Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1262/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-03-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6074 Przekształcenie użytkowania wieczystego w prawo własności
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28, art. 138 § 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.), Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka, Protokolant asystent sędziego Piotr Polak, po rozpoznaniu w dniu 26 marca 2019 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 163/16 w sprawie ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego 1. uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2. uchyla zaskarżoną decyzję w całości


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 9 listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 163/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lipca 2015 r.) Prezydent [...] (dalej Prezydent) na podstawie art. 7 ust. 1, 2 i 3 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279, dalej dekret warszawski bądź dw), art. 1 ust. 1, art. 20 ust. 1 i art. 26 ust. 2 ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju m.st. Warszawy (Dz. U. nr 41, poz. 361 ze zm.), art. 39 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2013 r., poz. 594), art. 30 § 1, art. 104 i art. 154 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267, dalej kpa) oraz uchwały Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] listopada 2007 r. w sprawie zasad gospodarowania zasobem nieruchomości m.st. Warszawy w zakresie ustalenia wysokości czynszu symbolicznego za grunty oddawane w użytkowanie wieczyste w trybie i na zasadach art. 7 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy oraz bonifikaty od opłat rocznych za grunty oddawane w użytkowanie wieczyste w trybie i na zasadach art. 214 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. Urz. Woj. Maz. nr 247, poz. 7174), po rozpatrzeniu wniosku złożonego dnia 14 lutego 1949 r. przez S. H., reprezentowanego przez adw. I. R., o przyznanie za czynszem symbolicznym prawa własności czasowej do terenu nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...]:

1. uchylił orzeczenie Prezydium Rady Narodowej w [...] nr [...] z dnia [...] sierpnia 1952 r. (dalej orzeczenie z [...] sierpnia 1952 r.) [k. 5 akt dekretowych];

2. ustanowił na 99 lat prawo użytkowania wieczystego do zabudowanego gruntu położonego w [...] przy ul. [...], oznaczonego w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o pow. 596 m2 z obrębu [...], uregulowanego w księdze wieczystej nr [...], na rzecz: T M. - w [...] części; J. C. - w [...] części; T. C. - w [...] części; P. C. - w [...] części; O. S. - w [...] części; K. G.- w [...] części; W. O. - w [...] części; H. S. - w [...] części; M. C. - w [...] części; M. C. - w [...] części; M. C. - w [...] części; R. M. - w [...] części; A. M. - w [...] części; K. C. - w [...] części;

2[a]. ustalił czynsz symboliczny z tytułu ustanowienia prawa użytkowania wieczystego gruntu opisanego w puncie 1 decyzji w wysokości netto 596 zł – płatny z góry w terminie do dnia 31 marca każdego roku na konto...; oraz stwierdził, że:

3. grunt opisany w pkt 1 decyzji objęty jest miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego obszaru [...] – nieruchomość ta położona jest w strefie oznaczonej symbolem [...] - strefa ochrony prawnej Służb Ochrony Zabytków, przeznaczenie podstawowe: mieszkalnictwo, przeznaczenie towarzyszące: usługi nieuciążliwe o charakterze lokalnym (uchwała Nr [...] Rady Miasta [...] z dnia [...] października 2006 r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego obszaru [...] ([...]);

4. grunt opisany w pkt 1 decyzji zabudowany jest zespołem budynków wzniesionych przed 1945 r., spełniających warunki określone w art. 5 dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279);...

9. ustanowione niniejszą decyzją prawo użytkowania wieczystego gruntu nie narusza praw osób trzecich istniejących w dniu jego ustanowienia, a ewentualne roszczenia z tytułu poczynionych nakładów mogą być dochodzone na drodze cywilnej;...

10. odnośnie pozostałej części nieruchomości ozn. hip. Nr [...] wniosek z dnia 14 lutego 1949 r. zostanie rozpatrzony odrębną decyzją [k. 186 akt Prezydenta].

Odwołanie złożyli: W. S., G. M., A. S., J. H. i K. K. Odwołujący się są spadkobiercami J. H. - żony S. H. [w nieponumerowanych aktach Prezydenta].

Decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] listopada 2015 r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej Kolegium), [na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 w zw. z art. 28 kpa] umorzyło postępowanie odwoławcze od decyzji Prezydenta [...] z [...] lipca 2015 r. nr [...].

