Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2373/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-07-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 9 ust. 4
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: § 12 ust. 1
journal: Dz.U. 2008 nr 136 poz 855
law: Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 lipca 2008 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu  oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Banasiewicz, Sędzia NSA Bożena Popowska, Sędzia del. WSA Jacek Fronczyk (spr.), Protokolant starszy asystent sędziego Kamil Buliński, po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 9 lipca 2012 r. sygn. akt III SA/Gd 329/12 w sprawie ze skargi P.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie zmiany okresu przyznania świadczenia alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia od P.W. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 9 lipca 2012 r. o sygn. akt III SA/Gd 329/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uwzględnił skargę P.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie zmiany okresu przyznania świadczenia alimentacyjnego, uchylając zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy S. z dnia [...] maja 2011 r. nr [...].

W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Decyzją z dnia [...] września 2009 r. nr [...], działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy [...], Dyrektor Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. orzekł o przyznaniu P.W. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 300 zł miesięcznie w okresie od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r.

W motywach rozstrzygnięcia podano, że wyrokiem Sądu Rejonowego w K. ustalono wysokość bieżących alimentów na rzecz P.W. od zobowiązanego P. W. w kwocie 300 zł miesięcznie. Jak wynika z zaświadczenia komornika, egzekucja alimentów w okresie dwóch ostatnich miesięcy okazała się bezskuteczna. W sprawie spełnione zostało kryterium dochodowe uprawniające do korzystania ze świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego. W myśl art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.), prawo do świadczeń z funduszu przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 725 zł. W rodzinie strony dochód w 2008 r. wyniósł 522,22 zł.

Z akt sprawy wynika, że w 2008 r. trzyosobowa rodzina uzyskała dochód ogółem w wysokości 18.799,94 zł. Miesięczny dochód wyniósł zatem 1.566,66 zł.

W dniu 22 marca 2010 r. matka P.W. – A.W. podjęła zatrudnienie w [ X ] w S., uzyskując wynagrodzenie miesięczne w kwocie netto 984,15 zł.

W dniu 27 maja 2010 r. P.W. zwróciła się do organu o potraktowanie całości dochodu osiągniętego przez matkę A.W. z roku 2008 jako dochodu utraconego (10.245,56 zł.). A.W. do dnia 12 kwietnia 2008 r. pozostawała bowiem w zatrudnieniu w firmie [ Y ]. Dochód netto z tego tytułu wyniósł w 2008 r. 3.495,87 zł, czyli 291,32 zł w przeliczeniu na miesiąc. Pozostałym dochodem A.W. w 2008 r. był dochód uzyskany z tytułu wypłacanego przez ZUS zasiłku chorobowego w wysokości 6.749,69 zł, czyli w przeliczeniu na miesiąc 562,47 zł.

Decyzją z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] , działający z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy [...] , Dyrektor Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. orzekł o zmianie okresu przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, przyznanego na rzecz P.W., w ten sposób, że datę końcową przyznanego świadczenia, tj. dzień 30 września 2010 r., zastąpił datą 30 kwietnia 2010 r. W podstawie prawnej wydanej decyzji wskazano art. 104 i art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 17 i pkt 18, art. 9 ust. 2 oraz art. 24 ust. 1 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 lipca 2008 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. Nr 136, poz. 855).

