Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 866/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-06-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1, art, 2 i art. 9
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dorota Apostolidis, sędzia WSA Joanna Skiba, asesor WSA Iwona Ścieszka (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 czerwca 2021 r. sprawy ze skarg A.P., Z.S. i W.K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargi.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z [...] marca 2020 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, dalej: k.p.a.) w związku z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017 r. poz. 935) oraz art. 9 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097, dalej: ustawa zabużańska), po rozpatrzeniu odwołań Z. D. i Z. K., Z. S., A. P., W. K., L. K., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] grudnia 2019 r. odmawiającą L. K., W. K., A. P., Z. S., Z. D., Z. K., potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. K. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej w [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...].

Organ uwzględnił, że J. K., a następnie A. P., Z. S., Z. K. i Z. D. złożyli wnioski o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną przez ich poprzednika prawnego – A. K., w [...]. Warunki dla ustalenia prawa do rekompensaty określa art. 2 ustawy zabużańskiej. W przedmiotowej sprawie Wojewoda [...] odmówił wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty z uwagi na to, iż A. K. nie miał miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przedwojennych przepisów. Podzielając spostrzeżenie Wojewody, organ odwoławczy podkreślił, że w dniu 27 lutego 2014 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Znowelizowany art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej wskazuje przedwojenne przepisy, na podstawie których należy badać przesłankę miejsca zamieszkania. Organ przytoczył zatem brzmienie art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580), art. 24 Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), § 3 pkt 2 § 5 i § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do § 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55 o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489, dalej: rozporządzenie z dnia 23 maja 1934 r.) i stwierdził, że w rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, iż właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przez wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Zwrócił jednak uwagę, że niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z ww. przepisów, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał "z zamiarem stałego pobytu" (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu postępowania cywilnego) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.). Niezależnie od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z przedwojennych przepisów wskazanych w ustawie, tj. być miejscem na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, gdzie polski obywatel zamieszkiwał z "zamiarem stałego pobytu".

W celu oceny przesłanki zamieszkania na byłym terytorium państwa polskiego oraz opuszczenia go w związku z II wojną światową lub braku możliwości powrotu na nie, do akt sprawy organ wojewódzki pozyskał:

- pisma A. K. zamieszkałego w [...] z lat 1931-1939, skierowane do Banku Gospodarstwa Krajowego Oddziału w [...],

- wykaz istotnych warunków do układu oraz danych, dotyczących dłużnika i zabezpieczeń, sporządzony [...] kwietnia 1935 r., w którym jako swój adres A. K. wskazał [...],

- pisma Banku Gospodarstwa Krajowego Oddziału w [...] z lat 1935-1940, skierowane do A. K. , zamieszkałego w [...],

- układ zawarty [...] października 1936 r. między Bankiem Gospodarstwa Krajowego w [...] i A. K., zamieszkałym w [...],

- wykaz istotnych warunków do układu oraz danych, dotyczących dłużnika i zabezpieczeń, sporządzony [...] października 1936 r., w którym jako adres A. K. wskazano [...],

- dwa kwestionariusze dotyczące rejestracji szkód wojennych, nr [...], z [...] listopada 1945 r., obejmujące nieruchomość w [...], przy ul. [...] oraz nieruchomość w [...], w których jako miejsce zamieszkania A. K. przed 1 września 1939 r. wskazano [...], a także [...], ul. [...],

- zeznanie świadka R. T., złożone [...] listopada 1945 r. w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym w [...], z którego wynika, że A. K. musiał opuścić nieruchomość z powodu działań wojennych oraz, że nie zna daty jej opuszczenia,

- oświadczenie świadków S. S. i J. B. złożone [...] lipca 1945 r. przed notariuszem w [...], którzy wskazali, że "[A. K.] był na terenie powiatu [...] do [...] listopada 1939 r.

- wniosek A. K. o wydanie orzeczenia odszkodowawczego, złożony [...] listopada 1945 r. do Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w [...], w którym wskazał, że mieszkał do listopada 1939 r. w [...],

- orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Wojewódzkiego Oddziału w [...] z [...] listopada 1945 r., L. dz. [...], zgodnie z którym, repatriant A. K. zamieszkiwał ostatnio w [...],

- oświadczenie świadka S. B., podpisane [...] marca 2010 r. przed Z. D. notariusz w [...], Rep. A Nr [...], w którym wskazano, że "M. i J. K. [...].09.1939 r. uciekli na zachód na terytorium obecnej Rzeczypospolitej Polskiej, pozostawiając na ziemiach wschodnich cały swój majątek ruchomy i nieruchomy, oraz pozostawiając zarządzany przez J. K. majątek swojego ojca A. K. ",

- oświadczenie świadka A. G., podpisane [...] marca 2010 r. przed Z. D. notariusz w [...], Rep. A Nr [...], w którym wskazano, że "M. i J. K. [...].09.1939 r. uciekli na zachód na terytorium obecnej Rzeczypospolitej Polskiej, pozostawiając na ziemiach wschodnich cały swój majątek ruchomy i nieruchomy, oraz pozostawiając zarządzany przez J. K. majątek swojego ojca A. K. ",

- zeznanie świadka J. M., złożone do protokołu [...] lipca 1992 r. w Urzędzie Gminy [...], w którym wskazano, że "na skutek wojny syn A. – J. K. był zmuszony do ucieczki z w/w majątku [...] pod groźbą śmierci - na skutek wkroczenia wojsk Armii Radzieckiej we wrześniu 1939 r.",

- zeznanie świadka M. W., złożone do protokołu [...] października 1992 r. w Urzędzie Gminy [...], w którym wskazano, że "na skutek działań wojennych w 1939 r. i wkroczenia wojsk radzieckich we wrześniu 1939 roku J. K. obecny w tym majątku [...] był zmuszony do natychmiastowej ucieczki z wyżej wymienionego majątku pod groźbą śmierci albo wywiezienia w głąb Związku Radzieckiego",

- uwierzytelnioną kserokopię życiorysu A. K. , sporządzonego przez Z. S. [...] marca 2010 r., zgodnie z którym, "kolejne lata życia A. K. są związane z prowadzeniem swojego majątku w [...] oraz majątku na ziemiach wschodnich w [...], gdzie zastał go wybuch drugiej wojny światowej. W wyniku działań wojennych A. K. musiał opuścić tereny wschodnie i w listopadzie 1939 r. przybył do Polski, gdzie zamieszkał w swojej kamienicy w [...], położonej przy ul. [...]".

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zauważył, że w licznej korespondencji A. K. z BGK w [...] z lat 1934 - 1939 znajdującej się w aktach sprawy jednoznacznie właściciel pozostawionego majątku stwierdza, iż jego adres zamieszkania to miejscowość [...] - położona na aktualnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Również korespondencja A. K. z BGK w [...] z lat 1939-1940 znajdująca się w aktach sprawy jednoznacznie świadczy o tym, iż miejscem zamieszkania A. K. jest jego majątek w [...].

