Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 288/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a)
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 23, art. 27, art. 128, art. 130, art. 133 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
article: art. 134 par.1, art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a)
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 21 czerwca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Kubot - Szustowska Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędzia WSA Joanna Sekunda- Lenczewska (spr.) Protokolant asystent sędziego Marcin Olejniczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 czerwca 2012 roku sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...], nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm., w skrócie K.p.a.) oraz art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r., nr 139, poz. 992 ze zm., powoływana także jako ustawa), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...], nr [...], orzekającej o odmowie przyznania M. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mężem.

W toku postępowania ustalono, iż ww. decyzją z dnia [...] organ I instancji, na podstawie art.104 K.p.a. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 ppkt a), art. 20 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a także art. 7 ustawy z dnia 6 grudnia 2008r. o zmianie ustawy - Kodeks Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 237, poz. 1654), jak również Rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2005r., nr 105, poz. 881 ze zm.), odmówił M. M. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na męża R. M.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji stwierdził, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje uprawnionemu z tytułu opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami co do konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Następnie organ I instancji podkreślił, iż oprócz przesłanek pozytywnych warunkujących prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, ustawa o świadczeniach rodzinnych wprowadziła też okoliczności wyłączające przyznanie omawianego prawa, o czym stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy. Zgodnie z powołanym przepisem, osoba wymagająca opieki nie może pozostawać w związku małżeńskim. Zdaniem organu, przepisy prawa określające warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego i zasady jego wypłaty, zostały sformułowane przez ustawodawcę w sposób kategoryczny i jednoznaczny, nie przewidując żadnych wyjątków i nie dając możliwości uznania administracyjnego. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego organ uznał, iż zasada przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego na tle art. 17 ust. 5 pkt. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczy sytuacji, w której pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunem obojga jest dziecko rezygnujące z pracy na rzecz uprawnienia do tego właśnie świadczenia.

Od decyzji organu I instancji odwołanie złożyła M. M. zarzucając zaskarżonej decyzji obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 5 pkt 2a w związku z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że M. M. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem z uwagi na fakt, że pozostają w związku małżeńskim w sytuacji, gdy prawidłowa interpretacja wskazanych przepisów, uwzględniająca orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego w tym przedmiocie oraz utrwalona linia orzecznicza winna skutkować przyznaniem tego świadczenia.