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją z [...] lipca 2015 r. Prezydent [...], w trybie art. 154 § 1 kpa, uchylił orzeczenie Prezydium Rady Narodowej w [...] z [...] sierpnia 1952 r., odmawiające przyznania prawa użytkowania wieczystego do gruntu położonego w [...] przy ul. [...], i ustanowił prawo użytkowania wieczystego do tej działki, oznaczonej obecnie w ewidencji gruntów jako działka nr [...] z obrębu [...], na rzecz osób szczegółowo wymienionych w decyzji z [...] lipca 2015 r. Kolegium podniosło, że J. H. nie została wskazana w zaświadczeniu Sądu Grodzkiego w [...] z dnia [...] lutego 1949 r. nr [...] (dalej Zaświadczenie [k. 2 akt dekretowych]), jako współwłaścicielka przedmiotowej nieruchomości. Z Zaświadczenia wynika, że tytuł własności przedmiotowej nieruchomości hip. [...] uregulowany był wpisem jawnym na nazwisko S. H., na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] maja 1927 r. nr rep. [...] [w załączeniu do odwołania W. S. – w nieponumerowanych aktach Prezydenta]. Powołując się na domniemanie z art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece [Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze zm., dalej kwh] i fakt, że domniemanie to nie zostało wzruszone w trybie powództwa na podstawie art. 10 kwh, Kolegium uznało, że odwołanie od decyzji I instancji wniosły osoby nie będące stronami postępowania w rozumieniu art. 28 kpa i dlatego umorzyło postępowanie odwoławcze [k. 43-40 akt SKO].

W skardze K. K. (dalej skarżący) zarzucił decyzji z [...] listopada 2015 r. naruszenie: prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 138 kpa; rażące naruszenie przepisów postępowania - art. 7, 8, 28, 77 § 1 w zw. z art. 10 § 1 i art. 80 kpa. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi II instancji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 163/16 na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że nieruchomość [...] położona przy ul. [...], której dotyczy decyzja Prezydenta [...] z dnia [...] lipca 2015 r., podlegała działaniu przepisów dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. nr 50, poz. 279 ze zm.). Wniosek w trybie art. 7 dw o ustanowienie prawa własności czasowej do tej nieruchomości złożył A. H. dnia 14 lutego 1949 r. Decyzją z [...] lipca 2015 r. m.in. rozstrzygnięto ten wniosek w taki sposób, że ustanowiono prawo użytkowania wieczystego na rzecz spadkobierców S. H., szczegółowo wymienionych w decyzji. Do wniosku dekretowego załączono zaświadczenie Sądu Grodzkiego w [...] z dnia [...] lutego 1949 r. nr [...], w którym stwierdzono, że tytuł własności przedmiotowej nieruchomości uregulowany jest jawnym wpisem na imię S. H. z mocy aktu [notarialnego] zawartego w dniu "[...]" [winno być "[...]"] maja 1927 r. Ze znajdującego się w aktach odpisu aktu notarialnego z dnia [...] maja 1927 r., rep. nr [...], wynika, że własność przedmiotowej nieruchomości nabył w wyniku kupna S. H. Jest w sprawie bezsporne, że w dacie dokonywania tej transakcji S. H. pozostawał w związku małżeńskim z J. H., która zmarła przed mężem - w dniu [...] kwietnia 1964 r. [w [...]] (postanowienie z [...] września 2013 r. [...] Sądu Rejonowego dla [...] w [...] [w nieponumerowanych aktach Prezydenta]).

K. K., który jest jednym z następców prawnych J. H., powołując się na fakt, że w dacie kupna nieruchomości przez S. H., pozostawał on [nabywca] w związku małżeńskim, podnosi, że nieruchomość wobec tego stanowiła wspólny majątek małżonków. Konsekwencją takiego stanowiska skarżącego jest to, że uważa on, że spadkobiercy J. H. winni być stroną postępowania dekretowego zakończonego decyzją Prezydenta [...] z [...] lipca 2015 r. i że także na ich rzecz winno być ustanowione prawo użytkowania wieczystego do nieruchomości.

Sąd I instancji uznał, że stanowisko skarżącego jest błędne, bowiem stan faktyczny sprawy, jak i stan prawny, nie dają podstaw do uwzględnienia racji podnoszonych przez skarżącego.

Z aktu notarialnego z [[...] maja] 1927 r. wynika, że stroną kupującą w tym akcie wskazany jest tylko S. H. Również wpis w hipotece nabytej przez niego aktem nieruchomości wskazuje jako właściciela wyłącznie S. H. Wpis ten nigdy nie został obalony. Z przepisów prawa obowiązujących w dacie kupna nieruchomości nie wynika, by nieruchomość nabyta przez jednego z małżonków w czasie trwania małżeństwa stawała się z mocy prawa majątkiem wspólnym małżonków. W dniu [...] maja 1927 r. stosunki majątkowe małżeńskie regulowały przepisy Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego (dalej kcKP). Stosunki majątkowe małżeńskie uregulowane były w art. 182-230 kcKP. Z mocy samego prawa obowiązywał ustrój rozdzielności majątkowej, a wspólność majątkowa mogła powstać tylko z mocy umowy, na co wskazuje art. 226 kcKP.

W przedmiotowej sprawie nie wynika, że została zawarta umowa o wspólności majątkowej przez małżonków H. Tak więc przez fakt zawarcia umowy kupna tylko przez S. H., w świetle przepisów obowiązujących w dacie zawarcia tej umowy, z mocy prawa nieruchomość nabyta tą umową nie stała się majątkiem wspólnym małżonków.

