Development and Use of Virtual Reality Application in Teaching Fetal Development
Phase: NA
Conditions: Educational Problems
Sponsor: Karabuk University

i 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

ii 
 
T.C. 
SAĞLIK BİLİMLERİ ÜNİVERSİTESİ 
HAMİDİYE SAĞLIK BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
REYHAN AYDIN DOĞAN 
 
 
 
 
 
 
TEZ DANIŞMANI 
PROF. DR. SAADET YAZICI 
 
 
 
 
EBELİK ANA BİLİM DALI 
EBELİK DOKTORA PROGRAMI 
 
 
DOKTORA TEZİ 
EYLÜL/2021 
 
FETAL GELİŞİMİN ÖĞRETİMİNDE 
SANAL GERÇEKLİK UYGULAMASININ 
GELİŞTİRİLMESİ VE KULLANILMASI 

iii 
 
 
 
 
İTHAF 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
“Bana her zaman destek olan eşime ve aileme ithaf ediyorum” 
 
 
 
 
 

iv 
 
TEŞEKKÜR 
 
Tezin her aşamasına çok büyük emeği ile yanımda olduğunu hissettiren, desteği 
ile beni motive eden, değerli zamanını bana özveriyle ayıran ve öğrencisi olmaktan onur 
duyduğum tez danışmanım kıymetli hocam Prof. Dr. Saadet YAZICI’ya, 
Doktora sürecimde beni destekleyen ve yolumu aydınlatan, sevgisi, sabrı ve güler 
yüzü ile bana rol model olan değerli hocalarım Prof. Dr. Neriman ZENGİN, Prof. Dr. 
Nurten KAYA, Doç. Dr. Handan ÖZCAN ve Dr. Öğr. Üyesi Asiye AYAR 
KOCATÜRK’e, 
Doktora tez sürecimde bana yoldaşlık eden ve bu süreci birbirimizden güç alarak 
tamamladığımız sevgili dostum Öğr. Gör. Sebahat HÜSEYİNOĞLU’na, 
Doktora eğitim hayatım boyunca gelişmeme katkıları olan Sağlık Bilimleri 
Üniversitesi, Ebelik Bölümü hocalarıma, 
Doktora tez sürecimde varlığını her zaman yanımda hissettiğim değerli hocam 
Doç. Dr. Nazan KARAHAN’a, 
Doktora sürecimde bana desteklerini esirgemeyen Karabük Üniversitesi Sağlık 
Bilimler Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mehmet ÖZDEMİR ve Ebelik Bölümü başkanı Doç. 
Dr. Raziye ÖZDEMİR’e, 
Doktora tez sürecimde benim kahrımı çeken sevgili dostlarım, Dr. Öğr. Üyesi 
Neriman GÜDÜCÜ, Dr. Öğretim Üyesi Sevgi DİNÇ, Dr. Ebe Seda SERHATLIOĞLU, 
Öğr. Gör. Sibel KARAKOÇ ve Uzm. Ebe Esra YILMAZ’a, 
Bu araştırmayı 2020/113 proje numarası ile destekleyen Sağlık Bilimleri 
Üniversitesi Bilimsel Bilimsel Araştırma Projeleri Birimine, 
Hayatımın her döneminde beni destekleyen annem Zehra AYDIN, babam Ali 
AYDIN, kardeşim Huriye AYDIN ve eşim Mert DOĞAN’a, 
En İçten Dileklerimle Teşekkür Ederim. 
 
 

 
v 
 
İÇİNDEKİLER 
İTHAF .............................................................................................................................. iii 
TEŞEKKÜR ..................................................................................................................... iv 
İÇİNDEKİLER ................................................................................................................. v 
TABLOLAR LİSTESİ .................................................................................................... vii 
ŞEKİLLER LİSTESİ ....................................................................................................... ix 
SİMGELER VE KISALTMALAR .................................................................................. x 
ÖZET ............................................................................................................................... xi 
ABSTRACT .................................................................................................................... xii 
1. 
GİRİŞ VE AMAÇ ..................................................................................................... 1 
2. GENEL BİLGİLER ...................................................................................................... 3 
2.1. ÜREME ORGANLARININ ANATOMİSİ ........................................................... 3 
2.1.1. Kadın Üreme Organlarının Anatomisi ............................................................ 3 
2.1.2. Erkek Üreme Organlarının Anatomisi............................................................. 7 
2.2. EMBRİYONEL- FETAL GELİŞİM VE FİZYOLOJİSİ ....................................... 9 
2.2.1. Preembriyonel Dönem (Fertilizasyon ve İmplantasyon) ................................. 9 
2.2.2. Embriyonel Dönem ....................................................................................... 10 
2.2.3. Fetal Dönem .................................................................................................. 11 
2.2.4. Embriyo ve Fetüs Dışı Oluşumlar ................................................................. 12 
2.3. SANAL GERÇEKLİK KAVRAMI VE UYGULAMALARI ............................. 14 
2.3.1. Sanal Gerçekliğin Eğitimde Kullanımı ......................................................... 15 
2.3.2. Sanal Gerçekliğin Ebelik Eğitiminde Kullanımı ........................................... 17 
2.4. FETAL GELİŞİMİN ÖĞRETİMİNDE SANAL GERÇEKLİĞİN KULLANIMI
 ..................................................................................................................................... 18 
3. 
GEREÇ VE YÖNTEM............................................................................................ 19 
3.1. ARAŞTIRMANIN AMACI ................................................................................. 19 
3.2. ARAŞTIRMANI HİPOTEZLERİ ....................................................................... 19 
3.3. ARAŞTIRMANIN ŞEKLİ ................................................................................... 20 
3.4. ARAŞTIRMANIN DEĞİŞKENLERİ ................................................................. 20 
3.5. ARAŞTIRMANIN YERİ VE ZAMANI ............................................................. 20 
3.6. ARAŞTIRMANIN EVREN VE ÖRNEKLEMİ .................................................. 21 
3.6.1. Randomizasyon ............................................................................................. 23 
3.7. VERİ TOPLAMA ARAÇLARI VE GEREÇLERİ ............................................. 25 

 
vi 
 
3.7.1. Veri Toplama Araçları ................................................................................... 25 
3.8. ARAŞTIRMANIN AŞAMALARI ...................................................................... 28 
3.8.1. Araştırmanın Hazırlık Aşaması ..................................................................... 29 
3.8.2. Araştırmanın Uygulama Aşaması.................................................................. 32 
3.8.3. Araştırmanın İzlem Aşaması ......................................................................... 35 
3.9. VERİLERİN ANALİZİ ....................................................................................... 36 
3.10. ARAŞTIRMANIN SINIRLILIKLAR VE TAMAMLANMA SÜRECİNDE 
KARŞILAŞILAN DURUMLAR ................................................................................ 37 
3.11. ARAŞTIRMA SÜRECİNDE ALINAN COVİD-19 TEDBİRLERİ ................. 38 
3.12. ARAŞTIRMANIN YASAL VE ETİK BOYUTU ............................................. 39 
4. BULGULAR ............................................................................................................... 40 
4.1. 
DENEY VE KONTROL GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SOSYO-
DEMOGRAFİK/TANIMLAYICI ÖZELLİKLERİNE İLİŞKİN BULGULAR ........ 41 
4.2. 
DENEY VE KONTROL GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN ÖĞRETİM 
MATERYALLERİNE (SG UYGULAMASI ve TEORİ EĞİTİMİ) İLİŞKİN BİLGİ 
DÜZEYLERİNE AİT BULGULAR........................................................................... 45 
4.3. 
DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SANAL GERÇEKLİK 
UYGULAMASINA AİT BİLİŞSEL YÜK VE BULUNUŞLUK HİSSİ 
DÜZEYLERİNE AİT BULGULAR........................................................................... 55 
4.4. 
DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN DENEYİMLEDİKLERİ SANAL 
GERÇEKLİK UYGULAMASINDAKİ KALİTATİF GERİ BİLDİRİMLERİ ......... 58 
5. TARTIŞMA ................................................................................................................ 61 
5.1. DENEY VE KONTROL GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SOSYO-
DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI ............................... 61 
5.2. DENEY VE KONTROL GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN ÖĞRETİM 
MATERYALLERİNE (TEORİ EĞİTİMİ VE VR UYGULAMASI) İLİŞKİN BİLGİ 
DÜZEYLERİNE AİT BULGULARIN TARTIŞILMASI.......................................... 63 
5.3. DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SANAL GERÇEKLİK 
UYGULAMASINA AİT BİLİŞSEL YÜK VE BULUNUŞLUK HİSSİ 
DÜZEYLERİNE AİT BULGULARIN TARTIŞILMASI.......................................... 70 
5.4. DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN DENEYİMLEDİKLERİ SANAL 
GERÇEKLİK UYGULAMASINDAKİ KALİTATİF GERİ BİLDİRİMLERİNE AİT 
BULGULARIN TARTIŞILMASI .............................................................................. 73 
6. SONUÇLAR VE ÖNERİLER .................................................................................... 76 
6.1. SONUÇLAR ........................................................................................................ 76 
6.2. ÖNERİLER .......................................................................................................... 77 
KAYNAKLAR ............................................................................................................... 78 
EKLER ............................................................................................................................ 85 
 

 
vii 
 
TABLOLAR LİSTESİ 
Tablo 3.1: G-powers analizi sonuç protokolü ................................................................ 22 
Tablo 3.2: Randomizasyon ile belirlene deney ve kontrol grupları ............................... 23 
Tablo 3.3: Örnekleme ait grupların atanması ................................................................ 23 
Tablo 3.4: Araştırmanın uygulama ve veri toplama aşamaları ...................................... 28 
Tablo 3.5: Veri analiz parametre ve istatistik yöntemleri .............................................. 37 
Tablo 4.1: Deney ve kontrol grubunun sosyo-demografik ve tanımlayıcı özellikleri ... 41 
Tablo 4.2: Öğrencilerin bilgisayar oyunu oynama ve sanal gerçeklik uygulaması bilgileri
 ........................................................................................................................................ 43 
Tablo 4.3: Deney ve kontrol grubunun bağımsız değişkenler ile binary lojistik regresyon 
analizi .............................................................................................................................. 44 
Tablo 4.4: Deney grubundaki öğrencilerin fetal gelişim ölçeğine verdikleri doğru ve 
yanlış cevaplar ................................................................................................................ 46 
Tablo 4.5: Deney grubundaki öğrencilerin ön test ve son test sonrası doğru cevap veren 
kişi sayısı ......................................................................................................................... 47 
Tablo 4.6: Deney grubundaki öğrencilerin ön test ve son test cevaplarının 
karşılaştırılması ............................................................................................................... 48 
Tablo 4.7: Kontrol grubundaki öğrencilerin fetal gelişim ölçeğine verdikleri doğru ve 
yanlış cevaplar (n:42) ...................................................................................................... 50 
Tablo 4.8: Kontrol grubundaki öğrencilerin ön test ve son test sonrası doğru cevap veren 
kişi sayısı ......................................................................................................................... 51 
Tablo 4.9: Kontrol grubundaki öğrencilerin ön test ve son test cevaplarının 
karşılaştırılması ............................................................................................................... 52 
Tablo 4.10: Deney ve kontrol gruplarının ölçek toplam puanlarının ön test ve son 
testlerinin karşılaştırılması .............................................................................................. 53 
Tablo 4.11: Deney, kontrol ve tüm grupların ön test ve son test puanlarının 
karşılaştırılması ............................................................................................................... 53 

 
viii 
 
Tablo 4.12: Deney ve kontrol gruplarında yer alan öğrencilerin fetal gelişimi 
değerlendirme son test toplam puanlarının kovaryans analizi sonuçları ........................ 54 
Tablo 4.13: Deney grubundaki öğrencilerin bilişsel yük puanları ................................. 55 
Tablo 4.14: Sanal gerçeklik deneyimleyen öğrencilerin bulunuşluk hissi ölçek alt 
boyutları puan ortalamaları ............................................................................................. 55 
Tablo 4.15: Bilişsel yük ölçeği ile bulunuşluk hissi ölçeğinin alt boyutları arasındaki 
ilişki ................................................................................................................................ 56 
Tablo 4.16:Sanal gerçeklik ile ilgili bilgi durumunun bulunuşluk hissi ölçeğinin alt 
boyutları ile binary lojistik regresyon analizi ................................................................. 57 
Tablo 4.17:  Sanal gerçeklik ile ilgili uygulamaya katılma durumunun bulunuşluk hissi 
ölçeği alt boyutları ile binary lojistik regresyon analizi ................................................. 57 
Tablo 4.18: Deney grubundaki öğrencilerin sanal gerçeklik bilgi ve deneyim durumları 
ile bilişsel yük ölçeği arasındaki ilişki ............................................................................ 58 
Tablo 4.19: Sanal gerçeklik uygulamasını deneyimleyen öğrencilerin kalitatif geri 
bildirimleri ...................................................................................................................... 59 
 

 
ix 
 
ŞEKİLLER LİSTESİ 
Şekil 3.1: G-power analiz sonucu ................................................................................... 22 
Şekil 3.2: Araştırma akış diyagramı (CONSORT 2010) ................................................ 24 
Şekil 3.3: Oculups rift quest 2 sanal gerçeklik gözlüğü ................................................. 27 
Şekil 3.4: Araştırmanın hazırlık aşaması algoritması ..................................................... 30 
Şekil 3.5:Araştırmanın uygulama aşaması- algoritma .................................................... 34 
Şekil 3.6: Sanal gerçeklik uygulama anı fotoğrafları ..................................................... 34 
Şekil 3.7: Araştırmanın izlem aşaması ........................................................................... 35 
 
 

 
x 
 
SİMGELER VE KISALTMALAR 
 
AGNO 
 
 
:  Ağırlıklı Genel Not Ortalaması 
CONSORT 
 : Consolidated Standards of Reporting Trials (Çalışmaların                        
Raporlanmasında Birleştirilmiş Standartlar) 
FEGBÖ  
 
:  Fetal Gelişimi Değerlendirme Bilgi Ölçeği 
SG  
 
 
 
:  Sanal Gerçeklik 
SGT-FEGU 
 : Sanal Gerçeklik Teknolojisi ile Oluşturulan Fetal Gelişim                       
Uygulaması 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
xi 
 
FETAL GELİŞİMİN ÖĞRETİMİNDE SANAL GERÇEKLİK 
UYGULAMASININ GELİŞTİRİLMESİ VE KULLANILMASI 
ÖZET 
Amaç: Bu araştırma, “Sanal Gerçeklik Teknolojisi ile Oluşturulan Fetal 
Gelişim Uygulaması (SGT-FEGU)” nun geliştirilmesi ve ebelik öğrencilerine verilen 
fetal gelişimin öğretiminde etkinliğini saptamak amacıyla gerçekleştirildi. 
Gereç ve Yöntem: İzlemsel randomize kontrollü olan çalışma, Kasım 2019-
Haziran 2021 tarihleri arasında, Karabük Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Ebelik 
Bölümünde gerçekleştirildi.  Basit randomizasyon yöntemi ile (Deney =42, ve Kontrol 
=42) toplam 84 öğrenci örnekleme alındı. Araştırma üç aşamada gerçekleştirildi. İlk 
aşamada deney grubu için literatür doğrultusunda, fetal gelişimin 6. haftasında 40. haftaya 
kadar olan süreyi kapsayan SGT-FEGU oluşturuldu. Kontrol grubu için müfredat 
doğrultusunda fetal gelişim teori eğitimi hazırlandı. İkinci aşamada her iki gruba 
kişisel bilgi formu ve ön test uygulandı. Ön test sonrasında, deney grubuna oluşturulan 
SGT-FEGU, kontrol grubuna ise 2 saat süren teori eğitimi verildi. Verilerin 
toplanmasında, her iki gruba 12 sorundan oluşan soru formu ile ön-son test için 
araştırmadan bağımsız olarak, araştırma başlamadan önce araştırmacılar tarafından 
geliştirilen, “Fetal Gelişimi Değerlendirme Bilgi Ölçeği” kullanıldı. Deney grubuna 
ayrıca tek sorudan oluşan “Bilişsel Yük Ölçeği” ve “Bulunuşluk Hissi Ölçeği” 
uygulandı. Üçüncü aşama; ilk aşamadan 6 hafta sonra her iki gruba da son test 
uygulandı. 
Bulgular: Deney ve kontrol grubundaki öğrencilerin yaş ortalaması sırasıyla, 
22,38±0,88 ve 22,54±0,88 olarak saptandı. Deney  grubunun son test puanı kontrol 
grubuna göre istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p<0,05). Deney grubunun bilişsel 
yük puan ortalaması 1,09±0,29 olduğu, uygulamanın yük oluşturmadığı saptandı. 
Sonuç: Fetal gelişimin öğretiminde geliştirilen SGT-FEGU’nun etkin ve 
ebelik eğitiminde uygulanabilir bir yöntem olduğu saptandı. 
Anahtar Kelimeler: Ebelik, fetal gelişim, sanal gerçeklik 
 

 
xii 
 
DEVELOPMENT AND USAGE OF VIRTUAL REALITY 
APPLICATION IN TEACHING FETAL DEVELOPMENT 
ABSTRACT 
Aim: This research was carried out to develop the “Fetal Development 
Application Created with Virtual Reality Technology (SGT-FEGU)” and to determine its 
effectiveness in teaching fetal development given to midwifery students. 
Materials and Methods: The follow-up randomized controlled study was carried 
out between November 2019 and June 2021 in the Department of Midwifery, Faculty of 
Health Sciences, Karabuk University. Eighty-four students were included in the sample 
using the simple randomization method (Experiment =42, and Control =42). The research 
was carried out in three stages. In the first stage, SGT-FEGU was created for the 
experimental group following the literature, covering the 6th week of fetal development 
to the 40th week. Fetal development theory training was prepared in line with the 
curriculum for the control group. In the second stage, a personal information form and a 
pre-test were applied to both groups. After the pre-test, the experimental group received 
SGT-FEGU, and the control group received 2 hours of theory training. In data collection, 
a questionnaire consisting of 12 questions was used for both groups. The researchers 
developed the “Fetal Development Evaluation Information Scale” before the research 
began, independently of the research, for the pre-post test. The "Cognitive Load Scale" 
and "Sense of Presence Scale" consisting of a single question were also administered to 
the experimental group. The third stage; Post-test, was applied to both groups six weeks 
after the first stage. 
Results: The mean age of the students in the experimental and control groups was 
22.38±0.88 and 22.54±0.88, respectively. The post-test score of the experimental group 
was statistically significant compared to the control group (p<0.05). It was determined 
that the mean cognitive load score of the experimental group was 1.09±0.29, and the 
application did not create a load. 
Conclusion: SGT-FEGU, which was developed in fetal development teaching, 
was an effective and applicable method in midwifery education. 
Keywords: Fetal development, midwifery, virtual reality

 
1 
 
1. GİRİŞ VE AMAÇ 
İnsan gelişimi ardı ardına gelişimsel süreçleri içeren bir döngüdür. Bu döngü 
erkek gameti olan sperm ile kadın gameti olan ovumun döllenmesi ile başlar. 
Döllenme sonucunda oluşan insan gelişiminin tüm genlerini taşıyan zigot benzersiz 
tüm oluşumların başlangıcıdır.  Zigot, defalarca bölünür, farklılaşır, büyür ve tek 
hücreli halden çok hücreli insan yapısına dönüşür (1–3). Bu bölünmelerle birlikte 
embriyonel dönemde fetüs ve ekleri gelişir. Sürecin sağlıklı devam edebilmesi fetüsün 
ve plasentanın normal gelişimsel sürecinde devam etmesi ile mümkündür. Fetal 
gelişim süreci üç aşamada gerçekleşir. İlk aşama, fertilizasyondan ikinci haftaya kadar 
olan “preembriyonel” dönem, ikinci aşama fertilizasyondan sonraki on beş gün ile 
sekizinci hafta arasında geçen “embriyonel gelişim” dönemidir (1, 2, 4). Bu dönemde 
embriyo ve fetüs dışı oluşumlarda gerçekleşmektedir. Son aşama ise, sekizinci gebelik 
haftasının sonundan doğuma kadar olan “fetal dönemdir”. Tüm bu aşamalarda normal 
büyüme, gelişme ve olgunlaşmanın bilinmesi maternal ve fetal komplikasyonları 
saptamada büyük önem taşımaktadır. Ebelik eğitiminde normal doğum ve riskli 
doğum eğitimlerinin gebelik ve fetal gelişim süreçlerinin öğretilmesinden sonra 
verildiği göz önünde bulundurulursa bu konuların ebelik öğrencileri tarafından iyi 
anlaşılması ve öğrenilmesinin gerekliliği ortaya çıkmaktadır.  
Fetal 
gelişimin 
öğretiminde 
kullanılacak 
yöntemler 
gün 
geçtikçe 
gelişmektedir. Bu yöntemler, simülasyon eğitimleri, sanal gerçeklik, 3D görüntüleme 
ya da video destekli eğitimler olarak sıralanabilir (5). Literatür incelendiğinde ebelikte 
simülasyon eğitiminin, gebelik, doğum ya da doğum sonu dönemde daha fazla 
kullanıldığı görülmektedir (6, 7).  
Ebelik eğitiminin temelini oluşturan gebeliğin, farklı eğitim teknikleri ile 
öğretilmesi, klinik uygulama hatalarını en aza indirecek, gebelik ve doğumda 
yaşanabilecek fetal prezantasyon ve plasental anomalilerinin erken teşhis edilmesin, 
sağlayacaktır. Bu teknikerlerle, özellikle sanal gerçeklik uygulamalarıyla öğrenciler, 
gebeliğin ilerleyen haftalarında oluşan farklılıkları ve maternal-fetal yanıtı etkin dönemde 
gözlemleyebilme fırsatını elde edecektir. Simülasyon eğitiminin ebeliğin, gebelik, doğum 
ya da doğum sonu dönemde etkin bir şekilde kullanıldığı görülmektedir (7–11). 

 
2 
 
Ebelikte simülasyon eğitimine sanal gerçeklik bakış açısının kazandırılması 
öğrencilerin klinik uygulamaya çıkmadan önce ebelik uygulamalarını etkin bir şekilde 
kullanmasını sağlayacaktır (12, 13). Ebelik eğitiminin temelini oluşturan gebeliğin sanal 
gerçeklik uygulaması ile öğretilmesi klinik uygulama hatalarını en aza indirerek, gebelik 
ve doğum yaşana bilecek fetal prezantasyon ve plasental anomalilerinin erken teşhisini 
sağlayacaktır. Gebelik ilerledikçe oluşan farklılıkları ve bu farklılıklara karşı maternal- 
fetal yanıtı etkin bir şekilde görebileceklerdir. Sanal gebelik uygulaması ile ebelik 
eğitiminde herhangi bir engel olmadan gebelik sürecini, maternal- fetal gelişimi, plasental 
farklılıkları ve annenin dolaşımsal yanıtı üç boyutlu bir şekilde görmelerine olanak 
sağlayacak olan güncel ve önemli bir konudur (7–11).  
Araştırma kapsamında, literatür ışığında haftalık gelişimler doğrultusunda 
hazırlanan “Sanal Gerçeklik Teknolojisi ile Oluşturulan Fetal Gelişim Uygulaması (SGT-
FEGU) oluşturuldu.  Oluşturulan program randomize kontrollü olarak seçilen ebelik 
öğrencilerine uygulandı. 
Araştırma oluşturulan SGT-FEGU’nun ebelik eğitim müfredatı kapsamında 
verilen fetal gelişim teori dersinin etkisini saptamak amacıyla yapıldı. Bu doğrultuda 
araştırmanın hedefleri;  
- Araştırmaya özgü tasarlanacak olan SGT-FEGU uygulamasının geliştirilmesi, 
- Ebelik eğitiminde SGT-FEGU uygulamasının etkin bir şekilde kullanılmasının 
sağlanması, 
- Ebelik eğitimine temel oluşturacak olan SGT-FEGU uygulaması ile fetal 
gelişimin görsel hale getirilmesi, 
- Gebelik oluşumunun görselleştirilerek eğitim etkinliğinin klinik ve akademik 
başarıyı arttırmasıdır. 
 
 
 

 
3 
 
2. GENEL BİLGİLER 
2.1. ÜREME ORGANLARININ ANATOMİSİ 
Üreme organları insan neslinin devamını sağlayan ve üreme fonksiyonlarını 
yerine getiren oranlardır. İnsan neslinin sürdürülmesi için hem dişi hem de erkek üreme 
organlarının fonksiyonlarını sağlıklı bir biçimde sürdürmeleri gereklidir. Kadın 
anatomisinin üreme fonksiyonu erkek anatomisine göre daha karmaşık yapıdadır. Kadın 
anatomisi döllenmeyle başlayıp, gebelik süreci ile devam ederek doğumu 
gerçekleştirmektedir. Erkek anatomisinin üremedi rolü cinsel ilişki ile sınırlanmaktadır. 
Bu bölümde üreme anatomisi kadın üreme organları anatomisi ve erkek üreme organları 
anatomisi olmak üzere iki başlık altında incelenmiştir. 
2.1.1. Kadın Üreme Organlarının Anatomisi 
Kadın üreme organları fetal gelişimde büyük önem taşımaktadır. Kadın üreme 
sistem, fetal hayatın başlaması için gerekli olan ovumu üretmekle başlar, oluşan ovumu 
ampullada döller, dölleniş zigotu uterusa iletir ve uterusa gelen döllenmiş zigotun 
implantasyonunu sağlayarak fetüsün gelişim sürecini başlatır.  Kadın üreme organları iç 
ve dış olmak üzere iki gruba ayrılır. Kadın dış genital organları perinede yer alırken iç 
üreme organları pelvis içerisinde yer almaktadır (14–20).  
2.1.1.1. Dış üreme organları: Kadın üreme sisteminde dış üreme organlarına vulva 
yada pudenta adı verilir (14, 15). 
Dış Üreme Organları; 
• Mons Pubis,  
• Labia Major (Büyük dudaklar)  
• Labia Minör (Küçük Dudaklar),  
• Klitoris,  
• Vestibül,  
• Bulbus Vestibülleri 
• Bartholin Bezleri  
• Himen (Kızlık Zarı). 

 
4 
 
Mons pubis: Simfizis pubisin önünde kalan kabarık alana verilen addır.  
Simfiz pubisin önünde uzanan yuvarlak bir yağ yastığı olarak da tanımlanmaktadır 
(15). Puberte döneminden önce kılsız olan bu bölge ergenlik döneminden itibaren, 
normal deri kıllarına göre daha kadın olan kasık kıllarıyla kaplanır. Menopoz 
döneminden sonra bu kıllanma azalır (14–17, 19, 20). 
Labia Major (Büyük dudaklar): Dış yüzeyi deri ve kasık kıllarıyla kaplı ve 
pembe, pürüzsüz bir iç yüzeye sahip mons pubisten aşağı doğru uzanan iki deri 
kıvrımıdır. Sinir ve damar yönünde zengin, ön kısmı kalın aşağıya doğru indiğinde 
incelen, 7-8 cm uzunluğundaki dokulardır. Labia majörlerin alt kışında birleştiği yer 
ile anüs arasında kalan bölge de perine olarak adlandırılır (14, 15, 17, 18, 20). 
Labia Minör (Küçük Dudaklar): Labia majorler arasında uzanan, yağ 
içermeyen iki küçük deri altı kıvrımdır. Erkek üreme sistemindeki karşılığı penis 
derisidir. Üzerinde kıl bulunmayan, kırmızı pembe renge sahip, 3-3,5 cm. uzunluğunda 
olan iki küçük deri plakası şeklindedir. İç yüzünde bol miktarda duyu reseptör 
bulunmakta ve mukozası vajinaya benzerdir. Labia minörler klitoris yakınında ili kola 
ayrılır. Üst kola prepisyum adı verilir ve bu kol klitorisi üstten sarar. Alt kol ise klitorisi 
alttan sararak frenulum klitorisi oluşturur. (14, 15, 17, 18, 20, 21) 
Klitoris, erkek penisine karşılık gelen küçük, ilkel bir cinsel organdır. Görünümü 
topuza benzeri kapartı şeklindedir. Üretra ve vajinanın açıklığının üzerinde, labia 
minorlerin ön birleşim yerinin yakınında yer alır. Penisin aksine, klitoris üretranın distal 
kısmını içermez ve yalnızca cinsel ilişki sırasında orgazmı sağlamak için işlev görür. Çok 
sayıda sinir uçları içerir ve uyarılınca ereksiyona uğrar. Herhangi bir darbe aldığında ya 
da yırtıldığında çok fazla kanamaya neden olur. (14–17, 20, 21).  
Vestibül: Üretra ve vajina açıklıklar yer edildiği küçük dudak tarafından 
çevrelenen bir alandır. Ayrıca labia minörler aralandığında görülen bulbus vestibulleri ile 
çevrelenmiş üçgen bölge şeklinde de tanımlanmaktadır. Bu üçgen bölgenin tepesini 
klitoris, yanlarını labia minörler, alt kısmını ise labia minörlerin birleşme kısmı 
oluşturmaktadır. Vestibüler bölgede himen ve kalıntıları da yer almaktadır (14, 15, 21).  
Bulbus Vestibülleri: Vajinal açıklığı çevreleyen iki uzun erektil oluşumdur. Arka 
kısmı kalın, öne doğru incelen bir yapısı vardır. Kalınğı 0,5 cm., uzunluğu 3,5 cm.’dir. 
Erkekte karşılığı korpus spongiosum dur. (14, 15, 17, 19–21). 

 
5 
 
Bartholin Bezleri/ Büyük vestibüler bezler: Vajina ağzının her iki tarafında 
açılan ve labia majorlerin arka kısmında yer alan iki adat nohut büyüklüğünde olan küçük 
bezlerdir. Erkek cinsel organında karşılığı cowper bezleridir. Cinsel ilişki ya da uyarılma 
sırsında salgıladıkları müköz salgı ile vajinal kayganlığı sağlarlar. Kanal bazen 
tıkanabilir, bu da bezden gelen salgıların içine birikmesine ve bir kist oluşturmasına neden 
olabilir. Bu iltihaplı kiste” bartolinitis” adı verilir. (14, 15, 17, 19–21). 
Himen (Kızlık Zarı): Perde anlamına gelen yunanca bir kelimedir. Vajina ile 
vestibulum vajina arasında yer alan, mukoza plikası şeklinde esnek bir zardır. Tamamen 
kapalı olmayan bu zarın, adet kanını dışarıya atmasını sağlayan bir veya daha fazla deliği 
vardır. Himen tipleri bu deliklerin şekillerine göre adlandırılır. İntrauterin 6. Aya kadar 
himen deliksiz perde şeklindedir. Himen şekil ve farklılık olarak bireysel değişiklikler 
göstermektedir. Genellikle ilk cinsel birleşme sırasında yırtılır ve bir miktar kanama olur 
(14, 15, 17, 21, 22).  
2.1.1.2. İç üreme organları: Kadın iç üreme organları kemik pelvis içinde yer alan 
organlardır.  
İç üreme organları; 
• Vajina, 
• Uterus, 
• Fallop tüpleri, 
• Overler. 
Vajina: Vestibulumdan uterusa kadar uzanan 8-10 cm. uzunluğunda olan 
organdır.  Kanal şeklinde bir organ olup, kaslardan oluşmakta ve genişleyip daralma 
özelliğine sahiptir. Vajinanın önünde mesane ve üretra, arkasında rektum, üstünde ise 
uterus ile komşudur.  Vajina girişinin 1-2 cm ilerisinde himen vardır. Vajinanın üst 
bölümü halka şeklinde serviksi çevreler. Serviksin vajina içinde kalan bu bölümüne 
porsio denir. Vajina duvarı ile porsio arasında forniks adı verilen girintiler yer alır. Bu 
girintilerden en derini olan arka forniks ilişki sırasında spermlerin biriktiği alandır. 
Vajinanın pH’sı asidiktir. Bu özelliği sayesinde iç üreme organlarını enfeksiyonlardan 
korur. Vajinanı fonksiyonları arasında, doğumda doğum kanalının son bölümü 
oluşturmasının yanı sıra,  menstürasyon sırasında kanı dışarı akmasını ve cinsel 
birleşmeyi sağlaması yer alır (14, 16–20). 

 
6 
 
İç yüzeyi çok katlı yassı epitel hücrelerden oluşan vajina, salgı bezi olmamasına 
rağmen, dökülmüş epitel hücreleri, bakteri salgıları ve servikal akıntı nedeniyle mukozası 
her zaman nemli ve ıslaktır. Vajina epiteli hormonların etkisi altında kalır ve vajinal 
akıntının incelenmesi kadının hormonal durumu ile ilgili bilgi sahibi olmamızı sağlar (14, 
15, 21–23).  
Uterus: Pelvis boşluğunda rektum ile mesane arasında yer alan, kalın duvarlı, içi 
boş, önden arkaya basık, kaslı, ortalama uzunluğu 6-7 cm olan ve vajinanın üstüne 
yerleşmiş bir organdır. Yanlarında follop tüpleri, arkasında rektum, önünde ise mesane 
yer alır. Normalde 30-60 gr. ağırlığında olan uterusun, gebelikte hacmi artar, şekil ve 
pozisyonu değiştirir. Doğumdan sonra da eski halini alır. Uterusun normal pozisyonu 
anteverisyo ve anteflexiodur. Uterus görevleri; sperimin serviksten tubaya geçmesini, 
döllenmiş yumurtanın yerleşmesi için uygun ortamın hazırlanmasını, fetüsün korunması 
ve beslenmesini, doğum eylemininde fetüsün ve eklerinin atılmasını ve mesntürasyon 
kanamasının oluşmasını sağlamaktır. Uterus fonksiyon ve yapı olarak, korpus, serviks, 
istmus ve fundus olmak üzere dört bölümde incelenir (14, 15, 21–23). 
- 
Korpus, follop tüplerinin uterusa açıldıkları seviyenin altında kalan bölge 
ile istmusa kadar uzanan alandır. Genişliği 5cm, uzunluğu ise 4-6 cm’dir. 
Korpus içinde üçgen şeklinde olan kovum uteri yer almaktadır. Bu üçgen 
bölgenin alt kısmı servikal kanal ile devam eder (14, 17, 19–21).  
- 
Serviks (Kollum), Uterusun vajinaya açılan üçte birlik alt kısmıdır. 
Mikroorganizmaların uterusa ulaşmasını önler. Dış kısmına ostium 
eksternum denir. Bu bölge doğum yapmış kadınlarda çizgi şeklinde 
(yuvarlağı kaybolmuş), hiç doğum yapmamış kadınlarda da yuvarlak 
şeklinde görülür.  Serviks fetal gelişimde erken doğumu önlemek ve 
düşükleri önlemede büyük önem taşır (14, 17). 
- 
İstmus, bir santim uzunluğunda korpus ile serviks arasında kalan bölgedir. 
- 
Fundus, follop tüplerinin uterusa açıldıkları bölgenin üzerinde kalan 
uterusun üst bölümüdür. Gebelikte, fetusun boy ve kilo tahmini için 
yapılan birinci leopold manevrası sırasında ölçülen yerdir. Doğumda ya 
da erken doğum tehdidinde uterin kontraksiyonlarının ölçüldüğü alandır 
(14, 16–18, 21).  
Uterusun tabakaları, dışta perimetrium, ortada miyometriyum ve içte 
endometriyumdur. Endometriyum gebelikte desidua adını alır. Miyometriyum tabakası 

 
7 
 
kas tabakasır ve doğumda motor gücü oluşturur. Perimetium ise uterusu örten en dış 
tabakadır ve bağırsakların uterus üzerindeki kayganlığını sağlar (14, 17, 21–23).  
Uterusun ligamentleri (bağları), ligamentum latum (broad/geniş bağ), 
ligamentum rotundum (rount/yuvarlar bağlar), Ligamentum kardinale ve ligamentum 
sakrouterinedir. Bu bağlar uterusun anatomik yapısını korumasını sağlamanı yanı sıra 
uterusu yerinde tutan yapılardır (16, 17, 19–23). 
Fallop tüpleri: Uterusun her iki yanında yer alan ve broad ligament boyunca 
uzanan ortalama 8-10 cm olan yapılardır. İnfindibulum, ampulla, istmus ve intramural 
olmak üzere dört bölümden oluşur. Ampulla kısmı döllenmemin olduğu bölümdür. Bu 
bölüm fetal sürecin başlangıcı (döllenmenin gerçekleştiği bölge) olması nedeniyle büyük 
önem taşır. Follop tüplerinin görevleri; döllenmede spremlere bir geçiş yolu oluşturmak, 
ovumu yakalayıp içine almak, döllenme için uygun ortam oluşturmak, döllenmiş ovumun 
beslenmesini sağlamak ve uterusa taşımaktır (14, 16–19, 21, 23).  
Overler: Uterusun her iki tarafında olan badem şeklideki organlardır. 
Ligamentum latumun arkasında fossa ovarikaya yerleşmiş pembensi renkte olan ve 
ortalama 5 gr ağırlığında çift organlardır. Korteks (dış) ve medulla (iç) olarak iki 
tabakadan oluşur. Kortek kısmı, primordiyal foliküllerin bulunduğu yerdir. Medulla 
tabakası ise, bağ dokusu, sinir, lenf ve kandan zengindir. Overler, ovumu ve kadınlık 
hormonları olan progesteron ve östrojeni üretir (14, 16, 17, 19, 22, 23). 
2.1.2. Erkek Üreme Organlarının Anatomisi 
Erkek üreme anatomisi kadında olduğu şekilde iç üreme organları ve dış üreme 
organları olmak üzere iki başlıkta incelenmektedir (17, 21–23).  
2.1.2.1. Erkek dış üreme organları: Erkek dış genital organları penis ve skrotumdan 
oluşur. 
Penis: Cinsel birleşme ve idrar boşaltma organıdır. İki adet kovpora kavernosa ve 
bir adet korpus spongiosum olmak üzere iç silindirik süngerimsi tabakası bulunur. Sünnet 
derisi ile çevrili kısmına glans penis olarak adlandırılır. Bu bölge sinirlerden zengindir ve 
oldukça duyarlıdır. Penisin görevleri, cinsel ilişki sırasında ereksiyonlaraka vajinaya 
ulaşarak erkek semen sıvısını arka fornikse bırakmak, sprem ve idrarı üretraya taşımaktır 
(17, 21–24).  