W ocenie skarżącej, świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem opiekuńczym, którego podstawowym celem jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku istnieniem konieczności zapewnienia opieki oraz pielęgnacji osobie niepełnosprawnej. Powołując się na przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skarżąca stwierdziła, iż mimo okoliczności, że przepisy nie przewidują wprost istnienia między małżonkami obowiązku alimentacyjnego, to zgodnie z utrwalonym poglądem zarówno doktryny jak i orzecznictwa wynika, że powinności wskazane w art. 23 i art. 27 K.r.o noszą cechy obowiązku alimentacyjnego. Na poparcie swojego stanowiska skarżąca przytoczyła szereg orzeczeń sądów administracyjnych, a także powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r., sygn. akt P 27/07, w którym Trybunał stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, nie zatrudnionej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jako niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Następnie skarżąca podniosła, iż organ wydający decyzję w przedmiotowej sprawie pozostawał w całkowitym błędzie w zakresie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy. W jej ocenie również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego Trybunał Konstytucyjny łączy prawo ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązek opieki nad członkiem rodziny jakim jest małżonek znajduje swoje umocowanie w systemie nie tylko norm moralnych ale i prawnych. Skoro bowiem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim odmawia prawa do świadczenia pieniężnego osobom innym niż rodzice, to nie może on stanowić podstawy prawnej odmowy przyznania świadczenia osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem. Tymczasem organ wydający decyzję w niniejszej sprawie w sposób całkowicie błędny i niezrozumiały, biorąc pod uwagę ugruntowane i jednolite orzecznictwo w tym względzie, odnosi możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie do sytuacji, w której pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania tego świadczenia w sytuacji, gdy małżonek ww. osoby także jest osobą niepełnosprawną zaś opiekunem obojga jest dziecko rezygnujące z pracy na rzecz uzyskania uprawnienia do tego właśnie świadczenia. Zdaniem skarżącej jeżeli uprawnienie do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wywodzić należy z istnienia obowiązku alimentacyjnego, wówczas literalne odczytywanie normy z art. 17 ust 5 pkt. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby i zaprzepaszczało skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w kontekście osób pozostających w związku małżeńskim. W ocenie skarżącej należy dokonać takiej wykładni ww. przepisu, zgodnie z którą osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 K.r.o., traci prawo do świadczenia z uwagi na zawarcie przez osobę wymagająca opieki związku małżeńskiego, jako że obowiązek sprawowania opieki ciążyć będzie na małżonku, który uzyska w konsekwencji prawo do ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z pracy zarobkowej. Skarżąca podkreśliła, iż zgodnie z przyjętą linią orzeczniczą, przepis art. 17 ust. 5 pkt. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych aktualnie nie będzie mógł być stosowany, gdy o świadczenie pielęgnacyjne wystąpi zobowiązany do opieki i alimentacji w rozumieniu K.r.o małżonek osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności, spełniający jednocześnie wymogi z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, a okoliczność, że strona skarżąca wystąpiła o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad współmałżonkiem nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia z uwagi na pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Skarżąca zauważyła, iż wprawdzie przytoczony wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczy treści art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 października 2008r., jednakże wywody tam zawarte pozostają nadal aktualne w odniesieniu do właściwej interpretacji pozostałych przepisów ww. ustawy dotyczących nabywania uprawnień do świadczeń pielęgnacyjnych, w tym do prawidłowego odczytywania ograniczeń wynikających z art. 17 ust. 5 pkt. 2a ustawy, czego organ wydający decyzję w niniejszej sprawie z całą pewnością nie dokonał zasłaniając się okolicznością, iż przepisy są sformułowane w sposób kategoryczny i nie przewiduje się zarówno żadnych wyjątków, jak i brak jest miejsca dla wydania decyzji w trybie uznania administracyjnego.

Następnie skarżąca podniosła, iż zgodnie z treścią art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych jeżeli w okresie trzech miesięcy licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności, zaś według art. 24 ust. 4 ustawy w przypadku wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności na czas określony prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia. W związku z powyższym datą przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w niniejszej sprawie jest 1 września 2011r., bowiem wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności złożony został w dniu 19 września 2011r., a decyzja w tym przedmiocie została wydana w dniu [...], zaś wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożono w dniu 7 listopada 2011r. W związku z tym, iż ustalony przedmiotowym orzeczeniem stopień niepełnosprawności R. M. został orzeczony na czas określony tj. do dnia 31 grudnia 2012r. zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego winno przysługiwać do tej daty.

Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem za okres od dnia 1 września 2011r. do dnia 31 grudnia 2012r.

Po rozpoznaniu powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy.

Organ odwoławczy, przytaczając treść art. 17 ust. 1, ust. 1a oraz ust. 5 ustawy stwierdził, iż zgodnie z wolą ustawodawcy w celu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego: osoba uprawniona rezygnuje lub nie podejmuje żadnej pracy; osoba wymagająca opieki legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługują osobie pozostającej w związku małżeńskim. Dalej Kolegium podkreśliło, iż wyjątkiem jest sytuacja gdy współmałżonek ma także orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności i nie może sprawować opieki nad mężem (żoną), bowiem wtedy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U., Nr 9, poz. 59, ze zm., w skrócie K.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny. W przypadku rodzica (lub rodziców) jest to dziecko rezygnujące z pracy na rzecz uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. Wymienione powyżej przesłanki muszą być spełnione łącznie natomiast skarżąca tych przesłanek nie spełnia, gdyż pozostaje w związku małżeńskim.

W odniesieniu do zarzutów zawartych w odwołaniu organ odwoławczy wyjaśnił, iż cytowane przez odwołującą się wyroki sądów administracyjnych oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r., sygn. akt P27/07 nie mają mocy wiążącej, bowiem ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2011r., nr 205, poz. 1212), dokonano nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych w tym art. 17, dotyczącego świadczenia pielęgnacyjnego. Zmiany te weszły w życie z dniem 14 października 2011r. Zatem Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. rozpatrzyło niniejszą sprawę w oparciu o znowelizowane przepisy.