Późniejsze regulacje prawne dotyczące prawa małżeńskiego nie pozwalają na uznanie, że nieruchomość objęta decyzją z [...] lipca 2015 r. stanowiła wspólny majątek małżonków S. i J. H..

Przepisy [art. 182-230] ustawy kodeks cywilny Królestwa Polskiego zostały uchylone z dniem 1 października 1946 r. przez [art. II pkt 1] dekret[u] z dnia 29 maja 1946 r. przepisy wprowadzające prawo małżeńskie majątkowe [Dz. U. z 1946 r., poz. 197, dalej pwpmm]. "Prawo małżeńskie majątkowe stosuje się do powstałych po jego wejściu w życie stosunków majątkowych między małżonkami, chociażby zawarli oni małżeństwo przed tym dniem [dnia 23 czerwca 1915 r. - w nieponumerowanych aktach Prezydenta], o ile przepisy poniższe nie stanowią inaczej]" (art. X pwpmm). Skoro nieruchomość objęta decyzją z [...] lipca 2015 r. została nabyta w 1927 r. i w dacie nabycia własności nie zostało to prawo objęte wspólnością majątkową małżeńską z uwagi na istniejącą z mocy ustawy rozdzielność majątkową, to również pozostało ono poza zakresem uregulowanym w dekrecie z 1946 r., gdyż jego przepisy miały zastosowanie tylko do stosunków majątkowych między małżonkami powstałych po wejściu w życie tego dekretu. Zgodnie z brzmieniem art. XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. - Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny [DZ. U. nr 34, poz. 309, dalej pwkr]: "Jeżeli w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosunki majątkowe małżonków podlegały ustrojowi ustawowemu, przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym (Dz.U. R.P. z 1946 r. nr 32, poz. 196 oraz z 1947 r. nr 24, poz. 95), przepisy kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków bez względu na czas jego nabycia".

Sąd Najwyższy w uchwale z 22.9.1954 r. I CR 28/54 (OSN 1955/2/40, Lex 117917), wskazał, że nie wszystkie przedmioty majątkowe nabyte przez małżonków w czasie trwania małżeństwa wchodzą do wspólności ustawowej. Zgodnie ze stanowiskiem SN przedstawionym w tej uchwale konieczne jest wyjaśnienie, czy dany przedmiot majątkowy stanowi w ogóle dorobek małżonków.

Fakt, że przedmiotowa nieruchomość została nabyta przez S. H. w czasie trwania jego małżeństwa z J. H. samo przez się nie oznacza, że w świetle przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1950 r. - przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (art. XVIII), z mocy samego prawa nieruchomość ta objęta była wspólnością ustawową. Konieczne byłoby wyjaśnienie, czy w ogóle stanowiła ona dorobek małżonków. Ustalenie takie nie należy do organu administracji publicznej, gdyż stanowi to zagadnienie, które może być ewentualnie przedmiotem rozstrzygnięcia przed sądem powszechnym. Organ administracji publicznej nie jest właściwy do rozstrzygnięcia kwestii własnościowych. Organ jest związany domniemaniem z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2013 r., poz. 707 ze zm.) zgodnie, z którym domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej jest wpisane zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. Zgodnie z wpisem hipotecznym nr hip. [...], tytuł własności przedmiotowej nieruchomości uregulowany był na nazwisko S. H. Z tego względu J. H. nie legitymowała się tytułem prawnym do przedmiotowej nieruchomości, a więc jej spadkobiercy nie mają przymiotu strony w postępowaniu zakończonym decyzją z [...] lipca 2015 r. Dlatego Kolegium właściwie umorzyło postępowanie odwoławcze od tej decyzji z odwołań spadkobierców J. H.

Skargę kasacyjną wywiódł K. K., reprezentowany przez r. pr. K. N., zaskarżając wyrok I SA/Wa163/16 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie:

I. prawa materialnego:

1. art. XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. - przepisy wprowadzające kodeks rodzinny oraz art. 21 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. kodeks rodzinny w zw. z art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, przez błędną wykładnię art. XVIII pwkr oraz art. 21 kr, polegającą na nieprawidłowym uznaniu, że nieruchomość wymieniona w zaświadczeniu Sądu Grodzkiego w [...] Oddział Ksiąg Wieczystych z dnia [...] lutego 1949 r. nr [...] nie była objęta wspólnością ustawową małżonków z mocy samego prawa nie spełniając przesłanek zawartych w art. XVIII pwkr i art. 21 kr, podczas gdy prawidłowa interpretacja tych przepisów winna polegać na uznaniu tej nieruchomości za objętą wspólnością ustawową małżonków H. spełniającą przesłanki zawarte w art. XVIII pwkr i art. 21 kr, tym bardziej, że jednocześnie brak było możliwości wzruszenia przez spadkobierców J. H. domniemania określonego w art. 18 § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (dalej pr) lub w odpowiedniku tego przepisu zawartym w art. 3 ust. 1 kwh, ze względu na pozbawienie dotychczasowego właściciela uwzględnionego w księdze wieczystej prawa własności do tej nieruchomości na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...], czego konsekwencją było naruszenie art. 28 kpa przez jego niewłaściwe zastosowanie przez nieprawidłowe uznanie, że skarżący nie miał interesu prawnego wynikającego z tego przepisu pozwalającego na posiadanie przymiotu strony, i czego następstwem było niezasadne umorzenie postępowania przez organ II instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 kpa;

