Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1126/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-11-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2a w związku z art. 4 ust. 1 i 4
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Stahl Sędzia NSA del. Tomasz Zbrojewski Protokolant: starszy inspektor sądowy Agnieszka Majewska po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej C.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 lutego 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 1151/12 w sprawie ze skargi C.S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 12 lutego 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w oddalił skargę C.S. (dalej jako "skarżący") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] września 2012 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z [...] sierpnia 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, o którym mowa w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym").

Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z [...] września 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ wyjaśnił, że wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia z tytułu deportacji rodziców do pracy przymusowej. Skarżący urodził się w trakcie trwania deportacji. Na dowód doznanych represji przedstawił oświadczenia świadków, skrócone odpisy aktów zgonu rodziców, skrócony odpis aktu urodzenia, ankietę, wniosek o wydanie dowodu osobistego oraz opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę. Organ przesłuchał stronę w formie pisemnej.

Organ wskazał, że rodzice wnioskodawcy zostali w lutym 1940 r. wysiedleni z rodzinnej miejscowości Ruda do Zdun (odległych o około 10 km), gdzie ojciec został skierowany do pracy u przedsiębiorcy budowlanego, a matka do pracy u niemieckiego rolnika. Skarżący urodził się 29 stycznia 1942 r. Jego rodzina przebywała w Zdunach do lutego 1945 r. (data wyzwolenia tej miejscowości przez wojska radzieckie).

Powołując się na orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego oraz sądów administracyjnych, organ przedstawił pojęcie deportacji, wskazując, że wysiedlenie rodziny skarżącego nie miało takiego charakteru. Z ustalonych przez organ okoliczności faktycznych nie wynika, żeby skarżący w okresie od stycznia 1942 r. do lutego 1945 r. poddany został represjom, o jakich mowa w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Oddalając skargę Sąd I instancji wskazał w pierwszej kolejności, że z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym wystąpił organ, a powiadomiony o wniosku skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja organu administracji, odmawiająca przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej.

Sąd I instancji obszernie odniósł się do pojęcia "deportacji", którego znaczenie zostało ustalone w orzecznictwie zarówno Trybunału Konstytucyjnego, jak i sądów administracyjnych. Uwzględniając powyższe doszedł do przekonania, że w świetle ustaleń faktycznych poczynionych przez organ nie można uznać, że rodzina skarżącego została deportowana do pracy przymusowej. Skarżący przebywał wraz z rodzicami wykonującymi pracę przymusową w odległości zaledwie kilkunastu kilometrów od miejsca stałego zamieszkania. W ocenie Sądu I instancji, rodzice skarżącego niewątpliwie wykonywali pracę przymusową, ale nie można przyjąć, że zostali deportowani w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Zdaniem Sądu I instancji, człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od dotychczasowego miejsca pobytu, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Przedmiotowe świadczenia przysługują tylko osobom, w odniesieniu do których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej, przybierał szczególnie dotkliwą formę, czyli był związany z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ponadto osoby dotknięte taką formą represji powinny znajdować się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, lecz w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny oraz znajomych. Stąd też Sąd I instancji doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący.

Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów postępowania tj. art. 122 w związku z art. 90 § 2, art. 91 § 3, art. 106 § 1 i 3 oraz art. 119 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a."). W ocenie skarżącego, Sąd I instancji nie uwzględnił zawiłego charakteru sprawy oraz potrzeby wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, zwłaszcza w sytuacji dołączonego do skargi dokumentu prywatnego sporządzonego przez skarżącego dotyczącego przymusowego wywozu i warunków pracy przymusowej rodziny skarżącego w czasie wojny.

