Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2219/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-11-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz, Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 listopada 2021 r. sprawy ze skargi K. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia [...]marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie była skarga K. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] z dnia [...] marca 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego.

Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym sprawy:

Wnioskiem z dnia [...] czerwca 2019 r. K. A. (zwana dalej: skarżąca, wnioskodawczyni) zwróciła się do organu o przyznanie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. We wniosku podała, że urodziła i wychowała czworo dzieci i dołączyła odpisy skrócone aktów urodzenia czworga dzieci.

Decyzją nr [...] z dnia [...] lipca 2019 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: Prezes ZUS, organ), działając na podstawie art. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym (Dz. U. z 2019 r. poz. 303, zwaną dalej: u.r.ś.u.), orzekł o przyznaniu skarżącej rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego w kwocie 1.100 zł miesięcznie od [...] czerwca 2019 r.

W dniu [...] listopada 2020 r. do organu wpłynął donos wskazujący, jedno z dzieci skarżącej zmarło 2 tygodnie po urodzeniu.

W związku z ww. okolicznością organ wszczął postępowanie wyjaśniające, w wyniku którego ustalił, że skarżąca urodziła czworo dzieci, jednak najstarsze z nich - syn D., ur. [...] kwietnia 1974 r., zmarł w dniu [...] maja 1974 r.

Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2021 organ wznowił z urzędu postępowanie w sprawie przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego.

Decyzją nr [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. Prezes ZUS, działając na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.) i art. 3 u.r.ś.u., orzekł o uchyleniu decyzji z dnia [...] lipca 2019 r. znak [...] i odmówił przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia.

Podstawę negatywnego dla wnioskodawczyni rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie organu, że skarżąca nie spełniła łącznie wszystkich ustawowych przesłanek warunkujących jego przyznanie. Wprawdzie wnioskodawczyni urodziła czworo dzieci, jednakże ze względu na śmierć najstarszego dziecka (D. A.), wychowała ona (tylko) troje dzieci poprzez stałe, ciągłe i bezpośrednie sprawowanie ogółu obowiązków spoczywających na rodzicach względem dzieci do czasu osiągnięcia pełnoletności.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie przedmiotowego świadczenia zgodnie z jej wnioskiem z dnia [...] czerwca 2019 r. Podniosła, że wydając zaskarżoną decyzję organ dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych, oraz wadliwej wykładni przepisów prawa materialnego, która miała wpływ na treść zaskarżonej decyzji, tj.:

1. art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. poprzez jego wadliwą wykładnię, prowadzącą do przyjęcia, iż tylko proces wychowawczy zakończony pełnoletnością stanowi wychowanie dzieci;

2. art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. poprzez wadliwe przyjęcie, iż nie wychowywała czworga dzieci;

3. art. 3 ust 5 pkt 2 u.r.ś.u. poprzez wadliwą wykładnię tego przepisu i jego zastosowanie do przedmiotowego stanu faktycznego.

Wskazaną na wstępie i stanowiącą przedmiot oceny w niniejszej sprawie decyzją znak [...] z dnia [...] marca 2021 r. organ, działając na podstawie art 138 § 1 pkt 1 k.p.a., orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ przytoczył treść przepisów mających zastosowanie w spornej materii (art. 3, art. 2 pkt 9 i art. 1 ust. 2 u.r.ś.u.) oraz wskazał, iż w sprawie wnioskodawczyni nie zostały spełnione wszystkie wymagane przepisami warunki przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Wprawdzie skarżąca urodziła czworo dzieci, jednakże syn D. żył zaledwie 1 miesiąc, 20 dni. Nie można zatem uznać, że go wychowała. Wychowała córki: A. i M. oraz syna J. poprzez stałe, ciągłe i bezpośrednie sprawowanie ogółu obowiązków spoczywających na niej względem dzieci. Natomiast pieczę nad synem D. wnioskodawczyni sprawowała przez krótki okres od [...] kwietnia 1974 r. do [...] maja 1974 r., zatem wychowała troje dzieci. Wraz ze śmiercią dziecka nastąpiło bowiem zaprzestanie uczestniczenia w procesie stałej, bezpośredniej i ciągłej opieki. Wychowanie syna D. ustało w początkowej fazie; skoro proces wychowawczy został przedwcześnie zakończony, nie można uznać, że został spełniony warunek wychowania co najmniej czworga dzieci.