2. art. 97 § 1 pkt 4 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr w zw. z art. 28 kpa przez niezasadne niezastosowanie przez organ II instancji art. 97 § 1 pkt 4 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr, polegające na tym, że organ II instancji w sytuacji uznania, że nie było wystarczających podstaw do stwierdzenia, że nieruchomość wymieniona w zaświadczeniu Sądu Grodzkiego w [...] Oddział Ksiąg Wieczystych z [...] lutego 1949 r. nr [...] była objęta wspólnością ustawową małżonków H. spełniającą przesłanki zawarte w art. XVIII pwkr i art. 21 kr (a więc jeżeli nie zaistniała sytuacja określona w zarzucie 1), winien uznać tę kwestię za zagadnienie wstępne, które wymagało zawieszenia postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 kpa celem rozstrzygnięcia przez sąd powszechny, czy nieruchomość ta po wejściu w życie art. XVIII pwkr i art. 21 kr stanowiła majątek dorobkowy obojga małżonków w świetle tych przepisów, tym bardziej, że jednocześnie brak było możliwości wzruszenia przez spadkobierców J. H. domniemania określonego w art. 18 § 1 pr lub w odpowiedniku tego przepisu zawartym w art. 3 ust. 1 kwh, ze względu na pozbawienie dotychczasowego właściciela uwzględnionego w księdze wieczystej prawa własności do tej nieruchomości na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...], czego konsekwencją było naruszenie art. 28 kpa przez jego niewłaściwe zastosowanie przez nieprawidłowe uznanie, że skarżący nie miał interesu prawnego wynikającego z tego przepisu pozwalającego na posiadanie przymiotu strony, i czego następstwem było niezasadne umorzenie postępowania przez organ II instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 kpa;

II. przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

3. art. 3 § 1 i 2 pkt 1 w zw. z art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 oraz art. 8 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr, przez niewłaściwą kontrolę legalności decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] listopada 2015 r. umarzającej postępowanie odwoławcze (sygn. akt [...]) prowadzącą do nieuwzględnienia skargi, co wynikało z niewłaściwego przyjęcia za nieprawidłowe ustaleń organu II instancji dotyczących stanu prawnego nieruchomości wymienionej w zaświadczeniu Sądu Grodzkiego w [...] Oddział Ksiąg Wieczystych z [...] lutego 1949 r. nr [...], bowiem zaświadczenie to potwierdzało stan prawny wynikający z księgi wieczystej sprzed wejścia w życie w dniu 1 października 1950 r. art. XVIII pwkr i art. 21 kr, a na którym to zaświadczeniu organ II instancji poprzestał prowadząc postępowanie dowodowe, zamiast podjęcia wszelkich czynności zmierzających do wyjaśnienia sprawy mających na celu zebranie wszystkich dowodów istotnych dla wyczerpującego wyjaśnienia okoliczności tej sprawy oraz całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu (a więc jeżeli nie zaistniała sytuacja określona w zarzucie 1 lub 2 i wymagane było przeprowadzenie dodatkowych czynności przez organ II instancji), a które polegałyby na weryfikacji, czy stan prawny wynikający z tego zaświadczenia nie wymaga oceny w kontekście art. XVIII pwkr i art. 21 kr przy istnieniu przesłanek pozwalających na uznanie ww. nieruchomości za stanowiącą majątek objęty wspólnością ustawową małżonków H. spełniającą przesłanki zawarte w art. XVIII pwkr i art. 21 kr, a nie za majątek odrębny S. H., tym bardziej, że jednocześnie brak było możliwości wzruszenia przez spadkobierców J. H. domniemania określonego w art. 18 § 1 pr lub w odpowiedniku tego przepisu zawartym w art. 3 ust. 1 kwh, ze względu na pozbawienie dotychczasowego właściciela uwzględnionego w księdze wieczystej prawa własności do tej nieruchomości na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, a powyższe naruszenia godziły również w zasadę wzbudzania zaufania do organów administracji;

