Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 218/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2016-07-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7 lit. a, art. 15 ust.1, ust. 7, art. 19, art. 23 ust. 1
journal: Dz.U. 2015 poz 859
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 156 par. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędziowie Sędzia WSA Ewa Janowska Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz (spr.) Protokolant St. inspektor sądowy Joanna Szyndrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lipca 2016 r. sprawy ze skargi B. K., przedstawiciela ustawowego małoletniej K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 28 stycznia 2016 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Głubczyc z dnia 3 listopada 2015 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez B. K. - przedstawiciela ustawowego małoletniej K. K., jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 28 stycznia 2016 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Głubczyc z dnia 3 listopada 2015 r., nr [...], zobowiązującą osobę uprawnioną – K. K. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. w wysokości 5.500 zł i wskazującą, że do kwoty tej naliczone będą ustawowe odsetki, liczone od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym:

Wnioskiem z dnia 5 września 2013 r. B. K. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla swojej córki K. K.

W wyniku rozpatrzenia powyższego wniosku, Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w Głubczycach, działając z upoważnienia Burmistrza Głubczyc, wydał decyzję z dnia 14 listopada 2013 r., nr [...], o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla K. K. (ur. [...]) w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od dnia 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. W decyzji organ wskazał, że świadczenie będzie wypłacane na konto do 30 dnia każdego miesiąca, a za miesiąc października do 30 listopada. Ponadto pouczył w decyzji m.in. o tym, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu, są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia.

Decyzją z dnia 24 kwietnia 2015 r., nr [...], Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w Głubczycach, działający z upoważnienia Burmistrza Głubczyc, stwierdził, że kwota świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłaconego dla K. K. na podstawie decyzji z dnia 14 listopada 2013 r. za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r. w wysokości 5.500 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu wyjaśnił, że w dniu 12 listopada 2014 r. wpłynęło zaświadczenie pracodawcy informujące, iż B. K. jest zatrudniona od dnia 11 września 2013 r. i za październik 2013 r. uzyskała wynagrodzenie w wysokości 1.157,72 zł netto. Po dokonaniu ponownego przeliczenia dochodu rodziny i doliczeniu uzyskanego wynagrodzenia ustalono, że miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wyniósł 753,86 zł i przekracza kwotę progową 725 zł, a tym samym od listopada 2013 r. B. K. nie powinna pobierać świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wskazał też organ, że w dokumentacji brak jest jakiejkolwiek adnotacji dotyczącej zgłoszenia przez stronę uzyskania dochodu lub dokumentu potwierdzającego jego uzyskanie, który zostałby złożony w okresie od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r.

Następnie, po zawiadomieniu B. K. o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych dla K. K., organ wydał decyzję z dnia 9 czerwca 2015 r., którą zobowiązał B. K. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. w wysokości 5.500 zł wraz z odsetkami.

Na skutek odwołania wniesionego przez B. K., powyższa decyzja została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 17 września 2015 r. Przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, organ odwoławczy stwierdził, że za stronę postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia błędnie została uznana B. K. - matka małoletniej. Kolegium wywiodło, że osobą zobowiązaną do zwrotu świadczenia wypłaconego z funduszu alimentacyjnego jest osoba uprawniona, na rzecz której ustalono prawo do tego świadczenia, tj. K. K. Ponadto Kolegium dostrzegło, że z decyzji organu pierwszej instancji nie wynika sposób ustalenia wysokości odsetek, podczas gdy na dzień wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy określić odsetki od należności głównej ze wskazaniem, od jakiej kwoty, od jakich dat i na podstawie jakiej stopy procentowej zostały one ustalone.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, opisaną na wstępie decyzją z dnia 3 listopada 2015 r., opartą o przepisy art. 23 ust. 1, ust. 5, ust. 6 i ust. 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym alimentów (Dz. U. z 2015 r. poz. 859, z późn. zm.), organ pierwszej instancji zobowiązał osobę uprawnioną – K. K., reprezentowaną przez przedstawiciela ustawowego B. K., do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. w wysokości 5.500 zł. Jednocześnie wskazał, że do kwoty tej naliczane będą ustawowe odsetki, liczone od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. W uzasadnieniu organ przedstawił sposób wyliczenia odsetek ustawowych na dzień wydania decyzji, w wysokości 841,70 zł.

