Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 786/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-03-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6209 Inne o symbolu podstawowym 620
Hasła tematyczne: Ochrona zdrowia
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 50-53
journal: Dz.U. 2012 poz 159
law: Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Gierak-Podsiadły (spr.), , Sędzia WSA Jolanta Augustyniak-Pęczkowska, Sędzia WSA Izabela Ostrowska, , Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Sawicka-Bożek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 marca 2017 r. sprawy ze skargi M. P. na rozstrzygnięcie Rzecznika Praw Pacjenta z dnia[...] stycznia 2016 r. znak [...] w przedmiocie niestwierdzenia naruszenia praw pacjenta oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M. P. jest rozstrzygnięcie Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] stycznia 2016 r. znak: [...].

Rozstrzygnięciem tym Rzecznik Praw Pacjenta, działając na podstawie art. 53 ust. 3 ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (Dz. U. z 2012 r., poz. 159 ze zm.) i art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23), po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie własne z dnia [...] grudnia 2015 r. znak: [...], którym nie stwierdził naruszenia prawa pacjenta M. P. do wyrażania zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych (art. 16 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w zw. z art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, Dz. U. z 2011 r. nr 231, poz. 1375 ze zm.) przez podmiot leczniczy: [...] (dalej: "Podmiot Leczniczy" lub "Szpital").

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia z dnia [...] stycznia 2016 r. Rzecznik Praw Pacjenta podał, że niniejsze orzeczenie jest wynikiem ponownego rozpatrzenia przez Rzecznika Praw Pacjenta sprawy w przedmiocie prowadzonego na podstawie art. 50 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, postępowania wszczętego wnioskiem pacjentki z dnia [...] kwietnia 2015 r. We wniosku podniesiono zastrzeżenia do przeprowadzenia procedury przyjęcia pacjentki do Wojewódzkiego Szpitala dla [...] (aktualnie: [...] ), bez jej zgody (w trybie art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego). Pacjentka była hospitalizowana na [...] ww. szpitala od dnia [...] grudnia 2009 r. do dnia [...] stycznia 2010 r. Zdaniem wnioskodawczyni nie dochowano wówczas działań określonych w art. 23 ust. 2-5 ww. ustawy.

W piśmie z dnia [...] lipca 2015 r. dyrektor szpitala wyjaśnił, że M. P. w dniu [...] grudnia 2009 r. została doprowadzona do szpitala przez Zespół Ratownictwa Medycznego Wojewódzkiej Stacji Pogotowia Ratunkowego i Transportu Sanitarnego [...] Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej w [...] celem przeprowadzenia konsultacji psychiatrycznej. Pogotowie zostało wezwane przez męża pacjentki. Pacjentka została przyjęta do szpitala bez zgody, gdyż lekarz dyżurny izby przyjęć po rozpoznaniu choroby psychicznej uznał, iż z tego powodu pacjentka zagraża bezpośrednio życiu lub zdrowiu innych osób. Lekarz przyjmujący poinformował M. P. o przyczynach przyjęcia bez zgody i o jej prawach. Wobec pacjentki nie był stosowany przymus bezpośredni w rozumieniu art. 18 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, ani w izbie przyjęć ani w oddziale. Zostało zastosowane leczenie zgodnie z obowiązującymi standardami, mające na celu usunięcie przyczyn przyjęcia bez zgody. W dniu przyjęcia pacjentki do szpitala, tj. w dniu [...] grudnia 2009 r. lekarz kierujący oddziałem zatwierdził przyjęcie pacjentki bez zgody do szpitala psychiatrycznego, a w dniu [...] grudnia 2009 r. został powiadomiony sąd opiekuńczy.

Przy piśmie z dnia [...] sierpnia 2015 r. Sąd Rejonowy w [...] przesłał odpis postanowienia z dnia [...] grudnia 2009 r. wraz z uzasadnieniem, kopię opinii sądowo- psychiatrycznej z dnia [...] grudnia 2009 r., odpis postanowienia Sądu Okręgowego [...] Wydział IV Cywilny Odwoławczy z dnia [...] lutego 2010 r. w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego (pacjentka wycofała apelację). W przesłanej opinii sądowo-psychiatrycznej biegła psychiatra U. L. stwierdziła u pacjentki epizod manii w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej. Cytując ww. opinię: W dniu kiedy trafiła do szpitala usiłowała zabrać ze sobą dziecko (7 lat), szarpała matkę, uderzyła ją w głowę i w ramię. W ten sposób bezpośrednio zagrażała co najmniej zdrowiu innych osób. Reasumując stwierdzam, że w czasie przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody M. P. zostały spełnione przesłanki z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Rozstrzygnięciem z dnia [...] grudnia 2015 r., znak: [...] , Rzecznik Praw Pacjenta nie stwierdził naruszenia prawa pacjenta M. P. do wyrażania zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych przez podmiot leczniczy: [...] . Pacjentka wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. rozstrzygnięciem z dnia [...] grudnia 2015 r.