W uzasadnieniu wydanej decyzji podano, że zgodnie z art. 2 pkt 7 i pkt 17 lit. "b" ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utrata dochodu oznacza utratę dochodu spowodowaną utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W związku z tym, iż wykaz dochodów podlegających utracie jest katalogiem zamkniętym, brak jest możliwości odliczenia dochodu utraconego na skutek zaprzestania pobierania zasiłku chorobowego. Z tych też względów dochód rodziny z 2008 r. pomniejszono wyłącznie o dochód utracony na skutek utraty zatrudnienia w firmie [ Y ]. Po doliczeniu zaś do dochodu rodziny dochodu uzyskanego z tytułu podjęcia przez A.W. zatrudnienia w firmie [ X ] w S., tj. kwoty 984,15 zł oraz po odliczeniu, zgodnie z art. 2 pkt 17 ww. ustawy, dochodu utraconego na skutek utraty zatrudnienia w firmie [ Y ], tj. kwoty 291,32 zł, miesięczny dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wyniósł 753,16 zł, a zatem kryterium dochodowe zostało przekroczone o 28,16 zł. Zgodnie zaś z § 12 ww. rozporządzenia, w przypadku, gdy dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę prawa do świadczeń, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym pełnym miesiącu od uzyskania dochodu. Oznacza to, że począwszy od dnia 1 maja 2010 r. strona nie spełnia przesłanek do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z tych też względów zmieniono okres przyznania przedmiotowego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], po rozpatrzeniu odwołania P.W., decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] utrzymało w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie organu I instancji.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że w sprawie zaistniała podstawa do zmiany decyzji przyznającej świadczenie w związku ze zmianą sytuacji dochodowej, kiedy to matka strony – A.W. w dniu 22 marca 2010 r. podjęła pracę w firmie [ X ], uzyskując za pierwszy przepracowany miesiąc – kwiecień 2010 r., dochód w wysokości 984,15 zł. Do dochodu wynoszącego 18.799,94 zł doliczono zatem 984,15 zł i odliczono 291,32 zł – dochód utracony w związku z rozwiązaniem umowy z firmą [ Y ]. Po ponownym przeliczeniu, dochód na osobę w rodzinie P.W. wyniósł 753,16 zł, przekraczając tym samym ustawowe kryterium dochodowe. W ocenie organu odwoławczego, organ I instancji prawidłowo wyliczył dochód miesięczny przypadający na osobę w rodzinie i w związku z przekroczeniem kryterium dochodowego w przedmiotowej sprawie wydał zgodne z prawem rozstrzygnięcie, orzekając o zmianie decyzji własnej, bowiem po dniu 30 kwietnia 2010 r. świadczenie nie przysługuje z uwagi na przekroczone kryterium dochodowe.

Odnosząc się z kolei do kwestii utraty dochodu, Kolegium wskazało, że przepis art. 2 pkt 17 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w treści obowiązującej na chwilę ustalania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawiera zamknięty katalog przesłanek powodujących, w przypadku ich zaistnienia, możliwość uwzględnienia utraty dochodu. Zaprzestanie wypłacania przez ZUS zasiłku chorobowego nie mieści się jednak w powyższym katalogu, wobec czego brak jest podstaw prawnych do uwzględnienia zasiłku chorobowego jako utraty dochodu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku P.W. wniosła o uchylenie wydanych w sprawie rozstrzygnięć i przywrócenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres do dnia 30 września 2010 r. Skarżąca wskazała, że nowelizacją, która weszła w życie w dniu 1 stycznia 2012 r. ustawodawca wyodrębnił oddzielną kategorię utraty dochodu, tj. spowodowaną utratą zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku macierzyńskiego, przysługujących po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Tym samym ustawodawca jednoznacznie potwierdził, że przed wejściem w życie nowelizacji ustawy, utratę zasiłku chorobowego po ustaniu zatrudnienia należałoby wyprowadzić z przepisu dotyczącego utraty zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w wyniku zastosowania wykładni rozszerzającej, co jednoznacznie gwarantowałoby równe traktowanie obywateli. Wskazane postępowanie nie powodowałoby także luki w prawie, dzięki czemu zachowana zostałaby zasada demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, rozpoznając sprawę, uznał skargę za uzasadnioną, bowiem – w jego ocenie – stanowisko orzekających w sprawie organów nie jest słuszne. Sąd wyjaśnił, że prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, przy spełnieniu innych przesłanek ustawowych, które w rozpatrywanej sprawie zaistniały, przysługuje, jeśli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł. W zakresie pojęcia "dochodu" i "dochodu rodziny" ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów odwołuje się w art. 2 pkt 4 i 5 do ich znaczenia w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.: Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.). Dochód rodziny, w myśl art. 3 pkt 2 tej ustawy, to przeciętny miesięczny dochód członków rodziny, uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. Natomiast okresem zasiłkowym jest okres, na jaki ustala się prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, tj. od dnia 1 października do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego, zgodnie z art. 2 pkt 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