Od powyższej decyzji B. K., działająca jako przedstawiciel ustawowy, wniosła odwołanie, w którym zarzuciła, że przy rozpoznaniu sprawy przyjęto że, przez cały rok, z którego dochody wzięto pod uwagę, pobierała kwotę 350 zł alimentów zasądzonych od ojca dziecka. Tymczasem, przez cały rok kwota ta nie była płacona.

W wyniku rozpatrzenia powyższego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 28 stycznia 2016 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ powołał treść art. 23 ust. 1, 5, 6 i 7 oraz art. 2 ust. 7 ustawy i na tej podstawie wywiódł, że za nienależnie pobrane może być uznane m. in. takie świadczenie, które zostało wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Ponadto wskazał na pogląd orzecznictwa, zgodnie z którym warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie ustalenie, że świadczenie to było nienależnie pobrane Stosownie do tego wyjaśnił, że dopiero po uprawomocnieniu się decyzji uznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane jest możliwe orzekanie w przedmiocie jego zwrotu przez osobę, która je pobrała. Podkreślił, że zakres każdego z tych postępowań jest inny, gdyż w postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego badaniu organu podlegają przesłanki określone w art. 2 pkt 7 lit. a-f ustawy, natomiast w postępowaniu o zwrot tych świadczeń bada się przesłanki określone w art. 23 ustawy. Na gruncie rozpatrywanej sprawy Kolegium stwierdziło, że decyzja zobowiązująca do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest konsekwencją uprzedniego wydania decyzji z dnia 24 kwietnia 2015 r., uznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane, w której to decyzji wyjaśniono, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wystąpiły okoliczności dotyczące zmiany sytuacji dochodowej rodziny, gdyż matka małoletniej K. K. – B. K. uzyskała w październiku 2013 r. dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę i nie poinformowała o tym fakcie organu wypłacającego świadczenie. Okoliczność ta miała istotne znaczenie, gdyż ponownie przeliczony dochód na osobę w rodzinie, przy uwzględnieniu uzyskanego wynagrodzenia, przekroczył o 28,86 zł kwotę kryterium dochodowego wynoszącą 725 zł. Kolegium zaznaczyło, że w uzasadnieniu tej decyzji przedstawione zostało szczegółowe wyliczenie dochodu, do którego przyjęto kwotę alimentów 4.200 zł, która została podana przez B. K. w jej oświadczeniu o dochodzie niepodlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych, jaki został dołączony do wniosku z dnia 5 września 2013 r. o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Skoro B. K. nie przedłożyła innych dowodów stanowiących zaprzeczenie treści jej wcześniejszego oświadczenia dotyczącego wysokości alimentów uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego w 2012 r., to organ nie mógł przyjąć innej kwoty dochodu z tytułu alimentów niż wynikająca z dokumentu przedłożonego przez wnioskodawczynię. B. K. nie zakwestionowała też w trybie odwoławczym decyzji z dnia 24 kwietnia 2015 r., która spowodowała obowiązek wydania decyzji zobowiązującej stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. Kolegium stwierdziło, że kwota nienależnie pobranych świadczeń została prawidłowo ustalona w wysokości 5.500 zł, gdyż wypłata nastąpiła przez 11 miesięcy, a należność wypłacona stronie w każdym miesiącu wynosiła 500 zł, stosownie do art. 23 ust. 7 ustawy.