W zeznaniach z dnia [...] października 2018 r. J. M. (zamieszkała: [...]) oświadczyła, że "przed wojną oraz w trakcie II wojny światowej A. K. mieszkał w [...]. W tym okresie przyjeżdżał do majątku do [...], gdzie miał swoje mieszkanie w gorzelni. Przyjeżdżał w celu rozliczania się z zarządcą. Te przyjazdy były częste. W dniu 1 września 1939 r. A. K. mógł przebywać zarówno w [...], jak i [...]. W majątku [...]1 września 1939 r. mieszkał J. K., syn A., wraz ze swoją małżonką M. (...) Centrum życiowe A. K. przez II wojną światową było w [...] (...) A. K. przyjeżdżał do [...] często, ale nie zarządzał osobiście majątkiem. Wcześniej miał 2 zarządców, a bezpośrednio przed II wojną światową mój ojciec M. S. został jedynym zarządcą majątku (...). W 1939 r. w [...] przebywała hrabianka - siostra żony A. K. oraz syn A. K. – J., który posiadał na terenie majątku swój dom. Po wybuchu wojny J. ucieka do majątku żony w [...], wraca do [...] i przed Rosjanami ucieka do [...], a później przenosi się z żoną do [...].".

J. M. - córka zarządcy majątku [...] urodzona w 1929 r. w [...], która mieszkała w [...] do zakończenia II wojny światowej (osoba, która miała 10 lat w momencie wybuchu II wojny światowej) jednoznacznie w ww. zeznaniach stwierdziła, iż A. K. mieszkał w [...], natomiast w majątku [...] mieszkał syn A. – J. K. wraz z żoną.

Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska odwołujących, że oświadczenia J. M. z założenia nie są wiarygodne, z uwagi na wiek tej osoby (10 lat w momencie wybuchu wojny). Organ zaznaczył, że wcześniej dzieci wychowywały się w trudniejszych warunkach, niż dzieci dzisiejsze, szybciej osiągały dojrzałość społeczną i wchodziły w dorosłe życie. Nie bez znaczenia dla oceny dowodu z tego świadka pozostają okoliczności, które mają być wykazane za pomocą tego dowodu. Okoliczność zamieszkiwania jest możliwa do zaobserwowania i zapamiętania przez 10 – letnie dziecko. Świadek J. M. mieszkała w majątku [...]. Miała więc pewne własne spostrzeżenia odnośnie miejsca zamieszkania A. K. . Wobec tego, skoro inne zgromadzone w sprawie dowody nie wskazują na to, że świadek w 1939 r. był osobą niezdolną do spostrzegania lub komunikowania swych spostrzeżeń, nie ma podstaw do dyskwalifikowania dowodu z oświadczenia świadka, tylko z uwagi na jego młody wiek. Skoro inne zgromadzone w sprawie dokumenty urzędowe potwierdzają fakt zamieszkiwania A. K. w [...] , to nie ma podstaw do negowania oświadczenia J. M. i uznania, że oświadczenie to nie może stanowić dowodu na okoliczność zamieszkiwania A. K. w [...] . Tym bardziej, że fakt, iż z majątku [...] uciekał w związku z wybuchem II wojny światowej J. K. , a nie A. K. został potwierdzony zeznaniami świadka M. W., świadka A. G. i świadka S. B., a co nie pozostaje bez znaczenia dla ustalenia kto właściwie mieszkał w majątku [...] . Z dowodów zgromadzonych w sprawie wynika bowiem, że w majątku tym nie mieszkał jego właściciel, lecz jego syn - J. K. z żoną M.

Z materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że centrum życiowe A. K. znajdowało się w [...] , co świadczy również o tym, że nie opuścił on byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Nie miał on bowiem w okresie wybuchu II wojny światowej alternatywnego miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Nie wystarczy posiadanie formalnego tytułu do położonej tam nieruchomości (prawa własności), czerpanie z niej dochodów, ponoszenie kosztów jej utrzymania, traktowanie jej adresu jako adresu do doręczeń, czy sporadyczne lub systematyczne jej odwiedzanie, aby daną nieruchomość uznać za miejsce zamieszkania osoby fizycznej. Sam fakt dysponowania przez A. K. prawem własności nieruchomości o charakterze mieszkalnym położonej w [...] , nie pozwala na stwierdzenie, że znajdowało się tam jego dodatkowe miejsce zamieszkania. A. K. mógł często przebywać w [...] , w miejscowości tej znajdowała się jego posiadłość, w której mieszkał jego syn wraz z żoną, stąd należy uznać, że wizyty A. K. w tej miejscowości w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej miały charakter odwiedzin, a przede wszystkim doglądania posiadanej nieruchomości, która znajdowała się pod opieką zarządcy, a nie uczynienia sobie w tym miejscu centrum życiowego.

Dalej organ odwoławczy zauważył, że jakkolwiek orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] listopada 1945 r. wskazuje, że A. K. miał zamieszkiwać przed wybuchem wojny w [...] , to orzeczenie to jest tylko jednym z dowodów zgromadzonych w sprawie. Stanowi zaś przede wszystkim dowód świadczący o rodzaju pozostawionej nieruchomości oraz jej powierzchni, a także potwierdzający posiadanie obywatelstwa polskiego przez właściciela nieruchomości. Dokument taki nie był wydawany w celu potwierdzenia czyjegoś zamieszkania na byłym terytorium państwa polskiego i opuszczenia tego terytorium z przyczyn związanych z wybuchem II wojny światowej, lecz jego istota sprowadzała się do ustalenia osoby właściciela oraz rodzaju i powierzchni nieruchomości pozostawionej. Tym samym – w ocenie organu odwoławczego - słusznie organ wojewódzki odmówił wiarygodności powyższemu orzeczeniu w zakresie zamieszkiwania, jak również będącym podstawą jego wydania oświadczeniom świadków S. S. i J. B. złożonym [...] lipca 1945 r. przed E. S. notariuszem w [...] oraz zeznaniu świadka R. T. złożonemu [...] listopada 1945 r. Tym bardziej, że sam właściciel pozostawionej nieruchomości - A. K. w kwestionariuszu dotyczącym rejestracji szkód wojennych wskazał, że jego miejscem zamieszkania przed 1 września 1939 r. były wyłącznie [...]. Poza tym w testamencie sporządzonym w dniu [...] lutego 1945 r. A. K. wskazał, że jego majątek składa się m.in. z ruchomości (mebli) znajdujących się jedynie w [...] i w [...]. Z materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że centrum życiowe A. K. znajdowało się przed wybuchem II wojny światowej w [...] , co świadczy również o tym, że nie opuścił on byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Nie miał on bowiem w okresie wybuchu II wojny światowej alternatywnego miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej A. K. posiadał swoją siedzibę główną i na terytorium obecnej Polski skupiało się jego centrum życiowe, gdyż na Kresy do swojej majętności wyjeżdżał od czasu do czasu, czemu sprzyjał fakt, że mieszkał tam jego syn J. K. z żoną M.. Istnieje istotna różnica pomiędzy pojęciem zamieszkiwania w danej nieruchomości, a odwiedzaniem jej, nie można zatem miejscom, które A. K. odwiedzał przypisywać automatycznie znaczenia większego niż ono było dla niego samego. W ocenie Ministra, organ wojewódzki był uprawniony do przyjęcia, że A. K. przed wybuchem II wojny światowej mieszkał na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a jego ewentualne pobyty na Kresach miały charakter jedynie czasowych pobytów nie połączonych z zamiarem stałego pobytu na Kresach i uczynienia sobie z nich swojego drugiego zamieszkania. W niniejszej sprawie znaczenie również ma, jaki charakter miało ewentualne okresowe przebywanie A. K. na Kresach, gdyż nie każdego rodzaju pobyt można kwalifikować jako zamieszkiwanie. Nie można przyjmować założenia, że jeśli A. K. był właścicielem majętności na Kresach, oznacza to związek z majątkiem, który miałby świadczyć o tym, iż stanowił on drugie miejsce zamieszkania wyżej wymienionego, w sytuacji kiedy wola zachowania swojego tytułu prawnego do majątku z chęci otrzymywania zysku, jaki przedmiotowy majątek przynosi i być o wiele lepszą decyzją gospodarczą niż sprzedaż majątku (w szczególności, gdy dana osoba miała nieruchomości mieszkalne na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej). Zgodnie z § 4 ust. 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. "zmiana miejsca zamieszkania nie następuje z powodu czasowej nieobecności w danej miejscowości". W szczególności na gruncie niniejszej sprawy nie sposób twierdzić, że jeśli A. K. był czasowo nieobecny w [...] to oznacza to, że w tym czasie mieszkał gdzieś indziej. Stosownie zaś do § 5 lit. b) oraz lit. i) rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. do czasowo nieobecnych w miejscu swego zamieszkania zalicza się również osoby, pracujące sezonowo, jeżeli powracają perjodycznie do swego miejsca zamieszkania oraz osoby nieobecne w miejscu swego zamieszkania z powodów natury przemijającej. Tym samym nawet jeśli A. K. wyjeżdżał w interesach zawodowych na Kresy, czy odwiedzał tam swego syna, to była to przemijająca nieobecność w jego miejscu zamieszkania, jakim były [...].

