Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 533/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2019-11-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2016 poz 1714
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu
article: art. 27 ust. 1, art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2018 poz 554
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 151, art. 250
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 14 listopada 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Agnieszka Grosińska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Bożena Kasprzak, Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Protokolant Starszy asystent sędziego Jarosław Moraczewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 listopada 2019 roku sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi – adwokatowi W. M. W., prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. a.bł.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 533/19

U Z A S A D N I E N I E

Wnioskiem z dnia 26 października 2018 r. A.S. zwrócił się do Burmistrza Miasta Ł. z prośbą o umorzenie należności z tytułu wypłaconych dla osoby uprawnionej – K.S. - świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie, z odsetkami. Uzasadniając prośbę powołał się na trudną sytuację finansową wskazując na brak środków pieniężnych i niemożność ich uzyskania w związku z odbywaniem kary pozbawienia wolności.

Decyzją z dnia [...] nr [...] Burmistrz Miasta Ł., działając na podstawie art. 8b, art. 12 ust. 2 i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, odmówił A.S. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami osobie uprawnionej w kwocie 54.644,03 zł (należność główna 40.000 zł + odsetki 14.644,03 zł). W uzasadnieniu decyzji organ I instancji, dokonując oceny ustalonego stanu faktycznego sprawy w kontekście art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, wskazał, że dłużnik ma 28 lat, jest kawalerem. Od 30 października 2008 r. odbywa karę pozbawienia wolności (przewidywany termin zakończenia kary 2024 r.). W okresie odbywania kary nie był zatrudniony odpłatnie, nie posiada żadnych własnych dochodów. Pracuje nieodpłatnie jako świetlicowy. Nie zgłasza problemów zdrowotnych. W ocenie organu I instancji pobyt w zakładzie karnym i związany z tym brak środków finansowych nie stanowi automatycznie podstawy do umorzenia, gdyż nie jest wykluczone, że A.S. uzyska odpłatne zatrudnienie jeszcze w trakcie osadzenia, przewidywany koniec kary może ulec zmianie, a po opuszczeniu zakładu karnego dłużnik będzie w wieku największej aktywności zawodowej z możliwością uzyskania kwalifikacji poprzez kursy i szkolenia, co umożliwi uzyskanie zatrudnienia i wywiązywanie się z zobowiązań.

W odwołaniu od powyższej decyzji A.S. podniósł, że wielokrotnie w zakładzie karnym starał się o płatną pracę ale nigdy jej nie uzyskał. W zakładzie karnym przebywa ponad 10 lat. Nie uchyla się od spłaty długów, ale "to wszystko dzieje się z przyczyn od niego niezależnych".

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium przypomniało, że podstawę umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej regulują przepisy art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a umorzenie należności może nastąpić na wniosek dłużnika alimentacyjnego przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej.

Organ odwoławczy wskazał, że A.S. jest dłużnikiem alimentacyjnym, ma zasądzone alimenty na rzecz syna K.S. w kwocie 400 zł miesięcznie (protokół ugody Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 26 kwietnia 2010 r. sygn. akt [...]). Z powodu bezskuteczności egzekucji alimentów MOPS w Ł. w okresie od 1 sierpnia 2010 r. do 27 listopada 2018 r. wypłacił świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 40.000 zł. W okresie wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie wpłynęła żadna kwota dotycząca spłaty zadłużenia. Na podstawie dołączonego do akt sprawy wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 19 listopada 2018 r. wynika, że od 2008 r. A.S. odbywa karę pozbawienia wolności. W zakładzie karnym przebywać będzie do 2024 r. Z oświadczenia A.S. wynika, że nie ma żadnego majątku. W zakładzie karnym pracuje nieodpłatnie jako świetlicowy. Zainteresowany jest osobą młodą, w wieku aktywności zawodowej, zdolną do podjęcia zatrudnienia.

