Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 616/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 24, art. 28
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Dnia 29 listopada 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (spr.) Sędziowie WSA Ireneusz Fornalik WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: sekr. sąd. Sławomir Rajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2017 roku przy udziale sprawy ze skargi A. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. (dalej ZUS) działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3 pkt 3, ust. 3a, ust. 3b, ust. 4 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016r. poz. 963 z późn. zm., dalej u.s.u.s.), § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), po rozpatrzeniu wniosku A. P. (dalej jako skarżący, zobowiązany lub strona) z dnia [...] maja 2017r. odmówił umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie zdrowotne, społeczne i Fundusz Pracy za okres od [...] do [...] wraz z odsetkami w łącznej kwocie [...]zł.

Decyzja ta zapadła w oparciu o następujący stan faktyczny.

W dniu [...] maja 2017 r. do ZUS [...] wpłynął wniosek skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy.

Na podstawie dokumentacji zgłoszeniowej i rozliczeniowej ustalono wysokość zadłużenia na dzień wpływu wniosku tj. [...] maja 2017r.:

- z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres [...] na - kwotę [...]zł, odsetki naliczone na dzień złożenia wniosku w kwocie [...]zł;

- z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...] na kwotę [...]zł, odsetki naliczone na dzień złożenia wniosku w kwocie [...]zł;

-z tytułu składek na Fundusz Pracy za okres: [...] na kwotę [...]zł, odsetki naliczone na dzień złożenia wniosku w kwocie [...]zł,

Następnie wezwano dłużnika do dostarczenia stosownej dokumentacji w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek. Mimo wezwania Pan A. P. nie przedłożył dokumentów obrazujących jego sytuację rodzinną oraz majątkową, odmawiając złożenia oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Skarżący przedłożył dokumentację medyczną obrazująca jego stan zdrowia oraz decyzję MOPR w P. z dnia [...] września 2015r.

W toku prowadzonego postępowania organ wziął pod uwagę następujące dokumenty: wyniki badania z dnia 8 kwietnia 2011 r. zatwierdzonym przez lekarza endokrynologa, wyniki badania z dnia 5 maja 2015r. przez specjalistę okulistę, decyzję z dnia [...] września 2015r. wydaną przez MOPR w P., wydruk z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, wydruk z bazy Ksiąg Wieczystych, zeznanie o wysokości uzyskanego przychodu, wysokości dokonanych odliczeń i nienależnego ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych za rok 2015, 2014, 2013, 2012, 2011, 2010 oraz 2009- PIT 28, recepta z dnia 30 listopada 2016r. zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 25 czerwca 2010r., cardiac report z dnia 7 grudnia 2011 r., zaświadczenie lekarskie z dnia 7 października 2005r., zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 29 czerwca 2011 r., informacja o stanie zdrowia lekarza kierującego z dnia 28 czerwca 2016r., informacja z Przychodni Specjalistycznej [...] z dnia 17 września 2010r. oraz z dnia 28 lutego 2011 r,, informacja dla lekarza kierującego z dnia 17 lipca 2016r. oraz dwie recepty z dnia 30 listopada 2016r. oraz z dnia 15 września 2016 r. Przy czym informacje zawarte w kserokopiach zaświadczeń lekarskich i decyzji MOPR organ uznał za oświadczenia strony złożone w toku prowadzonego postępowania i uwzględnił przy podejmowaniu rozstrzygnięcia.

Następnie przystąpiono do oceny, czy w sytuacji skarżącego zachodzą przesłanki określone w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych pozwalające na umorzenie składek z tytułu całkowitej nieściągalności zadłużenia, określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s.. Organ doszedł do wniosku, że wobec zobowiązanego brak jest podstaw do umorzenia zaległych należności. ZUS stwierdził, iż wprawdzie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przez zobowiązanego, jednakże istnieje majątek, z którego można egzekwować należności. Zobowiązany nie jest wprawdzie zgłoszony do ubezpieczeń społecznych, jednakże posiada majątek - jest współwłaścicielem [...] zabudowanej nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] ha położonej w P., przy ulicy [...]. Oznacza to według organu rentowego, że istnieje potencjalna możliwość wyegzekwowania należności z tytułu nieopłaconych składek poprzez ewentualne skierowanie postępowania egzekucyjnego do nieruchomości, której strona jest właścicielem. Oznacza to, że w rozpatrywanym przypadku całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust 3, 5 i 6 u.s.u.s. nie może być stwierdzona.