Rzecznik Praw Pacjenta rozstrzygnięciem z dnia [...] stycznia 2016 r., znak: [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie własne z dnia [...] grudnia 2015 r.

Uzasadniając ponownie swoje stanowisko w sprawie wskazał, że niniejsze postępowanie jest prowadzone w przedmiocie naruszenia prawa pacjenta do wyrażenia zgody (lub odmowy takiej zgody) na udzielanie świadczeń zdrowotnych.

Przepisy art. 15 - 19 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, przewidują obowiązek wyrażenia przez pacjenta zgody (lub odmowy takiej zgody) na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych, po uzyskaniu informacji w zakresie określonym art. 9 ww. ustawy. Obowiązek uzyskania zgody pacjenta dotyczy m.in. przyjęcia pacjenta do podmiotu leczniczego na hospitalizację. Podobne uregulowanie zawierają przepisy ustawy z dnia 5 grudnia 1994 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (art. 32-35 – Dz. U. z 2015 r., poz. 464 ze zm.). Ww. przepisy określają zasadę przyjętą w polskim prawie, że żadnego świadczenia nie można pacjentowi narzucić bez jego zgody.

I dalej, organ podał, że art. 15 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta stanowi, iż przepisy niniejszego rozdziału (art. 15 – 19) stosuje się do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych albo odmowy takiej zgody, jeżeli przepisy odrębnych ustaw nie stanowią inaczej. Takie przepisy, stanowiące lex specialis do wyrażonego w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta obowiązku wyrażenia zgody przez pacjenta na udzielanie świadczenia zdrowotnego znajdują się m.in. w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty, w ustawie z dnia 5 grudnia 2008 o zapobieganiu oraz zwalczeniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2013 r., poz. 947 ze zm.) oraz w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego.

Zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, badanie lub udzielenie pacjentowi innego świadczenia zdrowotnego bez jego zgody jest dopuszczalne, jeżeli wymaga on niezwłocznej pomocy lekarskiej, a ze względu na stan zdrowia lub wiek nie może wyrazić zgody i nie ma możliwości porozumienia się z jego przedstawicielem ustawowym lub opiekunem faktycznym. Art. 34-36 ustawy o zapobieganiu oraz zwalczeniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi regulują obowiązkową hospitalizację lub poddanie się kwarantannie w przypadku wystąpienia chorób zakaźnych. Natomiast przepisy art. 22 ust. 2 i 5, art. 23, art. 24 i art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego wprowadzają możliwość leczenia pacjenta (przyjęcia do szpitala psychiatrycznego) bez wyrażonej przez niego zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego.

Organ zauważył, że ww. ustawa zawiera definicję pojęcia "zgoda" (art. 3 pkt 4), które na gruncie ww. przepisów oznacza swobodnie wyrażoną zgodę osoby z zaburzeniami psychicznymi, która - niezależnie od stanu jej zdrowia psychicznego - jest rzeczywiście zdolna do zrozumienia przekazywanej w dostępny sposób informacji o celu przyjęcia do szpitala psychiatrycznego, jej stanie zdrowia, proponowanych czynnościach diagnostycznych i leczniczych oraz o dających się przewidzieć skutkach tych działań lub ich zaniechania.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaganej w art. 22 tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Wynika z powyższego, że aby pacjent został przyjęty do szpitala bez jego zgody na podstawie art. 23 ust. 1 powinny być spełnione następujące przesłanki: jego zachowanie zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych oraz zachowanie to wynika z choroby psychicznej.

Przesłanki przyjęcia (osoby chorej psychicznie do szpitala psychiatrycznego) bez zgody dzielą się na medyczne i behawioralne; do pierwszej grupy należy istnienie choroby psychicznej u osoby przyjmowanej (art. 23 ust. 1 ustawy z 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego) albo zaburzeń psychicznych, co do których zachodzi wątpliwość, czy są one chorobą psychiczną (art. 24 ust. 1 ww. ustawy). Przez przesłanki behawioralne rozumie się: zachowanie bezpośrednio zagrażające dla życia własnego albo dla życia lub zdrowia innych osób. Można je określić jako merytoryczne przesłanki przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody w trybie nagłym. Obie te przesłanki muszą być spełnione równocześnie. W piśmiennictwie wskazuje się, że sama choroba psychiczna nie może być wystarczającym powodem przymusowej hospitalizacji w trybie nagłym. Musi jednocześnie występować bezpośrednie zagrożenie dla własnego życia albo życia lub zdrowia innych osób.