Podkreślając uznaniowy charakter art. 30 ust. 2 ustawy i dokonując szczegółowej analizy sytuacji faktycznej dłużnika Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji i przyjętą w zaskarżonej decyzji argumentację. Nie ulega wątpliwości, że aktualna sytuacja dochodowa A.S. jest trudna, wnioskodawca odbywa karę pozbawienia wolności, nie posiada żadnego źródła dochodu, nie może podjąć płatnej pracy. Wskazane wyżej okoliczności związane z trudną sytuacją dochodową polegającą na braku środków finansowych uzależnione są wyłącznie od faktu odbywania kary pozbawienia wolności, nie stanowią zatem szczególnych okoliczności, a zatem nie stanowią też wystarczających przesłanek, które uzasadniałyby umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej. Nie są to bowiem okoliczności, pozwalające na wyjątkowe potraktowanie wnioskodawcy i uwzględnienie jego żądania w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Trudna sytuacja dochodowa lub rodzinna dłużnika i związana z tym niemożność wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, powinna być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie okoliczności mogą uzasadniać umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sytuacje wyjątkowe to okoliczności powstałe niezależnie od zobowiązanego, w następstwie których jego sytuacja uległa takiemu pogorszeniu, że nie jest on w stanie na bieżąco spłacać swoich należności, a nadto nie ma perspektywy poprawy i zmiany tej sytuacji. Chodzi tu o takie przypadki jak choroba, niezdolność do pracy, wypadek losowy, itp., w wyniku których zobowiązany utracił możliwość trwałego regulowania zobowiązań. Pobyt A.S. w zakładzie karnym nie ma charakteru trwałego, jest sytuacją przejściową i jest konsekwencją jego świadomego działania, a nie jest spowodowany zdarzeniem niezależnym od jego woli.

Kolegium zwróciło ponadto uwagę, że odmowa umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie ma żadnego negatywnego wpływu na aktualną sytuację dłużnika alimentacyjnego i nie doprowadzi do zagrożenia egzystencji wnioskodawcy. A.S. przebywając w zakładzie karnym ma zaspokojone podstawowe potrzeby bytowe i nie ponosi żadnych innych dodatkowych kosztów utrzymania. Natomiast odmowa umorzenia należności wraz z odsetkami nie przekreśla jego prawa do ubiegania się o ich umorzenie w przyszłości.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, A.S., reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, podniósł zarzut naruszenia:

1. prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędną wykładnię skutkującą przyjęciem przez organy obu instancji, iż w niniejszej sprawie brak jest podstaw do umorzenia wnioskowanych przez skarżącego należności z tej tylko przyczyny, iż A.S. osadzony jest w zakładzie karnym,

2. rażące naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

- art. 138 § 1 pkt 1 i § 2 k.p.a. w zw. z art. 30 ust. 2 i 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez utrzymanie zaskarżonej decyzji organu I instancji w mocy w sytuacji, gdy w sprawie zachodziły przesłanki do jej uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. z uwagi na wydanie z rażącym naruszeniem prawa i konieczność wyjaśnienia sprawy w całości;

- art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez brak zebrania i brak rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału w sprawie, w szczególności zaniechanie przeprowadzenia przez organy I i II instancji postępowania dowodowego i wyjaśnienia okoliczności uzasadniających umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, zgodnie ze złożonym przez skarżącego wnioskiem, która to okoliczność skutkuje nieważnością wydanej decyzji, zgodnie z dyspozycją art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.;

Powołując takie zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji na podstawie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. , a także o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, jednocześnie oświadczając, iż koszty te nie zostały opłacone w całości ani w części.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że organ II, jak i I instancji podniósł właściwie tylko jeden argument uzasadniający wydanie decyzji odmownej, sprowadzający się do przyjęcia, iż fakt przebywania przez skarżącego w zakładzie karnym "nie stanowi wystarczających przesłanek, które uzasadniałyby umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego". Z powyższym rozumowaniem nie sposób się zgodzić. Do obowiązków organów obu instancji należało zbadanie i rozpatrzenie, w kontekście przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego, czy istnieją podstawy do umorzenia wobec skarżącego należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. analiza sytuacji życiowej, materialnej oraz finansowej skarżącego.

