Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 547/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2016-02-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 5, art. 28 ust. 3,
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wójcik Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędzia WSA Marzena Łozowska (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Bergiel po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lutego 2016 r. sprawy ze skargi G. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 sierpnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi G. D. (dalej: wnioskodawca, skarżący, strona) jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych( dalej: Zakład , organ) z 10.08.2015 r., którą uchylono decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29.08.2014 r. nr [...] w części dotyczącej należności za czerwiec 1996 r. i w tym zakresie umorzono postępowanie w I instancji, a w pozostałym zakresie utrzymano w mocy decyzję organu I instancji.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

Wnioskiem z dnia 3.07.2014 r. skarżący zwrócił się z prośbą o umorzenie zaległych składek na rzecz ZUS.

Uzasadniając wniosek wskazał, że postępowanie w sprawie wymiaru składek zostało oparte na domniemaniu prowadzenia przez niego działalności gospodarczej, a nie na rzeczywistych faktach. Podkreślił, że prowadzona jest egzekucja z nieruchomości, która stanowi podstawę jego egzystencji. Wnioskodawca podniósł także, że od kilku lat żyje poniżej granicy ubóstwa, a jedynym jego dochodem jest zasiłek z Ośrodka Pomocy Społecznej w wysokości 271 zł. W ocenie strony odmowa umorzenia zaległości przez organ pozbawi go możliwości jakiejkolwiek egzystencji, co byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Decyzją z dnia 29.08.2014 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.; dalej: u.s.u.s.), Zakład odmówił umorzenia należności na ubezpieczenie społeczne w łącznej kwocie 12.740,52 zł za okres: 02.1995 r. - 06.1996 r., w tym z tytułu: składek - 2.878,52 zł i odsetek za zwłokę naliczonych na dzień przedawnienia - 9.862,00 zł.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek określonych w przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s., która skutkowałaby stwierdzeniem całkowitej nieściągalności. Jednocześnie zdaniem organu, zebrany materiał dowodowy nie dawał podstaw do stwierdzenia spełnienia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) – (dalej Rozporządzenie).

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z 5.11.2014 r. utrzymał w mocy decyzję wydaną w I instancji.

G. D. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, w której żądał uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 05.11.2014 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 11.03.2015 r., sygn. akt I SA/Op 13/15, uchylił zaskarżoną decyzję.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd wyjaśnił, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. Zatem w każdym przypadku wniosku o umorzenie zaległych składek niezbędne jest ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych składek.

W ocenie Sądu brak było takich ustaleń w treści zaskarżonego rozstrzygnięcia, jak też w decyzji organu I instancji. Kluczową sprawą dla zasadności skargi okazała się kwestia istnienia przedmiotowych należności: należności głównej i odsetek za zwłokę, jak też wyjaśnienia, kiedy upłynął termin przedawnienia należności.

Zgromadzony materiał dowodowy nie pozwalał na dokonanie jednoznacznego ustalenia w jakiej wysokości należności istnieją, czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy, bowiem brak było w treści decyzji organów administracji jakiejkolwiek analizy dotyczącej okresu przedawnienia. W konsekwencji Sąd uznał, że zaskarżone rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia zaległości jest przedwczesne.

Zdaniem Sądu w ponownie prowadzanym postępowaniu organ winien przedstawić w treści rozstrzygnięcia stosowną analizę oraz załączyć do akt administracyjnych niezbędną dokumentację. Konieczne jest ustalenie okresów zawieszenia czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa, które z uwagi na to, że należności objęte przedmiotowym postępowaniem powstały około dwadzieścia lat temu, były kilkukrotnie zmieniane.

Dodatkowo organ w ponownie prowadzonym postępowaniu powinien zwrócić uwagę na regulację art. 24 ust. 5 u.s.u.s. przez pryzmat jej zgodności ze standardami konstytucyjnymi. Sąd uznał, że nie można nie zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12, OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97, Lex nr 1385861), stwierdził, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Sąd stwierdził, że powyższe uwagi wydają się istotne z uwagi na zbieżność regulacji art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z przepisami, których dotyczą wskazane przez Trybunał Konstytucyjny zastrzeżenia pod względem konstytucyjności. W konsekwencji, rodzą się wątpliwości co do możliwości "bezterminowego" wyłączenia przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie rozpoznając wniosek skarżącego o umorzenie zadłużenia w pierwszej kolejności zbadał wymagalność należności figurujących na koncie zobowiązanego pod kątem przedawnienia należności z tytułu składek przytaczając odpowiednie regulacje prawne w tym zakresie.