 
8 
 
Skrotum: Penisi altında yer alan ve içinde iki testisin yer aldığı torba şeklinde 
organdır. Spermatik kordları ve testisleri içinde taşır. Şekli ve boyutları yaşa göre farklılık 
gösterir. Yenidoğan döneminde daha sert ve yukarıda iken, yetişkinlik dönemine geldikçe 
yumuşak ve büyük hale gelir (17, 22–24).  
2.1.2.2. Erkek iç üreme organları: Erkek iç genital organları, testisler, epididimis, 
vas deferens/ductus deferens ve erkek eklenti bezlerinden oluşur.  
Testisler, oval şekilli olan, skrotumun içinde asılı olarak duran, sperm ve 
testesteron üreten bir çift organdır. Kadın üreme organlarındaki ovaryumların karşılığıdır. 
Normal fonksiyonlarını yapabilmeleri için skrotuma yerleşmeleri gereklidir (16–19, 21–
25). 
Epididimis: Spermiumların olgunlaşmaya eriştiği, testisler üzerine yerleşmiş 5-6 
cm uzanlığında kıvrımlı kanallar topluluğudur (16–18, 22–24). 
 Vas deferens/ductus deferens: Epididimisten sonra gelen ve sadece iletim işlevi 
olan bölümdür. Müsküler duvar yapısı nedeniyle kadın üreme organlarından follop 
tüplerinin karşılığıdır (17–19, 22–24). 
Erkek eklenti bezleri: Seminal vezikül bezler, prostat bezi, semen kesecikleri ve 
cowper bezleridir.  
Seminal vezikül, mesanenin arka yüzü ile rektum arasında yer alan iki adet salgı 
bezidir. Semenin %60-70’ini oluşturur. Bezin salgılama fonksiyonu testesteron hormonu 
tarafından düzenlenir (16, 17, 19, 23, 24).  
Prostat bezi, idrar kesesinin altında yer alan, sert, kıvamlı, kestaneye benzeyen 
bezdir. İçerisinde, çinko, prostaglandin, fosfat, pıhtılaşma enzimi, prostat spesifik 
antijeni, kalsiyum ve profibrinolozin içeren alkali süte benzer sıvı salgılar (17, 19, 24).  
 Semen kesecikleri, cinsel ilişkide orgazm sırasında atılan ejekülat olarak 
adlandırılır. 1 ml semen içinde 40-120 milyon sperm bulunur. Miktarı ereksiyon sıklığı 
ile değişiklik gösterir (17, 18, 22–24). 
Cowper bezleri, bezelye büyüklüğünde olan ve prostatın altında yer alan bezdir. 
Salgıladığı alkali sıvı sayesinde üretranın yüzeyin idrarın irritan etkisinden korur (16, 17, 
22, 24). 

 
9 
 
2.2. EMBRİYONEL- FETAL GELİŞİM VE FİZYOLOJİSİ 
2.2.1. Preembriyonel Dönem (Fertilizasyon ve İmplantasyon) 
İnsan gelişimi yüzyıllardır açıklanmaya çalışılmış, başta karmaşık gibi görülen bir 
süreç olarak görülmüştür (17, 25, 26). Sağlıklı ve canlı bir fetüsün  dünyaya gelmesi, 
sağlıklı bir gebeliğin oluşması, sürdürülmesi ve başarılı bir şekilde de sonuçlanması 
gereklidir (2, 17, 25). Düzenli bir menstürasyon döngüsü olan bir kadının gebe kalma 
ihtimali yalnızca %30’dur (25, 27). Bu süreci göz önünde bulundurduğumuzda gebeliğin 
oluşumu ve fetüsün süreç içindeki gelişimi büyük önem taşımaktadır. 
Fertilizasyon: Yumurta ve spermin follop tüplerinin ampulla kısmına karşılaşıp 
döllenme aşamasıdır. Follop tüplerindeki fimbrialar oositin over yüzeyinden follop 
tüplerinin içerisine alınmasını sağlar. Östrojenin etkisi ile follop tüplerinin peristaltik 
hareketleri arta ve oositi döllenmek için ampullaya hareket eder (2, 17).  
Spermin döllenme için taşınması içi farklı fizyolojik süreçlerden etkilenir. Cinsel 
ilişki ile yaklaşık üç yüz milyon spremium seminal sıvı ile vajinaya boşalır. Spemiumler 
vajinadan serviks, uterus ve follop tüplerine kendi hareketleri ile ilerlerler. Orgazm 
durumunda uterus ve vajinanın ritmik kasılmaları spremlerin bu hareketine yardım eder 
(2, 17, 18, 23, 26). 
Follop tüplerinin ampulla kısmında spremium oosit ile karşılaşır. Spremin baş 
kısmında bulunan tripsiklinize ve hyloranidaz enzimleri oositin zona pellisudasını 
eriterek, tek bir sprem hücre içerisine penetre olur ve döllenme gerçekleşir. Döllenme 
sonrası spermin ve oositin nükleusları büyüyerek “erkek ve kadın pronukleus” adını alır. 
Sprem ve ovumda yarıya inen kromozom sayıları döllenme ile birleşerek 46 kromozomlu 
yeni bir hücre oluşturur. Oluşan bu yenir hücreye zigot adı verilir (1, 2, 4, 17, 28, 28, 29).  
Zigot uterusa ortalama yedi gün içinde ulaşır. Bu sürede zigot hızlı bir şekilde 
bölünerek önce iki hücreli yapı olan blastomer, sonra da 16 hücreli yapı olan morulaya 
dönüşür. Zigot uterusa ulaştığında morula halindedir.  
Endometrium döllenme sürecinde mukus salgısını arttırır, implante olacak 
zigotun beslenme ve gebeliğin devamlılığını sağlamak için hazır hale gelir. İmplantasyon 
gerçekleşene kadar zigotun beslenme sürecini uterusun içindeki endometrium sıvıları 
gerçekleştirir. Bu süreçte emdometrium sıvıları morula aşamasındaki zigotun içerisine 
girerek ortasında toplanır ve blastomer hücreleri kenarlara doğru itilir. Blastomerlerin bir 

 
10 
 
kısmı yassı olarak itilirken diğer bir grup bir noktada kitle halinde kalır. Bu görüntüdeki 
yapı taşlı yüzüğe benzetilir. Taşlı yüzüğün halkasını trofoblast hücreleri, taşını ise 
embrioblast hücreleri oluşturur. Traofoblastlardan plasenta ve ekleri, embriyoblastlardan 
da embriyo oluşur (1, 2, 4, 17, 28). 
İmplantasyon: Fertilizasyondan sonraki ortalama olarak yedi gün sonra ve 
blastosist safhasında meydana gelir. Blastosistin etrafını çevreleyen zona pellusida 
kaybolur ve trofoblast hücreleri endometriuma yerleşir. İmplantasyon süreci 
fertilizasyonda sonra on günde tamamlanır. Endometrium implantsyon sürecinde, fetüsün 
gelişimi için damardan zengin hale gelerek desidua adını alır (1–3, 17, 26, 28). 
İmplantasyondan sonra trofablast hücreleri enzimler salgılayarak lakuna adı 
verilen kan gölcüklerini oluşturur. Oluşan lakunalar plasental dolaşım başlayana kadar 
oluşan embriyoyu besler (1, 2, 17, 26, 28).  
Fertilzasyonu takiben iki hafta içerisinde preembriyonel dönem başlar ve fetüsün 
gelişim süreci de görünür hale gelmiş olur (2, 17). 
Preembriyonel dönem, fertilizasyondan başlayıp ikinci haftaya kadar olan 
dönemdir. Fertilizasyo ile implantasyon dönemlerini kapsar. İnsan yaşamının ilk adımları 
sperm ile ovumun ampullada birleşmesi ile başlamış olur. Fertilizasyondan sonra zigot 
ismini alan, 46 kromozomdan oluşan bu hücre, kendi içinde bölünmeler geçirerek, 
blastomer, morula ve blastosist haline gelerek olgunlaşır. Bu evrede bir yandan trofoblast 
hücreleri endometriuma yerleşirken, diğer yandan embriyoblast hücreleri, endoderm, 
ektoderm ve mezoderm olmak üzere üç germ yaprağını oluşturmaya başlar. Bu süreç 
gastrulasyon olarak tanımlanmaktadır. Bu üç germ yaprağında fetüsü sistem ve organları 
gelişir. Preembriyonel dönem yerini fertilizasyonun ikinci haftası sonrası embriyonel 
döneme bırakır  (2, 17, 30–33).  
2.2.2. Embriyonel Dönem 
Embriyonel dönem fertilizasyonun 15. gününde başlayıp sekizinci haftanın 
sonuna kadar geçen süredir. Bu süreçte zigot embriyo adını alır. Bu dönemde organlar 
hızlı bir şekilde geliştiğinden organagenezis dönemi olarak da bilinir (2, 17, 31, 34). 
Organların gelişmesi ile embriyonun şeklide değişir ve gelişir. Bu evre organ gelişim 
süreci olduğundan fetal gelişimde çok kritik dönemdir. Bu dönemde, ilaçlar, 
enfeksiyonlar, beslenmeye yetersizliği ya da radyasyona maruz kaldığında embriyoda 

 
11 
 
organ hasarı meydana gelir. Preembriyonel evrede oluşmaya başlayan üç germ yaprağı 
bu evrede tamamlanır. Bu germ yaprakları endoderm, ektoderm ve mezodermdir. 
Endoderm, solunum sisteminin iç tabakasını, sindirim kanalını, karaciğer ve pankreas 
gibi çok önemli bazı organların bir bölümünü meydana getirir. Ektoderm, beyin, omurga, 
sinirler, deri tırnaklar ve saçları oluşturur. Mezoderm ise kalp, böbrekleri, kemikleri, 
kıkırdakları, kasları, kan hücrelerini, ve diğer yapıları oluşturur (25, 31–37). 
Embriyonun yaşamındaki ilk gelişmeye başlayan sinir sistemidir. Ektoderm 
döllenmeden sonraki 3.-4. haftalarında yukarı doğru katlanarak nöral tüpü oluşturur. Bu 
katlantının üst kısımları beyin hücrelerini oluşturmak için yükselir. Sinir sistemi 
gelişirken fetal kalp atmaya başlar. Fetal kalp atım hızı 6. gebelik haftasında 
ultrasonografi ile izlenir ve dışarıdan duyulacak hale gelir. Omurgalar, kaburga, gözler, 
kulaklar, çene ve boyun şekillerin. Bu evrenin sonunda (8. haftada) embriyo insana özgü 
görünümünü alır. Embriyonun pozisyonu dikleşmiştir (1–3, 29–31, 34, 37).  
2.2.3. Fetal Dönem 
Fetal dönem, gebeliğin   8. Haftasından doğuma kadar olan, prenatal gelişimin en 
uzun olduğu dönemdir. Bu dönemde embriyo fetüs adını alır. Fetal dönem 
organageneziste oluşmuş olan organların büyümesi ve gelişmesi olarak düşünülebilir. Bu 
dönemde fetal başın büyüme hızı yavaşlar ve vücudun büyüme hızı artar.  
Fetüsün büyüme ve gelişme sürecin, hem üç aylık periyotlar olan tremesterler 
olarak ele alınır hem de dört haftalık (aylık) olarak ele alınmaktadır (2, 17, 34, 37, 38). 
Araştırma kapsamında tasarlanan SGT-FEGU’da fetal dönem dört haftalık periyotlar 
şeklinde ele alınmıştır (2, 34, 36, 38). 
9-12. hafta: Fetal dönemim başlangıcı olan haftadır. Bu haftada cinsiyet 
farklılaşması devam eder. Sindirim sistemi hareketlilik gösterir. Fetüsün başı hala 
vücuduna göre orantısız olarak büyüktür. Yüz genişler, gözler birbirinden ayrılır e göz 
kapakları kapalıdır. Diş tomurcuklarının 20 tanesi sıralanır. Karaciğerden kırmızı kan 
hücreleri üretilir. Bu haftalarda boy 2,3- 5,4 cm arasında, kilo 2-14 gram arasındadır (2, 
17, 32, 34, 37, 38). 
13-16. haftalar: Bu haftalarda lonuga tüyleri gelişir. Fetüsün derisi tamamen 
saydamdır. Kemikler sertleşir. Bağırsakların gelişimi 13. haftada başlar. Fetüs aktif 
hareket eder. Bu döneminde sonunda anne tarafından bebek hareketleri hissedilebilir. Bu 

 
12 
 
haftalarda boy 7,4- 11,6 cm arasında, kilo 23-100 gram arasındadır (2, 17, 28, 29, 34, 36, 
38). 
17-20. haftalar: Bu haftalarda beyin büyümesi hızlanır. İdrar oluşur. Verniks 
kazeoza fetüsün yüzeyini kaplar. Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada 
oluşmaya başlar. Fetüsün saçları 19. haftada çıkmaya başlar. Bu haftalarda boy 13- 16,4 
cm arasında, kilo 140-300 gram arasındadır (2, 17, 29, 34, 36). 
21-24. haftalar: Kaş ve kirpikler şekillenmemiştir. Akciğerlerde alveoller 
şekillenmiş ve sürfaktam oluşumu başlamıştır. Bu haftalarda boy 25,6- 28,9 cm arasında, 
kilo 300-501 gram arasındadır. 
25-28. haftalar: Sinir sistemi bazı fonksiyonlarını kontrol etmeye devam eder. 
Kan hücrelerinin yapımı dalaktan kemik iliğine geçer. Beyin hızla gelişmeye devam eder. 
Bu haftalarda boy 30- 36,6 cm arasında, kilo 600-875 gram arasındadır (2, 17, 29, 34, 
36). 
29-32. haftalar: Fetal kemikler 29. haftada sertleşmeye başlar. Vücut yağ kitlesi 
hızlıca artar. Akciğerler tam olarak olgunlaşmamıştır.  Bu haftalarda boy 37,6- 41,1 cm 
arasında, kilo 1005-1502 gram arasındadır (2, 17, 34, 36, 38). 
33-36. haftalar: Lonuga tüyleri dökülmeye başlar. Anneden fetüse antikor geçişi 
olur. Fetus uterusu dolduracak kadar büyümüştür. Vücut yağ kütlesi giderek artmıştır. Bu 
haftalarda boy 42,4- 46,2 cm arasında, kilo 1702- 2383 gram arasındadır. 
37-40. haftalar: Fetüsün tırnakları ve saçları uzamaya devam eder. Dersi pembe 
ve yumuşaktır. Bu haftalarda boy 47,4- 50,7 cm arasında, kilo 2622- 3288 gram 
arasındadır. Dış dünyada yaşamak için uygun zaman bu haftalar içerisindedir (2, 17, 34, 
36, 38). 
2.2.4. Embriyo ve Fetüs Dışı Oluşumlar 
Fetüs dışı oluşumlar, plasenta, umblikal kord ve fetal membranlar olarak 
sıralanabilir. 
Plasenta: Yaklaşık 200 adet koryonik villüsün birleşerek oluşturduğu yapıdır. Bu 
yapıla birkaç villüs birleşerek kotelodan adı verilen lobları oluşturur. Gelişimi gebeliğin 
üçüncü ayında tamamlanır. Doğum zamanına geldiğinde kilosu 400-600 gr arası, çapı 15-
20 cm ve kalınlığı 2,5-3 cm’ye ulaşır. Fetüs ile anne arasında gaz ve madde değişimi 

 
13 
 
yapmak başlıca görevidir. Bunun dışında; solunum, beslenme, hormon üretimi, 
mikroorganizmalardan koruma ve atılım görevleri vardır. 
Umbilikal kord: Gebeliğin 3-4. Haftalarında plasentanın gelişimi ile birlikte 
oluşmaya başlar. Embriyo ve plasenta arasında yer alan yaşamsal bir bağdır. Warton jeli 
adı verilen destek doku ile çevrilidir. Worton jelinin içinde iki arter ve bir venden oluşur. 
1-2 cm çapında ve ortalama 55 cm uzunluğundadır. Umblikal kordun uzun ya da kısa 
olması fetal komplikasyonlara neden olabilir (2, 30, 34, 36–38).  
Fetal membranlar: Fetal membranlar implantasyonla şekiilenmeye başlar. İçte 
amnion dışta da kariyon olmak üzere iki adettir. Amniyon ve koriyon başta birbirinden 
ayrıdır. Gebelik haftası ilerledikçe amniyotik kavite koriyonik kaviteyi doldurur. Bu iki 
membran plasentanın fetal yüzüne tutunmuştur.       
Koriyon zarı, en dıştaki ilk tabakadan oluşur. Trofoblastik hücrelerden gelişir ve 
çok sayıda koyonik villüs uzantılarından oluşur. Bu koryonik villüslerden gebeliğin ilk 
tremesterinde (8-11. taftalarda) genetik tanı testi için yararlanılır.  
Amniyon zar ve içerinde bulunan sıvıdan oluşur. Amniyon zarı, fertilizasyonun 
7-8. gününden sonra embriyonun dorsal yüzeyinde şekillenir. Başlangıçta koriyonik kese 
içinde birbirine yakın şekilde yer alırken gebelik ilerledikçe tüm uterin kaviteyi kaplar. 
Amniyon zarının içerisinde amniyon sıvısı bulunmaktadır.  
Amniyon sıvısı, gebelik başlangıcında fetal membranlar ve ciltten trasnsüdasyon 
yoluyla oluşur. Amniyon sıvısınıj içeriği gebelik ilerledikçe farklılık göstermektedir. 
Başlangıçta ekstraselüler sıvı iken, gebelik ilerledikçe protein konsantrasyonu düşer. İlk 
tremeseterde pH 7,22 iken ikinci tremesterde 7.12’ye düşer. Bu değişim fetal idrarın 
amniyos sıvısına katılmasından kaynaklanmaktadır. Amniyos sıvısının miktarı da gebelik 
ilerledikçe artış göstermektedir. İlk tremesterde 50 ml iken doğuma yaklaşıldığı son 
günlerde 800 ml civarına ulaşmış olur. Amniyon sıvısı fetüsün epitel hücreleri, lonuga 
tüyleri, çeşitli enzimler, üre, ürik asit, albümin, bilirübin, lökosit gibi birçok içerikten 
oluştur. Amniyon sıvısının fetüs için önemli işlevleri vardır. Bu işlevler; fetüsü 
travmalardan korumak, fetüsün kolay hareket edebilmesini sağlamak ve olası 
yapışıklıkları önlemek, fetüsün vücut ısısını korumak, umblikal kordo olan basıyı 
engellemek, fetüsün akciğer gelişimine katkıda bulunmak, doğumda hidrolik basınç 
oluşturarak iti güç sağlamak, doğumda doğum kanalını aseptik sıvı ile yıkanmasını 

 
14 
 
sağlamak ve içinde taşıdığı fetüse ait özellikler ile fetüsün sağlık durumu hakkında bilgi 
vermektir.   
Fetal gelişim ebelik eğitiminde büyük önem taşımaktadır. Bu sürecin sağlıklı bir 
şekilde bilinmesi, ebelik eğitiminin temelini oluşturan normal ve riskli gebelik derslerinin 
iyi bir şekilde anlaşılmasını sağlayacaktır.                                                                                                   
2.3. SANAL GERÇEKLİK KAVRAMI VE UYGULAMALARI 
Sanal gerçeklik uygulamaları, bir den fazla kullanıcı ile çalışabilen, online 
(çevrim içi) platformda erişim sağlanan, kullanan kişilerin içinde bulundukları ortam ve 
diğer kullanıcılarla etkileşime geçmesini sağlayan, bireysel ya da ekip ile eğitim, oyun, 
öğrenme gibi bir çok alanda kullanılabilen sistemlerdir (5, 39–44). Sanal gerçeklik (SG) 
uygulaması 1980’li yıllardan günümüze kadar gelmiştir. Bu teknoloji 1990’lı yıllarda 
ivme kazanmıştır. Bilgisayar ortamına aktarılan üç boyutlu resimlerin teknoloji SG 
uygulaması ile birleşmesi insanların zihninde gerçek bir ortamda bulunma hissi 
oluşturmaktadır (40, 43–46). Tüm bu tanımlar çerçevesinde SG, kullanan kişiye güçlü bir 
bulunuşluk hissi vererek bulundukları ortamda deneyim yaşama şansı sunar (40, 43, 45–
47). Sanal gerçeklik uygulamalarının, süreklilik, görsel gerçeklik ve etkileşimden oluşan 
üç temel unsur bulunmaktadır (40, 48, 49).  Görsel gerçeklik ve etkileşim unsurları, 
öğrenme, beceri kazanma ve bilgiyi kalıcı hale getirmede önemli iken, sürekliliğin, 
kullanıcıyı tamamen çevreleyerek bulunduğu ortama ait hissetme unsurunu 
oluşturmaktadır (40, 45, 46, 48, 49). Bu üç ana unsurun yanı sıra ayrıca SG 
uygulamalarında üç ana tanımlayıcı boyuttan da bahsedilmektedir. Bu ana boyuttan 
birincisi gerçeklikte hassaslıktır. Gerçeklikte hassaslık, ses, görüntü, tat ve koku gibi 
fiziksel duyarlılıkları kapsar. İkinci ana tanımlayıcı aktif katılımdır. Aktif katılım, SG 
uygulamaları için büyük önem taşır. Kullanıcıların etkileşim halinde olmasını ve 
deneyimledikleri ortama aktif olarak katılımlarını kapsar. Üçüncü ve en son temel 
gösterimin doğruluğudur. Bu süreç katılımcıların gösterimdeki doğrulukları algılamaları 
ve gerçeklik ile uyumu tanımlar. Bu üç ana temelin SG’de bir arada bulunması 
kullanıcılardaki olumlu deneyim ve öğrenim sürecini arttırmaktadır (46, 50–52). 
Sanal gerçeklik uygulama alanları incelendiğinde, ilk dikkat çeken video oyunları 
ve eğlence alanları olduğu görülmektedir (53, 54). Doksanlı yıllarda SG teknolojisi ile 
kurulmuş oyun alanları Japonya ve Amerika’da görülmektedir. Oyun alanlarının yanı sıra 
çöpçatanlık servisleri olarak kullanıldığı da bildirilmiştir (54). Sanal gerçekliğin turizm 

 
15 
 
ve inşaat alanında kullanılmıştır (53, 55–58). Örneğin Fransız devrimi sonrası yıkılan 
‘The abbey of Cluncy’ önceki kayıtlar sayesinde SG ortamına aktarılmıştır (55). Aynı 
zamanda modern yapılanma ve şehir planlama alanlarında da kullanış ve kullanılmaya 
devam edilmektedir (53, 59–61). Sanal gerçeklik uygulamasının kullanıldığı ticaret 
servisleri de gün geçtikçe yayınlaşmıştır (62–67). Sanal gerçeklik uygulamasının eğitim 
ve öğretim alanında kullanımı dikkat çekmiştir. Eğitim alanları Fizik, Fen, Tıp, 
Astronomi, Hemşirelik, Ebelik, Tarih ve Din eğitimi örnek gösterilebilir (39, 43, 50, 68, 
68–76).  
 2.3.1. Sanal Gerçekliğin Eğitimde Kullanımı 
Sanal gerçekliğin eğitimde kullanımı 1970’li yıllara dayanmaktadır. Bu dönemde 
pilot eğitimi için kullanılmaya başlanmıştır. Bu uygulama savaş pilotları için çok yararlı 
bir eğitim uygulaması alarak değerlendirilmiştir (46, 77). Bu başlangıç süreci ile SG 
uygulamaları diğer bir değişle sanal ortam eğitim alanında da aktif olarak kullanılmaya 
başlanmıştır. Sanal gerçeklik uygulamalarında öğrenci sahici bir ortamda birçok obje ya 
da objelerle etkileşim haline girmektedir. Öğrenciler bu etkileşim ile bulundukları 
ortamdaki nesneleri her açıdan inceleye bilmekte ve ortam içinde bulunabilmektedir. Bu 
olumlu durumlar sonucunda öğrencilerin SG alanında öğretilmek istenilen konuyu daha 
etkili ve daha fazla odaklanarak öğrendiği görülmüştür (45). Aynı zamanda SG alanı 
öğrenciye simüle edilmiş bir ortamda harekete geçmesini sağlayarak dersi anlamada 
güçlü bir ortam sağlamaktadır (45, 78). Öğrencilerin yapay olarak müfredatlarına yada 
eğitim aldıkları alana uygun oluşturulan sanal ortamlarda öğrenmenin oldukça yüksek 
olduğu görülmüştür (43, 79, 80). Sanal gerçeklik ortamı öğrencinin yada kullanıcının 
ortama entegre olmasını ve simüle edilmiş senaryolar ile ortamla etkileşim kurmasını 
sağlar (81, 82). Tuncer ve Taşpınar (83), sanal ortamdaki eğitim ve öğretimin geleceği ve 
sorunlarını inceledikleri makalelerinde, internetin eğitim ve öğretime katkı sağladığı, SG 
gibi platformların eğitimde etkili olduğu ve bilgisayar destekli online öğrenmenin 
öğrencilerin bilgi ve becerilerini bireysel ve bağımsız olarak kazanabileceklerini 
bildirmişlerdir. Tepe (84) başa takılı SG uygulaması kullanarak, yangın ve acil durumlar 
dersi için geliştirdiği ders materyalinin teori olan öğrencilere oranla daha yüksek öğrenme 
başarısı olduğunu saptamıştır. Oluşturduğu SG ders destek materyalinin etkin olduğu 
görülmüştür. 

 
16 
 
Eğitim alanında sanal gerçekliğin verimli kullanımı için bazı şartları sağlaması 
gerekmektedir. Bu şartlar; 
- 
Gerçek hayatta o nesne ya da ortamın sağlanması güç veya imkansız 
olması, 
- 
Uygulanan sanal gerçeklik ortamında gerçek nesnelerin olmaması gerekir. 
Aksi halde sanal ortam kullanıcı için güvensiz ve riskli hale gelebilir, 
- 
Sanal gerçeklik uygulamasına aktarılacak olan materyalin gerçekte çok 
maliyetli olmasıdır (81, 82).  
Sanal gerçeklik uygulamaları teknik ve ders eğitiminin yanı sıra engelli bireylerde 
kişisel ihtiyaçlarını karşılama, iletişim sağlama, fiziksel yeteneklerini güçlendirme gibi 
sosyal alan eğitimlerinde de aktif olarak kullanılmaktadır. Bu alanda ihtiyaç duyulan 
destek de SG uygulamalarından karşılanarak eğitim alan kişilerin motivasyonlarını ve 
bilişsel yeteneklerini arttırmaktadır (85–89).  
Sanal gerçeklik uygulamalarının bir diğer örneği ve eğitim modeli de ülkemizde 
ve Fransa’da bulunan online ortamda müze gezme olanağıdır (90, 91).  Bu sayede kişisel 
bulundukları ortamdan istedikleri müzenin sanal ortamına girerek müze ziyareti 
yapabilmekte ve sanal turizm olanağı kazanmaktadır.  
Sağlık alanında da sanal gerçeklik uygulamalarının aktif kullanımı görülmektedir 
(92–94). Hastalara işlem sırasında uygulanan SG uygulamasının anksiyete, stres ve 
kaygıyı azalttığı görülmüştür (95, 96). Sezaryen ameliyatı öncesi anksiyeteyi azaltmak 
için SG ile simüle edilmiş hasta bilgilendirme eğitimleri de SG uygulamalarında dikkat 
çekmektedir (97). Eğitim alanının yanı sıra hasta güvenliği yada hasta bakımının 
iyileştirilmesinde de SG eğitimi uygulanmaktadır (98–101). 
Çalışmalarda eğitimde SG uygulaması kullanımının, öğrenciler ya da kullanıcılar 
üzerinde olumlu etki bıraktığı, öğrenme yeteneklerini geliştirdiği ve öğrenme başarısını 
arttırdığı görülmüştür. Sanal gerçeklik uygulamaları eğitime farkı bakış açıları getirerek 
bireysel ve yaşam boyu öğrenmeye katkı sağlayacaktır. Öğrenmesi zor ya da uygulaması 
imkansız olan ortama SG simüle edilerek girilmesi dersin kalitesini, öğrencinin derse olan 
tutumunu ve ders motivasyonlarını arttıracaktır (45, 79, 84). 

 
17 
 
2.3.2. Sanal Gerçekliğin Ebelik Eğitiminde Kullanımı 
 Ebelik eğitiminde karma öğrenme metottu olan ve yaygın kullanılan yöntemler 
simülasyon tabanlı öğrenmedir. Simülasyon tabanlı eğitim, öğrenme eğitimindeki 
belirgin hedeflere ulaşmak için gerçek dünyaya ile aynı özelliklere benzemeye çalışan bir 
tekniktir (9, 102–104). Sağlık alanında simülasyon eğitiminin geçmişi 40’lı yıllara 
dayanmasına rağmen, 2000’li yıllarda spesifik olarak ebelik ve hemşirelik eğitiminin 
içine entegre edilmiştir (105, 106). Ebelik ve hemşirelik becerilerinin geliştirilmesi için 
önemli bir eğitim stratejisi olmuştur (102, 107). Simülasyon tabanlı öğrenme yönteminin, 
2012 yılında Avustralya’da online platformda yapılan anket sonucunda, Avustralya 
ebelik müfredatından karma bir öğrenme yöntemi olarak kullanıldığı görülmüştür (9). 
Ebelik eğitiminde simülasyonun kullanımı öğrencilere teknik bilgilerin yanı sıra teknik 
olmayan ve klinik şartlarda görülme olasılığı düşük olan uygulamaları da deneyimle 
olanağı tanımaktadır (9, 102). Cooper ve ark.’ları (107) 2012 yılındaki sistematik 
derlemelerinde simüle edilmiş öğretim yöntemlerinin geleneksel yöntemlere oranla daha 
fazla öğrenme becerisi kattığı saptanmıştır. Simülasyon temelli eğitimin; senaryolar 
eşliğinde uygulama, dokunsal gerçeklik, bilgisayar destekli uygulamalar, mankenler 
kullanılarak simülasyon uygulamaları ve sanal gerçeklik uygulamaları olmak üzere 
birçok formu mevcuttur (7, 9, 103–105, 107).  
Son yıllarda giderek artan, ebelik ve hemşirelik eğitiminde de kullanılan diğer bir 
simülasyon formu olan SG son on yıl içerisinde daha fazla tercih edilir ve kullanılabilir 
hale gelmiştir. Ebelik ve hemşirelik öğrencileri bu alanda bazı çalışmalarda birlikte ele 
alınırken bazı çalışmalarda da ayrı tutulmuştur (102, 109–112).  
Sanal gerçeklik uygulamaları gerçeklik uygulamalarının ebelik eğitiminde 
kullanıldığı alanların sınırlı olduğu görülmüştür. Literatürde az sayıda çalışmaya 
rastlanmıştır (110, 113, 114).  
Ebelikte SG uygulama alanları, gebelik alanında yeni tasarım aşamasında olan 
“gebelik yolu (road to birth)” projesi, sanal gerçeklik ortamında yenidoğan resüsitasyon 
uygulaması, üç boyutlu gözlük ile ebelik eğitimi, sanal doğum kliniği eğitimleri olarak 
görülmüştür (106, 114–118). 

 
18 
 
2.4. FETAL GELİŞİMİN ÖĞRETİMİNDE SANAL GERÇEKLİĞİN 
KULLANIMI 
Fetal gelişimin öğretimi ebelik eğitiminde büyük önem taşımaktadır. Ebelik 
eğitiminde fetal gelişim, fizyoloji ve embriyoloji dersi müfredatından başlayıp, sağlıklı 
gebelik ve doğum, riskli gebelik ve doğum, yenidoğan ve çocuk sağlığı hastalıkları olmak 
üzere neredeyse tüm müfredatında yer almaktadır.  Fetal gelişimin öğrenimi öğrencinin 
her dönemde faydalanacağı bilginin de öğrenimini etkilemektedir. Fetal gelişim 
öğretiminde arttırılmış gerçeklik uygulamalarının olduğu görülmüştür (118, 119). 
Literatür incelendiğinde İspanya’da aileler ve gebeler için arttırılmış gerçeklik ile 
oluşturulmuş fetal gelişim uygulamasının olduğu görülmüştür. Bu uygulama ebelik 
öğrencilerin değil sadece annelerin kullanabileceği bir uygulamadır. Uygulamada anne 
karnına bağlanabilen bir kemer üzerine konumlandırılmış arttırılmış gerçeklik ile çalışan 
hafta hafta fetal gelişim yer almaktadır. Anne karnına kemeri takıp haftasına uygun 
kartları yerleştirdiğinde bilgisayar ekranına bebeğin o hafta ile uyumlu görselleri 
gelmektedir. Ebelik öğrencilerinin eğitimi dışında olan bu uygulama, gebelerin ve 
yakınlarının fetal izlem ile ilgili bilgi gereksinimlerini karşıladığı görülmüştür (120).  
Fetal gelişimin öğretiminde literatür incelendiği çok az sayıda çalışmaya rastlanmıştır 
(114, 116). Fetal gelişimin öğretiminin gösterildiği var olan uygulama sadece sanal 
gerçeklik uygulaması değil aynı zamanda karma ve arttırılmış gerçeklik ile aplikasyon 
uygulamaların da olduğu görülmüştür (114, 118). İsmail’in, öğrencilerin, ergenlerin, 
yetişkinlerin ve annelerin fetal gelişimin öğretimi için geliştirildiği uygulamada, fetüsün 
hafta hafta gelişimi 3 boyutlu resimlerle görselleştirilmiştir. Uygulamanın etkin ve 
kullanılabilir olduğu görülmüştür (118). Literatüre ışık tutacak nitelikte hazırlanan bu 
araştırma hem literatürdeki boşluğu kapatacak hem de ebelik öğrencilerinin hafta hafta 
fetal gelişim öğretiminde yenilikçi bir uygulama olacaktır. Aynı zamanda elde edilen 
veriler ışığında diğer çalışmalara ışık tutacağı düşünülmektedir. 
 
 
 

 
19 
 
3. GEREÇ VE YÖNTEM 
3.1. ARAŞTIRMANIN AMACI 
Bu araştırmada, sanal gerçeklik ortamında, fetal gelişim ve plasental gelişim için 
sanal gebeliğin tasarlanması ve tasarlanan “Sanal Gerçeklik Teknolojisi ile Oluşturulan 
Fetal Gelişim Uygulaması (SGT-FEGU)”nın ebelik eğitimi üzerine etkililiğinin 
değerlendirilmesi amaçlanmıştır.  
3.2. ARAŞTIRMANI HİPOTEZLERİ 
Sanal gerçeklik teknolojisi ile oluşturulan hafta hafta fetal gelişim Programı’nın 
uygulandığı deney/girişim grubunda yer alan ebelik öğrencilerin, kontrol grubunda yer 
alan öğrencilere göre; 
 
Hipotez (H0): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının etkisi yoktur. 
Hipotez (H1): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının etkisi vardır. 
 
Hipotez (H0): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının öğrencilere 
bilişsel yükü yoktur. 
Hipotez (H1): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının öğrencilere 
bilişsel yükü vardır. 
 
Hipotez (H0): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulaması deneyiminde kontrol 
ve görsel ara yüzlerin etkisi yoktur. 
Hipotez (H1): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulaması deneyiminde kontrol 
ve görsel ara yüzlerin etkisi vardır. 
 
Hipotez (H0): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının öğrencilerin 
görsel, işitsel ve dokunsal olarak algılamasına etkisi yoktur. 

 
20 
 
Hipotez (H1): Fetal Gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının öğrencilerin 
görsel, işitsel ve dokunsal olarak algılamasına etkisi vardır. 
 
Hipotez (H0): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının öğrencilerin 
çevrelenmişlik duygusu ile sürekli bir deneyim ve uyaran akışı içerisine dahil edilip 
bunlarla etkileşim kurmasına etkisi yoktur. 
Hipotez (H1): Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının öğrencilerin 
çevrelenmişlik duygusu ile sürekli bir deneyim ve uyaran akışı içerisine dahil edilip 
bunlarla etkileşim kurmasına etkisi vardır. 
3.3. ARAŞTIRMANIN ŞEKLİ 
Bu araştırma ön-test son-test ölçümlü, izlemsel, randomize kontrollü bir 
çalışmadır. 
3.4. ARAŞTIRMANIN DEĞİŞKENLERİ 
Araştırmanın bağımlı değişkenini eğitim sonrası öğrencilerin FEGBÖ son test 
puanlarında değişiklik olma durumu oluşturmuştur. 
Araştırmanın bağımsız değişkenleri; araştırmaya dahile dilen öğrencilerin sosyo-
demografik özellikleri, Bilişsel Yük Ölçeği (BYÖ) ve Bulunuşluk Hissi Ölçeği (BHÖ) 
alt boyut puanları. 
3.5. ARAŞTIRMANIN YERİ VE ZAMANI 
Araştırma Kasım 2019- Haziran 2021 tarihleri arasında gerçekleştirildi. Etik kurul 
aşaması Aralık 2019- Haziran 2020, Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü (BAP) 
proje onay işlemleri aşaması Haziran 2020- Aralık 2020, Sanal gerçeklik teknolojisi ile 
hafta hafta fetal gelişimi oluşturma aşaması Aralık 2020- Mart 2021 tarihleri arasında 
gerçekleştirilmiştir. Araştırmanın veri toplama aşaması Nisan 2021- Mayıs 2021 tarihleri 
arasında Karabük Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Ebelik Bölümünde 
gerçekleştirildi.  

 
21 
 
3.6. ARAŞTIRMANIN EVREN VE ÖRNEKLEMİ 
Araştırmanın evrenini; Karabük Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi, Ebelik 
Bölümünde 2019-2020 eğitim öğretim yılında okuyan 404 öğrenci oluşturmuştur.  
Araştırmanın örneklemini; dördüncü sınıf ders uygulaması kapsamında Karabük 
Üniversitesi Ebelik Bölümü laboratuvarına gelen çalışmaya katılmayı kabul eden 118 
öğrenciden uygunluk kriterlerini sağlayan 84 öğrenci oluşturdu. 
Araştırmanın örneklem büyüklüğünü belirlemek için güç analizi program olan G-
Power 3.1.9.2 programı kullanıldı. Araştırmanın veri tipinde kategorik değişkenlerin 
bulunması, deney ve kontrol olmak üzere iki farklı örneklem grubunun olması nedeniyle 
güç analizinde kullanılacak test Independent t testi olarak belirlendi. 
Araştırmada, gerçekte olmayan bir etki, fark ya da ilişkiyi varmış gibi bulabilme 
ihtimalini ifade eden, yalancı pozitiflik olarak da bilinen ve genellikle α hatası olarak 
adlandırılan I. tip hata düzeyi %5 olarak kabul edildi. Diğer taraftan gerçekte olan bir etki, 
fark ya da ilişkiyi araştırma sonuçlarında yokmuş gibi gösterme ihtimali olarak ifade 
edilen, yalancı negatiflik olarak bilinen ve genellikle ß hatası olarak adlandırılan II. tip 
hata düzeyi %5 olarak kabul edildi. Bu durumda bu araştırma %95 güç ile gerçekleştirildi. 
Araştırmada gruplara dağılım oranı, yani her bir grupta yer alacak olan örneklemlerin 
sayısının birbirine oranının bir (1) olacağı ve araştırma hipotezinin de çift taraflı hipotez 
olduğu durumu göz önüne alınarak güç analizi gerçekleştirildi. %95 güven (1-α), %95 
test gücü (1-β), d=0.80 (large-büyük) etki büyüklüğü dikkate alındığında her bir grupta 
42 vaka olmak üzere toplamda 84 vaka alınması gerektiği belirlendi (165) (Şekil 3.1, 
Tablo 3.1). Gruplar arasındaki gerçek farkın daha iyi saptanması için %95 güven aralığı 
alındı ve araştırmaya her grup için 42 olmak üzere 84 öğrenci alındı. Araştırma deney ve 
kontrol olmak üzere iki grupta gerçekleştirilmiştir. Sanal gerçeklik ortamında hafta hafta 
fetal gelişim eğitimini alan grup deney grubunu, yüksek öğretim ebelik çekirdek 
müfredatı içeriğine uygun olarak hazırlanan müfredat kapsamında anlatılan fetal gelişim 
teori eğitimini alan grup kontrol grubunu oluşturdu. 
 
 

 
22 
 
Şekil 3.1: G-power analiz sonucu 
 
Tablo 3.1: G-powers analizi sonuç protokolü 
t tests - Means: Difference between two independent means (two groups) 
Analysis: 
A priori: Compute required sample size  
Input: 
 
 
 
Tail(s):     Two 
Effect size d                                                          =    0.80 
α err prob 
                                                         = 0.05 
Power (1-β err prob) 
= 0.95 
Allocation ratio N2/N1 
= 1 
Output: 
 
 
Noncentrality parameter δ 
= 
3,6660606 
Critical t 
                                                         = 1,9893186 
Df 
                                                         = 82 
Sample size group 1 
= 42 
Sample size group 2 
= 42 
Total sample size 
= 84 
 Actual power                 
= 0.9518269 
 
Araştırmaya dahil edilme kriterleri; 
• Karabük Üniversitesi Ebelik Bölümü 4. Sınıf öğrencisi olmak, 
• Araştırmaya katılmaya gönüllü olmak 
          Araştırmaya dahil edilmeme kriterleri; 
• Birinci, ikinci ve üçüncü sınıf öğrencisi olmak. 
• Araştırmaya katılmaya gönüllü olmamak. 

 
23 
 
3.6.1. Randomizasyon  
Araştırmaya dahil edilme kriterleri belirlendikten sonra öğrenciler basit rastgele 
randomizasyon yöntemiyle deney ve kontrol gruplarına ayrıldı. Basit randomizasyonda 
rastgele sayılar üreten bir program (random.org) kullanıldı (121). Bu randomizasyon 
programı sayesinde öğrencilerin sırasıyla hangi gruba dahil edileceği sayıların gruplara 
dağılımı belirlendi (grup 1 (deney) ve grup 2 (kontrol)). Örnekleme ait basit rastgele 
randomizasyon sayıları Tablo 3.2’de verilmiştir. Randomizasyon sonrası grupların 
hangisinin deney hangisinin kontrol olduğunu saptamak için kura çekme yöntemi 
kullanıldı. Kura sonrası grupların dağılımı tablo 3.3’te verilmiştir. 
 
Tablo 3.2: Randomizasyon ile belirlenen deney ve kontrol grupları 
GRUPLAR 
Deney Grubu (Grup 1) 
Kontrol Grubu (Grup 2) 
21, 64, 11, 32, 78, 49, 74, 47, 14, 29, 5, 44, 8, 
15, 69, 66, 60, 77, 70, 54, 84, 76, 18, 41, 25, 59, 
51, 65, 82, 4, 30, 42, 63, 17, 26, 52, 67, 3, 28, 
22, 80, 81 
75, 71, 43, 36, 45, 20, 50, 58, 57, 38, 16, 79, 83, 23, 
24, 7, 2, 61, 56, 33, 31, 1, 55, 13, 19, 48, 34, 53, 39, 
27, 46, 73, 72, 68, 35, 37, 10, 40, 62,6, 12, 9 
 
Tablo 3.3: Örnekleme ait grupların atanması 
Grup adı 
Grupların İçeriği 
Grup 1 
Sanal gerçeklik uygulaması kullanan deney grubu  
Grup 2 
Müfredata uygun teori alan Kontrol grubu 
 
Araştırma verilerinin toplanma sürecinde uygunluk için 118 öğrencinin 34’ü 
çalışmanın uygulama kısmına pandemi sürecindeki ulaşım nedenlerinden, birkaç 
öğrencinin de COVİD-19 pozitif ya da temaslı olmasından dolayı çalışmaya dahil 
edilmemiştir. Araştırmanın veri toplama süreci deney grubunda 42 kontrol grubunda da 
42 öğrenciye ulaşılmasıyla sonlandırılmıştır. Araştırmaya ait CONSORT (Consolidated 
Standarts of Reporting Trials) akış diyagramı Şekil 3.2 de yer almaktadır.  
Araştırma uluslararası alanda tanınır ve tüm dünya literatüründe geçerli kılmak 
amacıyla Uluslararası Klinik Araştırmalar Kayıt Platformu’nda (International Clinical 
Trials Registry Platform) 2020/263 ID ve NCT04444258 ID numarasıyla kayıt altına 
alındı. Bunun yanı sıra araştırmanın yayınlanması aşamasında bazı dergiler tarafından 
talep edildiği için World Health Organization (WHO) internet sitesi üzerinden The 
Universal Trial Number (UTN) is U1111-1246-0530 alındı. 

 
24 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 3.2: Araştırma akış diyagramı (CONSORT 2010) 
 
Uygunluk için 
değerlendirilen (n=118) 
Araştırma dışında bırakılan (n= 
34) 
   Pandemi  nedeniyle ulaşım 
sorunu yaşayan (n=20  ) 
   Covid-19 Pozitif yada temaslı 
olan (n=14  ) 
Sanal Gerçeklik Gözlüğü 
Uygulanan Deney Grubu (n=42) 
Uygulama Sonrası 6. haftada son 
test (n=42) 
Sanal gerçeklik gözlüğü uygulanan 
Deney Grubu (n=42) 
Uygulama Sonrası 6. haftada son 
test (n=42) 
Müfredata uygun teori alan Kontrol 
Grubu (n=42) 
Müfredata Uygun Teori Alan 
Kontrol Grubu (n=42) 
Ayırma
Analiz 
İzlem 
Randomize Edilen 
(n= 84) 
Kayıt 
Uygulama öncesi her 
iki gruba ön test 
uygulandı. 

 
25 
 
3.7. VERİ TOPLAMA ARAÇLARI VE GEREÇLERİ 
3.7.1. Veri Toplama Araçları 
Araştırmada, 
1. Kişisel Bilgi Formu (Ek:1) 
2. Fetal Gelişimi Değerlendirme Bilgi Ölçeği (FEGBÖ) (Ek: 2) 
3. Bı̇lı̇şsel Yük Ölçeğı̇ (BYÖ) (Ek:3) 
4. Bulunuşluk Hissi Ölçeği (BHÖ) (Ek:4) veri toplamada kullanıldı. 
Veri toplama araçlarından Kişisel Bilgi Formu ile Fetal Gelişimi Değerlendirme 
Bilgi Ölçeği (FEGBÖ) her iki gruba ön test ve son test takipleri boyunca üniversitenin 
lisansının olduğu platform olan Microsoft Teams programı aracılığı ile doldurulmuştur. 
Bilişsel Yük Ölçeği (BYÖ) ve Bulunuşluk Hissi Ölçeği (BHÖ) sanal gerçeklik gözlüğünü 
deneyimleyen deney grubuna uygulama sonrası yüz yüze görüşme yöntemi ile 
dolduruldu.  
3.7.1.1. Kişisel bilgi formu (EK 1): Bu form araştırmaya katılan öğrencilerin sosyo-
demografik özellikleri, bölüm tercihi ile ilgili bilgileri ve daha önce sanal gerçeklik 
uygulamasını deneyimleme durumlarını içeren 14 soruyu oluşmuştur. 
3.7.1.2. Fetal gelişimi değerlendirme bilgi ölçeği (FEGBÖ) (EK: 2): Öğrencilerin 
fetal gelişimi değerlendirme bilgilerini ölçen literatürde bir ölçüm aracına 
rastlanmamıştır. Öğrencilerin fetal gelişimlerini değerlendirmek için araştırmacılar 
tarafından Fetal Gelişimi Değerlendirme Bilgi Ölçeği (FEGBÖ) geliştirilmiştir. Ölçeğin 
geliştirilmesi tez sürecinden bağımsız olarak devam etmiş ve ayrı bir etik kurul onayı 
alınmıştır (Sağlık Bilimleri Üniversitesi, Hamidiye Bilimsel Araştırmalar Etik Kurulu, 
Tarih: 12.03.2021 Karar No: 18875) (EK: 5). Ölçeğin geliştirilmesi sürecinde ölçek 
geliştirme basamaklarından geçmiştir. On dört uzman görüşü alınmıştır. Uzman görüşü 
sonrasında 410 öğrenciye uygulanmıştır. Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) ve 
Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonrasında 23 maddelik tek alt boyuttan oluşan ölçek 
oluşturulmuştur. Ölçeğin güvenilirlik kat sayısının (Cronbach Alpha) 0,89, Kaiser-
Meyer-Olkin (KMO) katsayısının 0,927 ve Bartlett Küresellik Testinin ise anlamlı olduğu 
belirlenmiştir (χ2(253) =2648,074 p= 0,000). Analizler sonucunda Fetal Gelişimi 
Değerlendirme Bilgi Ölçeği (FEGBÖ)’nin Türkiye’de lisans ebelik öğrencileri için 
geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğu ve çalışmalarda kullanılabileceği saptanmıştır. 

 
26 
 
Geçerlik güvenilirliği yapılan ölçek araştırmada ön test ve son test olarak deney 
ve kontrol grubu olmak üzere tüm gruplara uygulanmıştır. Ön test her iki gruba 
randomizasyon yapıldıktan sonra ve uygulamaya başlamadan önce Google formlar 
aracılığıyla online ortamda tüm öğrencilere uygulanmıştır. Son test olarak da 6 hafta 
sonra online olarak her iki gruba da uygulanmıştır. 
3.7.1.3. Bı̇lı̇şsel yük ölçeğı̇ (BYÖ) (EK:3): Ölçek, Paas ve Van Merrienboer (1993) 
tarafindan geliştirilmiştir (122). Ölçeğin Türkçe ’ye uyarlanması Kılıç ve Karadeniz 
tarafından (2004) yapılmıştır (123). Ölçek tek maddeden oluşmakta ve ölçekte 9'lu 
derecelendirme kullanılmaktadır. Ölçekten alınabilecek en yüksek puan 9, en düşük puan 
ise 1'dir. Ölçeğin puanlanmasında orta nokta 5’tir. 5'in altındaki puanlar öğrencinin 
bilişsel olarak aşırı yüklenmediğini, 5'in üstündeki puanlar ise aşırı yüklendiğini 
göstermektedir. Tek maddeden oluşan ölçek, bir görev/ işi yapan öğrenenlerin bu görev 
ya da işi yaparken harcadıkları çabayı ölçmektedir. Ölçek deney grubundaki öğrencilere 
sanal gerçeklik gözlüğünü deneyimledikten sonra uygulandı.  
3.7.1.4. Bulunuşluk hissi ölçeği (BHÖ) (EK: 4): Ölçek Witmer, 
 Jerome  ve 
 
Singer tarafından, davranışsal ve sosyal ordu araştırma enstitüsü simülatör sistemleri 
araştırma birimindeki öğrencilerin, sürükleyici sanal ortamlara maruz kaldıktan sonra 
katılımcıların Bulunuşluk hislerini saptamak amacıyla 2005 yılında geliştirilmiştir (124). 
Ölçeğin Türkçe geçerlik güvenilirliği Gökoğlu ve arkadaşları tarafından 2018'de 
yapılmıştır (125). Orijinali 7 likert tipte olan ölçek Türkçe geçerliliğinde 5'li likert tipe 
indirgenmiştir. Ölçeğin orijinalindeki Cronbach’s Alpha güvenirlik katsayısı 0,91, 
Türkçe uyarlama çalışmasında ise 0.844 olarak bulunmuştur. Ölçek sanal gerçeklik 
temellı̇ öğrenme ortamlarında bulunuşluk hı̇ssı̇nı̇ ölçmektedir. Ölçeğin, Katılım (Faktör 
1), Uyum/Çevreleme (Faktör 2), Duyusal Bağlılık (Faktör 3), Etkileşim (Faktör 4) ve Ara 
yüz Kalitesi (Faktör 5) olmak üzere 5 faktörü (alt boyu) vardır ve 29 sorudan 
oluşmaktadır (EK 4).  
3.7.2. Veri Toplama Gereçleri 
3.7.2.1. Oculus rift quest 2 sanal gerçeklik gözlüğü: Donanım özellikleri Oculus 
Rift Quest 2 (Güncel Sürümü) olarak geliştirilmiş ikinci nesil sanal gerçeklik gözlüğüdür. 
Bilgisayar destekli ve bağımsız olmak üzere iki özelliği ile oculus işletim sistemine 
sahiptir. Bunlardan birkaçı; bağımsız bir işletim sistemi ve işlemciye sahip olması, hızlı 

 
27 
 
bir işlemci ve en yüksek çözünürlüklü ekranı ile her hareketin hızlı olmasını sağlaması, 
göz başına 1832 x 1920, piksel toplam 3664x1920 piksel çözünürlüğe sahip olması, ekran 
yenileme hızının 90 Hz. ve iki adet kollarının olmasıdır.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 3.3: Oculups rift quest 2 sanal gerçeklik gözlüğü 
 
İşletim sistemine içeriği ve görselleri araştırmacı tarafından oluşturulan “Hafta 
hafta fetal gelişim” ile her hafta fetüsün boy, kilo ve gelişim özelliklerinin değiştiği 
“Hologramik saat” entegre edildi. 
Hizmet alımı yapılan firma tarafından, araştırmacıların hazırladığı özellikleri 
kapsayan “Fetal Gelişim” formatı sanal gerçeklik gözlüğüne entegre edildi.  Yazılım ve 
görselleştirmelerinin yapılmasının ardından SGT-FEGU deney grubundaki öğrencilere 
uygulandı.  
Sanal gerçeklik ortamında oluşturulan SGT-FEGU’nun detayları “Araştırma 
Hazırlık Aşamasında ele alındı.  
 
 
 
 
 

 
28 
 
3.8. ARAŞTIRMANIN AŞAMALARI  
Araştırma “Hazırlık”, “Uygulama” ve “İzlem” olmak üzere üç aşamada 
gerçekleştirildi (Tablo 3.4).  
 
Tablo 3.4: Araştırmanın uygulama ve veri toplama aşamaları 
 
 
Deney Grubu 
Kontrol Grubu 
Hazırlık Aşaması 
Deney grubuna uygulanacak olan hafta hafta 
fetal gelişimin geliştirilmesi için;  
• 
Veri toplama araç ve gereçlerinin 
hazırlanması, 
• 
Hafta hafta fetal gelişimin 
oluşturulması, 
• 
Oluşturulan SGT-FEGU 
uygulamasının incelenmesi, 
• 
SGT-FEGU uygulamasının sanal 
gerçeklik ortamına aktarılması, 
• 
Sanal gerçeklik ortamına aktarılan 
uygulamanın son şeklinin verilmesi. 
 
Kontrol grubuna verilecek teori eğitimi 
için; 
• 
Literatür doğrultusunda, Ebelik 
çekirdek müfredatı ve ebelik 
bölüm müfredatı doğrultusunda 
hafta hafta fetal gelişimi anlatan 
sunum hazırlanması. 
 
Araştırmanın   Randomizasyonu 
 
Ön test 
Deney ve kontrol gruplarına Ön test uygulanması 
Her iki gruba da; 
• 
Kişisel bilgi formu 
• 
Fetal gelişimi Değerlendirme Bilgi Ölçeği (FEGBÖ) uygulandı. 
 
Uygulama 
Aşaması 
Sanal gerçeklik ortamında geliştirilen hafta hafta 
fetal gelişimin uygulanması 
Müfredat doğrultusunda oluşturulan Fetal 
gelişim teori eğitimin uygulanması 
 
Uygulama 
Sonrası 
Sanal gerçeklik uygulamasından hemen sonra; 
• 
Bilişsel Yük Ölçeğinin (BYÖ), 
• 
Bulunuşluk Hissi Ölçeği (BHÖ) 
Uygulama sonrası herhangi bir ölçek 
uygulanmadı. 
Son Test 
Sanal gerçeklik eğitiminden 6 hafta sonra, 
• 
Fetal Gelişimi Değerlendirme Bilgi 
Ölçeği (FEGBÖ) uygulandı. 
Teori eğitiminden 6 hafta sonra, 
• 
Fetal Gelişimi Değerlendirme 
Bilgi Ölçeği (FEGBÖ) 
uygulandı. 
Son Test 
Sonrası 
Deney grubu için araştırma tamamlandı. 
Araştırmanın son test uygulanması 
bittikten sonra Kontrol grubundaki 
öğrencilere Sanal gerçeklik ortamında 
hazırlanan SGT-FEGU uygulandı. 

 
29 
 
3.8.1. Araştırmanın Hazırlık Aşaması 
Sanal gerçeklik teknolojisi ile oluşturulmuş fetal gelişim uygulaması (SGT-
FEGU)’nun oluşturulması tümüyle bu aşamada yapıldı. Geliştirilen SGT-FEGU’nun 
işlem basamakları ve hazırlık aşaması adım adım aşağıdaki maddelerde anlatıldı (Şekil 
3.4).  
1. Sanal gerçeklik teknolojisi ile hazırlanan fetal gelişim eğitim programında hafta 
hafta fetal gelişim aşamaları (boy, kilo ve fetal oluşumlar) literatür doğrultusunda 
yazıldı ve oluşturuldu (2, 29) (Ek: 6) 
2. SGT-FEGU’nun görselleri literatür doğrultusunda hazırlandı, hizmet alımı 
yapılacak firmaya gönderildi, firma tarafından teze özel modellendi (2, 29, 124). 
Modelleme işlemi yapıldıktan sonra tüm görseller tek tek incelendi ve son hali 
verildi. 
3. Görselleştirme işlemi tamamlandıktan sonra literatür doğrultusunda hazırlanan 
fetal gelişimin haftaları, fetüsün boy ve kilo gelişimi ile her haftadaki gelişimini 
içeren bilgiler hologramik görsel bir saate aktarıldı. 
4. Uygulamanın son güncellemeleri bittikten sonra beş akademisyenden uzman 
görüşü alındı. Uzmanlar, 1 Profesör, 1 Doçent, 2 Araştırma Görevlisi ve 1 
Öğretim Görevlisinden oluşmuştur. 
5. Uygulama oluştuktan sonra ön test için kişisel bilgi formu ve FEGBÖ online 
ortamda oluşturuldu. 
6. Araştırma 
için 
uygunluk 
kriterlerini 
karşılayan 
öğrenciler 
arasında 
randomizasyon yapıldı deney ve kontrol grubu oluşturuldu. 

 
30 
 
 
Şekil 3.4: Araştırmanın hazırlık aşaması algoritması 
 

 
31 
 
3.8.1.1. Sanal gerçeklik teknolojisi ile fetal gelişim uygulamasının geliştirilmesi: 
Sanal gerçeklik teknolojisi ile oluşturulan hafta hafta fetal gelişim eğitim programının 
(SGT-FEGU) geliştirilmesi araştırmanın temelini oluşturdu. Bu aşamada araştırmacılar 
tarafından literatür doğrultusunda hafta hafta fetal gelişim yazıldı (EK 6). Oluşturulan 
SGT-FEGU’nun içeriği 6. gebelik haftasından başlayarak (embriyonel dönemin son iki 
haftası ile fetal gelişim dönemin başlangıcı) 40. gebelik haftası ile sonlandırıldı. 
Oluşturulan bu içerikte; fetal hafta, fetüsün boy ve kilosu, haftalardaki gelişimsel süreç 
anlatılmıştır. Oluşturulan sanal gerçeklik ortamında aynı zamanda fetüsün 6. gebelik 
haftasından sonra abdominal ultrasonografi ile duyulan fetal kalp atımları (FKA) ses 
olarak eklendi.  FKA gebelik haftasına göre 120-160 atım/dakika arasında değişmektedir 
(2, 29, 124, 125). Uygulamada da FKA haftalara uygun olarak yerleştirildi. Uygulamanın 
fetal gelişim görselleri literatür referans alınarak hazırlandı ve hafta hafta tanımlandı (1–
4, 29). Aynı zamanda görseller için ücretli uygulamalardan da referans alındı. Referans 
alınan görseller EK 7’de sunuldu. Referans verilen görseller doğrultusunda araştırmaya 
özgü modellemeler yapıldı. Modellemeler hizmet alımı ile bütçelendirildi. 
Uygulamanın sağ kontroller (sağ kol) kısmına hologramik saat eklendi. Bu saatte 
fetüsün; boy, kilo ve gelişim süreçleri yer aldı. Hologramik saate, uyulmanın tamamı 
bittikten sonra (fetüs 40. Gebelik haftasına geldiğinde) fetüsün gelişimini hafta hafta 
geriye döndürmek için üst ve alt ok ile uygulamayı baştan izlemek için yuvarlak bir ok 
yerleştirildi. Bu hologramik saat uygulamayı kullanan kişinin interaktif bir şekilde 
tıklaması, uygulamaya aktif katılım sağlanması ve istediği haftayı izlemesi için 
oluşturuldu (EK 8).  
Uygulamadaki modellemeler hizmet alımı yapılan firma ile toplantılar yapılarak 
güncellendi ve araştırmadaki uygulanabilir son halini oluşturuldu. Oluşturulan SGT-
FEGU Ebelik öğretim üyesi (Profesör ve Doçent), Ebelik (Araştırma Görevlisi ve 
Öğretim Görevlisi) ile Hemşirelik alanındaki bir öğretim elemanı olmak üzere beş uzman 
görüşüne sunulmuş ve deneyimlenmiştir. Uzmanlardan uygulama ile ilgili geri bildirim 
alınmış ve uygulamanın son şekli verilmiştir. Uygulama üç buçuk dakika süren ve 
Araştırma için geliştirilmiş özgün bir uygulamadır. 

 
32 
 
3.8.1.2. Ebelik çekirdek müfredatı doğrultusunda fetal gelişim teori eğitiminin 
oluşturulması: Fetal gelişim ebelik müfredatında Normal Gebelik/ Doğum Bilgisi I/ 
Doğum Öncesi Dönem derslerinin 14 haftalık içeriğinde 4 ya da 8 saat olarak, fetal 
sağlığın değerlendirilmesi, gebeliğin fizyolojisi ya da fetal gelişim şeklinde 
verilmektedir. İçerik ve program yeterlilikleri benzer olmasına rağmen isimler kurumsal 
farklılıklar gösterebilir (128–131). Kontrol grubu için rutin müfredat doğrultusunda 
hazırlanan fetal gelişim teori eğitimi; hafta hafta fetal gelişim ve oluşum ile fetüsün hafta 
hafta boy, kilo ve görselleri yer almaktadır (1–4, 130, 131).  Fetal gelişim teori eğitim 
içeriği 55 slayttan oluşmuştur. Sunum içeriği EK 9’da verilmiştir. 
3.8.2. Araştırmanın Uygulama Aşaması 
Hazırlanan sanal gerçeklik uygulaması ve teori eğitim materyalinden sonra 
araştırma uygunluk kriterlerini karşılayan öğrenciler arasından Deney (Grup 1= 42) ve 
Kontrol (Grup 2= 42) grubu ataması yapılmış ve uygulama aşamasına geçilmiştir (Şekil 
3.4). Araştırmanın bu aşamasında bu aşamasına randomizasyonu yapılan deney ve 
kontrol grubundan onam alınmıştır (Ek 10). 
3.8.2.1. Deney grubu için veri toplama süreci: Bilgilendirilmiş onam formu alanına 
deney grubunun uygulama akışı aşağıdaki sıra ile gerçekleştirilmiştir (Şekil 3.5). 
1. Deney grubundaki öğrencilere üniversitenin lisansının olduğu platform olan 
Microsoft Teams programında kişisel bilgi formu ve FEGBÖ ön test olarak 
uygulandı.  
2. Ön test uygulandıktan sonra deney grubu farklı saatlerde SGT-FEGU için 
Karabük Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Ebelik Bölümü laboratuvarına 
çağırıldı.  
3. Öğrenciler SGT-FEGU için teker teker uygulama alanına alındı ve her öğrenciye 
uygulama tanıtıldı. 
4. Bilgilendirme sonrası sanal gerçeklik gözlüğü takılmıştır. Öğrencilere fetal 
gelişimi 6. haftadan 40. haftaya kadar izletildi. Uygulama 40. Gebelik haftasına 
ulaştıktan sonra öğrencilere hologramik saat ile hafta hafta geri giderek ya da 
tekrar baştan başlayarak her bir haftanın içeriğini adım adım tekrar izlenmesi 
sağlandı. Gözlük için her bir öğrenciye 25 dakika verildi. Aynı zamanda 
öğrencilere kendileri bırakmak istediklerinde gözlüğü çıkarıp sanal ortamdan 

 
33 
 
ayrılma özerkliği de sunuldu. Her bir öğrencinin uygulamada kalma süresi 20-25 
dakika arasında değiştir. Uygulama fotoğrafları Şekil 3.6 da verilmiştir. 
5. Her bir öğrenciye uygulama yapıldıktan sonra sanal gerçeklik gözlüğü yüzey ve 
kumaşlar için uygun olan hijyenik sprey ile temizlendi. Uygulamalar arasında 
laboratuvar havalandırıldı ve 20 dakika aralıklar ile uygulama yapıldı. 
6. Uygulama sonrası deney grubundaki öğrencilere BYÖ ve BHÖ uygulandı. Aynı 
zamanda deneyimlediği SGT-FEGU için kalitatif geri bildirim alındı. Uygulama 
sonrası deney grubun uygulama aşaması bitirildikten sonra izlem aşamasına 
geçildi. 
3.8.2.2. Kontrol grubu için veri toplama süreci: Kontrol grubuna verilecek eğitim 
öncesi araştırmacı online İstanbul İşletme Enstitüsü’nden 5 gün 10 saatlik Eğitici Eğitimi 
sertifikası almıştır (EK 11).  Bilgilendirilmiş onam formu alanına kontrol grubunun 
uygulama akışı aşağıdaki sıra ile gerçekleştirildi. 
1. Kontrol grubundaki öğrencilere üniversitenin lisansının olduğu platform olan 
Microsoft Teams programında online ortamda kişisel bilgi formu ve FEGBÖ ön 
test olarak uygulandı. 
2. Ön testi uygulana öğrenciler için Microsoft Teams’de bir sınıf oluşturuldu ve teori 
eğitimi için öğrenciler tek tek gruba eklendi, 
3. Kontrol grubundaki öğrencilere 55 slayttan oluşan hafta hafta fetal gelişimi 
anlatan, ebelik müfredatına uygun içerik ile hazırlandı ve 2 saat süren teori eğitimi 
yapıldı. 
4. Teori eğimi sonrası kontrol grubun uygulama aşaması bitirildi ve izlem aşamasına 
geçildi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
34 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şekil 3.5:Araştırmanın uygulama aşaması- algoritma 
 
 
Şekil 3.6: Sanal gerçeklik uygulama anı fotoğrafları 

 
35 
 
3.8.3. Araştırmanın İzlem Aşaması 
Oluşturulan SGT-FEGU’nun ve ebelik çekirdek müfredatına uygun hazırlanan 
teori eğitiminin izlemleri bu aşamada yapıldı (Şekil 3.6). İzlem aşamasında deney ve 
kontrol grubuna yapılan uygulama aşağıda listelenmiştir. 
1. Deney ve Kontrol grubuna 6 hafta sonra son test uygulandı. 
2. Her iki gruba da son test olarak FEGBÖ uygulandı. 
Deney ve Kontrol grubuna son test uygulandıktan sonra araştırma 
sonlandırılmıştır. Kontrol grubundaki tüm öğrencilere araştırma sonunda SGT-FEGU 
izletildi.  
Şekil 3.7: Araştırmanın izlem aşaması 
 
 
 

 
36 
 
3.9. VERİLERİN ANALİZİ 
Araştırmadan elde edilen veriler, SPSS for Windows (versiyon 20.0, Statistical 
Package for Social Sciences) programı ile analiz edildi. Araştırmada kullanılan ölçekler 
için iç tutarlılık Cronbach’s Alfa güvenilirlik katsayısı ile değerlendirildi. Verilerin 
dağılımı Skewness / Kurtosis (Basıklık/ Çarpıklık) değerlerine göre incelenmiş ve normal 
dağılıma uygun olduğu saptanmıştır (134). Araştırmadaki sürekli değişkenlere ait 
istatistikler ortalama, standart sapma, minimum ve maksimum değerler ile gösterilmiştir. 
Kategorik değişkenlere ait tanımlayıcı istatistikler frekans ve yüzde ile incelenmiştir. 
Bağımsız grupların karşılaştırılmasında Bağımsız iki örneklem T testi (Independent 
Sample T testi) kullanılmıştır. Gruplar arasındaki farkın tanımlanmasın poct hoc analiz 
de Bonferroni testi uygulanmıştır. Bağımlı örneklemlerin ön test- son test 
karşılaştırılmasında Eşli İki Örnek T testi (Paired Smaple T test) kullanılmıştır. Grupların 
son test puan karşılaştırılmasında ön testin etkisini ayırmak için Kovaryans Analizi 
yapıldı. Gruplar üzerine etki eden parametreler Binary Lojistik regresyon modeliyle 
açıklanmıştır. Ölçekler arası ilişkiyi saptamak için Pearson korelasyon yapılmıştır. 
Araştırmada anlamlılık düzeyi için p değeri 0,05’ten küçük olarak alındı. Bonferroni poc 
toc analizi için p değeri 0,01’in altı alındı. Verilerin istatistiksel analizi Tablo 3.5’te 
verilmiştir.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
37 
 
Tablo 3.5: Veri analiz parametre ve istatistik yöntemleri 
İstatistik Uygulamasın Yapıldığı Parametreler 
Kullanılan İstatistik Yöntemi 
Ölçeklerin ve alt boyutlarının güvenilirliği/ iç 
tutarlılığı 
Cronbach’ Alfa güvenilirlik kat sayısı 
Grupların kategorik bakımdan homojenliği 
Pearson Ki-kare testi 
Normallik dağılıma uygunluk,  
Skewness / Kurtosis (Basıklık/ Çarpıklık) değerleri 
Tanımlayıcı istatistikler; 
• 
Sürekli değişkenler için 
• 
Sayılabilen nitel değişkenler için 
 
• Ortalama ve standart sapma 
• Sayı ve yüzde 
Deney ve Kontrol grubunun ön test ve son test 
puan ölçümleri 
• Paried Sample T testi (eşit iki örneklem T testi/ 
İki zamanlı ölçümler için) 
• Kovaryans Analizi (Ancova Testi) 
Deney ve Kontrol grubunun kendi içindeki ön 
test ve son test puanları 
Independent Sample T testi (Bağımsız Örneklem T 
testi) 
• 
Deney ve Kontrol Gruplarının 
tanımlayıcı istatistikler ile FEGBÖ ön 
test ve son test puanları üzerine etkisi, 
• 
Deney grubundaki öğrencilerin sanal 
gerçeklik ve bilgisayar kullanımın 
BHÖ üzerine etkisi 
Binary Regresyon Analizi 
Deney grubundaki öğrencilerin BYÖ ve BHÖ 
arasındaki ilişki 
Pearson Korelasyon 
 
 
3.10. ARAŞTIRMANIN SINIRLILIKLAR VE TAMAMLANMA 
SÜRECİNDE KARŞILAŞILAN DURUMLAR 
Araştırma sürecinde karşılaşılan durumlar olumlu ve olumsuz olmak üzere iki 
aşamada ele alınmıştır. 
   Olumlu Durumlar; 
• Öğrencilerin araştırmaya katılmada gönüllü olması, 
• Araştırıma sürecinde uygulama yapılacak öğrencilerin COVID-19 pandemi 
döneminde olmasına rağmen uygulamasını tamamlamak için araştırmanın 
yapıldığı kurum olan Karabük Üniversitesinde bulunuyor olmaları, 
• Hizmet alımı yapılan firmanın online platforma uygulama basamaklarını 
aksatmadan sürdürmeleri ve toplantılara devam etmeleri olumlu durum olarak ele 
alındı. 
 
 

 
38 
 
Olumsuz Durumlar; 
•  Araştırma veri toplama aşamasına başlamadan önce pandemi nedeniyle etik kurul 
izinlerinin 6 ay sonra çıkması. Benzer şekilde BAP’ın da pandemi süreci nedeniyle 
6 ay değerlendirme aşamasında kalması ve bu süreçlerin araştırmaya 12 ay zaman 
kaybı yaşatması, 
• COVID-19 pandemisi nedeniyle bazı öğrencilerin araştırmaya katılmak için 
seyahat edememeleri, 
• Öğrencilerden birkaçının COVID-19 pozitif ya da temaslı olması olumsuz durum 
olarak ele alındı.  
Araştırmanın Sınırlılıkları; 
• COVID-19 nedeniyle uygulama yapılacak alanda kişi sınırlamasına gidildiğinden 
uygulamayı yapan ve anket uygulayan kişinin aynı araştırmacı olması,  
• Araştırmanın sadece araştırmaya katılan öğrenciler ile sınırlı olmasıdır. 
3.11. ARAŞTIRMA SÜRECİNDE ALINAN COVİD-19 TEDBİRLERİ 
Araştırma süreci 11 Mart 2019’da ilen edilen COVİD-19 pandemisinden 
etkilenmiştir. Süreçten etik kurul izinleri ve BAP proje başvurularının yanı sıra 
araştırmanın uygulama aşaması da etki altında kalmıştır. Araştırmanın uygulama 
aşamasındaki COVİD-19 tedbirleri aşağıdaki sırasıyla yer almaktadır; 
1. Araştırma öncesinde YÖK tarafından aşılama kapsamına alınan öğrencilerin 
COVID-19 aşı yaptırma durumları kontrol edildi. Tüm öğrencilerin aşılarının iki 
dozunu da tamamlanması beklendikten sonra uygulamaya başlandı. 
2. Aşı olmayan öğrencilerin klinik uygulamaya ve ikamet edecekleri yurtlara 
gelmeden önce yaptırdıkları COVİD-19 testleri kontrol edildi. 
3. Uygulama 
yapılacak 
laboratuvar 
ortamı 
öğrenciler 
gelmeden 
önce 
havalandırılmıştır, 
4. Uygulamaya alınacak öğrenciler teker teker laboratuvara alındı. 
5. Uygulamaya katılan öğrencilerin ve uygulamayı yapan araştırmacının çift maske 
takması sağlandı. 
6. Uygulamanın öğrencilere sosyal mesafe kurallarına uygun şekilde anlatılmış ve 
bireysel olarak gözlüğü takmaları sağlandı. 

 
39 
 
7. Her öğrenciye sanal gerçeklik gözlüğü, uygulama sonrası COVID-19 enfeksiyonu 
sürecine özel hazırlanan, 90° alkol içeriğine sahip yüzey ve kumaşlar için uygun 
sprey ile temizlendi. 
8. Her öğrenci uygulama sonrası laboratuvar ortamı 15 dakika havalandırıldı. 
9. Uygulama sürecinde ve sonrasında COVID-19 enfeksiyonu hiçbir öğrencide ve 
araştırmacıda görülmedi. 
3.12. ARAŞTIRMANIN YASAL VE ETİK BOYUTU 
Araştırmanın yürütülmesinde; 
1. Etik kurul izni Karabük Üniversitesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan 
(09.06.2020 tarihli, 2020/263 sayılı kara numarası) alındı (EK 12). Araştırma 
süresince İnsan Hakları Helsinki Deklarasyonu’na uyuldu. 
2. Etik kurul onayı alındıktan sonra Sağlık Bilimleri Üniversitesi Bilimsel 
Araştırmalar Proje Birimi, Doktora Projesi başvurusunda bulunuldu ve kabul 
alındı (BAP Proje no: 2020/13). 
3. Araştırmada kullanılacak olan Fetal Gelişimi Değerlendirme Bilgi Ölçeği 
(FEGBÖ) için ayrı bir etik kurul alındı (EK 5). FEGBÖ ölçeği araştırmacılar 
tarafından tez çalışmasından önce geliştirildi (EK 2). 
4. Araştırmada kullanılan Bulunuşluk Hissi Ölçeği (BHÖ)’nün kullanımı için 
sorumlu yazardan e-posta ile izin alındı (EK 13). 
5. Araştırmada kullanılan Bilişsel Yük Ölçeği (BYÖ) için sorumlu yazara iki kez e-
posta gönderildi fakat geri dönüş alınamadı. Ölçeğin kullanımı, yazarların yayın 
sürecinde dergi ile yaptıkları Telif Hakkı Devir Formu doğrultusunda, ölçeğin 
dergide yayımlanması durumu referans alınarak ve ölçeğe atıf yapılarak kullanıldı 
(EK 14). 
6. Araştırma yapılacak kurumdan yazılı kurum izni alındı (EK 15). 
7. Araştırmaya katılan öğrencilere araştırma ile ilgili bilgi verilerek araştırma 
anlatıldı. Araştırma ile ilgili detaylı bilgi verildikten sonra sözlü ve yazılı onamları 
alındı (EK 10). Aynı zamanda öğrencilerden uygulama sırasında kullanılacak 
görseller içinde sözlü ve yazılı onam alındı (EK 16). 
 
 

 
40 
 
4. BULGULAR 
Bu bölümde, “Sanal Gerçeklik Teknolojisi ile Oluşturulan Gelişim 
Uygulaması (SGT-FEGU)” için sanal gebeliğin tasarlanması ve tasarlanan sanal 
gebeliğin ebelik eğitimi üzerine etkinliğinin değerlendirilmesi amacıyla randomize 
kontrollü olarak gerçekleştirilen araştırmanın istatistiksel analizleri sonucunda elde 
edilen bulgular tablolar halinde sunulmuştur. Araştırmadan elde edilen bulgular; 
1. Deney ve Kontrol grubundaki öğrencilerin sosyo-demografik ve tanımlayıcı 
özelliklerine ait bulgular, 
2. Deney ve Kontrol grubundaki öğrencilerin öğretim materyallerine (Teori eğitimi 
ve VR uygulaması) ilişkin bilgi düzeylerine ait bulgular, 
3.  Deney grubundaki öğrencilerin sanal gerçeklik uygulamasına ait bilişsel yük ve 
bulunuşluk hissi düzeylerine ait bulgular, 
4. Deney 
grubundaki 
öğrencilerin 
deneyimledikleri 
sanal 
gerçeklik 
uygulamasındaki kalitatif geri bildirimlerine ait bulgular, başlıkları altında ele 
alınmıştır. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
41 
 
4.1. DENEY VE KONTROL GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SOSYO-
DEMOGRAFİK/TANIMLAYICI ÖZELLİKLERİNE İLİŞKİN BULGULAR 
 
Tablo 4.1: Deney ve kontrol grubunun sosyo-demografik ve tanımlayıcı özellikleri  
Tanımlayıcı Özellikler 
Deney 
Kontrol 
Toplam 
Test 
istatistiğ
i 
p 
Aritmetik 
ortalama ± 
standart 
sapma 
Aritmetik 
ortalama ± 
standart 
sapma 
Aritmetik 
ortalama ± 
standart 
sapma 
t* 
p 
Yaş 
22,38±0,88 
22,54±0,88 
22,46±0,88 
0,86 
0,79 
Sınıf Ortalama 
2,94±0,36 
2,88±0,45 
2,91±0,41 
-0,72 
0,41 
Bölüm Tercih Sırası 
8,80±7,44 
6,97±6,44 
7,89±6,88 
-1,2 
0,13 
n 
% 
n 
% 
n 
% 
x2** 
p 
En Uzun Süre Yaşanılan yer 
Şehir Merkezi 
20 
47,6 
21 
50 
41 
48,8 
0,34 
0,84 
İlçe 
14 
33,3 
15 
36 
29 
34,5 
Köy 
8 
19 
6 
14 
14 
16,7 
Şu an yaşadığınız yer 
Yurt 
17 
40,5 
17 
40,5 
34,0
0 
40,5 
0,000 
1,000 
Aile Yanı 
5 
11,9 
5 
11,9 
10,0
0 
11,9 
Arkadaşlarla Ev 
20 
47,6 
20 
47,6 
40,0
0 
47,6 
Bölümü İsteyerek Tercih Etme Durumu 
Evet 
31 
74 
37 
88 
68 
81 
2,77 
0,095 
Hayır 
11 
26 
5 
12 
16 
19 
Mesleği Tercih Etme Nedenleri 
Ekonomik nedenler 
14 
33 
12 
29 
26 
31 
1,901 
0,591 
İş bulma kolaylığı 
6 
14 
4 
10 
10 
12 
Aile İsteği 
16 
38 
22 
52 
38 
45 
Kendi seçimim (ilgi 
duyuyor olmam) 
6 
14 
4 
10 
10 
12 
Mezuniyet sonrası planlar 
Devlet ya da özel bir 
kuruma girip çalışmak 
28 
67,7 
32 
76,2 
60 
71,4 
1,156 
0,561 
Akademisyen olarak 
çalışmak 
10 
23,8 
8 
19 
18 
21,4 
Çalışmak ve yüksek 
lisans yapmak 
4 
9,5 
2 
4,8 
6 
7,1 
  *Independent- Sample T Testi, **Kikare Testi. 
 