W ocenie organu pozostałe przesłanki z art. 28 u.s.u.s. również nie zachodzą. Organ zbadał więc czy zachodzi podstawa umorzenia składek z art. 28 ust. 3 a w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365, zwanej dalej rozporządzeniem). Odnosząc się do sytuacji życiowej zobowiązanego organ ustalił, iż Pan A. P. jest osobą w wieku 74 lat. Zobowiązany od [...] r. do [...] r. prowadził działalność gospodarczą w zakresie taksówek osobowych (49,32.Z) natomiast od [...] r., do [...]. prowadził jednoosobową działalność gospodarczą w zakresie konserwacji i naprawy pojazdów samochodowych, z wyłączeniem motocykli (45.20.Z). Z dniem [...], płatnik wyrejestrował prowadzoną przez siebie działalność gospodarczą. Aktualnie zobowiązany jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych jako świadczeniobiorca, za którego jednostka organizacyjna pomocy społecznej, wójt, burmistrz lub prezydent miasta mają obowiązek opłacać składki. Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż strona posiada dochód - zasiłek stały przyznany od [...] września 2015r. przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w P. w wysokości [...] zł. W ocenie organu skarżący nie wykazał przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie przedłożył bowiem oświadczenia o swoim stanie rodzinnym i majątkowym, nie przedstawił wydatków i potrzeb swojej rodziny i nie określił czy w rodzinie są pozyskiwane dodatkowe dochody. Nie ujawnił również posiadanego majątku w postaci części zabudowanej nieruchomości, mając na względzie uzyskanie korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie zaległych należności. Organ podał, że nie mógł stwierdzić, iż zapłata należności może pozbawić dłużnika możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, szczególnie, że nie musi zostać dokonana jednorazowo, lecz może być uregulowana w dłuższym okresie czasu, w ramach układu ratalnego. Zdaniem organu ciężar wykazania braku możliwości uiszczenia zaległych składek ciąży na Skarżącym i nie wystarczy wskazać na trudności. Konieczne jest bowiem wykazanie, że niemożność zapłaty składek ma charakter wyjątkowy. W ocenie organu sytuacja majątkowa strony jest dobra, bowiem zobowiązany jest współwłaścicielem w części ˝ zabudowanej nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] ha położonej w P.. Odnosząc się do przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia organ podał, że Skarżacy nie wykazał, że w jego sytuacji miała miejsce sytuacja spowodowana klęską żywiołową czy innymi nadzwyczajnymi okolicznościami. W zakresie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia organ uznał, że dostarczona dokumentacja medyczna dotyczy okresu, w którym Skarżacy był aktywnym przedsiębiorcą ( lata [...]), co oznacza, że nie przeszkadzało mu to w aktywności zawodowej. Nie przedłożył dokumentacji wskazującej na obecne ograniczenia zdrowotne uniemożliwiające mu podjęcie działań pozwalających na uzyskiwanie jakichkolwiek dochodów. Organ podkreślił, że decyzja ma charakter uznaniowy. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona nie ma on możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi.

W decyzji podniesiono nadto, że obowiązkiem podmiotu prowadzącego działalność gospodarczą jest zabezpieczenie środków finansowych na pokrycie zobowiązań składkowych. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością gospodarczą jak i jej negatywnymi skutkami odpowiada podmiot prowadzący tę działalność, zarówno w trakcie prowadzenia działalności jak i po jej zakończeniu. Stosownie bowiem do obowiązujących przepisów, to; właśnie płatnik składek jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganie dochodów czy też ponoszenie strat. Organ stwierdził, że ponoszenie przez płatnika kosztów składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej jest wkalkulowane w prowadzenie tejże działalności. Płatnik samodzielnie ocenia swoje możliwości funkcjonowania na rynku. Prowadzenie działalności generuje koszty, a wśród zobowiązań przedsiębiorcy są też i te o charakterze publicznoprawnym. Opłacenie składek w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej jest ustawowym obowiązkiem płatnika.

