Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 899/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-12-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska Sędziowie NSA Monika Nowicka (spr.) del. WSA Iwona Kosińska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Chorab po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1364/12 w sprawie ze skargi I. S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2013r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi I. S., uchylił decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] oraz decyzję Wojewody Z. z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2008 r. I. S. wystąpiła o wydanie decyzji potwierdzającej jej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jej ojca – A.B. nieruchomości, położonej w miejscowości K., znajdującej się poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Republika Białoruś).

W toku postępowania, Wojewoda Z. ustalił, że powyższy wniosek w istocie rzeczy dotyczył różnicy rekompensaty z tytułu pozostawienia poza obecnymi granicami państwa polskiego nieruchomości przez: A. B. i nieruchomości pozostawionej przez: S. B., M. B., Z. B. oraz I. S. (z d. B.).

Organ stwierdził bowiem, że wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r. (sygn. akt [...]), został ustalony skład majątku pozostawionego na Kresach Wschodnich przez A. B. (nieruchomość położona w K. w powiecie n., w województwie n.) oraz spadkobierców K. B. (nieruchomość położona w B., w gminie S., w powiecie n., w województwie n.).

W oparciu o treść w/w wyroku oraz pisemnych oświadczeń złożonych przez: M. B., M. P. i Z. B., Kierownik Urzędu Rejonowego w K., decyzją z dnia [...] marca 1993 r. nr [...], uznał, że I. S. – w części wynoszącej [...] - jest uprawniona do ekwiwalentu za pozostawione w związku z wojną z 1939 r. w/w mienie, co umożliwiło wnioskodawczyni nabycie własności lokalu mieszkalnego nr [...], znajdującego się w budynku położonym przy ul. G. w Ko. wraz z udziałem w częściach wspólnych budynku i w użytkowaniu wieczystym działki gruntu (vide: akt notarialny z dnia [...] lipca 1993 r. Rep. A nr [...]).

Rozpoznając obecnie zgłoszony wniosek, organ wojewódzki, decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., odmówił wnioskodawczyni potwierdzenia prawa do różnicy rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zdaniem Wojewody, ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynikało bowiem, aby w tym przypadku została spełniona, wynikająca z art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), dalej: "ustawa zabużańska", podstawowa przesłanka, warunkująca potwierdzenie prawa do rekompensaty, a mianowicie: "pozostawienie mienia". Wprawdzie w aktach sprawy znajdował się wspomniany wyżej wyrok Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r. (sygn. akt [...]) ustalający, jakie mienie na Kresach pozostawił A. B. oraz spadkobiercy K. B., jednakże z wyroku tego wynikało również, że część opisanego w nim majątku została sprzedana, a jeszcze inna część - znacjonalizowana przez władze radzieckie i przekazana do kołchozu.

W związku z powyższym, ponieważ z treści wyroku ustalającego skład mienia pozostawionego, jak również z oświadczenia I. S. z dnia [...] marca 2011 r., złożonego przed notariuszem - w trybie art. 233 k.k. - wynikało, że przedmiotowe nieruchomości, przed wyjazdem do Polski ich byłych właścicieli, co miało miejsce w 1959 r., zostały w części sprzedane (dom mieszkalny i stodoła), a w pozostałej części - przekazane do kołchozu, to wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty zabużańskiej nie mógł zostać uwzględniony. Utrata własności w/w nieruchomości przez: A. B., S. B., M. B., Z. B. i I. S. nastąpiła bowiem przed ich repatriacją na obecny obszar Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozpoznając sprawę, w trybie instancji odwoławczej, Minister Skarbu Państwa, decyzją z dnia [...] maja 2012 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Z. W motywach rozstrzygnięcia organ centralny podkreślił, że nieruchomości stanowiące własność A. B. położone w miejscowości K., tj. nieruchomości gruntowe wraz z zabudowaniami inwentarskimi i gospodarczymi, za wyjątkiem domu mieszkalnego, zostały w latach 40-tych przejęte przez kołchoz. A. B., jego żona – M. oraz synowie: S. i Z. B. oraz córka – I. S. opuścili je na podstawie repatriacji mającej miejsce w 1959 r. Tuż przed wyjazdem A. B. sprzedał dom mieszkalny.