WSA w Gdańsku wskazał, że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny lub osobę uprawnioną pozostającą pod opieką opiekuna prawnego, prawo do świadczeń z funduszu ustala się na podstawie dochodu rodziny lub osoby uprawnionej, powiększonego o uzyskany dochód (art. 9 ust. 4 ustawy). Ponadto, w przypadku uzyskania przez członka rodziny dochodu po roku, z którego dochody stanowią podstawę do ustalenia prawa do świadczeń, do dochodu rodziny dodaje się miesięczną kwotę dochodu uzyskanego przez członka rodziny, o ile dochód ten osoba otrzymuje w dniu ustalania prawa do świadczeń (§ 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego – Dz. U. Nr 123, poz. 836 ze zm.). Zdaniem Sądu, taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie.

Sąd zaznaczył, że jak wynika z ustaleń organów, matka wnioskodawczyni w okresie świadczeniowym uzyskała dochód, który spowodował przekroczenie kryterium dochodowego uprawniającego do otrzymania świadczenia. Dochód ten stanowi dochód związany z uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w rozumieniu art. 2 pkt 18 lit. "c" ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Świadczy o tym przedstawione zaświadczenie z firmy [ X ]". W ocenie Sądu, wskazane przepisy nie określają jednak wprost okresu, którego dotyczy pojęcie "uzyskanie dochodu". Niewątpliwe jest, że uzyskanie dochodu obejmuje okres po roku, z którego dochody stanowiły podstawę do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zatem w okolicznościach sprawy dochód uzyskany przez matkę skarżącej w 2010 r. należało doliczyć do dochodu rodziny z roku poprzedzającego okres świadczeniowy. Nie oznacza to jednak, że doliczeniu podlega, jak uczyniły to organy obu instancji, cała kwota uzyskanego dochodu. Skoro podstawą do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest dochód rodziny, rozumiany jako miesięczny przeciętny dochód członków rodziny uzyskany w skali roku kalendarzowego, to również w przypadku uzyskania dochodu, a zatem w sytuacjach określonych w art. 9 ust. 4 ww. ustawy oraz § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia dochód ten należy liczyć w stosunku rocznym. Toteż – w opinii Sądu – należy zsumować dochody za cały rok i podzielić tak obliczoną kwotę przez 12 miesięcy, a następnie przez liczbę członków rodziny, co pozwoli na ocenę sytuacji rodziny w dłuższym okresie. Nie ma tutaj znaczenia, czy dochód uzyskiwany był przez całe 12 miesięcy oraz czy dochód ten był taki sam w poszczególnych miesiącach. Nie może bowiem dochodzić do sytuacji, kiedy uzyskany przez stronę lub członka rodziny dodatkowy dochód z jednego czy z dwóch miesięcy, będzie decydował o prawie do świadczenia alimentacyjnego, gdyż to niweczyłoby cel systemu pomocy społecznej, którego ideą jest pomoc osobom i rodzinom w przezwyciężaniu trudnych sytuacji życiowych, kiedy nie otrzymują one zaspokojenia od swoich dłużników alimentacyjnych, a uzyskają dodatkowy dochód. W ocenie Sądu, takie podejście rodziłoby niechęć do samodzielnego, choćby niewielkiego, polepszenia swojej sytuacji materialnej, poprzez szukanie nieznacznych źródeł dochodu. Z tego powodu Sąd uznał, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), bowiem nieprawidłowo został ustalony dochód rodziny skarżącej, co w konsekwencji spowodowało naruszenie art. 9 ust. 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia.

Dlatego też, stosując art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyeliminował z obrotu prawnego obie podjęte w sprawie decyzje, wskazując, że przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ administracji winien uwzględnić poczynione przez niego wytyczne.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...], wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, względnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 9 ust. 4 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w brzmieniu znajdującym w sprawie zastosowanie, zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), a polegającą na przyjęciu, że w przypadku uzyskania dochodu po roku poprzedzającym okres świadczeniowy, dochód uzyskany należy liczyć w stosunku rocznym, sumując wszystkie dochody rodziny, w tym dochód uzyskany, i dzieląc uzyskaną kwotę przez 12 miesięcy.