Podkreślić z całą mocą należy, iż przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje, że organy zobowiązane są do uwzględnienia dwóch okoliczności:

- sytuacji dochodowej dłużnika, na co składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności takie jak stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu oraz

- sytuacji rodzinnej dłużnika, na co składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz.

Przekładając powyższe na grunt niniejszej sprawy, wskazać należy, iż organ I instancji, którego ustalenia w całości zostały przyjęte SKO ustalił jedynie, iż skarżący od 2008 roku przebywa w zakładzie karnym, jest kawalerem, lat 28, nieposiadającym jakiegokolwiek majątku oraz nieuzyskującym żadnego dochodu z tytułu wykonywanej pracy. Organy obu instancji wskazały również, iż koniec orzeczonej wobec Skarżącego kary pozbawienia wolności przypada na rok 2024, co może ulec zmianie.

W uzasadnieniu obu wydanych w przedmiotowej sprawie organy bazowały jedynie na znajdującym się w aktach sprawy oświadczeniu o stanie majątkowym skarżącego z dnia 19 listopada 2018 roku oraz przeprowadzonym na potrzeby niniejszej sprawy wywiadzie środowiskowym z tożsamej daty. Z powyższych dokumentów w sposób jednoznaczny wynika, iż skarżący nie posiada żadnego majątku ani oszczędności, nie uzyskuje również jakichkolwiek dochodów.

W związku z powyższym przyjęto, iż trudna sytuacja majątkowa oraz finansowa skarżącego wynika jedynie z faktu przebywania w zakładzie karnym, która to okoliczność nie może zostać uznana za obiektywną, niezależną od woli skarżącego, a w konsekwencji niedającą organowi możliwości prawnych do uwzględnienia złożonego wniosku o umorzenie należności. Znamiennym w niniejszej sprawie jest zdaniem autora skargi również fakt, iż organy obu instancji wskazały, iż sytuacja majątkowa skarżącego ma charakter przejściowy.

Zauważyć bowiem należy, iż ustawodawca w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie wskazał, jaki okres ma obejmować ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Oznacza to, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Na gruncie powołanego przepisu nie jest dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym wyżej zakresie w oparciu o sytuację dłużnika, czy jego zachowania, jakie miały miejsce w przeszłości, jak również w oparciu o potencjalną możliwość zatrudnienia po opuszczeniu zakładu karnego. Przewidywania organu zarówno, co do możliwości zarobkowania po opuszczeniu zakładu karnego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy orzekania w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Pozostają one w sferze przyszłych, ewentualnych zdarzeń, które mogą nie wystąpić.

W realiach przedmiotowej sprawy organy nie pokusiły się o próbę ustalenia, czy skarżący korzysta z jakiejkolwiek pomocy ze strony rodziny, jak (w związku z faktem nieposiadania przez skarżącego jakiegokolwiek lokalu prawnego będzie wyglądała jego sytuacja mieszkaniowa po opuszczeniu zakładu karnego, czy cierpi na jakiekolwiek choroby (ograniczając analizę sytuacji zdrowotnej skarżącego do odnotowania, iż u A.S. nie ustalono żadnego stopnia niepełnosprawności).

Ponadto, organy obu instancji w żaden sposób nie odniosły się do podkreślanych przez skarżącego wielokrotnych prób podjęcia w zakładzie karnym pracy zarobkowej w celu wykonywania przez skarżącego ciążącego na nim obowiązku oraz do zajmowanej przez skarżącego postawy. Pomimo jednak działań A.S. nie jest w stanie podjąć w zakładzie karnym pracy z uwagi na brak wolnych etatów - którą to okoliczność w pełni należy uznać za niezależną od woli skarżącego, na którą A.S. nie może mieć jakiegokolwiek wpływu.

