Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 2466/02
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2005-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie: sędzia WSA Maciej Dybowski sędzia WSA Bożena Popowska (spr.) Protokolant: referent-stażysta Marcin Kubiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lutego 2005 r. sprawy ze skargi S. M. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Starosty Powiatu P. z [...]. nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego S. M. kwotę 10 /dziesięć/ złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ B. Popowska /-/ P. Miładowski /-/ M. Dybowski MK


UZASADNIENIE

W dniu [...].07.2002r. S. M. zwrócił się o wydanie zaświadczenia potwierdzającego istnienie we wsi K. gospodarstwa rolnego prowadzonego przez Niemca E. G., (w zaskarżonych postanowieniach wymienia się E. G.) w którym to gospodarstwie Skarżący pracował w latach 1943-1945. Zaświadczenia takiego wymagała Fundacja "P.-N. P.", w związku z wnioskiem Skarżącego o wypłatę świadczenia z tytułu pracy przymusowej wykonywanej w czasie okupacji w miejscu zamieszkania. Postanowieniem nr [...]z dnia [...]. Starosta Powiatu P. odmówił wydania zaświadczenia w w/w sprawie, przywołując treść art. 218 §1 kpa oraz stwierdzając, iż "w posiadanych przez tut. Starostwo rejestrach wsi K. odnaleziono gospodarstwo rolne prowadzone w latach przedwojennych przez A. M. i jego żonę S.. W rejestrach tut. Starostwa nie występuje jednak nazwisko E. G.". Organ dodał, iż nie dysponuje dokumentami oraz danymi dotyczącymi osób narodowości niemieckiej, które objęły gospodarstwa rolne na terenie obecnego powiatu p. na okres okupacji niemieckiej.

W zażaleniu na to postanowienie z dnia [...]. S. M. wyraził przekonanie, iż wobec potwierdzenia faktu istnienia przedmiotowego gospodarstwa rolnego i przedstawionych organowi przez Skarżącego zeznań świadków potwierdzających fakt niemieckiego zarządu tym gospodarstwem w okresie okupacji, zaświadczenie winno być wydane. Skarżący wyraził też pogląd, iż organ powinien dołożyć staranności, aby odszukać potrzebne dokumenty "a przynajmniej wskazać, gdzie one mogą się znajdować". Skarżący dołączył do zażalenia zeznania dwóch świadków, spisane "dla celów emerytalnych" 15.12.1960 r.

We wcześniejszym piśmie do Starosty Powiatu P. S. M. opisał okoliczności związane z jego pracą w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez E. G. oraz wskazał osoby, które mogłyby w/w fakt potwierdzić, w tym osobę "obecnie władającą gospodarstwem" czyli sołtysa (k. 8).

Postanowieniem nr [...]z dnia [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżone postanowienie w mocy, powołując się na argumenty zawarte w uzasadnieniu postanowienia Starosty Powiatu P.. SKO poinformował Skarżącego, iż może zwrócić się w tej sprawie do Archiwum Państwowego w K..

W skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w P. Skarżący przypomina o swoim interesie prawnym w otrzymaniu żądanego zaświadczenia. Wskazuje też na dostarczone przez niego zeznania świadków, stwierdza, iż zwracał się "m.in. do Archiwum Państwowego w K.", do którego kieruje go Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Skarżący dodaje, iż: "Jako zwykły obywatel nie mam możliwości dostępu do różnego rodzaju dokumentacji jaką posiada Starostwo Powiatowe, Archiwa Państwowe czy też przepisów na podstawie których dokumentacja z czasów II wojny światowej została wywieziona z Polski, czy też jest niedostępna dla zwykłych obywateli".

Skarżący w związku ze wskazaną wyżej bezradnością "zwykłego obywatela" wyraża pogląd, iż "organ (...) ma możliwość prawnego uzyskania niezbędnej dokumentacji" a także, że do organu należy wskazanie drogi do jej uzyskania.