W uzasadnieniu decyzji podniósł, że przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uregulowane było w przepisach ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.). Zgodnie z tymi przepisami, należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5 ustawy, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. W okresie od 24.11.1998 r., zasady przedawnienia należności z tytułu składek regulowały przepisy ustawy z dnia 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.). W myśl art. 24 ust. 4 i 5 w brzmieniu obowiązującym do końca 2002 r. utrzymano zasadę, iż należności ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz.2074 ze zm.) zmieniono między innymi przepis art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Zmiana przepisów dotyczyła wszystkich należności, które nie uległy przedawnieniu do 31 grudnia 2002 r.

Nowelizacją ustawy został wprowadzony również przepis art. 24 ust. 5, który stanowił, że nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Organ uwzględniając przywołane przepisy i stan faktyczny sprawy stwierdził, że tytuł wykonawczy dotyczący zaległości za czerwiec 1996 r. nie został skutecznie doręczony zobowiązanemu, a zatem nie doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia dla składki za czerwiec 1996 r. Zatem do składki za czerwiec 1996 r. miały zastosowanie przepisy regulujące 5 letni okres przedawnienia, więc na dzień 1.01.2003 r. składka była przedawniona.

Natomiast wobec skutecznego doręczenia tytułów wykonawczych obejmujących składki za okres od 02.1995 r. do 05.1996 r. (nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia) składki te uległyby przedawnieniu po upływie lat 10 (art. 35 i 36 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych oraz art. 24 ust. 4 i 5 w brzmieniu obowiązującym do końca 2002 r.), a zatem na dzień 1.01.2003 r. nie uległy przedawnieniu. Do należności tych znalazły więc zastosowanie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia, wprowadzone ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw, w tym art. 24 ust. 5.

W dalszej części organ podniósł, że obecnie na koncie G. D. figuruje wymagalne zadłużenie w łącznej kwocie 12.409,78 zł, w tym należność główna w kwocie 2.798,78 zł oraz odsetki za zwłokę naliczone zgodnie z art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w kwocie 9.611,00 zł. Przedstawiając wyliczenie odsetek na dzień przedawnienia wyjaśnił, że odsetki zostały naliczone od następnego dnia po terminie wymagalności składki (np. składka za 02/1995 wymagalna była w dniu 10.03.1995 r., a zatem odsetki naliczone są od 11.03.1995 r. do 11.03.2005 r.).

Dokonując oceny sytuacji skarżącego organ stwierdził, że w sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., która skutkowałaby stwierdzeniem całkowitej nieściągalności.

Wskazał w szczególności, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu Inspektorat w [...] dokonał zabezpieczenia spłaty zaległości G. D. poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej w kwocie 2 878,52 zł na udziale w 1/2 części w prawie własności nieruchomości, ujawnionej w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej przez Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w [...]. Sąd Rejonowy w [...] dokonał wpisu hipoteki na rzecz Zakładu w dniu 10.04.2000 r.

Nadto decyzją nr z dnia 20.04.2012 r. Zakład określił wysokość składek G. D. na ubezpieczenia społeczne za okres od lutego 1995 r. do czerwca 1996 r. w łącznej kwocie 12 740,52 zł, w tym składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu ubezpieczenia osób prowadzących działalność gospodarczą w kwocie 2 878,52 zł, odsetki za zwłokę w kwocie 9 862,00 zł. Od tej decyzji zobowiązany nie wniósł od niej odwołania.

Zakład pismem z dnia 12.10.2012 r. skierował wniosek o przeprowadzenie egzekucji z udziału przysługującemu G. D. w prawie własności nieruchomości.

Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] prowadził postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów wykonawczych nr od [...] do [...].