Organ zauważył również, że pojęcie choroby psychicznej jest na gruncie ustawy o ochronie zdrowia psychicznego zdefiniowanie węziej niż pojęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi, które obejmuje również osoby upośledzone umysłowo oraz wykazujące inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem wiedzy medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych, a osoba ta wymaga świadczeń zdrowotnych lub innych form pomocy i opieki niezbędnych do życia w środowisku rodzinnym lub społecznym (art. 3 pkt 1). Określenie w art. 23 ust. 1 choroby psychicznej (a nie zaburzenia psychicznego), jako przesłanki przyjęcia pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody służy ograniczeniu stosowania tego przepisu tylko do przypadku, gdy przymusowa hospitalizacja jest absolutnie konieczna.

Na marginesie organ zauważył, że nie jest przedmiotem niniejszego rozstrzygnięcia dokonanie rozróżnienia pomiędzy zaburzeniami psychicznymi a chorobą psychiczną. Każdorazowo decyzja w tym przedmiocie będzie należeć do lekarza specjalisty w dziedzinie psychiatrii, który będzie badał pacjenta i stawiał diagnozę.

O przyjęciu do szpitala w tym trybie postanawia lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym zbadaniu pacjenta i zasięgnięciu w miarę możliwości opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa (art. 23 ust. 2 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego). Przepis ten jest odzwierciedleniem art. 42 ust 1 ustawy o zawodzie lekarza i lekarza dentysty. Treść ww. przepisu zobowiązuje lekarza do każdorazowego decydowania, czy w danym przypadku zachodzą przesłanki z art. 23 ust. 1 i pacjent powinien zostać przyjęty do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody. Jednocześnie stanowi to gwarancję dla pacjenta, że taki tryb przyjmowania pacjenta do szpitala nie będzie nadużywany - o spełnianiu przesłanek decyduje każdorazowo osoba o odpowiednich kwalifikacjach - lekarz specjalista w dziedzinie psychiatrii, po zasięgnięciu odpowiedniej opinii, jeśli jest to możliwe (zasięgnięcie opinii innego lekarza nie jest tu warunkiem koniecznym).

Dodatkową ochroną praw pacjenta jest obowiązek uzyskania zatwierdzenia przez ordynatora (lub lekarza kierującego oddziałem) decyzji o przyjęciu pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody. Obowiązek weryfikacji decyzji podjętej przez lekarza przyjmującego przez jego przełożonego, daje gwarancję, że decyzja będzie zasadna. Ordynator (lekarz kierujący oddziałem) powinien zatwierdzić ww. decyzję w ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia pacjenta.

Kontrola legalności przedmiotowej decyzji jest również przeprowadzona przez sąd - szpital ma obowiązek przekazać informację o przyjęciu pacjenta bez jego zgody do właściwego (ze względu na siedzibę szpitala) sądu opiekuńczego, który ocenia czy zostały spełnione przesłanki ustawowe oraz czy decyzja o przyjęciu pacjenta do szpitala bez jego zgody jest zasadna i w rezultacie wyraża (lub nie) zgodę na pobyt pacjenta w szpitalu.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Rzecznik Praw Pacjenta podał, że w dniu [...] grudnia 2009 r. przyjęto pacjentkę do Wojewódzkiego Szpitala dla [...] (aktualnie: [...]), bez jej zgody w trybie art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Przyjęcie bez zgody zostało uzasadnione tym, że cierpiąca na chorobę psychiczną pacjentka (zaburzenie afektywne - dwubiegunowe, ICD-10: F31.6) zagraża, z powodu choroby, bezpośrednio życiu lub zdrowiu innych osób. Powyższe zostało zatwierdzone przez lekarza kierującego oddziałem i potwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] grudnia 2015 r.