W skardze złożonej na powołane wyżej rozstrzygnięcie do sądu administracyjnego, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji. Wydanej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy oraz naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 3 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 2 ust. 9 u.r.ś.u. poprzez ich niewłaściwą wykładnię i zastosowanie polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że od chwili urodzenia syna do dnia jego śmierci, skarżąca nie sprawowała osobistej opieki nad dzieckiem polegającej na stałym, bezpośrednim i ciągłym wykonywaniu ogółu obowiązków spoczywających na niej w ramach praw jej przysługujących względem dziecka w celu należytego sprawowania pieczy nad nim i nad jego majątkiem, wobec czego nie wychowywała go i tym samym nie urodziła i nie wychowała czworga dzieci, co skutkowało odmową przyznania świadczenia, podczas gdy opiekę taką skarżąca sprawowała i tym samym wypełniła przesłankę urodzenia i wychowania czwórki dzieci;

2. art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u. poprzez jego niewłaściwą wykładnię i zastosowanie polegające na nieprawidłowym uznaniu, że śmierć dziecka to stan powodujący długotrwałe zaprzestanie wychowywania dziecka, podczas gdy w rzeczywistości jest to definitywne i ostateczne zakończenie wykonywania wychowywania dziecka, a więc sytuacja, której dyspozycja przepisu art. 3 ust. 5 pkt 2 u.r.ś.u. nie obejmuje i jest tożsama z wygaśnięciem władzy rodzicielskiej wskutek uzyskania przez dziecko pełnoletności i pełnej zdolności do czynności prawnych;

3. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez zaniechanie

wszechstronnego i dokładnego rozpoznania wszystkich istotnych w sprawie okoliczności bez rozważenia całokształtu okoliczności sprawy skutkujące tym iż organ odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia ograniczając się wyłącznie do stwierdzenia, że wychowanie zmarłego dziecka nie miało charakteru długotrwałego, nie badając innych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności;

4. art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez zaniechanie sporządzenia uzasadnienia faktycznego rozstrzygnięcia, w zakresie odnoszącym się do wpływu śmierci najstarszego dziecka skarżącej na jej sytuację życiową, możliwości podjęcia zatrudnienia, rozwoju;

5. błąd w ustaleniach faktycznych polegających na nieprawidłowym przyjęciu, z uwagi na śmierć syna skarżąca długotrwale zaprzestała go wychowywać, podczas gdy zaprzestanie wychowywania miało charakter definitywny w związku z wygaśnięciem władzy rodzicielskiej wskutek śmierci oraz polegający na nieprawidłowym przyjęciu, iż w skutej śmierci syna skarżąca nie urodziła i nie wychowała czworga dzieci.

W uzasadnieniu skargi skarżąca szczegółowo omówiła opisane zarzuty.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

W pierwszej kolejności podać należy, iż prowadzone przez organy postępowanie administracyjne toczyło się w ramach postępowania nadzwyczajnego – w trybie wznowienia postępowania. Wznowienie postępowania jest instytucją procesową mającą na celu stworzenie prawnej możliwości przeprowadzenia ponownego postępowania wyjaśniającego i ponownego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, w której została już wydana decyzja ostateczna. Celem tego postępowania jest ustalenie, czy postępowanie zwykłe było dotknięte określonymi wadami i usunięcie ewentualnych wadliwości, ustalenie, czy i w jakim zakresie ta wadliwość wpłynęła na byt prawny decyzji ostatecznej oraz w razie stwierdzenia wadliwości decyzji dotychczasowej - doprowadzenie do jej uchylenia i wydania nowej merytorycznej decyzji. Zgodnie z art. 145 § 1 k.p.a. w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z 10 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Kr 1108/12 (publ.: cbois) podkreślił, że podstawa wznowienia, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. zachodzi jedynie wówczas, gdy zaistnieją łącznie wszystkie przesłanki, wymienione w tym przepisie. Po pierwsze, ujawnione muszą zostać nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody. Po wtóre, musiały one istnieć w dacie wydania decyzji ostatecznej, kończącej postępowanie administracyjne. Po trzecie zaś, dowody te bądź okoliczności nie mogły być znane organowi administracji publicznej, wydającemu decyzję. Brak realizacji którejkolwiek przesłanki uniemożliwia oparcie wznowienia tak z urzędu, jak i na wniosek.

W niniejszej sprawie ujawniony został nowy dowód lub okoliczność, istniejący w dniu wydania decyzji z dnia [...] lipca 2019 r., ale nieznany organowi.

