Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 346/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-06-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie Sędzia WSA Iwona Kosińska Sędzia WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi J. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z [...] października 2020 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako "organ" lub "Kolegium") decyzją z [...] grudnia 2020 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania J. N. (dalej jako "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (dalej jako "Wójt") z [...] października 2020 r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Skarżąca wnioskiem z 21 września 2020 r. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babką – J. S., ur. [...] stycznia 1929 r. We wniosku wskazała, że jest rolnikiem i zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz wykonywania w nim pracy od [...] lipca 2020 r. Do wniosku załączyła wypis z orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny - Placówka Terenowa w [...] z [...] sierpnia 2020 r. nr [...], z którego wynika, że u J. S. została stwierdzona trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji od [...] lipca 2020 r., orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2020 r. nr [...], z którego wynika, że H. Z. (córka J. S.) jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do [...] kwietnia 2022 r., oświadczenie skarżącej z [...] września 2020 r., z którego wynika, że opiekuje się chorą babką, z którą wspólnie zamieszkuje, nie pracuje zawodowo, posiada gospodarstwo rolne o pow. [...] ha lecz zaprzestała jego prowadzenia oraz wykonywania w nim pracy z powodu sprawowania opieki nad babką, nie pobiera renty- emerytury z ZUS-KRUS, nie pobiera też stałych świadczeń, zaś od 1 lipca 2020 r. pobiera zasiłek macierzyński.

Wójt decyzją z [...] października 2020 r. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że przedłożyła ona zaświadczenie lekarza rzeczoznawcy, z którego wynika, że trwała niezdolność do samodzielnej egzystencji babki skarżącej powstała od [...] lipca 2020 r. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dale jako "u.ś.r.", świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wskazała, że stanowiący podstawę odmowy przyznania świadczenia przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. utracił swą moc w zakresie, w jaki różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności, z dniem [...] października 2014 r. na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104).