Organ odwoławczy zaznaczył, że w ramach pomocy prawnej organ wojewódzki zwrócił się do [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...] o przesłuchanie A. P. i Z. S. oraz do Urzędu Miasta [...] o przesłuchanie W. K., Z. D., Z. K. i L. K.. Wyjaśnienia złożone przez wnioskodawców są jednak sprzeczne z liczną dokumentacją zgromadzoną w sprawie, która - w sposób jednoznaczny - jako przedwojenne miejsce zamieszkania A. K. wskazuje [...] .

W celu uzupełnienia materiału dowodowego organ wojewódzki wystąpił do Archiwum Narodowego w [...] (pismo z [...] lipca 2019 r., uzupełnione pismami z [...] września 2019 r. i [...] października 2019 r.) oraz Archiwum Akt Nowych (pismo z [...] lipca 2019 r.). W wyniku zleconej kwerendy archiwalnej przez organ wojewódzki nie odnaleziono wiarygodnych dowodów potwierdzających, że A. K. miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP oraz opuścił je z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić. Do momentu wydania decyzji, wnioskodawcy nie przedłożyli dowodów potwierdzających w sposób wiarygodny, że A. K. miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP oraz opuścił je z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził zatem, że A. K. nie spełnił wymogu określonego w art. 2 ustawy, bowiem zamieszkiwał na obecnym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec tego nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r. z przyczyn określonych w art. 1 ustawy. Wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną łącznie wszystkie wskazane w ustawie przesłanki. Tym samym niespełnienie chociażby jednej z nich skutkuje wydaniem decyzji o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

W świetle powyższego Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji stwierdził, że organ I instancji prawidłowo ustalił, iż A. K. nie zamieszkiwał na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a zatem wnioskodawcy nie spełniają niezbędnej przesłanki uzyskania prawa do rekompensaty.

W skardze wywiedzionej na powyższą decyzję A. P. podniósł następujące zarzuty:

I. naruszenie prawa materialnego tj.:

1) art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej w zw. z art. 1 ust. 1 i art. 2 tej ustawy - poprzez błędną rekonstrukcję ich ratio legis i uznanie, że przepisy te nie mają zastosowania do osób, które posiadały na obecnych terenach Polski własną nieruchomość mieszkalną, w której mogły zamieszkać po pozostawieniu na byłych terenach Polski nieruchomości, za którą dochodzą prawa do rekompensaty, gdy tymczasem przepisy ustawy mają charakter mieszany (socjalno-odszkodowawczy), nie uzależniają potwierdzenia prawa do rekompensaty od utraty całości majątku w wyniku pozostawienia nieruchomości na byłych terenach Polski ani nie różnicują uprawnionych w zależności od stopnia doznanej przez nich krzywdy majątkowej, zaś projekt nowelizacji art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej (VII Kadencja Sejmu, Druk 1685) wprost stanowi, że prawo do rekompensaty przysługuje osobom, które w wyniku pozostawienia nieruchomości na byłych terenach Polski utraciły jedynie części swych nieruchomości;

2) art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej w zw. z § 3 ust. 2 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. w zw. z § 9 tego rozporządzenia poprzez błędną wykładnię i uznanie, że norma zawarta w § 3 ust. 2 ww. rozporządzenia odnosi się do wszystkich rodzajów miejsc zamieszkania, w rozumieniu rozporządzenia, gdy tymczasem ww. przepis zawiera definicję miejsca zamieszkania osoby posiadającej wyłącznie jedno miejsce zamieszkania i nie dotyczy przypadków, gdy dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania, w rozumieniu rozporządzenia, co powoduje, że każde z miejsc zamieszkania osoby posiadającej ich dwa lub więcej nie mogło być "centrum życiowym" takiej osoby, koncentrującym ogół jej stosunków osobistych i gospodarczych;

3) art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej w zw. z § 9 rozporządzenia z 23 maja 1934 r. i art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) poprzez ich nieprawidłową wykładnię i uznanie, że dodatkowe miejsce zamieszkania (rozumiane jako drugie lub kolejne obok "siedziby głównej" lub "miejsca głównego i przeważającego zakresu działalności" – o których mowa w ww. przepisach domicylowych) powinno cechować się stopniem zaangażowania w nim czynności życiowych mieszkańca takim jak w przypadku "siedziby głównej", gdy tymczasem przepisy te wskazują, że dodatkowe miejsce zamieszkania mogło skupiać jedynie uboczny zakres działalności/aktywności mieszkańca, tak by jego główny/przeważający zakres mógł być realizowany w siedzibie głównej (gdyż tylko w takim przypadku można wyodrębnić - spośród miejsc zamieszkania - siedzibę główną/miejsce głównego i przeważającego zakresu działalności);