4. art. 3 § 1 i 2 pkt 1 w zw. z art. 151 ppsa w zw. z art. 97 § 1 pkt 4 i art. 8 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr, przez niewłaściwą kontrolę legalności decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] listopada 2015 r. umarzającej postępowanie odwoławcze (sygn. akt [...]) prowadzącą do nieuwzględnienia skargi, co wynikało z braku przyjęcia przez organ II instancji potrzeby ustalenia kwestii stanu prawnego nieruchomości wymienionej w zaświadczeniu Sądu Grodzkiego w [...] Oddział Ksiąg Wieczystych z [...] lutego 1949 r. nr [...] (w sytuacji gdy organ II instancji uznał, że brak było wystarczających podstaw do uznania, że nieruchomość wymieniona w zaświadczeniu Sądu Grodzkiego w [...] Oddział Ksiąg Wieczystych z [...] lutego 1949 r. nr [...] stanowiła przedmiot współwłasności małżonków H. spełniającą przesłanki zawarte w art. XVIII pwkr i art. 21 kr (a więc jeżeli nie zaistniała sytuacja określona w zarzucie 1 lub 2 i wymagane było przeprowadzenie dodatkowych czynności przez organ II instancji, a także nie zaistniała sytuacja określona w zarzucie 3), i uznania tej kwestii za zagadnienie wstępne, które wymagało zawieszenia postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 kpa celem jego rozstrzygnięcia przez sąd powszechny, czy nieruchomość ta po wejściu w życie art. XVIII pwkr i art. 21 kr stanowiła majątek dorobkowy obojga małżonków w świetle tych przepisów, tym bardziej, że jednocześnie brak było możliwości wzruszenia przez spadkobierców J. H. domniemania określonego w art. 18 § 1 pr lub w odpowiedniku tego przepisu zawartym w art. 3 ust. 1 kwh, ze względu na pozbawienie dotychczasowego właściciela uwzględnionego w księdze wieczystej prawa własności do tej nieruchomości na podstawie dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...], a powyższe naruszenia godziły również w zasadę wzbudzania zaufania do organów administracji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną O. S., reprezentowany przez r. pr. M. S., wniósł o: oddalenie skargi kasacyjnej w całości; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Pełnomocnik O. S. podtrzymała dotychczasowe stanowisko uczestnika na rozprawie dnia 26 marca 2019 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 ppsa.

Kluczowe dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy są zarzuty materialnoprawne, bowiem prawidłowa wykładnia wskazanych wzorców kontroli decyduje o skuteczności zarzutów z drugiej podstawy kasacyjnej.

W każdym z 4 zarzutów zasadniczym elementem ich konstrukcji jest zarzut naruszenia art. XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 309, dalej pwkr) oraz art. 21 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 308, zm. z 1953 r. nr 31, poz. 124, dalej kr), przy czym w zarzutach 1 i 2, pozostających w związku z art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.

Zasadnym okazał się zarzut naruszenia art. XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 309) oraz art. 21 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 308, zm. z 1953 r. nr 31, poz. 124) w związku z art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, przez błędną wykładnię art. XVIII pwkr i art. 21 kr.

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "ocena, które przedmioty stanowią dorobek małżonków i są objęte wspólnością ustawową, winna być dokonana na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego" (orzeczenie z 4.11.1950 r. Ł.C. 1194/50, OSN 1951, poz. 29 i PiP 1951/2/356, aprobowany przez S. Breyera i S. Grossa w: red. M. Grudziński, J. Ignatowicz, Kodeks rodzinny. Komentarz, W. Pr. 1955, s. 86-87, uw. 10).

Z mocy art. XVIII przepisów wprowadzających kodeks rodzinny przepisy kodeksu rodzinnego o wspólności ustawowej stosuje się do istniejącego w chwili wejścia w życie tego kodeksu majątku dorobkowego powstałego kiedykolwiek po zawarciu związku małżeńskiego (uchwała Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 27.6.1955 r. I CO 25/55, OSN 1956, poz. 67, dalej uchwała I CO 25/55).

W uzasadnieniu uchwały I CO 25/55 Sąd Najwyższy wskazał w szczególności, że odmiennie niż to miało miejsce przy wprowadzeniu prawa małżeńskiego majątkowego, którego przepisy miały zastosowanie jedynie do stosunków majątkowych "powstałych po jego wejściu w życie" (art. X pwpmm), art. X pwkr ustanawiają zasadę ogólną, zgodnie z którą przepisy kodeksu rodzinnego regulują stosunki powstałe "przed jego wejściem w życie", jeżeli dalsze przepisy "inaczej nie stanowią". Taka zmiana ujęcia podstawowej normy przepisów wprowadzających wskazuje na tendencję szybkiego rozciągnięcia nowych zasad kodeksu rodzinnego na wszelkie stosunki kształtujące się w rodzinach istniejących pod rządem tego kodeksu i nie zezwala na honorowanie w tym zakresie jakichkolwiek praw nabytych, poza wyjątkami wyraźnie przewidzianymi w ustawie.