W dniu 26.08.2013 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia udziału w prawie własności nieruchomości.

Zawiadomieniem z dnia 26.06.2014 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] poinformował uczestników postępowania o terminie dokonania opisu i oszacowania wartości nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], stanowiącej współwłasność zobowiązanego. Z uwagi na fakt, iż wyznaczony opis i oszacowanie nie zostały dokonane Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] zawiadomieniem z dnia 31.07.2014 r. poinformował o wyznaczeniu nowego terminu na dokonanie opisu i oszacowania (w dniu 8.09.2014 r.).

W dniu 8.09.2014 r. sporządzony został protokół opisu i oszacowania nieruchomości, gdzie wartość szacunkową udziału G. D. określono na kwotę 30.495,00 zł.

W świetle powyższych okoliczności, organ podał, że na obecnym etapie postępowania nie może uznać, iż wobec zobowiązanego zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności.

W dalszej kolejności organ dokonał oceny przesłanek do zastosowania przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 Rozporządzenia, pozwalających na umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przedstawił zebrany w tym zakresie materiał dowodowy, z którego wynikało, że skarżący ma trudną sytuację finansową i bytową, sytuacja zobowiązanego wypełnia przesłanki ubóstwa i aktualnie uniemożliwia wnioskodawcy opłacenie należności z tytułu składek. G. D. prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie osiąga żadnych dochodów, korzysta z pomocy społecznej pobierając zasiłek w wysokości 271,00 zł miesięcznie. Jednocześnie organ podniósł, że zabezpieczenie wierzytelności Zakładu w formie hipoteki przymusowej zostało dokonane na działce rolnej (zgodnie z opisem w KW), tym samym nie zachodzi sytuacja, iż wnioskodawca zostanie pozbawiony lokalu mieszkalnego, w którym zobowiązany zamieszkuje. Zobowiązany nie udowodnił również, że przedmiotowa działka rolna jest wykorzystywana do upraw rolnych, które następnie byłyby podstawą egzystencji wnioskodawcy.

W ocenie organu sytuacja finansowa wnioskodawcy, choć trudna, nie przesądza o braku możliwości spłaty istniejącego zadłużenia w dłuższym okresie czasu. Ustalona aktualna sytuacja dłużnika nie pozwala na uregulowanie należności w krótkim okresie czasu, nie oznacza ona jednak automatycznego przyzwolenia na umorzenie należności. Zdaniem organu w perspektywie czasu nie jest wykluczona możliwość wyegzekwowania przynajmniej części istniejących zaległości z tytułu składek, np. w wyniku przeprowadzonej egzekucji z nieruchomości, na której Zakład ustanowił hipotekę przymusową. Tym samym organ nie widzi przyczyn, dla których miałby przedwcześnie rezygnować ze swoich należności.

Odnosząc się do kolejnej przesłanki umorzenia, a mianowicie poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności stwierdzono, że zobowiązany nie wskazał, jak również zebrany materiał dowodowy nie wykazał, iż zdarzenia takie wystąpiły. W związku z powyższym Zakład uznał, że w przedmiotowej sprawie powyższa przesłanka nie ma zastosowania.

Organ nie znalazł również podstaw do umorzenia zaległości z tytułu należności na podstawie przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia tj. wystąpienia przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania przez niego opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, które pozbawiałyby go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ zaznaczył, że skarżący nie podnosił takich okoliczności zatem również i ta przesłanka nie miała miejsca.

Organ podkreślił, że ustawodawca wydłużył wiek emerytalny mężczyzn do 67 lat. Dlatego też niezrozumiały jest fakt, iż wnioskodawca nie przykłada należytej wagi do zapewnienia sobie co najmniej minimalnych podstaw do nabycia prawa do przyszłego świadczenia emerytalnego. Zdaniem organu w wieku 63 lat zobowiązany może mieć ograniczone możliwości podjęcia zatrudnienia z uwagi m.in. na brak aktywności zawodowej przez dłuższy okres, jednakże argument, iż "sytuacja taka trwa permanentnie od kilkunastu lat" jest niezrozumiały tym bardziej, że ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika aby zobowiązany był niezdolny do podjęcia pracy.

