ಇಲಿ (ನದಿ)

ಇಲಿ ( Uighur      ' ಇಲಿ ದರ್ಯಸಿ ' ;    ,  ;    ; Chinese   , Dungan   , Xiao'erjing : اِلِ حْ; Mongolian   , ಅಕ್ಷರಶಃ "ಬೇರ್ನೆಸ್"), ಇದು  ವಾಯುವ್ಯ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನದಿಯಾಗಿದೆ . ಇದು ಕ್ಸಿನ್‌ಜಿಯಾಂಗ್ ಉಯಿಘರ್ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಪ್ರದೇಶದ ಇಲಿ ಕಝಕ್ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಿಂದ ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್‌ನ ಅಲ್ಮಾಟಿ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.
Articles containing Uighur-language text
ಇದು ೧,೪೩೯ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೮೯೪ ಮೈ) ಉದ್ದ (ಅದರ ಮೂಲ ನದಿ ಟೆಕ್ಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ),  ೮೧೫ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೫೦೬ ಮೈ) ಉದ್ದ  ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್‌‍ದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ನದಿಯು ಪೂರ್ವ ಟಿಯಾನ್ ಶಾನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಟೆಕೆಸ್ ಮತ್ತು ಕೋನೆಸ್ ನದಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಲಿಯು ಟಿಯಾನ್ ಶಾನ್ ಮತ್ತು ಬೊರೊಹೊರೊ ಪರ್ವತಗಳ ನಡುವಿನ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಲ್ಖಾಶ್ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಇಲಿ ಸರೋವರಗಳು, ಜವುಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ವಿಶಾಲವಾದ ತೇವ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಡೆಲ್ಟಾವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.

ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ 
ಇಲಿ ನದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಮಹ್ಮುದ್ ಅಲ್-ಕಾಶ್ಗರಿಯವರ ತುರ್ಕಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳ ನಿಘಂಟಿನ ದಿವಾನು ಎಲ್-ಲುಕಾತ್ ಅಲ್-ಟರ್ಕ್ (೧೦೭೨ - ೭೪ ರಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ) ಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿಸಬಹುದು. ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ಲೇಖಕರು ಅದನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ: "ಇಲಿ, ನದಿಯ ಹೆಸರು. ಯಾಗ್ಮಾ, ತೋಖ್ಸಿ ಮತ್ತು ಚಿಗ್ಲಿಗ್‌ನ ತುರ್ಕಿಕ್ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು ಅದರ ದಡದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಟರ್ಕಿಯ ದೇಶಗಳು ಈ ನದಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಜೈಹೌನ್ ( ಅಮು ದರ್ಯಾ ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತವೆ."  ಈ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಯಶಃ ಉಯ್ಘರ್ ಪದ Il ನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು, ಅಂದರೆ ಕೊಕ್ಕೆ, ನದಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.

ಚೀನೀ ಪ್ರದೇಶ 

ಮೇಲಿನ ಇಲಿ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಜುಂಗೇರಿಯನ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ (ಬೊರೊಹೊರೊ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ) ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ತಾರಿಮ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ( ಟಿಯಾನ್ ಶಾನ್‌ನಿಂದ ) ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ೧೮ ನೇ ಮತ್ತು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ಸಿನ್‌ಜಿಯಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ವಿಂಗ್ ಆಡಳಿತದ ಭದ್ರಕೋಟೆಯಾಗಿತ್ತು. ಇದು ೧೮೭೧ ರಿಂದ ೧೮೮೧ ರವರೆಗೆ ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ( ಯಾಕುಬ್ ಬೇಗ್ ದಂಗೆಯಿಂದ ಸೇಂಟ್ ಪೀಟರ್ಸ್ಬರ್ಗ್ ಒಪ್ಪಂದದವರೆಗೆ (೧೮೮೧) ).

ಪ್ರಸ್ತುತ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಕ್ಸಿನ್‌ಜಿಯಾಂಗ್‌ನ ಇಲಿ ಕಝಕ್ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ನಗರವಾದ ಯಿನಿಂಗ್ (ಕುಲ್ಜಾ) ನದಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ (ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೬೨ ಮೈ) ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಯಿಂದ ಅಪ್‌ಸ್ಟ್ರೀಮ್). ೧೯೦೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದವರೆಗೂ, ನಗರವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನದಿಯ ಹೆಸರಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, 伊犁 (ಪಿನ್ಯಿನ್: Yīlí; Wade-Giles : ಇಲಿ). ಕ್ವಾಪ್ಕಲ್ ಕ್ಸಿಬೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಕೌಂಟಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಚೀನಾದ ಅನೇಕ ಕ್ಸಿಬೆ ಜನರಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ (ಇವರು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಂಚು ಗ್ಯಾರಿಸನ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವಸತಿ ಪಡೆದರು).