Kolegium decyzją z [...] grudnia 2020 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta z [...] października 2020 r. W uzasadnieniu decyzji wskazało, że z poczynionych przez Wójta ustaleń wynika, że skarżąca (I. 35) sprawuje opiekę nad babką, co potwierdziły dane zawarte w przeprowadzonym w dniu [...] września 2020 r. wywiadzie rodzinnym i złożone przez stronę oświadczenie z [...] września 2020 r. Skarżąca jest osobą nieaktywną zawodowo i niepodejmującą zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Będąc rolnikiem lub domownikiem rolnika złożyła stosowne oświadczenie opatrzone datą [...] września 2020 r. (część III wniosku, str. 4) o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od [...] lipca 2020 r. Z materiału dowodowego wynika, że babka skarżącej ma 91 lat i jest wdową, ma dwoje dzieci: H. Z. (matka skarżącej), wspólnie zamieszkującą ze skarżącą i osobą wymagającą opieki, legitymującą się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2020 r. nr [...], z którego wynika, że jest okresowo niezdolna do samodzielnej egzystencji do [...] kwietnia 2022 r., czyli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21e u.ś.r. ustalonym na czas określony; J. S., zamieszkałego w miejscowości [...] oddalonej o 10 km od miejsca zamieszkania J. S., uprawnionego do stałej renty wypłacanej przez ZUS z tytułu częściowej niezdolności do pracy - decyzja ZUS Oddział w [...] z [...] marca 2005 r. nr [...], czyli jest osobą, która utraciła w znacznym stopniu zdolność do pracy zgodnej z posiadanym przez niego poziomem kwalifikacji, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenia takiego nie dołączono do akt). Kolegium zauważyło dalej, że J. S. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt. 21e u.ś.r. Z wypisu z orzeczenia Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny - Placówka Terenowa w [...] z [...] sierpnia 2020 r. wynika, że stwierdzono u niej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji od [...] lipca 2020 r., a w tej dacie miała ukończone 91 lat. Mając powyższe na uwadze Kolegium wskazało, że w sprawie do rozważenia są dwie zasadnicze kwestie. Po pierwsze, kwestia stanowiąca podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, a mianowicie okoliczność, że niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki datuje się od momentu, kiedy miała ukończone 91 lat. Ustosunkowując się do powyższego Kolegium przywołało wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym uznano, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W konsekwencji w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia przesłanka negatywna przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności, a zatem przysługuje im prawo do świadczenia pielęgnacyjnego bez uwzględniania tej przesłanki negatywnej. Dlatego, w ocenie Kolegium, należy uwzględnić fakt, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie ww. wyroku eliminującego z porządku prawnego niekonstytucyjny fragment tego przepisu, czego nie uwzględnił Wójt. Skoro zatem art. 17 ust. 1b u.ś.r. utracił moc prawną w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, to data niepełnosprawności babki skarżącej, tj. od [...] lipca 2020 r., kiedy miała już 91 lat, nie mogła stanowić przeszkody do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej nad nią faktyczną opiekę, po spełnieniu pozostałych przesłanek ustawowych określonych w art. 17 u.ś.r. Dlatego też stanowisko Wójta w tym zakresie Kolegium uznało za nieuzasadnione. W tej sytuacji zbadać należało również drugą kwestię, nie poruszaną przez Wójta, tj. czy skarżąca spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. do przyznania wnioskowanego świadczenia. Jak wynika z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. skarżąca ubiegając się o świadczenie w związku z opieką nad babką, kwalifikowana jest jako "inna osoba", na której, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359), powoływanego dalej jako "K.r.o., ciąży obowiązek alimentacyjny. W myśl art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei zgodnie z art. 129 K.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; leżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala więc kolejność zobowiązanych, a mianowicie obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Z unormowaniami tymi koresponduje art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., który ustala katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. Kolegium zauważyło, że córka J. S. – H. Z. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności i w jej przypadku spełniony jest warunek określony 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., który mógłby uprawniać skarżącą, jako osobę spokrewnioną w dalszej kolejności z osobą wymagającą opieki do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak syn J. S. – J. S., nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności. Z przedłożonej do akt decyzji ZUS Oddział w [...] z [...] marca 2005 r. wynika, że jest on uprawniony na stałe do renty wypłacanej przez ZUS z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Organ zaznaczył, że czym innych jest orzeczona częściowa niezdolność do pracy, która uprawnia do świadczeń rentowych, a czym innym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rozstrzygnięcia w tych sprawach zapadają na podstawie odrębnych ustaw, tj. odpowiednio ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2020 r. poz. 53 ze zm.) i ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 426 ze zm.). Choć na potrzeby ustawy o świadczeniach rodzinnych w art. 3 pkt 21 zdefiniowane zostało przez ustawodawcę pojęcie "znacznego stopnia niepełnosprawności", to jednak skarżąca w toku postępowania nie przedłożyła dowodu w postaci orzeczenia, o którym mowa w powyższym przepisie, z którego wynikałoby, że J. S. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podane zaś przez skarżącą w oświadczeniu z [...] grudnia 2020 r. okoliczności, które uniemożliwiają podjęcie synowi opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką (niezdolną do samodzielnej egzystencji), tj. fakt zamieszkiwania w miejscowości odległej o 10 km oraz posiadanie uprawnienia do renty z tytułu częściowej niezdolności, jako mającej potwierdzać stan jego zdrowia (niepotwierdzony właściwym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), nie wyczerpują katalogu warunków określonych w art. 17 ust. 1a u.ś.r., które umożliwiałyby odwołującej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, z którą pozostaje w drugim stopniu pokrewieństwa. Kolegium podkreśliło, że choć nie neguje zakresu faktycznie sprawowanej przez skarżącą opieki nad babką i okoliczność ta potwierdzona została w wywiadzie rodzinnym przeprowadzonym w dniu [...] września 2020 r., to jednak tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Skoro zatem syn osoby wymagającej opieki – J. S. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to potwierdza to zasadność rozstrzygnięcia Wójta o odmowie przyznania przedmiotowego świadczenia skarżącej.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, zarzucając im naruszenie:

1. prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy:

a) poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. polegającą na:

- pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy;

- przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez skarżąca opieki (wspólne zamieszkiwanie) nad niepełnosprawną w stopniu znacznym babką, nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, że J. S. ma niepełnosprawnego syna, z orzeczonym na stałe przez Sąd [...] w [...], [...], w dniu [...] lutego 2005 r. wyrokiem sygn. akt [...], prawem do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od [...] listopada 2002 r., który prowadzi odrębne gospodarstwo domowe od swojej matki oraz mieszka wraz z żoną w oddalonej o ok. 10 km od miejsca zamieszkania matki miejscowości, na którym - jako spokrewnionym w pierwszym stopniu - spoczywa obowiązek alimentacyjny,

- uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny syna względem wymagającej opieki matki, bez względu na okoliczności, wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuczki (skarżącej), co w konsekwencji doprowadziło do błędnej konstatacji, że w sytuacji skarżącej nie zaktualizował się wynikający z art. 132 K.r.o. obowiązek alimentacyjny względem babki, co z kolei przesądziło o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, - nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwalają organowi na ustalanie możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego przez syna, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego;

- wadliwym uznaniu, że przy braku formalnego potwierdzenia stanu zdrowia w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności syna (opinia biegłych sądowych z Komisji Lekarskiej, powołanej przez Sad [...] w [...], [...], na okoliczność ustalenia stopnia niezdolności do pracy J. S., nie znajduje się w aktach rentowych J. S., znajdujących się w posiadaniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, lecz w aktach postępowania rentowego J. S., sygn. akt [...], przeprowadzonego przez ww. Sad Okręgowy, której skarżąca nie była w stanie dostarczyć organowi odwoławczemu), ocena jego możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką nie może być dokonana na podstawie przesłanek obiektywnych odnoszących się do faktycznego sprawowania opieki;

- uznaniu, że brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności syna w powiązaniu z okolicznością, że obowiązek alimentacyjny syna wyprzedza obowiązek alimentacyjny wnuczki, ma przesądzające znaczenie dla negatywnej oceny wniosku o przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

b) poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki;

2. przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy:

a) art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej nad babką przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania przez syna opieki nad niepełnosprawną matką, w zakresie wymaganym stanem zdrowia osoby z niepełnosprawnością, a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

b) art. 11 i art. 107 § 3 K.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia;

c) art 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej nad babką przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania przez syna opieki nad niepełnosprawną matką, w zakresie wymaganym stanem zdrowia osoby z niepełnosprawnością, a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego;

d) art. 11 i art. 107 § 3 K.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia.

W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie powyższych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wskazane w pkt 1-3), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Artykuł 17 ust. 1a u.ś.r. określa natomiast, że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Z powyższych przepisów wynika, że do rozważenia w niniejszej sprawie są dwie zasadnicze kwestie. Pierwsza dotyczy spełnienia przez babkę skarżącej wymogów, o których mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. (który to przepis stanowił podstawę odmowy przyznania skarżącej żądanego świadczenia przez Wójta), druga zaś spełnienia przez skarżącą przesłanek z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. (który to przepis stanowił podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przez Kolegium).

Odnosząc się do pierwszej z ww. kwestii, podzielić należy stanowisko Kolegium, że Wójt wydając decyzję w pierwszej instancji i twierdząc, że babka skarżącej nie spełnia przesłanek z art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie uwzględnił, że wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W okolicznościach tej sprawy jest to zaś o tyle istotne, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (babki skarżącej) powstała – co jest niesporne i potwierdzone zostało orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny - Placówka Terenowa w [...] z [...] sierpnia 2020 r. – po ukończeniu 91 roku życia.

Powyższy wyrok, choć ma charakter zakresowy - a tym samym nie deroguje z systemu prawnego zakwestionowanego z punktu widzenia aksjologii konstytucyjnej przepisu prawa – nie pozostaje bez wpływu, na treść normatywną poddanego kontroli konstytucyjnej przepisu. Zwłaszcza w sytuacji, gdy jak ma to miejsce w tym przypadku, Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1 b u.ś.r, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis (we wskazanym w wyroku zakresie) domniemania konstytucyjności. Konsekwencją zaś tego stanu rzeczy jest obowiązek takiej jego wykładni, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Ten natomiast ocenił, że "przesłanka wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, stanowiąca warunek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powoduje zróżnicowanie sytuacji prawnej w gronie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Takie zróżnicowanie w wersji przyjętej przez ustawodawcę nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Ustawodawca powinien w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi. Konstytucja nie stwarza bowiem podstaw różnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej grupy".

Uwzględniając zatem prokonstytucyjny sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., stwierdzić należy, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia, lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ów jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. W konsekwencji przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną babką.