Rzecznik Praw Pacjenta podał, że nie jest w stanie odtworzyć sytuacji, która miała miejsce w dniu [...] grudnia 2009 r. - nie jest w stanie sprawdzić, czy w dniu przyjmowania do szpitala pacjentka była chora psychicznie oraz czy jej zachowanie zagrażało bezpośrednio życiu lub zdrowiu i innych osób. Rzecznik Praw Pacjenta w katalogu swoich kompetencji nie posiada również uprawnień pozwalających na ocenę zastosowanego u pacjenta procesu diagnostyczno-leczniczego. Wobec powyższego, rozstrzygnięcie to musi być oparte na ustaleniach organów władnych (sądu) oraz danych zawartych w dokumentacji medycznej.

W przedmiotowej sprawie z dokumentacji medycznej wynika, że w dniu [...] grudnia 2009 r. były spełnione przesłanki przyjęcia pacjentki do szpitala w trybie art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Zostało to potwierdzone w opinii biegłego psychiatry z dnia [...] grudnia 2009 r. oraz postanowieniu Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] grudnia 2015 r. W toku prowadzonego postępowanie nie zostały ujawnione żadne dowody na przeciwieństwo tej tezy.

Wobec powyższego, w ocenie Rzecznika Praw Pacjenta brak jest podstaw do stwierdzenia naruszenia prawa pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczenia zdrowotnego i zmiany rozstrzygnięcia z dnia [...] grudnia 2015 r., znak: [...]. Zwłaszcza, że podmiot leczniczy dochował wszelkich przewidzianych przez prawo (art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego) procedur, tj. decyzja o przyjęciu pacjentki do szpitala psychiatrycznego bez zgody została zatwierdzone przez lekarza kierującego oddziałem (lekarz specjalista psychiatra B. R.) w terminie zgodnym z przepisami (48 godzin). Sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce siedziby tego szpitala został zawiadomiony w terminie zgodnym z przepisami prawa (72 godziny), co potwierdzają załączone do dokumentacji medycznej: telefonogram z [...] grudnia 2009 r. oraz zawiadomienie podmiotu leczniczego do Sądu Rejonowego w [...], informujące o przyjęciu pacjentki do szpitala psychiatrycznego bez zgody.

Na marginesie Rzecznik Praw Pacjenta zauważył, że określone prawem terminy nie zostały zachowane przez sąd. Art. 45 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, określa obowiązki sądu oraz terminy obowiązujące w postępowaniu przed sądem opiekuńczym. Zgodnie z ww. przepisem rozprawa powinna odbyć się w terminie 14 dni od dnia wpływu wniosku lub otrzymania zawiadomienia o przyjęciu pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody. W przedmiotowej sprawie zawiadomienie zostało przekazane do Sądu Rejonowego w [...] w dniu [...] grudnia 2009 r. Natomiast posiedzenie odbyło się w dniu [...]grudnia 2009 r., tj. 15 dnia od dnia wpływu zawiadomienia. Przepis art. 45 ust. 2 precyzuje, że Sędzia wizytujący szpital wysłuchuje osobę przyjętą do szpitala psychiatrycznego w trybie art. 23, nie później niż w terminie 48 godzin od otrzymania zawiadomienia, o którym mowa w art. 23 ust. 4. W razie stwierdzenia, że pobyt tej osoby w szpitalu psychiatrycznym jest oczywiście bezzasadny, sędzia zarządza natychmiastowe jej wypisanie ze szpitala i wnosi o umorzenie postępowania. W materiałach postępowania brak jest danych czy takie wysłuchanie miało miejsce.

Mając na uwadze powyższe Rzecznik Praw Pacjenta stwierdził, że zarzuty przedstawione przez pacjentkę nie znajdują uzasadnienia w aktach sprawy. Tym samym, ustalenia poczynione w sprawie pozostają aktualne, a rozstrzygnięcie Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] grudnia 2015 r., znak: [...], odpowiada prawu i brak jest podstaw do jego uchylenia.