 
42 
 
Deney ve kontrol grupların sosyo-demografik özellikleri ile tanımlayıcı 
istatistikleri incelendiğinde her iki grubunda benzer dağılım gösterdiği aralarında anlamlı 
fark olmadığı görülmüştür (Tablo 4.1). Grupların yaş dağılımları incelendiğinde deney 
grubunun 22,38±0,88, kontrol grubunun 22,54±0,88 olduğu saptandı. Deney ve Kontrol 
gruplarının sınıf not ortalamaları sırasıyla 2,94±0,36 ve 2,88±0,45, bölüm tercih 
sıralarının ise 8,80±7,42 ile 6,97±6,44 olduğu görüldü (Tablo 4.1).  
Deney ve kontrol gruplarındaki yer alan öğrencilerin en uzuz yaşadıkları yer 
incelendiğinde; deney grubunun %47,6’sının şehir merkezi, %33’ünün ilçe ve %19’unun 
köy, kontrol grubundaki öğrencilerin ise; %50’sinin şehir merkezi, %36’sının ilçe ve 
%14’ünün de köy olduğu saptadı. Öğrencilerin şu an yaşadığı kişiler/yer sorgulandığında; 
deney grubunun %40,5’inin yurtta, %11,9’unun aile yanında ve %47,6’sınında 
arkadaşlarıyla evde, kontrol grubundaki öğrencilerinin de benzer şekilde, %40,5’inin 
yurtta, %11,9’unun aile yanında ve %47,6’sınında arkadaşlarıyla evde yaşadığı 
görülmüştür (Tablo 4.1). 
Öğrencilerin bölümü isteyerek tercih etme nedenleri incelendiğinde; deney 
grubunun %74,0’nün, kontrol grubunun ise; %88,0’nin isteyerek tercih ettiği 
saptanmıştır. Öğrencilerin mesleği tercih etme nedenleri incelendiğinde; deney grubunun 
%33,0’nün ekonomik nedenler, %14,0’ünün iş bulma kolaylığı, %38’inin aile isteği ve 
%14,0’nün kendi isteği olduğu, kontrol grubunun ise; %29’unun ekonomik nedenler, 
%10,0’nun iş bulma kolaylığı, %52,0’sinin aile isteği ve %10,0’unun kendi isteği olduğu 
görülmüştür. Öğrencilerin mezuniyet sonrası planları incelendiğinde deney grubunun; 
%67,7’sinin atanıp ya da özel bir kuruma girip çalışmak, %23,8’inin akademisyen olarak 
çalışmak ve %9,5’inin hem ebe olarak çalışmak hem de yüksek lisans yapmak olduğu, 
kontrol grubunun ise; %76,2’sinin atanıp ya da özel bir kuruma girip çalışmak, %19’nun 
akademisyen olarak çalışmak ve%4,8’nin de hem ebe olarak çalışmak hem de yüksek 
lisans yapmak olduğu saptanmıştır.  
 
 
 
 
 

 
43 
 
Tablo 4.2: Öğrencilerin bilgisayar oyunu oynama ve sanal gerçeklik uygulaması bilgileri 
Bilgisayar Oyunu 
Oynama ve Sanal 
gerçeklik bilgileri 
Deney 
Kontrol 
Toplam 
Test 
istatistiği 
t* 
p 
Bilgisayar Oyunu Oynama Durumları 
Evet 
18 
42,9 
20 
47,6 
38 
45,2 
1,192 
0,661 
Hayır 
24 
57,1 
22 
52,4 
46 
54,8 
Bilgisayar Oyunu Oynama Sıklığı** 
Ayda bir gün 
7 
38,9 
7 
35 
14 
36,8 
1,050 
0,645 
Haftada bir gün 
3 
16,7 
4 
20 
7 
18,4 
Her gün 
1 
5,6 
1 
5 
2 
5,3 
Çok Nadir 
7 
38,9 
8 
40 
15 
39,5 
Sanal gerçeklik ile ilgili bilgi sahibi olma 
Evet 
13 
31 
12 
29 
25 
29,8 
0,057 
0,811 
Hayır 
29 
69 
30 
71 
59 
70,2 
Sanal Gerçeklik (VR) yönteminin kullanıldığı herhangi bir uygulamaya katılma durumları 
Evet 
3 
7,1 
2 
4,8 
5 
6 
0,213 
0,645 
Hayır 
39 
92,9 
40 
95,2 
79 
94 
Öğrencilerin Deneyimledikleri VR uygulamalar*** 
Gerçek bir ortam 
2 
66,7 
0 
0 
2 
40 
0,540 
0,950 
Eğlenceli 
0 
0 
1 
50 
1 
20 
Etkileyici  
1 
33,3 
1 
50 
2 
40 
Toplam 
42 
100 
42 
100 
84 
100 
 
 
*Kikare Testi. **Analiz Deney grubu için 18 öğrenci, kontrol grubu içinse 20 öğrenci üzerinde yapılmıştır. 
***Analiz Deney grubu için 3 öğrenci, kontrol grubu içinse 2 öğrenci üzerinde yapılmıştır. 
 
Öğrencilerin bilgisayar oyunu oynama durumları incelenmiş; deney grubunun 
%42,9’unun, kontrol grubun ise %47,6’sının bilgisayar oyunu oynadığı saptanmıştır 
(Tablo 4.2). Bilgisayar oyunu oynayan öğrencilerin oyun oynama sıklığı incelendiğinde; 
deney grubundaki öğrencilerin (18 öğrenci); %5,6’sının her gün, %16,7’sinin haftada 1 
gün, %38,9’unun ayda 1 gün, %38,9’ununda çok nadir, kontrol grubundaki öğrencilerin 
(20 öğrenci) ise; %5’inin her gün, %20’sinin haftada 1 gün, %35’inin ayda 1 gün, 
%40’ınında çok nadir olduğu görülmüştür. 
Deney ve kontrol grubundaki öğrencilerin sanal gerçeklik ile ilgili bilgi durumları 
sorulduğunda; deney grubunun %31’inin, kontrol grubunun ise %29’unun bilgi sahibi 
olduğu görülmüştür. Öğrencilerin VR yöntemin kullanıldığı herhangi bir uygulamaya 
katılma durumları sorgulandığında; deney grubundaki öğrencilerin %7,1’inin, kontrol 
grubunda ise %4,8’inin bir uygulamaya katıldığı saptanmıştır. 

 
44 
 
 
Tablo 4.3: Deney ve kontrol grubunun bağımsız değişkenler ile binary lojistik regresyon 
analizi 
Bağımsız Değişkenler 
β 
Standart 
Hata 
(S.E.) 
Wald 
p 
Exp(β) 
Odd 
Oranı 
%95 Güven 
Aralığı 
Düşük         
Yüksek 
Sabit (Constant) 
1,808 
7,554 
0,057 
0,811 
6,099 
 
 
Yaş 
-0,181 
0,302 
0,362 
0,548 
0,834 
0,462 
1,507 
Ön test Puanları 
-0,107 
0,061 
3,058 
0,080 
0,899 
0,797 
1,013 
Son Test Puanları 
0,209 
0,083 
6,396 
0,011 
1,233 
1,048 
1,450 
Bölüm tercih sırası 
0,014 
0,039 
0,138 
0,710 
1,015 
0,940 
1,095 
Sanal Gerçeklik (VR) 
yönteminin kullanıldığı 
herhangi bir uygulamaya 
katılma durumları (Ref. Kat: 
Last kategori olan hayır olarak 
alınmıştır). 
0,230 
1,387 
0,027 
0,868 
1,258 
0,083 
19,081 
Sanal gerçeklik ile ilgili bilgi 
sahibi olma (Ref. Kat: Last 
kategori olan hayır olarak 
alınmıştır). 
0,255 
0,575 
0,196 
0,658 
1,290 
0,418 
3,985 
Bilgisayar oyunu oynama 
durumları (Ref. Kat: Last 
kategori olan hayır olarak 
alınmıştır). 
0,005 
0,550 
0,000 
0,992 
1,005 
0,342 
2,953 
Mezuniyet sonrası planlar (Ref 
Kat: Hem ebe olarak çalışıp 
hem de yüksek lisans yapmak) 
 
 
0,919 
0,632 
 
 
 
Atanıp ya da özel bir kuruma 
girip çalışmak 
-0,886 
1,252 
0,500 
0,479 
0,412 
0,035 
4,800 
Akademisyen olarak çalışmak 
-0,435 
1,384 
0,099 
0,753 
0,647 
0,043 
9,747 
Mesleği  
Tercih Etme Nedenleri (Ref 
Kat: Kendi seçimim (ilgi 
duyuyor olmam) 
 
 
 
0,454 
 
0,929 
 
 
 
Ekonomik nedenler 
-0,457 
0,840 
0,296 
0,586 
0,633 
0,122 
3,285 
İş bulma kolaylığı 
-0,182 
1,059 
0,030 
0,863 
0,833 
0,105 
6,642 
Aile İsteği 
-0,518 
0,851 
0,371 
0,543 
0,596 
0,112 
3,157 
Bölümü İsteyerek Tercih Etme 
Durumu (Ref. Kat: Last 
kategori olan hayır olarak 
alınmıştır). 
-0,295 
0,777 
0,144 
0,704 
0,745 
0,162 
3,416 
En Uzun Süre Yaşanılan yer 
(Ref. Kat: Köy) 
 
 
0,059 
0,971 
 
 
 
Şehir Merkezi 
-0,182 
0,756 
0,058 
0,810 
0,834 
0,189 
3,670 
İlçe 
-0,123 
0,796 
0,024 
0,877 
0,885 
0,186 
4,207 
Şu an Yaşadığınız yer (Ref kat: 
Arkadaşlarla Ev) 
 
 
0,085 
0,958 
 
 
 
Yurt 
-0,162 
0,580 
0,078 
0,780 
0,850 
0,273 
2,652 
Aile Yanı 
-0,006 
0,840 
0,000 
0,995 
0,994 
0,192 
5,157 
 
 
 
 
 
 
 
 
Model Uyum Chi Square=17,245 p=0,00, Cox&Snell R2=0,186; Nagelkerke R2=0,24; Hosmer and 
Lemeshow Chi Square=7,002, p=0,536; DS=%67,9 

 
45 
 
Çalışmamıza katılan öğrencilerin sanal gerçeklik uygulaması kullanma ve 
kullanmama (Deney ve kontrol) durumları ile; yaş, en uzun yaşanılan yer, bölümü tercih 
etme sırası, şimdiye kadar ki akademik başarısı (4 üzerinden), okuldan mezun olduktan 
sonraki planları, Bilgisayar oyunu oynama durumları, Sanal gerçeklik ile ilgili bilgi sahibi 
olma durumları, Fetal gelişimi değerlendirme ön test ve son test puanları arasındaki ilişki 
binary lojistik regresyon analizi ile incelenmiştir (Tablo 3). Oluşturulan SGT-FEGU’yu 
kullanan ve teori eğitimi alan olgularda bu parametrelerin etkilerini binary lojistik 
regresyon analizi ile değerlendirdiğimizde   modelin   düzeyde   anlamlı (Hosmer and 
Lemeshow test: 0536) bulunduğu ve doğru sınıflandırma oranının %67,9 ile   başarılı 
olduğu görülmüştür. Modelde VR kullanma (deney grubu) ile kullanmamanın (klasik 
teori eğitimi- kontrol grubu) son test puanları arasındaki ilişki anlamlı bulunmuştur 
(p=0,011). Modeldeki diğer parametreler arasında anlamlı ilişki saptanmamıştır (Tablo 
3). 
4.2. DENEY 
VE 
KONTROL 
GRUBUNDAKİ 
ÖĞRENCİLERİN 
ÖĞRETİM MATERYALLERİNE (SG UYGULAMASI ve TEORİ EĞİTİMİ) 
İLİŞKİN BİLGİ DÜZEYLERİNE AİT BULGULAR 
Araştırmada kullanılan fetal gelişimi değerlendirme ölçeğinin toplam gruptaki ön 
test cronbach’s alfası 0,79, son test cronbach’s alfası ise 0,77 olarak bulunmuştur. Deney 
ve kontrol grubu ayrı ayrı bakıldığında ise; deney ölçek ön test cronbach’s alfası 0,79, 
son test cronbach’s alfası 0,70 olarak saptanmıştır. Kontrol grubunun ön test cronbach’s 
alfası 0,78, son test Cronbach’s alfası da 0,81 olarak saptanmıştır. Deney ve Kontrol 
grubundaki öğrencilerin fetal gelişim ile ilgili uygulanan teori ve VR uygulama 
materyallerinin ön test ve son test sonuçları, sorulara verdikleri doğru ve yanlış cevapların 
yüzdesi aşağıda incelenmiştir. 

 
 
 
46 
Tablo 4.4: Deney grubundaki öğrencilerin fetal gelişim ölçeğine verdikleri doğru ve yanlış cevaplar 
     *n: Öğrenci sayısı %: Yüz. 
Fetal Gelişim Bilgi Ölçeği Soruları 
Ön Test 
Son Test 
 
 
Doğru 
Yanlış/Bilmiyorum 
Doğru 
Yanlış/Bilmiyorum 
 
 
n* 
%** 
n* 
%** 
n* 
%** 
n* 
%** 
1 
Sperm ve ovumun mayoz bölünme sonucu yarıya indirgenen kromozomları 
fertilizasyonla 46 kromozomlu yeni bir hücre olan “zigotu” meydana getirir 
36 
85,7 
6 
14,3 
42 
100 
0 
0 
2 
İlk mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücreye Blastomer denir. 
31 
73,8 
11 
26,2 
39 
92,9 
3 
7,1 
3 
Döllenme sonrası 1-2 haftalık olan oluşuma Blastokist adı verilir 
24 
57,1 
18 
42,9 
34 
81 
8 
19 
4 
Trofoblastların dış tabakası sinsityotrofoblastlardır. 
31 
73,8 
11 
26,2 
37 
88,7 
5 
11,3 
5 
Embriyonel evreye organogenezis evresi de denir. 
23 
54,8 
19 
45,2 
35 
83,3 
7 
16,7 
6 
Üçüncü germ yaprağı gebeliğin üçüncü haftasında oluşur. 
17 
40,5 
25 
59,6 
27 
64,3 
15 
35,7 
7 
24. günde koryonik villiler ve embriyo arasında kan dolaşımı başlar. 
22 
52,4 
20 
47,6 
34 
81 
8 
19 
8 
Embriyonun anterior ucundan beyin, posterior ucundan spinal kord şekillenir 
27 
64,3 
15 
35,7 
36 
85,7 
6 
14,3 
9 
5. haftanın sonunda dış genitaller, ilkel biçimde kol ve bacaklar, göz, burun ve 
kulaklar belirmeye başlar. 
25 
59,5 
17 
40,5 
33 
78,6 
9 
21,4 
10 
Nöral tüp, beyin ve omurilik dokusu 6. haftada gelişir. 
20 
47,6 
22 
52,4 
29 
69 
13 
31 
11 
Embriyoda dil ve dudak oluşumu 8.haftada tamamlanmış olur. 
12 
28,6 
30 
71,4 
26 
61,9 
16 
38,1 
12 
8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş olmasına rağmen perdeler 
ile birbirine bağlıdır. 
23 
54,8 
19 
45,2 
34 
81 
8 
19 
13 
Umblikal kord 3. ve 4. haftalarda oluşmaya başlar. 
17 
40,5 
25 
59,5 
36 
85,7 
6 
14,3 
14 
Umblikal kord 12. haftanın sonunda gelişir. 
22 
52,4 
20 
47,6 
34 
81 
8 
19 
15 
Umblikal kord içerisindeki arterler ve ven wharton jelly ile çevrilidir. 
21 
50 
21 
50 
35 
83,3 
7 
16,7 
16 
12. haftadan sonra fetüs amnios sıvısı içerisine idrarını yapmaya başlar. 
21 
50 
21 
50 
31 
73,8 
11 
26,2 
17 
Bağırsakların gelişimi 13. haftada gelişmeye başlar. 
14 
33,3 
28 
66,7 
28 
73,8 
14 
26,2 
18 
Fetüsün 14. haftada yutkunma, esneme ve yüz buruşturma hareketleri başlar. 
13 
31 
29 
69 
33 
78,6 
9 
21,4 
19 
Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada oluşmaya başlar. 
13 
31 
29 
69 
31 
73,8 
11 
26,2 
21 
22. haftada erkek fetüsün testisleri scrotuma inmeye başlar. 
18 
42,9 
24 
57,1 
24 
57,1 
18 
42,9 
21 
Fetüs 24. haftada uyaranlara bilinçli cevap vermeye başlar. 
23 
54,8 
19 
45,2 
38 
90,5 
4 
9,5 
22 
38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi yapar. 
24 
57,1 
18 
42,9 
36 
85,7 
6 
14,3 
23 
Fetüs 36-40. haftalarda dış ortama artık uyum sağlayabilir. 
38 
90,5 
4 
9,5 
41 
97,6 
1 
2,4 

 
47 
 
Tablo 4.5: Deney grubundaki öğrencilerin ön test ve son test sonrası doğru cevap veren 
kişi sayısı 
*Doğru cevap veren öğrenci sayısı 
Deney grubundaki öğrencilerin FEGBÖ’ye verdikleri ön test ve son test sonuçları 
Tablo 4.4 ve 4.5’te verilmiştir. Öğrencilerin ölçekteki her maddeyi verdikleri doğru ve 
yanlış cevapların dağılımı yüzde ve sayı olarak incelenmiştir.  
Deney grubundaki öğrencilerin ön testte en yüksek doğru cevap verdikleri sorular 
sırasıyla, 1 (%85,7), 2 (%73,8), 4 (%73,5) ve 23 (%90,5) olarak saptanmıştır. Bunun yanı 
sıra en fazla yanış verilen cevaplar ise sırasıyla; 6 (%59,6), 10 (%52,4), 11 (%71,4), 13 
(%59,6), 17 (%66,7), 18 (%69), 19 (%69), 20 (%57,1), 21 (%45,2), ve 22 (%42,9) olarak 
bulunmuştur (Tablo 4.4).  
Deney grubundaki öğrencilerin son test cevapları incelendiğinde, doğru 
cevaplayan öğrenci sayısının %53,3’ün üzerinde olduğu görülmüştür. Öğrencilerin yanlış 
cevapları incelendiğinde, 6 (%35,7), 11 (%38,1) ve 20 (%42,9) yüksek oranda yanlış 
  
Fetal Gelişim Bilgi Ölçeği Soruları 
Ön 
Test 
Son 
Test 
 
n* 
n* 
1 
Sperm ve ovumun mayoz bölünme sonucu yarıya indirgenen kromozomları 
fertilizasyonla 46 kromozomlu yeni bir hücre olan “zigotu” meydana getirir 
36 
42 
2 
İlk mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücreye Blastomer denir. 
31 
39 
3 
Döllenme sonrası 1-2 haftalık olan oluşuma Blastokist adı verilir 
24 
34 
4 
Trofoblastların dış tabakası sinsityotrofoblastlardır. 
31 
37 
5 
Embriyonel evreye organogenezis evresi de denir. 
23 
35 
6 
Üçüncü germ yaprağı gebeliğin üçüncü haftasında oluşur. 
17 
27 
7 
24. günde koryonik villiler ve embriyo arasında kan dolaşımı başlar. 
22 
34 
8 
Embriyonun anterior ucundan beyin, posterior ucundan spinal kord şekillenir 
27 
36 
9 
5. haftanın sonunda dış genitaller, ilkel biçimde kol ve bacaklar, göz, burun ve 
kulaklar belirmeye başlar. 
25 
33 
10 
Nöral tüp, beyin ve omurilik dokusu 6. haftada gelişir. 
20 
29 
11 
Embriyoda dil ve dudak oluşumu 8.haftada tamamlanmış olur. 
12 
26 
12 
8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş olmasına rağmen perdeler ile 
birbirine bağlıdır. 
23 
34 
13 
Umblikal kord 3. ve 4. haftalarda oluşmaya başlar. 
17 
36 
14 
Umblikal kord 12. haftanın sonunda gelişir. 
22 
34 
15 
Umblikal kord içerisindeki arterler ve ven wharton jelly ile çevrilidir. 
21 
35 
16 
12. haftadan sonra fetüs amnios sıvısı içerisine idrarını yapmaya başlar. 
21 
31 
17 
Bağırsakların gelişimi 13. haftada gelişmeye başlar. 
14 
28 
18 
Fetüsün 14. haftada yutkunma, esneme ve yüz buruşturma hareketleri başlar. 
13 
33 
19 
Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada oluşmaya başlar. 
13 
31 
20 
22. haftada erkek fetüsün testisleri scrotuma inmeye başlar. 
18 
24 
21 
Fetüs 24. haftada uyaranlara bilinçli cevap vermeye başlar. 
23 
38 
22 
38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi yapar. 
24 
36 
23 
Fetüs 36-40. haftalarda dış ortama artık uyum sağlayabilir. 
38 
41 

 
48 
 
cevaplandığı görülmüştür (Tablo 4.4). Deney grubundaki öğrencilerin ön test ve son 
testteki doğru cevapları tablo 5’te incelenmiştir. Ön testteki doğru cevap veren öğrenci 
sayısının ortalama 22 olarak saptanırken, son testi doğru cevaplayan öğrenci sayısı 
ortalamasının 33 olduğu görülmüştür. Son teste doğru cevap veren öğrenci sayısının ön 
teste doğru cevap veren öğrenci sayısına oranla daha yüksel saptanmıştır (Tablo 4.5). 
Deney grubundaki öğrencilerin ön test ve son test ölçümleri arasındaki ilişki Tablo 
4.6’da görülmektedir. 
Tablo 4.6: Deney grubundaki öğrencilerin ön test ve son test cevaplarının 
karşılaştırılması 
       * Paired- Sample T testi 
Deney grubundaki öğrencilerin ön test ve son test sonrası FEGBÖ’ye verdiği 
cevaplar arasındaki fark Paired- Sample T testi ile karşılaştırılmıştır. Anlamlılık düzeyi 
  
Fetal Gelişim Bilgi Ölçeği Soruları 
Ön Test/ 
Son Test 
Soru 
No 
 
Test 
İstatistiği 
t* 
p 
1 
Sperm ve ovumun mayoz bölünme sonucu yarıya indirgenen 
kromozomları fertilizasyonla 46 kromozomlu yeni bir hücre olan “zigotu” 
meydana getirir 
-2,614 
0,012 
2 
İlk mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücreye Blastomer denir. 
-2,442 
0,019 
3 
Döllenme sonrası 1-2 haftalık olan oluşuma Blastokist adı verilir 
-2,354 
0,023 
4 
Trofoblastların dış tabakası sinsityotrofoblastlardır. 
-1,776 
0,083 
5 
Embriyonel evreye organogenezis evresi de denir. 
-3,106 
0,003 
6 
Üçüncü germ yaprağı gebeliğin üçüncü haftasında oluşur. 
-2,354 
0,023 
7 
24. günde koryonik villiler ve embriyo arasında kan dolaşımı başlar. 
-2,751 
0,009 
8 
Embriyonun anterior ucundan beyin, posterior ucundan spinal kord 
şekillenir 
-2,291 
0,027 
9 
5. haftanın sonunda dış genitaller, ilkel biçimde kol ve bacaklar, göz, 
burun ve kulaklar belirmeye başlar. 
-1,947 
0,058 
10 
Nöral tüp, beyin ve omurilik dokusu 6. haftada gelişir. 
-2,036 
0,048 
11 
Embriyoda dil ve dudak oluşumu 8.haftada tamamlanmış olur. 
-3,788 
0,000 
12 
8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş olmasına rağmen 
perdeler ile birbirine bağlıdır. 
-2,892 
0,006 
13 
Umblikal kord 3. ve 4. haftalarda oluşmaya başlar. 
-4,376 
0,000 
14 
Umblikal kord 12. haftanın sonunda gelişir. 
-2,751 
0,009 
15 
Umblikal kord içerisindeki arterler ve ven wharton jelly ile çevrilidir. 
-3,146 
0,003 
16 
12. haftadan sonra fetüs amnios sıvısı içerisine idrarını yapmaya başlar. 
-2,125 
0,040 
17 
Bağırsakların gelişimi 13. haftada gelişmeye başlar. 
-3,532 
0,001 
18 
Fetüsün 14. haftada yutkunma, esneme ve yüz buruşturma hareketleri 
başlar. 
-4,367 
0,000 
19 
Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada oluşmaya başlar. 
-4,705 
0,000 
20 
22. haftada erkek fetüsün testisleri scrotuma inmeye başlar. 
-1,289 
0,205 
21 
Fetüs 24. haftada uyaranlara bilinçli cevap vermeye başlar. 
-3,747 
0,001 
22 
38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi yapar. 
-2,751 
0,009 
23 
Fetüs 36-40. haftalarda dış ortama artık uyum sağlayabilir. 
-1,355 
0,183 

 
49 
 
p<0,05 olarak alınmıştır. Deney grubundaki öğrencilerin 4, 9, 20. ve 23. Sorular hariç 
diğer tüm sorularda ön test- son test cevapları arasında anlamlı fark saptanmıştır (Tablo 
4.6). Anlamlı bulunmayan bu soruların hem ön testte hem de son testte doğru olarak 
yanıtlandığı görülmüştür (Tablo 4.6). 
Kontrol grubundaki öğrencilerin FEGBÖ’ye verdikleri ön test ve son test 
sonuçları Tablo 4.7 ve 4.8’de verilmiştir. Öğrencilerin ölçekteki her maddeyi verdikleri 
doğru ve yanlış cevapların dağılımı yüzde ve sayı olarak incelenmiştir.

 
 
 
50 
Tablo 4.7: Kontrol grubundaki öğrencilerin fetal gelişim ölçeğine verdikleri doğru ve yanlış cevaplar (n:42) 
      *n= 42 n: Öğrenci sayısı%: Yüzde
Fetal Gelişim Bilgi Ölçeği Soruları 
Ön Test 
Son Test 
 
 
Doğru 
Yanlış/Bilmiyorum 
Doğru 
Yanlış/Bilmiyorum 
 
 
n* 
%** 
n* 
%** 
n* 
%** 
n* 
%** 
1 
Sperm ve ovumun mayoz bölünme sonucu yarıya indirgenen kromozomları 
fertilizasyonla 46 kromozomlu yeni bir hücre olan “zigotu” meydana getirir 
40 
95,2 
2 
4,8 
41 
97,6 
1 
2,4 
2 
İlk mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücreye Blastomer denir. 
35 
83,3 
7 
16,7 
35 
83,3 
7 
16,7 
3 
Döllenme sonrası 1-2 haftalık olan oluşuma Blastokist adı verilir 
27 
64,3 
15 
35,7 
28 
66,7 
14 
33,3 
4 
Trofoblastların dış tabakası sinsityotrofoblastlardır. 
34 
81,0 
8 
19,0 
35 
83,3 
7 
16,7 
5 
Embriyonel evreye organogenezis evresi de denir. 
23 
54,8 
19 
45,2 
26 
61,9 
16 
38,1 
6 
Üçüncü germ yaprağı gebeliğin üçüncü haftasında oluşur. 
16 
38,1 
26 
61,9 
26 
61,9 
16 
38,1 
7 
24. günde koryonik villiler ve embriyo arasında kan dolaşımı başlar. 
26 
61,9 
16 
38,1 
29 
69,0 
13 
31,0 
8 
Embriyonun anterior ucundan beyin, posterior ucundan spinal kord şekillenir 
30 
71,4 
12 
28,6 
33 
78,6 
9 
21,4 
9 
5. haftanın sonunda dış genitaller, ilkel biçimde kol ve bacaklar, göz, burun 
ve kulaklar belirmeye başlar. 
26 
61,9 
16 
38,1 
29 
69,0 
13 
31,0 
10 
Nöral tüp, beyin ve omurilik dokusu 6. haftada gelişir. 
22 
52,4 
20 
47,6 
27 
64,3 
15 
35,7 
11 
Embriyoda dil ve dudak oluşumu 8.haftada tamamlanmış olur. 
16 
38,1 
26 
61,9 
23 
54,8 
19 
45,2 
12 
8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş olmasına rağmen 
perdeler ile birbirine bağlıdır. 
33 
78,6 
9 
21,4 
32 
76,2 
10 
23,8 
13 
Umblikal kord 3. ve 4. haftalarda oluşmaya başlar. 
27 
64,3 
15 
35,7 
32 
76,2 
10 
23,8 
14 
Umblikal kord 12. haftanın sonunda gelişir. 
27 
64,3 
15 
35,7 
25 
59,5 
17 
40,5 
15 
Umblikal kord içerisindeki arterler ve ven wharton jelly ile çevrilidir. 
24 
57,1 
18 
42,9 
30 
71,4 
12 
28,6 
16 
12. haftadan sonra fetüs amnios sıvısı içerisine idrarını yapmaya başlar. 
29 
69,0 
13 
31,0 
34 
81,0 
8 
19,0 
17 
Bağırsakların gelişimi 13. haftada gelişmeye başlar. 
21 
50,0 
21 
50,0 
25 
59,5 
17 
40,5 
18 
Fetüsün 14. haftada yutkunma, esneme ve yüz buruşturma hareketleri başlar. 
20 
47,6 
22 
52,4 
23 
54,8 
19 
45,2 
19 
Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada oluşmaya başlar. 
15 
35,7 
27 
64,3 
22 
52,4 
20 
47,6 
21 
22. haftada erkek fetüsün testisleri scrotuma inmeye başlar. 
20 
47,6 
22 
52,4 
24 
57,1 
18 
42,9 
21 
Fetüs 24. haftada uyaranlara bilinçli cevap vermeye başlar. 
26 
61,9 
16 
38,1 
32 
76,2 
10 
23,8 
22 
38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi yapar. 
20 
47,6 
22 
52,4 
28 
66,7 
14 
33,3 
23 
Fetüs 36-40. haftalarda dış ortama artık uyum sağlayabilir. 
35 
83,3 
7 
16,7 
34 
81,0 
8 
19,0 

 
51 
 
 
Tablo 4.8: Kontrol grubundaki öğrencilerin ön test ve son test sonrası doğru cevap veren 
kişi sayısı 
     **Doğru cevap veren öğrenci sayısı 
 
Kontrol grubundaki öğrencilerin ön testte en yüksek doğru cevap verdikleri 
sorular sırasıyla, 1 (%95,2), 2 (%83,3), 4 (%81), 8 (%71,4), 12 (%78,6) ve 23 (%90,5) 
olarak saptanmıştır. Bunun yanı sıra en fazla yanış verilen cevaplar ise sırasıyla; 6 
(%61,9), 11 (%71,4), 19 (%64,3) ve 22 (%42,9) olarak bulunmuştur (Tablo 4.7).  
Kontrol grubundaki öğrencilerin son test cevapları incelendiğinde, doğru cevaplayan 
öğrenci sayısının %61’nin üzerinde olduğu görülmüştür. Öğrencilerin yanlış cevapları 
incelendiğinde, 6 (%35,7), 11 (%38,1) ve 20 (%42,9) yüksek oranda yanlış cevaplandığı 
görülmüştür (Tablo 4.7). Kontrol grubundaki öğrencilerin ön test ve son testteki doğru 
cevapları tablo 8’de incelenmiştir. Ön testteki doğru cevap veren öğrenci sayısının 
Sıra 
No       
Fetal Gelişim Bilgi Ölçeği Soruları 
Ön 
Test 
Son 
Test 
 
n 
n 
1 
Sperm ve ovumun mayoz bölünme sonucu yarıya indirgenen kromozomları 
fertilizasyonla 46 kromozomlu yeni bir hücre olan “zigotu” meydana getirir 
40 
41 
2 
İlk mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücreye Blastomer denir. 
35 
35 
3 
Döllenme sonrası 1-2 haftalık olan oluşuma Blastokist adı verilir 
27 
28 
4 
Trofoblastların dış tabakası sinsityotrofoblastlardır. 
34 
35 
5 
Embriyonel evreye organogenezis evresi de denir. 
23 
26 
6 
Üçüncü germ yaprağı gebeliğin üçüncü haftasında oluşur. 
16 
26 
7 
24. günde koryonik villiler ve embriyo arasında kan dolaşımı başlar. 
26 
29 
8 
Embriyonun anterior ucundan beyin, posterior ucundan spinal kord şekillenir 
30 
33 
9 
5. haftanın sonunda dış genitaller, ilkel biçimde kol ve bacaklar, göz, burun ve 
kulaklar belirmeye başlar. 
26 
29 
10 
Nöral tüp, beyin ve omurilik dokusu 6. haftada gelişir. 
22 
27 
11 
Embriyoda dil ve dudak oluşumu 8.haftada tamamlanmış olur. 
16 
23 
12 
8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş olmasına rağmen perdeler ile 
birbirine bağlıdır. 
33 
32 
13 
Umblikal kord 3. ve 4. haftalarda oluşmaya başlar. 
27 
32 
14 
Umblikal kord 12. haftanın sonunda gelişir. 
27 
25 
15 
Umblikal kord içerisindeki arterler ve ven wharton jelly ile çevrilidir. 
24 
30 
16 
12. haftadan sonra fetüs amnios sıvısı içerisine idrarını yapmaya başlar. 
29 
34 
17 
Bağırsakların gelişimi 13. haftada gelişmeye başlar. 
21 
25 
18 
Fetüsün 14. haftada yutkunma, esneme ve yüz buruşturma hareketleri başlar. 
20 
23 
19 
Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada oluşmaya başlar. 
15 
22 
20 
22. haftada erkek fetüsün testisleri scrotuma inmeye başlar. 
20 
24 
21 
Fetüs 24. haftada uyaranlara bilinçli cevap vermeye başlar. 
26 
32 
22 
38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi yapar. 
20 
28 
23 
Fetüs 36-40. haftalarda dış ortama artık uyum sağlayabilir. 
35 
34 

 
52 
 
ortalama 25 olarak saptanırken, son testi doğru cevaplayan öğrenci sayısı ortalamasının 
29 olduğu görülmüştür. Son teste doğru cevap veren öğrenci sayısının ön teste doğru 
cevap veren öğrenci sayısına oranla daha yüksel saptanmıştır (Tablo 4.8). 
Kontrol grubundaki öğrencilerin ön test ve son test ölçümleri arasındaki ilişki 
Tablo 4.9’da karşılaştırılmıştır.  
 
Tablo 4.9: Kontrol grubundaki öğrencilerin ön test ve son test cevaplarının 
karşılaştırılması 
*Paired-Sample T testi 
 
Kontrol grubundaki öğrencilerin ön test ve son test sonrası FEGBÖ’ye verdiği 
cevaplar arasındaki fark Paired- Sample T testi ile karşılaştırılmıştır. Anlamlılık düzeyi 
p<0,05 olarak alınmıştır. Kontrol grubundaki öğrencilerinin yalnızca 6. soruya verdiği ön 
test- son test cevapları arasında anlamlı fark saptanmıştır p<0,05 (Tablo 4.9). Anlamlı 
Sıra 
No  
Fetal Gelişim Bilgi Ölçeği Soruları 
Ön Test/ 
Son Test 
 
Test 
İstatistiği 
t* 
p 
1 
Sperm ve ovumun mayoz bölünme sonucu yarıya indirgenen kromozomları 
fertilizasyonla 46 kromozomlu yeni bir hücre olan “zigotu” meydana getirir 
-0,573 
0,570 
2 
İlk mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücreye Blastomer denir. 
0,000 
1,000 
3 
Döllenme sonrası 1-2 haftalık olan oluşuma Blastokist adı verilir 
-0,198 
0,844 
4 
Trofoblastların dış tabakası sinsityotrofoblastlardır. 
-0,274 
0,785 
5 
Embriyonel evreye organogenezis evresi de denir. 
-0,771 
0,445 
6 
Üçüncü germ yaprağı gebeliğin üçüncü haftasında oluşur. 
-2,354 
0,023 
7 
24. günde koryonik villiler ve embriyo arasında kan dolaşımı başlar. 
-0,684 
0,498 
8 
Embriyonun anterior ucundan beyin, posterior ucundan spinal kord şekillenir 
-0,903 
0,372 
9 
5. haftanın sonunda dış genitaller, ilkel biçimde kol ve bacaklar, göz, burun 
ve kulaklar belirmeye başlar. 
-0,650 
0,519 
10 
Nöral tüp, beyin ve omurilik dokusu 6. haftada gelişir. 
-1,152 
0,256 
11 
Embriyoda dil ve dudak oluşumu 8.haftada tamamlanmış olur. 
-1,553 
0,128 
12 
8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş olmasına rağmen 
perdeler ile birbirine bağlıdır. 
0,255 
0,800 
13 
Umblikal kord 3. ve 4. haftalarda oluşmaya başlar. 
-1,152 
0,256 
14 
Umblikal kord 12. haftanın sonunda gelişir. 
0,467 
0,643 
15 
Umblikal kord içerisindeki arterler ve ven wharton jelly ile çevrilidir. 
-1,289 
0,205 
16 
12. haftadan sonra fetüs amnios sıvısı içerisine idrarını yapmaya başlar. 
-1,403 
0,168 
17 
Bağırsakların gelişimi 13. haftada gelişmeye başlar. 
-0,850 
0,400 
18 
Fetüsün 14. haftada yutkunma, esneme ve yüz buruşturma hareketleri başlar. 
-0,650 
0,519 
19 
Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada oluşmaya başlar. 
-1,480 
0,146 
20 
22. haftada erkek fetüsün testisleri scrotuma inmeye başlar. 
-0,813 
0,421 
21 
Fetüs 24. haftada uyaranlara bilinçli cevap vermeye başlar. 
-1,635 
0,110 
22 
38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi yapar. 
-1,839 
0,073 
23 
Fetüs 36-40. haftalarda dış ortama artık uyum sağlayabilir. 
0,298 
0,767 

 
53 
 
bulunmayan bu soruların hem ön testte hem de son testte doğru olarak yanıtlandığı 
görülmüştür (Tablo 4.9). 
 
Tablo 4.10: Deney ve kontrol gruplarının ölçek toplam puanlarının ön test ve son 
testlerinin karşılaştırılması 
 
Deney 
Kontrol 
Test İstatsitiği 
p 
 
x±ss 
x±ss 
t* 
p 
Ön test 
12,26±4,70 
14,09±4,49 
1,826 
0,071 
Son Test 
18,40±2,79 
16,02±4,63 
-2,853 
0,006 
* Independent- Samples T test 
 
Deney ve Kontrol gruplarının ön test son test toplam puanları Independent- 
Samples T testi ile karşılaştırılmış ve tablo 4.10’da sunulmuştur 
Deney grubun FEGBÖ toplam puanları incelendiğinde, ön test puanının 
12,26±4,70, son test puanının ise 18,40±2,79 olduğu görülmüştür. Kontrol grubun ölçek 
puanları karşılaştırıldığında ise; ön test puanlarının 14,09±4,49, son test puanlarının da 
16,02±4,63 olduğu saptanmıştır. Deney ve kontrol grubun ön test puanları arasında 
anlamlı fark saptanmazken (p=0,071), son test puanları arasında anlamlı fark görülmüştür 
(p=0,006) (Tablo 4.10).   
Deney ve kontrol grupların FEGBÖ’nün ön test ve son test toplam puanları, deney 
ve kontrol rubu kendi arasında öncesi ve sonrası olmak üzere iki zamanlı olarak Paired- 
Sample T testi ile karşılaştırılmıştır. Aynı zamanda araştırmaya katılan tüm öğrencilerin 
(deney ve kontrol grubu toplam) toplam puanları öncesi ve sonrası iki zamanlı olarak 
Paired-Sample T testi ile karşılaştırılmıştır (Tablo 4.11). 
 