Organ powołał się również na wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 11 kwietnia 2017 r. sygn.. akt VII U 6359/16, którym to sąd oddalił odwołanie od decyzji Zakładu nr [...] z dnia [...].09.2016 r. stwierdzającej okresy podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu i rentowemu oraz wypadkowemu.

ZUS wskazał, że przedawnieniu uległy należności za okres od [...] do [...]. Instytucja przedawnienia nie znalazła natomiast zastosowania do należności wskazanych w sentencji decyzji. Z uwagi na prowadzenia sprawy o podleganie ubezpieczeniom społecznym bieg terminu przedawnienia uległ zawieszeniu w okresie od wszczęcia tego postępowania, tj. od [...]. do dnia wydania decyzji uprawomocnionej [...].

Z powyższych względów ZUS, decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. odmówił skarżącemu umorzenia składek.

Skarżący nie skorzystał z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i na podstawie art. 52 § 3 i art. 53 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na powyższą decyzję. W piśmie z dnia [...]08.2017r. domagał się jej uchylenia lub zmiany w zakresie zmniejszenia wysokości roszczenia, zarzucając: nieuwzględnienie istotnych przesłanek, które uniemożliwiły osiąganie wystarczających dochodów aby opłacać składki; nieuwzględnienie bieżącej sytuacji finansowej płatnika, która ogranicza uregulowanie należności; zawarcie w decyzji szeregu domniemań i wątpliwości dotyczącej obecnej i przeszłej sytuacji życiowej oraz brak odniesienia się do dokumentacji, która wskazywałaby na istnienie roszczenia w okresie ostatnich 16 lat.

Uzasadniając swoje stanowisko skarżący podał, że ZUS od sierpnia 2016 r. nie posiada żadnej dokumentacji, która dotyczyłaby jego składek na ubezpieczenie społeczne. Dodał, ze przez 16 lat nie otrzymał żadnego upomnienia ani wezwania do złożenia deklaracji rozliczeniowej. W jego ocenie rozpoczęcie procedury roszczeniowej po 16 latach narusza dyspozycję art. 48 ust. 1 u.s.u.s. Dodał, że ma 76 lat i prowadził gospodarstwo z chorą matką, utrzymuje się jedynie z niskiego zasiłku i nie ma środków na spłatę zadłużenia, a ZUS nie odniósł się w swojej decyzji do tych okoliczności. Pracował sporadycznie wykonując drobne zlecenia aby zarobić na utrzymanie i nie wiedział, ze przy tak niskich dochodach musi opłacać składki. Nie zgodził się z stanowiskiem ZUS że przez dziesięć ostatnich lat był aktywnym przedsiębiorcą. W tym czasie chorował m.in. na niewydolność krążeniowo- oddechową, nadciśnienie tętnicze, niedosłuch i ślepotę oka. Według skarżącego ww. okoliczności uniemożliwiły mu opłacanie składek. Podniósł także, iż nie był odpowiednio informowany przez pracowników ZUS w toku prowadzonego postępowania, nie udzielano mu niezbędnych wyjaśnień dotyczących składania dokumentów.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369.; dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają organy administracji, co w niniejszym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia przedmiotowych należności należy do kompetencji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd administracyjny nie ma uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, tj. orzeczenia o umorzeniu należności. Sąd nie może też nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. Jest to bowiem wyłączna kompetencja organu administracji. Kontrola sądowa obejmuje przede wszystkim zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem. Sąd nie ocenia natomiast wydanej decyzji uznaniowej z punktu widzenia jej celowości czy słuszności.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a tej ustawy. Innymi słowy, sąd obowiązany jest zasadniczo dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 lipca 2017 r., którą odmówiono skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek i odsetek za zwłokę w tym:

- składek na ubezpieczenie społeczne za okres [...] w kwocie [...]zł

- składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...]—[...] w kwocie [...]zł

- składek na Fundusz za okres [...] w kwocie [...]zł

wraz z odsetkami, tj. w łącznej wysokości [...] zł.

