Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 515/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-08-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6119 Inne o symbolu podstawowym 611
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf- Kalamala po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 5 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 576/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 12 kwietnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia postanawia oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 5 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 576/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, że postanowieniem z dnia 18 czerwca 2012 r. oddalono wniosek strony o przyznanie prawa pomocy, podnosząc, że skarga w tej sprawie, podobnie jak w 149 innych sprawach wraz z zawartym w niej wnioskiem o prawo pomocy, jest przejawem nadużycia prawa do sądu i prawa pomocy. Zażalenie na przedmiotowe postanowienie zostało oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny (postanowienie NSA z dnia 27 września 2012 r., sygn. akt II FZ 709/12).

Wobec nieuiszczenia przez skarżącego wpisu od skargi, postanowieniem z dnia 19 listopada 2012 r. Sąd odrzucił skargę. Po doręczeniu stronie postanowienia o odrzuceniu skargi, skarżący w zbiorczym piśmie odnoszącym się do 6 spraw, złożył kolejny wniosek o prawo pomocy w zakresie całkowitym.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji wskazał na nadużycie prawa dostępu do sądu. W jego ocenie za powyższym stanowiskiem przemawiała zarówno ilość, jak i rodzaj spraw prowadzonych ze skarg skarżącego. Postępowania sądowe zainicjowane przez stronę dotyczą bowiem rozstrzygnięć organów o charakterze procesowym, stanowiącym cel sam w sobie. Odnoszą się do postanowień o stwierdzeniu niedopuszczalności zażaleń w związku z wniesieniem ich nie przez stronę, lecz podmiot trzeci bądź postanowień odmawiających wszczęcia postępowania dotyczącego np. uzupełnienia innego postanowienia o pouczenie, które nie może być zamieszczone tudzież odmowy wszczęcia postępowania o podobnym charakterze. Podmioty w osobach: J. S., S. S. oraz J. Spółka z o.o. w likwidacji (której prezesem i udziałowcem jest S. S.) wzajemnie składają wnioski i środki zaskarżenia, sprawiając, że niemal każde rozstrzygnięcie jest trzykrotnie zaskarżone. Łącznie wymienione wyżej podmioty zainicjowały ponad 350 spraw w krótkim okresie czasu. Przedstawione okoliczności faktyczne sprawiły, że Sąd pierwszej instancji uznał, iż domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie, jak i w pozostałych, stanowi nadużycie tego prawa. Zdaniem Sądu wniosek strony po raz kolejny inicjujący postępowanie w zakresie przyznania prawa pomocy ma charakter lapidarny, zbiorczy z powołaniem się na całkowity brak źródeł dochodu, co w istocie przeczy doświadczeniu życiowemu.

W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o zmianę postanowienia Sądu pierwszej instancji i przyznanie prawa pomocy zarzucając naruszenie art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwanej dalej: "p.p.s.a."). Skarżący argumentował, iż z uwagi na ubóstwo strony istnieje podstawa do zwolnienia jej od kosztów sądowych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie podlega oddaleniu.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że w sprawach skarżącego, jak i podmiotów powiązanych (S. S. i J. Sp. z o.o. w likwidacji) wielokrotnie zapadały orzeczenia dotyczące prawa pomocy, w których jednoznacznie przyjmowano brak podstaw do skorzystania z tej instytucji z uwagi na nadużycie przysługujących stronie uprawnień (patrz np. postanowienia NSA: z dnia 1 sierpnia 2012 r., sygn. akt II FZ 640/12; z dnia 24 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 519/12; z dnia 25 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 532/12; z dnia 9 lipca 2013 r. sygn. akt II FZ 397/13 – treść orzeczeń dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych CBOSA na stronie www.nsa.gov.pl).

W postanowieniach NSA z dnia 26 lipca 2013 r., których argumentację Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela, trafnie zwracano uwagę, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego; prawo to powinno być wykonywane zgodnie z celem, ze względu na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak też należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (por. Europejska konwencja praw człowieka i jej system kontrolny - perspektywa systemowa i orzecznicza, red. M. Balcerzak, T. Jasudowicz, J. Kapelańska-Pręgowska, Toruń 2011). W wyroku z dnia 1 lipca 1997 r. o sygn. 23196/94 w sprawie Gustafson przeciwko Szwecji, ETPCz wskazał, że zasadne jest sprawdzenie, czy żądania strony nie są "lekkomyślne, dokuczliwe lub w inny sposób pozbawione podstaw". Podkreślenia wymaga, że ocena działań stron postępowania sądowoadministracyjnego pod kątem nadużycia prawa wymaga każdorazowo wnikliwej analizy, tak by mieć pewność, że rzeczywiste prawo do sądu nie doznało żadnego uszczerbku (patrz np. postanowienia NSA z dnia 26 lipca 2013 r., sygn. akt 462-465/13, treść orzeczeń dostępna w CBOSA).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpatrywanym przypadku zasadnie oceniono żądanie przyznania prawa pomocy jako nadużycie tego uprawnienia. Charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Jakkolwiek Sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek samego wniesienia skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny aprobuje ocenę wyrażoną w zaskarżonym postanowieniu przez WSA w Bydgoszczy, że działania procesowe skarżącego stanowiły przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługiwały na ochronę. W konsekwencji odmowę zastosowania przez Sąd pierwszej instancji art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uznać należało za zgodną z prawem.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.