Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 478/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Paweł Mierzejewski, Sędziowie: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędzia WSA Janina Guść (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 listopada 2021 r. sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 2 marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 30 listopada 2020 r. nr [...].


UZASADNIENIE

W dniu 28 czerwca 2019 r. Z. M. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką K. M.

Decyzją z dnia 12 sierpnia 2019 r. Wójt Gminy [...] odmówił wnioskodawcy przyznania przedmiotowego świadczenia. Decyzja organu pierwszej instancji została utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 22 listopada 2019 r.

W następstwie rozpoznania skargi wnioskodawcy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 16 lipca 2020 r. sygn. akt III SA/Gd 147/20 uchylił wydane w sprawie decyzje organów obu instancji.

Sąd wskazał, że sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona w kontekście przesłanek przyznania świadczenia. Sąd zobligował organ ponownie rozpoznający sprawę do uwzględnienia wykładni przepisu art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), dalej powoływanej jako "ustawa" lub "u.ś.r.", uwzględniającej zmianę stanu prawnego wynikającą z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Nadto Sąd wskazał, że prawidłowe rozpoznanie sprawy wymaga przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i dokonania jednoznacznych ustaleń faktycznych dotyczących istnienia lub braku związku skutkowo-przyczynowego pomiędzy nie podejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez wnioskodawcę a zakresem sprawowanej przez niego opieki. Sąd zauważył przy tym, że organy dokonały odmiennych ustaleń w tym zakresie.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wójt Gminy [...] decyzją z dnia 30 listopada 2020 r. odmówił Z. M. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b pkt 1 i 2, art. 23, art. 24 u.ś.r., § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466) w związku z art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.).

W uzasadnieniu organ ustalił, że K. M. jest wdową, posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe wydane w dniu 25 lutego 2014 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. Z orzeczenia o niepełnosprawności wynika, że niepełnosprawność istnieje od 1979 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od grudnia 2012 r. Niepełnosprawność istnieje zatem od 42-go roku życia. K. M. zamieszkuje z synem (wnioskodawcą.).

W ocenie organu, w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej wnioskodawcy, a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Organ ustalił, że ostatnie zatrudnienie wnioskodawcy trwało od 26 lutego 2019 r. do 31 marca 2019 r., natomiast wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w dniu 28 czerwca 2019 r. Niepełnosprawność jego matki powstała znacznie wcześniej bo już w 1979 r. Stąd brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy tymi zdarzeniami. Nie podejmowanie pracy przez wnioskodawcę nie ma realnego i faktycznego związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką i nie jest na nią ukierunkowane.

Organ wskazał, że z ustalonego zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę nad matką nie wynika, że wymusza on zaniechanie podejmowania przez niego pracy zarobkowej. Niepełnosprawność K. M. spowodowana jest chorobą układu krążenia (07-S) oraz upośledzeniem narządu ruchu (05-R). Z ankiety czynności wykonywanych podczas opieki nad niepełnosprawną wynika, że czynności higieniczne - wykonywane są 3 razy w tygodniu; przygotowanie ubrań i ubieranie - 4 razy w tygodniu; mierzenie ciśnienia - 2 razy dziennie; przygotowywanie, podawanie posiłków - 3 razy dziennie; sprzątanie, pranie i prasowanie - 3 razy w tygodniu; wizyty lekarskie - 7-10 razy na miesiąc; opłacanie rachunków -1 raz na miesiąc; robienie zakupów, realizacja recept - 4 razy w miesiącu; załatwianie spraw urzędowych - 2-3 razy w miesiącu; wyjścia do kościoła, potrzeby religijne - 2 razy w miesiącu; wyjścia na spacery - zależnie od stanu zdrowia; przygotowywanie opału, przynoszenie opału, palenie w piecu - 1 raz dziennie; odśnieżanie drogi w zimę - 2-3 razy dziennie; czynności ogrodnicze - 2 razy w tygodniu i czytanie książek - 2-4 razy w miesiącu. Czynności te zostały również potwierdzone podczas przeprowadzanych wywiadów środowiskowych. Organ nadmienił, że ponad połowa wymienionych czynności nie wiąże się ze świadczeniem stałej, bezpośredniej i osobistej opieki nad matką. K. M. jest osobą, która czasami wymaga pomocy w ubieraniu i porannej toalecie oraz w przygotowywaniu posiłków w ciągu dnia, lecz nie jest osobą stale leżącą, czy całkowicie bezwładną. Porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania, nie wymaga stosowania pampersów, samodzielnie korzysta z toalety, samodzielnie spożywa posiłki. Czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad matką są realizowane w pewnych odstępach czasowych np. czynności higieniczne, podawanie i przygotowanie posiłków. Zakres sprawowanych czynności nie świadczy o stałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawną matką, by nie można było podjąć zatrudnienia, a część z podanych czynności równie dobrze wykonują osoby aktywne zawodowo, m.in.: zakupy, wizyty u lekarza, pomiary ciśnienia, załatwianie spraw urzędowych, czy sprzątanie, pranie, prasowanie. Tymczasem opieka nad osobą niepełnosprawną musi być związana wyłącznie z tą osobą, a nie powinna polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, ponieważ prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia.