Dodano, że G. D. w okresie 2009 - 2011 r. pełnił obowiązki zastępcy Prezesa, a następnie Prezesa w A w [...]. Począwszy od 29.10.2012 r. pełnił obowiązki Prezesa w B w [...], natomiast aktualnie G. D. pełni funkcję likwidatora B, co oznacza w ocenie organu, iż wnioskodawca ma możliwości wykonywania pracy oraz zarobkowania.

Odnosząc się do zarzutu, że decyzja organu I instancji została wydana w oparciu o domniemanie, że zobowiązany prowadził działalność gospodarczą, organ stwierdził, iż sam zobowiązany nie przedstawił żadnych dowodów, że przedmiotowa działalność nie była prowadzona. Natomiast przedstawiona kserokopia zaświadczenia wydanego przez C potwierdza jedynie, że G. D. był zatrudniony na umowę - zlecenie w okresie od 16.10.1995 r. do 30.12.1995 r., a zatem ze wskazanego tytułu składki ZUS zostały opłacone. Zaświadczenie powyższe nie potwierdza jednak zdaniem organu, iż we wskazanym okresie nie była prowadzona działalność gospodarcza oraz, że składki z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej zostały opłacone.

Oceniając przesłanki słusznego interesu zobowiązanego i interesu publicznego zaznaczył, że ustawowym obowiązkiem zakładu jest dochodzenie należności z tytułu składek, w tym również z wykorzystaniem dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Jeżeli zatem, tak jak w rozpatrywanej sprawie, właściwy organ dostrzega możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne.

W skardze na tę decyzję, wnosząc o jej uchylenie w całości, skarżący zarzucił organowi nierzetelne przedstawienie stanu faktycznego sprawy, oparcie się na domniemaniach, a nie faktach.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W piśmie procesowym z dnia 13.11.2015 r. skarżący podniósł, że w kilku miesiącach roku 1995 i 1996 był zatrudniony w firmach "C" i "D". W tym czasie składki były opłacane, co zadaniem strony wynika z załączonych do pisma zaświadczeń.

Ponadto zakwestionował ustalenia organu zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że zabezpieczenie wierzytelności zostało dokonane na działce rolnej, tym samym nie zachodzi sytuacja, że zobowiązany zostanie pozbawiony lokalu mieszkalnego. Powyższa działka w 1985 r. została przekwalifikowana na budowlaną, a w 2006 r. nadano numer budynku (na tę okoliczność przedstawił decyzję – pozwolenie na budowę oraz zawiadomienie o nadaniu nieruchomości numeru porządkowego). Wskazał, że także z operatu szacunkowego bezspornie wynika, że na działce stoi budynek. Powyższe zdaniem skarżącego przesądza, że zaskarżona decyzja winna być uchylona.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., dalej jako "p.p.s.a."), decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji (pkt 2). Nadto, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił decyzję organu I instancji z dnia 29.08.2014 r. nr [...] w części dotyczącej należności za czerwiec 1996 r. i w tym zakresie umorzył postępowanie, a w pozostałym zakresie utrzymał decyzję w mocy.

W niniejszej sprawie należy mieć na względzie, że była ona wcześniej rozpatrywana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, który wyrokiem z dnia 11.03.2015 r., sygn. akt I SA/Op 13/15, uchylił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Jest to o tyle istotne, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a., wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekle prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

Zatem punktem wyjścia w niniejszym postępowaniu winno być ustalenie czy organ ponownie rozpoznając sprawę zastosował się do wskazań zawartych w powołanym wyżej wyroku.

Przypomnieć także należy, że Sąd w wyroku z dnia 11.03.2015 r., sygn. akt I SA/Op 13/15, wskazał, że organ winien wykazać, czy należności objęte wnioskiem zainteresowanego są wymagalne, czy nie nastąpiło ich przedawnienie. W tym celu w treści rozstrzygnięcia powinien przeprowadzić stosowną analizę oraz załączyć do akt administracyjnych niezbędną dokumentację. Konieczne było zdaniem Sądu ustalenie okresów zawieszenia czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa, które z uwagi na to, że należności objęte przedmiotowym postępowaniem powstały około dwadzieścia lat temu, były kilkukrotnie zmieniane.