We wniesionej skardze B. K., działająca jako przedstawiciel małoletniej K. K., powtórzyła podniesiony w odwołaniu zarzut wydania decyzji bez uwzględnienia faktu, że w roku 2013 ojciec dziecka nie płacił alimentów po 350 zł co miesiąc. Stwierdziła, że kwota alimentów wyniosła łącznie 1.250 zł, na dowód czego przedłożyła kserokopie siedmiu przekazów pocztowych. Wniosła o uchylenie decyzji i nakazanie organowi pierwszej instancji dokonania ponownego przeliczenia dochodów przy uwzględnieniu powyższej okoliczności. Ponadto podniosła, że o podjęciu zatrudnienia w listopadzie 2013 r. natychmiast powiadomiła Ośrodek Pomocy Społecznej w Głubczycach, a na podstawie uzyskanych z zatrudnienia dochodów otrzymała w latach następnych wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż ojciec dziecka w ogóle zaprzestał płacenia alimentów.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu podtrzymało argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Stwierdziło, że podniesione w skardze zarzuty nie mają wpływu na podjęte rozstrzygnięcie, gdyż okoliczności dotyczące przekroczenia kryterium dochodowego nie były badane w niniejszym postępowaniu. Kwestie te zostały przesądzone w decyzji ostatecznej z dnia 24 kwietnia 2015 r., uznającej świadczenie za nienależnie pobrane.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, jednak z innych powodów niż te, które zostały wskazane w skardze.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647, z późn. zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów i prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.

W myśl art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.) zwanej dalej P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję administracją następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a., sąd stwierdza nieważność decyzji w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach, natomiast stosowanie do art. 145 § 1 pkt 3 P.p.s.a., stwierdza wydanie decyzji z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub w innych przepisach.

Według art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd, z zastrzeżeniem art. 57a, rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną. Oznacza to, że w granicach badanej sprawy sąd zobowiązany jest z urzędu, niezależnie od zarzutów skargi, dokonać pełnej oceny co do zgodność z prawem zaskarżonego aktu i w przypadku skargi na decyzję uwzględnić wszystkie zaistniałe w sprawie naruszenia, na które wskazano w art. 145 § 1 P.p.s.a. W konsekwencji sąd ma tym samym obowiązek uwzględnienia skargi także z powodu innych uchybień niż przytoczone w skardze, w tym również stwierdzenia nieważności zaskarżonego aktu, jeżeli uzna, że zaistniały okoliczności z art. 156 K.p.a., i to nawet wówczas, gdy w skardze nie podniesiono zarzutów w tym zakresie.

Przeprowadzona przez Sąd, w granicach tak określonej kognicji, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a. - decyzji organu pierwszej instancji, wykazała, że decyzje te zostały wydane z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a., co uzasadniało konieczność stwierdzenia ich nieważności.

Odnosząc się do przedmiotu kontroli w pierwszej kolejności podkreślić trzeba, że materialną podstawę prawną w niniejszej sprawie stanowiły przepisy powołanej wyżej ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. zwanej dalej ustawą. Stosownie do treści art. 2 pkt 7 lit. a tej ustawy, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego określone w art. 2 pkt 7 ustawy, w tym takie, które zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego reguluje natomiast przepis art. 23 ust. 1 ustawy. Według tego przepisu, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

W tym miejscu zauważenia wymaga, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany został pogląd, iż przyjęta przez ustawodawcę redakcja art. 23 ust. 1 ustawy oznacza, że aby właściwy organ mógł dochodzić zwrotu pobranego świadczenia musi najpierw ustalić w drodze decyzji, że zaistniały przesłanki umożliwiające uznanie wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, tj. analogicznie jak na tle spraw z zakresu świadczeń rodzinnych, w których uznawano, że nakazanie zwrotu świadczenia rodzinnego nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, lecz dopuszczalne jest dopiero wtedy, gdy decyzja uznająca świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane stanie się ostateczna (por. wyroki NSA z 5 sierpnia 2015 r., I OSK 2117/13; z 1 czerwca 2012 r., I OSK 2424/11, dostępne, jak wszystkie orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu, na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, i powołane tam orzecznictwo). Jak trafnie zwrócił uwagę organ odwoławczy, w toku postępowania poprzedzającego wydanie kontrolowanej decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, stan prawny uległ zmianie od dnia 18 września 2015 r. na mocy ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1302), w której zmieniono brzmienie art. 23 ust. 2 na: "Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń stała się ostateczna.". Przepis ten w aktualnym brzmieniu jednoznacznie wskazuje, że ustalenie i zwrot nienależnie pobranych świadczeń następuje jedną decyzją. Przepis ten w brzmieniu ustalonym w wyniku powyższej nowelizacji nie miał jednak zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż świadczenia, których zwrot orzeczono zaskarżoną decyzją, zostały w sposób ostateczny uznane za nienależnie pobrane na mocy decyzji z dnia 24 kwietnia 2015 r., w której na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a ustawy ustalono, że świadczenia za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. wypłacone zostały pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia, tj. w związku z uzyskaniem dochodu i przekroczeniem kryterium dochodowego uprawniającego do przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