Dodatkowo analiza akt sprawy wskazuje, że organy administracji publicznej zaniechały podjęcia jakichkolwiek czynności w celu ustalenia sytuacji rodzinnej skarżącego, pod kątem ewentualnego udzielenia mu przez rodzinę wsparcia materialnego, umożliwiającego wywiązanie się przez niego z obowiązku spłaty należności. W istocie, zarówno w aktach sprawy, jak i w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji nie wskazano, jakie są plany skarżącego po wyjściu z więzienia, a więc gdzie będzie on mieszkał oraz czy będzie on zamieszkiwał z osobami bliskimi, mogąc liczyć na ich wsparcie, czy też samodzielnie, prowadząc gospodarstwo domowe. Bezsprzecznie również powyższe okoliczności mają istotny wpływ na prowadzone przed organem postępowanie.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia.

Kolegium wyjaśniło, że poza okolicznością dotyczącą pozbawienia kary wolności w sytuacji rodzinnej, zdrowotnej oraz dochodowej dłużnika alimentacyjnego nie zachodzą żadne inne szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie długu. Natomiast jak już wielokrotnie zostało podkreślone w orzecznictwie sądowym sam fakt odbywania kary pozbawienia wolności nie stanowi wyłącznej podstawy do umorzenia zaległości. W uznaniu Kolegium argumenty skarżącego wskazujące na całkowitą niemożność uregulowania długu mogłyby być uwzględnione w sytuacji kiedy stan zdrowia dłużnika z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy i egzystencji mógłby powodować trwałą przeszkodę do podjęcia pracy zarobkowej. Aktualny brak dochodów spowodowany pobytem w zakładzie karnym i brakiem zatrudnienia nie jest okolicznością pozwalającą na wyjątkowe potraktowanie wnioskodawcy, gdyż jest to sytuacja przejściowa. Pobyt w zakładzie karnym może powodować utrudnienia w regularnej spłacie bieżących alimentów, a także powstałych wobec organu wierzyciela zobowiązań, gdyż możliwości zarobkowe zobowiązanego w zakładzie karnym są bardziej ograniczone niż w warunkach otwartego rynku, nie oznacza to jednak, że dłużnik w okresie całego pobytu nie będzie mógł w ogóle uzyskiwać dochodu. A.S. po opuszczeniu zakładu karnego będzie miał 35 lat, a zatem jako osoba młoda, w wieku aktywności zawodowej, będzie miał możliwość podjęcia pracy zarobkowej i bieżącego regulowania zobowiązań alimentacyjnych. Wobec takiej sytuacji zastosowanie najdalej idącej ulgi w postaci umorzenia należności jest przedwczesne. Dopóki istnieją niewykorzystane możliwości wyegzekwowania należności podlegającej zwrotowi, dopóty jej umorzenie przed wyczerpaniem tych możliwości byłoby nieuzasadnione.

Nieuzasadniony w ocenie Kolegium jest również zarzut dotyczący naruszenia przepisów postępowania administracyjnego polegający na niedokładnym wyjaśnieniu sytuacji faktycznej sprawy w kontekście przesłanek zawartych w art. 30 ust. 2 ustawy. Sytuacja rodzinna, mieszkaniowa, zdrowotna oraz zawodowa została opisana w wywiadzie środowiskowym, który został osobiście podpisany przez A.S. w dniu 19.11.2018 r. Szczegółowa ocena tej sytuacji nie uzasadniała jednak zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności wraz z odsetkami, zatem podjęta w tym zakresie decyzja nie świadczy o naruszeniu przepisów postępowania. Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie Kolegium wzięło też pod uwagę, że aktualna sytuacja materialna i życiowa skarżącego nie wpłynie negatywnie na podstawowe potrzeby bytowe i nie doprowadzi do zagrożenia egzystencji wnioskodawcy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem.

W świetle art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Przeprowadzając taką kontrolę stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Przenosząc określone w przepisach p.p.s.a. kryteria oceny zaskarżonego aktu administracyjnego na grunt przedmiotowej sprawy, Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Punkt wyjścia do rozważań w rozpoznawanej sprawie stanowić musi treść art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w świetle którego organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Wobec złożenia wniosku o umorzenie należności przez skarżącego organy administracyjne zobowiązane były do rozważenia, czy zaistniały warunki do zastosowania instytucji, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, tj. czy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja wnioskodawcy uniemożliwia wywiązanie się z ciążącego obowiązku zwrotu świadczeń wypłaconych osobie uprawnionej (który to obowiązek wynika z art. 27 ust. 1 ustawy) i czy sytuacja nosi znamiona wyjątkowej.