Dodatkowo Sąd w powołanym wyroku stwierdził, że organ w ponownie prowadzonym postępowaniu powinien zwrócić uwagę na regulację art. 24 ust. 5 u.s.u.s. przez pryzmat jej zgodności ze standardami konstytucyjnymi.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności stwierdzić trzeba, że istota sporu sprowadza się przede wszystkim do rozstrzygnięcia, czy należności, których umorzenia domagał się skarżący nie uległy przedawnieniu.

Na wstępie przypomnieć należy przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie, które winny być poddane gruntownej analizie przez organ orzekający w niniejszej sprawie.

Stosownie do art. 35 ust. 3 i ust. 4 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137, ze zm.) należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników (oraz osób prowadzących działalność gospodarczą) ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stawała się wymagalna. Bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu płatności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Składek nie można było jednak dochodzić, jeżeli od terminu ich płatności upłynęło 10 lat. Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust.4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5, dodano także do art. 24 ust. 5a-5d.

Przepis art. 24 ust. 5b – z dniem 1 lipca 2004 r. – uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit. b. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121, poz. 1264). Na podstawie tej samej nowelizacji po ust. 5d do art. 24 dodano także ust. 5e.

Z kolei w oparciu o art. 1 pkt 1 lit. b-c ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 138, poz. 808), po ust. 5e omawianego przepisu dodano ust. 5f, zaś ust. 6 otrzymał nowe brzmienie.

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. według zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (zob. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w skrócie przedstawił ewolucję uregulowań prawnych dotyczących przedawnienia i uznał, że tytuł wykonawczy dotyczący należności składkowych za czerwiec 1996 r. nie został skutecznie doręczony zobowiązanemu, a zatem w tym przypadku nie doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia. Do należności za ten okres miał zastosowanie przepis regulujący 5 letni okres przedawnienia, więc na dzień 1.01.2003 r. składka była przedawniona.

Natomiast należności składkowe za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r. nie uległy przedawnieniu, w dalszym ciągu figurują na koncie dłużnika, a przepisy prawa pozwalają na ich dochodzenie. W szczególności organ wskazał, że tytuły wykonawcze dotyczące wyżej wskazanych należności zostały doręczone w dniach 19.08.1995 r., 23.09.1995 r., 06.10.1995r., 12.12.1995 r., 04.01.1996 r. oraz 07.10.1996 r. Zatem w ocenie organu nastąpiło przerwanie biegu terminu przedawnienia i w związku z tym składki te uległyby przedawnieniu po upływie lat 10, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Dalej organ wskazał, że w związku z tym, że składki te nie uległy przedawnieniu na dzień 1.01.2003 r., do należności tych znalazły zastosowanie nowe przepisy dotyczące okoliczności mające wpływ na bieg terminu przedawnienia, wprowadzone ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw, w tym art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Z powyższego dosyć lakonicznego uzasadnienia decyzji można wywnioskować, że organ rentowy uważa, że sporne należności z tytułu składek objętych wnioskiem strony o umorzenie nie uległy przedawnieniu na dzień wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia (a więc już po upływie 10 letniego okresu przedawnienia liczonego od dnia, w którym składki stały się wymagalne - odpowiednio rok 2005 i 2006) z uwagi (wyłącznie - gdyż organ nie wskazał na żadne inne okoliczności mające wpływ na bieg terminu przedawnienia) na przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s., a więc z uwagi na to, że nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

W ocenie Sądu przyjęcie takiego stanowiska nie jest prawidłowe. O ile zgodzić można się z twierdzeniem, że z uwagi na przerwanie biegu przedawnienia należności składkowe za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r. nie uległy przedawnieniu na dzień 1 stycznia 2003 r., a zatem miał do nich zastosowanie przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., stanowiący, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, to nie do zaakceptowania jest stanowisko, że z uwagi na zabezpieczenie składek hipoteką w 2000 r. zastosowanie miał zmieniony (od 1 stycznia 2003 r.) art. 24 ust. 5, który otrzymał brzmienie: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia."