Organ II instancji podzielił stanowisko organu I instancji, iż przepisy prawa określające warunki przyznania świadczenia i zasady jego wypłaty zostały sformułowane przez ustawodawcę w sposób kategoryczny i jednoznaczny, nie przewidując żadnych wyjątków i nie dając możliwości organom administracji publicznej orzekania na podstawie uznania administracyjnego. Zatem żaden z organów administracji, orzekających w niniejszej sprawie nie był władny do przyznania świadczenia wbrew obowiązującym regulacjom.

Na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] skargę do sądu administracyjnego wniosła M. M. podnosząc tożsame zarzuty zawarte w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., nr 270, powoływana dalej jako p.p.s.a.) sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

W rozpoznawanej sprawie problematyczna kwestia sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy skarżącej przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad niepełnosprawnym mężem R. M. W ocenie organów orzekających w sprawie świadczenie to wnioskodawczyni nie przysługuje, z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), który wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunem obojga jest dziecko rezygnujące z pracy na rzecz uprawnienia do tego właśnie świadczenia.

Na wstępie należy podkreślić, iż powyższe zagadnienie było już przedmiotem rozważań sądów administracyjnych, m.in. w wyrokach: WSA w Łodzi z dnia 6 listopada 2008r., sygn. akt II SA/Łd 814/08; WSA w Łodzi z dnia 20 sierpnia 2009r., sygn. akt II SA/ Łd 223/09; WSA w Łodzi z dnia 15 czerwca 2010r., sygn. akt II SA/Łd 394/10; WSA w Łodzi z dnia 7 października 2010r., sygn. akt II SA/Łd 501/10, WSA w Olsztynie z dnia 31 stycznia 2012r., sygn. akt II SA/Ol 1032/11; WSA w Gdańsku z dnia 16 lutego 2012r., sygn. akt III SA/Gd 42/12; WSA w Rzeszowie z dnia 27 marca 2012r., sygn. akt II SA/Rz 85/12; WSA w Łodzi z dnia 5 kwietnia 2012r., sygn. akt II SA/Łd 216/12; WSA w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2012r., sygn. akt I SA/Wa 284/12, a także w wyrokach NSA: z dnia 26 marca 2010r., sygn. akt I OSK 1699/10; z dnia 12 stycznia 2010r., sygn. akt I OSK 1105/09; z dnia 20 kwietnia 2010r., sygn. akt I OSK 115/10 – dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych. Zaprezentowany w tych wyrokach pogląd prawny, odmienny od stanowiska organu wyrażonego w przedmiotowej sprawie, Sąd w składzie niniejszym w pełni podziela.

W rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu;

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59, ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) opiekunowi faktycznemu dziecka – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności

Stosownie zaś do treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ww. ustawy świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wykładnia językowa przytoczonej normy prawnej zastosowana przez organy obydwu instancji prowadzi do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością opieki nad mężem nie przysługuje skarżącej (nielegitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), ponieważ pozostawanie w związku małżeńskim, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, wyklucza prawną możliwość jego przyznania.

Powołany wyżej przepis art. 17 ust. 1 ustawy w pierwotnym brzmieniu przewidywał, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem przysługiwało matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższym unormowaniem korespondowała ściśle regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy, zgodnie z którą świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Takie rozwiązanie normatywne wynikało z faktu, że ustawa Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 133 § 1 i 2 stanowi, że obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka istnieje do czasu, w którym dziecko jest w stanie utrzymać się samodzielnie (chyba, że pozostaje w niedostatku). Z kolei obowiązek alimentacyjny między małżonkami, bądź też obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 k.r.o.). Zatem zawarcie związku małżeńskiego przez osobę wymagającą opieki powodowało, że rodzice dziecka, tracąc z tą chwilą obowiązek alimentacyjny względem niego, tracili jednocześnie prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko. Obowiązek opieki nad taką osobą przechodził następnie na współmałżonka, który w świetle regulacji art. 27 k.r.o. miał od tego momentu obowiązek zaspakajania potrzeb nowopowstałej rodziny.

W wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., w sprawie o sygn. akt P 27/07 (OTK - A 2008/6/107) Trybunał Konstytucyjny podkreślił, iż stricte gramatyczna wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych jest sprzeczna z zasadą równości wyrażoną w art. 32 Konstytucji R.P. Tym samym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji R.P. W motywach wspomnianego wyroku Trybunał podkreślił, że wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności zaskarżonego art. 17 ust. 1 ustawy w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał zwrócił szczególną uwagę na znaczenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy dla sprawy, w której zapadł powyższy wyrok, a w którym to stanie faktycznym o świadczenie pielęgnacyjne wystąpił analogicznie, jak w sprawie niniejszej – współmałżonek. Redakcja pytania prawnego, skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego, ograniczona jedynie do przepisu art. 17 ust. 1 ustawy, uniemożliwiła Trybunałowi zajęcie stanowiska odnośnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), tym niemniej końcową wypowiedzią Trybunał zasygnalizował istotę problemu i wprost zauważył, że to organ orzekając w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę nad współmałżonkiem musi "ocenić skutek stwierdzenia niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 cytowanej ustawy" w dawnym brzmieniu.

W konsekwencji powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. przepisem art. 1 pkt 8 lit. a) ustawy z dnia 17 października 2008r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 233, poz. 1456), art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych został znowelizowany w ten sposób, że od dnia 1 stycznia 2009r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka ( ... ). Co istotne, nowelizacja nie dotyczyła przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, który nie nasuwał wątpliwości w związku z pierwotnym brzmieniem art. 17 ust. 1. Obecnie zaś występuje sytuacja, w której przy zastosowaniu wykładni językowej art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy, uwzględnionej przez organy orzekające w tej sprawie, świadczenie pielęgnacyjne na rzecz współmałżonka nie będzie przysługiwało, chyba że w rachubę wejdzie wykładnia systemowa i celowościowa, zgodna w istocie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego, w myśl której świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło być przyznane na rzecz współmałżonka, jeśli zostaną spełnione pozostałe przesłanki, warunkujące – co do zasady – możliwość ubiegania się o ten rodzaj świadczenia.

W ocenie Sądu, obowiązek opieki nad członkiem rodziny, jakim jest małżonek, nie może być wywodzony wyłącznie wprost z obowiązku alimentacyjnego, przewidzianego w normach K.r.o., a w szczególności z art. 128, który stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Rzeczony obowiązek wynika także z regulacji art. 23 i 27 K.r.o., które stanowią, że małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz, co istotne, do wzajemnej pomocy, pod pojęciem której należy rozumieć także pomoc w przypadku choroby. O ile faktem jest, że ustawodawca nie posłużył się dla regulacji wzajemnych obowiązków między małżonkami expressis verbis pojęciem obowiązku alimentacyjnego, to zdaniem Sądu, przepisy dotyczące obowiązku alimentacyjnego należy stosować bądź wprost, bądź w drodze analogii także w przypadku rozważania wzajemnych obowiązków między małżonkami, w tym do obowiązku opieki na chorym, niepełnosprawnym małżonkiem.

W ocenie Sądu, zastosowana przez organy administracyjne literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, która wyklucza prawną możliwość przyznania świadczenia osobie sprawującej opieką nad małżonkiem, w kontekście przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, a w szczególności uregulowań zawartych w ustawie zasadniczej, nie podlega aprobacie. Niweczy bowiem skutki wspomnianego orzeczenia w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie.

Niezrozumiałe jest przy tym powoływanie się przez organ odwoławczy na nowelizację ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonaną ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 205, poz. 1212), która jakoby powodowała, że wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, dokonywana przez sądy administracyjne w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego, straciła na znaczeniu i organy nie są już nią związane. Dokonana w art. 1 pkt 6 lit a) i b) ustawy zmieniającej nowelizacja poszczególnych przepisów art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w żaden sposób nie doprowadziła bowiem do odmiennego od zaprezentowanego wyżej rozumienia zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego osobom sprawującym opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

Prowadząc ponownie postępowanie organ I instancji zobligowany będzie dokonać wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a), w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z poszanowaniem konstytucyjnej zasady równości, tak aby umożliwić najpełniejsze urzeczywistnienie norm, zasad i wartości konstytucyjnych, stosownie do przywołanych wyżej motywów.

Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

j.m.