Z kolei, nieruchomości odziedziczone po K. B., położone w miejscowości B., również w latach 40-tych przejął kołchoz z wyjątkiem stodoły, która została sprzedana przez rodziców I. S. w 1941 r.

Zdaniem Ministra, składniki mienia, objęte nacjonalizacją przed momentem opuszczenia przez jego właścicieli byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, nie mogły być uznane za składniki nieruchomości pozostawionych. Skoro więc A. B. nie spełniał warunków do potwierdzenia mu prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, to tym samym, również jego spadkobierczyni – I. S. nie była do tego uprawniona.

Ponadto, Minister zauważył, że z materiału dowodowego nie wynikało także, aby A. B. i jego rodzina byli zmuszeni do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek innych okoliczności związanych z wojną, o których mowa w art. 1 ust. 2 ustawy zabużańskiej. Aresztowanie A. B. i wywiezienie go w głąb ZSRR – zdaniem organu - nie wynikało bezpośrednio z działań wojennych, ale z faktu, że był on "kułakiem" narodowości polskiej. Z oświadczenia I. S. wynikało bowiem, że opuszczenie przez A. B. i jego rodzinę w 1959 r. byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, spowodowane było trudną sytuacją ekonomiczną rodziny oraz z faktem posiadania obywatelstwa polskiego. Wobec powyższego, Minister uznał, że w niniejszej sprawie nie spełnione zostały także wymogi, o których mowa w art. 2 omawianej ustawy, tj. wymóg legitymowania się tytułem własności do pozostawionych nieruchomości oraz opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2012 r. nr [....] I. S. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której, powołując się na orzecznictwo sądowe, twierdziła, że fakt repatriowania się na podstawie umowy z 1957 r., a więc w okresie, kiedy nacjonalizacja, należących do ludności polskiej nieruchomości, została już dokonana, uprawnia do rekompensaty za pozostawione mienie. Ponadto nie godziła się również z twierdzeniem, że opuszczenie byłego terytorium Polski przez A. B. i jego rodzinę nie było związane z wojną , która wybuchła w 1939 r., gdyż prześladowanie i represjonowanie jej ojca i jego rodziny, po nastaniu władzy radzieckiej, było niewątpliwie skutkiem tej wojny. Gdyby bowiem nie nastąpiła zmiana wschodniej granicy Polski, taka sytuacja nie miałaby miejsca.

Poza tym skarżąca wskazywała, że okoliczności związane z repatriacją, zostały już wcześniej wykazane w postępowaniach toczących się przed Sądem Wojewódzkim w K. oraz Urzędem Rejonowym w K., które doprowadziły do wydania prawomocnej decyzji z dnia [...] marca 1993 r. przyznającej skarżącej prawo do ekwiwalentu za mienie pozostawione na Kresach Wschodnich w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Odpowiadając na skargę, Minister Skarbu Państwa wnosił o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uchylając – na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: "p.p.s.a." - zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Z. z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...], Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie Sąd omówił regulacje prawne, zawarte w art. 1 ust. 1 i 2 oraz art.2 ustawy zabużańskiej i stwierdził, że w stanie faktycznym, mającym miejsce w rozpoznawanej sprawie, nie można było przyjąć, iż I. S. nie spełniała przesłanek, warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty zabużańskiej.

W aktach administracyjnych sprawy znajdował się bowiem odpis wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r. (sygn. akt [...]), wydany w sprawie o ustalenie majątku pozostawionego na Kresach, który to wyrok, stosownie do treści art. 365 § 1 k.c., , wiązał nie tylko strony i sąd, który go wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Wyrok ten wiązał natomiast nie tylko, co do opisu wskazanych w nim nieruchomości, ale również co do tego, że wymienione w nim osoby pozostawiły ww. nieruchomości w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. W wyroku tym stwierdzono zaś, że K. B. posiadał m.in. nieruchomość położoną w osadzie B. (lub B.), o pow. [...] ha, na którą składały się głównie: ziemia orna, kilka hektarów łąk i pastwisk, brak było natomiast budynków, nie licząc stodoły, która sprzedana została przez rodziców skarżącej w 1941 r. Nieruchomość ta testamentem z dnia [...] maja 1936 r. przekazana została na rzecz: S. B., M. B., Z. B. i I. B. (obecnie S.). Sąd ustalił przy tym, że w latach 40-tych prawie wszystkie grunty ww. nieruchomości przejął kołchoz.

