ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್‌‌‍ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು

ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್‌‌ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು ೫೩.೮ ಮೀಟರ್ (೧೭೭ ಅಡಿ) )  ಭಾರತದ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ರಾವತ್‌ಭಟದಲ್ಲಿ ಚಂಬಲ್ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಎತ್ತರವಾದ  ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಅಣೆಕಟ್ಟು. ಇದು ನದಿಯ ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಗ್ರ ಯೋಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು ನಾಲ್ಕು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಅಪ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ( ೪೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೩೦ ಮೈ) ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಪ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಮತ್ತು ಜವಾಹರ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ( ೨೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೧೭ ಮೈ) ಕೆಳಗೆ) ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನ ಟರ್ಮಿನಲ್ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ( ೨೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೧೭ ಮೈ) ) ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೆಳಗೆ) ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು.  

ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನೇರ ಪ್ರಯೋಜನವೆಂದರೆ ೧೭೨ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್ (43 ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಘಟಕಗಳೊಂದಿಗೆ) ೧೭೨ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌ನ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಪಿಲ್‌ವೇಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಟೋ ಪವರ್‌ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ, ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಪಡೆದ ಬಿಡುಗಡೆಗಳು ಮತ್ತು ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟವರು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಗ್ರಹಣಾ ಪ್ರದೇಶ. ೪೭೩.೦ ಗಿಗಾವ್ಯಾಟ್ ಗಂಟೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಅಂದಾಜು ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಅದರ ಕಾರ್ಯಾರಂಭದ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೀರಿದೆ. ೧೯೭೦ ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೯ ರಂದು ಅಂದಿನ ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ತೆರೆದರು. ಅಣೆಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಕ್ಕೆ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಯೋಧ ಮಹಾರಾಜ ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ.

ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ 

ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ರಾವತ್‌ಭಟದ ಬಳಿ ಚಂಬಲ್ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಇದೆ. ಅಣೆಕಟ್ಟು ಒಟ್ಟು ೨೪,೮೬೪ ಕಿಮೀ2 (೯,೬೦೦ ಚದರ ಮೈಲಿ) ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ೯೫೬ ಕಿಮೀ2 (೩೬೯ಚ.ಮೈ)   ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಗೆ ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲಾದ ಉಚಿತ ಕ್ಯಾಚ್‌ಮೆಂಟ್ ೨,೨೮೦ ಕಿಮೀ2 (೮೮೦ ಚ.ಮೈ) ಆಗಿದೆ   . 

ಚಂಬಲ್ ನದಿ (ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಾರ್ಮಾವತಿ ನದಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ). ಇದು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ನದಿಯಾಗಿದ್ದು ಅದರ ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಟ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಇದು ೮೫೩ ಮೀಟರ್ (೨,೭೯೯ ಅಡಿ) ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ವಿಂಧ್ಯ ಶ್ರೇಣಿಯ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತದೆ., ಮೊವ್‌ನ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ (೧೫ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೯.೩ ಮೈ)ಮೊವ್‌ ನ ಪಶ್ಚಿಮ-ನೈಋತ್ಯ). ಇದು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರ-ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮೂಲಕ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ ನಂತರ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರಲು ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗುವ ಮೊದಲು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದವು ಮೂಲದಿಂದ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಇಟಾವಾ ಬಳಿ ಯಮುನಾ ನದಿಯ ಸಂಗಮದವರೆಗೆ ( ೧೨೨ಮೀಟರ್ (೪೦೦ಅಡಿ) ೯೦೦ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೫೬೦ ಮೈ) .   ಇದು ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು (೩೬೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೨೨೦ ಮೈ) ) ವರೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಚೌರಾಸಿಗಢದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೯೬ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೬೦ ಮೈ) ) ರಾಜಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ ಕೋಟಾದಿಂದ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಇಟಾವಾ ಬಳಿ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಯಮುನಾ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತದೆ.  ನದಿಯು ೯೬ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೬೦ ಮೈ) ೩೪೪ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೨೧೪ ಮೈ) ೪೪೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೨೭೦ ಮೈ) ಅದರ ಮೂಲದಿಂದ ಆಳವಾದ ಕಮರಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ      ಅಣೆಕಟ್ಟು ನದಿಯ ಕಮರಿ ವಿಭಾಗದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಶೇಖರಣಾ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನದಕ್ಕೆ ( ೪೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೩೦ ಮೈ), ನದಿಯು ಕುಂಡಲ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಮೂಲಕ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟನ್ನು ಈ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಕೆಳಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ, ಸುಮಾರು ( ೧.೬ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೦.೯೯ ಮೈ) ಚುಲಿಯಾ ಜಲಪಾತದ ಅಪ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್. ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ, ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಕೃತಿಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಉತ್ತಮ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ. 

