Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 486/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2021-10-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 24 ust. 5, art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Jolanta Strumiłło Sędziowie sędzia WSA Ryszard Maliszewski sędzia WSA Przemysław Krzykowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 października 2021r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi S. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie decyzją z "[...]" Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako: organ, ZUS, Zakład), odmówił umorzenia S. C. (dalej jako: strona, wnioskodawca, skarżący) należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres 8.1995 r. - 12.1998 r. w łącznej kwocie 39.789,38 zł, w tym z tytułu: składek – 10.139,28 zł, odsetek - 29.650,10 zł. Odsetki za zwłokę za okres 8.1995 r. - 12.1998 r. naliczono na dzień przedawnienia.

W uzasadnieniu wskazano, że strona zwróciła się z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek za okres od sierpnia 1995 r. do grudnia 1998 r., gdyż organ zawiadomił ją o saldzie konta z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Wskazano, że należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką nie ulegają przedawnieniu na mocy przepisu art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 ze zm., dalej jako u.s.u.s.). Tymczasem w ocenie strony skarżącej w oparciu o wyrok Sądu Najwyższego z 20 lutego 2018 r., sygn. akt V CSK 230/17, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką.

W odpowiedzi Zakład 9 maja 2019r. poinformował stronę, że wskazana część zadłużenia nie uległa przedawnieniu, bowiem Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodność z Konstytucją art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja Podatkowa) w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998r. do 31 grudnia 2002r. Wyrok Trybunału nie miał zatem wpływu na obowiązywanie przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s, ponieważ nie był on przedmiotem orzekania.

Od powyższego stanowiska strona wniosła odwołanie do Sądu Okręgowego. Po rozpoznaniu odwołania, Sąd Okręgowy "[...]" (sygn. akt "[...]") postanowił odrzucić odwołanie i wniosek w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek przekazał wedle właściwości do ZUS. Po rozpoznaniu zażalenia na powyższe rozstrzygnięcie, Sąd Apelacyjny postanowił uchylić w całości postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Okręgowemu do rozpoznania (postanowienie z "[...]", sygn. akt "[...]").

Sąd Okręgowy zobowiązał Zakład do wydania w terminie 10 dni decyzji w przedmiocie wniosku o umorzenie zaległości składkowych za okres od sierpnia 1995 r. do grudnia 1998 r. (sygn. akt "[...]").

W dalszej kolejności organ wskazał, że decyzja w sprawie została podjęta po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w oparciu o dostarczone przez stronę oraz pozyskane z urzędu dokumenty, korzystano z danych wygenerowanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów centralnych: Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.

W ocenie ZUS do przedawnienia zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne w okresie do 24 listopada 1998r. zastosowanie miał art. 35 pkt 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, do 25 listopada 1998 r. zaś art. 24 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców, której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. W świetle powołanego przepisu dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.

Okolicznością przesądzającą o braku przedawnienia należności w niniejszym przypadku jest fakt, że Zakład zabezpieczył ich spłatę poprzez ustanowienie hipoteki na nieruchomości strony (wpis do hipotek 10 lutego 1997 r. i 2 stycznia 2005 r).

Od 1 stycznia 2003 r. obowiązuje zapis art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Wyjątkiem od tej zasady są hipoteki ustanowione w okresie od 25 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., do których zastosowanie miał przepis art. 26 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Trybunat Konstytucyjny wyrokiem z 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12) stwierdził niezgodność art. 70 § 5 ustawy Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Trybunał Konstytucyjny dokonując oceny skutków wyroku wskazał, że zabezpieczenia hipoteczne wskazane w art. 70 § 6 ustawy - Ordynacja Podatkowa z dniem ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw przestają wywierać skutek określony w tym przepisie, polegający na wyłączeniu przedawnienia zabezpieczonych należności podatkowych. W ocenie organu ze względu na obowiązujący od 1 stycznia 2003 r. zapis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. dotyczący ochrony zabezpieczonych należności przed przedawnieniem, wyrok Trybunału Konstytucyjnego pozostaje bez wpływu na zabezpieczenia dokonane przez Zakład przed 25 listopada 1998 r. oraz od 1.01.2003 r. Ustanowione na nieruchomości strony hipoteki zostały wpisane 10 lutego 1997r. i 2 stycznia 2005r., zatem do oceny jej skutków należy wziąć pod uwagę przepisy ogólnie obowiązujące tj. art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

Potwierdzenie powyższego stanowiska organu znajduje się w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 20 maja 2020 r., w którym Trybunał orzekł, że art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, 321, 568, 695; dalej: u.s.u.s.) przewidujący wyłączenie możliwości przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką jest zgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP.

