Wyrok NSA oz. we Wrocławiu, sygn. akt I SA/Wr 3079/00
NSA oz. we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2003-04-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 630  Obrót towarami z zagranicą, należności celne i ochrona przed nadmiernym  przywozem towaru na polski obszar celny
Hasła tematyczne: Celne prawo
Powołane przepisy: article: par. 1a
journal: Dz.U. 1997 nr 158 poz. 1050
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane, oraz trybu i warunków dokonywania zwrotu lub umorzenia.
article: art. 246, art. 248
journal: Dz.U. 1997 nr 23 poz. 117
law: Ustawa z dnia 9 stycznia 1997 r. - Kodeks celny.
article: art. 860, art. 874-875
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 67, art. 284
journal: Dz.U. 2000 nr 94 poz. 1037
law: Ustawa z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.
Teza: Jeżeli w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane oraz trybu i warunków dokonywania zwrotu i umorzenia /Dz.U. nr 158 poz. 1050 ze zm./ ustawodawca użył określenia "w postępowaniu likwidacyjnym" należy przyjąć, że pojęcie to ma takie znaczenie, jakie przypisuje się jemu w poszczególnych aktach prawnych, które takie postępowanie przewidują. Skoro jednak przepisy Kodeksu cywilnego takiego postępowania w odniesieniu do spółek cywilnych nie przewidują - nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis ten może odnosić się także do spółek cywilnych.

TEZY

Jeżeli w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane oraz trybu i warunków dokonywania zwrotu i umorzenia /Dz.U. nr 158 poz. 1050 ze zm./ ustawodawca użył określenia "w postępowaniu likwidacyjnym" należy przyjąć, że pojęcie to ma takie znaczenie, jakie przypisuje się jemu w poszczególnych aktach prawnych, które takie postępowanie przewidują. Skoro jednak przepisy Kodeksu cywilnego takiego postępowania w odniesieniu do spółek cywilnych nie przewidują - nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis ten może odnosić się także do spółek cywilnych.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Marioli N. na decyzję Prezesa Głównego Urzędu Ceł z dnia 3 listopada 2000 r. (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności celnych; oddala skargę.


UZASADNIENIE

Mariola N.-P. pismem z dnia 29 lutego 2000 zgłosiła wniosek o umorzenie należności celnych wynikających z decyzji Dyrektora Urzędu Celnego we W. z dnia 2 sierpnia 1994 r. (...). Wniosek ten uzasadniła trudną sytuacją finansową wynikającą z faktu, że spółka prowadzona razem z mężem została zlikwidowana, wnioskodawczyni utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.880 zł miesięcznie, na wyłącznym utrzymaniu posiada nieletnią córkę, a kwota należności celnych w dalszym ciągu wynosi 78.250,02 zł. Jednoczenie zarzuciła, że jedynym jej majątkiem były sprowadzone towary, jednakże organ celny skierował do tych towarów egzekucję i osiągnął z ich sprzedaży jedynie 4,15 procent zadłużenia. W związku z zadłużeniem wobec ZUS wnioskodawczyni zawarła układ ratalny, jednakże konieczność spłacania zaległości celnych zmusi ją do zerwania tego układu. W rezultacie nie ma ona żadnych możliwości spłaty zadłużenia i w obecnej sytuacji zagrożona jest egzystencja jej rodziny.