4) art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej w zw. z § 3-10 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że wymóg przebywania w miejscu zamieszkania z zamiarem stałego pobytu (stałego przebywania w jednym miejscu) dotyczył wszystkich miejsc zamieszkania wskazanych w przepisach przywołanych w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej, w tym także wielu miejsc zamieszkania danej osoby, w rozumieniu ww. rozporządzenia, gdy tymczasem rozporządzenie to nie używa pojęcia "zamiar stałego pobytu" dla zdefiniowania miejsca zamieszkania lecz posługuje się kategorią "zamiaru zamieszkania", który – w przypadku osoby posiadającej większą ilość miejsc zamieszkania - wymagał woli uczynienia przez mieszkańca trwałej relacji z miejscem zamieszkania (tj. relacji trwalszej niż tymczasowa, objęta jedynie przemijającym zamiarem), choć aktywności służące realizacji takiego zamiaru (skutkujące przebywaniem w jednym z miejsc zamieszkania) miały zawsze charakter okresowy (co wynika właśnie z wielości miejsc zamieszkania oraz podziału pomiędzy nie spraw osobistych i gospodarczych danej osoby);

5) art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w zw. z § 9 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. i art. 24 Kodeksu postępowania cywilnego oraz art. 3 ustawy o prawie właściwem poprzez odmowę ich zastosowania w sprawie, mimo że A. K. - nieprzerwanie przez wiele lat, aż do wybuchu wojny - przebywał w [...] okresowo i często, realizując tam główną część swych stosunków gospodarczych oraz (co najmniej) część stosunków osobistych, korzystając w tym celu z urządzonego własnego mieszkania [corpus], zaś jego pobytom w [...] towarzyszył zamiar trwałego utrzymania tego stanu rzeczy [animus], co wskazuje, że A. K. miał w [...] jedno z miejsc zamieszkania, w rozumieniu przepisów wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., a zwłaszcza w rozumieniu § 9 rozporządzenia;

6) art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej w zw. z § 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. w zw. z § 5 lit. b) oraz lit. i) ww. rozporządzenia - poprzez błędną wykładnię wskazanych przepisów domicylowych i uznanie, że dotyczą one osób przebywających okresowo w danym miejscu z zamiarem trwałego utrzymania takiego stanu rzeczy (tj. trwałej realizacji pobytów okresowych w danym miejscu przez wiele lat), gdy tymczasem przepisy te przez "czasową nieobecność w miejscu zamieszkania" poza miejscem zamieszkania, rozumiały incydentalne i dorywcze pobyty w innych miejscach niż miejsce zamieszkania, a zatem stany tymczasowe, przemijające i nie objęte zamiarem przebywania (choćby okresowego) w danym miejscu w dłuższej (w szczególności wieloletniej) perspektywie czasowej, takie jak "praca sezonowa" (obejmująca zamiar pozostania w miejscu pracy wyłącznie do końca zakończenia robót w danym sezonie), czy inne "powody natury przemijającej" do których nie można zaliczyć, trwającego przez wiele lat korzystania z własnego mieszkania celem wykonywania pracy we własnym gospodarstwie (majątku ziemskim) oraz utrzymywania kontaktów rodzinnych i realizacji innych spraw osobistych (a zatem czynników decydujących o miejscu zamieszkania, stosownie do § 3 ust. 2 i § 9 rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r.) - jak to czynił A. K. w [...] , aż do wybuchu wojny;

B/ przepisów postępowania administracyjnego:

7) art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez:

a) brak wskazania i omówienia w uzasadnieniu decyzji kryteriów pozytywnych, służących ustaleniu przesłanki domicylowej prawa do rekompensaty, parametryzujących miejsca zamieszkania osoby posiadającej ich wiele (w rozumieniu przepisów wskazanych w art. 2 pkt 1 ustawy), w szczególności parametryzujących "dodatkowe miejsca zamieszkania’';

b) posłużenie się w uzasadnieniu decyzji pojęciami poranormatywnymi, których znaczenie nie zostało wyjaśnione w treści decyzji min. w postaci terminu "centrum życiowe";

c) brak wskazania i omówienia w uzasadnieniu decyzji podstaw dowodowych dla ustaleń dotyczących: przebywania A. K. w [...] "od czasu do czasu", a nie często (jak wskazują na to dowody sprawy) oraz rzekomego osobistego stosunku A. K. do Snowidowa jako jedynie miejsca jego "odwiedzin", a nie zamieszkania;

8) art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez brak rozpatrzenia całego materiału dowodowego, w wyniku pominięcia:

a) dowodów wskazujących na posiadanie przez A. K. przed wojną wielu miejsc zamieszkania, w tym m.in. na terenie [...] (pominięcie dowodu z ankiety A. K. dotyczącej jego szkód wojennych w nieruchomości przy ul. [...] w [...], którą A. K. wskazał w tym dokumencie jako swe przedwojenne miejsce zamieszkania)

b) dowodów wykazujących trwałą realizację przez A. K. w [...] przeważającej części jego stosunków gospodarczych oraz części stosunków osobistych, w tym pominięcie dowodów dotyczących m.in. utrzymywania przez A. K. własnego mieszkania w [...] , stopnia intensywności i przyczyn korzystania przez niego z tego mieszkania oraz trwałości więzi (tak gospodarczych jak i osobistych) ze [...], zwłaszcza w kontekście braku wyzbycia się i wydzierżawienia przez A. K. przedmiotowego majątku ziemskiego w okresie przedwojennym, aż do wybuchu wojny, które to dowody wskazują na posiadanie przez niego kilku miejsc zamieszkania w rozumieniu rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r., w tym jednego w [...] (wobec braku możliwości przypisania A. K. wyłącznie jednego miejsca zamieszkania, warunkowanego ześrodkowaniem wszystkich stosunków osobistych i gospodarczych w rozumieniu § 3 ust 1 lit a w zw. z § 3 ust. 2 ww. rozporządzenia;

c) dowodów z dokumentów przebiegu służby wojskowej A. K. , które wykazują jego miejsce zamieszkania w [...] w latach 20-tych XX w. i w tym zakresie nie straciły swej aktualności do wybuchu wojny;