Tablo 4.11: Deney, kontrol ve tüm grupların ön test ve son test puanlarının 
karşılaştırılması 
Grup 
Zaman 
Ön Test 
Son Test 
Fark 
p 
Deney Grubu 
Ölçek Toplam Puan 
12,26 ± 4,75 
18,40 ± 2,79 
6,15 
0,000* 
Kontrol Grubu 
Ölçek Toplam Puan 
14,09 ± 4,49 
16,02 ± 4,63 
1,93 
0,043* 
Toplam 
Ölçek Toplam Puan 
13,17 ± 4,66 
17,21 ± 3,98 
4,04 
0,000* 
*Paired samples t test 

 
54 
 
Deney grubunun fetal gelişim ölçeği toplam puanları incelendiğinde, ön test 
toplam puanının 12,26 ± 4,75, son test puanının da 18,40 ± 2,79 olduğu ve aralarında 
istatistiksel olarak anlamlı fark bulunduğu saptanmıştır (p=0,000). Kontrol grubun ölçek 
toplam puanları incelendiğinde, ön test puanının 14,09 ± 4,49, son test puanının da 16,02 
± 4,63 olduğu, aralarında istatistiksel olarak sınırda anlamlı olduğu görülmüştür 
(p=0,043). Tüm öğrencilerin ön test ve son test ölçek puanları incelendiğinde, ölçek 
toplam ön test puanlarının 13,17 ± 4,66, son test puanlarının da 17,21 ± 3,98 olduğu 
saptanmıştır. Tüm öğrencilerin ölçek toplam ön test ve son test puanları arasında anlamlı 
ilişki saptanmıştır (p=0,000) (Tablo 4.11).  
 
Tablo 4.12: Deney ve kontrol gruplarında yer alan öğrencilerin fetal gelişimi 
değerlendirme son test toplam puanlarının kovaryans analizi sonuçları 
Varyansın 
Kaynağı 
Kareler 
Toplamı 
(KT) 
Sd 
Kareler 
Ortalaması 
(KO) 
F* 
p 
Kontrol Edilen 
Değişken (Öntest) 
17,735 
1 
17,735 
1,216 
0,273 
Yöntem 
132,896 
1 
132,896 
9,112 
0,003 
Hata 
1181,360 
81 
14,585 
 
 
Toplam 
26210,000 
84 
 
 
 
    *Ancova Testi 
 
Deney ve kontrol gruplarında yer alan öğrencilerin FEGBÖ son test toplam 
puanlarının kovaryans analizi sonuçları Tablo 4.12’de verilmiştir. 
Kovaryans analizi sonuçları incelendiğinde, deney ve kontrol gruplarının on 
testtten arındırılmış/düzeltilmiş son test puanları arasında anlamlı fark saptanmıştır (F 
(5,80) =9,112; p=0,003). Öğrencilere fetal gelişimi öğretiminde kullanılan sanal gerçeklik 
öğretim yöntemi olan SGT-FEGU’nun teori eğitimine oranla farklılık gösterdiği 
görülmüştür (Tablo 4.12). 
 
 

 
55 
 
4.3. DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SANAL GERÇEKLİK 
UYGULAMASINA 
AİT 
BİLİŞSEL 
YÜK 
VE 
BULUNUŞLUK 
HİSSİ 
DÜZEYLERİNE AİT BULGULAR 
Deney grubundaki öğrencilerin BYÖ puanları Tablo 13’te incelenmiştir. 
 
 
Tablo 4.13: Deney grubundaki öğrencilerin bilişsel yük puanları 
Grup 
n 
Ortalama puan 
sd 
t* 
p 
Bilişsel Yük Puan ortalaması 
42 
1,09±0,29 
1,63 
-12,26 
0,000 
Bilişsel Olarak Aşırı Yüklenmeyenler 
38 
1,47±0,35 
Bilişsel Olarak Aşırı Yüklenenler 
4 
6±5,27 
  *One Sample T testi 
 
Öğrencilerin bilişsem yük puan ortalaması 1,09±0,29 olarak bulunmuştur. 
Öğrencilerin %90,5’nin bilişsel olarak aşırı yüklenmediği, bilişsel yük puanlarının 1-5 
arasında değiştiği, %9,5’inin ise bilişsel olarak aşırı yüklendiği, puanlarının 5-9 puan 
arasında olduğu saptanmıştır (Tablo 4.13). Öğrencilerin bilişsel yük puanları Bilişsel yük 
ölçeğinin kesme noktası olan 5’e göre One Sample T testi ile karşılaştırılmıştır. 42 
öğrencinin BYÖ puan ortalamaları arasında anlamlı fark görülmüştür (p=0,000). 
Öğrencilerin bilişsel yük kesme noktası olan 5 puandan daha düşük bir ortalamaya 
sahip oldukları görülmüştür.  
 
Tablo 4.14: Sanal gerçeklik deneyimleyen öğrencilerin bulunuşluk hissi ölçek alt 
boyutları puan ortalamaları 
Bulunuşluk Hissi Ölçeği Alt 
Boyutları 
x±ss* 
Referans Alına 
Puan 
Test 
İstatistiği** 
p 
Katılım 
4,67±0,44 
5 
-4,699 
0,000 
Uyum/Çevreleme 
4,44±0,54 
5 
-6,595 
0,000 
Duygusal Bağlılık 
4,66±0,42 
5 
-5,186 
0,000 
Etkileşim 
4,23±0,56 
5 
-8,803 
0,000 
Ara yüz Kalitesi 
1,65±0,82 
5 
-26,166 
0,000 
 *Ortalama ve standart sapma, **One Sample T test 
 
 

 
56 
 
Deney grubuna uygulanan sanal gerçeklik gözlüğünün öğrencilerin sanal ortama 
ilişkin durumlarını ölçmek için BHÖ uygulanmıştır. Ölçeğin tüm maddelerinin ve alt 
boyutlarının cronbach’s alfa değerleri incelenmiştir. BHÖ’ nün tüm maddelerinin (29 
madde) cronbach’s alfası 0,88, katılım alt boyutunun cronbach’s alfası 0,90, 
uyum/çevreleme alt boyutunun cronbach’s alfası 0,84, duygusal bağlılık alt boyutunun 
cronbach’s alfası 0,67, etkileşim alt boyutunun cronbach’s alfası 0,68 ve ara yüz kalitesi 
alt boyutunun cronbach’s alfası 0,80 olarak saptanmıştır.  
Deney grubundaki öğrencilerin BHÖ’nün alt boyutlarından aldığı puan 
ortalamaları Tablo 4.14’de verilmiştir. Öğrencilerin katılım alt boyut puanı 4,67±0,44, 
uyum/çevreleme alt boyut puanı 4,44±0,54, duygusal bağlılık alt boyutu puanı 4,66±0,42, 
etkileşim alt boyut puanı 4,23±0,56 ve ara yüz kalitesi alt boyut puanı 1,65±0,82 olarak 
bulunmuştur (Tablo 4.14). Ölçek alt boyutları ile referans puanları one sample T testi ile 
karşılaştırılmıştır. Her alt boyuttaki alınan puan ortalaması ile referans puan ortalaması 
arasında anlamlı ilişki görülmüştür. Öğrencilerin aldıkları puan ortalamalarının ölçek alt 
boyut referansa puanından düşük olduğu görülmüştür (Tablo 4.14). 
 
Tablo 4.15: Bilişsel yük ölçeği ile bulunuşluk hissi ölçeğinin alt boyutları arasındaki 
ilişki 
 
BHÖ Ölçeğinin alt boyutları 
n: 42 
Katılım 
Uyum/Çevrel
eme 
Duygusal 
Bağlılık 
Etkileşim 
Ara yüz 
Kalitesi 
 
r 
p 
r 
p 
r 
p 
r 
p* 
r 
p 
Bilişsel Yüke 
Ölçeği 
-0,24 
0,116 
-0,22 
0,147 
-0,07 
0,63 
-0,36 
0,01 
-0,10 
0,51 
 *Korelasyon 0,05 düzeyinde anlamlıdır. 
 
Deney grubundaki öğrencilerin BYÖ ve BHÖ arasındaki ilişki pearson 
kolerasyon ile incelenmiştir. Deney grubundaki öğrencilerin, BYÖ ve BHÖ’ğinin alt 
boyutları arasından sadece etkileşim alt boyutu ile negatif yönde orta düzeyde kolerasyon 
görülmüştür (Tablo 4.15).  
 
 
 

 
57 
 
Tablo 4.16:Sanal gerçeklik ile ilgili bilgi durumunun bulunuşluk hissi ölçeğinin alt 
boyutları ile binary lojistik regresyon analizi  
β 
Standart 
Hata (S.E.) 
Wald 
p 
Exp(β) 
Odd Oranı 
%95 Güven 
Aralığı 
 
 
 
 
 
 
Düşük 
Yüksek 
Sabit (Constant) 
0,524 
4,469 
0,014 
1 
0,907 
 
 
Katılım 
-0,078 
0,153 
0,262 
1 
0,609 
0,925 
0,685 
Uyum/Çevreleme 
-0,027 
0,141 
0,036 
1 
0,849 
0,974 
0,738 
Duygusal Bağlılık 
-0,067 
0,244 
0,076 
1 
0,782 
0,935 
0,580 
Etkileşim 
0,277 
0,205 
1,825 
1 
0,177 
1,320 
0,882 
Ara yüz Kalitesi 
0,028 
0,149 
0,037 
1 
0,848 
1,029 
0,769 
Model Uyum Chi Square=1,987 p=0,016, Cox&Snell R2=0,046; Nagelkerke R2=0,065; Hosmer and 
Lemeshow Chi Square=5,745 p=0,676; DS=%69 
 
Deney grubundaki öğrencilerin sanal gerçeklik ile ilgili bilgi sahibi olma 
durumları ile BHÖ’nin alt boyutları arasındaki ilişki binary lojistik regresyon modeli ile 
açıklanmıştır (Tablo 4.16). Çalışmamıza katılan öğrencilerin sanal gerçeklik uygulaması 
ile ilgili bilgi durumunun BHÖ alt boyutları olan; Katılım, Uyum/Çevreleme, Duygusal 
Bağlılık, Etkileşim ve Ara yüz Kalitesi parametreleri arasındaki ilişki binary lojistik 
regresyon analizi ile incelenmiştir (Tablo 4.16). Oluşturulan modelin sanal gerçeklik 
uygulaması bilgisi olma durumu ve bu parametrelerin etkilerini binary lojistik regresyon 
analizi ile değerlendirdiğimizde   modelin   düzeyde   anlamlı (p=0,016) bulunduğu ve 
doğru sınıflandırma oranının %69 ile başarılı olduğu görülmüştür. Modelde sanal 
gerçeklik ile ilgili bilgi sahibi, olma durumu ile BHÖ ölçeğinin tüm alt boyutları arasında 
anlamlı ilişki saptanmamıştır (Tablo 4.16). 
 
Tablo 4.17:  Sanal gerçeklik ile ilgili uygulamaya katılma durumunun bulunuşluk hissi 
ölçeği alt boyutları ile binary lojistik regresyon analizi 
β 
Standart 
Hata (S.E.) 
Wald 
p 
Exp(β) 
Odd 
Oranı 
%95 Güven 
Aralığı 
Düşük   
Yüksek 
Sabit (Constant) 
-3,919 
8,783 
0,199 
1 
0,655 
 
 
Katılım 
-0,112 
0,222 
0,255 
1 
0,614 
0,894 
0,579 
Uyum/Çevreleme 
-0,107 
0,259 
0,172 
1 
0,679 
0,898 
0,541 
Duygusal Bağlılık 
0,794 
0,419 
3,582 
1 
0,058 
2,211 
0,972 
Etkileşim 
-0,150 
0,491 
0,094 
1 
0,759 
0,861 
0,329 
Ara yüz Kalitesi 
-0,035 
0,289 
0,014 
1 
0,904 
0,966 
0,549 
Model Uyum Chi Square=5,105 p=0,000, Cox&Snell R2=0,114; Nagelkerke R2=0,284; Hosmer and 
Lemeshow Chi Square=11,045 p=0,199; DS=%95,2 
 

 
58 
 
Çalışmamıza katılan öğrencilerin sanal gerçekliğin kullanıldığı bir uygulamaya 
katılma durumlarının BHÖ alt boyutları olan; Katılım, Uyum/Çevreleme, Duygusal 
Bağlılık, Etkileşim ve Ara yüz Kalitesi parametreleri arasındaki ilişki binary lojistik 
regresyon analizi ile incelenmiştir (Tablo 4.17). Oluşturulan modelin sanal gerçeklik 
uygulaması bilgisi olma durumu ve bu parametrelerin etkilerini binary lojistik regresyon 
analizi ile değerlendirdiğimizde   modelin   düzeyde   anlamlı (p=0,000) bulunduğu ve 
doğru sınıflandırma oranının %92,9 ile başarılı olduğu görülmüştür. Modelde sanal 
gerçeklik ile ilgili bilgi sahibi, olma durumu ile BHÖ ölçeğinin tüm alt boyutları arasında 
anlamlı ilişki saptanmamıştır (Tablo 4.17). 
 
Tablo 4.18: Deney grubundaki öğrencilerin sanal gerçeklik bilgi ve deneyim durumları 
ile bilişsel yük ölçeği arasındaki ilişki 
Parametre 
BYÖ* 
Test İstatistiği** 
p 
Sanal Gerçeklik ile ilgili bilgi 
sahibi olma 
Evet 
2,46±1,50 
1,500 
0,142 
Hayır 
1,65±1,65 
Sanal gerçeklik ile ilgili 
uygulamaya katılma durumu 
Evet 
2,66±2,08 
0,834 
0,409 
Hayır 
1,84±1,61 
 *mean±sd, **Independent Sample T testi 
 
Deney grubundaki öğrencilerin sanal gerçeklik ile ilgili bilgi durumları ve sanal 
gerçeklik uygulmasına katılma durumları ile BYÖ puanları arasındaki ilişki Independent- 
Sample T testi ile karşılaştırılmıştır. BYÖ puanları ile her bir parametre arasındaki ilişki 
saptanmamıştır (p=0,142, p=0,409) (Tablo 4.18). 
4.4. DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN DENEYİMLEDİKLERİ 
SANAL 
GERÇEKLİK 
UYGULAMASINDAKİ 
KALİTATİF 
GERİ 
BİLDİRİMLERİ 
Sanal 
gerçeklik 
gözlüğünü 
uygulayan 
öğrencilere 
uygulama 
sonrası 
deneyimlerinin sorulduğu “Sanala gerçek uygulaması ile yaşadığınız deneyimi birkaç 
cümle ile tanımlayınız?” sorusu sorulmuştur. Öğrencilerin yanıtları Tablo 4.19’da 
gösterilmektedir. 
 
 
 

 
59 
 
Tablo 4.19: Sanal gerçeklik uygulamasını deneyimleyen öğrencilerin kalitatif geri 
bildirimleri 
Öğrenci 
Kodları* 
Sanal gerçek uygulaması ile yaşadığınız deneyimin geri bildirimleri 
K1 
Fetal gelişimi yakından görmek bebeğin hareketlerini gözlemlemek çok çok güzeldi 
anlatılmaz yaşanır dedikleri bu olsa gerek ☺️ 
K2 
Muhteşem ve çok farklı bir deneyimdi. 
K3 
Çok güzel bir deneyimdi. Bebeğin hareketleri (tekme, gülümseme vb.) görebildik. 
Umblikal kordu görebildik. 
K4 
Fetüsün hafta hafta gelişimini en yakından izleyerek deneyimlemeyi sağlayan mucizevi bir 
uygulama. Özellikle embriyoloji derslerinden sonra fetus gelişimini pekiştirmek adına 
uygulana bilinecek bir uygulamadır. 
K5 
Bebeğin gelişimini hafta hafta izlemek gerçekten çok güzel ve heyecan vericiydi. 
K6 
Gerçekçi bir bebek oluşumu izledim 
K7 
Çok gerçekçi ve bilgilendiriciydi. Daha fazla geliştirilebilecek bir uygulama. Her alanda 
yapılabilir ve öğretici. Teorik bilgilerin gerçekçi görsel ile pekiştirilmesini sağlıyor. 
K8 
Görsel olduğundan daha fazla akılda kalıcı ve eğitici 
K9 
Sanal gerçeklik uygulamasını daha önce keşfetmemiştim. Gözlüğü taktığımda kendimi 
olayın merkezinde hissettim. Bu keyifli anları bize yaşattığınız için teşekkür ederim 
hocam. 
K10 
Güzel bir deneyimdi görsel olarak kalıcı bir etkinliktir. 
K11 
Anne karnında bebeğin oluşumu tam bir mucize. Bu uygulama sayesinde bizde en 
yakından bir mucizenin oluşumuna tanık olmuş olduk. Teşekkürler :) 
K12 
Gözlüğü taktığım andan itibaren büyülendim diyebilirim. Fetal gelişimi ilk haftalardan 
itibaren anne karnında gözlemleyebilmek ve istediğimiz haftaya dönüp tekrar izleyebilmek 
çok güzeldi ve çok gerçekçiydi. Muhteşem bir çalışma olmuş 
K13 
Farklı ve etkili bir deneyimdi. 
K14 
Çok güzel bir duygu ve histi. Sanki gerçekten o an fetüsle birlikte büyüyüp küçüldüğünü 
hissediyorsun. Bence kesinlikle her ebelik öğrencisinin yaşaması gereken bir an. Derste 
tabi ki bu evreleri teorik olarak öğreniyoruz ama sanki canlıymış gibi görmek 
mükemmeldi. 
K15 
Anne karnındaki bebeğin haftalara göre gelişimini çok yakından izlemek beni oldukça 
mutlu etti. Çok şaşırtıcı ve büyüleyiciydi. Bu duyguyu hiçbir zaman unutmayacağım. 
K16 
Çok güzeldi ve herkesin deneyimlemesi gerekli 
K17 
Sanal gerçekliği ilk kez deneyimledim çok etkileyiciydi. Gözlüğü taktığım andan itibaren 
kendimi olayın tamamen içerisinde hissettim. Her şey çok gerçekçiydi ve çok güzel bir 
deneyimdi. Bu güzel deneyimi bize yaşattığınız için teşekkür ederim hocam. 
K18 
İlk kez böyle bir deneyim yaşadım, etkileyiciydi. 
K19 
Çok etkileyici bir deneyimdi 
K20 
Harika, sanki o anı kendim yaşıyor gibi hissettim. 
K21 
Güzel ve gerçeğe yakın bir deneyimdi Teşekkürler reyhan hocamıza 😊 
K22 
Muhteşem bir deneyimdi. Gerçeğe en yakın bu kadar başarılabilirdi. Çok güzel bir 
tecrübeydi benim için. Çok teşekkürler 
K23 
Muhteşem bir deneyimdi. Çok güzel bir tecrübeydi benim için. 
K24 
Bize bu güzel deneyimi yaşattığınız için teşekkür ederim hocam çok güzel bir deneyimdi 
K25 
Sanal gerçeklik uygulaması çok güzeldi. Gerçekliğin yanı sıra duygusal bir anı olarak 
kaldı. Fetüse bu kadar yakın hissetmek çok güzel bir duyguydu 
K26 
Uygulama çok gerçekçiydi ve kolay kontrol edilebilirdi. Hafta hafta bilgilerin geçmesi ve 
duyulan seslerin gerçekliği güzeldi. Sanal ortam kolay uyum sağlanabilirdi ve rahatsız 
edici bir özellik yoktu. Deneyimlememizi sağladığınız için teşekkürler. 
K27 
Sanal gerçeklik uygulaması ile gerçekten anne karnındaymışım gibi hissettim. Bebeğin 
gelişim aşamalarını en yakından yani yanından takip edebildim. Çok güzel bir uygulama 
olmuş hocamızın ellerine sağlık😊 

 
60 
 
Tablo 4.19 (devam) 
K28 
Her şey gerçek gibiydi bebeğin gelişimine bu kadar yakından şahit olmak harikaydı. 
K29 
Gerçekten çok güzel bir deneyimdi sanki bebekle birlikte bizde anne karnındaydık. 
K30 
Tek kelimeyle mükemmeldi. Sanki bebek anne karnında değil de benim hemen 
yanımda büyüyor gibiydi. Bütün organları hafta ilerledikçe daha da belirginleşiyor 
ve her şey net oluyordu. Yüzündeki hareketlere kadar her şey çok netti. Gelişimle 
birlikte kalp seslerini dinlemek de çok güzeldi. Kesinlikle bütün ebelik 
öğrencilerinin, anne ve babalarında deneyimlemesi gerekiyor. Reyhan hocamızda 
bize böyle bir fırsat sunduğu için ona da çok teşekkür ederim. 
K31 
Gerçekçi bir deneyimdi 
K32 
Çok güzel ve etkileyici bir deneyim oldu sanki gerçek gibi annenin karnında bebeği 
ile büyümüş gibi oldum 
K33 
Anne karnında fetüsün gelişimine canlı şahit olmak mükemmel bir şey 
K34 
Fetal gelişmesini canlı öğrenmiş oldum Reyhan hocamıza çok teşekkür ediyorum 
K35 
Yani anne ve baba adayları ön bilgilendirmede için çok güzel bir uygulama 
K36 
Çok güzel deneyimdi benim için yaratıcı gerçek gibiydi 
K37 
Çok gerçekçi ve bilgilendiriciydi. Teorik bilgilerin pekişmesini sağladı. 
K38 
Çok farklı ve yararlı bir deneyimdi. Çok mutlu oldum teşekkürler hocam 😊 
K39 
Güzel deneyimdi hocama teşekkür ederim 
K40 
Çok güzel bir uygulamaydı. İlk defa böyle bir deneyim yaşadım o yüzden çok 
teşekkür ederim 🙏 
K41 
Mükemmel bir çalışma olmuş. Gerçekten anne karnında bebeğin gelişimini izliyor 
gibi hissettim. Haftalar arasında geçiş yaparak izleyebilmekte oldukça iyiydi. 
K42 
Çok yararlı ve faydalı herkesin izlemesi gerekli teşekkürler hocam 🥰 
   *K harfi katılımcıyı temsil etmektedir. 
 
Sanal gerçeklik teknolojisi ile oluşturulmuş fetal gelişim uygulamasını 
deneyimleyen öğrencilerin olumlu geri bildirim verdikleri görülmüştür. Öğrencilerin 
geri bildirimleri arasında, diğer derslerde de SG uygulaması kullanmanın dersi 
anlamalarına olumlu katkı sağlayacağı ifadeleri yer almıştır. Fetal gelişimi SG 
uygulaması ile yakından izlemenin öğrenciler üzerinde olumlu bir etki bıraktığı 
görülmüştür. 

 
61 
 
5. TARTIŞMA 
Sanal gerçeklik teknolojisi ile fetal gelişim uygulaması (SGT-FEGU)’nun 
etkinliğinin değerlendirildiği çalışmada, bulgular literatür bilgileri ışığında; 
1. Deney 
ve 
kontrol 
grubundaki 
öğrencilerin 
sosyo-demografik 
özelliklerinin tartışılması, 
2. Deney ve Kontrol grubundaki öğrencilerin öğretim materyallerine (Teori 
eğitimi ve SG uygulaması) ilişkin bilgi düzeylerine ait bulguların 
tartışılması, 
3. Deney grubundaki öğrencilerin sanal gerçeklik uygulamasına ait bilişsel 
yük ve bulunuşluk hissi düzeylerine ait bulguların tartışılması, 
4. Deney grubundaki öğrencilerin deneyimledikleri sanal gerçeklik 
uygulamasındaki kalitatif geri bildirimlerine ait bulguların tartışılması 
olmak üzere dört alt başlık altında sunulmuştur.  
5.1. DENEY VE KONTROL GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SOSYO-
DEMOGRAFİK ÖZELLİKLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI 
Öğretimde öğrenme stilleri yada yeni tip öğrenme modelinden etkileyen 
faktörlerin arasında yaş, öğrenim görülen bölüm ve sınıf değişkeni yer almaktadır (135–
140). Benzer şekilde de ebelik simülasyon eğitimi etkinliğinin incelendiği çalışmalarda 
da bu değişkenler yer almış ve değişkenlerin homojenliği sağlanmıştır (117, 141–143). 
Hemşirelik ve Tıp eğitiminde sanal gerçeklik uygulamalarının etkinlerinin araştırıldığı 
çalışmalarda da yaşın homojen dağıldığı görülmüştür (144–151). Araştırmada uygulanan 
yeni öğretim tekniği olan SGT-FEGU’nun uygulandığı öğrenci grubunda bu 
parametrelerin homojenliği sağlanmıştır. Araştırmada deney grubundaki öğrencilerin yaş 
ortalaması 22,38±0,88, kontrol grubundaki öğrencilerin yaş ortalaması 22,54±0,88 olarak 
saptanmıştır. Araştırmada grupların yaş değişkeni arasında benzer dağılım gösterdiği ve 
aralarında anlamlı fark olmadığı görülmüştür (p>0,05). Literatür ebelik öğrencilerinin 
simülasyon etkinliğinin incelendiği çalışmalarda da öğrencilerin yaş ortalamasının, 
araştırma ile benzer olduğu görülmüştür (117, 141–143, 152, 153).  

 
62 
 
Eğitimde öğrenme stillerine etki eden diğer parametrelerden biri de öğrencinin 
akademik başarısı olduğu görülmüştür (135–140). Öğrenme stillerinin farklı olması 
akademik başarıyı, akademik başarıda öğrenme stillerini etkilemektedir. Araştırmada 
öğrencilerin akademik başarıları okudukları yıldaki Ağırlıklı Genel Not Ortalaması 
(AGNO) puanları incelenerek değerlendirilmiştir. Deney grubundaki öğrencilerin AGNO 
puanları 2,94±0,36, kontrol grubundaki öğrencilerin ise 2,88±0,45 olarak saptanmıştır. 
Literatür incelendiğinde öğrencilerin akademik başarı değişkeninin homojen dağılım 
gösterdiği saptanmıştır (145, 154, 155). Araştırmada benzer şekilde öğrencilerin AGNO 
puanları arasında homojen dağılım görülmüş ve anlamlı fark saptanmamıştır (p>0,05).   
Araştırmada öğrencilerin yaşadığı yer, ebelik mesleğini tercih etme sırası ve 
mezun olduktan sonraki planları incelenmiştir. Öğrencilerin bu parametreleri arasında 
anlamlı ilişki saptanmamıştır (p>0,05). Öğrencilerin bu parametrelerinin homojen 
dağılım gösterdiği, deney ve kontrol gruplarında eşit dağılım gösterdiği görülmüştür. 
Öğrencilerin bilgisayar kullanımı ile daha önce SG uygulaması deneyimleme 
durumları kullanılacak SG uygulaması kullanımı etkilemektedir. Bu değişkenlerin deney 
ve kontrol grubunda homojen olarak dağılması çalışmayı deneyimleyenlerin sonuçları 
üzerinde etkilidir. Literatürde bu değişkenlerin homojenliğinin sağlandığı görülmüştür 
(154, 156)  Butt ve ark. (154),  hemşirelik öğrencilerinin hasta güvenliğini sağlarken 
temel 
becerileri 
geliştirmelerinde 
SG 
uygulamasının 
etkinliğini 
inceledikleri 
çalışmalarında öğrencilerin bilgisayar kullanımlarının ve SG deneyimlerinin gruplar 
arasında homojen dağılım gösterdiği görülmüştür. Stepan ve ark. (156) tıp öğrencilerinde 
SG’nin nöroanatomi eğitimi üzerindeki etkinliğini saptamak amacıyla yaptıkları 
randomize kontrollü çalışmalarında, öğrencilerin bilgisayar kullanımı sıklığının ve SG 
uygulama deneyimlerinin homojen olduğu görülmüştür. Araştırmada deney ve kontrol 
grubundaki öğrencilerin bilgisayar oyunu oynama durumları ve sıklığı, SG ile ilgili bilgi 
sahibi olma durumları ve daha önce SG uygulaması deneyimlerinin homojen dağılım 
gösterdiği, aralarında anlamlı fark saptanmadığı görülmüştür (p>0,05). Araştırma 
literatür ile benzerlik göstermektedir. 
Araştırmada deney ve kontrol gruplarının bağımsız değişkenleri binary lojistik 
regresyon puanları incelenmiştir. Modelde bu değişkenler arasında anlamlı ilişki 
görülmemiştir. Bu durumun deney ve kontrol grubundaki homojenliğin sağlandığından 
kaynaklanmıştır. Literatürle uyumluluk göstermiştir (144–148, 154, 156, 157).  

 
63 
 
5.2. DENEY VE KONTROL GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN ÖĞRETİM 
MATERYALLERİNE (TEORİ EĞİTİMİ VE VR UYGULAMASI) İLİŞKİN 
BİLGİ DÜZEYLERİNE AİT BULGULARIN TARTIŞILMASI 
Araştırmada ebelik öğrenci için oluşturulmuş, fetal gelişimin öğretimi için 
tasarlanmış sanal gerçeklik platformu olan SGT-FEGU kullanılmıştır. Ebelik alanından 
fetal gelişim öğretiminde benzer sanal gerçeklik uygulaması sadece Jones ve ark.’ları 
tarafından oluşturulmuş “road to birth” uygulaması olduğu görülmüştür (114, 158). 
Literatürde fetal gelişim öğretimi için arttırılmış gerçeklik ve 3D modelleme gibi 
uygulamaların kullanıldığı görülmüştür (34, 133). Fetal gelişimi öğretiminde sanal 
gerçekliğin SG uygulamalarının literatürde kısıtlı olması nedeniyle geliştirilen SGT-
FEGU hemşirelik ve tıp fakültesi alanlarında geliştirilen ve uygulanan diğer eğitim 
modelleri ile tartışılmıştır (42, 144–151, 154–157, 159–167). 
Tsai ve ark. (144), hemşirelerin port katater yerleştirme becerilerini iyileştirmek 
için geliştirdikleri, 43 deney ve 49 kontrol grubunun bulunduğu randomize kontrollü 
çalışmalarında, SG ortamından port katater eğitiminin hemşirelerin post katater becerini 
geliştirilmesinde etkili olduğu görülmüştür. Çalışmada deney grubuna 40 dakika süren 
SG uygulaması ile port katater eğitimi verilmiştir. Kontrol grubundaki katılımcılara da 
geleneksel hemşirelik eğitimi verilmiştir. Uygulama sonrasında ve uygulamadan üç hafta 
sonra son test puanları incelenmiştir. Uygulama sonrası SG destekli simülasyon eğitimin 
post katater takımında uygulanabilir yöntem olduğu görülmüştür. 
Gu ve ark. (145), lisans hemşirelik öğrencileri için hemşirelik esasları dersi 
kapsamında geliştirdikleri SG destekli eğitim programlarını 14 deney ve 14 kontrol olmak 
üzere 28 öğrenci ile randomize kontrollü bir şekilde uyguladıkları çalışmalarında, SG 
destekli uygulamanın standart ders prosedürüne oranla daha etkili olduğu görülmüştür. 
Çalışmada öğrencilere meslek esasları kapsamında kateter bakımı, asepsi antisepsi 
teknikleri ile ilaç tedavisi içeren vaka uygulamaları öğretilmiştir. Uygulama sonrası 100 
puan üzerinden son test bilgi testi ile değerlendirilmiştir. Deney ve Kontrol grubunun son 
test puanları sırasıyla, 73,319,27 ve 55,368,93 olarak saptanmıştır. Deney grubunun 
kontrol grubuna oranla daha yüksek puan aldığı ve vaka yönetiminde daha başarılı 
oldukları görülmüştür.  
Liaw ve ark. (146), sanal hasta simülasyonunun gelişimini tanımlamak ve 
etkinliğini 
değerlendirmek, 
hemşirelik 
öğrencilerinin 
değerlendirmedeki 

 
64 
 
performanslarını iyileştirmek için geleneksel bir manken tabanlı simülasyon ile 
karşılaştırdıkları randomize kontrollü çalışmalarında, SG temelli hasta simülasyonunun 
geleneksel manken simülasyonuna oranla daha etkili olduğu saptanmıştır. Çalışma 31 
deney 26 kontrol olmak üzere 57 lisans öğrencisi ile yapılmıştır. Eğitim 2 saat süre ile 
uygulanmış, eğitim sonrası ve eğitimden 8 hafta sonra son test ile etkinlik 
değerlendirilmiştir. Çalışmada etkinlik 19 sorundan oluşan ölçek ile değerlendirilmiştir. 
Deney ve kontrol grubunun ön test puanları sırasıyla, 31,52 ve 29,46; 8 hafta sonrası son 
test puanları ise, 33,58 ve 33,38 olarak saptanmıştır.  
Jung ve ark. (147), intavenöz (IV) kateter hemşirelik uygulamasında SG ile 
geleneksel kol simülatörünün etkinliğini değerlendirdikleri, geleneksel kol simülatörü 
(Grup A, n=41), SG uygulamalı kol simülatörü (Grup B, n=40) ve hem geleneksel hem 
de SG uygulamalı kol simülatörünün (Grup C, n=38) kullanıldığı çalışmalarında, 
geleneksel kol ile SG uygulamasının birlikte kullanıldığı grubun diğer gruplara oranla 
daha başarılı olduğu görülmüştür. Ayrıca çalışmada sadece SG simülasyonunu kullanan 
grubun geleneksel gruba oranla daha başarılı olduğu görülmüştür. Öğrencilerin kaygı 
değerlendirilmesi görsel analog kaygı ölçeği olan VAS ile değerlendirilmiştir. Grupların 
VAS değerleri ön test punları Grup A 4,842,42, Grup B 4.142,22 ve Grup C 4,992,58 
olarak görülmüştür. Grupların son test puanları ise sırasıyla, 3,382,60; 2,802,32; 
2,58,2,11 olara saptanmıştır. Çalışmada grupların kendi içlerinde anksiyete puanlarının 
azalma göstermesine rağmen gruplar arası fark saptanmamıştır. 
Cobbett ve ark. (148), anne- yenidoğan hemşireliği öğrencilerinde, sanal klinik 
simülasyonun yüz yüze yüksek kaliteli manken simülasyonuna göre etkinliğini 
inceledikleri, 42 deney ve 42 kontrol grubundan oluşan çalışmamalarında, iki uygulama 
arasında fark görülmemiştir. Araştırma değerlendirilmesinde öğrencilerin kaygı ve 
kendine güve seviyelerini ölçen anket kullnılmıştır. Deney ve kontrol grubunun eğitim 
sonrası kaygı puanları sırasıyla, 57,7515,25 ve 73,2619,95 olarak saptanmıştır. 
Öğrencilerin kendine güven puanalrı ise, deney grubunun 115,2521,95, kontrol 
grubunda 104,8917,52 olarak saptanmıştır. Öğrencilerin kazanım ve öz güven seviyeleri 
arasında fark saptanmamıştır. 
İsmailoğlu ve Zaybak (149), hemşirelik öğrencilerin IV kateter takma becerilerini 
geleneksel model ve SG modelin etkinliğini inceledikleri, 33 deney ve 33 kontrol 
grubunda oluşan, randomize kontrollü çalışmalarından, doyum puanlarının ve psikomotor 

 
65 
 
becerilerinin deney grubunda daha yüksel olduğu görülmüştür. Eğitim öncesi ve sonrası 
bilgi puanlarının eşit olduğu ve aralarında fark olmadığı saptanmıştır. Çalışmada 
öğrencilerin değerlendirmesi 15 gün sonra laboratuvar ortamında maket üzerinde yapılan 
tek kör izlem ile değerlendirilmiştir. Ayrıca öğrencilere memnuniyet anketi 
uygulanmıştır. Deney grubundaki öğrencilerin memnuniyet puanları 43.898.70, kontrol 
grubunun ise 21.775.28 olduğu saptanmıştır. 
Smith ve ark. (150), dekontaminasyon becerisini öğretmek için iki seviyeli 
sürükleyici sanal gerçeklik simülasyonunu (VRS) hemşirelik öğrencilerindeki etkisini 
saptamak amacıyla tasarladıkları, sürükleyici SG, bilgisayar destekli SG ve geleneksel 
eğitim olmak üzere üç gruptan oluşan yarı deneysel çalışmalarında, gruplar arası fark 
saptanmamıştır. Buna karşın sürükleyici SG grubunun diğer gruba oranla daha fazla 
etkileşimde bulunduğu ve daha fazla aktif olduğu görülmüştür. Çalışmada iki grup 
arsında fark 20 sorudan oluşan ve araştırmacılar tarafından hazırlanan maksimum puanı 
20 olan anket formu ile ön test ve 6 ay sonra son test olarak değerlendirilmiştir. 
Sürükleyici SG, bilgisayar destekli SG ve geleneksel gruplarının ön test puanları sırasıyla, 
8,780,39, 9,470,29 ve 9,380,29 olarak, son test puanları ise, sırasıyla, 14,190,33, 
14,240,34 ve 14,250,33 olarak saptanmıştır.  
LeFlore ve ark. (151), hemşirelik öğrencilerinde SG ile pediatrik solunum 
bakımının etkinliğini inceledikleri, 46 deney 47 kontrol grubunda oluşan randomize 
kontrollü çalışmalarında, SG uygulaması ile verilen eğitimin teori dersine oranla daha iyi 
bir öğrenme yöntemi olduğu saptanmıştır. Çalışmada değerlendirme araştırmacılar 
tarafından geliştirilen pediatrik solunum bakımının parametrelerini içeren değerlendirme 
aracı ile ölçülmüştür. Ölçüm süre olarak yapılmıştır. Test sonrası deney be kontrol 
grubunun işlem süreleri karşılaştırılmıştır. Deney grubu müdahaleyi 7,01,5, kontrol 
grubunun ise 10,3 5,4 saniyede tamamladığı görülmüştür. İki ölçüm arasında anlamlı 
fark saptanmıştır. 
Healing (155), kronik akciğerli bir hastanın bakımının SG ve manken tabanlı 
simülasyonda maliyet etkinliğini incelediği randomize kontrollü çalışmada, SG temelli 
simülasyonun maket tabanlı simülasyona oranla daha az maliyetli olduğu saptanmıştır. 
Araştırmada maliyet; okuldaki kişi sayısı, fakültede bulunma zamanları, laboratuvarda 
bulunan kişi sayı ve senaryo giderleri ele alınarak hesaplanmıştır. Çalışmada öğrencilerin 