Uwzględniając powyższe okoliczności Zakład stwierdził, że należności nie uległy przedawnieniu.

Przechodząc do analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach organ przytoczył wszystkie przepisy prawne mogące mieć zastosowanie w sprawie, tj.: art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. oceniając, że w stosunku do strony nie wystąpiły przesłanki umorzenia należności z uwagi na ich całkowitą nieściągalność (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.). Okoliczności uzasadniające stwierdzenie jej istnienia zostały w sposób wyczerpujący określone przez ustawodawcę co wyłącza możliwość uwzględnienia przez Zakład sytuacji innych niż wymienione w powołanym artykule. W stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zachodzą. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Zadłużenie jest wyższe niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt. 4a u.s.u.s również nie ma zastosowania.

Przy rozważaniu przesłanki całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, wykładnia literalna tego przepisu prowadzi do wniosku, że konieczne jest, obok zaprzestania prowadzenia działalności, także ustalenie, że równocześnie: 1) brak jest majątku, z którego można egzekwować należności; 2) brak jest małżonka; 3) brak jest następców prawnych; 4) brak jest możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu Ordynacji podatkowej. Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej.

Tymczasem, w ocenie organu, strona posiada majątek nieruchomy - działkę niezabudowaną o pow. 974m2 . Tym samym uznano, że strona posiada majątek, który mogłaby spieniężyć, a uzyskane z tego tytułu środki finansowe przeznaczyć na spłatę posiadanych zobowiązań. Do czasu stwierdzenia przez właściwy w sprawie organ egzekucyjny braku możliwości wyegzekwowania należności z ustalonego majątku nieruchomego, nie można również zanalizować i wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s). W związku z powyższym nie można uznać, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u. s.u.s. zaistniały w przypadku strony.

Zakład nie stwierdził także zaistnienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu (§ 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej jako rozporządzenie). Wskazano, że w tym przypadku należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym okresie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubranie itp.), czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Zgodnie z obowiązującymi przepisami ciężar udowodnienia, że nie ma żadnej możliwości spłaty zadłużenia ciąży na osobie zobowiązanej.

Zakład rozważył na podstawie posiadanych informacji możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiłaby stronę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia). Strona wskazała, że prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Łączny dochód rodziny wynosi 2.601,12 zł. Rodzina posiada stałe wydatki związane z utrzymaniem tj. opłaty eksploatacyjne w kwocie 500,00 zł oraz koszty związane z leczeniem w kwocie 150,00 zł, 150,00 zł zobowiązania pieniężne z tytułu podatków, które jest spłacane w formie dobrowolnych wpłat. Po opłaceniu stałych wydatków w łącznej kwocie 950,00zł pozostaje kwota 1651,12zł.

W ocenie Zakładu zadeklarowany przez stronę stan materialny wystarcza na zaspokojenie potrzeb życiowych (żywność, środki czystości itp.). Tym bardziej, że w toku postępowania strona nie dołączyła do akt sprawy dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat. W związku z powyższym można domniemywać, że realizacja tych opłat odbywa się płynnie, więc nie potwierdza trwałego lub wyjątkowego charakteru występujących trudności. Biorąc pod uwagę powyższe nie można jednoznacznie stwierdzić, że opłacenie zaległości składkowych w dogodnych ratach, pozbawiłoby stronę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona.

Organ wskazał, że wnioskodawca dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci świadczenia emerytalnego. Małżonka pobiera rodzicielskie świadczenie uzupełniające.