Zdaniem Sądu, z wyroku tego wynikało również, że A. B. posiadał nieruchomość o łącznej pow. [...] ha położoną w K., która składała się z następujących elementów:

1) głównie ziemia orna, około [...] ha łąk i pastwisk;

2) dom mieszkalny, drewniany, czteroizbowy, kryty blachą (sprzedany przez właściciela w 1959 r.);

3) stodoła zbudowana w 1935 r. na miejscu poprzedniej spalonej od pioruna, podmurówka kamienna, ściany z belek drewnianych kładzionych poziomo łączonych na rogach, jedno klepisko gliniane, po jednej stronie klepiska trzy zasieki i po drugiej trzy zasieki, dach dwuspadowy konstrukcji drewnianej kryty słomą, powierzchnia budynku około [...] m2;

4) spichrz (tzw. świronek), zbudowany ok. 1933 r., o pow. około [...]m2, słupy kamienne, na ich oparte poziomo kładzione belki drewniane łączone na rogach, podłoga drewniana, strop drewniany, dach dwuspadowy konstrukcji drewnianej kryty słomą;

5) piwnica zbudowana w latach 1933-1935 o pow. [...] m2, na pół zagłębiona w ziemi, ściany murowane z kamienia, strop drewniany, nadbudówka drewniana (poziomo kładzione belki łączone na rogach), dach dwuspadowy konstrukcji drewnianej kryty słomą;

6) budynek inwentarski (obora, stajnia i chlewnia pod jednym dachem), zbudowany około 1934 r. o pow. [...] m2 (jedno pomieszczenie dla [...] koni pociągowych i [...] koni powozowych, drugie dla [...] krów, byka i owiec, trzecie dla około [...] świń), podmurówka kamienna, ściany z belek drewnianych, strop drewniany, dach dwuspadowy konstrukcji drewnianej kryty słomianą strzechą, urządzenia wewnętrzne typowe (żłoby, drabiny, kojce, przegrody itp.);

7) studnia: 7 kręgów betonowych, drewniany kołowrót z łańcuchem i wiadrem, drewniana obudowa części nadziemnej;

8) sad: co najmniej [...] sztuk drzew owocowych różnych gatunków, głównie jabłoni i śliw, posadzonych w latach 30-tych; ogrodzenie siedliska: typowy wiejski płot sztachetowy;

Sąd wskazał jednocześnie, że również i to mienie zostało przejęte przez kołchoz wraz z budynkami (z wyjątkiem domu, który został sprzedany przez właściciela w 1959 r.).

Sąd zaakcentował zatem, iż powyższy wyrok z dnia [...] lipca 1992 r. stanowił podstawę do uznania uprawnienia I. S.do realizacji ekwiwalentu na mocy decyzji Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] marca 1993 r. nr [...]. Na jej podstawie I. S. otrzymała na poczet rekompensaty, na własność lokal mieszkalny w budynku położonym w K. przy ul. G. Wprawdzie – jak wywodził Sąd - decyzja ta wydana została na podstawie przepisów, nieobowiązującej już ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127), to jednak ustawa ta przewidywała podobne przesłanki, od których spełnienia zależało otrzymanie ekwiwalentu za mienie pozostawione na Kresach Wschodnich. Tak jak i obecnie, przepisy tej ustawy dotyczyły bowiem nieruchomości pozostawionych w wyniku wojny rozpoczętej w 1939 r. a w decyzji z dnia [...] marca 1993 r. Kierownik Urzędu Rejonowego w K. uznał, że I. S. warunki takie spełniła. Chociaż powyższa decyzja, jako wydana na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów, nie wiązała bezpośrednio organów orzekających w niniejszej sprawie, działających na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, to jednak – zdaniem Sądu - nie sposób było pominąć faktu, że decyzja administracyjna – jako dokument urzędowy, sporządzony w formie określonej przepisami prawa przez powołane do tego organy władzy publicznej, niewątpliwie korzystała z domniemania prawdziwości, a więc domniemania zgodności z prawdą (z rzeczywistością).