 
66 
 
eğitim sonrası nicel ölçümlerinde bir farklılık olmazken, nitel geri dönüşlerde SG temelli 
eğitimin daha yaralı olduğu görülmüştür. 
Butt ve ark. (154), hemşirelik öğrencilerinde, üriner kateterizasyon uygulamak 
için tasarlanmış oyun tabanlı bir SG sisteminin kullanılabilirliğini inceledikleri, 10 deney, 
10 kontrol grubundan oluşan randomize kontrollü çalışmalarında, uygulamanın etkin 
olduğunu ve hemşirelik eğitiminde kullanılabileceğini saptamışlardır. Araştırma deney 
ve kontrol grubu ürüner kateter takma sürelerine ve prosedürleri tamamlama durumlarına 
göre değerlendirilmiştir. Çalışmada SG grubunun (25,3 saniye) kontrol grubuna (14,9 
saniye) oranla daha uzun sürede kateter taktığı saptanmıştır. Buna rağmen SG grubun 
3,9’unun, kontrol grubunda ise 1,8’inin prosedürü tamamladığı görülmüştür. 
Bryant ve ark. (159), hemşirelik öğrencilerinde, SG klinik ortamının etkinliğini 
inceledikleri, 22 deney, 38 kontrol grubundan oluşan randomize kontrollü çalışmalarında, 
hazırlana SG klinik ortamı ile geleneksel öğrenme yöntemi arasında anlamlı fark olmadığı 
görülmüştür. Çalışmada deney grubundaki öğrencilere 7 hafta süren eğitim verilmiştir. 
Eğitimin etkinliği dönem sonu müfredat dahilinde yapılan, vaka çözümlemeyi içeren 
genel sınav ile değerlendirilmiştir. Sınavdan 100 üzerinden 80 puan alan öğrenciler 
başarılı olarak görülmüştür. Deney grubunun dönem sonu puanları 46,9612,11, kontrol 
grubunun puanları 52,6314,27 olarak saptanmıştır.  Çalışmada SG klinik ortamı öğrenci 
memnuniyetinden dolayı ek bir eğitim aracı olarak önerilmiştir. 
Stepan ve ark. (156), Tıp öğrencilerinde 3D modelleme ile interaktif SG anatomi 
modelinin etkinliğini karşılaştırdıkları, 33 deney, 33 kontrol grubunda oluşan randomize 
kontrollü çalışmalarında, iki grup arasında anlamlı fark görülmemiştir. Her iki modelinde 
aynı ölçüde etkin olduğu saptanmıştır. Araştırmada ölçme aracı olarak araştırmacılar 
tarafından hazırlana 40 sorudan oluşan analog skala kullanılmıştır. Soru formundan 
alınacak en düşük puan 0, en yüksek puanınsa 100 olarak alınmıştır. Deney ve kontrol 
grubuna 8 hafta sonra son test uygulanmıştır. Deney ve kontrol grubunun uygulamadan 
memnun kalma ve eğlenceli bulma durumlarına ilişkin punaları sırasıyla, 72,3519,68 ve 
15,6714,19 olarak saptanmıştır.   Çalışmada SG grubundaki öğrencilerin daha olumlu 
deneyim ve motivasyona sahip oldukları görülmüştür. 
Soylar ve ark. (160) tarafından, tıp fakültesi öğrencilerinde, Lockheed Martin 
(168) tarafından geliştirilen bir sanal gerçeklik cihazı olan Endoskopik Sinüs Cerrahisi 
Simülatörü (ES3)’nün eğitim ve öğretimde etkinliğini inceledikleri çalışmalarında, ES3 

 
67 
 
grubu ile ders kitabı eğitim grubunun kendi içlerinde ön test ve son test puanların anlamlı 
ilişki görülmüştür. Araştırmada gruplar arası fark araştırmacılara tarafından hazırlana 5’li 
likerttipte olan 10 soru ile değerlendirilmiş ve ortama puanlar alınarak hesaplanmıştır. 
Deney ve kontrol grubunun ön test puanları sırasıyla, 6,9±1,2 ve 6,7±1,5 son test puanları 
ise 9,4±0,5 ve 5,1±3,0 olarak saptanmıştır. Gruplar arası fark incelendiğin de ilişkinin 
anlamsız olduğu görülmüştür. Buna rağmen ES3 grubundaki öğrencilerin olumlu geri 
dönüşleri olduğu bildirilmiştir. ES3’ün sinonazal eğitimde etkin bir eğitim aracı olarak 
kullanılabilir olduğu saptanmıştır.  
Mikelus ve ark. (161), tıp fakültesi öğrencileri ve asistanları için, anatomide sanal 
gerçeklik 
robotik 
cerrahi 
simülatörünün 
(RoSS)’nün 
etkinliğini 
inceledikleri 
çalışmalarında, RoSS’un teori eğitime oranla daha etkin bir öğrenme aracı olduğu 
görülmüştür. Çalışmada eğitimin etkinliği süre olarak ölçülmüştür. RoSS üzerinde eğitim 
alan grup cerrahi işlemi 118 saniye tamamlarken, sadece müfredata uygun eğitim alan 
grup 143 saniyede tamamlamıştır. İki grup arasında anlamlı ilişki görülmüştür.  
Moro ve ark. (162), Tıp fakültesi öğrencilerinde, SG, AR ve 3D tablet 
uygulamalarının etkinliğini inceledikleri, randomize kontrollü çalışmalarında, AR ve SG 
uygulamaları ile verilen anatomi eğitiminin mevcut eğitimden daha fazla etkili olduğu 
görülmüştür.  Çalışmada her grupta 59 öğrenci alınmıştır. Öğrencilerin değerlendirilmesi 
araştırmacılara tarafından hazırlanan 20 soruluk çoktan seçmeli anket ile yapılmıştır. 
Puanlama 100 puan üzerinden yapılmıştır. SG, AR ve 3D tablet uygulama grubunun son 
test puanları sırasıyla; %64,5, %62,5 ve %66,5 olarak saptanmıştır. Öğrencilerin 
değerlendirmeleri son test puanları üzerinden yapılmıştır. Sanal gerçeklik grubundaki 
öğrencilerde baş dönmesi ve baş ağrısı yaşandığı görülmüştür.  
Khot ve ark. (163), anatomi öğretiminde temel eğitim, manken model ve SG 
uygulamasının etkinliğini incelediği, her bir grupta 20 tıp öğrencisinin yer aldığı 
randomize kontrollü çalışmalarında, SG eğitimi temel eğitim ve maket model ağitimi 
arasında anlamlı fark görülmemiştir. Araştırmada eğitimin etkinliği araştırmacılar 
tarafından hazırlana 15 çoktan seçmeli, 10 fonksiyonel olmak üzere 25 soru ile 
değerlendirilmiştir. Öğrencilerin test performans değerleri %95 güven aralığı üzerinden 
verilmiştir. Maket model, klasik öğretim ve SG grubunun çoktan seçmeli son test puanları 
sırasıyla; %65, %40 ve %45 oranında, fonksiyonel son test cevapları ise, %25, %20 ve 

 
68 
 
%25 olarak bulunmuştur. Çalışmada anatomik modellerin diğer modellere oranla daha 
etkili olduğu görülmüştür.  
Codd ve Choudhury (164) Önkol Kas-İskelet Sistemi öğretiminde SG (model 
grubu) eğitimi etkinliğini inceledikleri çalışmalarında SG tekniğinin mevcut teori 
eğitimine oranla daha etkin olduğu görülmüştür. Çalışmada deney grubuna (n=12) 3D 
modelleme ile hazırlanmış SG eğitimi 30-50 dakika arasında uygulanmıştır, geleneksel 
eğitim grubuna (n=13) ise yalnızca e-kaynak olarak teori eğitimi verilmiş ve kontrol 
(n=14) grubuna hiçbir eğitim verilmemiştir. Araştırmanın etkinliği 10 sorudan oluşan, 
araştırmacılara tarafından hazırlanmış ve 0-10 arasında puanlanan soru formu ile 
değerlendirilmiştir. Eğitim sonrası kontrol grubunun puanı 1-2 puan arasında, SG ile 
eğitim alan grubun puanı 7-8 puan arasında ve geleneksel eğitim alan grubun ise 6-7 puan 
arasında olduğu görülmüştür. Araştırmada SG eğitimi etkili bulunmasına rağmen 
araştırmacılar SG uygulamasını teori eğitimine ek olarak verilmesi görüşünü önermiştir. 
Ellington ve ark. (165), kadın kemik pelvis kemiği eğitiminin öğretiminde SG ve 
müfredat eğitiminin karşılaştırıldığı, deney grubunda 15 kontrol grubunda 16 tıp fakültesi 
öğrencisinin yer aldığı randomize kontrollü çalışmasında, iki eğitim karşılığında anlamlı 
fark görülmemiştir. Çalışmada deney grubuna 10 dakika SG modelli kadın pelvis kemiği 
eğitimi verilirken, kontrol grubuna müfredat eğitimine uygun bir eğitim uygulanmıştır. 
Eğitim etkinliği ön test ve son testte, araştırmacılar tarafından hazırlanan, çoktan seçmeli 
28 sorudan oluşan anket ile değerlendirilmiştir. Ankette alınacak en düşük puan 0 en 
yüksek puan ise 100 olarak belirlenmiştir. Deney ve kontrol grunundaki öğrencilerin ön 
test puanları sırasıyla; 74,38,8 ve 70,513,5, son test puanları ise 83,07,8 ve 78,613,3 
olarak saptanmıştır. SG eğitimindeki deney grubunun eğitim puanlarında önemli bir artış 
görülmemesine rağmen uygulamanın öğrenciler tarafından olumlu algılandığı 
görülmüştür. 
Chang ve ark. (42), sezaryen ve normal doğumun hemşirelik öğrencilerine video 
tabanlı sanal gerçeklik eğitimi (VTSG) ile müfredat uygun video eğitimin etkinliğini 
inceledikleri çalışmalarında, VTSG ile öğrenen öğrencilerin kontrol grubuna oranla daha 
başarılı oldukları görülmüştür. Çalışma 32 deney 32 kontrol grubu olmak üzere yarı 
deneysel olarak tasarlanmıştır. VTSG ve rutin müfredata uygun videolar eğitim 
öğrencilere 16 hafta boyunca haftada 3 saat toplamda 48 saatlik bir eğitim platformu 
oluşturulmuştur. Eğitim sonrası her iki gruptaki öğrencilere ön ve son test değerlendirme 

 
69 
 
yapılmıştır. Yapılan değerlendirme için 20 çoktan seçmeli soru kullanılmıştır. 
Öğrencilerin en çok 100 en az 0 puan alabilecekleri puanlama sistemi kullanılmıştır. 
Deney ve kontrol grubundaki öğrencilerin etkinliği ancova analiziyle değerlendirilmiştir. 
Ancova sonuçlarına göre öğrencilerin ön test etkinliğinden arındırılmış son test puanları, 
deney grubu 85,57, kontrol grubunun ise 79,02 olarak saptanmıştır. Öğrencilerin son test 
puanları arasında anlamlı ilişki görülmüştür. Çalışmada VTSG ile öğrenen öğrencilerin 
daha iyi olduğu, hemşirelik öğrencilerini geliştirmek için bu güçlü ortamın potansiyelinin 
doğum eğitimi bağlamında öğrenme performansını arttırdığı görülmüştür. 
Pratiwi ve ark. (169), ebelerin rahim içi araç (RİA) uygulamalarında SG 
etkinliğini inceledikleri, 30 deney, 30 kontrol grubunun olduğu yarı deneysel 
çalışmalarında, RİA uygulamasında SG uygulamasının geleneksel eğitime oranla etkin 
oldu görülmüştür. Çalışmada deney grubundaki ebelere uygulanan SG uygulaması 11 
dakika sürmüştür. Eğitim öncesi ve sonrası, araştırmacılara tarafından hazırlanan, puan 
aralığı 0-100 arasında değişen test uygulanmıştır. Deney ve kontrol grubundaki ebelerin 
ön test puanları sırasıyla; 48,246,03 ve 55,9315,77, son test puanları ise 73,277,87 ve 
84,937,57 olduğu görülmüştür. Kullanılan SG uygulamasının ebelerin ve ebelik 
öğrencilerin aile planlaması eğitiminde kullanılabilecek bir yöntem olduğu görülmüştür. 
Ayrıca uygulamanın pandemi durumlarında da etkin kullanılabilecek bir yöntem olduğu 
vurgulanmıştır. 
Araştırmanın bulguları literatür ile uyumlu görülmüştür. Çalışmamızda deney 
grubundaki öğrencilerin ön test ve son test puanları arasında anlamlı fark görülmüştür. 
Kontrol grubun ön test ve son test puanları arasında ise anlamlı fark saptanmamıştır. 
Grupların ön test puanları benzer olduğu görüldüğünden, yapılan ancova analizinde 
gruplar arası fark anlamlı bulunmuştur. Fetal gelişim öğretiminde araştırma kapsamında 
geliştirilen SGT-FEGU’nun etkin bir araç olduğu ve güvenli bir şekilde müfredat 
eğitimine ek olarak kullanılabileceği görülmüştür. 
Bu sonuçlar doğrultusunda araştırmada “Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU 
uygulamasının etkisi vardır.” hipotezinin doğrulanmıştır. 
 

 
70 
 
5.3. DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN SANAL GERÇEKLİK 
UYGULAMASINA 
AİT 
BİLİŞSEL 
YÜK 
VE 
BULUNUŞLUK 
HİSSİ 
DÜZEYLERİNE AİT BULGULARIN TARTIŞILMASI 
Bilişsel yük kavramı ilk olarak Sweller (170) tarafından çoklu öğrenme 
ortamlarında dikkat edilmesi gereken önemli bir kavram olarak tanımlanmıştır. İyi 
geliştirilmiş bir sanal öğretim materyali kullanıcının bilişsel yükünü yönetebilmeli, 
öğrenme performansını da arttırmaya yardımcı olmalıdır (74, 171, 172). İnsan beyni kısa 
ve uzun süreli olmak üzere iki bellek kullanır. Bilişsel yük kuruma uzun süreli bellek ile 
ilişkili bir kavramdır. Öğretimde oluşturulan işitsel ve görsel bilgiler uzun süreli bellek 
ile iletişime girdiğinden bilişsel yük ortaya çıkar. Eğitim için geliştirilin modellerde kısa 
süreli bellek ile uzun süreli bellek eş zamanlı işlenmeli, bu sayede de çalışma belleğine 
düşen yük azaltılmalıdır (74, 173). Bilişsel yükte yük oluşturan unsurlar uygulamayı 
kullanan kişinin önemsemeyi gerektiği nesnelerin sayısıdır. Nesnelerin sayısı arttıkça 
öğrenen tarafından işlenmesi gereken bilgi sayısı da artacak ve böylece bilişsel yük de 
artacaktır (74).  
Çalışan bellek kapasitesi sınırlıdır. Belleğe yüklenen bilginin ve örüntülerin 
artması bilişsel yükü arttırarak öğrenme ve hatırlama süreçlerini olmuşuz etkileyecektir. 
Bu sebeple bilişsel yük kapasitesini arttırmayacak öğretim metotlarının geliştirmesi 
gerekmektedir. Öğrenme metodundaki bilişsel yük düzeyi tekniğin başarısı üzerinde 
ilişkilidir. Sunulan bilgi miktarının da fazla olması bilişsel yükü arttıracak, böylece 
öğrenme sürecini de etkileyecektir (74, 174). 
Bilişsel yükü arttıran bu faktörlere rağmen, özellikle öğrencilerde bilgisayar 
kullanımının yaygın olması, video oyun oynama sıklığının fazla olması ve bir çok işi aynı 
anda yapabiliyor olması azaltan faktörler arasında görülmektedir (74). Literatürdeki 
güncel çalışmalarda da bu azaltan faktörlerin etkileri doğrultusunda, AR ve SG gibi çoklu 
ortam kullanıcılarının eğitim sonrası bilişsel yüklerinin oluşmağı görülmüştür (74, 175–
180).  
Du ve ark. (181) optik başa monte ekranlı (OHMD) öğrenme simülasyonunun 
etkinliğini saptamak amacıyla, 15 öğrenciyi kapsayan ve beş senaryodan oluşan 
uygulamalarından, öğrencilerin bilişsel yük puanlarının düşük olduğu ve senaryolar ile 
bilişsel yük puanların arasında ilişki saptanmadığı görülmüştür. Öğrencilerin 5 senaryo 

 
71 
 
için bilişsel yük puanlarının sırasıyla; 5,471,55; 5,201,55; 5,201,46; 4,731,43; 
4,531,30 olarak saptanmıştır.  
Timar (182), duygusal tasarımlı çoklu ortam değerlendirme materyalinin 
öğrencilerin üzerindeki bilişsel yük ve motivasyon durumunu incelediği, 159 deney, 147 
kontrol grubunun yer aldığı, doktora tezinde, öğrencilerin BYÖ puanları arasında anlamlı 
fark saptanmamıştır. 
Park ve ark. (183), çoklu ortam öğrenmenin bilişsel ve duygusal etkilerini 
inceledikleri, iki modelden ve altı yapıdan oluşan, 123 öğrenciyi kapsayan 
çalışmamalarında, öğrencilerin altı yapı arasındaki BYÖ puanlarının ilişkili olmadığı 
görülmüştür. Öğrencilere uygulanan çoklu ortamın modellerinin bilişsel yük 
oluşturmadığı saptanmıştır. Öğrencilerin altı alt boyuttan aldıkları BYÖ puanları 
sırasıyla; 4,750,96; 4,260,89; 4,350,73; 4,031,15 ve 4,060,75 olarak bulunmuştur. 
Plass ve ark. (184) çoklu ortam öğrenmede duygusal tasarı modelinin etkinliğini 
inceledikleri, 121 öğrenciyi kapsayan çalışmamalarında, BYÖ puanları ile model anlamlı 
ilişki saptanmamıştır. Katılımcıların BYÖ puan ortalamasının 5,46 olduğu görülmüştür.  
Um ve ark. (185), multimedya öğrenmesinin bilişsel yük durumunu inceledikleri, 
118 kişiyi inceledikleri çalışmalarında, oluşturdukları çoklu ortamda duygusal öğrenme 
modelinin katılımcılarda bilişsel yük oluşturmadığını saptanmıştır. Katılımcıların bilişsel 
yük ortalama puanlarının 7,52 olduğu görülmüştür. Modelde olumlu ruh hali olan 
öğrencilerin BYÖ puanlarının nötr ruh hali olan öğrencilere oranla daha yüksek olduğu 
görülmüştür. 
Araştırmada deney grubundaki öğrencilerin BYÖ ortalama puanları 1,09±0,29 
olarak bulunmuştur. Bu sonuç literatür ile uyum göstermektedir. Ölçek puanın düşük 
olma nedenlerinin, öğrencilerin ilk defa SG gözlüğü ile fetal gelişimi izlemeleri, 
heyecanlı olmaları ve merak duymaları olduğu düşünülmektedir.  
Bu sonuçlar doğrultusunda SGT-FEGU’nun kullanan öğrencilerinde bilişsel yük 
oluşturmadığı saptanmıştır. Araştırmada belirlenen “Fetal gelişimin öğretiminde SGT-
FEGU uygulamasının öğrencilere bilişsel yükü yoktur.” hipotezi kabul edilmiştir. 
Araştırmada öğrencilerin uygulama içerisine entegre edilen hologramik saati 
sorunsuz kullandığı gözlemlenmiştir. Bu gözlem sonucunda araştırma hipotezlerinden, 
“Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulaması deneyiminde kontrol ve görsel ara 

 
72 
 
yüzlerin etkisi yoktur.” ve “Fetal Gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının 
öğrencilerin görsel, işitsel ve dokunsal olarak algılamasına etkisi yoktur.” Hipotezleri 
kabul edilmiştir. Öğrencilerin uygulamayı aktif kullanmasının, sürekli bilgisayar 
kullanıyor olmaları ve online derste aktif birçok platformu kullanmalarından 
kaynaklandığı düşünülmüştür. 
Bulunuşluk hissi, sanal ortamda gerçek dünyaymış gibi zamansız olarak yaşanma 
hissi olarak tanımlanabilir (186–188). Bir başka ifade ile bulunuşluk hissi, sanal gerçeklik 
ortamında bulunan kişinin kendisini içinde olduğu ortamda hissetmesini ve o ortama 
inanmasıdır. 
Bulunuşluk hissi ile oluşan çevrenlenme ya da çevreleyen hissinde, kişiler SG’de 
içinde bulunduğu ortamda yoğun duygular yaşamakta ve kedilerini o ortamın içerisinde 
bulunuyormuş gibi hissedebilirler (189, 190). 
Bulunuşluk hissi ile oluşan çevrelenme duygusu SG kullanan kişilere 
bulundukları ortamın bir parçasıymış hissiyatı sağlar. Bu şekilde de kişi içinde bulunduğu 
SG ortamını gerçek dünyaymış gibi algılar (191). Bu süreçte de bulunuşluk hissi ile 
çevrelenmiş duygusunu arttırarak deneyimleyenlerin öğrenme çıktılarını arttırmaktadır. 
Literatür incelendiğinde SG kullanıcıların ortam katılımı arttırıldıkça oluşan uygulamanın 
çevrelenme özelliği artarak öğrenmeyi motive ettiği ve arttırdığı görülmüştür (188, 192–
194). 
Öğrenme sürecinde kullanıcı SG ortamında kendini ne kadar var olmuş hissederse 
bilginin o kadar kalıcı olduğu görülmüştür(121, 192, 193, 195–198). 
Servotte ve ark. (199) lisans sağlık eğitimi alan öğrenci (n:42) ile lisans üstü 
öğrencilerin (n:19) buradalık duygusunu etkileyen unsurları saptamayı amaçlayan, toplu 
kazazede olayı-kapsayıcı simülasyona çalışmasında, bulunuşluk hissi yüksek olan 
katılımcıların eğitim çıktılarının daha yüksek olduğu saptanmıştır. 
De leo ve ark.(197), 29 üyeden oluşan 3 Hava Kuvvetleri Ulusal Muhafız Sağlık 
Hizmeti seferi tıbbi destek ekibiyle gerçekleştirdikleri, katılımcıların kullanıcı özellikleri 
ve varlık duygusu derecesine ilişkin geriye dönük bir araştırma sonrası gözlemsel bir 
çalışmada, SG ortamının etkisini arttırmak için bulunuşluk hissinin ve varlık duygusunun 
yüksek olması gerektiğini saptamıştır. Çalışmada bulunuşluk hissisinin öğrenme üzerinde 
olumlu etkisi olduğu vurgulanmıştır. 

 
73 
 
Kılıç (187), SG ortamında içmimarlık eğitim modelini oluşturduğu doktora 
tezinde, katılımcıların genel bulunuşluk puan ortalaması 5 üzerinden 4,29 olarak 
bulunmuştur. Bu sonuç doğrultusunda uygulamaya katılan kişilerin yüksek oranda 
bulunuşuk hissine sahip olduğu görülmüştür. Bununla beraber uygulamaya katılan 
öğrencilerin genel BHÖ ile SG uygulaması kullanma durumları arasında ilişki 
görülmemiştir.  
Araştırmamızda uygulamaya katılan öğrencilerin genel BHÖ ortalaması puanları 
ile alt boyut puanları literatür ile uyum göstermiştir (Tablo 4.14). Araştırmamızda 
öğrencilerin yüksek oranda bulunuşluk hissine sahip olduğu görülmüştür. Aynı zamanda 
öğrencilerin uyum ve çevreleme alt boyut puanları da literatür ile uyumluluk göstermiştir 
(Tablo 4.14). 
Bu sonuç doğrultusunda araştırmanın hipotezleri olan, “Fetal gelişimin 
öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının öğrencilerin görsel, işitsel ve dokunsal olarak 
algılamasına etkisi vardır.” ve “Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının 
öğrencilerin çevrelenmişlik duygusu ile sürekli bir deneyim ve uyaran akışı içerisine dahil 
edilip bunlarla etkileşim kurmasına etkisi vardır.” hipotezleri kabul edilmiştir. 
5.4. DENEY GRUBUNDAKİ ÖĞRENCİLERİN DENEYİMLEDİKLERİ 
SANAL 
GERÇEKLİK 
UYGULAMASINDAKİ 
KALİTATİF 
GERİ 
BİLDİRİMLERİNE AİT BULGULARIN TARTIŞILMASI 
Literatür incelendiğinde SG uygulamalarının kullanıldığı çalışmalarda kalitatif 
geri bildirim çok az sayıda makale de incelendiği görülmüştür. Kalitatif geri bildirim 
alınan çalışmalarda uygulanan SG tekniği mevcut eğitime göre anmalı fark oluşturmamış 
olsa da, öğrencilerden alınan sözel geri bildirimlerin olumlu olduğu ve uygulamayı 
kullanmaya pozitif baktıkları görülmüştür (162, 200, 201). 
Moro ve ark. (162), medikal anatomide SG ve AR gerçeklik modelinin etkinliği 
inceledikleri çalışmalarında öğrencilerin uygulama ile ilgili sözel bildirimlerinin 
aşağıdaki şekilde olduğu görülmüştür. 
 “Oculus (SG gözlüğü), kafatasının tüm kısımlarını istediğiniz açıda görmenizi 
sağladığı için iyi bir öğrenme aracı olarak kullanılabilir. Öğrendiklerimizi herhangi bir 
şekilde görselleştirebilmek yardımcı oluyor”,  

 
74 
 
“Gerçekten iyi! Kemikleri görselleştirmek ve hangi kemiklere bakılacağını 
görebilmek/seçebilmek için son derece yararlıdır. Ses bilgilendiriciydi. Bu aktiviteyi 
yaparak çok şey öğrendim- kesinlikle bunu yaparken bir derste öğrenmekten çok daha 
fazlasını öğrendiğimi hissediyorum." 
“Ses akışına gerçekten dikkat etmiyordum. Biraz başımı döndürebilse de teknoloji 
daha çok ilgimi çekti” 
“Programın ne kadar havalı olduğu konusunda çok dikkatimin dağıldığını fark 
ettim ve programın öğrenme yönüne odaklanmadığımı fark ettim! Bunun dışında çok 
havalı ve bunun anatomi öğrencileri için faydalı bir araç olduğunu görebiliyorum.” 
Saab ve ark. (200), hemşirelik öğrencilerinde (n=26), SG uygulaması ile ilgili 
görüşlerini inceledikleri kalitatif çalışmalarında, SG'nin büyüleyici, yenilikçi ve 
güçlendirici doğası, bağlamsal aktarım ve Gerçekleştirmeye yönelik zorluklar ve tehditler 
temaları belirlenmiştir. Çalışmada öğrencilerin SG ile ilgili geri bildirimleri aşağıda yer 
almaktadır. 
“ …İnternet'te veya TV'de herkes posterler ve videolar görür ve yoluna devam 
eder. Ama SG'de bir başkasına ' Aa ben bunu yaptım, bunu öğrendim ' diyeceksiniz ve 
bunu aktaracaksınız. ” 
“ Gerçekte, dördüncü derece bir bası yarasını asla görmeyebilirim , fakat o zaman 
başka biri görebilir. Bu beni dezavantajlı bir duruma sokuyor olabilir, oysa bunu SG'de 
görebilseydim, herkesi aynı oyun alanına sokardı. ” 
“ SG, bu ' Sadece sen ve gözlük var. Kimse seni izlemeyecek. Hata yapmaktan 
çekinmeden kendinize olan güveninizi artırabilirsiniz. Başarısız olabilirsin, yanlış şeyler 
yapabilirsin, hatalardan ders alabilirsin.” 
“ Slaytlarda ne olduğunu tam olarak anlamadıysanız, bir derste soru sormak 
isteyebilirsiniz. Ama bence VR ile soru sorma fırsatınız olmazdı. ” 
Araştırmaya katılan öğrencilerin kalitatif geri bildirim Tablo 4.19’da verilmiştir. 
Öğrencilerin SG kullanım geri bildirimleri literatürle uyum göstermektedir. Araştırmada 
öğrencilerin, uygulamayı müthiş, etkileyici ve harika bir deneyim olarak gördüğü ve fetal 
gelişim için etkili bir uygulama olduğunu bildirmişlerdir. Araştırmada SGT-FEGU ile 
ilgili negatif bir geri bildirim alınmamıştır. Katımcılardan birkaçının SGT-FEGU geri 
dönüşleri aşağıdaki ifadeleri içeriyordu: 

 
75 
 
Öğrenci 1 (K1) “Fetal gelişimi yakından görmek bebeğin hareketlerini 
gözlemlemek çok çok güzeldi anlatılmaz yaşanır dedikleri bu olsa gerek ☺️” 
K3 “Çok güzel bir deneyimdi. Bebeğin hareketleri (tekme, gülümseme vb.) 
görebildik. Umblikal kordu görebildik.” 
K12 “Gözlüğü taktığım andan itibaren büyülendim diyebilirim. Fetal gelişimi ilk 
haftalardan itibaren anne karnında gözlemleyebilmek ve istediğimiz haftaya dönüp tekrar 
izleyebilmek çok güzeldi ve çok gerçekçiydi. Muhteşem bir çalışma olmuş” 
K21” Güzel ve gerçeğe yakın bir deneyimdi Teşekkürler reyhan hocamıza 😊” 
K26 “Uygulama çok gerçekçiydi ve kolay kontrol edilebilirdi. Hafta hafta 
bilgilerin geçmesi ve duyulan seslerin gerçekliği güzeldi. Sanal ortam kolay uyum 
sağlanabilirdi ve rahatsız edici bir özellik yoktu. Deneyimlememizi sağladığınız için 
teşekkürler.” 
K30 “Tek kelimeyle mükemmeldi. Sanki bebek anne karnında değil de benim 
hemen yanımda büyüyor gibiydi. Bütün organları hafta ilerledikçe daha da belirginleşiyor 
ve her şey net oluyordu. Yüzündeki hareketlere kadar her şey çok netti. Gelişimle birlikte 
kalp seslerini dinlemek de çok güzeldi. Kesinlikle bütün ebelik öğrencilerinin, anne ve 
babalarında deneyimlemesi gerekiyor. Reyhan hocamızda bize böyle bir fırsat sunduğu 
için ona da çok teşekkür ederim.” 
K33 “Anne karnında fetüsün gelişimine canlı şahit olmak mükemmel bir şey” 
K41 “Mükemmel bir çalışma olmuş. Gerçekten anne karnında bebeğin gelişimini 
izliyor gibi hissettim. Haftalar arasında geçiş yaparak izleyebilmekte oldukça iyiydi.” 
Araştırmada, öğrencilerin kendilerini anne karnında gibi hissetmeleri, bebeğin 
hareketlerini yakından gözlememeleri ve ortamda hareket ederek bebeğe yaklaşmaları 
SGT-FEGU ile etkileşim kurmalarını sağlamıştır. Bu eylemlerde öğrencilerden olumlu 
geri bildirim alınmış ve kalitatif olarak da bu durum doğrulanmıştır. Bu sonuçlar 
doğrultusunda araştırmanın “Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU uygulamasının 
öğrencilerin çevrelenmişlik duygusu ile sürekli bir deneyim ve uyaran akışı içerisine dahil 
edilip bunlarla etkileşim kurmasına etkisi vardır.” Hipotezi kabul edilmiştir. 
 

 
76 
 
6. SONUÇLAR VE ÖNERİLER 
6.1. SONUÇLAR 
Fetal gelişimin öğretiminde SGT-FEGU’nun geliştirilmesi ve kullanılması 
amacıyla randomize kontrollü deneysel olarak tasarlanan araştırmada H1 hipotezleri kabul 
edildi. Kabul edilen hipotezler doğrultusunda; 
• Araştırmadaki deney ve kontrol grubundaki öğrencilerin, yaş, AGNO 
puanları, yaşadıkları yer, bölümü tercih etme sıraları, mezuniyet sonrası 
planları, bilgisayar kullanım durumları, SG bilgi düzeyleri ile SG 
uygulamasını deneyimleri durumları arasında homojen dağılım saptandı 
(Tablo 4.1). 
• Deney ve kontrol grubunun FEGBÖ ön test ve son test puanları 
incelendiğinde; deney grubun kendi içindeki puanları arasında fark 
saptandı, kontrol grubunun puanları arasında fark görülmedi (Tablo 4.11). 
• Deney ve kontrol grubunun ön test puanları arasında fark saptanmadı 
(Tablo 4.10).  
• Grupların son test puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı fark 
görüldü (Tablo 4.11). 
• Araştırmada 
geliştirilen 
SGT-FEGU’yu 
kullanan 
deney 
grubu 
öğrencilerin BYÖ puanları düşük bulundu (Tablo 4.13). 
• Deney grubundaki öğrencilerin uygulama sonrası BHÖ puan alt boyutları 
ölçek referans değerlerine yakın, literatüre oranla da olarak saptandı 
(Tablo 4.14). 
• Araştırmada deney grubunda BYÖ ile BHÖ’nün etkileşim alt boyutu 
arasında düşün düzeyde negatif yönde anlamlı ilişki saptandı (Tablo 5.15). 
• Deney grubunda SGT-FEGU’yu deneyimleryen öğrencilerin olumlu 
kalitatif geri bildirimler alındı. Uygulama öğrenciler tarafından 
“muhteşem, güzel, gerçekçi ve harika” olarak tanımlandı (Tablo 4.19). 
 
 
 

 
77 
 
6.2. ÖNERİLER 
• Fetal gelişim öğretimi için geliştirilen SGT-FEGU’nun alternatif bir 
öğretim aracı olarak kullanılması, 
• Öğrencilerin fetal gelişim gibi gerçek hayatta gözlemlenmesinin zor 
olacağı uygulamalar için sanal gerçeklik modellemesinin eğitim materyali 
olarak kullanılması, 
• Geliştirilen uygulamanın farklı örneklem gruplarında uygulanıp 
sonuçlarının değerlendirilmesi ve ebelik eğitiminde kullanılması, 
• Ebelik eğitiminde sanal gerçeklik alanının daha farklı ve daha fazla 
çalışmalarla desteklenmesi önerilebilir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
78 
 
KAYNAKLAR 
1.  Cochard, L. R. (2012) Netter’s Atlas of Human Embryology E-Book: Updated Edition (Elsevier Health 
Sciences) 
2.  Gür, E. Y., Apay, S. E. (2018) Embriyonel ve Fetal Gelişim ve Fizyolojisi (İstanbul Tıp Kitapevleri, 
İstanbul). 1st Ed. 
3.  Smith, R. P. (2017) Netter’s Obstetrics and Gynecology E-Book (Elsevier Health Sciences) 
4.  Carlson, B. M. (2018) Human Embryology and Developmental Biology E-Book: With Student Consult 
Online Access (Elsevier Health Sciences) 
5.  Cooper, S., Cant, R., Porter, J., Bogossian, F., McKenna, L., Brady, S., Fox-Young, S. (2012) 
Simulation based learning in midwifery education: a systematic review. Women and Birth 25, 64–78 
6.  Hazar, H. U., Gültekin, S. (2019) Ebelik Eğitiminde Simülasyon Kullanımı. Life Sciences 14, 74–83 
7.  Williams, J., Jones, D., Walker, R. (2018) Consideration of using virtual reality for teaching neonatal 
resuscitation to midwifery students. Nurse education in practice 31, 126–129 
8.  Becker, J., Zankl, M., Fill, U., Hoeschen, C. (2008) Katja—the 24th week of virtual pregnancy for 
dosimetric calculations. Polish Journal of Medical Physics and Engineering 14, 13–20 
9.  Bogossian, F., McKenna, L., Higgins, M., Benefer, C., Brady, S., Fox-Young, S., and Cooper, S. (2012) 
Simulation based learning in Australian midwifery curricula: Results of a national electronic survey. 
Women and Birth 25, 86–97 
10. Ohmaru, T., Fujita, Y., Sugitani, M., Shimokawa, M., Fukushima, K., Kato, K. (2015) Placental 
elasticity evaluation using virtual touch tissue quantification during pregnancy. Placenta 36, 915–920 
11. Verwoerd-Dikkeboom, C. M., Koning, A. H. J., Hop, W. C., Rousian, M., Van Der Spek, P. J., Exalto, 
N., Steegers, E. A. P. (2008) Reliability of three-dimensional sonographic measurements in early pregnancy 
using virtual reality. Ultrasound in Obstetrics and Gynecology: The Official Journal of the International 
Society of Ultrasound in Obstetrics and Gynecology 32, 910–916 
12. Lomanowska, A. M., Guitton, M. J. (2014) My avatar is pregnant! Representation of pregnancy, birth, 
and maternity in a virtual world. Computers in Human Behavior 31, 322–331 
13. Öztürk, D. M., Sayıner, F. D., and Çelik, N. (2018) Ebelik Öğrencilerinin Bilgisayarlı Simülasyon 
Uygulaması Sonrası Görüşlerinin Değerlendirilmesi. Sağlık Hizmetleri ve Eğitimi Dergisi 2, 66–71 
14. Coşar Çetin, F. (2018) in Doğum Öncesi Dönem I (İstanbul Tıp Kitap Evleri, İstabul). 1st Ed. 
15. Marshall, J. E., Raynor, M. D. (2014) Myles Textbook for Midwives (Elservier). 16th Ed. 
16. Yıldırım, M. (2002) Resimli İnsan Anatomisi Sağlık Yüksek Okulları İçin (Nobel Tıp Kitabevleri) 
17. Taşkın, L. (2019) Doğum ve Kadın Sağlığı Hemşireliği (Akademisyen Kitabevi)16. Baskı. 
18. Büyükmumcu, M. (2020) Resimli Sistematik Anatomi. 5th Ed. 
19. Vural, F., Uzel, M. (2012) İnsan anatomisi (Akademi Basın ve Yayıncılık)2. Baskı. 
20. Öz, G. (2012) Kadın sağlığı hastalıkları ve bakımı (Rulo Ofset Matbaacılık) 
21. Çiçek, N., Akyürek, C., Çelik, Ç., Haberal, A. (2004) Kadın Hastalıkları ve Doğum Bilgisi Cilt 1 (Atlas 
Kitapçılık, Ankara) BRC Basım. 
22. Kumcağız, H., Kumcağız, H. (2020) in Cinsel Sağlık Eğitimi (Pegem Akademi, Ankara), pp 87–115. 
23. Yücel, M. K. (2015) Doğum ve Kadın Sağlığı (Palme Yayınları) Ankara. 
24. Kocatürk, A. (2018) in Doğum Öncesi Dönem I (İstanbul Tıp Kitapevleri). 1st Ed. 
25. Rathfisch, G. (2015) in Hemşire ve Ebelere Yönelik Kadın Sağlığı ve Hastalıkları (Nobel Tıp 
Kitabevleri), pp 197–213. 1st Ed. 
26. Barry, J. S., Anthony, R. V. (2008) The pregnant sheep as a model for human pregnancy. 
Theriogenology 69, 55–67 
27. Pardi, G., Cetin, I. (2006) Human fetal growth and organ development: 50 years of discoveries. 
American journal of obstetrics and gynecology 194, 1088–1099 
28. Wilcox, A. J., Weinberg, C. R., O’Connor, J. F., Baird, D. D., Schlatterer, J. P., Canfield, R. E., 
Armstrong, E. G., Nisula, B. C. (1988) Incidence of early loss of pregnancy. New England Journal of 
Medicine 319, 189–194 
29. Bhattacharya, N., Stubblefield, P. G. (2016) Human Fetal Growth and Development (Springer 
International Publishing, Springer International Publishing Switzerland) 
30. CFH (2019) If You Are Pregnant: Information on fetal development, abortion and alternatives - 
Woman’s Right to Know Act. Minnesota Department of Health Child & Family Health Division,  
31. Keith, L., Moore, P., VN, T., Torchia, M. G. (2013) Developing Human: Clinically Oriented 
Embryology, (Elsevier India) 
32. Hill, M. A. (2018) Two web resources linking major human embryology collections worldwide. Cells 
Tissues Organs 205, 293–302 