Dyrektor Urzędu Celnego we W. decyzją z dnia 28 czerwca 2000 r. (...) odmówił umorzenia należności celnych. Organ I instancji stwierdził, że kwestię umorzenia należności celnych regulują art. 246 par. 1 i art. 248 par. 1 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. - Kodeks celny /Dz.U. nr 23 poz. 117 ze zm./ oraz przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane oraz trybu i warunków dokonywania zwrotu i umorzenia /Dz.U. nr 158 poz. 1050 ze zm./. Przepisy te w ocenie organu nie przewidują możliwości umorzenia należności celnych ze względu na trudną sytuację materialną dłużnika.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni zarzuciła, że organ celny błędnie uznał, że sprawa została wszczęta pismem z dnia 9 lutego 2000 r. w sytuacji, gdy faktycznie wszczęte ono zostało pismem z dnia 10 marca 1997 r., w związku z tym w tej sprawie winny mieć zastosowanie przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - Prawo celne /t.j. Dz.U. 1994 nr 71 poz. 312/, a pośrednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Poza tym odwołująca się zarzuciła, że należności celne powstały pod rządami Prawa celnego i również z tego powodu należało zastosować te ustawę. W tej ustawie nie istniało pojęcie długu celnego, a jedynie pojęcie należności celnej. Należność ta obciążała towar. Skoro jednak towar organ sprzedał na licytacji - wygasły ciążące na nim obciążenia. Ponadto odwołująca się wskazała, że niezależnie od tych przesłanek możliwe było także umorzenie należności celnych w oparciu o przepis par. 1a cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. W szczególności bowiem przepis ten zezwala na umorzenie należności celnych, jeżeli nie zostały one ściągnięte w toku postępowania likwidacyjnego lub upadłościowego. Należności celne obciążały spółkę cywilną "M.-P.". Spółką została zlikwidowana w roku 1995 i wykreślona została z ewidencji działalności gospodarczej. Pomimo przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego należności celne nie zostały w tym postępowaniu ściągnięte. Ponadto odwołująca się zarzuciła, że w sytuacji, gdy stroną postępowania celnego zobowiązaną do wykonania decyzji o wymiarze cła była spółka cywilna, nie istnieją podstawy prawne do obciążania tymi należnościami wspólników.

Prezes Głównego Urzędu Ceł decyzją z dnia 3 listopada 2000 r. (...) utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy stwierdził, że stosownie do art. 289 Kodeksu celnego przepisy ustawy Prawo celne stosuje się jedynie do spraw wszczętych i nie zakończonych przed dniem wejścia w życie Kodeksu celnego. Wniosek wszczynające niniejsze postępowanie został złożony w dniu 29 lutego 2000 r., a więc w czasie obowiązywania Kodeksu celnego. Dlatego w tej sprawie winny mieć zastosowanie przepisy tej ustawy. Niezależnie od tego Prezes Głównego Urzędu Ceł wskazał, że nie jest zasadny zarzut odwołania dotyczący zgłoszenia w dniu 10 marca 1997 r. wniosku o wszczęcie postępowania o umorzenie należności celnych. Pismo z tej daty nie zawierało wniosku o umorzenie należności celnych lecz dotyczyło żądania odroczenia spłaty tych należności na okres trzech miesięcy. Treść tego pisma była wyraźna i dlatego nie zachodziła podstawa do żądania od strony sprecyzowania jego treści. W związku z tym pismem organ udzielił odpowiedzi informując, że ówcześnie obowiązujące przepisy nie znały instytucji odroczenia spłaty należności celnych. Wnioskodawczyni na to wyjaśnienie nie zareagowała, w związku z tym nie może w ocenie organu obecnie twierdzić, że postępowanie dotyczące umorzenia należności celnych zostało wszczęte w roku 1997.

W związku z tym organ odwoławczy wskazał, że do niniejszej sprawy winny mieć zastosowanie przepisy Kodeksu celnego. Nie zgodził się jednak z zarzutami odwołania dotyczącymi wystąpienia podstawy do umorzenia tych należności w oparciu o przepis par. 1 lit. "a" rozporządzenia rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane (...) /Dz.U. nr 158 poz. 1050 ze zm./. Przepis ten istotnie przewiduje możliwość umorzenia należności celnych w sytuacji, gdy nie zostały one ściągnięte w postępowaniu likwidacyjnym lub upadłościowym, jednakże zdaniem Prezesa Głównego Urzędu Ceł przepis ten w tej sprawie nie ma zastosowania. Spółka cywilna "M.-P." została zlikwidowana przez wykreślenie z ewidencji gospodarczej. Powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 1995 r. I CRN 6/95 - OSNC 1995 nr 6 poz. 102 organ odwoławczy stwierdził, że spółka cywilna nie posiada zdolności upadłościowej, tym samym nie mogła ona prowadzić postępowania likwidacyjnego, w rozumieniu tego przepisu. Dlatego też nie wystąpiły okoliczności umożliwiające zastosowanie cytowanego przepisu.

Zdaniem organu odwoławczego nie wystąpiły też inne przypadki określone w tym rozporządzeniu, ani w przepisach art. 246 par. 1 i art. 248 par. 1 Kodeksu cywilnego, od których zależy umorzenie należności celnych.

Organ odwoławczy nie zgodził się również z tym zarzutem odwołania, w którym wskazywano na niemożliwość ściągania od wspólników spółki cywilnej należności celnych obciążających spółkę. Do odpowiedzialności wspólników za należności celne mają zastosowanie reguły wynikające z prawa cywilnego. Zgodnie natomiast z art. 864 Kodeksu cywilnego wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają solidarnie za zobowiązania spółki.