W uzupełnieniu skargi S. M. przesłał do NSA swoje oświadczenie dot. wywłaszczenia gospodarzy polskich ze wsi K.w czasie okupacji i jego pracy w gospodarstwie przejętym przez Niemca E. G., podając fakty i wskazując nazwiska osób mogących je potwierdzić.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, wskazując argumentację zawartą w obu zaskarżonych postanowieniach.

Sąd zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Podejmując powyższe rozstrzygnięcie, Sąd uwzględnia odpowiednie unormowania ustawy z 14.06.1960r. kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz. U. 2000, Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz dorobek piśmiennictwa i judykatury, który ma tym większe znaczenie, że przepisy działu III kpa, "Wydawanie zaświadczeń" są nieliczne i dość ogólnikowe. Na tle stosowania tych przepisów ujawniło się wiele wątpliwości, co wskazuje także na ich niejednoznaczność.

Pomijając rozważania dot. pojęcia i istoty prawnej zaświadczenia, (kwestie te prezentowane są w orzecznictwie i piśmiennictwie w dość jednolity sposób, vide m.in. komentarz do kpa autorstwa B. Adamiak i J. Borkowskiego, wyd. 4 CH Beck 2002, str. 793-796) Sąd skupi swe rozważania głównie na dyrektywach wypływających z art. 217 §2 pkt 2 oraz art. 218 §1 i §2 kpa.

S. M.wykazał swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu faktu, iż w czasie wojny, wskazanym gospodarstwem rolnym we wsi K., władał Niemiec, choć organy I instancji i II instancji wprost nie odniosły się do tej przesłanki. Potwierdzenia tego właśnie faktu, nawet nie pracy Skarżącego w tym gospodarstwie (!), żądała Fundacja "P.-N. P.", rozpatrując wniosek S. M. o określone świadczenie pieniężne (k.-3).

Działanie organu w takich jak w/w sprawa, normuje art. 218 kpa. Wyróżnia on dwie sytuacje, wymagające od organu częściowo różnych zachowań. Pierwsza sytuacja to taka, gdy (...) "chodzi o potwierdzenie faktów albo stanu prawnego, wynikających z prowadzonej przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź z innych danych znajdujących się w jego posiadaniu".

Art. 218 §2 kpa, zdaniem Sądu, dot. sytuacji nie objętych unormowaniem w §1, a zatem kiedy organ nie ma w swoich zasobach ewidencji, rejestrów bądź danych pozwalających potwierdzić wskazane przez Strony fakty lub stany prawne. Wówczas organ "(...) może przeprowadzić w koniecznym zakresie postępowanie wyjaśniające".

Na tle powyższych unormowań Sąd obowiązany jest ocenić w pierwszej kolejności czy Starosta Powiatu P. miał warunki do zastosowania art. 218 §1 kpa; w razie odpowiedzi negatywnej – czy organ ten wiązała dyspozycja art. 218 § 2 kpa i jak należałoby ją w danym przypadku rozumieć.

Z samego brzmienia wymienionego przepisu wynika, iż organ powinien zbadać całość "posiadanych" zasobów, które mogłyby wskazywać na fakty bądź stany prawne, których potwierdzenia żąda strona. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w judykaturze. Taka interpretacja w/w przepisu wymaga, aby organ w sposób jasny wskazał, że nie posiada żadnych dokumentów pozwalających na potwierdzenie faktów (wyrok NSA z 28.10.1997r. (II SA/Gd 1331/96. LEX nr 44239). Fakt braku takich dokumentów powinien być bezsporny (wyrok NSA z 11.05.1998r. (II SA 299/98, LEX 41833). Zatem, organ powinien w uzasadnieniu postanowienia odmawiającego wydania zaświadczenia, wymienić dokumentację zawartą w jego zasobach, którą badał i stwierdzić czy to całość zasobów, które mogłyby dać odpowiedź na pytanie czy dane gospodarstwo rolne we wsi K. było w czasie okupacji pod zarządem niemieckim.