Przepisy wprowadzające kodeks rodzinny wprowadziły jedynie dwa wyjątki od owej zasady w sferze stosunków majątkowych między małżonkami. Pierwszy (art. XIX pwkr) wyłączył stosowanie przepisów o wspólności majątkowej w wypadku, gdy stosunki majątkowe małżonków podlegały w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego ustrojowi przymusowemu przewidzianemu w prawie małżeńskim majątkowym; ustrój ten polegał na rozdzielności majątkowej, która następowała z mocy prawa w razie ubezwłasnowolnienia lub upadłości jednego z małżonków (art. 55 pmm) albo na podstawie orzeczenia sądu wydanego na żądanie małżonka (art. 56 pmm). Drugi z wyjątków (art. XX pwkr) nakazał do majątkowych umów małżeńskich zawartych przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosować przepisy prawa obowiązującego w czasie ich zawarcia.

Poza owymi wyjątkami w małżeństwach istniejących w dniu wejścia w życie kodeksu rodzinnego stosunki majątkowe małżonków od chwili wejścia w życie tego kodeksu podlegają przepisom kodeksu rodzinnego. Zasadzie tej daje wyraz art. XVIII pwkr, ograniczając jednak działanie pwkr o wspólności ustawowej do istniejącego jeszcze majątku dorobkowego małżonków. Ograniczenie to zmierza do wyeliminowania możliwości sporów o nie istniejący już dorobek, w szczególności taki, którym jeden z małżonków wcześniej rozporządził, do czego był uprawniony z mocy art. 15 § 1 pmm. Jest to jedyny zakres ograniczenia zawartego w art. XVIII pwkr, który poza tym dla usunięcia wszelkich wątpliwości, jakie mogłyby powstać na tle różnego dorobku w kodeksie rodzinnym i w prawie małżeńskim majątkowym, wyraźnie zastrzega, że chodzi o majątek dorobkowy "bez względu na czas jego nabycia", tj. o wspólny majątek w rozumieniu art. 21 § 1 pr, obejmujący przedmioty majątkowe "nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek".

Uchwała I CO 25/55 spotkała się z krytyką J. Gwiazdomorskiego (Wspólność ustawowa a prawo międzyczasowe – Uwagi do uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 1955 r., NP 1959/4/s. 387 i n.) i aprobatą J. St. Piątowskiego (Jeszcze o wykładni art. XVIII przep. wprow. kod. rodz., NP 1959/12/s. 1474 i n.). Pogląd prawny wyrażony w uchwale I CO 25/55 znalazł wyraz w późniejszych orzeczeniach SN z: 1.10.1955 r. 3 CR 783/55, OSN 1957, poz. 42; 29. 12.1955 r. IV CR 1338/55, OSN 1956, poz. 86; 12.6.1956 r. 1 CR 718/55, OSN 1957, poz. 53; 18.4.1957 r. 1 CR 142/57, PiP 1958/1/159, NP 1958/9/11; 7.10.1957 r. 3 CO 20/57, OSPiKA 1958, poz. 76, s. 156-158 z notką K.P.; uchwała SN z 22.1. 1957 r. 4 CO 34/56, OSPiKA 1957/2/poz. 37, s. 105-108, z akceptującą glosą S. Breyera; akceptowana przez S. Rudnickiego, Ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Przepisy o postępowaniu w sprawach wieczystoksięgowych. Komentarz, LexisNexis 2010, s.77-78, uw. 4 – aprobowane przez W. Święcickiego i K. Piaseckiego, Orzecznictwo Sądu Najwyższego w składach powiększonych, W. Pr. 1961, s. 109-110, uw. 3, 4.

Pogląd ten pozostaje aktualny pod rządem art. VIII ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 60). W uchwale z 10.1.1968 r. III CZP 102/67, OSNC 1968/8-9/133, Sąd Najwyższy stwierdził m. in., że nabyty w czasie trwania małżeństwa przez jednego z małżonków przed dniem 1 października 1950 r. majątek, który został objęty wspólnością ustawową z mocy art. XVIII przep. wprow. kod. rodz. z 1950 r., należy również traktować w chwili wejścia w życie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z 1964 r. jako majątek nabyty w czasie trwania wspólności ustawowej. W uchwale z 2.1.1975 r. III CZP 82/74, OSNC 1976/1/5, Sąd Najwyższy stwierdził m. in., że o tym, czy nakłady na majątek odrębny jednego z małżonków zostały dokonane z majątku wspólnego czy odrębnego, rozstrzygają od dnia 1 stycznia 1965 r. przepisy KRO także wtedy, gdy nakłady te zostały dokonane przed 1945 r. (aprobowane przez J. Gajdę w: red. K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, C.H. Beck 2015, s. 886, nb 1, 3). Pogląd ten akceptuje także nowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego (uchwała 7 Sędziów SN z 25.11.2005 r. III CZP 59/05, OSNC 2006/5/79), jak i orzecznictwo sądowoadministracyjne (przykładowo – wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5.6.2014 r. I SA/Wa 2570/13, Lex 1565999). Poglądy te Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie w pełni aprobuje.