W pierwotnym wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia skarżąca wskazała że urodziła i wychowała czworo dzieci. Nie wskazała natomiast, iż jej najstarszy syn zmarł w niespełna dwa miesiące po urodzeniu. Okoliczność ta ujawniona została na skutek złożonego donosu i potwierdzona w toku postępowania wyjaśniającego. Okoliczność ta stanowiła więc podstawę wznowienia postępowania w trybie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Wskazać w tym miejscu trzeba, że jakkolwiek z decyzji z dnia [...] stycznia 2021 r. nie wynika ustawowa podstawa wznowienia postępowania, to ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia znak [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie przyznania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego wyraźnie wynika, iż podstawę tę stanowił art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Zgodnie z art. 3 u.r.ś.u., rodzicielskie świadczenie uzupełniające może być przyznane: 1) matce, która urodziła i wychowała lub wychowała co najmniej czworo dzieci; 2) ojcu, który wychował co najmniej czworo dzieci, w przypadku śmierci matki dzieci albo porzucenia dzieci przez matkę lub w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci przez matkę (ust. 1). Świadczenie może być przyznane osobom, o których mowa w ust. 1, zamieszkującym na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiadającym po ukończeniu 16. roku życia centrum interesów osobistych lub gospodarczych (ośrodek interesów życiowych), o którym mowa w art. 3 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres co najmniej 10 lat, jeżeli są: 1) obywatelami Rzeczypospolitej Polskiej lub 2) posiadającymi prawo pobytu lub prawo stałego pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obywatelami państw członkowskich Unii Europejskiej, państw członkowskich Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) - stron umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacji Szwajcarskiej, lub 3) cudzoziemcami legalnie przebywającymi na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (ust. 2). Świadczenie może być przyznane matce po osiągnięciu wieku 60 lat albo ojcu po osiągnięciu wieku 65 lat, w przypadku gdy nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania (ust. 3). Świadczenie przysługuje pod warunkiem zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w trakcie jego pobierania (ust. 4). Organ, o którym mowa w art. 5 ust. 1 i 2, może odmówić przyznania świadczenia: 1) osobie, którą sąd pozbawił władzy rodzicielskiej lub której sąd ograniczył władzę rodzicielską przez umieszczenie dziecka lub dzieci w pieczy zastępczej; 2) w przypadku długotrwałego zaprzestania wychowywania dzieci (ust. 5). Świadczenie nie przysługuje osobie, która jest tymczasowo aresztowana lub odbywa karę pozbawienia wolności (ust. 6). Przepisu ust. 6 nie stosuje się do osób odbywających karę pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego (ust. 7). Osoba, o której mowa w ust. 6, jest obowiązana niezwłocznie powiadomić organ rentowy o tymczasowym aresztowaniu lub o odbywaniu kary pozbawienia wolności (ust. 8). Świadczenie nie przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury (ust. 9).

Z treści powyższego przepisu wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, osoba musi urodzić i wychować lub wychować co najmniej czworo dzieci, po drugie, uprawniony musi posiadać określony związek z krajem, po trzecie, ubiegający się o to świadczenie musi osiągnąć określony wiek oraz po czwarte, osoba ta nie posiada dochodu zapewniającego niezbędne środki utrzymania, przy czym nie jest uprawniona do emerytury lub renty w wysokości co najmniej najniższej emerytury.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Z treści art. 3 u.r.ś.u. wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że osoba ubiegająca się o świadczenie musi urodzić i wychować lub wychować co najmniej czworo dzieci, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

W niniejszej sprawie w wyniku ujawnionej okoliczności – śmierci najstarszego dziecka skarżącej w niespełna dwa miesiące po urodzeniu, organ prawidłowo stwierdził brak wystąpienia w sprawie przesłanek dla przyznania świadczenia. W uzasadnieniu skarżonego aktu wskazano wszystkie uwarunkowania formalne i okoliczności faktyczne sprawy.

Odnosząc się zarzutów skarżącej należy wskazać, iż w myśl art. 3 ust. 1 pkt 1 u.r.ś.u. świadczenie przysługuje matce, która wychowała czwórkę dzieci - w rozumieniu art. 2 pkt 9 u.r.ś.u. Oznacza to, że - z woli prawodawcy - generalnie przywilej ten dotyczy osób, które troszczyły się o czwórkę dzieci od momentu narodzin do czasu, gdy przestały być dziećmi - osiągnęły pełnoletniość, po ukończeniu 18 roku życia. Dane świadczenie stanowi w istocie przywilej wobec osób, które nie wychowały czwórki (lub więcej) dzieci. Warunki jego uzyskania nie mogą być więc wykładane rozszerzająco. Uzasadniony jest wobec tego wniosek, że nie może być ono przyznane osobom, które wprawdzie wychowywały 4 dzieci lecz - wobec części z nich - czyniły to tylko okresowo. Ich bowiem sytuacja – chociażby gdy chodzi o potrzebę rezygnacji z pracy zawodowej, na rzecz wychowania dzieci – często nie będzie się znacznie różnić od przypadku osób, które stale wychowywały np. 3 dzieci, a z przywileju świadczenia korzystać nie mogą. Wprawdzie z art. 5 ust. 3 u.r.ś.u. - przy rozumowaniu a contrario - można wnioskować, że prawodawca dopuścił możliwość uzyskania świadczenia także przez osoby, które nie sprawowały opieki nad dziećmi w pełnym wymiarze - przyznano w takiej sytuacji organowi uprawnienie do nieprzyznawania świadczenia. Przypadek ten należy jednak traktować jako wyjątek od zasady.