9) art. 80 k.p.a. ocenę materiału dowodowego w wyniku:

a) zaniechania ustalenia "zamiaru zamieszkania" A. K. w majątku [...] (jako w dodatkowym miejscu zamieszkania - w rozumieniu przepisów domicylowych powołanych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.) przez pryzmat stałości jego relacji z tą miejscowością, objawiających się w takich okolicznościach jak: brak zbycia przez niego przedmiotowej nieruchomości, utrzymywanie na jej terenie własnego mieszkania oraz Częste korzystanie z tego mieszkania, celem realizacji stosunków gospodarczych i osobistych w okresie wielu lat, aż do wybuchu wojny;

b) błędnej interpretacji zeznań świadka J. M., która - zdaniem skarżonej decyzji - "jednoznacznie (...) stwierdziła, iż A. K. mieszkał w [...] natomiast w majątku [...] mieszkał syn A. - J. K. wraz z żoną" (s. 13 decyzji), gdy tymczasem prawidłowa analiza zeznań świadka J. M. wskazuje, że świadek ten – odpowiadając na pytania o miejsca zamieszkania A. K. (pytanie nr 1 i nr 2 z protokołu przesłuchania, k. 440 - 399) - obok określenia jego głównego miejsca zamieszkania w [...] , wskazała także [...] , gdzie “miał swoje mieszkanie w gorzelni, [a jego – wtrącenie] przyjazdy były częste. W dniu 1 września 1939 r. A. K. mógł przebywać zarówno w [...] jak i w [...] " (k. 440), co wyraźnie wskazuje, że świadek J. M. zaliczała własne mieszkanie A. K. w [...] gorzelni do jego miejsc zamieszkania (w przeciwnym wypadku nie zeznała by na jego temat odpowiadając na pytania dotyczące wyłącznie miejsc zamieszkania) i to na tyle istotnych, że uważała, iż wybuch wojny mógł zastać A. K. zarówno w [...] , jak i w [...] , gdzie przebywał bardzo często (co świadek podkreśliła i to dwukrotnie w całym przesłuchaniu);

c) dokonania sprzecznych ze sobą ustaleń faktycznych, co do częstotliwości przebywania A. K. w [...] (z jednej strony decyzja przyjmuje, że "mógł często przebywać w [...] " - s. 14 decyzji, a z drugiej strony uznaje, że "do swojej majętności wyjeżdżał od czasu do czasu" - s. 15 decyzji), choć dowody sprawy jednolicie wskazują (w szczególności zeznania J. M.), że A. K. często przebywał w [...] [zarzut rozwinięty w pkt 19 uzasadnienia];

d) przypisania "kwestionariuszowi szkód wojennych" w [...] waloru dokumentu, który ujawnia wszystkie przedwojenne miejsca zamieszkania A. K. , gdy tymczasem dokument ten swą treścią nie miał obejmować i nie obejmował wyszczególnienia wszystkich przedwojennych miejsc zamieszkania osoby poszkodowanej wojną, co niewątpliwie także rozumiał A. K., gdyż w tym samym okresie w 1945 r. wypełnił także inne właściwe wnioski (tj. kwestionariusz szkód doznanych w [...] i wniosek do PUR dot. Mienia zabużańskiego) wskazując w nich (łącznie) wszystkie swe przedwojenne miejsca zamieszkania tj. nie tylko [...] , ale także [...] i [...];

e) przypisania dokumentacji Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) waloru dokumentów ujawniających wszystkie przedwojenne miejsca zamieszkania A. K. , gdy tymczasem zawarta w aktach bankowych informacja o miejscu zamieszkania A. K. w [...] została wytworzona w związku z działalnością banku, obejmującą udzielenie pożyczek na działalność właśnie tego majątku, zabezpieczonych rzeczowo na tej nieruchomości (co wynika z treści dokumentów), zaś A. K. (w swej korespondencji) wskazywał swój adres w [...] właśnie jako adres do załatwiania jego spraw z przedmiotowym bankiem, a całość korespondencji była prowadzona z BGK oddział w [...] , który był właściwy dla położenia dóbr [...] , a żaden z dokumentów tego banku nie zawiera deklaracji, która ma wymieniać wszystkie miejsca zamieszkania A. K. , co powoduje, że przedmiotowych dokumentów nie sposób odczytywać jako deklaracji obejmującej wskazanie, że A. K. posiadał wyłącznie jedno miejsce zamieszkania, którym miała być miejscowość [...] ;

f) błędnej interpretacji dowodu z testamentu A. K. z lutego 1945 r., który - zdaniem Ministra - pomijając ruchomości w [...] wykazuje, że A. K. nie miał tam miejsca zamieszkania, gdy tymczasem rozumowanie to pomija, że 1) majątek [...] był już uprzednio kilkakrotnie rozgrabiony (w okresie dwóch okupacji sowieckich 1939 - 1941, 1944 - 1945 oraz niemieckiej 1941 - 1944) i nie znajdowały się w nim jakiekolwiek ruchome składniki majątkowe A. K. (na przykład meble), a dodatkowo 2) majątek ten nie podlegał wówczas realnej władzy A. K. , stąd nie mógł być przedmiotem jego racjonalnych rozporządzeń testamentowych;

g) błędnego ustalenia, że wszystkie stosunki osobiste i gospodarcze A. K. były skoncentrowane w [...] , gdy tymczasem dowody sprawy wskazują na wykonywanie części stosunków gospodarczych i osobistych A. K. poza [...], a mianowicie w [...] ;

h) zlekceważenia mocy dowodowej orzeczenia PUR z dnia [...] listopada 1945 r., co także narusza art. 76 § 1 k.p.a. oraz dokumentów źródłowych leżących u podstaw tego orzeczenia, mimo że dowody te wykazują w sposób prawidłowy miejsce zamieszkania A. K. w [...] , zaś pozostałe dowody sprawy nie podważają wynikającego z orzeczenia PUR (jako dokumentu urzędowego) domniemania prawdziwości określenia miejsca zamieszkania A. K. w [...] ;

10) art. 80 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez dokonanie ustaleń faktycznych, co do miejsca zamieszkania A. K. , w oparciu o rozumowanie obarczone błędami logicznymi polegającymi na:

a) zastosowaniu do weryfikacji [...] jako "dodatkowego" miejsca zamieszkania A. K. kryteriów właściwych dla "centrum życiowego" lub "siedziby głównej", mimo że kryteria te nie są właściwe bowiem "dodatkowe miejsce zamieszkania" - ze swej istoty - nie mogło posiadać cech "centrum życiowego" danej osoby (miejsca ześrodkowania jej wszelkich stosunków życiowych) albowiem – nawet w przypadku osób mających wiele miejsc zamieszkania (w rozumieniu Przepisów) - dodatkowe miejsce zamieszkania tych osób cechuje się mniejszym zaangażowaniem w nim czynności życiowych mieszkańca niż ma to miejsce w jego "siedzibie głównej", w której jest realizowana główna i przeważająca działalność, a jedynie istnienie "siedziby głównej" pozwala (przecież) na wyodrębnienie "dodatkowego miejsca zamieszkania";

b) uznaniu dowodów wskazujących na posiadanie przez A. K. miejsca zamieszkania w [...] za dowody wykazujące, że nie mógł on mieć miejsca zamieszkania w [...] , mimo że otoczenie prawne regulujące kwestie domicylowe w okresie podlegającym ocenie prawnej, pozwalało na posiadanie kilku miejsc zamieszkania, zaś treść tych dowodów nie miała na celu wyszczególnienia wszystkich miejsc zamieszkania, co oznacza, że posiadanie przez A. K. miejsca zamieszkania w [...] , wskazanego w dowodach akt sprawy, nie wykluczało posiadania przez niego jeszcze innych miejsc zamieszkania, zwłaszcza że dowody wskazujące na różne miejsca zamieszkania nie mogą być kwalifikowane jako wykazujące okoliczności konkurencyjne (sprzeczne) względem siebie;

c) uznaniu dowodów wskazujących na zamieszkanie J. K. w [...] i jego ucieczkę stamtąd we wrześniu 1939 r. za dowody wykazujące, że A. K. nie mógł mieć miejsca zamieszkania w [...] i nie mógł przebywać na Kresach w początkowym okresie II wojny światowej, mimo że zarówno J. K. jak i A. K. korzystali w [...] z osobnych mieszkań, a ich pobyt w [...] nie był wobec siebie konkurencyjny (obecność w [...] J. K. nie wykluczała obecności w [...] A. K. ).