Podniesiono także zarzuty naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" w związku z art. 135 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez błędne uznanie, że oba orzekające w sprawie organy naruszyły art. 9 ust. 4 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, co doprowadziło do uchylenia decyzji z powodu naruszeń prawa, które w sprawie nie miały miejsca;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w związku z art. 135 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 7 i art. 77 kpa, poprzez nieuzasadnione przyjęcie, że orzekające w sprawie organy nie ustaliły prawidłowo dochodu rodziny P.W. dla potrzeb orzekania w sprawie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2009/2010;

- art. 141 § 4 w związku z art. 153 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez niezamieszczenie w uzasadnieniu wyroku jednoznacznych wskazań co do wpływu przyjętej wykładni prawa materialnego na dalsze postępowanie organów, co – zdaniem autora skargi kasacyjnej – prowadzić może do wątpliwości na etapie wykonania wyroku.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną P.W. wniosła o jej oddalenie, wskazując, że wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku jest prawidłowy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem zawiera usprawiedliwione podstawy, co sprawia, że zasługuje na uwzględnienie.

Przedstawione w podstawach kasacyjnych zarzuty dotyczą zarówno naruszenia przepisów prawa materialnego, jak i procesowego, przy czym ich istota sprowadza się do kwestionowania merytorycznego stanowiska Sądu I instancji, który – jak trafnie podnosi autor skargi kasacyjnej – błędnie przyjął, że dochód uzyskany należy liczyć w stosunku rocznym, sumując wszystkie dochody rodziny, w tym dochód uzyskany, i dzieląc tak ustaloną kwotę przez 12 miesięcy.

W rozpoznawanej sprawie nie jest sporne, że doszło w niej do uzyskania dochodu przez matkę skarżącej, w rozumieniu art. 2 pkt 18 lit. "c" ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) w związku z art. 2 pkt 4 tej ustawy i art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j.: Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.). Sporna natomiast jest kwestia, w jaki sposób dochód ten należy doliczyć do dochodu rodziny strony, uzyskanego w roku 2008 (rok poprzedzający okres świadczeniowy 2009/2010), by następnie ocenić, czy P.W. w dalszym ciągu spełnia warunki do nabycia i zachowania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 października 2009 r. do dnia 30 września 2010 r. Kwestię tę w stanie prawnym przyjętym zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), a więc w stanie prawnym sprzed dnia 1 stycznia 2012 r. (prawo do świadczeń powstało bowiem przed wejściem w życie dokonanej powołaną ustawą nowelizacji), regulował art. 9 ust. 4 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz § 12 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. Nr 123, poz. 836 ze zm.). Zgodnie z tymi przepisami, w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny lub osobę uprawnioną pozostającą pod opieką opiekuna prawnego, prawo do świadczeń z funduszu ustala się na podstawie dochodu rodziny lub osoby uprawnionej, powiększonego o uzyskany dochód, przy czym w przypadku uzyskania przez członka rodziny dochodu po roku, z którego dochody stanowią podstawę do ustalenia prawa do świadczeń, do dochodu rodziny dodaje się miesięczną kwotę dochodu uzyskanego przez członka rodziny, o ile dochód ten osoba otrzymuje w dniu ustalania prawa do świadczeń. Jeśli uzyskanie dochodu prowadzi do utraty prawa do świadczeń, to świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym pełnym miesiącu od uzyskania dochodu (§ 12 ust. 3 ww. rozporządzenia).

Powyższe przepisy w zestawieniu z ustawową definicją "dochodu" (ustanowioną poprzez odesłanie do ustawy o świadczeniach rodzinnych) – przyjmowanego – z zasady – jako średnia miesięczna z roku kalendarzowego poprzedzającego okres świadczeniowy – pojęciem "dochodu uzyskanego", rozumianego jako dochód z innych (nowych) źródeł, niż uwzględnione w roku poprzedzającym okres świadczeniowy, oraz analogicznym pojęciem "dochodu utraconego" wraz z kryterium dochodowym uprawniającym do świadczenia, a odwołującym się do dochodu miesięcznego na osobę w rodzinie, wskazują, że zamiarem ustawodawcy było oparcie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na możliwie aktualnej sytuacji dochodowej rodziny osoby uprawnionej. Istotny jest zatem stan istniejący w chwili nabywania prawa do świadczenia oraz przez okres jego pobierania. Prawidłowo autor skargi kasacyjnej wskazuje, że jedynie domniemywa się, iż dochody rodziny kształtują się w tym okresie analogicznie, jak w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, i mogą być przyjmowane jako średnia miesięczna z tego okresu. Ustanawiając bowiem konstrukcję dochodu uzyskanego oraz utraconego wraz z mechanizmem ich uwzględniania w sytuacji dochodowej rodziny (art. 2 pkt 17 i 18 oraz art. 9 ust. 3 i 4 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), ustawodawca nakazuje domniemanie to obalić, uwzględniając dochody ze źródeł aktualnie posiadanych przez rodzinę, tj. tych istniejących w chwili orzekania przez organ.