W tej sytuacji Sąd zauważył, że pominięcie przez organy orzekające w niniejszej sprawie, decyzji, przyznającej określonym podmiotom, konkretne prawa oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r. (sygn. akt [...]), prowadziło do obejścia zasad konstytucyjnych i ochrony porządku prawnego: ochrony praw nabytych, pewności, stabilności i bezpieczeństwa porządku prawnego oraz zaufania do organów państwa (art. 2 i art. 7 Konstytucji RP) i to bez względu na to, czy chodzi o decyzje wadliwe, czy niewadliwe.

Powołując się na przyjęte w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego rozumienie zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, Sąd zauważył, że ochronie konstytucyjnej podlegać musi zaufanie obywateli nie tylko do litery prawa, ale przede wszystkim do sposobu jego interpretacji, przyjmowanej w praktyce stosowania prawa przez organy państwa, zwłaszcza gdy praktyka ta jest jednolita i trwała w określonym czasie, zaś przepisy, na gruncie których praktyka ta została ukształtowana, nie pozwalają na przyjęcie jej oczywistej bezzasadności (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 27 kwietnia 1997 r. sygn. akt U 11/97, z dnia 9 października 2001 r. sygn. akt SK 8/00, z dnia 6 marca 2007 r. sygn. akt SK 54/06 i z dnia 3 czerwca 2008 r. sygn. akt K 42/07).

W rezultacie Sąd wyraził pogląd, że skoro w decyzji z dnia [...] marca 1993 r., Kierownik Urzędu Rejonowego w K. uznał, że I. S. pozostawiła poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej mienie nieruchome i miało to związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., to nieuprawniona była odmienna interpretacja tej kwestii, dokonana przez organy orzekające w niniejszej sprawie, pomimo że ww. decyzja wydana została pod rządami innej ustawy. Skarżąca, składając obecnie wniosek o przyznanie jej różnicy w rekompensacie - na podstawie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. – działała bowiem w zaufaniu do organów państwa, które już raz o jej uprawnieniu do rekompensaty zabużańskiej, orzekły. Odmienne orzekanie o już raz przyznanym uprawnieniu, przy zakreśleniu przez ustawodawcę takich samych przesłanek, podważało podstawowe zasady konstytucyjne, jak: zasadę ochrony praw nabytych, pewności, stabilności i bezpieczeństwa porządku prawnego oraz zaufania do organów państwa (art. 2 i art. 7 Konstytucji RP). Niedopuszczalne bowiem było, aby w obrocie prawnym pozostawały dwie decyzje, wydane wobec tego samego podmiotu, na podstawie tego samego stanu faktycznego i materiału dokumentacyjnego, a jednak odmiennie oceniające spełnienie przez stronę tych samych przesłanek.

W związku z powyższym Sąd polecił by, rozpoznając ponownie sprawę, organy oceniły spełnienie przez skarżącą przesłanek do potwierdzenia przysługiwania jej prawa do rekompensaty, przewidzianej w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r., uwzględniając zaprezentowaną w niniejszym wyroku ocenę prawną.

W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, Minister Skarbu Państwa, zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie prawa materialnego w postaci: art. 7 ust. 2 w zw. z art, 2 i art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), poprzez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, iż w przedmiotowej sprawie spełnione zostały przesłanki pozostawienia mienia oraz opuszczenia Kresów Wschodnich w związku z wybuchem II Wojny Światowej.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, Minister Skarbu Państwa wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania – wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zwracano uwagę, że z treści wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r. oraz z pozostałych, niezakwestionowanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, dowodów wynikało, iż cały majątek pozostawiony na Kresach Wschodnich przez A. B. przejęty został przez kołchoz (z wyjątkiem domu i stodoły, które przed wyjazdem zostały sprzedane). Powyższe oznaczało zaś, iż na moment repatriacji brak było tytułu własności do przedmiotowego mienia, a zatem - wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego - przesłanka pozostawienia mienia, regulowana art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., nie została w tym przypadku spełniona.

Autor skargi kasacyjnej nie kwestionował wprawdzie, wynikającego z wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r., prawa własności do opisanego w nim mienia w pewnym okresie czasu, ale twierdził, że przedmiotowy wyrok nie wiązał organu w zakresie ustalenia, czy na moment opuszczenia Kresów Wschodnich własność ta nadal przysługiwała. Ponadto, wyrok cywilny nie wypowiadał się na temat tytułu prawnego do mienia na dzień repatriacji. Z wyroku tego oraz pozostałych dowodów wynikało zaś, iż przed opuszczeniem byłych terytoriów RP, z uwagi na sprzedaż domu i stodoły oraz przejęcie pozostałej części majątku przez kołchoz, tytuł własności został utracony. Przesłanka pozostawienia mienia nie została zatem spełniona.