W skardze do Sądu na rozstrzygnięcie Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] stycznia 2016 r., znak: [...], M. P. podniosła, że Rzecznik Praw Pacjenta w postępowaniu wyjaśniającym nie rozpoznał istoty sprawy. Stwierdzenie organu, że zarzuty nie znajdują uzasadnienia w materiale dowodowym jest, zdaniem skarżącej, nieuprawnione ponieważ: nie zbadano całości materiału dowodowego i prawdziwości tych danych, nie przeprowadzono analizy i syntezy materiału dowodowego oraz nie ustalono dowodów. W ocenie skarżącej, postępowanie wyjaśniające nie odpowiada kryteriom rzetelności, trafności i obiektywności, a postawione wnioski są niezgodne z zasadami logicznego rozumowania. Podniosła, że nie chodzi o zachowanie procedur, lecz o prawa człowieka, które te procedury mają zapewnić. Zachowanie procedur i ich zastosowanie bez uzasadnienia w rzeczywistości jest nadużyciem. Skarżąca podniosła, że uznając ją za osobę chorą psychicznie odebrano jej wszelkie prawa, co miało swoje apogeum podczas pobytu na oddziale zamkniętym Szpitala w [...]. Podniosła, że Rzecznik Praw Pacjenta odebrał skarżącej prawo do obiektywnego postępowania wyjaśniającego, przez wybiórcze zbadanie sprawy bez syntetycznego wyprowadzenia wniosków. W ocenie skarżącej, ustawa o ochronie zdrowia psychicznego, mająca chronić osobę, która jest jednostką słabszą została zastosowana przeciwko skarżącej. Podniosła, że zapisy gwarantujące ochronę wykorzystano, aby siłą zamknąć skarżącą w szpitalu bez jej zgody.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem - w ocenie Sądu - zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu.

Przedmiotem kontroli Sądu jest rozstrzygnięcie Rzecznika Praw Pacjenta z dnia [...] stycznia 2016 r., znak: [...], utrzymujące w mocy rozstrzygnięcie własne tego organu z dnia [...] grudnia 2015 r., znak: [...], którym nie stwierdzono naruszenia prawa pacjenta M. P. do wyrażania zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych (art. 16 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w zw. z art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego) przez podmiot leczniczy: [...] .

Zgodnie z ustawą z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta - Rzecznik jest centralnym organem administracji rządowej. Co prawda nie ma uprawnień do wydawania indywidualnych decyzji lub postanowień, ma jednak kompetencje do wszczynania i prowadzenia postępowań wyjaśniających, jeżeli podejmie wiadomość co najmniej uprawdopodabniającą naruszenie praw pacjenta (v. art. 50 ust. 1 ww. ustawy). Stosownie do art. 51 pkt 1-4 przywołanej ustawy, Rzecznik Praw Pacjenta po zapoznaniu się ze skierowanym do niego wnioskiem może:

-podjąć sprawę,

-poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu lub pacjentowi środków prawnych,

-przekazać sprawę według właściwości,

-nie podjąć sprawy,

zawiadamiając o tym wnioskodawcę i pacjenta, którego sprawa dotyczy.

W przypadku, o którym mowa w art. 51 pkt 1 ww. ustawy (tj. podjęcia sprawy), Rzecznik prowadzi postępowanie wyjaśniające korzystając z posiadanych kompetencji (uprawniających go do samodzielnego prowadzenia sprawy, ewentualnie – do żądania wyjaśnień/informacji od różnego rodzaju podmiotów, przedłożenia akt, czy zlecenia sporządzenia opinii/ekspertyzy). Następnie, na mocy art. 53 ustawy, Rzecznik może stwierdzić lub nie, naruszenie praw pacjenta, skierować wystąpienie do organu, który to spowodował lub do organu nadrzędnego z wnioskiem o zastosowanie środków przewidzianych w przepisach prawa. Do przeprowadzanych w trybie art. 49-53 ww. ustawy działań stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Ustawodawca w przepisach tych zamieścił bowiem dwie klauzule odsyłające do Kodeksu postępowania administracyjnego, tj.: jedną szczegółowo odsyłającą odpowiednio do art. 127 § 3 k.p.a. w przypadku, o którym mowa w art. 53 ust. 1 pkt 1 (a więc – w przypadku niestwierdzenia naruszenia praw pacjenta), drugą - generalnie odsyłającą odpowiednio do całego Kodeksu postępowania administracyjnego w zakresie nieuregulowanym w przepisach art. 49 - 53.