Skarżacy na podstawie art. 52 § 3 p.p.s.a skorzystał z prawa wniesienia skargi do sądu z pominięciem złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowił art. 28 ust. 2 wspomnianej już wcześniej ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.).

Do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, ubezpieczenie zdrowotne w zakresie, m.in., stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne (art. 32 u.s.u.s.).

Stosownie do art. 28 ust. 3 u. s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone

w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy

i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).

Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności

z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przy badaniu przesłanek z art. 28 ust. 3a ustawy, w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej: Rozporządzeniem), przedmiotem tego postępowania nie jest kwestia ustalenia, z jakich przyczyn skarżący składek nie opłacał. Przy badaniu przesłanek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne istotna jest ocena aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego, a nie przyczyny powstania zaległości, zawinione czy też subiektywnie niezawinione, które nie zostały przewidziane, jako samodzielna przesłanka umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II GSK 2051/13).

Podkreślenia jednak wymaga, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez organ prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Kwestia ta ściśle jest więc związana z prawidłowym, wyczerpującym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, dotyczy zatem przestrzegania przez organ przepisów postępowania. Dopiero wyjaśnienie tej wstępnej kwestii pozwala organowi na dokonanie oceny, czy zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, czy opłacenie należności będących przedmiotem postępowania rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 433/16)

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Dlatego, jeżeli zobowiązany w swoim wniosku o umorzenie należności wskazałby składki, które uległy przedawnieniu, to w tym zakresie organ pierwszej instancji powinien umorzyć postępowanie jako bezprzedmiotowe (art. 105 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 23, dalej: "k.p.a."). Jeżeli zaś przedawnienie należności stwierdzone zostanie dopiero w postępowaniu będącym skutkiem wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład winien uchylić zaskarżoną decyzję w części dotyczącej przedawnionych należności i w tym zakresie umorzyć postępowanie pierwszej instancji (art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.).

Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, w świetle wskazanych wyżej przepisów, w pierwszej kolejności, należy odnieść się do kwestii istnienia należności z tytułu składek, objętych wnioskiem skarżącego o umorzenie, z uwagi na ewentualne ich przedawnienie.

Podlegająca kontroli Sądu decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczy odmowy umorzenia należności z tytułu składek za okres od [...] r. do [...] oraz w przypadku składek na Fundusz Pracy za okres od lipca 2006 r. do czerwca 2009.

Z dniem 1 stycznia 2012 r., na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców - zmieniającego treść art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, skrócony został okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Ponieważ bieg przedawnienia części spornych należności składkowych rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy kluczowe znaczenie ma art. 27 powyższej ustawy regulujący zagadnienia intertemporalne. Zgodnie z jego ust. 1, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zatem zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według starych zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednakże bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia ust. 2 przywołanego przepisu, stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu. Powołana regulacja oznacza, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia 5-letniego (liczonego od dnia 1 stycznia 2012 r.) lub 10- letniego (liczonego od daty wymagalności składki) - zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej. (zob. Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 19 września 2017r., sygn. akt III AUa 47/17, Lex nr 2379135).

Oznacza to, że składki na ubezpieczenie zdrowotne za lipiec, sierpień, wrzesień 2006r., itd. ulegają przedawnieniu odpowiednio w sierpniu, wrześniu, październiku 2016r. itd.

Założenie to ma charakter warunkowy. Zakłada ono po pierwsze, że dla wnioskodawcy korzystniejsze jest rozwiązanie określone w art. 27 ust. 2 ustawy o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (reguła wskazana w art. 27 ust. 1 tej ustawy prowadzi do wniosku, że 5 letni okres przedawnienia skończy się w styczniu 2017 r.), a po drugie, że nie doszło do zawieszenia biegu przedawnienia już od sierpnia 2016 r.