ನದಿಯು ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬರಿದಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಲಾನಯನದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವು ಸರಾಸರಿ ೮೬೦ ಮಿಲಿಮೀಟರ್‌ಗಳು (೩೪ ಇಂಚು) ) ಮಳೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಗರಿಷ್ಠ ೪೦ °ಸಿ (೧೦೪ °ಎಫ್) ರಿಂದ ತಾಪಮಾನ ವ್ಯತ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ೨ °ಸಿ(೩೬ °ಎಫ್‌‌), ಮತ್ತು ಸಾಪೇಕ್ಷ ಆರ್ದ್ರತೆಯು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ೩೦ ಮತ್ತು ೯೦% ರ ನಡುವೆ ಇರುತ್ತದೆ. 

ಹತ್ತಿರದ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವು ಕೋಟಾದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ  ೫೯ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೩೭ ಮೈ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸ 
ಚಂಬಲ್ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ (ಮೂರು ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಂದ ೩೮೬ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌‌) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ಸಮಗ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ೧೯೫೩ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 1947 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ೧೯೫೧-೧೯೫೬ ರ ಮೊದಲ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು; ೩,೪೦೦,೦೦೦ ಎಕರೆ-ಅಡಿ (೪.೨ ಕಿಮೀ3) ) ವಾರ್ಷಿಕ ಹರಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಚಂಬಲ್ ನದಿ   ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಮುಖ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ಟ್ಯಾಪ್ ಆಗದೆ ಉಳಿದಿತ್ತು.  ೬೨೫ ಮೀಟರ್ (೨,೦೫೧ ಅಡಿ) ) ಕುಸಿತವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ನದಿಯ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಯೋಜನೆ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಂಬಲ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಮೋವ್‌ನಲ್ಲಿನ ಮೂಲದಿಂದ ಕೋಟಾ ನಗರದವರೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಇದು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ನದಿಯು ತನ್ನ ಕಮರಿ ವಿಭಾಗದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.  

ಮೊದಲ ಹಂತದಲ್ಲಿ ೭,೩೨೨,೦೦೦,೦೦೦ ಕ್ಯೂಬಿಕ್ ಮೀಟರ್ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಾಗಿ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನಿಂದ ನೀರಾವರಿಗಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರುವ ನೀರನ್ನು ೧೯೫೩-೫೪ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಎರಡನೇ ಅಣೆಕಟ್ಟು ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ನೀರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ( ೪೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೩೦ ಮೈ), ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಚಿತ್ತೋರ್‌ಗಢ ಜಿಲ್ಲೆಯ ರಾವತ್‌ಭಟದಲ್ಲಿ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಗಿನ ಮಧ್ಯಂತರ ಕ್ಯಾಚ್‌ಮೆಂಟ್‌ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯು ಕೋಟಾ ಬ್ಯಾರೇಜ್‌ನಿಂದ ೪೪೫,೦೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (೧,೧೦೦,೦೦೦ ಎಕರೆ) ವಿಭವದಿಂದ ೫೬೭,೦೦೦ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (೧,೪೦೦,೦೦೦ ಎಕರೆ) ನೀರಾವರಿ ಪ್ರಯೋಜನಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ. ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನವೆಂದರೆ ೪೩ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌‌ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ನಾಲ್ಕು ಟರ್ಬೊ ಜನರೇಟರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ೧೭೨ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌‌ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಟೋ ಪವರ್‌ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯೋಜನೆಯು ೧೯೭೦ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಅನ್ನು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದೊಂದಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಸಂಗ್ರಹವಾದ ನೀರನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿವರಣೆ 

ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ಅಣೆಕಟ್ಟು ೫೩.೮ ಮೀ (೧೭೭ ಅಡಿ) ರ ನೇರವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ ೧,೧೪೩ ಮೀ (೩,೭೫೦ಅಡಿ) ಉದ್ದದ ಎತ್ತರ . ಜಲಾಶಯದ ವಿಸ್ತಾರವು -ಕಿಮೀ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಜಲಾಶಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೇಲ್ಮೈ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ೧೯೮.೨೯ಕಿಮೀ2 (೭೬.೫೬ ಚ.ಮೈ)   . ಅಣೆಕಟ್ಟು ೨,೮೯೮,೦೦೦,೦೦೦ ಘನ ಮೀಟರ್‌ಗಳ ಶೇಖರಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು (ಒಟ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಣೆ) ರಚಿಸಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾದ ಸಂಗ್ರಹಣೆ (ಲೈವ್ ಸ್ಟೋರೇಜ್) ೧,೫೬೬,೫೨೦,೦೦೦ ಘನ ಮೀಟರ್ ಆಗಿದೆ. ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಪಿಲ್‌ವೇ ಕ್ರೆಸ್ಟ್‌ನ ಮೇಲೆ ೧೮.೩ಮೀx೮.೫೩ಮೀ ಗಾತ್ರದ ೧೭ ಕ್ರೆಸ್ಟ್ ಗೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾದ ಸ್ಪಿಲ್‌ವೇ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ೧೮,೪೦೮.೦೦ ಮೀ 3 /ಸೆ. ನ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಪ್ರವಾಹ ವಿಸರ್ಜನೆಯನ್ನು ರವಾನಿಸಲು ಅಣೆಕಟ್ಟು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.   ಇದಲ್ಲದೆ, ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರುವ ಹೂಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಲೂಯಿಸ್ ಗೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸಹ ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಪವರ್ ಹೌಸ್ ಸ್ಪಿಲ್ವೇಯ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ೪೩ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌‌ನ ೪ ಘಟಕಗಳನ್ನು , ೬೦% ಲೋಡ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್‌‌‍ನಲ್ಲಿ ೯೦ ಮೆಗಾವ್ಯಾಟ್‌‌ನ ದೃಢವಾದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಜಲಾಶಯದ (ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ ಜಲಾಶಯ) ಪವರ್‌ಹೌಸ್‌ನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನೀರು ಸೇರಿದಂತೆ ಜಲಾಶಯದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿರುವ ನೀರನ್ನು ೧೮೯ ಅಡಿ (೫೮ ಮೀ) ರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ (ಗರಿಷ್ಠ) ಗೆ ೧೫೨ಅಡಿ (೪೬ ಮೀ) (ಕನಿಷ್ಠ) ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ವಾಹಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು  ( ೨೦ಅಡಿ (೬.೧ಮೀ) ವ್ಯಾಸ) ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳಿಗೆ (ಟರ್ಬೊ-ಜನರೇಟರ್‌ಗಳು) ಮತ್ತು ೧,೪೫೦ ಮೀ (೪,೭೬೦ ಅಡಿ) ಟೈಲ್‌ರೇಸ್ ಸುರಂಗ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸ ೧೨ ಮೀ (೩೯ ಅಡಿ), ನೀರನ್ನು ಚಂಬಲ್ ನದಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ಪೆನ್‌ಸ್ಟಾಕ್ ಪೈಪ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕೇಂದ್ರದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯವು ೫೦% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.   

೧೪೭೪ ಮಿಲಿಯನ್ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ ಸೇರಿದಂತೆ ೪೦೬೫ ಮಿಲಿಯನ್ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಕೆನಡಾದಿಂದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೊಲಂಬೊ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ೯ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೭೦ ರಂದು ನಡೆದ ಔಪಚಾರಿಕ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು.  ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಮಂಡಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು ಈಗ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ನಿಗಮ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ೧೯೬೮-೨೦೦೮ ರ ಅವಧಿಗೆ ವರದಿಯಾದ ಶಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಮೂಲತಃ ಯೋಜಿತ ೪೭೩ ಗಿಗಾವ್ಯಾಟ್‌‍ ಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ೪೮೦.೬ ಗಿಗಾವ್ಯಾಟ್‌‍ಆಗಿತ್ತು. ರಾವತ್‌ಭಟ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ಬಳಿ ಇರುವ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಪರಮಾಣು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವು ದೇಶದ ಉತ್ತರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಗ್ರಿಡ್‌ನ ಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. 

 ಜಲಾಶಯ

ಜಲಾಶಯದ ನೀರು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ಗಾಂಧಿ ಸಾಗರ ಅಣೆಕಟ್ಟಿನವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಣಾ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಾಗರ ಜಲಾಶಯ, ಅಣೆಕಟ್ಟಿನಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ, ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲದ ಪ್ರಸರಣಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಸಸ್ಯವರ್ಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಚರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದರ ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಎಣಿಕೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.  ಜಲಾಶಯದ ಪ್ರದೇಶವು ನಿವಾಸಿ ಮತ್ತು ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಗಣನೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