Strona poinformowała, że jej stan zdrowia jest stosowny do wieku, zaś koszty związane z leczeniem wynoszą miesięcznie 150,00 zł. ZUS zwrócił uwagę na fakt, że wystąpienie przesłanki dotyczącej sytuacji zdrowotnej uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. Tymczasem stan zdrowia strony nie ma wpływu na wysokość pobieranego świadczenia emerytalnego. Stan zdrowia lub fakt pozostawania w stałym leczeniu z powodu przewlekłych schorzeń nie jest samoistną przesłaną do umorzenia należności w oparciu o obowiązujące przepisy, gdyż przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. W ocenie organu korzystanie przez stronę z systemu ubezpieczeń (pobieranie świadczeń długoterminowych) i jednoczesne nieregulowanie zaległości w odprowadzaniu składek, narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych, albowiem osoba z jednej strony korzysta ze świadczeń, a poprzez zaległości składkowe nie dokłada się w pełni do systemu, z którego mają korzystać pozostali.

Ponadto zgromadzone dowody w trakcie toczącego się postępowania nie wskazują, w ocenie Zakładu na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nie opłacania w ustawowym terminie płatności składek na ubezpieczenia społeczne w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. W świetle powyższego Zakład nie mógł stwierdzić istnienia przesłanki zdefiniowanej § 3 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia.

Podejmując decyzję w sprawie umorzenia Zakład bierze pod uwagę nie tylko ważny interes strony, lecz również ważny interes ogólnospołeczny. W niniejszym przypadku Zakład odmówił uwzględnienia wniosku strony przedkładając interes społeczny jako nadrzędny.

Na powyższą decyzję strona złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji i umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oraz o orzeczenie o kosztach postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 24 ust. 5 i art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

W uzasadnieniu wskazano, że skarżący we wniosku zawarł obszerną argumentację uzasadniającą jego stanowisko w sprawie, na które nie uzyskał odpowiedzi organu rentowego. Wyjaśnił, że wniosek oparł o pogląd Sądu Najwyższego zawartego w wyroku z dnia 20 lutego 2018 r. V CSK 230/17, mówiący, że zaległe składki ZUS zabezpieczone hipoteką ulegają przedawnieniu wobec sprzeczności zapisu art. 24 ust 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z Konstytucją, a więc składki za okres od sierpnia 1995 r. do grudnia 1998 r. uległy przedawnieniu, a co za tym idzie jego zobowiązanie z tego tytułu wygasło.

Dodatkowo wskazano, że skarżący w chwili obecnej jest przewlekle chory i w związku z tym nie może podjąć pracy, również ze względu na wiek, nie jest więc realne aby opłacił zaległości. Zabezpieczona hipoteką działka jest niesprzedawalna, bowiem pozbawiona jest dostępu do drogi publicznej, a nadto jest to typowa działka ogrodowa nadająca się jedynie do przydomowej uprawy warzyw i kwiatów, zaś w kwestii pozostałych działek wnioskodawca wskazał, że posiada w nich jedynie ułamkowe udziały, które również są niesprzedawalne. Aktualne przychody skarżącego zaledwie wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i kosztów leczenia, co w sposób jednoznaczny zostało wyartykułowane w zaskarżonej decyzji. Wskazane w zaskarżonej decyzji oczekiwanie organu rentowego, że wnioskodawca podejmie działalność zarobkową w sytuacji, gdy jego wiek i aktualny stan zdrowia na to nie pozwalają jest irracjonalne.

Nadto skarżący, z ostrożności procesowej, zwrócił uwagę, że zgodnie z przepisem art. 24 ust 5 u.s.u.s. odsetki od zaległych składek zabezpieczonych hipoteką na nieruchomości zobowiązanego mogą być egzekwowane jedynie za okres biegu terminu przedawnienia, a więc za okres 5 lat od daty wymagalności.

W kolejnym piśmie skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 119 pkt. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019r. poz. 2325 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie była decyzja Zakładu w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od sierpnia 1995 r. do grudnia 1998 r. w łącznej kwocie 39.789, 38 zł.

Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta nie narusza prawa.

W pierwszej kolejności odnieść należy się do zarzutu przedawnienia należności z tytułu składek. Jak prawidłowo wskazał organ do przedawnienia zobowiązań z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne w okresie do 24 listopada 1998r. zastosowanie miał art. 35 pkt 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.), który stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. We wskazanym stanie prawnym przerwanie biegu terminu przedawnienia powodowało, że po ustaniu przyczyny przerywającej ten bieg, rozpoczynał się on od nowa. Bieg terminu przedawnienia przerywały czynności: odroczenie terminu płatności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeśli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Od 25 listopada 1998 r. zasady przedawnienia reguluje art. 24 u.s.u.s. Zgodnie z zapisami ustawy w brzmieniu obowiązującym w okresie od 24 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2011 r. należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna. W związku z uchwaleniem ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378), której przepisy weszły w życie z dniem 1 stycznia 2012 r., do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zostały wprowadzone zmiany dotyczące m.in. skrócenia okresu przedawniania należności z tytułu składek do 5 lat. Powodujące, że dochodzone należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna.