Wskazując na powyższe wadliwości i uchybienia skarżący wniósł o uchylenie w całości obu wydanych w sprawie decyzji oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów adwokackiego zastępstwa procesowego.

W złożonej od powyższej decyzji skardze Z. S., reprezentowana przez syna, podniosła następujące zarzuty:

I. naruszenie prawa procesowego w postaci art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy przez:

1) brak wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego, w szczególności pominięcia wskazanych w uzasadnieniu dowodów zgromadzonych w sprawie,

2) jednostronną i wybiórczą analizę dowodów wskazujących na zamieszkiwanie A. K. w [...] , z jednoczesnym pominięciem szeregu okoliczności wskazujących na to, że [...] był dla niego co najmniej równorzędnym z [...] oraz [...] miejscem zamieszkania, takich jak: posiadanie przez A. K. majątku, w szczególności domu rodzinnego w [...] .

II. Naruszenie prawa materialnego w postaci art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej przez jego błędną wykładnię i uznanie, że użycie w tym przepisie określenia "o miejscu lub miejscach zamieszkania tych osób", wprost wskazuje liczbę mnogą i wielość miejsc zamieszkania, nie uzasadnia mimo to przyjęcia, że A. K. zamieszkiwał również w [...] , choć orzecznictwo sądowe i przepisy prawa jednoznacznie przyznawały obywatelom taką możliwość.

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji wraz z decyzją ją poprzedzającą oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W skardze W. K., reprezentowanego przez adwokata, podniesiono następujące zarzuty naruszenia przepisów postępowania:

- art. 77 § 1 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i ustalenie stanu faktycznego w oparciu o zeznania świadka, który w chwili wybuchu II wojny światowej miał 9-10 lat, odmawiając jednocześnie wiary dowodom z dokumentów, jak i dowodom z przesłuchania innych świadków oraz stron, co w konsekwencji doprowadziło do ustalenia błędnego stanu faktycznego, iż A. K. nie mieszkał w [...] ;

- art. 80 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i niewykazanie z jakich przyczyn organ dał wiarę jednemu dowodowi (zeznaniom J. M.), a odmówił wiary pozostałym, a nadto nieprzeprowadzenie przez organ analizy rozbieżności w zeznaniach świadka J. M. składanych dwukrotnie w sprawie;

- art. 76 § 1 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i niczym nieuprawnione stwierdzenie wbrew treści dokumentu urzędowego w postaci orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, iż A. K. nie mieszkał przed wybuchem II wojny światowej w [...] .

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie obu wydanych w sprawie decyzji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedziach na skargi Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o ich oddalenie jako nieuzasadnionych.

Pismem z [...] października 2020 r. W. K., reprezentowany przez adwokata, wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu, tj. zeznań J. M. z [...] lipca 1992 r. złożonych na piśmie.

Postanowieniem z [...] czerwca 2021 r. Sąd oddalił wniosek dowodowy zgłoszony przez W. K. mając na uwadze, że wskazywany dokument w postaci zeznań świadka J. M. znajduje się w aktach administracyjnych sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm., dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub jego wydania z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku natomiast uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

W tak przyjętym zakresie kognicji Sąd uznał, że skargi nie zasługują na uwzględnienie.

Zagadnienie ustalania i wypłaty rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami dawnej Polski było przedmiotem licznych kontrowersji, a kwestia ta przez wiele lat pozostawała nierozwiązana w sposób ostateczny. Kompleksową regulacją powyższego zagadnienia była uchwalona w dniu 12 grudnia 2003 r. ustawa o zaliczeniu na poczet sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39). Ustawa ta została uchylona ustawą z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W pierwotnym brzmieniu art. 2 tej ustawy stanowił, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1;

2) posiada obywatelstwo polskie.

Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r., sygn. SK 11/12 (OTK-A 2012/9/107) przepis art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej w przywołanym powyżej brzmieniu, w zakresie w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Trybunał zaakcentował, że osoby opuszczające terytoria zabużańskie na skutek wojny rozpoczętej w 1939 r. nie mogły racjonalnie przewidywać, że ewentualne rekompensaty za utracone nieruchomości będą uzależnione od zamieszkiwania na byłym terytorium państwa polskiego w ściśle określonym, bardzo krótkim czasie w odległej przeszłości (tylko jeden dzień - 1 września 1939 r.). Zauważył przy tym, że w Polsce międzywojennej zakres ochrony własności nieruchomości nie był w żaden sposób uzależniony od miejsca zamieszkania, a ówcześnie obowiązujące przepisy dopuszczały posiadanie kilku miejsc zamieszkania.

Art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej został zmieniony przepisem art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. (Dz. U. z 2014 r. poz. 195) zmieniającej ustawę zabużańską z dniem 27 lutego 2014 r., przyjmując na dzień wydania zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji, następujące brzmienie:

"Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi:

1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów:

a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. poz. 580) lub

b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. poz. 934), lub

c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. poz. 489)

- oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić;

2) posiada obywatelstwo polskie.".

Stosownie do art. 7 ust. 2 ustawy zabużańskiej, w przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

W uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej (druk 1685, VII kadencja) projektodawcy zaznaczyli, że w jej następstwie wzrośnie liczba beneficjentów, gdyż zakresem podmiotowym zostaną objęte także te osoby, które (lub których spadkodawcy) na kresach wschodnich miały jedynie "dodatkowe" miejsce zamieszkania. Jednocześnie zaakcentowano, że wobec braku oznaczenia w art. 2 pkt 1 ustawy zabużańskiej konkretnego punktu czasowego, spełnienie warunku posiadania miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej będzie rozpatrywane przez pryzmat zdarzeń opisanych w art. 1 tej ustawy, a nade wszystko okresów, w których dochodziło do migracji ludności w związku z układami republikańskimi (por. art. 1 ust. 1 pkt 1–3) oraz umowami, o których mowa w art. 1 ust. 1 pkt 4 i ust. 2. To dość elastyczne podejście do kryterium domicylu, które to kryterium – co wyraźnie zaznaczono – samo w sobie nie może być jeszcze uznane za niekonstytucyjne (bo taki charakter ma dopiero wymóg zamieszkiwania na kresach wschodnich w ściśle określonym dniu), pozwoli na potwierdzenie prawa do rekompensaty w przypadku tych osób, które z różnych przyczyn w dniu wybuchu II wojny światowej nie miały na byłym terytorium Polski miejsca zamieszkania w rozumieniu art. 25 k.c., a więc również tych osób, które przed 1 września 1939 r. przeprowadziły się na tereny znajdujące się w obecnych granicach państwa polskiego, pozostawiając na kresach wschodnich część swojego majątku, i później nie mogły powrócić do pierwotnego miejsca zamieszkania. (...) Projektodawca nie skorzystał ze wskazówki wyrażonej w końcowym fragmencie punktu 5.2 uzasadnienia orzeczenia Trybunału z dnia 23 października 2012 r., zauważając, że wprowadzenie kryterium związanego ze specyfiką "sytuacji tych osób, dla których utracone mieszkania czy domy były jedynymi posiadanymi nieruchomościami, zwłaszcza jeżeli służyły one do zaspokajania osobistych potrzeb mieszkaniowych zabużan" mogłoby stać się źródłem poważnych trudności dowodowych i wywoływać liczne kontrowersje w procesie stosowania prawa.