W orzecznictwie na tle przywołanych przepisów zarysowały się w efekcie wątpliwość, odnośnie dopuszczalności drogi sądowoadministracyjnej w sprawach indywidulanych, prowadzonych przez Rzecznika Praw Pacjenta, tj. na podstawie ww. przepisów art. 50 - 53 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Rozstrzygnięcie zaskarżone w niniejszej sprawie a skierowane do skarżącej zostało wydane w oparciu o ww. art. 53 ust. 1 pkt 1 omawianej ustawy (Rzecznik nie stwierdził bowiem naruszenia praw skarżącej jako pacjenta). Stąd też w pierwszej kolejności Sąd obowiązany był w sprawie rozważyć wskazaną kwestię formalną. W tym też zakresie Sąd podzielił pogląd przedstawiony przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 listopada 2015 r. sygn. akt II OSK 2670/15. W orzeczeniu tym Sąd Naczelny przyjął, iż rozstrzygnięcie Rzecznika Praw Pacjenta wydane na podstawie art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach pacjenta jest aktem indywidualnym, który należy traktować jako decyzję administracyjną w płaszczyźnie gwarancji procesowych. Sąd Naczelny wskazał, iż: "Z nakazu odpowiedniego stosowania k.p.a. do postępowania prowadzonego przez Rzecznika, w zakresie nieuregulowanym w art. 49 - 53 ustawy, wynika, że wszystkie gwarancje jakie przysługują adresatowi decyzji administracyjnej na podstawie Kodeksu postępowania administracyjnego mają także zastosowanie do adresata "decyzji" Rzecznika. Zasadniczo bowiem przepisy k.p.a. stosuje się do aktów administracyjnych zewnętrznych". Oznacza to, jak wskazał Sąd Naczelny, że na ostateczne rozstrzygnięcie wydane po ponownym rozpatrzeniu sprawy, wnioskodawcy przysługuje skarga do sądu administracyjnego, a sądowa kontrola rozstrzygnięć Rzecznika Praw Pacjenta, wydanych na podstawie art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o prawach pacjenta, w szczególności ma na celu ustalenie, czy Rzecznik, niestwierdzając naruszenia praw pacjenta, przeprowadził postępowanie zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, które stosuje się odpowiednio do postępowania wyjaśniającego. "W ten sposób wnioskodawca ma zagwarantowane prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Na konstytucyjne prawo do sądu składa się: 1) prawo dostępu do sądu, tj. prawo uruchomienia procedury przed sądem - organem o określonej charakterystyce (niezależnym, bezstronnym i niezawisłym); 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności; 3) prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd (por. wyrok TK z dnia 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97, OTK-ZU 1998, nr 4, poz. 50). Zagwarantowanie wnioskodawcy prawa do wniesienia skargi do sądu administracyjnego na rozstrzygnięcie Rzecznika, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, wiąże się z potrzebą zapewnienia mu ochrony prawnej określonych standardów proceduralnych oraz umożliwieniu weryfikacji przepisów prawa materialnego (postanowienie NSA z dnia 24 marca 2015 r., sygn. akt II OSK 299/15 [w:] CBOSA)".

Podzielając wskazany pogląd NSA, Sąd orzekając w niniejszej sprawie po pierwsze stwierdził, że skarga jest dopuszczalna (albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie podlega kontroli sądu administracyjnego). Po drugie – badając zaskarżone rozstrzygnięcie Rzecznika Praw Pacjenta z dnia 26 stycznia 2016 r. (w zakresie wskazanym w ww. orzeczeniu NSA), Sąd uznał, że skarga ta nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem wskazane rozstrzygnięcie nie narusza prawa wobec jego poprzedzenia wyczerpującym postępowaniem wyjaśniającym.

Rozwijając powyższe wskazać trzeba, że postępowanie w sprawie wszczęte zostało z wniosku skarżącej i zmierzało do ustalenia, czy nie doszło do naruszenia prawa skarżącej jako pacjenta do wyrażania zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych (stosownie do art. 16 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w zw. z art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego) przez podmiot leczniczy: [...]. Wniosek skarżącej inicjujący to postępowanie został przez Rzecznika poddany ocenie. Skutkowało to wszczęciem postępowania i dokładną analizą sprawy (tak w zakresie naruszenia prawa uregulowanego w art. 16 ww. ustawy o prawach pacjenta, jak i w zakresie prawa przewidzianego w art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego). Zdaniem Sądu, Rzecznik Praw Pacjenta w sposób rzetelny ze wskazanego wniosku przeprowadził postępowanie. Korzystał przy tym z różnego rodzaju możliwości, jakie daje mu ustawa w celu pozyskania dowodów. Wskazują na to akta sprawy i zgromadzony w nich materiał dowodowy. Rzecznik orzekając w sprawie i wydając rozstrzygnięcie dysponował bowiem nie tylko wyjaśnieniami i informacjami pochodzącymi od pacjenta, ale też dokumentacją medyczną pacjenta oraz dokumentami przekazanymi mu przez Sąd Rejonowy w [...]. W oparciu o całość zgromadzonego materiału dowodowego poczynił następnie ustalenia. Te zaś, w jego ocenie, nie dawały podstaw do stwierdzenia, że doszło do naruszenia prawa uregulowanego w art. 16 ww. ustawy o prawach pacjenta w związku z zastosowaną wobec skarżącej procedurą z art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Ocena ta, zdaniem Sądu, znajduje odzwierciedlenie w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym i jest w pełni uprawniona.