W tych okolicznościach, w świetle art. 23 ust. 1 ustawy, decyzja z dnia 24 kwietnia 2015 r. stanowiła pierwszy etap dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a jej wydanie w konsekwencji prowadziło do wydania decyzji w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Skoro na mocy tej decyzji ostatecznie ustalono, że świadczenia w kwocie 4.200 zł zostały nienależnie pobrane, to stosownie do art. 23 ust. 1 ustawy należało przyjąć, że organ miał obowiązek podjęcia kolejnego rozstrzygnięcia, tj. w przedmiocie zwrotu tego nienależnego świadczenia.

Zaznaczyć trzeba ponadto, że zakres postępowania o ustalenie nienależnie pobranego świadczenia jest inny niż zakres postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W tym pierwszym z postępowań należy zbadać i wykazać, że zachodzą okoliczności wyczerpujące przesłanki z art. 2 pkt 7 ustawy, a w drugim - że dana osoba pobrała świadczenie nienależenie. W przekonaniu Sądu, pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" nie można przy tym utożsamiać z pojęciem "nienależnego świadczenia". Podzielić należy pogląd prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, z "nienależnym świadczeniem" mamy do czynienia wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, co niewątpliwie ma miejsce w przypadku przekroczenia kryterium dochodowego. Natomiast "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok WSA w Poznaniu z 24 stycznia 2013 r. II SA/Po 782/12; wyrok WSA w Gliwicach z 7 lipca 2015 r., IV SA/Gl 1197/14). Z tych względów dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, lecz konieczne jest ustalenie, czy osoba, która pobrała to nienależne świadczenie była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje, a więc że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależnie świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy.

Dostrzec należy, że wydając w niniejszej sprawie decyzję zobowiązującą do zwrotu pobranego nienależnie świadczenia, zarówno w decyzji organu pierwszej instancji, jak i w decyzji odwoławczej, nie dokonano ustaleń w powyższym zakresie co stanowi naruszenie art. 23 ust. 1 ustawy. Wprawdzie w zaskarżonej decyzji Kolegium dostrzegło, że w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane podlegają badaniu obiektywne przesłanki z art. 2 pkt 7 ustawy, a w postępowaniu o zwrot nienależnie pobranych świadczeń oceny dokonuje się na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy, to jednak uzasadnienie zaskarżonej decyzji ograniczało się jedynie do oceny zaistnienia obiektywnych przesłanek uznania świadczenia za nienależne. Tylko na marginesie należy dostrzec, że wskazana wadliwość, choć istotna, to jednak nie była podstawą do stwierdzenia nieważności decyzji wydanych w obydwu instancjach. Przyczyną podjęcia takiego orzeczenia było zaistnienie przesłanki z art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a., którą Sąd zobligowany był uwzględnić z urzędu. Zgodnie z tym przepisem nieważność decyzji należy stwierdzić w przypadku, gdy decyzja została skierowana do osoby nie będącej stroną w sprawie. Nie ulega wątpliwości, że okoliczność taka zaistnieje w sytuacji, gdy decyzja ustala uprawnienia lub nakłada obowiązki na osobę, która w świetle prawa materialnego nie może być podmiotem tych praw lub obowiązków. Chodzi tu więc o sytuację, gdy decyzja jest skierowana do osoby, która mylnie i niezgodnie z przepisami prawa materialnego została uznana za stronę postępowania.

Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej sprawie, gdyż - w ocenie Sądu - nie można bowiem zaakceptować prezentowanego przez organy stanowiska, że w każdym przypadku pobrania nienależnego świadczenia zobowiązana do zwrotu jest osoba uprawniona. Ustawodawca na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów osobach posługuje się pojęciem "osoby uprawnionej", zdefiniowanym w art. 2 pkt 11 ustawy, według którego oznacza to osobę uprawnioną do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna, a ponadto - w art. 23 ust. 1 ustawy używa pojęcia "osoba, która pobrała nienależnie świadczenia". W kontekście art. 23 ust. 1 ustawy zgodzić należy się, że ustanowiony w tym przepisie obowiązek zwrotu niewątpliwie odnosi się do osoby, która pobrała nienależnie świadczenia, a nie do osoby uprawnionej. W przypadku uprawnionego małoletniego osobą pobierającą świadczenie będzie zazwyczaj jego przedstawiciel ustawowy, na którego można nakładać obowiązek zwrotu (por. wyrok WSA w Gliwicach z 2 sierpnia 2012 r., IV SA/Gl 1214/11). Oznacza to, że w ramach postępowania o zwrot nienależnie pobranego świadczenia organ winien ustalić osobę, która świadczenie to pobrała. Nie zmienia tej sytuacji nawet okoliczność uzyskania przez osobę uprawnioną pełnoletniości - jeżeli z wnioskiem o przyznanie świadczeń występował jej przedstawiciel ustawowy, który następnie pobierał te świadczenia w czasie małoletniości osoby uprawnionej (por. wyrok NSA z 15 września 2009 r., I OSK 21/09, wydany na gruncie zbliżonej regulacji art. 15 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - Dz. U. Nr 86, poz. 732, z późn. zm.). Zauważyć przyjdzie, że ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nakłada szereg obowiązków na osobę, która składa wniosek o przyznanie świadczenia. Osobą tą może być uprawniony lub jego przedstawiciel ustawowy, co wynika wprost z art. 15 ust. 1 ustawy. Jeżeli wniosek składa przedstawiciel ustawowy osoby uprawnionej, to on jest zobowiązany do właściwego udokumentowania wniosku, a nawet składania oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności karnej (art. 15 ust. 7 ustawy) i to na nim ciąży też obowiązek powiadamiania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń (art. 19 ust. 1 ustawy). Należy zwrócić uwagę, że art. 19 ust. 1 ustawy stanowi, iż w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Natomiast według ust. 2 tego przepisu, następującym bezpośrednio po ust. 1, osoby otrzymujące świadczenia z funduszu alimentacyjnego, instytucje publiczne i organizacje pozarządowe są obowiązane do udzielania, na żądanie organu właściwego wierzyciela, wyjaśnień oraz informacji co do okoliczności mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Rozróżnienie na tle zacytowanego przepisu art. 19 ustaw terminów "osoba uprawniona" "przedstawiciel ustawowy" i "osoby otrzymujące świadczenie" wzmacnia pogląd, że pojęcie "osoba uprawniona" nie jest jednoznaczne z pojęciem "osoba która pobrała nienależnie świadczenia", gdyż zwrot "osoba otrzymująca" jest bliższy pojęciu "osoby pobierającej" niż "osoby uprawnionej". Nie budzi przy tym wątpliwości, że obowiązek określony w art. 19 ust. 2 ustawy nie może być kierowany do uprawnionego, który w wielu przypadkach jest osobą małoletnią, lecz do jego przedstawiciela ustawowego.

