚಿತ್ರಗಳು, ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಪುರಾಣ ಇತಿಹಾಸಗಳ ಫ್ರೈಜ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ರಾಮಾಯಣದ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೃಶ್ಯಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಕಲಾವಿದರು 
ಕೆಲವು ಹೊಯ್ಸಳ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಶಾಸನಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಹಾಗೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಅವರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ, ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳು, ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಲದ ಸ್ಥಳದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರು. ಶಿಲಾ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದ ಶಾಸನಗಳು ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ರುವಾರಿ ಮಲ್ಲಿತಮ್ಮ ಅವರು ಸಮೃದ್ಧ ಕಲಾವಿದರಾಗಿದ್ದರು, ಅವರಿಗೆ ೪೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಶಿಲ್ಪಗಳು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಆಧುನಿಕ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಳ್ಳಿಗಾವಿಯ ದಾಸೋಜ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರ ಚವ್ಹಾಣ ಅವರು ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಚವ್ಹಾಣ ಅವರು ಐದು ಮದನಿಕರ ಕೃತಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದಾಸೋಜ ಅವರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಲ್ಲಿಯಣ್ಣ ಮತ್ತು ನಾಗೋಜ ತಮ್ಮ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿಕ್ಕಹಂಪ, ಮಲ್ಲೋಜ ಮುಂತಾದ ಕಲಾವಿದರು ಮಂಟಪದಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಶಿಲ್ಪಗಳಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತಾರೆ . ಈ ಕಲಾವಿದರು ಬೇಲೂರಿನ 50 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳ ಒಳಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಹೊಯ್ಸಳ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಲಾಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಸಹ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.

ಛಾಯಾಂಕಣ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

[[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]

ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