Sąd nie stwierdził przy tym, aby w sprawie pozostały jakiekolwiek kwestie nie wyjaśnione. Dlatego też Sąd nie znalazł podstaw, aby zarzucić organowi naruszenie przepisów procesowych, tj. art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. wobec nie przeprowadzenia wyczerpującego postępowania dowodowego. Sąd zauważa w tym miejscu, iż na każdym etapie postępowania organ informował skarżącą o podejmowanych czynnościach, jak również biorąc pod uwagę składane przez skarżącą wyjaśnienia, podejmował kolejne czynności, celem wyjaśnienia pojawiających się w sprawie wątpliwości. W konsekwencji, zdaniem Sądu, Rzecznik Prawa Pacjenta zgromadził w sprawie pełny materiał dowodowy, i uczynił to z poszanowaniem zasad rządzących postępowaniem administracyjnym. Sąd wyjaśnia przy tym, iż podnosząc zarzuty procesowe w skardze i wskazując na braki w materiale dowodowym, skarżąca nie podała jakich dowodów nie włączono do akt, ani jakich jej wniosków dowodowych nie załatwiono. Z tej też przyczyny, tak sformułowane zarzuty Sąd uznał za niezasadne, stwierdzając jednocześnie, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwalał na dokonanie oceny i wydanie rozstrzygnięcia.

W kwestii oceny merytorycznej dokonanej w sprawie, Sąd zauważa zaś (za Rzecznikiem Praw Pacjenta), że zgodnie z art. 15 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, przepisy niniejszego rozdziału ("Prawo pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych") stosuje się do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych albo odmowy takiej zgody, jeżeli przepisy odrębnych ustaw nie stanowią inaczej. Na podstawie art. 16 ww. ustawy, pacjent ma prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody, po uzyskaniu informacji w zakresie określonym w art. 9.

Przepisy, stanowiące lex specialis do wyrażonego w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta obowiązku wyrażenia zgody przez pacjenta na udzielenie świadczenia zdrowotnego, znajdują się m.in. w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego.

I tak, na podstawie art. 22 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej pisemną zgodą na podstawie ważnego skierowania do szpitala, jeżeli lekarz wyznaczony do tej czynności, po osobistym zbadaniu tej osoby, stwierdzi wskazania do przyjęcia.

W myśl art. 23 ust. 1 ww. ustawy, osoba chora psychicznie może być przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaganej w art. 22 tylko wtedy, gdy jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Zgodnie z ust. 2 cyt. przepisu, o przyjęciu do szpitala osoby, o której mowa w ust. 1, postanawia lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym jej zbadaniu i zasięgnięciu w miarę możliwości opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Lekarz, o którym mowa w ust. 2, jest obowiązany wyjaśnić choremu przyczyny przyjęcia do szpitala bez zgody i poinformować go o jego prawach (ust. 3). Przyjęcie do szpitala, o którym mowa w ust. 1, wymaga zatwierdzenia przez ordynatora (lekarza kierującego oddziałem) w ciągu 48 godzin od chwili przyjęcia. Kierownik szpitala zawiadamia o powyższym sąd opiekuńczy miejsca siedziby szpitala w ciągu 72 godzin od chwili przyjęcia (ust. 4). Czynności, o których mowa w ust. 2, 3 i 4, odnotowuje się w dokumentacji medycznej (ust. 5).

Stosownie do art. 25 ust. 1 ww. ustawy, na podstawie otrzymanego zawiadomienia sąd opiekuńczy wszczyna postępowanie dotyczące przyjęcia do szpitala psychiatrycznego osoby wymienionej w art. 22–24.

Wobec osoby przyjętej do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody można stosować niezbędne czynności lecznicze, mające na celu usunięcie przewidzianych w ustawie przyczyn przyjęcia bez zgody (art. 33 ust. 1 ww. ustawy).