Zdaniem skarżącego kasacyjnie, nieuzasadnione było także twierdzenie Sądu Wojewódzkiego, iż w analizowanym przypadku spełniona została, wskazana w art. 1 ust. 2 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., przesłanka opuszczenia Kresów Wschodnich w związku z wojną. Sąd pierwszej instancji powołał się w tym względzie na zasadę związania organów administracji publicznej prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r., który w swojej sentencji wskazał, iż pozostawienie mienia miało miejsce w związku z wojną, ale nie może być wątpliwości, iż przedmiotem rozstrzygnięcia sądu cywilnego nie było rozważenie, czy A. B. opuścił Kresy Wschodnie na podstawie okoliczności, wskazanych w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Konieczność wykazania tych okoliczności pojawiła się bowiem dopiero w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W kwestii tej należy odróżnić zdarzenia będące bezpośrednimi skutkami wojny (deportacje ludności polskiej, zsyłka na Syberię, czy pobór do wojska), których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. od tych, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. Fakt dyskryminacji właściciela nieruchomości oraz jego rodziny - jako osób narodowości polskiej, zamieszkałych na terytorium ZSRR - trudności administracyjne ze strony ówczesnych władz radzieckich uniemożliwiające wyjazd na obecne terytorium RP oraz przejęcie na rzecz państwa gospodarstwa rolnego, którego byli właścicielami oraz bieda i ciężkie warunki życia, nie dawały natomiast podstaw do przyjęcia, że opuszczenie mienia nastąpiło z przyczyn, bezpośrednio wynikających z wojny rozpoczętej w 1939 r.

Skarżący kasacyjnie organ kwestionował także pogląd, że orzekające w tej sprawie organy związane były, wydaną na podstawie ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości, decyzją Kierownika Urzędu Rejonowego w K., potwierdzającą stronie prawo do ekwiwalentu. Aktualny stan prawny, wbrew wcześniejszym regulacjom, w oparciu o które wydano w/w decyzję, wymaga bowiem wykazania, iż opuszczenie Kresów Wschodnich (dokonane na innej podstawie aniżeli umowy wymienione w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.) miało charakter przymusowy i bezpośrednio wynikający z wybuchu wojny.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, I. S. wnosiła o jej oddalenie wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W obszernym uzasadnieniu stanowiska uczestniczka postępowania zwracała w szczególności uwagę na fakt, iż przepisy ustawy z 2005 r. nie zawierają wymogu, aby w momencie opuszczania byłego terytorium RP, osoba, która w związku z wojną opuszczała to terytorium, była właścicielem nieruchomości. Ponadto akcentowała fakt aresztowania ojca – A. B. przez władze radzieckie na okres ponad trzech lat i wywiezienie go w głąb byłego ZSRR ( w związku z podejmowanymi działaniami w celu opuszczenia ZSRR), bez jakiejkolwiek informacji i możliwości uzyskania z nim kontaktu, a co stanowiło dla niego zagrożenia życia, a dla rodziny powodowało dotkliwe represje.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Sąd rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej, a które to podstawy, okazały się nieuzasadnione. Zaskarżony wyrok bowiem, pomimo częściowo nieprawidłowego uzasadnienia odpowiadał prawu.

Analizowana sprawa dotyczyła potwierdzenia I. S. prawa do różnicy rekompensaty należnej z tytułu pozostawienia przez jej ojca – A. B. nieruchomości położonej w miejscowości K., w województwie n. a więc poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewoda Z., decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., odmówił uwzględnienia powyższego wniosku a Minister Skarbu Państwa, zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2012 r., utrzymał w mocy decyzję Wojewody. Zdaniem zaś Sądu Wojewódzkiego, decyzje organów obu instancji naruszały prawo, gdyż skoro wyrokiem z dnia [...] lipca 1992 r. (sygn. akt [...]) Sąd Wojewódzki w K. ustalił skład mienia pozostawionego przez A. B. i spadkobierców K. B. "w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r." to fakt ten oznaczał, że powyższy wyrok wiązał organy nie tylko, co do opisu wskazanych w nim nieruchomości, ale również, co do tego, że wymienione w nim osoby pozostawiły to mienie "w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r."