Projektodawca zatem założył, że właściciele mienia zabużańskiego mogli mieć wiele miejsc zamieszkania, na uwagę jednak - w okolicznościach rozpoznawanej sprawy i przez wzgląd na podniesione zarzuty – zasługuje sformułowanie: "i później nie mogły powrócić do pierwotnego miejsca zamieszkania". Nie chodzi tu zatem w założeniu ustawodawcy o jakąkolwiek nieruchomość będącą w posiadaniu wnioskodawcy, a taką, która będzie skupiała podstawową aktywność, działalność obywatela polskiego, do której powrót stał się niemożliwy.

W warunkach przedstawionej sprawy rozważenie spełnienia przesłanki "zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej" wymagało zauważenia, że zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych miejscem zamieszkania jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu, jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania - właściwe jest prawo miejsca, w którym skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Stosownie natomiast do art. 24 k.p.c. powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma zamieszkanie. Miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli pozwany ma zamieszkanie w kilku miejscach, powód może wytoczyć powództwo według któregokolwiek z tych miejsc. Zgodnie zaś z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. o meldunkach i księgach ludności, za miejsce zamieszkania osoby zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 września 2019 r., sygn. akt I OSK 2840/17 (CBOSA), z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że warunkiem jego zastosowania było w pierwszej kolejności ustalenie, że dana osoba "zwykle mieszka w dwóch lub więcej miejscowościach". Dodatkowo, wymienione w tym przepisie kryteria "siedziby głównej", "wykonywania zawodu lub urzędu", "znajdowania się majętności" dla ustalenia miejsca zamieszkania osoby interesowanej przyjmowane były "stosownie do okoliczności". Nie można uznawać ich jako równorzędnych i przyjmować, że to fakt posiadania majątku w danej miejscowości (kryterium miejsca położenia majętności) świadczy o posiadaniu miejsca zamieszkania. Podstawowym kryterium dalej pozostaje fakt zamieszkiwania, a więc stałego pobytu (art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych, Dz. U. Nr 101, poz. 580).

W tym miejscu zaznaczenia wymaga, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowoadministracyjnym ustawa zabużańska jest ustawą szczególną i z tej racji, zawarte w niej przepisy proceduralne mają pierwszeństwo przed przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. W związku z tym, choć powołana ustawa nie ogranicza obowiązków, które – na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego – obciążają organ, tym niemniej wprowadza ona również ustawowe obowiązki zobowiązujące wnioskodawcę do określonego postępowania. Do takich obowiązków należy dołączenie do wniosku stosownej dokumentacji, na której oparte jest dochodzone uprawnienie (art. 6 ustawy). Tym samym, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa do rekompensaty ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Brak zaś zadośćuczynienia tym obowiązkom przez stronę postępowania skutkuje wydaniem decyzji odmownej (art. 7 ust. 2 ustawy). Oczywiście nie zwalnia to organu z prowadzenia postępowania wyjaśniającego z urzędu, zgodnie z art. 7 i 77 k.p.a., jednakże nie można twierdzić, że obowiązek poszukiwania dowodów na poparcie twierdzeń strony obciąża tylko i wyłącznie organ. Strona jest bowiem zobowiązana do współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, zwłaszcza, gdy nieudowodnienie danej okoliczności będzie skutkowało nieuwzględnieniem żądania strony.

W ocenie Sądu, zgromadzone w aktach dokumenty nie potwierdzają wyprowadzanej przez skarżących tezy, jakoby nieruchomość w [...] , której niezaprzeczalnie właścicielem był A. K. , była jego miejscem zamieszkania. Przekonania tego nie sposób wyprowadzić z argumentów o emocjonalnym stosunku A. K. do tej nieruchomości, czy też wydzielonym mieszkaniu, w którym przebywał podczas pobytu w tym majątku. Tym bardziej, że z akt sprawy wynika, iż w [...] mieszkał jego syn – J. z rodziną, który po śmierci ojca miał przejąć zarządzanie tą nieruchomością. A. K. przybywał tam sporadycznie sprawując nadzór właścicielski. Sąd zaznacza ponownie, że przepisy przedwojenne pozwalały na posiadanie kilku miejsc zamieszkania. W razie kilku miejsc zamieszkania ważne było - jak wynika z cytowanych przepisów - gdzie skupiał się główny i przeważający zakres działalności, pod pojęciem której mieści się czasowo najdłuższy pobyt, prowadzenie bieżących spraw codziennych. Pod pojęciem miejsca zamieszkania (nawet dodatkowego) nie mieści się zaś czasowy pobyt w celu załatwiania konkretnych spraw. Przepis § 3 ust. 2 rozporządzenia z 1934 r. stanowił, że przez zamieszkanie w gminie rozumie się fakt zajmowania w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych. Z kolei zgodnie z ust. 3 pojęcie czasowego pobytu obejmuje stan przebywania w jakimkolwiek domu bez zamiaru obrania sobie tam miejsca zamieszkania.

Z akt sprawy wynika, że [...] był co najwyżej miejscem czasowego pobytu A. K., który oprócz tego majątku posiadał jeszcze kamienicę w [...] oraz posiadłość w [...] . O ile więc faktyczne mieszkanie w [...] czy [...] , rozumiane jako stałe ześrodkowanie codziennych czynności można było ustalić w drodze dokumentów, o tyle kwestie te w odniesieniu do majątku w [...] pozostawały jedynie w sferze domysłów i przypuszczeń opartych na niejednoznacznych oświadczeniach świadków.

W odniesieniu zatem do zamieszkania A. K. w [...] zauważyć trzeba, że figuruje on w Księgach Adresowych Miasta [...] i Województwa [...] z 1926 r. i 1932 r. (k. 488 i nast. akt adm). W postanowieniu spadkowym Sądu Powiatowego dla Miasta [...] z [...] kwietnia 1951 r., sygn. [...] (k. 236 akt adm.) wskazano zaś, że zmarły [...] lutego 1948 r. A. K. mieszkał na stałe w [...]. Z kolei zaś na koncentrację codziennych czynności życiowych i zawodowych A. K. w [...] wskazuje bogato zachowana korespondencja z Bankiem Gospodarstwa Krajowego Oddział w [...], kierowana na przestrzeni lat 1934-1940 na adres i z adresu: [...] , p. [...]. Charakter tej korespondencji, jak i rodzaj dokumentów bankowych podlegających doręczeniu w trybie pocztowym świadczy niewątpliwie o ześrodkowaniu interesów w [...] .