 
79 
 
33. Webster, S., De Wreede, R. (2016) Embryology at a Glance (John Wiley & Sons) 
34. Webster, S., Atherton, S. (2015) An Augmented Reality Embryology Textbook. The FASEB Journal 
29, 550–6 
35. NG (2021) The Biology of Prenatal Development. The Endowment for Human Development,  
36. Coşkun, A. M. (2012) in Kadın Sağlığı ve Hastalıkları Hemşireliği El Kitabı (Koç Üniversitesi 
Yayınları). 
37. Karahan, N., ve Serhatlıoğlu, S. (2019) in Hemşirelik ve Ebelik İçin Kadın Sağlığı ve Hastalıkları 
(Akademisyen Kitabevi), pp 134–171. 
38. Moore, K. L., Persaud, T. V. N., and Torchia, M. G. (2018) The developing human-e-book: clinically 
oriented embryology (Elsevier Health Sciences) 
39. Dinçer, S., Doğanay, A. (2016) Öğretim Materyali’ne İlişkin Motivasyon Ölçeği (ÖMMÖ) Türkçe 
Uyarlama Çalışması. Ilkogretim Online 15,  
40. Turan, F. D. (2020) Sanal Gerçeklik Teknolojisi ile Hazırlanmış Epileptik Nöbet Yönetimi Eğitim 
Programının Ebeveynlerin Nöbet Yönetimine Etkisi. 
41. Goldthwaite, L. M., Tocce, K. (2017) Simulation training for family planning procedures. Current 
Opinion in Obstetrics and Gynecology 29, 437–442 
42. Chang, C.-Y., Sung, H.-Y., Guo, J.-L., Chang, B.-Y., Kuo, F.-R. (2019) Effects of spherical video-
based virtual reality on nursing students’ learning performance in childbirth education training. Interactive 
Learning Environments, 1–17 
43. Kayabaşı, Y. (2002) Sanal gerçeklik ve eğitim amaçli kullanilmasi. Turkish Online, 151 
44. Schroeder, R. (1997) Networked worlds: Social aspects of multi-user virtual reality technology. 
Sociological Research Online 2, 89–99 
45. Çavaş, B., Huyugüzel, P., Can, B. (2004) Eğitim de Sanal Gerçeklik Uygulamaları. 
46. Bayram, S. (1999) Eğitimde Sanal Gerçeklik Uygulamaları. Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim 
Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi 11, 49–54 
47. Warburton, S. (2009) Second Life in higher education: Assessing the potential for and the barriers to 
deploying virtual worlds in learning and teaching. British journal of educational technology 40, 414–426 
48. Avcı, A. F., Taşdemir, Ş. (2019) Artırılmış ve Sanal Gerçeklik İle Periyodik Cetvel Öğretimi. Selcuk 
University Journal of Engineering Sciences 18, 68–83 
49. Rosenblum, L., Durbin, J., Doyle, R., Tate, D. (1997) The virtual reality Responsive Workbench: 
applications and experiences (Naval Research Lab Washıngton Dc) 
50. Helsel, S. (1992) Virtual reality and education. Educational Technology 32, 38–42 
51. Burnett, B. (1993) Virtual reality and technology. T. Hayward, Adventures in Virtual Reality. Carmel, 
IN: Que Corporation, 231 
52. Jacobson, R. (1994) Applying the virtual worlds paradigm to mapping and surveying data. Virtual 
Reality World 2, 60–62 
53. Bayraktar, E., Kaleli, F. (2007) Sanal gerceklik ve uygulama alanlari. Akademik Bilişim, 1–6 
54. Wodaski, R. (1993) Virtual Reality Madness! (SAMS publishing) 
55. Abbey, C. (1994) VR Means Virtual Reconstruction. Wired,  
56. Arat, T., Baltacıoğlu, S. (2016) Sanal gerçeklik ve turizm. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek 
Yüksek Okulu Dergisi 19, 103–118 
57. Özgüneş, R. E., Bozok, D. (2017) Turizm sektörünün sanal rakibi (mi?): Arttırılmış gerçeklik. 
Uluslararası Türk Dünyası Turizm Araştırmaları Dergisi 2, 146–160 
58. Demirezen, B. (2019) Artırılmış Gerçeklik ve Sanal Gerçeklik Teknolojisinin Turizm Sektöründe 
Kullanılabilirliği Üzerine Bir Literatür Taraması. Uluslararası Global Turizm Araştırmaları Dergisi 3, 1–
26 
59. VRAC (2006) Virtual Reality Applications Center. Virtual Reality Application Center,  
60. Göktaş, H. H., Çavuşoğlu, A., Sen, B., Görgünoğlu, S. (2006) Simülasyon Sistemleri İçin 3 Boyutlu 
Sanal Şehirlerin Sayısal Coǧrafik Haritalar Üzerinde Oluşturulması. Teknoloji 9,  
61. Zafer, D. Z. (2015) Mimari tasarım sürecine sanal gerçeklik teknolojilerinin etkisi. 
62. Süygün, M. S., Bozyiğit, S. (2021) Dış Ticaret ve Lojistik Eğitiminde Sanal Gerçeklik Teknolojisinin 
Kullanımı. Journal of the Cukurova University Institute of Social Sciences 30,  
63. Papadopoulou, P. (2007) Applying virtual reality for trust-building e-commerce environments. Virtual 
Reality 11, 107–127 
64. Martínez-Navarro, J., Bigné, E., Guixeres, J., Alcañiz, M., and Torrecilla, C. (2019) The influence of 
virtual reality in e-commerce. Journal of Business Research 100, 475–482 
65. Chittaro, L., Ration, R. (2000) in International Conference on Adaptive Hypermedia and Adaptive Web-
Based Systems (Springer), pp 86–97. 
66. Mass, Y., Herzberg, A. (1999) in Proceedings of the 1st ACM Conference on Electronic Commerce, pp 

 
80 
 
103–109. 
67. Chittaro, L., Ranon, R. (2000) in Proceedings of the CHI2000 Workshop on Designing Interactive 
Systems for 1-to-1 E-Commerce (Citeseer). 
68. Kilmon, C. A., Brown, L., Ghosh, S., Mikitiuk, A. (2010) Immersive virtual reality simulations in 
nursing education. Nursing education perspectives 31, 314–317 
69. Shin, Y.-S. (2002) Virtual reality simulations in web-based science education. Computer Applications 
in Engineering Education 10, 18–25 
70. Coulter, R., Saland, L., Caudell, T., Goldsmith, T. E., Alverson, D. (2007) The effect of degree of 
immersion upon learning performance in virtual reality simulations for medical education. InMedicine 
Meets Virtual Reality 15, 155 
71. Lamb, R. L., Etopio, E. (2019) Virtual reality simulations and writing: A neuroimaging study in science 
education. Journal of Science Education and Technology 28, 542–552 
72. Tepe, T., Kaleci, D., Tüzün, H. (2016) in 10th International Computer and Instructional Technologies 
Symposium (ICITS), pp 16–18. 
73. Kalaycı, İ. (2019) Sanal Gerçeklik Teknolojisiyle İşlenen Tarih Metodolojisi Dersinin Öğrenci Algısına 
Etkileri. Turkish Studies-Information Technologies and Applied Sciences 14, 569–585 
74. Topuz, Y., and Özdener, N. (2018) Tıp Eğitimde Sanal Gerçeklik Teknolojisi. Değişen Dünyada Eğitim, 
225 
75. Demir, R. (2020) “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretimi Dersi” nde Artırılmış Gerçeklik 
Uygulamalarının Öğrenci Görüşleri Doğrultusunda Değerlendirilmesi. Çukurova Üniversitesi İlahiyat 
Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 20, 201–219 
76. Arıcı, V. A. (2013) Fen eğitiminde sanal gerçeklik programları üzerine bir çalışma:" Güneş sistemi ve 
ötesi: Uzay bilmecesi" ünitesi örneği. 
77. Larijani, L. C. (1993) The virtual reality primer (McGraw-Hill, Inc.) 
78. McGonigle, D., Eggers, R. M. (1998) Stages of virtually: Instructor and student. TechTrends 43, 23–26 
79. Kandemir, C., Demir, B. A. (2020) Eğitimde Sanal Gerçeklik Uygulamaları Üzerine: “Sınıfta Ben De 
Varım” Projesi. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication 10, 339–354 
80. Roussou, M. (2004) Learning by doing and learning through play: an exploration of interactivity in 
virtual environments for children. Computers in Entertainment (CIE) 2, 10–10 
81. Başaran, F. (2010) Öğretmen adaylarının eğitiminde sanal gerçeklilk kullanımına ilişkin görüşleri 
(Sakarya Üniversitesi BÖTE örneği). 
82. Nooriafshar, M., Williams, R., Maraseni, T. N. (2004) in Proceedings of the 7th American Society of 
Business and Behavioral Sciences International Conference (ASBBS 2004) (American Society of Business 
and Behavioral Sciences (ASBBS)). 
83. Tuncer, M., Taşpınar, M. (2008) Sanal Ortamda Eğitim Ve Öğretimin Geleceği Ve Olasi Sorunlar. 
Sosyal Bilimler Dergisi 10, 124 
84. Tepe, T. (2019) Başa Takılan Görüntüleyiciler İçin Geliştirilmiş Sanal Gerçeklik Ortamlarının Öğrenme 
ve Buradalık Algısı Üzerine Etkilerinin İncelenmesi. 
85. Akgün, İ. (2019) Robotik Rehabilitasyonun Inmeli Hastalarda üst Ekstremite fonksiyonları Ve yaşam 
Kalitesi üzerine Etkisi. 
86. Kayabınar, B. (2019) Kronik İnmeli Hastalarda Sanal Gerçeklik Eğitiminin İkili Görev Performansı, 
Denge ve Yürüme Üzerine Etkilerinin İncelenmesi. 
87. Özkan, F., Zincir, H. (2017) Serebral Palsili Çocukların Rehabilitasyonunda Sanal Gerçeklik Tedavisi: 
Sistematik Derleme. Sağlık Bilimleri Dergisi 26, 181–188 
88. Yavuzarslan, M., Demirkol, D., Gülseçen, S. (2020) Sanal Gerçeklik Teknolojilerinin İnme Geçiren 
Hastaların Rehabilitasyonundaki Rolüne İlişkin Bir Literatür Taraması. Journal of Information Systems and 
Management Research 2, 42–49 
89. Dereli, E. (2010) İnme Geçiren Hastaların Üst Ekstremite Rehabilitasyonunda Sanal Gerçeklik Temelli 
ve Göreve Yönlendirilmiş Egzersizlerin El Fonksiyonlarına Etkisinin Karşılaştırılması. 
90. Louvre Müzer turu (2021) Louvre Museum Official Website. Le Louvre,  
91. KTB (2021) Virtual Tour. Kültür ve Turizm Bakanlığı,  
92. Dunn, A., Patterson, J., Biega, C. F., Grishchenko, A., Luna, J., Stanek, J. R., Strouse, R. (2019) A 
novel clinician-orchestrated virtual reality platform for distraction during pediatric intravenous procedures 
in children with hemophilia: randomized controlled trial. JMIR serious games 7, e10902 
93. Atzori, B., Lauro Grotto, R., Giugni, A., Calabrò, M., Alhalabi, W., Hoffman, H. G. (2018) Virtual 
reality analgesia for pediatric dental patients. Frontiers in psychology 9, 2265 
94. Binay Yaz, Ş., Bal Yılmaz, H. (2021) Pediatrik Hastalara Yönelik Tıbbi İşlemlerde Sanal Gerçeklik 
Kullanımının Etkileri: Literatür İncelemesi. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi 10, 138–143 
95. Javaid, M., Haleem, A. (2020) Virtual reality applications toward medical field. Clinical Epidemiology 

 
81 
 
and Global Health 8, 600–605 
96. Hoffman, H. G., Chambers, G. T., Meyer III, W. J., Arceneaux, L. L., Russell, W. J., Seibel, E. J., 
Richards, T. L., Sharar, S. R., Patterson, D. R. (2011) Virtual reality as an adjunctive non-pharmacologic 
analgesic for acute burn pain during medical procedures. Annals of behavioral medicine 41, 183–191 
97. Noben, L., Goossens, S. M. T. A., Truijens, S. E. M., Van Berckel, M. M. G., Perquin, C. W., Slooter, 
G. D.,Van Rooijen, S. J. (2019) A virtual reality video to improve information provision and reduce anxiety 
before cesarean delivery: randomized controlled trial. JMIR mental health 6, e15872 
98. Mantovani, F., Castelnuovo, G., Gaggioli, A., Riva, G. (2003) Virtual reality training for health-care 
professionals. CyberPsychology & Behavior 6, 389–395 
99. Gaba, D. M. (2004) The future vision of simulation in health care. BMJ Quality & Safety 13, i2–i10 
100. Bracq, M.-S., Michinov, E., Jannin, P. (2019) Virtual reality simulation in nontechnical skills training 
for healthcare professionals: a systematic review. Simulation in Healthcare 14, 188–194 
101. Demirci, Ş. (2018) Sağlık Hizmetlerinde Sanal Gerçeklik Teknolojileri. İnönü Üniversitesi Sağlık 
Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Dergisi 6, 35–46 
102. Williams, J., Jones, D., Ebert, L., Williams, C. (2017) Exploring the use of virtual reality technology 
in neonatal resuscitation simulation for midwifery students. Women and Birth 30, 13–14 
103. Weller, J. M., Nestel, D., Marshall, S. D., Brooks, P. M., Conn, J. J. (2012) Simulation in clinical 
teaching and learning. Medical Journal of Australia 196, 594–594 
104. Çalım, S. İ., Öztürk, E. (2018) Ebelik Beceri Eğitiminde Simülasyon Kullanımı: Sistematik Derleme. 
105. Nehring, W. M., Lashley, F. R. (2009) Nursing simulation: A review of the past 40 years. Simulation 
& Gaming 40, 528–552 
106. Williams, J., Jones, D.,Walker, R. (2018) Consideration of using virtual reality for teaching neonatal 
resuscitation to midwifery students. Nurse Education in Practice 31, 126–129 
107. Cooper, S., Cant, R., Porter, J., Bogossian, F., McKenna, L., Brady, S., Fox-Young, S. (2012) 
Simulation based learning in midwifery education: a systematic review. Women and Birth 25, 64–78 
108. Ferguson, C., Davidson, P. M., Scott, P. J., Jackson, D., and Hickman, L. D. (2015) Augmented reality, 
virtual reality and gaming: an integral part of nursing. 
109. Mao, J., Horan, B., Forbes, H., Smilevski, S., Bucknall, T., Nagle, C., Phillips, D., and Gibson, I. 
(2017) in The International Conference on Design and Technology (KnowledgeE), pp 44–50. 
110. McGhee, S. J. A., Bradley, P. J., and McComish, A. G. (2011) Immersive virtual reality: Potential use 
in an undergraduate nursing & midwifery program in Scotland. Studies in Learning, Evaluation, Innovation 
& Development 8,  
111. Kyaw, B. M., Saxena, N., Posadzki, P., Vseteckova, J., Nikolaou, C. K., George, P. P., Divakar, U., 
Masiello, I., Kononowicz, A. A., Zary, N. (2019) Virtual reality for health professions education: systematic 
review and meta-analysis by the digital health education collaboration. Journal of medical Internet research 
21, e12959 
112. Fealy, S., Jones, D., Hutton, A., Graham, K., McNeill, L., Sweet, L., and Hazelton, M. (2019) The 
integration of immersive virtual reality in tertiary nursing and midwifery education: A scoping review. 
Nurse education today 79, 14–19 
113. Downer, T., Gray, M., Andersen, P. (2020) Three-dimensional technology: evaluating the use of 
visualisation in midwifery education. Clinical Simulation in Nursing 39, 27–32 
114. Jones, D., Hazelton, M., Evans, D. J., Pento, V., See, Z. S., Van Leugenhaege, L., and Fealy, S. (2021) 
in Digital Anatomy (Springer), pp 325–342. 
115. Phillips, D., Duke, M., Nagle, C., Macfarlane, S., Karantzas, G., Patterson, D. (2013) The Virtual 
Maternity Clinic: A teaching and learning innovation for midwifery education. Nurse education today 33, 
1224–1229 
116. Downer, T., Gray, M., and Capper, T. (2021) Online learning and teaching approaches used in 
midwifery programs: A scoping review. Nurse Education Today, 104980 
117. Öner, S. (2020) Yenidoğanın ilk bakımına yönelik bir sanal gerçeklik simülasyonunun geliştirilmesi 
ve değerlendirilmesi. 
118. İsmail, N. H. B. (2019) Fetal Growth Based on al Quran Usıng Augmented Realıty. 
119. Sielhorst, T., Obst, T., Burgkart, R., Riener, R., and Navab, N. (2004) in International workshop on 
augmented environments for medical imaging-MICCAI Satellite Workshop, pp 11–20. 
120. Atlantis VR (2010) Development of Pregnancy Sımulator Provıded Wıth A.I. and Augmented Realıty. 
121. Random.org (1998) Random.org - True Random Number Service. 
122. Paas, F. G.,Van Merriënboer, J. J. (1993) The efficiency of instructional conditions: An approach to 
combine mental effort and performance measures. Human factors 35, 737–743 
123. Kılıç, A. G. E., Karadeniz, Ö. G. Ş. (2004) Hiper ortamlarda öğrencilerin bilişsel yüklenme ve 
kaybolma düzeylerinin belirlenmesi. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi 40, 562–579 

 
82 
 
124. Witmer, B. G., Jerome, C. J., Singer, M. J. (2005) The factor structure of the presence questionnaire. 
Presence: Teleoperators & Virtual Environments 14, 298–312 
125. Gökoğlu, S., Çakıroğlu, Ü. (2019) Sanal Gerçeklik Temelli Öğrenme Ortamlarında Bulunuşluk 
Hissinin Ölçülmesi: Bulunuşluk Ölçeğinin Türkçe’ye Uyarlanması. Eğitim Teknolojisi Kuram ve 
Uygulama 9, 169–188 
126. Lumen Learning (2021) Stages of Development | Introductory Psychology. 
127. Musumeci, G., Castrogiovanni, P., Trovato, F. M., Parenti, R., Szychlinska, M. A., and Imbesi, R. 
(2015) Pregnancy, embryo-fetal development and nutrition: physiology around fetal programming. J Histol 
Histopathol 2, 1 
128. İÜ (2021) İstanbul Üniversitesi-Cerrahpa Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Ebelik Bölümü, 
AKTS Bilgi Paketi. İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa AKTS Bilgi Paketi,  
129. KBU (2021) Karabük Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Ebelik Bölümü, AKTS Bilgi Paketi. 
130. MÜ (2021) Medipol Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Fakültesi, Ebelik Bölümü, AKTS Bilgi Paketi. 
131. YÖK (2016) EUÇEP. 
132. Aquaportail (2021) Couche germinale : définition et explications. AquaPortail,  
133. Turbosquid (2021) Free 3D fetus 37 development - TurboSquid 1329462. 
134. George, D. (2011) SPSS for windows step by step: A simple study guide and reference, 17.0 update, 
10/e (Pearson Education India) 
135 Dikmen, M., Şimşek, M., Tuncer, M. (2018) Öğrenme stilleri ile öğrenmeye yönelik tutum arasındaki 
ilişki. 
136. Demir, M. K. (2006) Sınıf Öğretmeni Adaylarının Öğrenme Stilleri ve Sosyal Bilgiler Öğretimi. 
Eurasian Journal of Educational Research (EJER),  
137. Cavas, B. (2010) A Study on Pre-service Science, Class and Mathematics Teachers’ Learning Styles 
in Turkey. Science Education International 21, 47–61 
138. Can, Ş. (2010) Determination of the learning styles of the pre-school teacher candidates (The case of 
Muğla University, Turkey). Procedia-Social and Behavioral Sciences 2, 4137–4141 
139. Çubukçu, Z. (2004) Öğretmen Adaylarinin Düşünme Stillerinin Öğrenme Biçimlerini Tercih 
Etmelerindeki Etkisi. 
140. Özgür, H. (2013) Uzaktan eğitim öğrencilerinin öğrenme stilleri: Trakya Üniversitesi örneği. Trakya 
Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 3,  
141. Bingöl, F. B., Bal, M. D., Karakoç, A., and Aslan, B. (2020) Ebelik Öğrencilerinin Doğum Simülasyon 
Eğitimi Deneyimleri. Acıbadem Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 711–718 
142. Karakoc, A., Bal, M. D., Bingol, F. B., and Aslan, B. (2019) The effects of simulation-based education 
on initial neonatal evaluation and care skills. Pakistan journal of medical sciences 35, 911 
143. Durmaz, A., Elem, E., Unutkan, A., Keskin, N. (2017) The effect of simulation on vaginal delivery 
skills and self-sufficiency levels. J Curr Res Health Secto 7, 41–52 
144. Tsai, S.-L., Chai, S.-K., Hsieh, L.-F., Lin, S., Taur, F.-M., Sung, W.-H., and Doong, J.-L. (2008) The 
use of virtual reality computer simulation in learning Port-A cath injection. Advances in Health Sciences 
Education 13, 71–87 
145. Gu, Y., Zou, Z., Chen, X. (2017) The Effects of vSIM for NursingTM as a teaching strategy on 
fundamentals of nursing education in undergraduates. Clinical Simulation in Nursing 13, 194–197 
146. Liaw, S. Y., Chan, S. W.-C., Chen, F.-G., Hooi, S. C., and Siau, C. (2014) Comparison of virtual 
patient simulation with mannequin-based simulation for improving clinical performances in assessing and 
managing clinical deterioration: randomized controlled trial. Journal of medical Internet research 16, 
e3322 
147. Jung, E.-Y., Park, D. K., Lee, Y. H., Jo, H. S., Lim, Y. S., Park, R. W. (2012) Evaluation of practical 
exercises using an intravenous simulator incorporating virtual reality and haptics device technologies. 
Nurse Education Today 32, 458–463 
148. Cobbett, S., and Snelgrove-Clarke, E. (2016) Virtual versus face-to-face clinical simulation in relation 
to student knowledge, anxiety, and self-confidence in maternal-newborn nursing: A randomized controlled 
trial. Nurse Education Today 45, 179–184 
149. Ismailoglu, E. G., Zaybak, A. (2018) Comparison of the effectiveness of a virtual simulator with a 
plastic arm model in teaching intravenous catheter insertion skills. CIN: Computers, Informatics, Nursing 
36, 98–105 
150. Smith, S. J., Farra, S. L., Ulrich, D. L., Hodgson, E., Nicely, S., Mickle, A. (2018) Effectiveness of 
two varying levels of virtual reality simulation. Nursing education perspectives 39, E10–E15 
151. LeFlore, J. L., Anderson, M., Zielke, M. A., Nelson, K. A., Thomas, P. E., Hardee, G., and John, L. 
D. (2012) Can a virtual patient trainer teach student nurses how to save lives—teaching nursing students 
about pediatric respiratory diseases. Simulation in Healthcare 7, 10–17 

 
83 
 
152. Tavşanlı, N. G., Kosova, F., Bolsoy, N., Altıparmak, S., Demirci, H., Selma, Ş., Ulaş, S. C., Çalım, S. 
İ., Okuyan, Y. Ç., Şimşek, H. N. (2018) Tam Donanımlı Doğum Simulasyon Sisteminin Öğrencilerin Ders 
Başarısına ve Problem Çözme Yeteneklerine Etkisinin Değerlendirilmesi. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık 
Bilimleri Enstitüsü Dergisi 5, 22–27 
153. Nugraha, A. S., Faza, A. N., Indayani, W., Haryanto, H., Setiawan, A. (2018) in 2018 5th International 
Conference on Information Technology, Computer, and Electrical Engineering (ICITACEE) (IEEE), pp 
142–146. 
154. Butt, A. L., Kardong-Edgren, S., Ellertson, A. (2018) Using game-based virtual reality with haptics 
for skill acquisition. Clinical Simulation in Nursing 16, 25–32 
155. Haerling, K. A. (2018) Cost-utility analysis of virtual and mannequin-based simulation. Simulation in 
Healthcare 13, 33–40 
156. Stepan, K., Zeiger, J., Hanchuk, S., Del Signore, A., Shrivastava, R., Govindaraj, S., Iloreta, A. (2017) 
in International forum of allergy & rhinology (Wiley Online Library), pp 1006–1013. 
157. Chen, F.-Q., Leng, Y.-F., Ge, J.-F., Wang, D.-W., Li, C., Chen, B., Sun, Z.-L. (2020) Effectiveness of 
virtual reality in nursing education: meta-analysis. Journal of medical Internet research 22, e18290 
158.  Jones, D., Siang See, Z., Billinghurst, M., Goodman, L., and Fealy, S. (2019) in The 17th 
International Conference on Virtual-Reality Continuum and its Applications in Industry, pp 1–2. 
159. Bryant, R., Miller, C. L., Henderson, D. (2015) Virtual clinical simulations in an online advanced 
health appraisal course. Clinical Simulation in Nursing 11, 437–444 
160. Solyar, A., Cuellar, H., Sadoughi, B., Olson, T. R., Fried, M. P. (2008) Endoscopic Sinus Surgery 
Simulator as a teaching tool for anatomy education. The American journal of surgery 196, 120–124 
161. Seixas-Mikelus, S. A., Adal, A., Kesavadas, T., Baheti, A., Srimathveeravalli, G., Hussain, A., 
Chandrasekhar, R., Wilding, G. E., and Guru, K. A. (2010) Can image-based virtual reality help teach 
anatomy? Journal of endourology 24, 629–634 
162. Moro, C., Štromberga, Z., Raikos, A., Stirling, A. (2017) The effectiveness of virtual and augmented 
reality in health sciences and medical anatomy. Anatomical sciences education 10, 549–559 
163. Khot, Z., Quinlan, K., Norman, G. R., Wainman, B. (2013) The relative effectiveness of computer-
based and traditional resources for education in anatomy. Anatomical sciences education 6, 211–215 
164.Codd, A. M., Choudhury, B. (2011) Virtual reality anatomy: Is it comparable with traditional methods 
in the teaching of human forearm musculoskeletal anatomy? Anatomical sciences education 4, 119–125 
165. Ellington, D. R., Shum, P. C., Dennis, E. A., Willis, H. L., Szychowski, J. M., Richter, H. E. (2019) 
Female pelvic floor immersive simulation: a randomized trial to test the effectiveness of a virtual reality 
anatomic model on resident knowledge of female pelvic anatomy. Journal of minimally invasive 
gynecology 26, 897–901 
166. Qian, K., Bai, J., Yang, X., Pan, J., Zhang, J. (2015) in Proceedings of the 21st ACM Symposium on 
Virtual Reality Software and Technology, pp 69–78. 
167. Zhao, J., Xu, X., Jiang, H.,Ding, Y. (2020) The effectiveness of virtual reality-based technology on 
anatomy teaching: a meta-analysis of randomized controlled studies. BMC medical education 20, 1–10 
168. De Nicola, M., Salvolini, L., Salvolini, U. (1997) Virtual endoscopy of nasal cavity and paranasal 
sinuses. European journal of radiology 24, 175–180 
169. Pratiwi, I. G., Hamidiyanti, B. Y. F., Arifin, A., Husin, F., Pandudita, R., Ristrini, R., Bachtiar, A., 
Putro, G., Dramawan, A., Diarti, M. W. (2021) Virtual Reality Improves The Knowledge of Midwives in 
IUD (Intra Uterine Device) Training. Jurnal Kesehatan Prima 15, 74–82 
170. Sweller, J., Van Merrienboer, J. J., and Paas, F. G. (1998) Cognitive architecture and instructional 
design. Educational psychology review 10, 251–296 
171. Van Merrienboer, J. J., Ayres, P. (2005) Research on cognitive load theory and its design implications 
for e-learning. Educational Technology Research and Development 53, 5–13 
172. Sharma, P., Hannafin, M. J. (2007) Scaffolding in technology-enhanced learning environments. 
Interactive learning environments 15, 27–46 
173. Paas, F., Renkl, A., Sweller, J. (2003) Cognitive load theory and instructional design: Recent 
developments. Educational psychologist 38, 1–4 
174. Guttormsen Schär, S., and Zimmermann, P. G. (2007) Investigating means to reduce cognitive load 
from animations: Applying differentiated measures of knowledge representation. Journal of Research on 
Technology in Education 40, 64–78 
175. Andersen, S. A. W., Mikkelsen, P. T., Konge, L., Cayé-Thomasen, P., Sørensen, M. S. (2016) 
Cognitive load in mastoidectomy skills training: virtual reality simulation and traditional dissection 
compared. Journal of surgical education 73, 45–50 
176. Küçük, S. (2015) Mobil Artırılmış Gerçeklikle Anatomi Öğreniminin Tıp Öğrencilerinin Akademik 
Başarıları ile Bilişsel Yüklerine Etkisi Ve Öğrencilerin Uygulamaya Yönelik Görüşleri. Yayımlanmamış 

 
84 
 
Doktora Tezi. 
177. Küçük, S., Yỳlmaz, R. M., Gökalp, Y. (2014) Augmented reality for learning English: Achievement, 
attitude and cognitive load levels of students. Education & Science/Egitim ve Bilim 39,  
178. Lee, E. A.-L., Wong, K. W., Fung, C. C. (2010) How does desktop virtual reality enhance learning 
outcomes? A structural equation modeling approach. Computers & Education 55, 1424–1442 
179. Weng, C., Otanga, S., Weng, A., Cox, J. (2018) Effects of interactivity in E-textbooks on 7th graders 
science learning and cognitive load. Computers & Education 120, 172–184 
180. Makransky, G., Terkildsen, T. S., and Mayer, R. E. (2019) Adding immersive virtual reality to a 
science lab simulation causes more presence but less learning. Learning and Instruction 60, 225–236 
181. Du, X., and Arya, A. (2015) in International Conference on Learning and Collaboration Technologies 
(Springer), pp 75–86. 
182. Şahin Timar, Z. (2020) Çoklu Ortamla Değerlendirme Materyalinde Duygusal Tasarımın İşe 
Koşulmasının Bilişsel Yüke ve Motivasyona Etkileri. 
183. Park, B., Flowerday, T., and Brünken, R. (2015) Cognitive and affective effects of seductive details 
in multimedia learning. Computers in Human Behavior 44, 267–278 
184. Plass, J. L., Heidig, S., Hayward, E. O., Homer, B. D., and Um, E. (2014) Emotional design in 
multimedia learning: Effects of shape and color on affect and learning. Learning and Instruction 29, 128–
140 
185. Um, E., Plass, J. L., Hayward, E. O., Homer, B. D. (2012) Emotional design in multimedia learning. 
Journal of educational psychology 104, 485 
186. Bailenson, J. N., Yee, N., Blascovich, J., Beall, A. C., Lundblad, N., Jin, M. (2008) The use of 
immersive virtual reality in the learning sciences: Digital transformations of teachers, students, and social 
context. The Journal of the Learning Sciences 17, 102–141 
187. Kılıç, T. (2020) Sanal Gerçeklik Teknolojisinin İç Mimarlık Eğitiminde Kullanılmasına Yönelik Bir 
Öğretim Modeli Önerisi. 
188. Gökoğlu, S. (2019) Sanal gerçeklik temelli öğrenme ortamının yangın güvenliğine yönelik davranışsal 
becerilerin gelişimine etkisi. 
189. Adams, E. (2004) Postmodernism and the Three Types of Immersion, Gamasutra. 
190. Blascovich, J., Bailenson, J. (2006) in Virtual Decisions (Routledge), pp 239–263. 
191. Passig, D., Tzuriel, D., Eshel-Kedmi, G. (2016) Improving children’s cognitive modifiability by 
dynamic assessment in 3D Immersive Virtual Reality environments. Computers & Education 95, 296–308 
192. Freina, L.,Ott, M. (2015) in The international scientific conference elearning and software for 
education, pp 10–1007. 
193. Johnson, L. F., Levine, A. H. (2008) Virtual worlds: Inherently immersive, highly social learning 
spaces. Theory Into Practice 47, 161–170 
194. Stoerger, S. (2008) Vırtualworlds, Vırtuallıteracy. Knowledge Quest 36, 50 
195. Baños, R. M., Botella, C., Alcañiz, M., Liaño, V., Guerrero, B., and Rey, B. (2004) Immersion and 
emotion: their impact on the sense of presence. Cyberpsychology & behavior 7, 734–741 
196. Monahan, T., McArdle, G., Bertolotto, M. (2008) Virtual reality for collaborative e-learning. 
Computers & Education 50, 1339–1353 
197. De Leo, G., Diggs, L. A., Radici, E., Mastaglio, T. W. (2014) Measuring sense of presence and user 
characteristics to predict effective training in an online simulated virtual environment. Simulation in 
Healthcare 9, 1–6 
198. Peinl, R., Wirth, T. (2020) Presence in VR experiences–an empirical cost-benefit-analysis. arXiv 
preprint arXiv:2002.07576,  
199. Servotte, J.-C., Goosse, M., Campbell, S. H., Dardenne, N., Pilote, B., Simoneau, I. L., Guillaume, 
M., Bragard, I., Ghuysen, A. (2020) Virtual reality experience: immersion, sense of presence, and 
cybersickness. Clinical Simulation in Nursing 38, 35–43 
200. Saab, M. M., Hegarty, J., Murphy, D., Landers, M. (2021) Incorporatıng Vırtual Realıty in Nurse 
Education: A Qualıtatıve Study of Nursing Students’perspectıves. Nurse Education Today, 105045 
201. Hardie, P., Darley, A., Carroll, L., Redmond, C., Campbell, A., Jarvis, S. (2020) Nursing & Midwifery 
students’ experience of immersive virtual reality storytelling: an evaluative study. BMC nursing 19, 1–12 

 
 
EKLER 
EK-1. Kişisel Bilgi Formu 
 
Sayın Katılımcı, bu çalışma fetal gelişimin öğretiminde “Sanal Gerçeklik Teknolojisi ile Oluşturulan Fetal 
Gelişim Uygulaması’nın etkinliğini saptamak amacıyla planlanmıştır. Çalışmaya başlamadan önce sizi 
tanımayı amaçlayan birkaç soruyu cevaplamanız gerekmektedir. Vereceğiniz cevaplar araştırma dışında 
kullanılmayacağını temin ederim. Katıldığınız için teşekkür ederim. 
Prof. Dr. Saadet YAZICI           Öğr. Gör. Reyhan AYDIN DOĞAN 
 
1. Yaşınız……………  
2. Cinsiyetiniz a. Erkek b. Kadın  
3. Medeni durumunuz a. Bekar b. Evli c. Birlikte yaşıyor d. Diğer..............................  
4. En uzun süre yaşadığınız yer a. Şehir merkezi b. İlçe c. Kasaba d. Köy  
5. Şu anda kaldığınız yer  
a. Yurtta b. Aile ile c. Evde, yalnız d. Evde, arkadaşlarla e. Diğer…………………………   
6. Bölümünüz kaçıncı tercihiniz?..............................  
7. Bölümünüzü isteyerek mi seçtiniz? a. Evet b. Hayır  
8. Ebelik mesleğini tercih etmenize neden olan faktörler nelerdir? a. Ekonomik nedenler b. İş bulma 
kolaylığı c. Ailenin isteği d. Diğer……………………………………………………………………………  
9. Şimdiye kadar aldığınız bütün derslere yönelik genel akademik ortalamanız nedir? …………… 
10. Normal Doğum ders devamsızlığınızı saat olarak belirtiniz. a. Teorik ders……………………  
11. Okuldan mezun olduktan sonra ne yapmayı planlıyorsunuz?  
a. Ebe olarak çalışmayı planlıyorum b. Akademisyen olarak çalışmayı planlıyorum c. Herhangi bir planım 
yok  
d. Diğer……………………………………………………….…………………........  
12. Sanal Gerçeklik (VR) ilgili bir bilginiz var mı? a. Evet b. Hayır  
13. Sanal Gerçeklik (VR) yönteminin kullanıldığı herhangi bir uygulamaya katıldınız mı? a. Evet b. Hayır  
14. Sanal Gerçeklik (VR) yönteminin kullanıldığı bir uygulamaya katıldıysanız bu uygulama hakkında ne 
düşünüyorsunuz? 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
EK-2.Fetal Gelişim Değerlendirme bilgi Ölçeği (FEGBÖ) 
 
Sıra Fetal Gelişim Değerlendirme bilgi Ölçeği (FEGBÖ) Doğru Yanlış Bilmiyorum 
1 
Sperm ve ovumun mayoz bölünme sonucu yarıya 
indirgenen kromozomları fertilizasyonla 46 
kromozomlu yeni bir hücre olan “zigotu” meydana 
getirir 
 
 
 
2 
İlk mitoz bölünme sonucu oluşan iki yavru hücreye 
Blastomer denir. 
 
 
 
3 
Döllenme sonrası 1-2 haftalık olan oluşuma 
Blastokist adı verilir 
 
 
 
4 
Trofoblastların dış tabakası sinsityotrofoblastlardır. 
 
 
 
5 
Embriyonel evreye organogenezis evresi de denir. 
 
 
 
6 
Üçüncü germ yaprağı gebeliğin üçüncü haftasında 
oluşur. 
 
 
 
7 
24. günde koryonik villiler ve embriyo arasında kan 
dolaşımı başlar. 
 
 
 
8 
Embriyonun anterior ucundan beyin, posterior 
ucundan spinal kord şekillenir 
 
 
 
9 
5. haftanın sonunda dış genitaller, ilkel biçimde kol 
ve bacaklar, göz, burun ve kulaklar belirmeye 
başlar. 
 
 
 
10 Nöral tüp, beyin ve omurilik dokusu 6. haftada 
gelişir. 
 
 
 
11 Embriyoda dil ve dudak oluşumu 8.haftada 
tamamlanmış olur. 
 
 
 
12 8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş 
olmasına rağmen perdeler ile birbirine bağlıdır. 
 
 
 
13 Umblikal kord 3. ve 4. haftalarda oluşmaya başlar. 
 
 
 
14 Umblikal kord 12. haftanın sonunda gelişir. 
 
 
 
15 Umblikal kord içerisindeki arterler ve ven wharton 
jelly ile çevrilidir. 
 
 
 
16 12. haftadan sonra fetüs amnios sıvısı içerisine 
idrarını yapmaya başlar. 
 
 
 
17 Bağırsakların gelişimi 13. haftada gelişmeye başlar. 
 
 
 
18 Fetüsün 14. haftada yutkunma, esneme ve yüz 
buruşturma hareketleri başlar. 
 
 
 
19 Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada 
oluşmaya başlar. 
 
 
 
20 22. haftada erkek fetüsün testisleri scrotuma inmeye 
başlar. 
 
 
 
21 Fetüs 24. haftada uyaranlara bilinçli cevap vermeye 
başlar. 
 
 
 
22 38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi 
yapar. 
 
 
 
23 Fetüs 36-40. haftalarda dış ortama artık uyum 
sağlayabilir. 
 
 
 
 

 
 
 
 
EK-3.Bı̇lı̇şsel Yük Ölçeğı̇ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bu ölçek ile "Normal Gebelikte Hafta Hafta Fetal Gelişim" konusunu öğrenirken zihninizde oluşan bilişsel 
yükün belirlenmesi amaçlanmıştır. Vereceğiniz bilgiler sadece bilimsel araştırma amaçlı kullanılacaktır.  
Kullandığınız ders materyali ile “Normal Gebelikte Hafta Hafta Fetal Gelişim” konusunu çalışırken 
zihinsel/bilişsel olarak ne kadar çaba sarfettiniz? (1 ile 9 arasında derecelendirme 

 
 
 
 
EK-4.Bulunuşluk Hissi Ölçeği 
 
 
 
 
 
Yaşamış olduğunuz sanal gerçeklik deneyimini aşağıdaki şekilde belirtildiği gibi 1’den 5’e kadar puanlayınız. İşaretleme
seçeneklerin de geçerli olabileceğini unutmayınız. Soruları dikkatli bir şekilde okuyarak sırasıyla ve birbirinden bağımsız olarak
Hiçbir soruyu boş bırakmayınız ve verdiğiniz cevabı değiştirmeyiniz. 
 