W przypadku dochodu uzyskanego, oznacza to konieczność uwzględnienia jego wysokości w dochodach rodziny i – co ważne – w takiej wysokości, w jakiej dochód ten został uzyskany w skali miesiąca. Chodzi bowiem o ustalenie, czy na skutek uzyskania dochodu, o czym strona musi niezwłocznie powiadomić organ (art. 19 ust. 1 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), rodzina aktualnie nie przekracza kryterium dochodowego, które zostało określone w art. 9 ust. 2 tej ustawy nie w skali roku, lecz miesiąca, co ma także swoje uzasadnienie w miesięcznym charakterze samego świadczenia (por. art. 20 ust. 1 przedmiotowej ustawy). W tym przypadku ustawodawca również oparł się na domniemaniu, przyjmując, że dochód uzyskany pierwszego miesiąca będzie także uzyskiwany w miesiącach kolejnych do końca okresu świadczeniowego. Gdyby przyjąć odmienny punkt widzenia za prawidłowy, doszłoby do uznania dochodu za niemieszczący się w pojęciu "dochodu uzyskanego" (nie zostałaby bowiem spełniona przesłanka wyrażona w zapisie "o ile dochód ten osoba otrzymuje w dniu ustalania prawa do świadczeń" (§ 12 ust. 1 ww. rozporządzenia). Wniosek ten potwierdza wykładnia językowa przepisu § 12 ust. 1 rozporządzenia, gdzie jest mowa o miesięcznej kwocie dochodu uzyskanego przez członka rodziny, a nie o kwocie średniomiesięcznej czy średniorocznej. Byłaby ona zresztą nie do oszacowania w sytuacji, gdy organ orzeka bezpośrednio po uzyskaniu od strony informacji o uzyskaniu dochodu. Wiadomą jest wówczas jedynie kwota uzyskana w danym, pierwszym miesiącu po uzyskaniu dochodu (o ile strona wywiązała się bez zwłoki z ustanowionego w art. 19 ust. 1 ww. ustawy obowiązku), a organ nie jest w stanie ustalić, jak dochód ten będzie się kształtował w miesiącach następnych (przyszłych z perspektywy momentu orzekania) do końca danego okresu świadczeniowego.

Ustalając prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego w związku z uzyskaniem przez członka rodziny dochodu po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, kwotę uzyskanego miesięcznego dochodu dolicza się do ustalonej w oparciu o dochody w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy kwoty miesięcznego dochodu rodziny. Innymi słowy, to dochody uzyskane w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy stanowią podstawę do ustalenia miesięcznej kwoty dochodu rodziny, do którego dodaje się miesięczną kwotę dochodu uzyskanego przez członka rodziny, gdy uzyskanie nowego dochodu następuje po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy.