Sąd I instancji trafnie uznał, że z zebranych w sprawie dowodów "nie wynika, że została zawarta umowa o wspólności majątkowej przez małżonków H." (s. 3 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 163/16). Zebrane w sprawie dowody nie pozwalają na ustalenie, by S. H. i J. H. zawarli przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego umowę majątkową małżeńską (nie zachodzi zatem wyjątek z art. XX pwkr) bądź by zachodził wyjątek z art. XIX pwkr.

Nietrafnie Sąd I instancji przyjął, że "późniejsze [po dniu 21 maja 1927 r.] regulacje prawne dotyczące prawa małżeńskiego nie pozwalają na uznanie, że nieruchomość objęta decyzją... z [...] lipca 2015 r. stanowiła wspólny majątek małżonków S. i J. H.". Pogląd ów oparty jest na błędnej wykładni art. XVIII pwkr i art. 21 kr w zw. z art. 28 kpa.

Usprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 97 § 1 pkt 4 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr w zw. z art. 28 kpa przez niezasadne niezastosowanie przez organ II instancji art. 97 § 1 pkt 4 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr. Skoro bowiem Sąd I uznał, że "konieczne byłoby wyjaśnienie, czy w ogóle [nieruchomość nabyta 21 maja 1927 r. przez S. H. w czasie trwania jego małżeństwa z J. H.] stanowiła ona dorobek małżonków. Ustalenie takie nie należy do organu administracji publicznej, gdyż stanowi to zagadnienie, które może być przedmiotem rozstrzygnięcia przed sądem powszechnym", to obowiązkiem Sądu było uchylić zaskarżoną decyzję z uwagi na naruszenie przez Kolegium art. 97 § 1 pkt 4 kpa. Skarżący i inni następcy prawni mogli bowiem wystąpić do Sądu powszechnego z właściwym powództwem dla ustalenia, że J. H. przysługiwało prawo do przedmiotowej nieruchomości jako objętej wspólnością majątkową małżeńską.

Pod rządem kodeksu rodzinnego zasadą było, że prawa majątkowe małżonków wynikające ze wspólności ustawowej znajdują pełną ochronę w przepisach upoważniających zainteresowanego małżonka do wystąpienia z żądaniem usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym (art. 23 pr) i do ujawnienia takiego roszczenia przez ostrzeżenie, które w odpowiednim zakresie wyłącza rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 24 pr), a którego wpis może być nakazany zarządzeniem tymczasowym nawet bez potrzeby uprawdopodobnienia, że roszczenie jest zagrożone (uchwała SN z 22.9.1954 r. I CR 28/54, OSN 1955/2/40, aprobowana przez S. Breyera w: red. W. Święcicki, Prawo cywilne z orzecznictwem, literaturą i przepisami związkowymi, W. Pr. 1958, t. II, s. 26, uw. 1 do art. 23); uchwała SN 4 CO 34/56.

Ponieważ w wyniku wykonania orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w [...] z [...] sierpnia 1952 r. w księdze wieczystej jako właściciela wskazano Skarb Państwa, nie zachodzi obecnie możliwość skutecznego wywiedzenia powództwa z art. 10 kwh (stanowiącego odpowiednik art. 23 pr). Tym samym skarżącemu i uczestnikom przysługuje roszczenie z art. 189 kpc, w którym dowodzić mogą, że przysługuje im roszczenie z art. 7 dekretu warszawskiego, wynikającego z faktu, że ich poprzedniczce prawnej przysługiwało prawo do nieruchomości warszawskiej w ramach wspólności ustawowej.

Niezasadnym okazał się zarzut naruszenia art. 3 § 1 i 2 pkt 1 w zw. z art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i art. 80 oraz art. 8 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr. Skarżący kasacyjnie nie wskazuje, jakie jeszcze dowody organy administracji publicznej miałyby przeprowadzić w sprawie, bądź które dowody organy wadliwie oceniły (jak zastrzeżono w zarzucie 3: "jeżeli nie zaistniała sytuacja określona w zarzucie 1 i 2 i wymagane było przeprowadzenie dodatkowych czynności przez organ II instancji").

W doktrynie utrwalonym jest pogląd, że nieaktualne wpisy w dawnych księgach wieczystych nie mogą być prostowane, jeżeli na podstawie odrębnych przepisów księga utraciła moc prawną (art. 125 kwh; S. Rudnicki – op. cit., s. 91). Tym samym skarżący i pozostali następcy prawni J. H. nie mogą skutecznie wywieść powództwa z art. 10 kwh o usunięcie niezgodności z rzeczywistym stanem prawnym w zakresie objęcia majątkiem wspólnym nieruchomości, opisanej w księdze nr hip. [...].