Ponadto skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego przez niewłaściwą wykładnię art. 2 pkt 2a w związku z art. 4 ust. 1 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W ocenie skarżącego, Sąd I instancji błędnie ustalił, że stan faktyczny sprawy nie pozwalał organowi administracji uznać, że rodzina skarżącego została deportowana do pracy przymusowej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia przepisów postępowania tj. art. 122 w związku z art. 90 § 2, art. 91 § 3, art. 106 § 1 i 3 oraz art. 119 § 2 p.p.s.a. Przepis ten dotyczy rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym, bez kierowania jej na rozprawę. Skarżący twierdzi, że Sąd I instancji nie uwzględnił zawiłego charakteru sprawy. Zgodnie z art. 90 § 1 p.p.s.a, jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie. Jednym z takich przepisów szczególnych jest art. 119 pkt 2 p.p.s.a. (błędnie powołany w skardze kasacyjnej jako art. 119 § 2 p.p.s.a.), który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie z wnioskiem takim wystąpił organ, a skarżący pomimo doręczenia odpowiedzi na skargę (zawierającej wniosek) wraz ze stosownym pouczeniem o treści art. 119 pkt 2 p.p.s.a., nie wystąpił o przeprowadzenie rozprawy. Żaden z przepisów ustawy p.p.s.a. nie przewiduje konieczności przeprowadzenia rozprawy w sprawie szczególnie zawiłej. Podstawy takiej nie stanowi powołany w skardze kasacyjnej art. 90 § 2 p.p.s.a. (którego powtórzenie stanowi art. 122 p.p.s.a. w odniesieniu do trybu uproszczonego), pozwalający Sądowi skierować do rozpoznania na rozprawie każdą sprawę, której rozpoznania dopuszczalne jest na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że w każdym przypadku, w którym ustawa p.p.s.a. przewiduje odstępstwo od ogólnej zasady rozpoznania sprawy na posiedzeniu jawnym, odstępstwo to nie ma charakteru wiążącego, a więc pomimo dopuszczalności rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym, Sąd może zarządzić wyznaczenie rozprawy. Decyzja w tym zakresie pozostawiona jest uznaniu Sądu. W niniejszej sprawie, w związku z wnioskiem organu i brakiem sprzeciwu skarżącego, sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Brak jest podstaw do kwestionowania tego sposobu załatwienia sprawy, skoro spełnione zostały warunki formalne zastosowania trybu uproszczonego. Przeszkody do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym nie stanowi w szczególności złożenie dokumentu prywatnego przez stronę, ponieważ niezależnie od tego, czy sprawa jest rozpoznawana na rozprawie czy na posiedzeniu niejawnym, Sąd I instancji zobowiązany jest dokonać oceny całokształtu akt sprawy, w tym również dokumentów złożonych na etapie postępowania sądowoadministracyjnego przez jego strony i uczestników.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu I instancji, wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Świadczenie określone w przepisach ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługuje tylko tym osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Spośród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.

Wysiedlenie do pracy przymusowej stanowi podstawy warunek przyznania przedmiotowego świadczenia. Należy podkreślić, że użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej. Ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych. Oznacza to, że przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji, wyrwania z dotychczasowego środowiska i zmuszenia do pracy na rzecz okupanta.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie nie można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Rodzice skarżącej pracowali w pobliżu dawnego miejsca zamieszkania, nie można więc mówić o zerwaniu kontaktu czy szczególnej izolacji, które pozwalałby na stwierdzenie, że praca świadczona była w warunkach deportacji. Oczywiście niewielka odległość od miejsca zamieszkania nie wyłącza możliwości stwierdzenia, że praca była świadczona w warunkach deportacji. Natomiast w niniejszej sprawie, pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, których nie sposób kwestionować, rodzice skarżącej znajdowali się w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione na nieznane, odległe tereny. Ojciec został skierowany do pracy u przedsiębiorcy budowlanego, zgodnie z posiadanym zawodem. Matka skarżącego pracowała w gospodarstwie rolnym. Wszystkie te okoliczności przemawiają zatem za uznaniem, że wywiezienie rodziców skarżącego do pracy przymusowej nie było represję w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Niezasadnym okazał się więc zarzut naruszenia art. 2 pkt 2a w związku z art. 4 ust. 1 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Trafnie bowiem Sąd I instancji ocenił, że decyzja organu o odmowie przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia została wydana zgodnie z cytowanym przepisem prawa materialnego. Z uwagi na powyższe rozważania Sąd I instancji zobowiązany był oddalić skargę.

Z powyższych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.

-----------------------

2

6