Organ I instancji nie spełnił tego wymogu. Z akt badanej sprawy wynika tylko, że Starosta posłużył się dokumentami znajdującymi się w Wydziale Geodezji, Kartografii, Katastru i Gospodarki Nieruchomościami. W uzasadnieniu postanowienia Starosta Powiatu P. stwierdził, że "(...) nie dysponuje dokumentami oraz danymi dotyczącymi osób narodowości niemieckiej (...)". W związku z powyższym uwagami od razu można dodać, iż organ II instancji w uzasadnieniu swojej decyzji powołał się jedynie na uzasadnienie decyzji organu I instancji dodając informacyjnie, iż Strona może się zwrócić w tej sprawie do Archiwum Państwowego w K..

Sąd podziela pogląd, iż do postępowania wyjaśniającego w rozumieniu art. 218 §2 kpa (w istocie: dowodowego), mimo jego uproszczonego charakteru, winny mieć odpowiednie zastosowanie przepisy kpa dotyczące postępowania administracyjnego sensu stricto (jurysdykcyjnego), przed organem I instancji (postanowienie SN z 26.03.1997r., III RN 9/97, OSNP 1997, nr 20, poz. 395 oraz Z. R. Kmiecik, Instytucja zaświadczenia w prawie administracyjnym, Lublin 2002, str. 83). Sąd podziela też pogląd, iż postępowanie wyjaśniające winno być prowadzone nie tylko wtedy, gdy ewidencja, rejestr i inne dane posiadane przez organ są według mniemania pracownika, niewystarczające albo niepewne, ale również, a właściwie przede wszystkim wtedy, gdy trzeba potwierdzić fakty, względnie stan prawny w oparciu o inne źródła (J. Lang, Zaświadczenia w rozumieniu Kodeksu postępowania administracyjnego, Organizacja - Metody - Technika 1988 r., nr 2, str., 15-16). Ta ostatnio wymieniona sytuacja może mieć miejsce w sprawie S. M.. Mianowicie w świetle przebadanych dokumentów Starostwa, gospodarstwo rolne, wskazywane przez Skarżącego, przed wojną istniało i jego właścicielem był A. M. z żoną S. (k. 2). Skarżącemu chodzi zaś o potwierdzenie, że w okresie okupacji hitlerowskiej gospodarstwo to było we władaniu niemieckim. W niniejszej sprawie, zachodzą przesłanki przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego.

Postępowanie o jakim mowa w art. 218 § 2 kpa zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem doktryny i orzecznictwa, powinno przede wszystkim respektować niektóre zasady ogólne postępowania administracyjnego, mianowicie te, które odnoszą się wyraźnie do strony a więc zasady: uwzględnienia z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu obywatela, dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7), pogłębienia zaufania obywatela do organów Państwa (art. 8), udzielenia pomocy prawnej (art. 9 zd. 2); (Zb. Janowicz Kodeks postępowania administracyjnego – Komentarz PWN 1998r., - str. 506: wyrok NSA z 09.01.2001r. I SA 1808/99, LEX nr 75510). Zasady te mają na celu chronić obiektywne słabszą pozycję strony. W/w okoliczność szczególnie jaskrawo ujawnia się w sprawie Skarżącego, który wprost wskazuje na swoją bezradność, mimo iż nie pozostaje bezczynny. S. M. nie powołuje się gołosłownie na "jakieś" wydarzenie, tylko wskazuje konkretne dane pozwalające na identyfikację nieruchomości (gospodarstwa rolnego). Zdaniem Sądu, stosując się do dyrektyw zawartych w w/w zasadach ogólnych kpa, Starosta Powiatu P. winien dołożyć należytej staranności, by pomóc Skarżącemu w ustaleniu, czy miały miejsce określone fakty lub istniał stan prawny, który służyć może zrealizowaniu Jego interesu prawnego.

Kpa daje organowi administracji publicznej szerokie możliwości działania; niektóre mogą być, zdaniem Sądu, wykorzystane także w postępowaniu o wydanie zaświadczenia.

W pierwszej kolejności organ powinien wykorzystać dokumentację, którą sam posiada i którą może w prosty sposób i w krótkim czasie (z uwagi na ograniczenia czasowe przewidziane w art. 217 § 3 kpa) pozyskać. Chodzi więc o zbadanie, poza wymienioną przez organ dokumentacją geodezyjną, także innej dokumentacji, w szczególności meldunkowej, podatkowej, ubezpieczeniowej.