Zgodnie z art. 24 ust. 5f u.s.u.s. w przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna. W przedmiotowej sprawie jak wskazał organ z uwagi na wydanie decyzji nr [...] z dnia [...].09.2016r. stwierdzającej okresy podlegania ubezpieczeniom społecznym okres zawieszenia biegu przedawnienia miał miejsce od 8 sierpnia 2016r,( tj. przed terminem płatności składki za lipiec 2006r.) do 26 maja 2017r., kiedy decyzja stała się prawomocna. Po ustaniu okoliczności skutkujących zawieszeniem biegu terminu przedawnienia okres ten biegnie w dalszym ciągu. O ten więc okres wydłuża się okres przedawnienia składek. Tym samym na dzień wydania decyzji składki wskazane w decyzji nie uległy przedawnieniu.

W przedmiotowej sprawie organ słusznie uznał, że nie zachodzi całkowita nieściągalność w rozumieniu art. 28 ust. 2 u.s.u.s w zw. z art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 , gdyż Skarżacy posiada składnik majątkowy – ˝ część nieruchomości, z której może być prowadzona egzekucja, dotychczas nie wszczęta. Nie zachodziły również przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4a, 4b u.s.u.s , wobec skarżącego nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne, likwidacyjne, upadłościowe, nie miała miejsce sytuacja z art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. związana ze śmiercią dłużnika.

Prawidłowo więc organ analizował przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3a u.s.u. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i P. Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Słusznie organ uznał, że w niniejszej sprawie nie zaszły przesłanki z § 3 ust. 2 cyt wyżej rozporządzenia związane z przypadkiem poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacanie składek mogłoby pozbawić Skarżącego możliwości dalszego prowadzenia działalności.

Zdaniem Sądu organ nie przeanalizował jednak w sposób prawidłowy przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 i 3 rozporządzenia, związanych z pozbawieniem możliwości zaspokojenia przez skarżącego zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych czy też z przewlekłą chorobą zobowiązanego pozbawiającą go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ badając te okoliczności słusznie wskazał na to, że ciężar wykazania tych okoliczności ciąży na skarżącym. Słusznie wskazał na uznaniowy charakter decyzji. Nie poddał jednak prawidłowej ocenie dokumentów złożonych przez Skarżącego i nie wziął pod uwagę, że uznaniowość decyzji nie oznacza jej dowolności. Wskazując na wyjątkowy charakter decyzji o umorzeniu zaległości organ nie wyjaśnił w jaki sposób skarżący miałby możliwość opłacania składek choćby w ramach układu ratalnego.

Organ w zaskarżonej decyzji nie odniósł się w ogóle do kryterium "ważnego interesu zobowiązanego", podkreślając jedynie niesporne obowiązki wynikające z opłacania składek. Kryterium "ważnego interesu osoby zobowiązanej" wymaga wykazania konkretnych okoliczności, które są wyjątkowe, niezależne od woli i sposobu postępowania zobowiązanego i jednocześnie uniemożliwiają mu wywiązanie się z ciążących na nim obowiązków względem Skarbu Państwa i które to w żaden sposób nie mogą zostać zaspokojone bez doraźnej pomocy ze strony organów państwowych. Oceniając sytuację zobowiązanego należy mieć na uwadze kryteria zobiektywizowane, tj. zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny oraz zagrożenie egzystencji. Jednocześnie, "ważnego interesu" nie można utożsamiać z subiektywnym przekonaniem zobowiązanego o potrzebie umorzenia zaległości. Pojęcia "ważnego interesu" nie można przy tym ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie zaległości wobec Skarbu Państwa, bowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną zobowiązanego, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków i realnych możliwości regulacji zobowiązań (por. wyrok NSA z 10 marca 2010 r., sygn. akt I FSK 31/08).