Jak wynika z akt sprawy organy ustaliły, że A.S. jest dłużnikiem alimentacyjnym, ma zasądzone alimenty na rzecz syna K.S. w kwocie 400 zł miesięcznie. Z powodu bezskuteczności egzekucji alimentów MOPS w Ł. w okresie od 1 sierpnia 2010 r. do 27 listopada 2018 r. wypłacił świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 40.000 zł. W okresie wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie wpłynęła żadna kwota dotycząca spłaty zadłużenia. Na podstawie dołączonego do akt sprawy wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 19 listopada 2018 r. wynika, że od 2008 r. A.S. odbywa karę pozbawienia wolności. W zakładzie karnym przebywać będzie do 2024 r. Z oświadczenia A.S. wynika, że nie ma żadnego majątku. W zakładzie karnym pracuje nieodpłatnie jako świetlicowy. Zainteresowany jest osobą młodą, w wieku aktywności zawodowej, zdolną do podjęcia zatrudnienia.

W oparciu o pozyskane informacje organy obu instancji przyznały, iż sytuacja materialna wnioskodawcy nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie w całości wraz z odsetkami należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej z uwagi na niezaistnienie żadnych okoliczności, którym przypisać by można charakter szczególny czy nadzwyczajny.

W tym miejscu przypomnienia wymaga, że w judykaturze przyjmuje się powszechnie, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (por. wyr. Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 września 2018 r., I OSK 2604/16, CBOSA). Wszelkiego zatem rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka, poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka.

Truizmem, ale wymagającym również przypomnienia jest twierdzenie, że każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (wyr. Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2018 r., I OSK 611/16, CBOSA). Zwalnianie dłużników alimentacyjnych z długu może bowiem zasadnie wywołać poczucie niesprawiedliwości u tych obywateli, którzy ze swoich obowiązków wobec dzieci oraz wobec Państwa wywiązują się rzetelnie.

Wydanie decyzji przez organ właściwy wierzyciela na wniosek dłużnika alimentacyjnego w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, musi zatem zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Organ właściwy wierzyciela powinien więc rozważyć szczegółowo kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Decyzja organu wydawana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość, ale nie obowiązek umorzenia należności. Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest natomiast wyłącznie do oceny, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej.

Wskazując na obowiązki organu, jakie nakładają na niego przepisy art. 7, 77 § 1, a także art. 107 § 3 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że w działaniu organów obu instancji jest brak dowolności. Stan faktyczny został wnikliwie ustalony, sytuacja skarżącego została starannie i szczegółowo przedstawiona.

Sąd administracyjny podziela również stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji, że trudna sytuacja materialna, brak możliwości wywiązywania się z obowiązków alimentacyjnych i regulowania należności wynikająca z faktu osadzenia w zakładzie karnym nie stanowi wystarczającej przyczyny odstąpienia od egzekwowania należności.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi organy obu instancji dysponowały wystarczającym materiałem dowodowym oraz przeprowadziły postępowanie dowodowe w sposób odpowiadający zasadom procedury administracyjnej. Zdaniem Sądu, nie kwestionując trudnego położenia skarżącego wskazać trzeba, iż w rozpoznawanej sprawie nie występują szczególne okoliczności uzasadniające rozstrzygnięcie zgodnie z oczekiwaniami skarżącego.