Dalej organ wskazał, że wpłynęły do niego informacje pozostałych dzieci K. M. dotyczące nieprawidłowości co do sprawowanej przez wnioskodawcę opieki. Zdarzały się sytuacje, że pozostawiał on rodziców na kilka dni bez opieki. Skoro wnioskodawca pozostawia matkę na kilka dni, a jej stan zdrowia, pomimo znacznego stopnia niepełnosprawności, pozwala na samodzielne funkcjonowanie w domu, nie ma przeszkód do podjęcia aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z przeprowadzonego wywiadu wynika, że aktualne relacje między rodzeństwem uległy poprawie i wnioskodawca może liczyć na pomoc siostry.

W ocenie organu brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawcę zatrudnienia, a sprawowaniem przez niego opieki nad matką. Zatem w sprawie nie została spełniona podstawowa przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 ustawy).

Wnioskodawca odwołał się od decyzji organu pierwszej instancji podnosząc, że przeprowadzony w sprawie wywiad środowiskowy był nierzetelny i stronniczy. Wbrew przyjętym ustaleniom, rodzeństwo nie pomaga mu w opiece nad matką. Odnośnie rezygnacji z zatrudnienia wyjaśnił, że do marca 2019 r. pracował jako kierowca międzynarodowy, jeździł w trasy na 3 tygodnie, później miał tydzień wolnego, jednakże z uwagi na stan zdrowia rodziców, którymi się opiekował, musiał z tej pracy zrezygnować. Od śmierci ojca w listopadzie 2020 r. opiekuje się wyłącznie matką.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 2 marca 2021 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy opisał przebieg postępowania oraz zgromadzony materiał dowodowy. Stwierdził między innymi, że wnioskodawca zamieszkuje z matką, a opieka nad matką polega na: sprzątaniu, praniu, gotowaniu robieniu zakupów, dowozach do lekarzy, realizowaniu recept, kontrolowaniu przyjmowania leków i podawaniu kropli do oczu po operacji na zaćmę, załatwianiu spraw urzędowych. Z wywiadu środowiskowego wynika, że matka wnioskodawcy samodzielnie je posiłki, po mieszkaniu porusza się samodzielnie, wymaga pomocy przy ubieraniu i myciu. Wnioskodawca pracował do 31 marca 2019 r., od tego czasu nie pracuje i nie poszukuje pracy, w związku z opieką nad matką.

Organ odwoławczy wskazał, że w dniu 16 lutego 2021 r. wpłynęło oświadczenie K. M., z którego wynika, że opiekę nad nią sprawuje wyłącznie syn Z., od pozostałych dzieci nie ma wsparcia, zaś przedstawione przez E. C. i H. Z. wersje co do niewłaściwie sprawowanej opieki są kłamstwem. Wraz z oświadczeniem wpłynęło pismo Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], w którym stwierdzono, że oświadczenie to nie zostało sporządzone w obecności pracownika ośrodka, zostało jedynie podpisane przez matkę wnioskodawcy, nie ma też pewności czy została ona zapoznana z jego treścią.

Organ odwoławczy wskazał, że główną przesłanką wskazaną w art. 17 ust. 1 ustawy jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki, a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę, bądź jej nie podejmowanie w tymże celu. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

W ocenie organu odwoławczego z przedstawionych akt sprawy - zakresu opieki sprawowanej nad osobą niepełnosprawną, nie wynika, by rozmiar i zakres opieki wymuszał na wnioskodawcy zaniechanie podjęcia pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Szereg podstawowych czynności matka wnioskodawcy wykonuje samodzielnie albo przy nieznacznej pomocy syna. Wnioskodawca w zasadzie nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. K. M. nie będąc osobą leżącą nie wymaga szczególnej pielęgnacji, tj. leczenia odleżyn, czy ran, nie potrzebuje również pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Pomoc wnioskodawcy zasadniczo sprowadza się zatem do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują i nie wiąże się ze świadczeniem bezpośredniej, osobistej i przede wszystkim stałej opieki nad matką. Potwierdzeniem tego może być fakt, iż czterokrotnie pracownicy socjalni udając się do miejsca zamieszkania wnioskodawcy i jego matki, nie zastali tam Z. M. (w dniach 3 i 10 lipca 2019 r. oraz 16 i 23 października 2020 r.). Ponadto w dniu 16 października 2020 r. K. M. podała, że syn Z. od dwóch dni przebywa w E. Powyższe świadczy o tym, że matka wnioskodawcy może pozostać sama w domu i nie wymaga stałej i całodobowej opieki oraz obecności innej osoby.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze podkreśliło, że czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad matką, są realizowane w pewnych odstępach czasowych i nie świadczą o zaangażowaniu wnioskodawcy w takim wymiarze, który uniemożliwiałby mu podjęcie zatrudnienia. Przy właściwej organizacji, tj. wcześniejszym zrobieniu zakupów, przygotowaniu posiłków i leków dla matki, mógłby podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zgodziło się też z tezą Wójta, że większą część ze wskazywanych przez wnioskodawcę czynności równie dobrze wykonują osoby aktywne zawodowo.