Ponadto, w ocenie Sądu Wojewódzkiego, skoro I. S. legitymowała się decyzją Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] marca 1993 r., w której uznano, że – w części wynoszącej [...] pozostawionego przez jej ojca oraz spadkobierców K. B. mienia - jest ona uprawniona do ekwiwalentu "zabużańskiego", to pomimo tego, iż decyzja ta została wydana na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, z uwagi na podobnie określone przesłanki, uprawniające do świadczeń zabużańskich, decyzja ta miała w rozpoznawanej obecnie sprawie zasadnicze znaczenie. Jak bowiem zauważył Sąd Wojewódzki (cyt.): "Odmienne orzekanie o już raz przyznanym uprawnieniu, przy zakreśleniu przez ustawodawcę takich samych przesłanek, podważa podstawowe zasady konstytucyjne (...)". Z tej przyczyny, Sąd pierwszej instancji uznał, że organy błędnie oceniły w tym przypadku materiał dowodowy a w rezultacie wadliwie przyjęły, że I. S. nie spełniała przesłanek do potwierdzenia jej prawa do różnicy rekompensaty z tytułu mienia pozostawionego przez jej ojca poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W związku z powyższym wskazać należy, że - co do zasady – wypada zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie organem, iż tego rodzaju argumentacja nie była w pełni właściwa.

Wyrok Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia [...] lipca 1992 r., w którym Sąd ten ustalił skład majątku pozostawionego przez byłych właścicieli mienia zabużańskiego, wiązał – na zasadzie art. 365 § 1 k.p.c. – w rozpoznawanej sprawie organy jedynie w tym, co stanowiło istotę rozstrzyganej przez Sąd Cywilny sprawy, a więc co do składu ustalonego w tym postępowaniu cywilnym mienia. Rozstrzygnięcie zaś o tym, czy właściciela tego mienia można było uznać za właściciela mienia "pozostawionego" – w rozumieniu ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – należało już do kompetencji organu administracji, prowadzącego postępowanie wszczęte wnioskiem I. S. z dnia [...] grudnia 2008 r. Okoliczność ta stanowi bowiem przesłankę materialnoprawną, przewidzianą przepisami ustawy zabużańskiej, która jest weryfikowana w postępowaniu prowadzonym na podstawie jej przepisów. Dodatkowo wypada także nadmienić, że w dacie wydawania przez Sąd Cywilny w/w wyroku, przepisy ustawy, stanowiącej podstawę prawną wniosku z dnia [...] grudnia 2008 r., nie funkcjonowały w ogóle w obrocie prawnym a zatem, choćby już tylko z tej przyczyny Sąd, wydając wyrok w 1992 r., nie mógł o tej przesłance orzec.

Ponadto, należy mieć także na uwadze, że decyzją Kierownika Urzędu Rejonowego w K. z dnia [...] marca 1993 r. uznano, że uczestniczka postępowania była uprawniona do rekompensaty zabużańskiej – w części wynoszącej 14/20 pozostawionego przez jej ojca oraz spadkobierców K. B. mienia – ze względu na to, iż jej matka – M. B.oraz siostra i jeden z braci (M. P. i Z. B.) złożyli w latach 90-tych własnoręczne pisma, w których podali, iż "zrzekają się na rzecz I. S. części spadku", co prowadzący ówcześnie postępowanie organ uznał za "wskazanie uprawnionego spadkobiercy" – w rozumieniu art. 81 ust. 4 ustawy gruntowej z 1985.

Przedmiotowa sprawa, choć oczywiście jest powiązana ze sprawą, zakończoną decyzją z 1993 r., stanowi jednak sprawę odrębną. Wniosek, dotyczący różnicy rekompensaty, odnosi się przy tym tylko do mienia pozostawionego przez A. B. Wniosek ten musi być też rozpatrywany w oparciu o przepisy ustawy zabużańskiej z 2005 r. a zatem, jeśliby uczestniczka postępowania miała być traktowana jako jedyna uprawniona do wspomnianej wyżej różnicy rekompensaty, to wymagałoby to dokonania przez pozostałych uprawnionych spadkobierców A. B. "wskazania" i to w szczególnej formie, którą przewiduje art. 3 ust. 2 omawianej ustawy.