Przedstawioną interpretację potwierdza także dokonana z dniem 1 stycznia 2012 r. nowelizacja ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz przywoływanego rozporządzenia, która doprecyzowuje dotychczasową regulację. Artykuł 9 ust. 4a ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w aktualnym brzmieniu, stanowi bowiem, zastępując w tym zakresie uchylony przepis § 12 ww. rozporządzenia, że w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, jego dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, powiększonego o kwotę uzyskanego dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w dniu ustalania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że dochód z jednego czy dwóch miesięcy nie może decydować o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Teza ta pozostaje bowiem w sprzeczności z art. 9 ust. 4 w związku z art. 9 ust. 2 i art. 24 ust. 1 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz stosowanym poprzez odesłanie z art. 2 pkt 4 i 5 tej ustawy art. 3 pkt 1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z przepisów tych wynika, że kryterium dochodowe ujęte w skali miesiąca musi być spełnione w trakcie całego okresu świadczeniowego, tak by dochód rodziny uzyskiwany w każdym miesiącu tego okresu mieścił się w granicach określonych ustawowo, a więc by nie przekraczał kwoty 725 zł na osobę w rodzinie. Już zatem będące skutkiem uzyskania nowego źródła dochodu przekroczenie tego kryterium w jednym miesiącu rzutuje na prawo do świadczeń, zważywszy że dochody uzyskane w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy stanowią podstawę do ustalenia miesięcznej kwoty dochodu rodziny na cały okres świadczeniowy, przez co nowy uzyskany w trakcie tego okresu dochód wpływa jedynie na wysokość miesięcznego dochodu rodziny, nie zaś na sumę dochodów, ustaloną i wyliczoną w skali roku dla danego okresu świadczeniowego. Stąd też ustawa nakazuje stronie niezwłoczne poinformowanie organu o zmianach jej sytuacji dochodowej (art. 19 ust. 1 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), a ewentualna utrata prawa do świadczeń następuje już po pierwszym pełnym miesiącu od uzyskania dochodu (§ 12 ust. 3 rozporządzenia i obecny art. 18 ust. 5 przedmiotowej ustawy).

Sąd I instancji dokonał zatem błędnej wykładni art. 9 ust. 4 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia, a przyjęty w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku sposób rozliczania dochodu uzyskanego nie znajduje podstaw ustawowych. Znamiennym przy tym jest to, że Sąd I instancji nie wyjaśnił, jaki okres miałby być brany pod uwagę do wyliczenia średniomiesięcznego dochodu rodziny, z uwzględnieniem dochodu uzyskanego. Żaden z przepisów nie nakazuje, by dochód uzyskany dzielić przez 12 miesięcy, podobnie jak brak jest przepisu, który wymagałby, aby zliczać w tym celu dochód uzyskany z tego samego źródła w kolejnych miesiącach po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy w przypadku, gdy organ orzeka już po kilku miesiącach od uzyskania dochodu, w rozumieniu ustawy, i wiadomym jest, jak dochód uzyskany kształtował się w dłuższym, niż miesiąc, okresie czasu. Średnia dwunastomiesięczna z roku bazowego (roku kalendarzowego poprzedzającego okres świadczeniowy) jest bowiem jedynie punktem wyjścia dla ustalania dochodu rodziny (miesięcznego), z uwzględnieniem doliczanego do niej dochodu uzyskanego i odliczanego od niej dochodu utraconego (por. § 11 ust. 2 rozporządzenia oraz aktualnie obowiązujący art. 18 ust. 4 ustawy), co ustawa ujmuje jako zdarzenie jednostkowe związane z uzyskaniem przez rodzinę nowego źródła dochodu (np. podjęcie zatrudnienia, uzyskanie prawa do renty – art. 2 pkt 18 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) lub utratą dotychczasowego źródła dochodu (art. 2 pkt 17 tej ustawy). Zasadnie więc orzekające w sprawie organy uznały, że dochód uzyskany, w rozumieniu ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, to dochód obejmujący kwotę miesięcznego dochodu, czyli dochodu z pierwszego pełnego miesiąca, licząc od miesiąca, w którym doszło do uzyskania nowego dochodu, doliczany do kwoty miesięcznego dochodu rodziny, ustalonej w oparciu o dochody uzyskane w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy.

W tym stanie rzeczy, uznając zatem trafność zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji art. 9 ust. 4 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz § 12 ust. 1 ww. rozporządzenia w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, Naczelny Sąd Administracyjny miał podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku, a wobec stwierdzenia jedynie naruszeń prawa materialnego, które w rezultacie doprowadziły do wydania zaskarżonego wyroku – także do rozpoznania skargi w oparciu o przepis art. 188 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i jej oddalenia na podstawie art. 151 tej ustawy.

Stosując art. 207 § 2 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił w całości od zasądzenia na rzecz organu kosztów postępowania kasacyjnego, uznając, że przesłanki, które doprowadziły do uwzględnienia skargi kasacyjnej, nie uzasadniają obciążenia tymi kosztami skarżącej.