Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 642/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-01-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska, Sędziowie sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, asesor WSA Jakub Linkowski (spr), Protokolant Dominik Niewirowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi E. Z. na decyzję Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia na własność Państwa nieruchomości ziemskiej 1/ Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, 2/ zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju wsi kwotę 500 zł (pięćset zł) na rzecz E. Z. tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2004r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., - po rozpatrzeniu odwołania następców prawnych byłych właścicieli majątku ziemskiego "D." - tj. E. Z. działającej w imieniu własnym oraz w imieniu K. C. i J. C. - utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2003r.. stwierdzającą, że zespól dworsko-parkowy i las wchodzący w skład majątku ziemskiego ..D." o ogólnym obszarze 547, 89 ha położonego na terenie gminy W., podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r.. Nr 3, poz. 13).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że zgodnie z art. 2 ust.l lit.e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość spełniała powyższe kryteria przechodziła ona z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa.

Do przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości spełniającej przesłanki określone w art. 2 ust.l lit.e) dekretu o reformie rolnej nie było konieczne wydanie decyzji administracyjnej w tym przedmiocie, ponieważ przeszła ona na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa z dniem 13 września 1944 r., a zaświadczenie wystawione przez wojewódzki urząd ziemski o podpadaniu przedmiotowej nieruchomości pod działanie dekretu było jedynie podstawą do wpisu Skarbu Państwa do księgi wieczystej w miejsce dotychczasowych właścicieli.

W uzasadnieniu wskazano, że w art. 1 dekretu o reformie rolnej określone zostały różne cele reformy, których realizacji służyć miały przejmowane majątki ziemskie w tym

także pałace i dwory będące siedzibą właściciela majątku, a które mogły być przeznaczone na rzecz szkół lub ośrodków mających za zadanie podnoszenie kultury rolnej.

Ponadto, zgodnie z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51). orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 pkt e) należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Z przepisu tego. wynika, że wojewódzki urząd ziemski (obecnie wojewoda) orzekał o całej nieruchomości nie zaś ojej części.

Organ II instancji wskazał ponadto, że §6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej umożliwiał ubieganie się o uznanie, że tylko całość, a nie część nieruchomości jest wyłączona - z powodu niespełnienia normy obszarowej - spod działania postanowień zawartych w art.2ust.llit.e ) dekretu. Nie jest, więc możliwe wyłączenie poszczególnych części majątku ziemskiego spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Słusznie, zatem - zdaniem organu naczelnego- Wojewoda [...] stwierdził, że zespół dworsko-parkowy i las wchodzący w skład majątku ziemskiego "D." podlegały przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ponieważ powierzchnia majątku, którego były częścią składową przekraczała określoną dekretem wielkość.

W skardze na tę decyzję E. Z. wniosła o jej uchylenie oraz uchylenie decyzji organu I instancji, zarzucając naruszenie art. 2 ust.l lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz §5,§8, § 11 i § 44 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania wymienionego w dekretu, polegającym na ich błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu.

Skarżąca wskazała także na naruszenie prawa procesowego tj. art. 6, 7, 8, 77 i 107 k.p.a.

W uzasadnieniu'skargi podniesiono, że dekret nie dawał podstaw do konfiskowania całego majątku nieruchomego właścicieli ziemskich, lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie. Zdaniem skarżącej organ naczelny dokonał rozszerzającej i sprzecznej z utrwaloną linią orzeczniczą (Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego) wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skarżąca podkreśliła, że Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r. (sygn. akt, W3/39), przyjął, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tylko tych nieruchomości lub ich części, które mogą być wykorzystywane do działalności wytwórczej w rolnictwie nie zaś nieruchomości niemające takiego charakteru.

Zdaniem skarżącej nie istniał funkcjonalny związek przedmiotowej części nieruchomości o charakterze nierolniczym (zespół dworsko-parkowy) z częścią nieruchomości o charakterze rolniczym. Kwestii związku funkcjonalnego między tymi częściami nieruchomości organy administracji w ogóle nie rozpatrywały, co doprowadziło do wydania wadliwych decyzji.

Skarżąca podała także, że nietrafny jest pogląd organu naczelnego, iż możliwe jest ubieganie się o uznanie, że tylko całość, a nie część nieruchomości jest wyłączona - z powodu niespełnienia normy obszarowej - spod działania postanowień zawartych w art.2ust.llit.e) dekretu.

W odpowiedzi na skargę organ naczelny podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, lecz z innych przyczyn niż w niej wskazano.

Na podstawie art. 2 ust.llit.e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź lOOha powierzchni ogólnej, bądź 50ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał lOOha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te

przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r.

Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art.2 ust. 1 lite) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2ust. llit.e) wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r.o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej /Dz.U.Nr 39, poz.233 ze zm/.

Przepisy wykonawcze do tego dekretu- rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w jego § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.llit.e) dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust.llit.e) dekretu

powodowało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany.

Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony, organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwala również na rozstrzyganie o tym czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno-gospodarcze przeznaczenie to jednak zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje.

Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust.lpkt e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 posługuje się również określeniem "dana nieruchomość, jaki zawiera § 5 rozporządzenia, jednak zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust 1 lit.e) dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów.

Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust.l lit.e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych.

Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymienione w nim części nieruchomości nie wchodziły w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogły być przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów.

O czym była mowa wyżej w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych /własności do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2ust.l lit.e) zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnych na właściwej dla nich drodze to jest w postępowania przed sądem powszechnym czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym czy też w powództwie o ustalenie prawa.

Ponieważ zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji dotyczyła również (oprócz zespołu dworsko-parkowego) lasu wchodzącego w skład majątku ziemskiego "D." stwierdzić należy, że przejęcie na własność Państwa lasów i gruntów leśnych regulował odrębny od dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej akt prawny nacjonalizacyjny. Był nim dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82). Orzekanie o wyłączeniu lasów spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - w oparciu o rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania -dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51) - było więc niedopuszczalne. Zaskarżona decyzja, wydana w powołaniu na ww. przepisy pow. rozporządzenia, stwierdzająca, że również las wchodzący w skład majątku ziemskiego "D.*', podlegał działaniu dekretu o reformie rolnej - musi być oceniona jako wydana bez podstawy prawnej. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 50/94 (OSN Nr 11 z 1994 r. poz. 212) oraz w uchwale z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP 54/94 (OSN Nr 11 z 1994 r. poz. 215) -ponieważ dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na rzecz Skarbu Państwa został uchylony na podstawie art. 6 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55. poz. 321) i nie ma przepisu, który by przewidywał właściwość organów administracji do rozstrzygania sporów dotyczących nabycia przez Skarb Państwa własności lasów i gruntów leśnych na podstawie tego uchylonego już obecnie dekretu - spory takie mogą być rozstrzygane wyłącznie w postępowaniu przed sądem powszechnym.

W związku z powyższym ocenić należy, że decyzja Wojewody [...] oraz utrzymująca ją w mocy decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozstrzygające o wniosku następcy prawnego byłego właściciela nieruchomości zapadły bez podstawy prawnej, zatem były dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana w skardze wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r.sygn TKW3/39, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie następcy prawnego byłych właścicieli majątku ziemskiego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji.

Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.

O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy.