Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 464/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2016-01-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 37 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2015 poz 163
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków, Sędziowie sędzia NSA Tadeusz Kuczyński, sędzia WSA Alojzy Wyszkowski (sprawozdawca), Protokolant starszy referent Katarzyna Leśniowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 15 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie przyznania zasiłku stałego wraz ze składką zdrowotną uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. (dalej organ II instancji, organ odwoławczy) po rozpatrzeniu odwołania B. B. (dalej skarżący, strona, wnioskodawca) utrzymało w mocy decyzję Zastępcy Kierownika w Zespole ds. Osób Bezdomnych i Uchodźców Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. (dalej organ I instancji) działającego z upoważnienia Prezydenta W. z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], przyznającej zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej od 1 lutego 2015 r. do 29 lutego 2016 r., w wysokości 529 zł miesięcznie wraz ze składką zdrowotną w wysokości 9% zasiłku stałego - na czas trwania świadczenia, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, art. 37 ust. 1 pkt 1 oraz art. 106 ust. 3 ab initio ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r., poz. 163 dalej skrót u.p.s.).

W uzasadnieniu skarżonego rozstrzygnięcia wskazano, że wnioskiem z dnia 10 lutego 2015 r. skarżący zwrócił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. o przyznanie zasiłku stałego wraz z ubezpieczeniem zdrowotnym.

W toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego organ pierwszej instancji ustalił, że wnioskodawca ma [...] lata, jest żonaty, ale nie mieszka z żoną. Zamieszkuje u znajomej - osoby obcej, prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, przy czym ustalony stopień datuje się od 18 listopada 2013 r. skarżący nie posiada dochodu.

Powołaną we wstępie decyzją organ pierwszej instancji przyznał skarżącemu zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej na okres od 1 lutego 2015 r. do 29 lutego 2016 r" w wysokości 529 zł miesięcznie wraz ze składką zdrowotną w wysokości 9% zasiłku stałego - na czas trwania świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż z uwagi na posiadanie orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz brak dochodu, strona spełnia przesłanki do przyznania zasiłku stałego.

Skarżący złożył w ustawowym terminie odwołanie od powyższej decyzji, zarzucając, że świadczenie zostało przyznane od 1 lutego 2015 r., a nie od dnia 18 listopada 2013 r. - jak w wyroku Sądu Rejonowego dla W. [...] Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r. (sygn. akt [...]). Zarzucił także naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, poprzez nietrafne ustalenie daty powstania niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym oraz naruszenie przepisów przez nieuwzględnienie prawomocnego wyroku sądowego.

Wniósł o przyznanie zasiłku stałego od 18 listopada 2013 r. oraz o uchylenie zaskarżonej decyzji w tej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji w zakresie przyznania skarżącemu wskazanego świadczenia za okres od 18 listopada 2013 r. do dnia 31 stycznia 2015 r.

Następnie organ odwoławczy przywołując treść art. 37 ust. 1 pkt 1 u.p.s. wskazał, że skarżący spełnia przesłanki konieczne do otrzymania zasiłku stałego, ponieważ:

a) jest pełnoletnią osobą samotnie gospodarującą;

b) jest całkowicie niezdolny do pracy - posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności;

c) jego dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej.

Ponieważ, skarżący zakwestionował w odwołaniu rozstrzygnięcie decyzji w zakresie terminu, od którego przyznano zasiłek stały i domagał się, aby świadczenie przyznano od daty powstania stopnia niepełnosprawności, tj. od 18 listopada 2013 r., organ II instancji wskazał, że z akt sprawy wynika, że po rozpatrzeniu odwołania strony Sąd Rejonowy dla W. [...] Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we W., w wyroku z dnia [...] stycznia 2015 r. (sygn. akt [...]), zmienił zaskarżone orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie D. we W. z dnia [...] lutego 2014 r. (nr [...]) i poprzedzające je orzeczenie z dnia [...] grudnia 2013 r. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności we W., w ten sposób, że zaliczył wnioskodawcę do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności od 18 listopada 2013 r. do 29 lutego 2016 r.

Organ nie uwzględnił zarzutów odwołania wskazując, że w istocie prawomocne orzeczenia sądów wiążą inne organy administracji publicznej. Powołany przez skarżącego wyrok dotyczył stopnia niepełnosprawności strony, nie zaś jego uprawnień do świadczeń z pomocy społecznej. Trzeba bowiem podkreślić, że posiadanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności nie powoduje automatycznego uprawnienia do zasiłku stałego. Wyrok, na który powołuje się strona, stał się prawomocny z dniem 3 lutego 2015 r., zaś w dniu 10 lutego 2015 r. skarżący wystąpił do organu pierwszej instancji o przyznanie zasiłku stałego. Świadczenie to mogło zatem zostać przyznane dopiero od lutego 2015 r., ponieważ - w myśl art. 106 ust. 3 zd. 1 ustawy - świadczenia pieniężne z pomocy społecznej przyznaje się i wypłaca za okres miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym został złożony wniosek wraz z wymaganą dokumentacją. Zdaniem organu, w sprawie o ustalenie prawa do zasiłku stałego nie ma znaczenia, że ustalony przez Sąd stopień niepełnosprawności skarżącego datuje się od 18 listopada 2013 r., ponieważ brak jest podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku skarżącego. Bezprzedmiotowy z kolei jest wniosek zawarty w pkt. 2, tj. o uchylenie zaskarżonej decyzji w części, w jakiej odmawia przyznania wnioskodawcy wskazanego świadczenia za okres od 18 listopada 2013 r. do 31 stycznia 2015 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. Decyzja organu pierwszej instancji nie rozstrzyga o odmowie przyznania świadczenia za okres od 18 listopada 2013 r. do 31 stycznia 2015 r., a zatem nie może być w tym zakresie zaskarżona. Jednocześnie organ wskazał, że mając na uwadze, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w pełni uzasadnia przyznanie wnioskodawcy zasiłku stałego - na okres 1 lutego 2015 r. do 29 lutego 2016 r. - wysokości 529 zł miesięcznie wraz ze składką zdrowotną w wysokości 9% zasiłku stałego - na czas trwania świadczenia.

Skarżący niezadowolony z rozstrzygnięcia organu odwoławczego, w ustawowym terminie złożył skargę do tut. Sądu. Decyzji zarzucił naruszenie prawa materialnego w szczególności przepisów ustawy przez nieprzyznanie skarżącemu zasiłku za okres, w którym był całkowicie niezdolny do pracy, a zatem istniały materialnoprawne podstawy do przyznania stosownego zasiłku oraz naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, w szczególności naruszenie art. 365 § 1 k.p.c. przez nieuwzględnienie w toku sprawy prawomocnego orzeczenia Sądu, nadto naruszenie przepisów k.p.a. i przepisów wskazanej ustawy o pomocy społecznej przez nietrafne przyjęcie, iż skarżący nie podjął stosownych działań prawnych zmierzających do przyznania mu przedmiotowego zasiłku już w 2013 r. Wobec powyższego skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji bądź o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w części zaskarżonej odwołaniem.

Skarżący przypomniał, że prawomocnym wyrokiem Sądu orzeczono, że wnioskodawca jest niepełnosprawnym w stopniu umiarkowanym, co jest równoznaczne z ustaleniem niemożności wykonywania pracy zarobkowej przez skarżącego - od listopada 2013 roku. Wyrok ten zgodnie ze wskazanym przepisem kpc. jest wiążący dla wszelkich organów administracji publicznej.

Skarżący podniósł, że starania prawne zmierzające o uzyskania zasiłku z MOPS podjął znacznie wcześniej, jeszcze przed listopadem 2013 r. Starania te podjęte zostały wtedy, gdy stan zdrowia uniemożliwiał mu wykonywanie pracy. Wskazał dalej m.in., że dopiero postępowanie sądowe, które również nie trwało krótko pozwoliło na prawidłowe, prawomocne ustalenie umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, co spowodowało przyznanie mu przedmiotowego zasiłku. Skarżący nie mógł wcześniej wystąpić o przyznanie mu zasiłku stałego - skoro nie miał ustalonego stopnia niepełnosprawności. Zdaniem strony wystąpienie do właściwych organów o ustalenie stopnia niepełnosprawności musi być zatem uznane za równoznaczne w świetle przepisów prawa ze złożeniem wniosku o przyznanie zasiłku stałego. Skarżący nie mógł wystąpić o ustalenie stopnia niepełnosprawności przed pogorszeniem się u niego stanu zdrowia, co jak ustalił Sąd nastąpiło w listopadzie 2013 r. Strona nie może ponosić negatywnych skutków prawnych ze względu na nietrafność dokonywanych ustaleń przez organy administracji publicznej - gdyż przepisy prawa, także przepisy konstytucyjne, nie pozwalają na takie przerzucanie odpowiedzialności. Dalej skarżący wywodzi ponadto, że wcześniejszy wniosek o przyznanie mu zasiłku stałego byłby niezwłocznie oddalony bez realnej możliwości podniesienia skutecznych środków odwoławczych.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wnosząc o oddalenie skargi podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz.1269 ze zm.) kompetencje sądów administracyjnych w zakresie kontroli działalności administracji publicznej ograniczone zostały do oceny działalności tych organów pod względem zgodności z prawem. Działając w granicach przyznanych kompetencji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w toku podjętych czynności rozpoznawczych dokonuje oceny prawidłowości zastosowania w postępowaniu administracyjnym przepisów obowiązującego prawa materialnego i procesowego oraz trafności ich wykładni. Dokonując czynności kontrolnych, Sąd zobowiązany jest uwzględnić stan faktyczny i prawny jaki istniał w chwili wydania zaskarżonej decyzji lub postanowienia. Należy też dodać, że w myśl przepisu art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, co oznacza, że ma prawo, a nawet obowiązek, wziąć pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze.

Działając w granicach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny, po poddaniu ocenie ustalonych w sprawie przez organy administracji okoliczności faktycznych oraz obowiązujących w czasie podejmowania zaskarżonego aktu przepisów prawnych stwierdził, że w realiach niniejszej sprawy istnieje konieczność zastosowania w sprawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i b p.p.s.a., gdyż zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z istotnym naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy oraz naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego.

Kontroli sądu w tej sprawie podlegała opisana w sentencji niniejszego wyroku decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] lutego 2015 r. przyznającą skarżącemu zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej od 1 lutego 2015 r. do 29 lutego 2016 r. w wysokości 529 zł miesięcznie wraz ze składką zdrowotną w wysokości 9% zasiłku stałego na czas trwania świadczenia. Zaskarżone decyzje zostały wydane na podstawie przepisów art. 37 ust. 1 pkt 1 oraz art. 106 ust. 3 u.p.s. które należą do sfery materialnego prawa administracyjnego.

Z treści art. 37 ust. 1 pkt 1 u.p.s. wynika, że zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Natomiast zgodnie z treścią art. 6 pkt 1 ustawy za "całkowitą niezdolność do pracy" należy rozumieć m.in. legitymowanie się znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Stosownie zaś do treści przywołanego art. 106 ust. 3 świadczenia pieniężne z pomocy społecznej przyznaje się i wypłaca za okres miesiąca kalendarzowego, począwszy od miesiąca, w którym został złożony wniosek wraz z wymaganą dokumentacją. W przypadku gdy uprawnienie do świadczenia nie obejmuje pełnego miesiąca, świadczenie przyznaje się za niepełny miesiąc, a kwotę świadczenia ustala się, dzieląc pełne kwoty przez liczbę dni kalendarzowych tego miesiąca i mnożąc przez liczbę dni objętych świadczeniem.

W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na jedną z podstawowych zasad polityki państwa wyrażoną w art. 69 Konstytucji. Wypełnianie wytycznych wynikających z art. 68 ust. 3 oraz 69 Konstytucji RP, polegających na zapewnieniu opieki i pomocy osobom niepełnosprawnym, mieści się w pojęciu interesu publicznego w rozumieniu art. 48 § 1 pkt 2 i art. 67 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 8 poz. 60 ze zm.), który nie może być zawężany do ochrony interesów fiskalnych państwa (tak NSA w wyroku z dnia z dnia 16 stycznia 2007 r. sygn. akt I FSK 477/06, ONSAiWSA 2008/2/32, LEX nr 323273. Jak wynika natomiast z art. 67 ust. 2 oraz art. 2 Konstytucji RP obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli oraz równocześnie nieposiadający innych środków utrzymania ma prawo do otrzymania od państwa pomocy.

Zasiłek stały, o którym mowa w art. 36 pkt 1 lit. a i art. 37 ustawy o pomocy społecznej jest świadczeniem wypłacanym okresowo (miesięcznie), a jednym z jego celów, mając na uwadze przepisy tej ustawy i Konstytucji RP, jest zapewnienie osobie niepełnosprawnej, niezdolnej do pracy, bieżącej egzystencji. Celu tego w zakresie początkowego terminu przyznania i wypłacania zasiłku stałego nie spełnia art. 106 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej w sytuacji przedłużającego się postępowania w sprawie o ustalenie stopnia niepełnosprawności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 lipca 2011 r. sygn. akt II SA/Po 361/11. Organy orzekające przyjęły, że dopiero wyrok Sądu Rejonowego dla W. [...] Wydziału Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2015 r i złożenie wniosku o zasiłek, co miało miejsce w dniu 10 lutego 2015r., stanowiły podstawę orzeczniczą do przyznania zasiłku stałego. Wprawdzie zasadą jest, że przyznanie świadczenia z pomocy społecznej następuje począwszy od miesiąca, w którym został złożony wniosek wraz z wymaganą dokumentacją, co też wynika z art. 106 ust. 3 u.p.s., jednakże w ocenie tutejszego Sądu strona nie może ponosić negatywnych konsekwencji za niezależne od niej przedłużające się postępowanie - czy to administracyjne, czy sądowe - a dotyczące prawidłowego określenia jej stopnia niepełnosprawności. W szczególności tych negatywnych konsekwencji nie należy wobec strony wyciągać z faktu zakwestionowania wcześniejszego, jak się okazało błędnego, orzeczenia właściwego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, skoro zostało ono prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia [...] stycznia 2015 r. zmienione w ten sposób, że skarżący został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym od 18 listopada 2013 r. do 29 lutego 2016 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wyżej wskazany wyrok zapadł ze skutkiem ex tunc - zatem w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy o zasiłek stały - od dnia 18 listopada 2013 r., z którą to datą zaliczono skarżącego do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym. W istocie organy obu instancji nie rozważyły, jakie skutki prawne pociągnęło za sobą wydanie przedmiotowego prawomocnego wyroku w kontekście wniosku skarżącego o przyznanie zasiłku stałego. Nie wzięły pod uwagę, że wyrok sądu powszechnego dotyczący zaliczenia skarżącego do określonego stopnia niepełnosprawności, jak słusznie przypomina skarżący, zgodnie z art. 365 § 1 kodeksu postępowania cywilnego, wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach przewidzianych w ustawie, także inne osoby. Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2002 r. sygn. akt V CKN 1110/00 (Lex nr 74492) "skutkiem zasady mocy wiążącej prawomocnego wyroku jest to, że przesądzenie we wcześniejszym wyroku kwestii o charakterze prejudycjalnym oznacza, że w procesie późniejszym ta kwestia nie może być już w ogóle badana." W niniejszej sprawie skutkiem prawomocnego wyroku sądu powszechnego jest ustalenie, że skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, a sam stan niepełnosprawności istnieje od dnia 18 listopada 2013 r.

Rozstrzygając niniejszą sprawę Sąd nie mógł nie zauważyć, że kwestionowane w tej sprawie rozstrzygnięcia zostały wydane na podstawie przepisu, który został uznany za niekonstytucyjny. Trybunał Konstytucyjny w wyroku bowiem z dnia 6 października 2015 r. Sygn. akt SK 19/14 orzekł, że art. 106 ust. 3 u.p.s. w zakresie, w jakim stanowi, że w wypadku wniosku o przyznanie zasiłku stałego osobie całkowicie niezdolnej do pracy, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i nie mającej innych środków utrzymania, prawo do zasiłku ustala się począwszy od miesiąca, w którym został złożony wniosek, jest niezgodny z art. 67 ust. 2 w zw. z art. 2 Konstytucji RP. Trybunał przyznał, że nieprawidłowo skonstruowano tryb nabycia tych świadczeń- sposób jego kształtowania sprawia, ze może upłynąć długi okres od spełnienia przesłanek (niepełnosprawność i brak dochodu) do czasu realizacji prawa. Przyjmując, że świadczenia z pomocy społecznej przysługują po spełnieniu przesłanek, należy je przyznawać od chwili ich wystąpienia. Jeżeli osoba wystąpiła o stwierdzenie niepełnosprawności, a następnie ze względu na tę niepełnosprawność, powodującą brak środków utrzymania, występuje o zasiłek stały, świadczenie to powinno zostać jej przyznane od dnia stwierdzenia niepełnosprawności uniemożliwiającej podjęcie pracy (po stwierdzeniu, że niepełnosprawność jest źródłem braku dochodu). Przyznanie zasiłku stałego z datą późniejszą byłoby możliwe, gdyby organ stwierdził, że wystąpienie niepełnosprawności nie od razu łączyło się z brakiem środków utrzymania, a tylko z utratą dochodu z pracy. W punkcie II powołanego wyroku Trybunał wskazał jednocześnie, że przepis wymieniony w części I, w zakresie tam wskazanym, traci moc obowiązującą z upływem 31 grudnia 2016 r. W tym kontekście należy wskazać, że odroczenie terminu utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu u.p.s. oraz wpływu tej okoliczności na zaskarżone rozstrzygnięcie stanowi w realiach niniejszej sprawy istotną kwestię, którą Sąd także zobligowany był wziąć pod rozwagę.

Przepis art. 190 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zgodnie z ust. 3 art. 190 Konstytucji, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Termin ten nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy, gdy chodzi o ustawę, a gdy chodzi o inny akt normatywny - dwunastu miesięcy. W przypadku orzeczeń, które wiążą się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie budżetowej, Trybunał Konstytucyjny określa termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego po zapoznaniu się z opinią Rady Ministrów. W myśl ust. 4 cytowanego artykułu ustawy zasadniczej, orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Stosownie zaś do art. 145a § 1 k.p.a., można żądać wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. Wedle § 2 tego artykułu, w sytuacji określonej w § 1 skargę o wznowienie wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego.

Problematyka wpływu odroczenia mocy obowiązującej norm prawnych uznanych przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z ustawą zasadniczą na rozpoznawaną w danym przypadku sprawę wywołała duże rozbieżności tak w orzecznictwie samego Trybunału, jak i Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, ale również w doktrynie. Na tym tle zarówno w literaturze przedmiotu, jak i judykaturze wykształciły się dwa zasadniczo przeciwne stanowiska. Pierwsze z nich, historycznie najstarsze, zakłada dalsze obowiązywanie normy prawnej do czasu upływu terminu wyznaczonego przez Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku i konieczność jej stosowania tak przez organy administracyjne jak i sądy. Sprowadza się ono zasadniczo do literalnego odczytania treści art. 190 ust. 3 Konstytucji RP i braku rozróżnienia pojęć obowiązywania danego przepisu oraz obowiązku jego stosowania. Drugie z kolei stanowisko, wykształcone głównie w orzecznictwie, podejmuje próbę odczytania przedmiotowej instytucji odroczenia skutków wyroku Trybunału w świetle konieczności maksymalnego zagwarantowania przestrzegania Konstytucji, praw jednostki, autonomii orzeczniczej sądów i wreszcie ekonomii procesowej. Szczegółowej analizy tego problemu oraz przeglądu wyrażanych na tle wyżej wymienionych poglądów w najnowszym orzecznictwie podjął się Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 marca 2014 r., sygn. akt I KZP 30/13 (OSNKW z 2014 r., z. 5, poz. 36), który sam ostatecznie przyjął drugą koncepcję, stwierdzając m. in., że Sąd może nie zastosować przepisu uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z ustawą zasadniczą, mimo że uchylenie jego mocy odroczono w czasie. Za takim stanowiskiem opowiada się także Sąd orzekający w tej sprawie.

Pogląd ten podzielił także Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2014 r. sygn. akt II OSK 2696 wskazując, że akt normatywny uchylony (w całości lub w części) na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, niezależnie od odroczenia utraty jego mocy obowiązującej, traci cechę domniemania konstytucyjności. Wzruszenie tego domniemania następuje już z momentem ogłoszenia wyroku Trybunału na sali rozpraw (wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 27 kwietnia 2005 r., sygn. akt P 1/05, OTK-A z 2005 r., nr 4, poz. 42; z dnia 13 marca 2007 r., sygn. akt K 8/07, OTK-A z 2007 r., nr 3, poz. 26; z dnia 11 maja 2007r. sygn. akt K 2/07, OTK-A z 2007 r., nr 5, poz. 48). Z tą też chwilą nie ma już żadnych wątpliwości, że taki akt nie spełnia standardów konstytucyjnych. Ponadto, na skutek orzeczenia o niekonstytucyjności aktu normatywnego następuje zmiana stanu prawnego (por. wyrok z dnia 23 stycznia 2007 r., sygn. akt III PK 96/06, OSNP z 2008 r., nr 5- 6, poz. 61). Sąd bowiem, rekonstruując podstawę rozstrzygnięcia, zobowiązany jest uwzględnić wszystkie normy obowiązujące w systemie prawnym, w tym te o charakterze konstytucyjnym i stosować w tym zakresie reguły kolizyjne – lex superior derogat legi inferiori. Stąd nie ma żadnych racjonalnych przesłanek, by kończyć postępowanie na podstawie chwilowo konstytucyjnych przepisów, a następnie wznawiać zakończone w ten sposób postępowania. Takie działanie sądów byłoby dysfunkcjonalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2006 r., sygn. akt I PK 116/05, OSNP z 2006 r., z. 23- 24, poz. 353 i z dnia 5 czerwca 2007 r., sygn. akt I PK 6/07, OSNP 2008 r., z. 15- 16, poz. 213 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lutego 2006 r., sygn. akt II OSK 1403/05; z dnia 9 marca 2010 r., sygn. akt I FSK 105/09).

Poza tym, istotnymi argumentami, na które należy zwrócić uwagę, a przemawiającymi za niestosowaniem przepisu, który utracił domniemanie konstytucyjności, jest ochrona praw jednostki oraz ekonomia procesowa. Także odsyłanie w niektórych kategoriach spraw na drogę wznowienia postępowania byłoby sprzeczne z regułami demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej z uwagi na konieczność ochrony innych wartości konstytucyjnych (por. R. Hauser, J. Trzciński. Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wyd. 2. Warszawa 2010 r., str. 52, 102). Udzielając zatem odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób odroczenie utraty mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją RP wpływa na okoliczności konkretnej sprawy, trzeba powiedzieć, iż w tej materii nie można stosować automatyzmu. Nadto zawarcie klauzuli odraczającej utratę mocy obowiązującej przepisu w świetle art. 190 ust. 3 Konstytucji RP ma charakter wyjątkowy, a zasadą pozostaje jednak wejście w życie orzeczenia Trybunału z dniem jego ogłoszenia. Dostrzec także trzeba, na co zwracał uwagę Trybunał Konstytucyjny, że realizacja przez sądy gwarancji konstytucyjnych - na gruncie istniejącego stanu normatywnego zakładającego przez określony czas obowiązywanie niekonstytucyjnego przepisu - stawia zarazem wyzwania i możliwości wyboru przez same sądy takiego środka proceduralnego, który najlepiej pozwoli na osiągnięcie efektu najbliższego nakazowi wykładni i stosowania prawa w zgodzie z Konstytucją (por. wyrok TK z dnia 27 października 2004 r., sygn. akt SK 1/04, OTK-A z 2004 r., nr 9, poz. 96). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mając na uwadze powyższe argumenty, zauważono, że sądy, dokonując wyboru odpowiedniego środka procesowego, zobowiązane są brać pod uwagę przedmiot regulacji objętej niekonstytucyjnym przepisem, przyczyny naruszenia i znaczenie wartości konstytucyjnych naruszonych takim przepisem, powody, dla których Trybunał odroczył termin utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu, a także okoliczności rozpoznawanej przez sąd sprawy i konsekwencje stosowania lub odmowy zastosowania konstytucyjnego przepisu (zob. wyroki NSA: z dnia 17 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 483/10; z dnia 29 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1070/10; z dnia 9 czerwca 2011 r., sygn. akt I OSK 231/11; z dnia 25 czerwca 2012r., sygn. akt I FPS 4/12).

W świetle powyższych konstatacji, wskazać należy na przyczyny uznania za niezgodne z Konstytucją RP przepisu art. 106 ust.3 u.p.s., a także przyczyny odroczenia utraty przez nich mocy. Jak wynika z uzasadnienia wyroku z dnia 6 października 2015 Trybunał Konstytucyjny (sygn. akt SK 19/14) eksponował w nim przede wszystkim to, że w badanym przepisie patrząc z perspektywy trybu przyznawania zasiłku stałego, ustawodawca stworzył lukę, która de facto pozbawia część osób niezdolnych do pracy i pozostających bez środków utrzymania, ustanowionego dla nich świadczenia . Uzasadniając konieczność odroczenia terminu utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnych przepisów, Trybunał podkreślił, że samo wyeliminowanie z u.p.s. normy z której wynika moment przyznawania zasiłku stałego pewnej grupie osób niepełnosprawnych, samo w sobie nie zapewni stanu zgodności z konstytucją. Trybunał wskazał, że w tym zakresie niezbędna jest reakcja ustawodawcy, polegająca na zmodyfikowaniu daty, od której pewnej kategorii podmiotów ma być przyznany zasiłek stały i wkomponowaniu jej w tryb udzielania tego świadczenia. Z tych też przyczyn, wyznaczony termin do wprowadzenia stosownych zmian ustawowych należało uznać za adresowany przede wszystkim do ustawodawcy celem wprowadzenia stosownych zmian.

Tymczasem sprawowana przez sądy administracyjne kontrola ukierunkowana jest na ochronę praw podmiotowych, a nadto funkcją sądu, jest przywracanie stanu konstytucyjności, szczególnie przy zastosowaniu reguł kolizyjnych i zasady lex superior. Jak zwraca się uwagę w literaturze prawniczej sądy "w ramach związania podległości konstytucji i ustawom - konstytucyjnie zobowiązane są do sprawiedliwego (zgodnego z prawem) rozpatrzenia sprawy oraz do zapewnienia legalności działań administracji, jest to ich konstytucyjny obowiązek (...). Ustrojodawca wykreował prawo podmiotowe jednostki do uzyskania orzeczenia o swych wolnościach, prawach i obowiązkach opartego na zgodnej z Konstytucją podstawie prawnej" (J. Sułkowski. Skutki określenia innego terminu utraty mocy obowiązującej dla postępowania ze skargi konstytucyjnej [w:] "Skutki wyroków Trybunału Konstytucyjnego w sferze stosowania prawa. Studia i materiały Trybunału Konstytucyjnego" (red. M. Bernat, J. Królikowski. M. Ziółkowski. Wydawnictwo Trybunału Konstytucyjnego. Warszawa 2013, str. 152, 160). Zatem w zaistniałej sytuacji Sąd orzekający w kontrolowanej sprawie uznał, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 6 października 2015 r., sygn. akt SK 19/14 niezgodność przepisu art. 106 ust. 3 z art. 67 ust. 2 Konstytucji RP w zakresie w skazanym w powoływanej już sentencji tego wyroku, daje podstawę do odmowy zastosowania tego przepisu w przedmiotowej sprawie mimo odroczenia utraty jego mocy obowiązującej do dnia 31 grudnia 2016 r. W chwili ogłoszenia wyroku Trybunału Konstytucyjnego nastąpiło bowiem obalenie domniemania konstytucyjności tego przepisu w zakresie jaki pokrywa się z okolicznościami przyjętymi przez organy do orzekania w niniejszej sprawie. Skoro zaś decyzje organów obu instancji zostały wydane na podstawie niezgodnego z Konstytucją przepisu, to zachodzi konieczność wznowienia przedmiotowego postępowania, w którym decyzje te zapadły.

Wady decyzji wydanych niniejszej sprawie, w zakresie prawa materialnego, i jednocześnie wskazane naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania skutkowały koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a i b w zw. z art. 135 p.p.s.a o czym orzeczono w sentencji.

Rozpatrując sprawę ponownie organ I instancji zobligowany jest zastosować przepisy ustawy o pomocy społecznej do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego także w zakresie stopnia niepełnosprawności skarżącego, zgodnie z powołanym wyrokiem Sądu Rejonowego i w oparciu o wyżej przedstawione poglądy uwzględnić stanowisko Sądu co do początkowej daty ustalenia prawa do zasiłku stałego.