W tego typu sprawach możliwe jest również wykorzystanie dostarczonych przez Skarżącego dowodów w postaci zeznań świadków, a nawet uwzględnienia faktów powszechnie znanych, które w pełni korelują z treścią zeznań. Mówiąc o "tego typu sprawach" Sąd ma namyśli to, że bezspornym jest fakt istnienia określonego gospodarstwa rolnego, chodzi natomiast o ustalenie władztwa nad nim w okresie II wojny światowej, a więc uszczegółowionego, co do tego gospodarstwa, następstwa tej wojny. Sąd ma na myśli też to, że władze okupacyjne nie tylko konfiskowały mienie, w tym gospodarstwa rolne, ale i dokumentację polską, żydowską zdeponowaną w archiwach państwowych, kościołach itp. (K. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem, Kraj Warty 1939 – 1945, Poznań 1996 r., str. 99). Należy więc wziąć pod uwagę, że dokumentów dotyczących sytuacji owego gospodarstwa rolnego w okresie okupacji może nie być. Zatem konsekwencją przyjęcia formalistycznego podejścia do postępowania prowadzonego w trybie art. 218 kpa i uznania, że wykorzystanie wyżej wskazanych możliwości dowodowych jest niedopuszczalne, byłoby postawienie Skarżącego (a także osób, znajdujących się w podobnej sytuacji jak Skarżący) bez pomocy, mimo powszechnej wiedzy o faktach, na które on się powołuje.

Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie poglądem, ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 77 § 4 kpa, art. 228 § 1 kpa) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym (wyrok SN z 9.03.1993 r. WRN 8/93 - OSNKW 7-8/93/49). Sąd wskazuje na następujące prace historyczne dot. sytuacji gospodarstw rolnych w Kraju W.: poza wskazaną wyżej pracą K. Łuczaka, druga jego autorstwa: Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939-1945. Dokumenty niemieckie, Wyd. Poznańskie 1987 r., oraz praca J. Janickiego, Wieś w Kraju Warty (1939-1945), Poznań 1996 r. Kserokopie stron wskazanych prac odnoszących się do podnoszonych w niniejszej sprawie kwestii załączono do akt i zostaną doręczone wraz z uzasadnieniem wyroku, organowi. Wynika z nich, że w Kraju W. gospodarstwa rolne wraz z całym dobytkiem skonfiskowane były na mocy rozporządzeń ministra aprowizacji i rolnictwa Rz. z dnia 28.02.1940 r. oraz rozporządzenia z 12.02.1940r. o publicznym zagospodarowaniu przedsiębiorstw i nieruchomości rolnych oraz leśnych i z 17.09.1940 o wywłaszczeniu całego ruchomego i nieruchomego mienia polskiego i że w 1941 r. proces ten został zakończony (K. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem, j.w., str. 93 i 96 i J. Janicki, op. cit., str. 106-107). Z powyższych ustaleń można wnosić, że gospodarstwo rolne, należące przed wojną do małżeństwa M., było w czasie okupacji, tak jak inne gospodarstwa rolne w Kraju W., pod władaniem niemieckim.

Biorąc pod uwagę szczególne przesłanki starań S. M. (upływ blisko 60 lat od zakończenia wojny), Sąd jest zdania, że polskie organy winny uruchomić wszystkie możliwe sposoby jakie daje prawo, by pomóc obywatelowi w ustaleniu, czy w przeszłości podlegał on zniewoleniu przez władze okupacyjne.

Z powyższych powodów, działając na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c) ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej upsa) w związku z art. 97 §1 ustawy z 30.08.2002 r. przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1271 ze zm.) orzeczono jak w pkt. I sentencji wyroku.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 upsa. Rozstrzygnięcie w kwestii wymagalności decyzji jest zbędne.

/-/ B. Popowska /-/ P. Miładowski /-/ M. Dybowski

MK