ಇಲಿಯ ಉಪನದಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳಿವೆ: ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಕಾ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ ನದಿ (喀什河) . ಇಲಿಯ ಎಡ ಉಪನದಿಯಾದ ಟೆಕೆಸ್ ನದಿ ಮತ್ತು ತೊಕ್ಕುಜ್ತಾರಾ ಕೌಂಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಯಾಪುಕಿಹೈ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರ (恰甫其海水电站) ಮೇಲೆ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ( ). ತೊಕ್ಕುಜ್ತಾರಾ ಮತ್ತು ಕೋನೆಸ್ ಕೌಂಟಿಗಳ ಗಡಿಯ  ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಚಿಕ್ಕ ಅಣೆಕಟ್ಟು ಕೂಡ ಇದೆ .

ಕಝಕ್ ಪ್ರದೇಶ 

ಇಲಿಯು ಬಲ್ಖಾಶ್-ಅಲಕೋಲ್ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯ ಜಲಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇಲಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳಿಂದ ಭಾಗಶಃ ಬರಿದಾಗಿರುವ ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಝಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಝೆಟಿಸು ('ಏಳು ನದಿಗಳು') ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಷ್ಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸೆಮಿರೆಚಿಯೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಅದೇ ಅರ್ಥ).

ಕಪ್ಶಗೇ ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ೧೯೬೫ ಮತ್ತು ೧೯೭೦ ರ ನಡುವೆ ಇಲಿ ನದಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಪ್ಚಾಗೆ ಬಳಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.  ಇದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಪ್ಚಾಗೆ ಜಲಾಶಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಇದು ಕೃತಕ ೧೧೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೭೦ ಮೈ) ಅಲ್ಮಾಟಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕಿರುವ ಉದ್ದವಾದ ಸರೋವರ.

ತಮ್ಗಲಿ-ಟಾಸ್, ರಾಕ್ ರೇಖಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಂರಕ್ಷಿತ ತಾಣವಾಗಿದೆ, ಇದು ೨೦ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (೧೨ ಮೈ) )  ಇಲಿ ನದಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇದೆ.. ಕಝಕ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಗಲಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥ "ಬಣ್ಣದ" ಅಥವಾ "ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ಥಳ" ( ಟಾಸ್ ಎಂದರೆ "ಕಲ್ಲು") ಆಗಿದೆ.

ಇಲಿ ಡೆಲ್ಟಾ 

ಇಲಿ ನದಿಯು ಬಾಲ್ಖಾಶ್ ಸರೋವರದ ಆಗ್ನೇಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇದು ಸುಮಾರು ೮,೦೦೦ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳು (೩,೧೦೦ ಚದರ ಮೈಲಿ) ) ದೊಡ್ಡ ಡೆಲ್ಟಾವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. . ಡೆಲ್ಟಾವು ಸರ್ಯೆಸಿಕ್ - ಅಟೈರೌ ಮರುಭೂಮಿ ಮತ್ತು ತೌಕುಮ್ ಮರುಭೂಮಿಯ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಡೆಲ್ಟಾದೊಳಗೆ ೯,೭೬೬ ಕಿಮೀ ೨ (೩,೭೭೧ ಚದರ ಮೈಲಿ) ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ರಾಮ್ಸರ್ ಸೈಟ್ ಎಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸೈಟ್ ೪೨೭ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ೩೪೫ ಜಾತಿಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ  ಪ್ರಮುಖ ಜಾತಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ( ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ಪೆಲಿಕನ್, ಗೋಯಿಟೆಡ್ ಗಸೆಲ್, ಮಾರ್ಬಲ್ಡ್ ಪೋಲ್ಕಾಟ್, ಬಿಳಿ ತಲೆಯ ಬಾತುಕೋಳಿ, ಕೆಂಪು-ಎದೆಯ ಹೆಬ್ಬಾತು, ಹಡಗು ಸ್ಟರ್ಜನ್ ಮತ್ತು ಇತರರು).  ಡೆಲ್ಟಾವು ಅದರ ವೆಲ್ಸ್ ಕ್ಯಾಟ್‌ಫಿಶ್‌ಗಾಗಿ ಗಾಳಹಾಕಿ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವವರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ, ಇದು ೩೦೦ ಪೌಂಡು (೧೪೦ ಕೆಜಿ) ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇಲಿ ನದಿಯು ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಇರ್ತಿಶ್ ನದಿ ಮತ್ತು ಉರಲ್ ನದಿಯ ನಂತರ ನೀರಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.

ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಸರ್ಕಾರವು ಮೂರು ಅಭಯಾರಣ್ಯಗಳಾದ ಬಲ್ಕಾಶ್, ಕರೋಯ್ ಮತ್ತು ಕುಕಾನ್ (ಡೆಲ್ಟಾದಲ್ಲಿದೆ) ಅನ್ನು ಒಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದೆ.  ೧೯೪೮ ರವರೆಗೆ, ಡೆಲ್ಟಾವು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಹುಲಿಗಳ ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು. ಡೆಲ್ಟಾಗೆ ಸೈಬೀರಿಯನ್ ಹುಲಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಹುಲಿಯ ತಳೀಯವಾಗಿ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿದೆ. ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಹುಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಬೇಟೆಯ ನೆಲೆಯಾದ ಕಾಡುಹಂದಿಯ ದೊಡ್ಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಡೆಲ್ಟಾದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ರೋ ಜಿಂಕೆಗಳ ಸಣ್ಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಇದೆ. ಡೆಲ್ಟಾದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಒಣ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸೈಗಾ ಹುಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಯಿಟೆಡ್ ಗಸೆಲ್‌ಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.

ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಹುಲಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಬೇಟೆಯಾದ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯನ್ ಜಿಂಕೆಯ ಮರುಪರಿಚಯವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪರಿಗಣನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಮರುಪರಿಚಯಿಸಬಹುದಾದ ಮತ್ತೊಂದು ಸಂಭಾವ್ಯ ಬೇಟೆಯ ಜಾತಿಯೆಂದರೆ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಕಾಡು ಕತ್ತೆ .

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳು 
ಕ್ರಿ.ಶ ೬೩೮ ರ ಇಲಿ ನದಿಯ ಒಪ್ಪಂದವು ಪಶ್ಚಿಮ ತುರ್ಕಿಕ್ ಕಗಾನೇಟ್ (ಕ್ರಿ.ಶ ೫೫೨ - ೬೩೮) ಅನ್ನು ನುಶಿಬಿ ಮತ್ತು ಡುಲುಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿತು. ಇದು ಇಲಿ ನದಿಯನ್ನು ಎರಡು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.  ೨೧ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ನೀರಿನ ಅಗತ್ಯವು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಇಲಿ ನದಿಯ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಕಝಾಕಿಸ್ತಾನ್‌ನ ಪರಿಸರವಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಿಗೆ (ತಮ್ಮ ದೇಶವು ಚೀನಾದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಸಾಕಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಳಜಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ). 

ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ೧೫೦ -೨೫೦ ಘನ ಮೀಟರ್ ತಲುಪುತ್ತದೆ.

ಮೀನುಗಾರಿಕೆ 
ನದಿಯಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ರೀತಿಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಬೆಕ್ಕುಮೀನುಗಳ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜಲಚರ ಪರಭಕ್ಷಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, ಇದು ೫ ಮೀಟರ್ ಉದ್ದವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು ಮತ್ತು ೩೦೦ ಕೆಜಿ ವರೆಗೆ ತೂಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಾದರಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೫೦ - ೧೦೦ ಕೆಜಿ ಒಳಗೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಗ್ಯಾಲರಿ

ಉಪನದಿಗಳು 
ಮೂಲದಿಂದ ಹರಿಯುವ ಇಲಿಯ ಮುಖ್ಯ ಉಪನದಿಗಳು : 

 ಟೆಕ್ಸ್
 ಕೋನೆಸ್
 ಕಾಶ್
 ಖೋರ್ಗೋಸ್
 ಚಾರಿನ್, ಅದರ ಕಣಿವೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ
 ಚಿಲಿಕ್
 ತಲ್ಗರ್
 ಕಸ್ಕೆಲೆನ್
 ಕುರ್ಟಿ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

 ಆಲಿ, ರೆಕಾ ಸೆಮಿರೆಚಿನ್ಸ್ಕೊಯ್ ಒಬ್ಲಾಸ್ಟ್ (ದಿ ಇಲಿ ರಿವರ್), ಬ್ರೋಕ್ಹೌಸ್ ಮತ್ತು ಎಫ್ರಾನ್ ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಕ್ ಡಿಕ್ಷನರಿಯಲ್ಲಿ

ನದಿಗಳು
ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