Prezes Głównego Urzędu Ceł uznał też, że w niniejszym postępowaniu nie jest możliwe badanie zarzutu strony dotyczącego wygaśnięcia należności celnych z powodu sprzedaży na licytacji towarów zajętych na poczet tych należności. W tej bowiem sprawie badaniu podlegają tylko ewentualne przesłanki, od których zależy umorzenie należności celnych.

Decyzja ta została zaskarżona do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze podniesiono podobne zarzuty do tych, które zostały wskazane w odwołaniu. Ponadto skarżąca zarzuciła, że do jej sytuacji winien mieć zastosowanie przepis par. 1a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. Wykładnia tego przepisu wskazuje bowiem, że w części dotyczącej postępowania likwidacyjnego, o którym mowa w tym przepisie, regulacja ta odnosi się do spółek cywilnych, gdyż tylko postępowanie likwidacyjne spółki cywilnej może zakończyć jej byt pomimo nie zapłacenia wszystkich długów. W odniesieniu bowiem do innych spółek - gdy majątek nie wystarcza na zaspokojenie dłużników - konieczne jest przeprowadzenie postępowania upadłościowego. Tylko zatem w odniesieniu do spółki cywilnej może powstać sytuacja opisana w tym przepisie, w której w postępowaniu likwidacyjnym nie zostaną ściągnięte należności celne. W niniejszej sprawie organy celne jednak nie przeprowadziły postępowania zmierzającego do wyjaśnienia, czy w stosunku do spółki cywilnej "M.-P." zostało przeprowadzone postępowanie likwidacyjne. Tym samym w ocenie skarżącej organy celne niezasadnie przyjęły, że cytowany przepis nie ma zastosowania w tej sprawie.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, powołał się na swoją dotychczasową argumentację i dodatkowo wskazał, że w toku postępowania administracyjnego skarżąca nie przedstawiła żadnych dowodów, które potwierdzałyby fakt przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego w spółce cywilnej "M.-P.". Przedstawiła jedynie dowód wykreślenia spółki z ewidencji działalności gospodarczej, co zdaniem organu nie jest równoznaczne z przeprowadzeniem postępowania likwidacyjnego. Ponadto organ wskazał, że decyzje w sprawie umorzenia należności celnych wydawane są w oparciu o uznanie administracyjne i dlatego nie istnieje obowiązek organu uwzględnienia wniosku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 22 ust. 2-4 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ uchylenie zaskarżonej decyzji może nastąpić tylko wówczas, gdy w toku rozpoznawania sprawy Sąd stwierdzi, że zaskarżona decyzja lub poprzedzająca ją decyzja organu administracyjnego jest nielegalna, a więc narusza prawo w zakresie wskazanym w tych przepisach. W przypadku natomiast braku podstaw do takiego stwierdzenia, skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 27 ust. 1 cyt. ustawy.

W niniejszej sprawie nie ma podstaw do uznania, że organy celne naruszyły prawo.

Przedmiotem postępowania w tej sprawie było żądanie umorzenia należności celnych wynikających z decyzji Dyrektora Urzędu Celnego we W. z dnia 2 sierpnia 1994 r. Trafnie jednak wskazały organy celne, że do niniejszej sprawy winny mieć zastosowanie przepisy ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r.- Kodeks celny /Dz.U. nr 23 poz. 117 ze zm./. Wniosek o umorzenie należności celnych został zgłoszony pismem z dnia 29 lutego 2000 r., a więc w okresie obowiązywania tej ustawy. W związku z tym chybione są twierdzenia skarżącej, że jej wniosek winien być rozpoznawany według zasad ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. - Prawo celne /t.j. Dz.U. 1994 nr 71 poz. 312/. Nie można bowiem zgodzić się ze skarżącą, że postępowanie w sprawie umorzenia należności celnych zostało wszczęte pismem z dnia 10 marca 1997 r. Jak słusznie wskazały organy celne pismo to dotyczyło innej kwestii, a mianowicie odroczenia spłaty należności celnych o trzy miesiące. Treść tego pisma była wyraźna i dlatego nie było podstaw do wzywania skarżącej do jego ewentualnego sprecyzowania. Treść tego wniosku została przez organy załatwiona w odrębnym trybie. Skarżąca wtedy nie twierdziła, że chodziło jej o umorzenie należności celnych. Zasadnie zatem w niniejszej sprawie przyjęły organy, że pismo skarżącej z dnia 10 marca 1997 r. nie miało znaczenia, a w konsekwencji, że dopiero pismo z dnia 29 lutego 2000 r. wszczęło postępowanie w sprawie umorzenia należności celnych.