Z tych względów zrównywanie w tej, konkretnej sprawie przesłanek, jakie leżały u podstaw wydania decyzji w 1993 r. z przesłankami, przewidzianymi przez aktualnie obowiązujące regulacje prawne, nie było w pełni trafne i stanowiło nadmierne uproszczenie sprawy.

Tym niemniej skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, gdyż zaskarżony wyrok odpowiadał prawu. Uchylał on bowiem decyzje organów obu instancji, w których odmówiono I. S. uwzględnienia jej wniosku z dnia [....] grudnia 2008 r. bo w toku postępowania administracyjnego zostało ustalone, iż A. B. wraz z żoną M. i dziećmi, w tym córką – I. S. z d. B., repatriowali się do Polski w 1959 r. – na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222) i w momencie owej repatriacji mienie repatriantów było już włączone do kołchozu, z wyjątkiem domu mieszkalnego w K. i stodoły w B., które wcześniej zostały sprzedane.

Kluczowymi zagadnieniami, które w tej sprawie zatem wystąpiły były kwestie związane z oceną, czy w sytuacji, w której - w dacie repatriacji - majątek nieruchomy repatrianta był już włączony do kołchozu, nieruchomości, których był poprzednio właścicielem można było uznać za "nieruchomości pozostawione" – w rozumieniu art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej a ponadto, czy repatriacja, dokonana na podstawie w/w umowy z 1957 r., mogła być podstawą do ubiegania się o potwierdzenie prawa do rekompensaty zabużańskiej.

Przedstawione wyżej kwestie były do niedawna sporne w orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Sytuacja ta jednak, już po wydaniu zaskarżonego wyroku, uległa zmianie, z uwagi na podjęcie w dniu 16 grudnia 2013 r. przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały w składzie siedmiu sędziów ( sygn. akt I OPS 11/13).

W uchwale tej Naczelny Sąd Administracyjny wyraził zaś pogląd, że włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (...), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy.

W obszernym uzasadnieniu powyższej uchwały, Sąd wskazał w szczególności, że wykładnia, uzależniająca przyznanie prawa do rekompensaty zabużańskiej od legitymowania się tytułem własności do nieruchomości, w chwili opuszczenia Kresów, prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej przedwojennych właścicieli nieruchomości zabużańskich – w zakresie praw majątkowych - a zróżnicowanie to ma charakter arbitralny, gdyż nie jest powiązane z celem ustawy i jest następstwem sytuacji czysto przypadkowych, wykładnia ta nie może być stosowana przez sądy i organy działające w państwie prawa.

Prawo do rekompensaty winno zatem wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność a który to majątek, w związku z w/w wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. W tych warunkach, wymaganie by przedwojenny właściciel nieruchomości położonej na Kresach, w celu otrzymania rekompensaty legitymował się w stosunku do niej tytułem własności, w dacie repatriacji, stanowi, niczym nieuzasadnioną, nadinterpretację przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Ponadto, odnosząc się do kwestii repatriacji, dokonanej na podstawie umowy z 1957 r., Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że wprawdzie umowa ta nie jest wprost wymieniona w art. 1 ust. 1 oraz 1a ustawy zabużańskiej, ale może być traktowana jako "inna okoliczność związaną z wojną rozpoczętą w 1939 r." o której mowa w art. 1 ust. 2 w/w ustawy. Repatriacja ta niezaprzeczalnie stanowiła bowiem bezpośrednią konsekwencję zmiany granic państwowych, a ta zaś była następstwem II Wojny Światowej.

Skład orzekający w pełni podziela stanowisko wyrażone w powyższej uchwale a w związku z tym, skoro podstawą wydania w analizowanej sprawie decyzji odmownych była, odmienna od powyższej, wykładnia prawa materialnego, to należało przyjąć, iż uchylenie tych decyzji przez Sąd Wojewódzki było w pełni uzasadnione.

W związku z powyższym, uznając, że zaskarżony wyrok, choć nie był w pełni prawidłowy, to jednak odpowiadał prawu, Naczelny Sąd Administracyjny – na zasadzie art. 184 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.