Przechodząc do drugiej kwestii wymagającej rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, wskazać należy, że istota sporu sprowadza się do wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. Innymi słowy rozważyć należy, czy w świetle tych przepisów, skarżąca ma prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wywołaną koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną babką, której dzieci żyją: córka – H. Z. (matka skarżącej), wspólnie zamieszkuje ze skarżącą i osobą wymagającą opieki, legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2020 r., z którego wynika, że jest okresowo niezdolna do samodzielnej egzystencji do [...] kwietnia 2022 r., czyli legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 3 pkt 21e u.ś.r. ustalonym na czas określony; syn – J. S., zamieszkuje w miejscowości oddalonej o 10 km od miejsca zamieszkania J. S., uprawniony jest do stałej renty wypłacanej przez ZUS z tytułu częściowej niezdolności do pracy - decyzja ZUS Oddział w [...] z [...] marca 2005 r. nr [...], czyli jest osobą, która utraciła w znacznym stopniu zdolność do pracy zgodnej z posiadanym przez niego poziomem kwalifikacji, nie posiada jednak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W opinii Kolegium, córka J. S. – H. Z. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności i w jej przypadku spełniony jest warunek określony 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r., który mógłby uprawniać skarżącą, jako osobę spokrewnioną w dalszej kolejności z osobą wymagającą opieki do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak już jej syn – J. S., nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, posiada jedynie decyzję ZUS Oddział w [...] z [...] marca 2005 r. z której wynika, że jest uprawniony na stałe do renty wypłacanej przez ZUS z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Organ zaznaczył, że czym innych jest orzeczona częściowa niezdolność do pracy, która uprawnia do świadczeń rentowych, a czym innym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro w toku postępowania nie przedłożono dowodu w postaci decyzji o stopniu niepełnosprawności, to tym samym nie został wyczerpany katalog warunków określonych w art. 17 ust. 1a u.ś.r., które umożliwiałyby skarżącej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, z którą pozostaje w drugim stopniu pokrewieństwa.

Zdaniem Sądu, literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. uprawniałaby do przyjęcia za prawidłowe stanowiska prezentowanego przez Kolegium. Jednakże wykładnia taka w szczególnych okolicznościach rozpoznawanej sprawy, nie jest wystarczająca. Należy mieć na względzie cel regulacji zawartej we wskazanych przepisach, czyli przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia, w sytuacji, w której osoby zobowiązane do opieki w pierwszej kolejności nie mogą jej sprawować.

W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Przy wykładni tego przepisu nie można zatem pominąć również treści art.132 K.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami".

Skarżąca podkreślała w skardze, że syn J. S. nie może sprawować nad nią opieki z uwagi na ogólny stan zdrowia. Choć nie legitymuje się on orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, to nie można pomijać faktu, że posiada decyzję ZUS Oddział w [...] z [...] marca 2005 r. z której wynika, że jest uprawniony na stałe do renty wypłacanej przez ZUS z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W tym miejscu zauważyć trzeba, że zgodnie z art. 5 pkt 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 426 ze zm.) orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o częściowej niezdolności do pracy, ustalone na podstawie art. 12 ust. 3, oraz celowości przekwalifikowania, o którym mowa w art. 119 ust. 2 i 3 ustawy wymienionej w pkt 1, jest traktowane na równi z orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności. Stosownie natomiast z art. 4 ust. 3 tej ustawy do lekkiego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy wyposażenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze lub środki techniczne.

W tej sytuacji wydane w sprawie rozstrzygnięcie uznać należy za przedwczesne. Choć J. S. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, to ustalić należy, czy z uwagi na charakter niepełnosprawności ma on realną możliwość sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Rozpoznając ponownie sprawę organ pierwszej instancji ustali zatem czy J. S. rzeczywiście, w sposób obiektywny, nie jest w stanie opiekować się matką, biorąc w tym zakresie pod uwagę jego sytuację mieszkaniowa, rodzinna, zdrowotną i finansową jak również zakres opieki, jakiej wymaga J. S. Dopiero poczynienie powyższych ustaleń pozwoli na wydanie decyzji uwzględniającej przedstawioną wyżej wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.s.r. Jeżeli bowiem okaże się, po przeprowadzeniu przez organ postępowania dowodowego, że J. S. nie jest w stanie sprawować opieki nad matką wówczas obowiązek alimentacyjny obciążający w pierwszej kolejności dzieci J. S.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym miało miejsce w związku z obowiązywaniem stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19. Zgodnie bowiem z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.), przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Taka zaś sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, bowiem rozpoznanie sprawy stało się konieczne z uwagi na datę wpływu skargi do sądu i dotychczasowy okres oczekiwania stron na zakończenie postępowania sądowego. Z uwagi jednak na stan epidemii, przeprowadzenie rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących, nie można było przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku co skutkowało koniecznośció rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym. O skierowaniu sprawy do rozpoznania w tym trybie strony zostały powiadomione oraz pouczone o możliwości zajęcia dodatkowego stanowiska w sprawie.