Trafne też jest stanowisko organów, że ustawa z dnia 9 stycznia 1997 r. - Kodeks celny /Dz.U. nr 23 poz. 117 ze zm./ zawiera odrębne regulacje dotyczące umarzania należności celnych. Kwestię tę regulują przepisy art. 246 i art. 248 tej ustawy. Wśród przesłanek umorzenia nie jest jednak wymieniona zła sytuacja ekonomiczna wnioskodawcy. Taka przesłanka nie jest wymieniona także w cytowanym wcześniej rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. Słusznie więc uznały organy celne, że podstawą do umorzenia należności celnych nie może być taka przesłanka, jaką skarżąca wskazała we wniosku wszczynającym postępowanie.

Skarżąca dopiero w odwołaniu powołała się na przesłankę wynikającą z unormowania par. 1a pkt 1 rozporządzenia, zgodnie z którym należności celne mogą być umorzone jeżeli nie ściągnięto je w toku zakończonego postępowania likwidacyjnego lub upadłościowego. Zarzut ten jednak nie jest zasadny.

W szczególności chybione są twierdzenia skargi, że organy celne nie należycie wyjaśniły sprawę. Zarówno z akt sprawy, jak też z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika jednoznacznie, że organy wzięły pod uwagę te okoliczności, które miały w sprawie znaczenie. W szczególności przeanalizowały sytuację skarżącej w świetle tego przepisu, a także omówiły swoje stanowisko w odniesieniu do podniesionych przez skarżącą pozostałych zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że instytucja umorzenia należności celnych, wymieniona w art. 246, art. 248 ustawy z dnia 9 stycznia 1997 r. - Kodeks celny /Dz.U. nr 23 poz. 117 ze zm./, jak też w omawianym wyżej rozporządzeniu, oparta jest na zasadzie uznania administracyjnego. Oznacza to, że organy celne we własnym zakresie wypracowują reguły umarzania tych należności i nie są zobowiązane do udzielenia takiej ulgi nawet wtedy, gdy stwierdzą zaistnienie takich okoliczności, o jakich mowa w tym przepisie. W takich sprawach kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego jest ograniczona do zbadania, czy organ należycie rozważył kwestię ewentualnego występowania ustawowych przesłanek umorzenia należności, o których mowa w tych przepisach, a także czy wnioski wyciągnięte przez organy z zebranego materiału dowodowego zostały ocenione zgodnie z zasadami logiki. Jeżeli Sąd stwierdzi, że okoliczności te zostały rozważone, a także organ wyczerpująco swoje stanowisko uzasadnił - nie ma podstawy prawnej do ingerowania w treść rozstrzygnięcia, a tym samym w wypracowane przez organy reguły udzielania tego rodzaju ulg.

W tej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził, aby organy celne nie przeprowadziły postępowania dowodowego w takim zakresie, jaki był wymagany w tej sprawie, jak również, aby zaskarżona decyzja nienależycie uzasadniała stanowisko organu. W szczególności - wbrew zarzutom skargi - w tej sprawie nie było konieczności przeprowadzenia postępowania dowodowego zmierzającego do wyjaśnienia, czy zostało przeprowadzone postępowanie likwidacyjne spółki cywilnej. Okoliczność ta bowiem w sprawie nie ma znaczenia.