W niniejszym przypadku Zakład zabezpieczył spłatę należności poprzez ustanowienie hipoteki na nieruchomości skarżącego (wpis do hipotek 10 lutego 1997 r. i 2 stycznia 2005 r).

Od 1 stycznia 2003 r. obowiązuje zapis art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Wyjątkiem od tej zasady są hipoteki ustanowione w okresie od 25 listopada 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., od których zastosowanie miał przepis art. 26 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Bowiem Trybunat Konstytucyjny wyrokiem z 8 października 2013r., sygn. akt SK 40/12 stwierdził niezgodność art. 70 § 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W ocenie TK zabezpieczenia hipoteczne wskazane w art. 70 § 6 ustawy - Ordynacja Podatkowa z dniem ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw przestają wywierać skutek określony w tym przepisie, polegający na wyłączeniu przedawnienia zabezpieczonych należności podatkowych.

Sąd w pełni podziela stanowisko organu, zawarte w zaskarżonej decyzji, że ze względu na obowiązujący od 1 stycznia 2003 r. zapis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. dotyczący ochrony zabezpieczonych należności przed przedawnieniem, wyrok Trybunału Konstytucyjnego pozostaje bez wpływu na zabezpieczenia dokonane przez Zakład przed 25 listopada 1998 r. oraz od 1.01.2003 r. Ustanowione w niniejszym przypadku na nieruchomości skarżącego hipoteki wpisane zostały 10 lutego 1997 r. i 2 stycznia 2005 r., dlatego do oceny ich skutków należy wziąć pod uwagę przepisy ogólnie obowiązujące tj. art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

Pogląd powyższy został potwierdzony przez sam Trybunał Konstytucyjny, który w kolejnym wyroku z 20 maja 2020 r., sygn. akt P 2/18 odpowiedział na pytanie, czy art. 24 ust. 5 u.s.u.s. jest zgodny z art. 64 ust. 2 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W wyniku tej oceny TK uznał, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s., w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał odnosząc się do swego poprzedniego wyroku z 8 października 2013r., sygn. akt SK 40/12, w którym stwierdził niekonstytucyjność analogicznego rozwiązania obowiązującego względem należności podatkowych w art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, a który to wyrok wywołał wątpliwości, co do konstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s. zwrócił uwagę, że ocena konstytucyjności nie może być dokonywana w sposób oderwany od konkretnej sytuacji prawnej. Składki, w przeciwieństwie do podatków, nie zasilają budżetu państwa, czy jednostek samorządu terytorialnego, lecz wpływają na konto ZUS, wywierając znaczący wpływ na jego kondycję finansową, która z kolei przekłada się na sytuację finansową ubezpieczonych, uprawnionych do wypłaty świadczeń. Ekwiwalentny charakter składki oznacza jej powiązanie ze wzajemnym świadczeniem ze strony funduszu. Nieuiszczanie składek przez płatników powoduje przerzucanie ciężaru wypłaty świadczeń na fundusz, a tym samym pośrednio na tych, którzy wywiązują się z ciążących na nich obowiązków.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przez art. 24 ust. 5 u.s.u.s. zasady równości, poprzez zróżnicowanie sytuacji płatników w zależności od tego, czy posiadają składniki majątkowe, na których można ustanowić hipotekę, czy też nie posiadają takich składników, Trybunał podniósł, że zróżnicowanie skutków prawnych stosowanych form zabezpieczenia jest w sposób naturalny związane z rodzajem składników majątkowych. Próba ich ujednolicenia, tak by doprowadzić do zrównania sytuacji podmiotów, oznaczałaby konieczność oparcia regulacji prawnych na fikcyjnym założeniu, że z punktu widzenia prawnych form zabezpieczenia wykonywania zobowiązań, sytuacja majątkowa tych, którzy posiadają różne składniki majątkowe, i tych, którzy ich w ogóle nie posiadają, jest taka sama. Trybunał spostrzegł przy tym, że choć ustanowienie hipoteki dla zabezpieczenia należności składkowych i jej skutki w postaci wyłączenia przedawnienia może być postrzegane, jako zróżnicowanie sytuacji płatników składek, to nie jest to bezpośrednią konsekwencją modyfikacji przez ustawodawcę terminów przedawnienia zobowiązań w odniesieniu do poszczególnych grup podmiotów, tylko pośrednim skutkiem wynikającym z możliwości stosowania różnych, przyjętych w prawie powszechnym, środków zabezpieczenia wierzytelności.

