ಹರಿಹರ ದೇವರು

ಹರಿಹರ ( ಸಂಸ್ಕೃತ : हरिहर) ಎಂಬುದು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಿಷ್ಣು (ಹರಿ) ಮತ್ತು ಶಿವ (ಹರ) ಸಮ್ಮಿಶ್ರಿತ ಸಾತ್ವಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. ಹರಿಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪ, ಮತ್ತು ಹರನು ಶಿವನ ರೂಪ. ಹರಿಹರನನ್ನು ಶಂಕರನಾರಾಯಣ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ("ಶಂಕರ" ಶಿವ, ಮತ್ತು "ನಾರಾಯಣ" ವಿಷ್ಣು).

ಹರಿಹರನನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನ ಏಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ತಾತ್ವಿಕ ಪದವಾಗಿಯೂ ಸಹ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅದೇ ಅಂತಿಮ ವಾಸ್ತವತೆಯ ವಿಭಿನ್ನ ಅಂಶಗಳಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೂ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ ಶಾಲೆಯ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ದೇವರುಗಳ ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು "ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಏಕತೆ" ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹರಿಹರ ಎಂದು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಹರಿಹರನ ಕೆಲವು ಆರಂಭಿಕ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಚಿತ್ರದ ಅರ್ಧಭಾಗವು ವಿಷ್ಣುವಿನಂತೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧ ಶಿವನಂತೆ ಉಳಿದಿರುವ ಭಾರತದ ಗುಹೆ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೬ ನೇ ಶತಮಾನದ ಬಾದಾಮಿ ಗುಹೆ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗುಹೆ ೧ ಮತ್ತು ಗುಹೆ ೩ .

ಪರಿಕಲ್ಪನೆ 

ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು (ರಾಮ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನಂತಹ ಅವನ ಸಂಬಂಧಿತ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಸರ್ವೋಚ್ಚ ದೇವರಂತೆ ಮತ್ತು ಇತರವು ಶಿವನ ಮೇಲೆ (ಮಹಾದೇವ ಮತ್ತು ಪಾಶುಪತರಂತಹ ಅವನ ವಿಭಿನ್ನ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಪುರಾಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಭಿನ್ನ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತವೆ. ಹರಿಹರ ಈ ಕಲ್ಪನೆಯ ಸಾಂಕೇತಿಕ ನಿರೂಪಣೆ. ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ ಅಥವಾ ನರನಾರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ಮತ್ತು ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಬೆಸೆಯುತ್ತದೆ. 

ಯಾವ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು (ಮತ್ತು ಅನುವಾದಗಳು) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಭಿನ್ನ ವಾದಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಪುರಾವೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಒಂದು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವು ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇತರರ ಆರಾಧಕರು ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ (ಅಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪೂಜಿಸುವ ವೈಷ್ಣವರಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವದ ಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿರುವ ಮತ್ತು 'ವೈಷ್ಣವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ' ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ). 

ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಶಿವ ಒಂದೇ ದೇವರ ವಿಭಿನ್ನ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಸ್ವಾಮಿನಾರಾಯಣ್ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ದಂತಕಥೆಗಳು 
ಹರಿಹರನ ಆರಂಭಿಕ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಹರಿವಂಶದಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬಹುದು, ಅಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಜೀವಿಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. 

ಒಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಷ್ಣುವು ಶಿವನ ಮುಂದೆ ಮೋಹಿನಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಾಗ, ನಂತರದವನು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಮೋಹಿನಿಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿಜವಾದ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಳು, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ದೇವತೆಗಳು ಹರಿಹರನಾಗಿ ಒಂದಾದರು.

ಚಿತ್ರಣಗಳು 

ಹರಿಹರನನ್ನು ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಿದಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಒಂದು ಅರ್ಧ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನರ್ಧ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.  ಶಿವನ ಅರ್ಧಭಾಗವು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತರದ ಯೋಗಗುರುಗಳ ಜಡೆಯ ಬೀಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹುಲಿ ಚರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಪಸ್ವಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ತೆಳು ಚರ್ಮವನ್ನು ಬೂದಿ ಮುಚ್ಚಿದ ಎಂದು ಓದಬಹುದು. ವಿಷ್ಣು ಅರ್ಧ ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟ ಮತ್ತು ಇತರ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ವಿಶ್ವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಪ್ಪು ಚರ್ಮವು ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶಾಲವಾಗಿ, ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ರಾಜ ಅಥವಾ ಗೃಹಸ್ಥನಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕೃತ ಜಾತ್ಯತೀತ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿನಮ್ರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಭಾವದ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.  ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇತರ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಗೃಹಸ್ಥನ ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಹರಿಹರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ತಪಸ್ವಿ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೇರವಾಗಿ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ . 

ಹರಿಹರ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಾದ್ಯಂತ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ, ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಣಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಹರಿಹರನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂತತಿಯ ಮೂಲಕ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅಯ್ಯಪ್ಪನ್ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತಾ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಕನಿಷ್ಠ ೭ ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ಈ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ.

ಸಹ ನೋಡಿ 

 ಅರ್ಧನಾರೀಶ್ವರ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 

 ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಒಂದೇ ಮತ್ತು ಒಂದೇ (dlshq.org)
 ಹರಿಹರ - ಹಳೇಬೀಡಿನ ಹೊಯ್ಸಳೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ ಕೆತ್ತನೆಯ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ (art-and-archaeology.com)

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ವರೂಪಗಳು
ಹಿಂದೂ ದೇವರುಗಳು
ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು
ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