Nie ma też Sąd podstaw do przyjęcia, że organy nie rozważyły, czy w sprawie występują ustawowe przesłanki umorzenia należności celnych. Należy bowiem podkreślić, że słuszne jest stanowisko organów celnych, że przepis par. 1a pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. nie odnosi się do spółek cywilnych, ani do wspólników takich spółek. Z brzmienia tego przepisu wynika wyraźnie, że umorzenie należności celnych może także nastąpić w sytuacji, gdy należności te nie zostały ściągnięte w postępowaniu likwidacyjnym lub upadłościowym. Spółka cywilna nie może być postawiona w stan likwidacji, czy też upadłości. Przepisy Kodeksu cywilnego /art. 860 i nast. Kc/ regulujące ustrój spółki cywilnej nie przewidują postępowania likwidacyjnego. Przepisy te przewidują jedynie wystąpienia wspólnika ze spółki /art. 869 par. 1/ i rozwiązanie spółki /art. 874 Kc/ jako jedyne formy zakończenia jej bytu. Natomiast od chwili rozwiązania spółki do majątku wspólnego wspólników stosuje się przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych /art. 875 par. 1 Kc/, zaś do rozliczenia majątku pozostałego po zapłaceniu długów spółki stosuje się z jednej strony przepisy o zwrocie wkładów w razie wystąpienia wspólnika ze spółki, a pozostałą część majątku dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczyli w zyskach spółki /art. 875 par. 2 i 3 Kc/. Wskazane przepisy regulują zatem całościowo ustanie bytu spółki cywilnej, jak też rozliczenie jej majątku. Przepisy te jednak nie wprowadzają postępowania likwidacyjnego, ani też nie używają takiego pojęcia w stosunku do spółki cywilnej.

Pojęcie postępowania likwidacyjnego jest znane w prawie i każdorazowo ustawodawca zakreśla takiemu postępowaniu ściśle określone ramy prawne, jak np. art. 67 i nast. art. 284 i nast. Kodeksu spółek handlowych, czy też innych ustaw. W związku z tym nie ma podstaw do uznawania, że pojęcie "likwidacja" jest tożsame z rozwiązaniem bytu danego podmiotu. Nie można też tego pojęcia tłumaczyć potocznym znaczeniem tego słowa, oznaczającym sytuacje, gdy dany podmiot lub rzecz przestaje istnieć. Pojęcie likwidacji w każdym bowiem przypadku, gdy używa go ustawodawca ma ściśle określone znaczenia uregulowane w danym akcie prawnym.

Jeżeli więc w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. ustawodawca użył określania "w postępowaniu likwidacyjnym" należy przyjąć, że pojęcie to ma takie znaczenie, jakie przypisuje się jemu w poszczególnych aktach prawnych, które takie postępowanie przewidują. Skoro jednak przepisy Kodeksu cywilnego takiego postępowania w odniesieniu do spółek cywilnych nie przewidują - nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis ten może odnosić się także do spółek cywilnych.

Nie ma także podstaw do uznania, że przepis ten w części wskazującej na nie ściągnięcie należności celnych w postępowaniu upadłościowym może odnosić się do spółek cywilnych. W orzecznictwie utrwalił się bowiem pogląd, że spółki cywilne nie posiadają zdolności upadłościowej /por. uchwała SN z dnia 6 listopada 2002 r. III CZP 67/02 - Wokanda 2003 nr 2 poz. 5/. W związku z tym nie mogą być postawione w stan upadłości. W rezultacie do spółek cywilnych nie może odnosić się przepis par. 1a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r.

Trafnie więc uznały organy celne, że skarżąca nie może domagać się umorzenia należności celnych w oparciu o ten przepis.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza zatem, że organy celne należycie zbadały fakt ewentualnego istnienia przesłanek umorzenia należności celnych.

Pozostałe zarzuty skargi również nie mogą być uwzględnione.

Przede wszystkim należy podkreślić, że dla sposobu załatwienia tej sprawy nie mogą mieć znaczenia zarzuty skargi związane z zasadami odpowiedzialności wspólników spółki cywilnej za należności celne tej spółki. Postępowanie niniejsze nie dotyczy bowiem kwestii odpowiedzialności wspólników za takie zobowiązania spółki. Przedmiotem tego postępowania jest żądanie umorzenia należności celnych. Tylko więc taki zakres rozpoznania mógł stanowić podstawę do wydania decyzji.

Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że skarżąca zgłaszając zarzut braku odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki cywilnej popada w sprzeczność. Gdyby bowiem zarzut ten podzielić, należałoby dojść do przekonania, że skarżącej w tym postępowaniu nie służył atrybut strony. Umorzenia należności celnych nie może bowiem domagać się osoba, którą taki obowiązek nie obciąża. Skarżąca jednak twierdzi, że ma tytuł do domagania się umorzenia należności, tym samym przyznaje, że istnieje jej odpowiedzialność za zobowiązania spółki.

Reasumując należy stwierdzić, że organy wydając zaskarżoną decyzję nie naruszyły prawa w sposób określony na wstępie niniejszych wywodów.

Stwierdzenie tej okoliczności stanowi podstawę do oddalenia skargi w oparciu o przepis art. 27 ust. 1 ustawy o NSA.

Z tych przyczyn Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.