Organ stwierdził, że w ustalonych okolicznościach sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy nieaktywnością zawodową wnioskodawcy, a wymogiem sprawowania nad matką opieki. Na brak takiego związku wskazuje zarówno sytuacja zawodowa wnioskodawcy przed podjęciem się opieki nad matką, jak i rzeczywisty zakres sprawowanej opieki.

Z. M. zaskarżył decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku.

W treści skargi skarżący wskazał, że jego matka wymaga opieki i jej stan znacznie się pogorszył od 2020 r. W związku z opieką nad rodzicami, a po śmierci ojca, tylko nad matką, od dwóch lat nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Rodzeństwo w żaden sposób nie pomaga mu w opiece nad matką. Tylko obawa o zdrowie i życie matki powstrzymuje go przed podjęciem zatrudnienia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W myśl art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), powoływanej dalej w skrócie jako "p.p.s.a.", uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Wskazaną przez organ odwoławczy przyczyną odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego był brak związku przyczynowego pomiędzy sprawowaną opieką a niemożnością podjęcia zatrudnienia. Organ stanął na stanowisku, że zakres czynności opiekuńczych wykonywanych w ramach opieki oraz stan jego matki, pozwalają na podjęcie zatrudnienia. Nadto organ wskazał, że skarżący opuszcza miejsce zamieszkania, wielokrotnie nie zastano go w domu, a rodzeństwo zgłasza zastrzeżenia co do ciągłości sprawowania opieki z uwagi ma fakt nieobecności skarżącego w domu.

W ocenie Sądu, ocena taka jest przedwczesna, organ nie zebrał bowiem materiału dowodowego umożliwiającego dokonanie takich ustaleń.

Z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd podziela stanowisko, że omawiane świadczenie nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Wnioskujący o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, który uniemożliwia mu ona wykonywanie pracy zarobkowej. Musi on wykazać, że rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z tym, że sprawuje stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną oraz, że zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia.

Zaznaczyć jednak należy, że warunku "stałej" opieki, nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z 9 grudnia 2019 r. sygn. akt III SA/Kr 1164/19). W opiece takiej chodzi o zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z 3 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 535/19). Czasowe opuszczenie miejsca zamieszkania podopiecznego przez opiekuna nie jest zatem, co do zasady wykluczone ani naganne.

Podkreślić przy tym należy, że w zakres opieki wchodzą zarówno czynności opiekuńcze związane z obsługa chorego, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może – co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania w środowisku. Taki zakres opieki wynika nie tylko z zasad doświadczenia życiowego ale także normy § 29 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 857).

Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu było ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Do oceny w tym zakresie konieczne było ustalenie, czy skarżący w celu sprawowania opieki zrezygnował z zatrudnienia bądź go nie podejmuje, a jeżeli tak, ustalenie, czy co do zasady, wymiar faktycznie sprawowanej przez skarżącego opieki wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r. poz. 573) w związku z art. 3 pkt. 21 lit. a u.ś.r. do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy zaś odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych).

Zaznaczyć także należy, że opieka, o jakiej mowa w przytoczonych wyżej przepisach, nie dotyczy wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Za niezdolne do samodzielnej egzystencji z mocy ustawy uznano także osoby cierpiące na schorzenia nie skutkujące brakiem możliwości poruszania się, a konieczność sprawowania nad nimi stałej lub długotrwałej opieki oceniać należy w świetle rodzaju schorzeń oraz sprawności psychofizycznej danej osoby.

Wskazać należy, że "konieczność sprawowania opieki" – sformułowanie zwarte w orzeczeniu o niepełnosprawności, oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, zaś "konieczność udzielania pomocy" oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Cały zakres wymienionych czynności składa się na sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W zakres opieki wchodzą zatem czynności samoobsługowe, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może – co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania w środowisku (np. przygotowanie posiłków czy podanie lekarstw). Taki zakres opieki wynika nie tylko z zasad doświadczenia życiowego ale przede wszystkim cytowanej wyżej normy § 29 ust. 1 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie, dokonując ustaleń dotyczących zakresu sprawowanej opieki należało wziąć pod uwagę treść orzeczenia o niepełnosprawności matki skarżącego oraz informacje wynikające z wywiadu środowiskowego.