W rozpatrywanej sprawie bezsporne jest, iż skarżąca urodziła czworo dzieci. Nie budzi wątpliwości też fakt, iż jej pierwsze dziecko, D. A., urodzony w dniu [...] kwietnia 1974 r., zmarł w dniu [...] maja 1974 r., a więc mając 1 miesiąc i 20 dni. Zdaniem Sądu, niespełna dwumiesięczny okres życia dziecka to za mało, aby uznać na gruncie ustawy, że skarżąca wychowała dziecko. Świadczenie nie przysługuje tylko z tytułu urodzenia, co najmniej 4 dzieci, a z tytułu ich urodzenia i wychowania lub wychowywania. Ustawa zatem większą rolę i nacisk kładzie na wychowanie dzieci, ujmowane jako proces długoletni i złożony.

Zauważyć w tym miejscu należy, że w uzasadnieniu do rządowego projektu ustawy, druk nr 3157, wskazano, że podstawowym celem regulacji jest zapewnienie środków utrzymania osobom, które zrezygnowały z zatrudnienia lub go nie podjęły ze względu na wychowywanie dzieci w rodzinach wielodzietnych. Ponadto, w dokumencie pt. "Ocena skutków regulacji zawartych w rządowym projekcie ustawy o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym" (nr druku 3157) z dnia 28 stycznia 2019r., wydanym przez Biuro Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu, podniesiono, że projekt wprowadza świadczenie pieniężne dla rodziców co najmniej czworga dzieci, którzy z powodu pełnienia obowiązków wychowawczych nie wypracowali sobie stażu uprawniającego do otrzymania emerytury. Stwierdzono też, że projektowana ustawa określa warunki i tryb przyznawania oraz zasady wypłacania i finansowania rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego. Ma ono być wypłacane osobom, które wychowały co najmniej czworo dzieci i z tytułu długoletniego zajmowania się potomstwem nie wypracowały emerytury w wysokości odpowiadającej co najmniej kwocie najniższej emerytury. Zatem, ratio legis ustawy sprowadza się do tego, że rodzicielskie świadczenie uzupełniające jest przeznaczone dla osób, które urodziły i wychowały lub wychowywały co najmniej czworo dzieci i w tym czasie nie mogły podjąć zatrudnienia. Osoby te (co do zasady kobiety) poświęciły się wychowaniu dzieci - i to nie dowolnej ilości, a co najmniej czwórki - co wyłączyło ich możliwość pracy zawodowej i co w konsekwencji spowodowało, że nie wypracowały sobie prawa do emerytury. Rodzicielskie świadczenie uzupełniające jest formą rekompensaty za poświęcenie związane z trudem długotrwałego wychowania licznego potomstwa (min.4 dzieci). Tym samym, nie każdy przypadek urodzenia dziecka/ dzieci i pieczy nad nimi może być uznany za wychowanie dziecka, uprawniające do omawianego świadczenia.

W przedmiotowej sprawie rekompensata, której żąda skarżąca, w postaci prawa do świadczenia, byłaby niewspółmierna do stopnia zaangażowania w pieczę nad zmarłym synem.

W ocenie Sądu, w kontekście przytoczonych wyżej przepisów prawa, ustalenia organu są prawidłowe, a zarzuty skargi- nietrafne. Wbrew zarzutom skargi, odmawiając przyznania przedmiotowego świadczenia organ nie naruszył przepisów prawa procesowego, co do obowiązku właściwego wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych sprawy i uzasadnienia decyzji ani przepisów prawa materialnego, określających, kiedy dane świadczenie może być przyznane (przesłanki opisane w art. 3 u.r.ś.u.).

Mając na uwadze powołane okoliczności, Sąd działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), orzekł jak w sentencji.