Jednakże skarżący i pozostali następcy prawni J. H. mogli wytoczyć inne powództwo. Warunkiem koniecznym do wytoczenia powództwa z art. 189 kpc jest istnienie po stronie żądającego ochrony prawnej interesu prawnego. W świetle jednolitego stanowiska judykatury interes prawny w wytoczeniu zachodzi, gdy sam skutek wywołany przez uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu na tym tle sporu w przyszłości (np. wyrok SN z 18.6.2009 r. II CSK 33/09, Lex 515730; wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 5.4.2007 r. III AUa 1518/05, Lex 257445). Za utrwalony w doktrynie i w orzecznictwie sądowym należy przy tym uznać pogląd wyłączający możliwość wystąpienia z pozwem o ustalenie w sytuacji, gdy dojdzie już do naruszenia prawa, a powodowi służy roszczenie lub konglomerat roszczeń (o danie, czynienie, zaniechanie bądź znoszenie) znacznie szerzej chroniący naruszane prawo, niż powództwo złożone w trybie art. 189 kpc. W orzecznictwie akcentowane jest stanowisko, że spór o ustalenie nie może mieć charakteru przesłankowego lub przyczynkarskiego w stosunku do innego sporu szerzej zakreślonego w wymiarze faktycznym i prawnym (wyrok SN z: 15.3.2002 r. II CKN 919/99, Lex 54376; 1.4.2004 r. II CK 125/03, OSP 2005/2/23). O istnieniu interesu prawnego w rozumieniu art. 189 kpc decyduje faktyczna, konkretna potrzeba ustalenia. Potrzeba ta niewątpliwie występuje wówczas, kiedy ustalenie prowadzi do definitywnego rozwiązania problemów tej strony i chroni ją również na przyszłość przed kontrposunięciami strony przeciwnej. W efekcie nie można uznawać za konieczne wytoczenie powództwa w sytuacji, gdy sprawa o ustalenie ma charakter przesłankowy wobec innych dalej idących roszczeń (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 14.2.2018 r. I ACa 800/17, Lex 2453720).

W uzasadnieniu uchwały 7 Sędziów Sądu Najwyższego z 15 marca 2006 r. III CZP 106/05, OSNC 2006/10/160, Poszerzony Skład przekonująco wskazał, że zainteresowana osoba trzecia nie jest pozbawiona ochrony [nie mogąc skorzystać z art. 10 kwh], gdyż może obalić domniemanie zgodności wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w każdym postępowaniu, w którym od rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości zależy treść rozstrzygnięcia.

Czyni to zarzut naruszenia art. 3 § 1 i 2 pkt 1 w zw. z art. 151 ppsa w zw. z art. 97 § 1 pkt 4 i art. 8 kpa w zw. z art. XVIII pwkr i art. 21 kr usprawiedliwionym.

Skoro istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, a Sąd I instancji z naruszeniem art. 151 ppsa oddalił skargę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 ppsa, uchylił wyrok I SA/Wa 163/16 w całości i rozpoznał skargę.

Wobec naruszenia zaskarżoną decyzją: prawa materialnego art. XVIII ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. przepisy wprowadzające kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 309) i art. 21 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. kodeks rodzinny (Dz. U. nr 34, poz. 308, zm. z 1953 r. nr 31, poz. 124) w związku z art. 28 kpa przez błędną ich wykładnię i przyjęcie, że skarżącemu i innym następcom prawnym po J. H. nie przysługiwał przymiot strony w kontrolowanym postępowaniu; przepisów prawa procesowego - art. 8, art. 97 § 1 pkt 4 kpa, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przez niezawieszenie postępowania, gdy rozpatrzenie sprawy zależy od uprzedniego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez sąd, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok w całości i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa uchylił zaskarżoną decyzję w całości, jako co najmniej przedwczesną i naruszającą art. 138 § 1 pkt 3 kpa.

Rozpoznając sprawę ponownie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] zobowiąże skarżącego i pozostałych następców prawnych J. H. do przedłożenia orzeczenia Sądu powszechnego, wskazującego na objęcie przepisami o wspólności ustawowej nieruchomości nabytej dnia 21 maja 1927 r. przez S. H., zawieszając postępowanie w sprawie do czasu rozstrzygnięcia tego zagadnienia wstępnego (art. 97 § 1 pkt 4 kpa). Jeśli następcy prawni wykażą prawomocnym orzeczeniem Sądu powszechnego tę okoliczność, skutkować to będzie merytorycznym rozpoznaniem odwołań następców prawnych J. H. Prowadzić to może do reformatoryjnego orzeczenia (art. 138 § 1 pkt 2 in princ. kpa).

Rozpoznając sprawę ponownie, Kolegium związane będzie oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, zawartymi w wyroku I OSK 1262/17 (art. 153 ppsa).

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 ppsa), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 ppsa mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261. Pełnomocnik skarżącego winien złożyć Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie odrębny wniosek wraz ze stosownym oświadczeniem.