Powszechnie wiadomym jest, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego. Samo uzyskiwanie niskich dochodów czy ich brak nie może być zatem postrzegane jako okoliczność wyjątkowa i szczególna na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. W ocenie Sądu pobyt w zakładzie karnym nie może stanowić takiego wyróżnika, który rozważać można w kategoriach pozytywnego rozpoznania wniosku. Podzielić należy pogląd wyrażony w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 10 października 2019 r., II SA/Gl 668/19, że odbywanie kary pozbawienia wolności, orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, nie może być w żadnym wypadku kwalifikowane jako obiektywna i niezawiniona przeszkoda w spłacie zadłużenia alimentacyjnego, nawet jeżeli skazany nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Jednostka penitencjarna nie ma obowiązku zapewnienia pracy zarobkowej dłużnikowi alimentacyjnemu. Nie jest zatem trafne argumentowanie przez autora skargi, że brak możliwości zarobkowania w zakładzie karnym nie wynika z winy skarżącego, skoro zakład karny nie stwarza mu takiej możliwości. Nie podlega dyskusji, że skarżący został skazany na karę pozbawienia wolności i odbywa karę w zakładzie karnym na skutek zaistnienia okoliczności zawinionych przez skarżącego. W ocenie sądu nie można również abstrahować od faktu, że rozpoznawanie wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wymaga wyważenia interesu jednostki i interesu społecznego. I w sytuacji, gdy o umorzenie należności występuje osoba osadzona w zakładzie karnym, a więc pozostająca w konflikcie z ustalonym porządkiem prawnym, która nie reguluje zobowiązań wobec własnego dziecka, a ciężar ten przejmuje na siebie ogół społeczeństwa, a osoba ta jest w wieku i stanie zdrowia, które będą umożliwiały jej spłatę długu po zakończeniu kary pozbawienia wolności zastosowanie instytucji umorzenia pozostawałoby w konflikcie z interesem społecznym. Jak wyjaśnił już tut. Sąd w wyroku z dnia 13 czerwca 2017 r., II SA/Łd 1030/16, nie można bowiem zapominać o tym, że umorzenie ma charakter trwały, co oznacza, że raz umorzone należności nie podlegają już egzekucji. Dopóty, dopóki dłużnik sam nie wymaga stałej opieki osoby trzeciej, powinien zrobić wszystko, by zdobyć środki nie tylko na swoje utrzymanie, ale przede wszystkim na utrzymanie dzieci, na które powinien płacić alimenty. Poza tym nie można wykluczyć, że jego sytuacja ulegnie poprawie, także na skutek zdarzeń losowych.

Zarzuty autora skargi dotyczące nieustalenia przez organy administracji sytuacji skarżącego po opuszczeniu zakładu karnego (np. gdzie będzie mieszkał) nie są zasadne. Skoro przyjmuje się, że uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej musi polegać na ustaleniu, czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika, itp., to dla rozpoznania wniosku skarżącego istotny jest fakt, że obecnie skarżący przebywa w zakładzie karnym, nie ponosząc żadnych kosztów związanych ze swoim utrzymaniem, co oznacza, że jak trafnie zauważył organ ciążący na nim dług nie wiąże się z żadnym uszczerbkiem dla skarżącego. Natomiast, na co zwracał uwagę organ, zmiana sytuacji życiowej skarżącego będąca następstwem opuszczenia zakładu karnego będzie uprawniała skarżącego do ewentualnego wystąpienia z nowym wnioskiem, a wówczas będzie podlegało ocenie organu, jaka jest sytuacja rodzinna, mieszkaniowa i dochodowa, jaką prezentuje postawę na rynku pracy, jakie starania podejmuje on, aby polepszyć swą sytuację ekonomiczną i wywiązywać się z zobowiązań wobec dziecka i Państwa.

Nie są również zasadne zarzuty dotyczące nieustalenia sytuacji zdrowotnej skarżącego, gdyż organ ustaliły, że skarżący nie zgłasza problemów zdrowotnych. Podkreślić natomiast należy, że powoływanie się w skardze na zaniechanie ustalenia określonych, istotnych według autora skargi dla sprawy, okoliczności faktycznych powinno wiązać się z wykazaniem ich zaistnienia, gdyż tylko wówczas możliwa jest ocena, czy brak w tym zakresie mógł mieć wpływ na rozstrzygnięcie.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w wyroku. Po myśli art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1714 ze zm.), przyznano natomiast pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie w kwocie 240 zł, powiększone o należny podatek od towarów i usług, wobec złożonego przezeń oświadczenia, iż koszty te nie zostały pokryte nawet w części.