W tym miejscu należy wskazać, że w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. jako przesłankę umorzenia wskazano "zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego", a wyliczenie przypadków wystąpienia tej przesłanki zawarte w punktach 1-3 tego przepisu zostało poprzedzone zwrotem "w szczególności". Oznacza to, że nie jest to zamknięty katalog przesłanek umożliwiający udzielenie ulgi w spłacie zobowiązań składowych przez organ rentowy. Podkreślić należy, że przesłanki "zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego" nie można utożsamiać jedynie z "ruiną jego egzystencji". W przypadku zaległości składkowych ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), a nawet objął je całkowitą "abolicją" w ustawie z dnia 31 grudnia 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ww. rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń.

Skarżacy urodzony 25.01.1943r. w chwili wydania decyzji miał ukończone 74 lata. Wiek ten nie jest wiekiem aktywności zawodowej. Argumenty o braku wykazania przez skarżącego możliwości osiągania dochodów nie były więc w kontekście jego wieku uzasadnione. Organ również nie rozważył w jaki sposób skarżący byłby w stanie sprostać możliwości spłaty zobowiązania w wysokości ponad [...] zł z uwzględnieniem wieku, źródła dochodu i stanu zdrowia. Organ nie zakwestionował faktu, że skarżący utrzymuje się z zasiłku stałego w kwocie [...]zł z MOPR. Nie odniósł się jednak w ogóle do faktu, że przyznanie tego zasiłku ma miejsce jedynie wobec osób znajdujących się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej. Organy przyznające zasiłki badają przy tym okoliczności związane z sytuacją materialną osoby, której świadczenie przyznają. Z decyzji MOPR ( w kserokopii) wynika, że skarżący jest osobą samotnie gospodarującą. Przy przyjęciu, że decyzja ta została uznana jako oświadczenie strony, nie można uznać, że Skarżacy nie wykazał, że jest osobą samotną, czego organ nie uwzględnił. Organ w ogóle również nie uzasadnił z jakich powodów uznał, że osoba korzystająca z pomocy społecznej nie znajduje się w sytuacji uzasadniającej umorzenie zaległych składek. Fakt, że Skarżacy posiada udział w zabudowanej nieruchomości został przez organ jedynie ograniczony do wskazania, że posiada składnik majątkowy umożliwiający egzekucję. Organ jednak nie uwzględnił, że Skarżacy w tej nieruchomości zamieszkuje i pozbawienie go tego składnika majątkowego prowadziłoby do bezdomności. Organ nie dokonał wykładni pojęć "ważnego interesu osoby zobowiązanej" oraz "zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego" ani też nie wskazał przyczyn, dla których uznał, że w istocie brak przesłanki całkowitej nieściągalności (bo do tego sprowadza się argument posiadania udziału w nieruchomości, w której zamieszkuje) przesądza o braku spełnienia ww. przesłanek. Za taką ocenę nie można uznać argumentacji, iż decyzja w sprawie umorzenia jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku ziszczenia się ww. przesłanek organ nie jest obowiązany do udzielenia ulgi. Aprobata takiego stanowiska prowadziłaby do całkowicie bezpodstawnego wniosku, że organ w każdej sytuacji – nawet najbardziej drastycznej – może w zasadzie bez uzasadnienia odmówić umorzenia zaległości. Organy rentowe winny także mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, to jednak okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie. Organ nie dokonał również – stosownie do § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia oceny sytuacji zdrowotnej skarżącego i jej wpływu na dalszą możliwość spłaty. Jak wynika z akt sprawy skarżacy choruje na nadciśnienie tętnicze, zaćmę obu oczu, zwyrodnienie plamki związanej z wiekiem oka prawego niedosłuch ucha lewego, POCHP, zmiany zwyrodnieniowe lewego stawu łokciowego, przerost gruczołu krokowego. Są to choroby przewlekłe i postępujące, tym bardziej, że skarżacy jest osobą w podeszłym wieku – obecnie ma prawie 75 lat, a jest to wiek, który sam ustawodawca uznaje za wymagający pomocy ze strony osób trzecich i ochrony ze strony państwa( osobom po 75 roku życia przyznawany jest zasiłek pielęgnacyjny).