Dokumentów takich natomiast brak w odniesieniu do zamieszkania w [...] . Jak zasadnie ustalił organ, sprzeczność oświadczeń świadków pozyskanych w toku prowadzonego postępowania, nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że majątek w [...] stanowił miejsce zamieszkania A. K. .

Z jednej grupy odebranych zeznań świadków wynikało, że A. K. przyjeżdżał do [...] w interesach powiązanych z odwiedzinami syna. Z odebranych w 1992 r. oświadczeń J. M. i M. W. wynika, że to syn – J. K. wraz z rodziną był zmuszony do ucieczki z majątku na skutek wkroczenia wojsk Armii Radzieckiej we wrześniu 1939 r. (k. 158, 159 akt administracyjnych). Oświadczenia złożone w 2010 r. przez innych świadków były zaś nakierowane na wykazanie stanu mienia pozostawionego w [...] , przy zauważeniu, że to M. i J. K. "[...] września 1939 r. uciekli na zachód na terytorium obecnej Rzeczpospolitej Polskiej" (k. 193 i 195). W toku ponownie przeprowadzonego w dniu [...] października 2018 r. przesłuchania (k. 395) J. M. wskazała, że przed wojną i w trakcie wojny A. K. mieszkał w [...] , gdzie przyjeżdżał do swojego mieszkania w celu rozliczenia się z zarządcą. Jednocześnie zaś stwierdziła, że "w 1939 r. w [...] przebywała hrabianka – siostra żony A. K. oraz syn A. K. – J., który posiadał na terenie majątku swój dom. Po wybuchu wojny J. ucieka do majątku żony w [...], wraca do [...] i przed Rosjanami ucieka do [...].".

Z powyższymi oświadczeniami pozostają w sprzeczności protokoły z przesłuchań samych wnioskodawców dokonanych w dniu [...] lipca 2019 r. L. K. w oparciu o informacje pozyskane od męża J. K. i jego siostry A. P., zeznała, że w 1939 r. A. K. przebywał w majątku [...] , gdzie znajdowało się centrum rodziny (k. 545). Z. D. oświadczył, że zgodnie z informacjami przekazanymi mu przez teściową M. K., centrum życiowe A. K. znajdowało się w [...] . Tożsame zeznania odebrano od W. K., syna J. K. (k. 541). Z. S., wnuczka A. K. , przesłuchiwana w dniu [...] czerwca 2019 r. zeznała, że przed II wojną światową dziadek mieszkał w [...] , co wie od matki i ciotki. Po wybuchu wojny udał się do [...], a następnie do [...], gdzie mieszkał do śmierci. Centrum życiowe było w [...] i [...] . (k. 515)

Zauważyć trzeba, że oświadczenia świadków pełnią w postępowaniu o przyznanie rekompensaty szczególną rolę, są bowiem środkiem do wykazania istotnych i podstawowych przesłanek nabycia tego prawa. Regulacja art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy zabużańskiej wskazuje, że wnioskodawca jest zobowiązany do przedstawienia dowodów potwierdzających miejsce lub miejsca zamieszkania właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami Rzeczypospolitej, a w przypadku braku tych dowodów dołączyć powinien oświadczenie o miejscu lub miejscach zamieszkania. Oświadczenie jako środek dowodowy będzie miał zatem zastosowanie w przypadkach braku dokumentów dotyczących miejsca zamieszkania, zatem do oceny oświadczeń należy podchodzić ze szczególną dbałością, nie mogą one budzić żadnych zastrzeżeń co do swojej miarodajności.

W niniejszej sprawie złożone oświadczenia świadków oraz wnioskodawców nie pozwalały ponad wszelką wątpliwość przyjąć, że majątek w [...] był miejscem zamieszkania A. K. w powyższym rozumieniu. Sprzeczność pozyskanych w 2019 r. oświadczeń wnioskodawców, bezpośrednio zainteresowanych wynikiem postępowania, z oświadczeniami świadków z 1992 r. jest jaskrawa. Podkreślić należy, że świadkowie stanowią osobowe źródło dowodowe, a ich oświadczenia powinny dotyczyć informacji posiadanych przez nich osobiście, wynikających w ich przeżyć. W konsekwencji należy zauważyć, że poziom zindywidualizowania oświadczeń przekłada się na ich wiarygodność, zwłaszcza wobec upływu kilkudziesięciu lat od opuszczenia terenów położonych poza obecnymi granicami RP.

W świetle powyższego należy zgodzić się z organem, że oświadczenia wnioskodawców pozostają sprzeczne z dowodami zgromadzonymi w toku postępowania i nie pozwalają przyjąć, że przedwojennym miejscem zamieszkania A. K. był [...] .

Potwierdzeniem powyższej okoliczności nie mogło być orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [...] listopada 1945 r. Należy zgodzić się z Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji, że orzeczenie to jest tylko jednym z dokumentów zgromadzonych w sprawie, a stanowi przede wszystkim o rodzaju i powierzchni pozostawionej nieruchomości. Orzeczenie to jest dokumentem publicznym w rozumieniu art. 52 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnem (Dz. U. Nr 36 poz. 341 ze zm.), a zatem stanowi zupełny dowód na to, co zostało w nim stwierdzone. Orzeczenie to służyło za podstawę do "osiedlenia A. K. " wobec pozostawienia majątku nieruchomego w [...] , gdzie – jak wskazano - repatriant ostatnio mieszkał. Jako dokument urzędowy orzeczenie to ma silną moc dowodową, jednakże jako jedyny dowód potwierdzający okoliczność miejsca zamieszkania w [...] nie mógł zostać uznany – wbrew pozostałym dokumentom - za zgodny z prawdą w zakresie, w jakim "potwierdza" miejsce zamieszkania. Zauważyć przy tym trzeba, że ustawa zabużańska w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 6 ust. 4 pkt 2 wiąże wartość dowodową orzeczenia PUR jedynie z okolicznościami, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, a także z okolicznościami, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego, o którym mowa w art. 2 i 3. Nie sposób zatem uznać, by orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego mogło determinować ocenę organu dla ustalenia przesłanki zamieszkania.

W związku z powyższym nieuprawnione jest twierdzenie skarżących, że doszło w rozpatrywanej sprawie do naruszenia art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a i to w sposób istotny, bowiem organy obu instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie administracyjne, zgromadziły niezbędne dowody wystarczające do rozstrzygnięcia i dokonały prawidłowej ich oceny. Nie sposób również podzielić spostrzeżenia skarżących w zakresie, w jakim podważają legalność zaskarżonej decyzji przywołując art. 107 § 3 k.p.a. W uzasadnieniu decyzji Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zawarł wszystkie wymagane tym przepisem elementy wyjaśniając podstawy prawne wraz z przytoczeniem treści przepisów.

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.).