Trybunał nie uznał, aby powyższe zróżnicowanie było niedopuszczalne w świetle zasady równości. Rozważając zachowanie przez ustawodawcę granic swobody, przy zróżnicowaniu sytuacji podmiotów, wskazał, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. służy nie tylko ochronie konstytucyjnego prawa wierzyciela hipotecznego realizującego obowiązki wynikającego z art. 67 Konstytucji, ale także ochronie praw podmiotowych beneficjentów funduszu. Niedofinansowanie funduszu będące skutkiem nieuiszczania składek przekłada się na wysokość i dostępność wypłacanych świadczeń. Niewywiązywanie się z obowiązków w postaci uiszczania należności składkowych przez płatników powoduje także przerzucenie ciężaru finansowania wypłacanych z niego świadczeń na inne podmioty. Jeżeli zatem istnieje majątek dłużnika, pozwalający na pokrycie zaległych świadczeń, uchylanie się od ich spełnienia z powołaniem na przedawnienie jest nie do pogodzenia z zasadą sprawiedliwości społecznej. Płatnicy składek powinni liczyć się z obowiązkiem ich uiszczania i nieuchronnością poniesienia ich ciężaru, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie. W sytuacjach szczególnych ustawa systemowa umożliwia umorzenie należności składkowych (art. 28 u.s.u.s.). Natomiast przedawnienie tych należności nie powinno być wykorzystywane jako sposób wygasania stosunków zobowiązaniowych przez płatników. Trybunał wskazał jednocześnie, że uchylenie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. ograniczyłoby w znacznym stopniu ściągalność składek ZUS. Brak przedawnienia w połączeniu z możliwością odroczenia terminu płatności lub rozłożenia na raty jest rozwiązaniem korzystniejszym niż konieczność przeprowadzenia egzekucji przed upływem terminu przedawnienia. Dłużnik hipoteczny nadal pozostaje właścicielem nieruchomości. Może z niej korzystać, pobierać pożytki, może też nią rozporządzać. Art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w pewnych sytuacjach może zatem chronić także właściciela przedmiotu zabezpieczenia przed wywłaszczeniem nieruchomości mieszkalnych, czy niezbędnych do prowadzenia działalności gospodarczej, w trybie postępowania egzekucyjnego. Nieprzedawnienie należności zabezpieczonych hipoteką nie powinno z drugiej strony być traktowane i wykorzystywane przez organy, jako możliwość niewywiązywania się z ciążących na nich obowiązków w zakresie ściągalności zobowiązań, lecz jako inny środek stosowany wówczas, gdy istnieje możliwość spłaty bez konieczności dokonywania drastycznych czynności egzekucyjnych dla dłużnika. W związku z tym art. 24 ust. 5 u.s.u.s. stwarza bardziej elastyczne i dogodne możliwości w zakresie spłaty długu dla płatników składek i ZUS. Dlatego Trybunał uznał, że przepis ten w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

W tej sytuacji, w ocenie Sądu, nie znajduje zastosowania wskazywany przez skarżącego wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2018 r., sygn. akt V CSK 230/17, który odnosiły się do konieczności uwzględnienia, przy wykładni art. 24 ust. 5 u.s.u.s., wytycznych zawartych w wyroku TK z 8 października 2013r., sygn. akt SK 40/12. Identyczne stanowisko zawarł Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 25 lutego 2021 r., sygn. akt I GSK 5/21.

Mając na uwadze powyższe nie zasługuje na uwzględnienie zarzut skarżącego o przedawnieniu dochodzonych należności z tytułu składek.

Przechodząc do meritum wskazać należy, że materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s., który daje prawo do umorzenia należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4).

Całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:

1. dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. - Prawo upadłościowe;

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej;

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie ma charakter wyczerpujący. Stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zadłużenia.

Dalej wskazać należy, że w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., przewidziana została możliwość ich umarzania w uzasadnionych przypadkach pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym delegację ustawową do określenia w drodze rozporządzenia szczegółowych zasad umarzania takich należności ustawodawca doprecyzował, że przy określaniu przesłanek mających uzasadniać umorzenie, należy wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów publicznych (por. wyrok NSA z 20 marca 2007 r. o sygn. II GSK 345/06 ).

Zasady umarzania należności wobec ubezpieczonych – płatników składek reguluje rozporządzenie. Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W orzecznictwie podkreśla się, że przy umarzaniu nieopłaconych należności nie stosuje się wyłącznie wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej (por. wyroki NSA: z 21 maja 2009 r., II GSK 1045/08 LEX nr 564200; z 21 stycznia 2009 r., II GSK 650/08 LEX nr 484039; z 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09 LEX nr 746112; z 19 lutego 2015 r., II GSK 2366/13 LEX nr 1772240; z 9 kwietnia 2015 r., II GSK 406/14 LEX nr 1775041).

Wymaga podkreślenia, że decyzje wydawane przez Zakład na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. są decyzjami opartymi na konstrukcji uznania administracyjnego, na co wskazuje użyte w nim sformułowanie "Należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład z uwzględnieniem ust. 2-4". Powyższe oznacza, że jeżeli wystąpią wymienione w tym przepisie okoliczności organ uprawniony może, ale nie musi umorzyć należności. W świetle, ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, koncepcji interpretacji przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, zawierających w swojej treści kierunkowe dyrektywy wyboru, prawem do umorzenia zaległości dysponuje organ. Organ ma zatem prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy. Organ, działając w granicach uznania administracyjnego, zanim podejmie rozstrzygnięcie, ma obowiązek wyjaśnić dokładnie i wszechstronnie stan faktyczny sprawy w świetle wszystkich przepisów prawa znajdujących zastosowanie w sprawie, wypełniając normę z art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. Ciąży na nim także obowiązek sporządzenia wnikliwe i logiczne, wyjaśniającego przesłanki którym się kierował uzasadnienia decyzji, jak obliguje art. 107 § 3 k.p.a.

Na gruncie rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, iż analiza akt sprawy pozwala uznać, że organ w sposób wystarczający zebrał dostępny mu materiał dowodowy i dokonał jego oceny, wyprowadzając zasadnie z tej oceny wniosek, że nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek oraz że skarżący nie wykazał, aby mimo braku całkowitej nieściągalności zachodziła możliwość umorzenia tych należnego z powodu ważnego interesu zobowiązanego.

Przede wszystkim rację ma organ, że w przypadku skarżącego nie można mówić o wystąpieniu przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, skarżący, bowiem posiada nieruchomości. Jak wskazał sam skarżący we wniosku o umorzenie jest właścicielem: nieruchomości niezabudowanej, położonej w W., o powierzchni 974,0000 m2 (wspólność małżeńska), która jest obciążona wpisem hipotek na rzecz ZUS, nieruchomości zabudowanej, położonej w W., o powierzchni 287,0000 m2 (udział w 1/3 części), nieruchomości niezabudowanej, położonej w W., o powierzchni 349,0000 m2 (udział w 1/6 części). Przy czym wskazywane, zarówno na etapie rozpoznawania wniosku przez organ jak i skargi do sądu, okoliczności (brak dostępu do drogi publicznej, ułamkowy udział w nieruchomości) wbrew twierdzeniom skarżącego, nie powodują "niesprzedawalności" tych nieruchomości, lecz mogą co najwyżej wpływać na ich wartość.

Nie zaszły również pozostałe przesłanki z art. 28 u.s.u.s. W zakresie powyższych przesłanek organ dokonał prawidłowych ustaleń, ponieważ materiał dowody zgromadzony w sprawie nie przysporzył żadnych informacji, aby w sprawie prowadzone było postępowanie na podstawie ustawy Prawo upadłościowe, co wyklucza ziszczenie się przesłanek z punktów 2, 4 i 4b. Nie zaszła też przesłanka z pkt 1 (z przyczyn oczywistych, dotyczy ona bowiem sytuacji, gdy dłużnik zmarł), ani z pkt 4a (koszty upomnienia nie przekraczają kwoty zadłużenia). Do czasu stwierdzenia przez właściwy w sprawie organ egzekucyjny braku możliwości wyegzekwowania należności z ustalonego majątku nieruchomego, nie można również zanalizować i wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s.). Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję (art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.).