Organ wskazując na osiągany przez skarżącego dochody z tytułu prowadzonej wcześniej działalności gospodarczej nie uwzględnił, że były one niskie i oscylowały w kwocie paru tysięcy złotych rocznie. Skarżący na tę okoliczność przedłożył formularze [...] wedle których w 2009 r. osiągnął przychód [...] zł, w 2010 r. [...] zł, w 2011 r. [...] zł, w 2012 r. [...] zł, w 2013 r. [...] zł, w 2014 r. [...] zł, w 2015 r. [...] zł. Kwoty te nie są znaczne, zwłaszcza biorąc pod uwagę, że do 2014 r. skarżący utrzymywał siebie i matkę z prowadzonej działalności gospodarczej. Nie ma więc podstaw do uznania, że byłby w stanie poczynić stosowne oszczędności umożliwiające mu obecnie spłacenia zadłużenia. Fakt, że nie przedłożył oświadczenia dokumentującego wydatki, przy uzyskiwaniu jedynie świadczenia z pomocy społecznej nie uzasadnia wydania decyzji odmownej. Organ w przedmiotowej sprawie nie przeanalizował również możliwości umorzenia części zaległości, np. odsetek, które stanowią poważny składnik zobowiązań skarżącego wobec ZUS. Tym bardziej, że w niniejszej sprawie postępowanie odnoście zaległości ZUS wszczął dopiero w 2016r. I choć to na osobie prowadzącej działalność ciąży obowiązek opłacania składek wszczynanie przez organ postępowań tuż przed okresem przedawnienia nie jest praktyka wpływającą na wzrost zaufania obywateli do organów.

Sumując, Sąd w składzie orzekającym w sprawie uznał, że organ rentowy rozpatrując sprawę, kierując się zasadą uznaniowości decyzji w sprawie ulg w spłacie zobowiązań z tytułu składek w istocie nie dokonał wykładni przesłanek umorzenia zaległości w przypadku braku całkowitej nieściągalności, zawartych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia. Powyższe uchybienie skutkowało niewyjaśnieniem i nierozważeniem sprawy w tym zakresie w stopniu wystarczającym dla jej prawidłowego rozstrzygnięcia. Oceniając bowiem "zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego" oraz "ważny interes strony" – w świetle aktualnej w dacie orzekania sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i ekonomicznej skarżącego – organ w sposób niedostateczny i nieprzekonujący umotywował stwierdzenie, iż okoliczności tej sprawy nie uzasadniają potraktowania go w sposób szczególny. Powyższe skutkowało naruszeniem art. 7, art. 8, art. 11, a także art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy powyższe okoliczności powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie, że w omawianym przypadku, decyzja dotyczy nie kwestii błahych, bez istotnego znaczenia z punktu widzenia podstawowych praw i przyrodzonej godności człowieka, ale sfery jego elementarnych potrzeb - posiadania środków niezbędnych do przeżycia i miejsca do zamieszkania. Przy czym organ badając stan faktyczny w celu rozpoznania wniosku o umorzenie należności obowiązany jest brać pod uwagę przede wszystkim okoliczności bieżące sprawy.

Uzasadnienie faktyczne skarżonej decyzji, choć szerokie nie zawiera przekonującego przedstawienia stanowiska organu, również w zakresie potencjalnej możliwości uregulowania choćby w części zadłużenia z tytułu składek w przyszłości z uwzględnieniem utrudnionych szans Skarżącego na uzyskanie źródła dochodu z uwagi na stan zdrowia, wiek i korzystanie z zasiłku.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni poczynione wyżej rozważania i ocenę, które stanowią jednocześnie wskazania do dalszego postępowania. W szczególności, organ dokona aktualnych ustaleń w zakresie przedawnienia części zaległych składek. Ponadto, dla oceny realnej możliwości zapłaty przez skarżącego zaległych składek wraz z odsetkami, dokona ponownie wnikliwej analizy faktycznej sytuacji materialnej i osobistej skarżącego, uwzględniając wysokość zadłużenia i sytuację majątkową zobowiązanego.

W tych okolicznościach na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. zaskarżoną decyzję należało uchylić.