Jak bezspornie ustalił Rzecznik Praw Pacjenta w dniu [...] grudnia 2009 r. przyjęto skarżącą do Wojewódzkiego Szpitala dla [...] (aktualnie: [...]), bez jej zgody, tj. w trybie art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Przyjęcie bez zgody zostało uzasadnione tym, że skarżąca cierpiąca na chorobę psychiczną (zaburzenie afektywne - dwubiegunowe, ICD-10: F31.6) zagraża, z powodu choroby, bezpośrednio życiu lub zdrowiu innych osób. Powyższe zostało zatwierdzone przez lekarza kierującego oddziałem i potwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] grudnia 2015 r. Rzecznik Praw Pacjenta badając niniejszą sprawę wziął pod uwagę dokumentację medyczną skarżącej, z której wynika, że w dniu [...] grudnia 2009 r. były spełnione przesłanki przyjęcia pacjentki do szpitala w trybie art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, nadto - zachowana została procedura w nim przewidziana. Zasadnie zaskarżony organ wskazał także, że powyższe zostało potwierdzone w opinii biegłego psychiatry z dnia [...] grudnia 2009 r. oraz w wydanym m. in. na jej podstawie, prawomocnym postanowieniu Sądu Rejonowego w [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia [...] grudnia 2015 r. sygn. akt [...]. W uzasadnieniu wskazanego postanowienia Sąd podał, że nie budzi wątpliwości fakt, iż M. P. cierpi na chorobę pod postacią choroby afektywnej dwubiegunowej. Wskazał też, że sama choroba psychiczna nie może być wystarczającym powodem przymusowej hospitalizacji w trybie nagłym. Zgodnie z ustawą taka hospitalizacja dopuszczalna jest dopiero wówczas, gdy dotychczasowe zachowanie wskazuje, że z powodu tej choroby pacjent "zagraża bezpośrednio swojemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób". I dalej, Sąd ten podał, iż "(...) w chwili przyjęcia do szpitala psychiatrycznego M. P. bez jej zgody zachodziły kumulatywne przesłanki z art. 23 ust. 1 Ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego w związku z czym Sąd na podstawie powołanego przepisu orzekł jak w sentencji orzeczenia". Dodać należy, iż w pkt 1 wskazanego postanowienia Sąd uznał, iż zachodziły przesłanki z art. 23 ust. 1 ww. ustawy do przyjęcia w dniu 2 grudnia 2009 r. do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta M. P.

Zważyć i podkreślić przy tym trzeba, iż postępowanie sądu opiekuńczego wszczęte w trybie art. 25 ww. ustawy z 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego i zakończone orzeczeniem wydanym w oparciu o art. 27 ma na celu kontrolę legalności przyjęcia i przebywania w szpitalu osoby z zaburzeniami psychicznymi, która nie wyraziła na to zgody. Kontrola ta dotyczy zarówno sposobu postępowania (m.in. art. 23 ust. 2-5), jak i przesłanek materialnoprawnych sprecyzowanych w ust. 1 art. 23. Wydanie przez sąd opiekuńczy postanowienia stwierdzającego zasadność przyjęcia do szpitala oznacza więc, iż według sądu orzekającego zaistniały wszystkie przesłanki tam określone, tzn. stwierdzenie choroby psychicznej u osoby, której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu tej choroby zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 1996 r., sygn. akt II CRN 201/95), oraz zachowanie procedur związanych z hospitalizacją bez zgody pacjenta.

W konsekwencji i w świetle poczynionych w sprawie ustaleń, należy zgodzić się z Rzecznikiem Praw Pacjenta, że w analizowanym przypadku brak było podstaw do wydania rozstrzygnięcia stwierdzającego naruszenie prawa pacjenta.

Podmiot leczniczy dochował wszelkich przewidzianych przez prawo procedur (art. 23 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego): decyzja o przyjęciu pacjentki do szpitala psychiatrycznego bez zgody została zatwierdzona przez lekarza kierującego oddziałem w terminie zgodnym z przepisami (48 godzin), a Sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce siedziby tego szpitala został zawiadomiony w terminie wynikającym z przepisów prawa (72 godziny), co potwierdzają załączone do dokumentacji medycznej: telefonogram z [...] grudnia 2009 r. oraz zawiadomienie podmiotu leczniczego do Sądu Rejonowego w [...]informujące o przyjęciu pacjentki do szpitala psychiatrycznego bez zgody. Nadto, Sąd opiekuńczy prawomocnym, powyżej wskazanym postanowieniem potwierdził zachowanie wymogów uregulowanych we wskazanym art. 23. W tej sytuacji, Rzecznik Praw Pacjenta (przy braku dowodów wskazujących na przeciwną tezę) zasadnie uznał, iż w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia prawa pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych przez podmiot leczniczy, tj. art. 16 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta w zw. z art. 23 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Z tych przyczyn, Sąd przyjął, że badane rozstrzygnięcie z dnia [...] stycznia 2016 r. jest prawidłowe.

Dlatego też, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł, jak w sentencji.