W ocenie Sądu organ nie dopuścił się również uchybień analizując, czy w sprawie zachodzą przesłanki do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a i § 3 rozporządzenia, które umożliwiają udzielenie takiej ulgi w spłacie należności, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną. Łączny dochód rodziny wynosi 2.601,12 zł. Na stałe wydatki w wysokości 650 zł składają się: opłaty eksploatacyjne w kwocie 500,00 zł oraz koszty związane z leczeniem w kwocie 150,00 zł. Skarżący wskazał, że posiada zobowiązanie pieniężne z tytułu podatków w wysokości 150,00 zł, które zgodnie z jego oświadczeniem jest spłacane w formie dobrowolnych wpłat. Zatem jak wskaz prawidłowo organ po opłaceniu stałych wydatków pozostaje kwota 1.651,12 zł, z której rodzina skarżącego finansuje pozostałe potrzeby życiowe.

W ocenie Sądu trafne jest stanowisko ZUS, że zadeklarowany przez skarżącego stan materialny wystarcza na zaspokojenie potrzeb życiowych rodziny (żywność, środki czystości itp.). Tym bardziej, że w toku postępowania wnioskodawca nie dołączył dokumentów wskazujących na występowanie trudności w terminowym wywiązywaniu się z podstawowych i bieżących opłat. Nie można więc jednoznacznie stwierdzić, że opłacenie zaległości składkowych w dogodnych ratach, pozbawiłoby stronę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów musi zostać udowodniona. Skarżący dysponuje stałym źródłem dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, zaś jego żona pobiera rodzicielskie świadczenie uzupełniające.

ZUS jako dysponent środków publicznych oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy. Nawet, jeżeli występuje któraś z przesłanek, o których mowa w rozporządzeniu, ZUS nie ma obowiązku umorzenia należności, jest to wyłącznie prawem wierzyciela, który podejmuje decyzję w oparciu o reguły wynikające z art. 7 k.p.a. Wynika to z faktu, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest wierzycielem dysponującym środkami publicznymi, a zatem interes społeczny jest czynnikiem, który musi być brany pod uwagę, a nie tylko interes indywidualny.

W interesie społecznym leży wypłacanie świadczeń wszystkim uprawnionym. Środki na wypłatę świadczeń pochodzą ze składek ubezpieczonych. Obowiązkiem organu jest ściąganie zaległych należności składkowych celem ich przeznaczenia na wypłatę emerytur, także skarżącemu.

Z powyższych ustaleń wynika, iż nie została spełniona przesłanka określona w § 3 pkt 1 rozporządzenia. Opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby zobowiązanego zaspokojenia potrzeb życiowych.

Także nie spełniona została przesłanka wymieniona w punkcie 2 ww. paragrafu 3 rozporządzenia, gdyż skarżący nie poniósł strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia.

Sąd podziela stanowisko Dyrektora, że stan zdrowia nie stanowi samoistnej przesłanki umorzenia należności z tytułu składek w sytuacji, gdy strona osiąga stałe, comiesięczne dochody z tytułu świadczenia emerytalnego. Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. W tej sytuacji zasadnie Zakład przyjął, że w stosunku do skarżącego nie zachodzi przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, bowiem otrzymuje stały comiesięczny dochód w postaci emerytury.

Dodatkowo podkreślić należy, że w niniejszym przypadku należności składkowe zostały zabezpieczone hipotecznie. Fakt ten powoduje, że zaspokojenie tych zaległości może nastąpić tylko z przedmiotu hipoteki. Inaczej mówiąc egzekucja może być prowadzona jedynie z nieruchomości obciążonej hipoteką. Tym samym wskazać należy, że nawet ewentualna egzekucja tych zaległości nie będzie bezpośrednio oddziaływać na aktualną sytuację majątkową skarżącego w zakresie przysługujących mu świadczeń emerytalnych.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.