Ze zgromadzonej dokumentacji medycznej - orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz kart leczenia szpitalnego wynika, że zakres schorzeń na jakie cierpi K. M. jest znaczny. Orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydano w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia matki skarżącego, która poprzednio dysponowała orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. K. M. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności z dwóch przyczyn klasyfikowanych jako 07-S raz 05-R, cierpiała ona na choroby układu oddechowego i krążenia – migotanie przedsionków, nadciśnienie tętnicze oraz upośledzenie narządu ruchu, nadto na zaćmę starczą.

Okoliczność, że matka skarżącego nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej opieki drugiej osoby została stwierdzona przez wyspecjalizowany w tym zakresie organ - Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w M. Organ mimo takiej treści orzeczenia może, co do zasady, dokonać odmiennej oceny w tym zakresie. Ocena ta musi być jednak oparta na zebranych w sprawie dowodach i przekonywująco uzasadniona.

Niewątpliwie sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie była skomplikowana z uwagi na sprzeczne informacje dotyczące oceny sposobu sprawowania opieki przekazywane przez skarżącego i jego rodziców, którzy wskazywali na konieczność, znaczny zakres i prawidłowość sprawowania opieki oraz informacje przekazywane przez rodzeństwo skarżącego, które kwestionowało prawidłowość sprawowania opieki, wskazując, że zdarza się, iż skarżący pozostawia matkę bez opieki. Między skarżącym a jego rodzeństwem niewątpliwe istnieje znaczny konflikt.

Podkreślić w tym zakresie należy, że rodzeństwo skarżącego nie kwestionowało konieczności sprawowania stałej opieki nad matką, przeciwnie zarzucało, że opieka ta nie jest przez skarżącego sprawowana w sposób stały, mimo, że jest to konieczne. Nadto uwzględnienia wymagała okoliczność, że rodzeństwo skarżącego nie sprawowało opieki nad matką i nie wyrażało woli przejęcia takiej opieki, a skarżący był jedynym kandydatem do pełnienia funkcji opiekuńczych dla wymagającej pomocy matki.

K. M. zmarła w dniu 27 sierpnia 2021 r. Skarżący wskazywał, że nastąpiło to po ciężkiej chorobie. Okoliczności śmierci matki skarżącego może dodatkowo potwierdzać jej zły stan zdrowia i konieczność stałej opieki innej osoby.

Z wywiadów środowiskowych z dnia 15 lipca 2019 r. i 26 października 2020 r. wynikało, że skarżący zamieszkuje z rodzicami, jest on jedynym dzieckiem sprawującym opiekę nad niepełnosprawnymi rodzicami, zdarzało się, że podczas jego nieobecności pomocy udzielali rodzicom sąsiedzi. W wywiadach wskazano, że skarżący sprawuje opiekę poprzez stałe uczestniczenie w procesie leczenia i codziennego funkcjonowania, a faktyczne sprawowanie opieki nad matką uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia.

Sąd stwierdził, że zebrany materiał dowodowy nie daje podstaw do oceny, że stan zdrowia matki skarżącego oraz zakres sprawowanej opieki umożliwiał podjęcie przez opiekuna zatrudnienia.

W sprawie istniały wątpliwości co do prawidłowości sposobu sprawowania opieki. Nie wynikały one ze złego stanu podopiecznej i jej zaniedbania przez opiekuna, lecz z kilkukrotnej nieobecności opiekuna w domu oraz jednego (prawdopodobnie dwudniowego) wyjazdu, zasygnalizowanego organowi przez siostrę skarżącego. Organ nie dokonał ustaleń jakie były przyczyny tych nieobecności (mogły one wynikać zarówno z zaniedbywania obowiązków opiekuńczych bądź przeciwnie z ich realizacji - wykonywania czynności związanych z procesem leczenia jak zakup leków lub prowadzeniem gospodarstwa domowego, jak zakupy czy regulowanie opłat mieszkaniowych). Organ winien dokonać ustaleń w tym zakresie. Organ w celu oceny sposobu sprawowania opieki winien także ustalić na jak długi okres i z jakiej przyczyny skarżący wyjechał, pozostawiając podopieczną oraz ocenić czy okoliczność ta wyklucza możliwość uznania opieki za opiekę stałą i przyznania mu świadczenia.

Biorąc pod uwagę powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz naruszeniem przepisów postępowania art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Rzeczą organu, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącego z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a. Organ zobowiązany będzie do poczynienia ustaleń w kwestii prawidłowości sprawowania opieki – jej ciągłości, w kontekście nieobecności skarżącego w miejscu zamieszkania i z uwzględnieniem tak dokonanych ustaleń oceni spełnienie w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy.

Sąd orzekł w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a, zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie ustawowym nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).