Analiza systemowa przepisów ustawy pozwala więc na stwierdzenie, że osobą pobierającą nienależnie świadczenie w rozumieniu art. 23 ust. 1 ustawy jest osoba, której organ faktycznie świadczenie to przekazał, a więc - w przypadku małoletniości osoby uprawnionej - jej przedstawiciel ustawowy. Potwierdza to sama definicja nienależnie pobranego świadczenia, zawarta w art. 2 pkt 7 ustawy, która obejmuje także przypadek świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenie. Z całą pewnością nie można tej hipotezy przepisu odnosić do osoby małoletniej, która zgodnie z art. 12 K.c. do trzynastego roku życia w ogóle nie ma zdolności do czynności prawnych. Skoro postępowania osoby małoletniej nie można oceniać w kategoriach określonych w art. 2 pkt 7 ustawy i w odniesieniu do takich osób stosowanie powyższego przepisu jest wykluczone, to omawiana przesłanka dotyczyć może wyłącznie przedstawiciela ustawowego małoletniego. Nie sposób natomiast doszukać się uzasadnienia dla sytuacji, że małoletni po uzyskaniu pełnoletniości odpowiadać będzie swoim majątkiem za działania swego byłego przedstawiciela ustawowego. Przeciwko takiej możliwości przemawia także charakter omawianych świadczeń, które zastępują alimenty, a więc służą bieżącemu utrzymaniu, a nie powiększeniu majątku osoby uprawnionej. W pełni zaakceptować należy też pogląd, że w tych warunkach przerzucenie na osobę uprawnioną odpowiedzialności za inną osobę kłóciłoby się z poczuciem sprawiedliwości, której zasady składają się na pojęcie państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Skuteczne wyegzekwowanie od osoby uprawnionej omawianych należności odbyłoby się także z naruszeniem konstytucyjnej ochrony własności i innych praw majątkowych, przewidzianej w art. 64 Konstytucji (por. wyroki WSA w Gliwicach z 23 czerwca 2015 r., IV SA/Gl 872/14 i z 14 lipca 2015 r., IV SA/Gl 875/14).

Mając powyższe na uwadze należało stwierdzić, że wydane w niniejszej sprawie decyzje organów obydwu instancji, w których za osobę zobowiązaną do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uznano osobę uprawnioną do alimentów, tj. małoletnią K. K., obarczone są wadliwością, jakiej mowa w art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a. W realiach rozpoznawanej sprawy dostrzec przyjdzie, że do dnia 18 września 2015 r., czyli w całym okresie wypłaty świadczenia uznanego za nienależnie pobrane, K. K. nie miała ukończonych 13 lat, a więc nie posiadała zdolności do czynności prawnych. Przyznane świadczenie pobierane było nie przez małoletnią, lecz przez jej matkę – B. K. będącą przedstawicielem ustawowym osoby uprawnionej. Uzasadnia to stwierdzenie, że to B. K., będąca osobą która pobrała świadczenie, jest w myśl art. 23 ust. 1 ustawy stroną postępowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r. i powinna być adresatem decyzji wydanych w tym przedmiocie. Tymczasem decyzje zostały skierowane do małoletniej jako osoby uprawnionej do świadczeń. Tym samym należało uznać, że w rozpoznawanej sprawie do wydania decyzji zarówno przez organ pierwszej instancji, jak i przez organ odwoławczy, doszło z naruszeniem prawa w sposób kwalifikowany, co stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności tak wydanych decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a.

Z uwagi na charakter stwierdzonych wadliwości, skutkujący bezwzględną koniecznością wyeliminowania z porządku prawnego decyzji wydanych w sprawie, zbędnym obecnie stało się dokonywanie przez Sąd oceny w kontekście zarzutów skargi, dotyczących prawidłowości ustalenia wysokości dochodu rodziny w związku z zaprzestaniem płacenia alimentów przez ojca uprawnionej.

Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 i art. 135 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych rozważań. Kasacyjny charakter niniejszego wyroku skutkuje obowiązkiem ponownego rozpoznania sprawy dotyczącej zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z uwzględnieniem przedstawionej przez Sąd oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 P.p.s.a., poprzez skierowanie decyzji do B. K., która powinna zostać uznana za stronę postępowania.