DENEYİMLEDİĞİN ORTAM İLE İLGİLİ OLARAK; 
 
1. Olayları ne kadar kontrol edebildin? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
 
TAMAMEN 
 
2. Başlattığın (veya gerçekleştirdiğin) eylemlere ortam ne kadar tepki verdi? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
TAMAMEN 
 
3. Ortam ile etkileşimin ne kadar doğal görünüyordu? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
OLDUKÇA 
YAPAY 
 
ORTA 
 
TAMAMEN 
DOĞAL 
 
4. Ortamın görsel yönleri seni ne kadar içine aldı? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
 
TAMAMEN 
 
5. Ortamdaki sesler seni ne kadar içine aldı? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
ORTA 
 
TAMAMEN 
 
6. Ortam içerisinde hareketin kontrol edildiği sistem ne kadar doğaldı? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
OLDUKÇA 
YAPAY 
 
ORTA 
 
TAMAMEN 
DOĞAL 
 
7. Ortamda hareket eden nesnelerin sende uyandırdığı his ne kadar inandırıcıydı? 
HİÇ 
ORTA 
ÇOK İNANDIRICI 
 
 
 
8. Sanal ortamdaki deneyimlerin, gerçek dünyadaki deneyimlerin ile ne kadar tutarlı görünüyordu? 
 
TUTARSIZ 
ORTA 
ÇOK TUTARLI 
 
9. Gerçekleştirdiğin eylemlere karşılık olarak bir sonraki adımda ne olacağını tahmin edebildin mi? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
 
TAMAMEN 
 
10. Gözlüğü kullanarak ortamı ne kadar aktif bir şekilde inceleyebildin veya araştırabildin? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
TAMAMEN 
11. Sesleri ne kadar tanıyabildin? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
ORTA 
 
TAMAMEN 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 

 
 
 
 
EK-4 (devam) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
12. Seslerin geldiği yeri ne kadar belirleyebildin? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
ORTA 
 
TAMAMEN 
13. Dokunma aracını kullanarak sanal ortamı ne kadar aktif olarak inceleyebildin veya araştırabildin? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
ORTA 
 
TAMAMEN 
14. Sanal ortam içerisindeki etrafta gezinme hissi ne kadar inandırıcıydı? 
 
HİÇ 
ORTA 
ÇOK 
İNANDIRICI 
15. Nesneleri ne kadar yakından inceleyebildin? 
 
HİÇ 
ORTA 
ÇOK 
YAKINDAN 
 
16. Nesneleri farklı bakış açılarından ne kadar inceleyebildin? 
 
HİÇ 
ORTA 
DETAYLI OLARAK 
 
17. Sanal ortamdaki nesneleri ne kadar hareket ettirebildin veya yönlendirebildin? 
 
HİÇ 
ORTA 
KAPSAMLI OLARAK 
 
18. Sanal ortam deneyimine ne kadar dâhil oldun? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
ORTA 
 
TAMAMEN 
19. Ortamdaki hareketlerin ile hareketlerinin beklenen sonuçları arasında ne kadar gecikme yaşadın? 
 
HİÇ 
ORTA 
UZUN SÜRE 
 
20. Sanal ortam deneyimine ne kadar çabuk uyum sağladın? 
 
HİÇ 
YAVAŞÇA 
1 DAKİKADAN 
DAHA KISA 
 
21. Yaşadığın deneyim sonrasında sanal ortamda hareket etme ve etkileşime girme konusunda 
kendini ne kadar yeterli hissettin? 
 
YETERSİZ 
ORTA 
ÇOK 
YETERLİ 
 
22. Verilen görevleri veya gerekli etkinlikleri yerine getirirken, gözlüğün görüntü kalitesi seni ne kadar engelledi veya 
dikkatini dağıttı? 
 
HİÇ 
ORTA 
ÇOK 
ENGELLEDİ 
 
23. Kontrol cihazları, verilen görevlerin veya diğer etkinliklerin yerine getirilmesini ne kadar 
engelledi? 
 
HİÇ 
ORTA 
ÇOK 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 

 
 
EK-4 (devam) 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ENGELLEDİ 
 
24. Ortamdaki görev veya etkinlikleri yerine getirmek için kullanılan sistemlerden çok verilen görevlere veya 
etkinliklere ne kadar konsantre olabildin? 
 
 
 
25. 
 
 
 
26. Nesneleri fiziksel etkileşim yoluyla tanımak (bir nesneye dokunmak, bir yüzeyin üzerinde yürümek veya bir duvar 
veya nesneye çarpmak) ne kadar kolay oldu? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
ÇOK ZOR  
ORTA 
 
ÇOK KOLAY 
 
27. Sanal ortam deneyimi sırasında ortama veya göreve tamamen odaklandığını hissettiğin anlar 
oldu mu? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
 
ÇOK 
 
28. Sanal ortamla etkileşim kurmak için kullanılan kontrol cihazlarına ne kadar kolay uyum sağladın? 
 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
 
TAMAMEN 
 
29. Sanal ortamda farklı duyularla sağlanan bilgiler (örneğin; görme, duyma, dokunma) tutarlı mıydı? 
 
TUTARSIZ 
ORTA 
ÇOK 
TUTARLI 
 
 
1 
2 
3 
4 
5 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ 
 
ORTA 
 
TAMAME
N 
Duyuların bu deneyimi ne kadar yoğun yaşadı? 
1 
2 
3 
4 
5 
HİÇ
ORTA
TAMAME

 
 
Ek-5.Fetal Gelişimi Değerlendirme Bilgi Ölçeği Etik Kurul Onayı 
 
 
 
 

 
 
EK-5 (devam) 
 
 
 
 

 
 
Ek 6.Literatür doğrultusunda oluşturulan hafta hafta fetal boy, kilo ve gelişim. 
 
Literatür doğrultusunda oluşturulan hafta hafta fetal boy, kilo ve gelişim- 1 
1. Bebeğin poposundaki kuyruk gibi olan çıkıntı 6. haftadan sonra olmayacak. 
2. Bebeğin kordonu başta kısa olacak, bebek yukarıya yaklaşabilir. 
3. Bebek büyürken kordonu da uzayarak bebekle birlikte gelişmiş olacak. 
4. Kordon başta kalın daha sonra incelecek 
HAFTA 
GELİŞİM METNİ 
3- 8. Haftalar arası 
• Beyin omurilik ve kalbin gelişimi başlar. 
• Kol ve bacaklar daha fazla gelişir. 
• Fetal kalp 5. haftanın ortasında düzenli ve ritmik olarak 
atmaya başlar. 
• 8. haftada embriyoda el ve ayak parmakları oluşmuş 
olmasına rağmen perdeler ile birbirine bağlıdır. 
9-12. Haftalar arası 
• Embriyo 12. haftadan sonra fetüs ismini alır. 
• El ve ayaklardaki perdelenme 11. haftanın sonunda 
ortadan kalkar. 
13-16. Haftalar arası 
• 13. haftada ince lanugo adı verilen vücut tüyleri oluşmaya 
başlamıştır. 
• Bağırsakların gelişimi 13. haftada başlar. 
• Anne, bebek hareketlerini 16. haftada hissedebilir. 
17-20. Haftalar arası 
• Fetüsün mekonyum denilen ilk dışkısı 18. haftada 
oluşmaya başlar. 
• Fetüsün saçları 19. haftada çıkmaya başlar. 
25-28. Haftalar arası 
• Fetüs 24.haftada gözlerini açıp kapamaya başlar. 
29-32. Haftalar arası 
• Fetal kemikler 29. haftada sertleşmeye başlar. 
• 32. haftada saçlar kafanın tamamını kaplar. 
• 32. haftada ayak ve el tırnakları uzamaya başlar. 
33-38. Haftalar arası 
• 37. haftada fetüs, gerinme, irkilme ve parmak emme 
hareketlerini yapar. 
• 38. hafta içerisinde fetüs sert yakalama refleksi yapar. 
38-40 Haftalar arası 
• 39. haftada fetüsün saçları ve tırnakları uzamaya devam 
eder. 
 
 
 
 
 
 

 
 
Ek-6 (devam) 
Literatür doğrultusunda oluşturulan hafta hafta fetal boy, kilo ve 
gelişim- 2 
HAFTA 
BOY 
KİLO 
6 Hafta 
0.33 cm 
1,13 gram 
7 Hafta 
1.27 cm 
1,13 gram 
8 Hafta 
1.6 cm 
1 gram 
9 Hafta 
2.3 cm 
2 gram 
10 Hafta 
3.1 cm 
4 gram 
11 Hafta 
4.1 cm 
7 gram 
12 Hafta 
5.4 cm 
14 gram 
13 Hafta 
7.4 cm 
23 gram 
14 Hafta 
8.7 cm 
43 gram 
15 Hafta 
10.1 cm 
70 gram 
16 Hafta 
11.6 cm 
100 gram 
17 Hafta 
13 cm 
140 gram 
18 Hafta 
14.2 cm 
190 gram 
19 Hafta 
15.3 cm 
240 gram 
20 Hafta 
16.4 cm 
300 gram 
20 Hafta 
25.6 cm 
300 gram 
21 Hafta 
26.7 cm 
360 gram 
22 Hafta 
27.8 cm 
430 gram 
23 Hafta 
28.9 cm 
501 gram 
24 Hafta 
30 cm 
600 gram 
25 Hafta 
34.6 cm 
660 gram 
26 Hafta 
35.6 cm 
760 gram 
27 Hafta 
36.6 cm 
875 gram 
28 Hafta 
37.6 cm 
1005 gram 
29 Hafta 
38.6 cm 
1153 gram 
30 Hafta 
39.9 cm 
1319 gram 
31 Hafta 
41.1 cm 
1502 gram 
32 Hafta 
42.4 cm 
1702 gram 
33 Hafta 
43.7 cm 
1918 gram 
34 Hafta 
45 cm 
2146 gram 
35 Hafta 
46.2 cm 
2383 gram 
36 Hafta 
47.4 cm 
2622 gram 
37 Hafta 
48.6 cm 
2859 gram 
38 Hafta 
49.8 cm 
3083 gram 
39 Hafta 
50.7 cm 
3288 gram 
40 Hafta 
51.2 cm 
3462 gram 
 
 

 
 
EK-7.Sanal gerçeklik teknolojili fetal gelişim uygulamasının referans görselleri 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
EK-8. Fetal gelişim uygulamasındaki hologramik saat görseli 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
EK-9. Fetal Gelişim Teori Eğitim İçeriği 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
FETAL GELİŞİM
Öğr. Gör. Reyhan Aydın Doğan
Tez Danışmanı 
Prof. Dr. Saadet Yazıcı
https://www.turbosquid.com/3d-models/3d-fetus-37-development-1329462
1
1
AMAÇ
Gebeliğin oluşumu, fetüs ve eklerinin 
gelişimi - hakkında bilgi 
kazandırmak.
2
2
FERTİLİZASYON
• F ertilizasyo n Sonrası
D eğişim ler 
• İm pla nta syon
3
3
FERTİLİZASYON
• Spermiumlardan bir tanesi 
oosit II'nin hücre membranını
delerek, hücre içine girer. 
• Daha sonra oosit II  2. meyoz
bölünmesini tamamlar.
• 23 kromozomlu olgun ovum
ile ikinci kutup cisimciği 
oluşur.
h tt p s : / / w w w .g o o g l e .c o m / u r l? s a = i& u rl= h t t p s % 3 A % 2 F % 2 F b a h c e c i. c o m % 2 F b lo g % 2 F f e r t iliz a s y o n - d o lle n m e -
n e d ir % 2 F & p s ig = A O v V a w 1 c T y r k 4 3 iJx c 3 B e 7 3 R d P 5 g & u s t = 1 6 1 8 7 8 2 2 5 0 9 3 8 0 0 0 & s o u r c e = im a g e s & c d = v f e & v e d = 2 a h U K E w iV o 8 f 5 n 4 b w A h X F
w Q IH H Y iA A x 4 Q r 4 k D e g U IA R D A A Q
h tt p s : / / w w w .tu r b o s q u id . c o m / 3 d - m o d e ls / 3 d - f e t u s - 3 7 - d e v e l o p m e n t- 1 3 2 9 4 6 2
4
4
5
5
Fertilizasyon-devam
• Spermium ve ovumun nukleusları 
büyür ve "erkek ve dişi 
pronukleusu" adını alırlar.
• Her iki pronukleusun zarları 
kaybolarak kromozomları hücre 
ortasında toplanır.
• Ovum ve sperm nukleusları birleşir 
ve kromozamlar kaynaşır. Bu olaya 
Fertilizasyon denir
• Fertilizasyon tubaların ampulla 
kısmında gerçekleşir.
6
6
7
7
Fertilizasyon-
devam
Spermium ve ovumda yarıya indirgenmiş olan 
kromozomlar fertilizasyonla birleşerek, 46 
krom ozom lu yeni bir hücre meydana getirirler.
Bu yeni hücreye zigot adı verilir. 
Zigotun cinsiyeti spermiumun taşıdığı cinsiyet 
kromozomuna bağlıdır. 
Olgun bir ovumda daima tek bir "X" kromozomu 
bulunur. 
8
8
Fertilizasyon-
devam
9
9
X
X
Y
X
XY
XX
ERKEK
DİŞİ
ERKEK
KADIN
10
10
Fertilizasyon Sonrası
Değişimler
Zigotun uterusa taşınması 
7 gün sürer. 
Zigot, mitoz ile çoğalır. 
İlk mitoz bölünme sonucu 
oluşan iki yavru hücreye 
Blastomer denir. 
11
11
Fertilizasyon Sonrası
Değişimler
• Blastomerler mitozla 
çoğalmaya devam ederler. 
3-4 günlük 16 hücreli 
yapıya Morula denir. 
• Morula, uterusa ulaştıktan 
sonra yapısında 
değişiklikler başlar. 
• Ortasında sıvı topIanır, 
hücreler kenarlara doğru 
itilir
12
12
Fertilizasyon Sonrası Değişimler
• Bir grup blastomer yassılaşarak kenara doğru 
itilirken, diğer bir grup bir noktada kitle halinde kalır 
(Taşlı yüzük)
• Yüzüğün halkasını oluşturan yassı hücrelere 
Trofoblast(dış hücre kümesi)denir.
13
13
Fertilizasyon Sonrası Değişimler
• Yüzüğün taşını oluşturan 
yuvarlak hücre kümesine de 
Embrioblast (iç hücre kümesi) 
denir. 
• Embrioblastlardan
embrio, 
Trofoblastlardan
plasenta 
ve membranlar gelişir. 
• 1-2 haftalık olan bu oluşuma 
Blastosist adı verilir. 
14
14
Fertilizasyon Sonrası Değişimler
15
15
FERTİLİZASYON VE İMPLANTASYON
Partially implanted
early bilaminar blastocyst (6 
days)
Uterine gland
Uterine mucosa
UterineWall
Uterine cavity
58-cell blastocyst        
(4 days)
107-cell unilaminar 
blastocyst                  
(4  ½ days)
16-cell                
(3 days) 
2-cell zygote   
(1 ½  day)
1 st mitotic 
division
Zygote  
(pronuclei stage)
Conception 
(fertilization of   
ovum, 0 days)
Unfertilized ovum
16
16
Embriyonun Gelişimi
Blas toc ys t
Chorionic Villi
External Appearance
E ctoderm
E m bry onic  disc
M e so de rm
E n do de rm
M esode rm
Trophec tode rm
C horionic Villi
17
17
18
18

 
 
EK-9 (devam) 
 
 
 
IMPLANTASYON 
(YERLEŞME)
•
Implantasyon, fertilizasyondan 7 
gün sonra, Blastokist 
aşamasında gerçekleşir
•
Implantasyon genelde uterusun 
ön ve arka duvarlarına olur. 
•
Blastosistin etrafını saran Zona 
Pellusida zarı, içteki sıvının artan 
basıncı ile incelerek kaybolur. 
•
Trofoblast hücreleri, uterus 
epitelinden stromaya doğru 
girmeye başlar.
•
Sonunda bütün blastosist kitlesi 
endometriuma gömülür, 
•
Gömülme sahasında 
endometrium epiteli blastosistin 
üstünü örter. Bu olaya 
implantasyon denir. 
19
19
Implantasyon- devam
• Implastasyon, fertilizasyondan sonra    
10. günde tamamlanır. 
• Implante blastosistin çevresini saran 
endometriumda progesteron hormonu 
etkisi ile büyük değişiklikler meydana 
gelir. 
• Stroma hücreleri büyür, glandlar
kalınlaşır ve uzar, damarlaşma giderek 
artar. 
• Gebelikte bu yapıdaki endometrium, 
Desidua adını alır. 
20
20
Im plantasyon - devam
• Zigotun üzerini örten desiduaya
D esid ua kapsularis,
• Altındakine                                               
D esid ua basalis, 
• Uterus içini saran desiduaya da                    
D esidua vera denir. 
• Im plantasyon sırasında zigot, 
desidual maddeleri absorbe
ederek beslenir. 
• Daha sonra beslenmesi maternal
kan yolu ile olur. 
21
21
Implantasyon- devam
• Trofoblast hücrelerinden proteolitik (Protein yıkıcı) 
ve sitolitik (hücre yıkıcı) enzimler salgılanır. 
• Bu enzimler kan damarları, gland ve stroma
hücrelerini yıkarak implantasyon sürecinin 
devamını sağlarlar.
• Bu yıkım sırasında endometriyum stroması içinde 
kan gölcükleri oluşur. Buna Lakuna adı verilir. 
• Embriyonun ilk beslenmesi bu kan gölcükleri yolu 
ile olur. 
22
22
Fertilizasyon Sonrası Değişimler
A
B
Decidua Vera
Uterine Cavity
Desidua Basalis
Amnion
Chorion Laeve
Desidua Capsularis
Chorion Frondosum
Uterine Cavity
23
23
FETAL GELİŞİM
24
24
FETÜSÜN 
BÜYÜME VE GELİŞMESİ
25
25
Gebelik 3 aylık dönemlerden oluşan trim estere ayrılır
• 1. trim ester
• 2. trim ester
• 3 tirimestir
26
26
Birinci Trim ester(1-13 hafta) 
• Gebeliğe uyum dönemidir
• İlk haftalarda fazla kilo artışı beklenmez, mide bulantısı ve kusm a 
nedeniyle kilo kaybı olabilir
• Organogenez dönemi (teratojenlere dikkat) 
• Dönem in sonunda fetüsün boyu 8-10 cm , ağırlığı 30-40 gram
27
27
İkin ci 3 aylık d öne m (14-26 hafta) 
• Organlar hacim olarak büyür ve işlevlerine başlar
• Cinsiyet belirginleşir ve 13-18 haftalar arasında USG ile 
görülebilir 
• Ortalama 18-24. haftalarda bebek  hissedilir ( ilk gebelerde 
gecikebilir)
• 24. Haftada koku, tat, dokunma ve işitme duyuları gelişir 
(konuşma, müzik dinleme, ninni söyleme, dokunma gibi 
uyaranlarla anne karındaki bebeğin gelişimini destekleme) 
• 26. haftada boyu 28-30 cm, ağırlığı 700 gr 
• Trimesterin son haftalarında verniks caseosa görülür ( ilk banyo 
doğumdan  24 saat sonra !! )
28
28
III. trimester ( 27-40 hafta)
• Bebek hareketleri belirgin
• Akciğerler dışında tüm organlar işlevsel
• Dönemin sonunda boy 48-52 cm’, ağırlık 3-3,5 kg
• Anne ve bebekte kilo alım ı hızlı
29
29
30
30
Gebelikte bebeğin gelişimi 3 aşamada 
incelenir. 
• Zigot dönemi
• Embriyo Dönemi
• Fetüs Dönemi 
3 haftalık embriyo
31
31
Zigot Dönemi
Fertilizasyondan im plantasyona kadar olan dönem
32
32
Embriyo Dönemi
• İmplantasyondan gebeliğin 8. Haftasına kadar 
geçen süre 
• Embriyo’nun kelime anlamı “içerde büyüyen”dir.  
Fetal Dönem
• Gebeliğin 8. haftasından doğuma kadar olan 
dönem
https://onedio.com/haber/hamilelikte-9-hafta-bebek-artik-kollarini-ve-bacaklarini-hareket-ettirebiliyor-831214
33
33
34
34
Aylara Göre 
Fetal Gelişim
35
35
I . LUNAR AY( 1-4 Hafta)  : Boyu 0,75 – 1 cm’dir.  Önce sinir sistemi 
gelişmeye başlar, Gebeliğin 3.-4. Haftalarında ektoderm nöral 
tüpü oluşturmak için yukarı doğru katlanır ve üst kısımları 
beyni oluşturmak üzere yükselir.  Nöron gelişimi dakikada 
250.000’den fazla olacak şekilde ilerler ve beynin ana 
bölümleri oluşmaya başlar. 
1 aylık embryo
36
36

 
 
EK-9 (devam) 
 
 
 
• Sinir sistemi gelişirken kalp kan 
pompalamaya başlar.
• Gebeliğin 6. Haftasında kalp atımı 
dışarıdan ultrasonografiyle görülür ve 
duyulur.  
• Omurga ve kaburgalar, kaslar, sindirim 
sistemi belirir. 
1 aylık em briyo
37
37
2. LUNAR AY (5-8 
hafta)
• Sekizinci haftada, el ve ayak parmakları 
kısa ve perdeli olarak oluşmuştur. 
• Gözler, kulaklar, çene ve boyun 
şekillenir. 
• İç organlar belirginleşir, kalbin odacıkları 
gelişir, bağırsaklar büyür, karaciğer ve 
dalak kan üretmeye başlar. 
• Belirgin insan şekli görülür. 
• Üreme organları ayırımı zor olmakla 
birlikte şekillenmiştir. 
• Embriyonun pozisyonu dikleşmiştir
38
38
2 aylık em briyo
39
39
3. LUNAR AY( 9-12 Hafta)
• Bu ayın sonunda Boy 5,4 cm, ağırlık 14 gr dır
• El ve ayaklarda parmaklar farkedilir.
• Plasenta ve fetal dolaşım başlar.
• 9. haftada fetal hareketler, tam bir koordinasyon olmasa da 
başlar fakat henüz anne tarafından hissedilmez
• 12. haftada cinsiyet ayırımı yapılabilir. 
40
40
4 . LU N A R  AY (1 3-1 6  hafta )
• Bu ayın sonunda Boy 11.6 cm, ağırlık 100 gr. 
dır
• 13.-16. Haftalarda başın orantısal büyüklüğü 
azalmıştır. Kafa derisinde saç belirir.
• Dış genitaller USG ile ayırt edilir. 
• Böbrekler çalışmaya başlar
41
41
5. LUNAR AY (17-20. Hafta)
Bu ayın sonunda Boy 25 cm, ağırlık 
300 gr’dır.
Lanugo tüyleri vardır.
Fetal kalp atım hızı dışarıdan 
duyulur.
Kemik iliği artar.
Fetal karaciğer demir depolamaya 
başlar.
Anneye demir preparatları verilir.
Fetal hareketler hissedilir  (17-20. 
haftalar)
42
42
43
43
6. LUNAR AY (21-24 
Hafta)
Bu ayın sonunda Boy 30 
cm Ağırlık 600 gr’dır.
Deri buruşuktur.
Verniks caseosa vardır. 
Kas ve tırnaklar 
gelişmiştir.
Koku, tat, dokunma ve 
işitme duyuları gelişir.
44
44
7. LUNAR AY(25-28 hafta)
Bu ayın sonunda Boy 35-
38 cm, ağırlık 1005 
gr’dır.
Deri kırmızı, burun deliği 
açıktır.
Akciğer alveollerinde 
surfaktan yapımı vardır. 
Anneden geçen Ig düzeyi 
yüksektir. 
45
45
46
46
8. LUNAR AY (29-32 
hafta)
Bu ayın sonunda Boy 
38-43 cm, ağırlık 
1700 gr’dır. 
Ekstrauterinde
yaşayabilir.
Göz kapakları açık, 
parmak izi 
mevcuttur.
Güçlü fetal hareketler 
vardır.
47
47
48
48
9. LUNAR AY (33-36 
hafta)
Bu ay aralığında Boy 42-
47,4 cm, ağırlık 1900 -
2700 gr’dır.
Cilt altı yağ depolanması 
ile buruşukluklar 
düzelir.
Lanugo tüyleri dökülmeye 
başlar.
Testisler iner, 
kas tonüsü gelişir.
49
49
50
50
10. LUNAR AY (37-40 hafta)
Bu ay aralığında Boy 48- 50 cm,
ağırlık 3000 – 3200 gr’dır.
Deri düz, kafatası kemikleri 
şekillenmiş, süturlar
belirgindir.
51
51
• Fetüsün normal ağırlığı: 
2500-4000 gr arasıdır. 
4kg’nin üstü fetüs iri bebek 
kabul edilir. 
• Fetüsün boy uzunluğu HASSE 
kuralına göre hesaplanır. 
• İlk 5 ay fetüsün boyu gebelik 
ayı ile çarpılarak daha sonraki 
aylarda ise 5 ile çarpılarak 
bulunur
Gebelik 
ayı
Boy
1
1X1
1 cm
2
2X2
4cm
3
3X3
9 cm
4
4X4
16 cm
5
5X5
25 cm
6
6X5
30 cm
7
7X5
35 cm
8
8X5
40 cm
9
9X5
45 cm
10
10X5
50 cm
52
52
Fertilization 
1-week conceptus 
2-week conceptus
53
53
54
54
55
KAYNAKLAR
1. Carlson, B. M. (2008). Human embryology and developmental biology E-book. Elsevier Health Sciences.
2. Cochard, L. R. (2012). Netter's atlas of human embryology. Elsevier Health Sciences.
3. Smith, R. P. (2018). Netter's obstetrics and gynecology.
4. Coşar Çetin, F., & Yeşilçiçek Çalık, K. (2018). Doğum Öncesi Dönem I (1st ed.). İstanbul Tıp Kitapevleri.
5. https://www.turbosquid.com/3d-models/3d-fetus-37-development-1329462
6. https://www.google.com/url?sa=i&url=https%3A%2F%2Fbahceci.com%2Fblog%2Ffertilizasyon-dollenme
nedir%2F&psig=AOvVaw1cTyrk43iJxc3Be73RdP5g&ust=1618782250938000&source=images&cd=vfe&ved=2ahUK
EwiVo8f5n4bwAhXFwQIHHYiAAx4Qr4kDegUIARDAAQ
7. https://www.aquaportail.com/definition-14510-couche-germinale.html
8. https://onedio.com/haber/hamilelikte-9-hafta-bebek-artik-kollarini-ve-bacaklarini-hareket-ettirebiliyor-831214
55

 
 
EK-10.Bilgilendirilmiş Gönüllü Olur Formu (Araştırmaya katılma onayı için) 
 
BİLGİLENDİRİLMİŞ GÖNÜLLÜ OLUR FORMU 
 
Araştırma Projesinin Adı: Fetal Gelişimin Öğretiminde Sanal Gerçeklik Uygulamasının 
Geliştirilmesi ve Kullanılması 
Sorumlu Araştırıcının Adı: Prof. Dr. Saadet YAZICI 
Diğer Araştırıcıların Adı: Öğr. Gör. Reyhan AYDIN 
Destekleyici (varsa): BAP (Etik kurul onayı alındıktan sonra başvurulacaktır). 
 
 
“Fetal Gelişimin Öğretiminde Sanal Gerçeklik Uygulamasının Geliştirilmesi ve 
Kullanılması” isimli bir çalışmada yer almak üzere davet edilmiş bulunmaktasınız. Bu 
çalışmaya davet edilmenizin nedeni ebelik bölümü öğrencisi olmanız ve müfredatta 
işlenen fetal gelişim ve fetal sağlık bilgisini ders içeriğinizde alıyor olmanızdır. Bu 
çalışma, araştırma amaçlı olarak yapılmaktadır ve katılım gönüllülük esasına dayalıdır.  
Çalışmaya katılma konusunda karar vermeden önce araştırma hakkında sizi 
bilgilendirmek istiyoruz. Çalışma hakkında tam olarak bilgi sahibi olduktan sonra ve 
sorularınız cevaplandıktan sonra eğer katılmak isterseniz sizden bu formu 
imzalamanız istenecektir. Bu araştırma, Ebelik Anabilim Dalında, Prof. Dr. Saadet 
YAZICI sorumluluğu altındadır. 
 
Çalışmanın amacı nedir; benden başka kaç kişi bu çalışmaya katılacak?  
Bu başlık altında aşağıdaki bilgiler yer almalıdır: 
• Araştırmanın amacı, sanal gerçeklik ortamında, gebelik oluşumu, fetal ve 
plasental gelişim için sanal gebeliğin tasarlanması ve tasarlanan sanal gebeliğin 
ebelik eğitimi üzerine etkinliğinin değerlendirilmesidir. 
• Çalışmaya kaç kişinin alınmasının planlandığı (tek ya da çok merkezli ise 
belirtilmesi); 
Çalışma tek merkezli bir çalışmadır.  Çalışmaya 1 kontrol 2 deney grubu olmak 
ve her grupta 35 öğrenci olacak şekilde 105 öğrenci ile yapılması 
planlanmaktadır. 
 
Bu çalışmaya katılmalı mıyım? (Bu bölüm aynen korunacaktır) 
Bu çalışmada yer alıp almamak tamamen size bağlıdır. Şu anda bu formu imzalasanız bile 
istediğiniz herhangi bir zamanda bir neden göstermeksizin çalışmayı bırakmakta 
özgürsünüz. Eğer katılmak istemez iseniz veya çalışmadan ayrılırsanız, doktorunuz 
tarafından sizin için en uygun tedavi planı uygulanacaktır. Aynı şekilde çalışmayı yürüten 
doktor çalışmaya devam etmenizin sizin için yararlı olmayacağına karar verebilir ve sizi 
çalışma dışı bırakabilir, bu durumda da sizin için en uygun tedavi seçilecektir.  
 
Bu çalışmaya katılırsam beni ne bekliyor? 
Bu başlık altında aşağıdaki bilgiler yer almalıdır: 

 
 
• Çalışmanın hangi yöntemlerle gerçekleştirileceği, Çalışma deney ve kontrol 
grubu olarak tasarlanmış deneysel bir çalışma olması planlanmaktadır. 
• Araştırmanın süresi 12 aydır. 15.03.2020-15.02.2021  tarihleri arasında 
planlanmaktadır. Siz gönüllülere uygulanacak olan süreç ise 
- 
Tüm gönüllülere müfredatlarında olan fetal gelişim derste anlatılacak ve ölçekler 
uygulanacaktır bu süre 4 saat sürecektir. 6 ay sonrasında da aynı ölçeklerle 
değerlendirme yapılacaktır. 
- 
Deney I grubundaki öğrencilere eğitim sonrasında fetüsün hafta hafta gelişim 
evrelerini içeren araştırmacılar tarafından hazırlanan bilgisayar destekli ve 
yönergeli sanal gerçeklik uygulaması izletilecektir. 6 ay sonrasında da aynı 
ölçeklerle değerlendirme yapılacaktır. 
- 
Deney II öğrencilere eğitim sonrasında fetüsün hafta hafta gelişim evrelerini 
içeren araştırmacılar tarafından hazırlanan bilgisayar desteksiz ve yönergesiz 
sanal gerçeklik uygulaması izletilecektir. 6 ay sonrasında da aynı ölçeklerle 
değerlendirme yapılacaktır. 
 
• Hastaya ait biyolojik bir materyal ya da görüntü materyali üzerinde çalışılacaksa 
tam olarak ne bakılacağı, 
(Örnek: Hastalığınız nedeni ile yapılan rutin tetkik ve tedavi işlemleriniz sırasında 
sizden alınan kanda (…. ml) …………………………... isimli maddelerin düzeyinin nasıl 
değiştiği araştırılacaktır.) 
 
Çalışmanın riskleri ve rahatsızlıkları var mıdır? 
1- Herhangi bir risk bulunmamaktadır. 
Örnek:  
1. ……… 
2. Araştırmadan dolayı göreceğiniz olası bir zararda gerekli her türlü tıbbi girişim 
tarafımızdan yapılacaktır; bu konudaki tüm harcalamalar da tarafımızdan 
karşılanacaktır 
 
Çalışmada yer almamın yararları nelerdir? 
      Tez başarı ile tamamlandığında, dünyada ve Türkiye’de ilk defa sanal gerçeklik 
gözlüğü tasarlanmış bir sanal gebelik uygulaması oluşturulmuş olacaktır.  
     Elde edilen sanal gebelik hem ebelik öğrencileri hem de tüm ebelerin hizmet içi 
eğitimlerinde kullanılabilen bir uygulama olacaktır. Aynı zamanda bir sonraki sanal 
gerçeklik uygulamalarına temel hazırlayacaktır.  
       Ebelik eğitiminde sanal gerçeklik uygulamaların temelini oluşturarak tüm dünyada 
kullanılabilecek etkin bir yöntem olarak kullanılması hedeflenmektedir.  
Ebelik eğitiminde oluşturulacak simülasyon merkezlerinin temelini oluşturacaktır.  
Bu çalışmaya katılmamın maliyeti nedir? (Bu bölüm aynen korunacaktır) 
Çalışmaya katılmakla parasal yük altına girmeyeceksiniz ve size de herhangi bir ödeme 
yapılmayacaktır. 
 

 
 
 
Kişisel bilgilerim nasıl kullanılacak? (Bu bölüm aynen korunacaktır) 
Çalışma doktorunuz kişisel bilgilerinizi, araştırmayı ve istatiksel analizleri yürütmek için 
kullanacaktır ancak kimlik bilgileriniz gizli tutulacaktır. Yalnızca gereği halinde, sizinle 
ilgili bilgileri etik kurullar ya da resmi makamlar inceleyebilir. Çalışmanın sonunda, 
kendi sonuçlarınızla ilgili bilgi istemeye hakkınız vardır. Çalışma sonuçları çalışma 
bitiminde tıbbi literatürde yayınlanabilecektir ancak kimliğiniz açıklanmayacaktır.  
 
Daha fazla bilgi için kime başvurabilirim?  
Çalışma ile ilgili ek bilgiye gereksiniminiz olduğunuzda aşağıdaki kişi ile lütfen iletişime 
geçiniz.  
 
ADI  
:  Öğr. Gör. Reyhan AYDIN 
GÖREVİ : Yardımcı araştırmacı 
TELEFON : 0542 266 65 68 
 
(Katılımcının/Hastanın Beyanı) 
 
Ebelik Anabilim dalında, Prof. Dr. Saadet Yazıcı tarafından tıbbi bir araştırma yapılacağı 
belirtilerek bu araştırma ile ilgili yukarıdaki bilgiler bana aktarıldı ve ilgili metni okudum. 
Bu bilgilerden sonra böyle bir araştırmaya “katılımcı” olarak davet edildim. 
 
Araştırmaya katılmam konusunda zorlayıcı bir davranışla karşılaşmış değilim. Eğer 
katılmayı reddedersem, bu durumun tıbbi bakımıma ve hekim ile olan ilişkime herhangi 
bir zarar getirmeyeceğini de biliyorum. Projenin yürütülmesi sırasında herhangi bir neden 
göstermeden araştırmadan çekilebilirim. (Ancak araştırmacıları zor durumda 
bırakmamak için araştırmadan çekileceğimi önceden bildirmemim uygun olacağının 
bilincindeyim). Ayrıca tıbbi durumuma herhangi bir zarar verilmemesi koşuluyla 
araştırmacı tarafından araştırma dışı da tutulabilirim.  
 
Araştırma için yapılacak harcamalarla ilgili herhangi bir parasal sorumluluk altına 
girmiyorum. Bana da bir ödeme yapılmayacaktır.  
 
Araştırmadan elde edilen benimle ilgili kişisel bilgilerin gizliliğinin korunacağını 
biliyorum. 
 
Araştırma uygulamasından kaynaklanan nedenlerle meydana gelebilecek herhangi bir 
sağlık sorunumun ortaya çıkması halinde, her türlü tıbbi müdahalenin sağlanacağı 
konusunda gerekli güvence verildi. (Bu tıbbi müdahalelerle ilgili olarak da parasal bir 
yük altına girmeyeceğim). 
 

 
 
Araştırma sırasında bir sağlık sorunu ile karşılaştığımda; herhangi bir saatte, Öğr. Gör. 
Reyhan AYDIN, 0542 266 65 68, Karabük Üniversitesi Sağlık bilimleri Fakültesi Ebelik 
Bölü Kat 3 Oda no M327‘den arayabileceğimi biliyorum.  
Bana yapılan tüm açıklamaları ayrıntılarıyla anlamış bulunmaktayım. Bu koşullarla söz 
konusu klinik araştırmaya kendi rızamla, hiçbir baskı ve zorlama olmaksızın, gönüllülük 
içerisinde katılmayı kabul ediyorum. 
 
İmzalı bu form kağıdının bir kopyası bana verilecektir. 
 
Katılımcı                    
Adı, soyadı: 
Adres: 
Tel:  
İmza: 
Tarih: 
 
 
Katılımcı ile görüşen hekim            
Adı soyadı, unvanı: 
Adres: 
Tel:  
İmza: 
Tarih: 
  
 
Not: Aydınlatma ve katılımcının beyanı birbirlerinin devamı şeklinde olmalı ve aynı 
sayfada yer almalıdır. 
 
 
 
 
 
 
 
Görüşme tanığı 
Adı, soyadı: 
Adres: 
Tel:  
İmza: 
Tarih: 

 
 
EK-11. Eğitici Eğitimi Sertifikası 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
EK-12. Etik Kurul Onayı 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
EK-12 (devam) 
 
 
 
 
 

 
 
EK-13.Bulunuşluk Hissi Ölçeği (BHÖ) Ölçek kullanım izni 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
EK-14.Bilişsel Yük Ölçeği (BYÖ) Ölçek kullanım izni 
 
 
 
 

 
 
EK-15.Araştırma Kurum İzni 
 
 

 
 
EK-16.Bilgilendirilmiş Gönüllü Olur Formu (Uygulamadaki Görüntülerin 
Kullanımı İçin) 
BİLGİLENDİRİLMİŞ GÖNÜLLÜ ONAM FORMU  
(UYGULAMASIRASINDA FOROGRAF ÇEKİLMESİ VE ARAŞTIRMADA 
KULLANILMASI İZNİ) 
 
Sayın Katılımcı; 
Çalışmayı kabul edip zaman ayırdığınız için teşekkür ederiz. Çalışma kapsamında sanal 
gerçeklik uygulamasını deneyimlerken ki fotoğrafınızı, araştırmada görsel olarak 
kullanmak için, isminizi ve yüzünüzü görselde görünmeyecek şekilde kullanmak 
istiyoruz. Elde edilen bilgiler yalnızca araştırma amacı için kullanılacak, başka bir amaçla 
kullanılmayacaktır. Bu araştırmaya katılmanız dahilinde isminiz kullanılmayacak ve 
kimlik haklarınız korunacaktır. Bu araştırmaya katılmanız için sizden herhangi bir ücret 
istenmeyecektir. Araştırma gönüllülük esasına dayanmaktadır ve istediğiniz zaman 
görsellerinizin kullanılmamasını isteme ve çalışmayı bırakma hakkına sahipsiniz. 
 
Bilgilendirilmiş Gönüllü Onam Formundaki tüm açıklamaları okudum.  
Araştırmaya gönüllü olarak katıldığımı, istediğim zaman gerekçeli ya da gerekçesiz 
olarak araştırmadan ayrılabileceğimi biliyorum. Söz konusu araştırmaya, hiçbir baskı ve 
zorlama olmaksızın kendi isteğimle uygulamayı deneyimlerken görsellerimin 
kullanılmasını kabul ediyorum 
 
Tarih : …./…./20… 
Gönüllünün İmzası :