Podnieść należy, że ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych w zakresie przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. – 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu (zob. uchwały SN: z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II UZP 5/08, Lex nr 396253, oraz z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I UZP 4/08, Lex nr 396249; ponadto zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1102/08, Lex nr 552737). Przy czym do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile jednak wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (tak: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r., II GSK 72/09, Lex nr 597062 oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt. II UK 313/10 – publ. OSNP 2012/9-10/126).

Z lektury uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że wpisu hipoteki dokonano w dniu 10.04.2000 r. Zatem jak słusznie wskazał WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 19.01.2015 r., sygn. akt I SA/Gl 1274/14, którego stanowisko Sąd w składzie rozpoznającym sprawę podziela i uznaje za własne, stosownie do art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. wpis hipoteki należało – w omawianym kontekście - traktować jak "każdą inną czynność zmierzającą do ściągnięcia" należności składkowych, a jeżeli o tej czynności został zawiadomiony dłużnik, to na zasadach ogólnych wpis hipoteki powodował tylko przerwanie biegu przedawnienia, z tym skutkiem, że następowało ono nie po upływie 5 lat, a po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. W związku z powyższym zdarzenie skutkujące ewentualnym wyłączeniem przedawnienia miało miejsce pod rządami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w jej brzmieniu przed nowelizacją dokonaną z dniem 1 stycznia 2003 r. Z tego powodu przesłanki i skutki prawne tego zdarzenia muszą być oceniane według stanu prawnego obowiązującego w dacie tego zdarzenia. Dalej trafnie wywodził Sąd w powołanym wyroku, że o ile zgodzić się należy z wyrażonym przez ZUS stanowiskiem, co do zastosowania w niniejszej sprawie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym po 1 stycznia 2003 r., a więc statuującym dziesięcioletni okres przedawnienia, o tyle dla oceny materialnoprawnych skutków zdarzeń rzutujących na bieg, a nawet wyłączenie możliwości upływu terminu przedawnienia, jakie miały miejsce pod rządami poprzednich regulacji prawnych, należy stosować przepisy obowiązujące w dacie tych zdarzeń (tutaj: wpis hipoteki w dniu 10 kwietnia 2000 r.), przy braku przeciwnej woli ustawodawcy. Z tego powodu przyjąć należy, że jeśli "czynność zmierzająca do ściągnięcia należności" została dokonana przed dniem 1 stycznia 2003 r., jej skutki powinny być oceniane według zasad określonych w art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w jego brzmieniu obowiązującym w 2000 r. Oznacza to, że jeśli dokonanie czynności zmierzającej do ściągnięcia należności, tj. wpis hipoteki, miało istotnie miejsce w 2000 r., to należało zastosować art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym w 2000 r., zgodnie z którym bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, o której został zawiadomiony dłużnik – bez wyeksponowania wpisu hipoteki, jako czynności wyłączającej przedawnienie należności składkowych.

Analizowane zagadnienie intertemporalne zostało pominięte przez organ, bowiem organ w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia uważał, że zaległości składkowe za okres od lutego 1995 r. do maja 1996 r., nie uległy przedawnieniu z uwagi na zabezpieczenie ich hipoteką, powołując się na brzmienie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. począwszy od dnia 1 stycznia 2003 r. Nie akceptując takiego stanowiska Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja oparta została na błędnej wykładni art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

Doprowadziło do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.

Dodatkowo zauważyć trzeba, że organ, mimo zastrzeżeń Sądu wyartykułowanych w powołanym wyroku z dnia 11.03.2015 r., sygn. akt I SA/Op 13/15, co do konstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s., pominął uwagi Sądu i zastosował powyższy przepis nie rozważając kwestii wynikającej z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., o sygn. akt SK 40/12.

W związku z powyższym Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznaje, że dla ustalenia przedawnienia należności składkowych nie mogło mieć znaczenia zabezpieczenie hipoteczne, na które powołuje się organ w kontekście przepisu art. 24 ust.5 u.s.u.s., także z tego powodu, że przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. (w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r.) sprzeciwia się standardom wyznaczonym przez ustawę zasadniczą – Konstytucję RP.

Zauważyć trzeba, że w wyroku z dnia 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12, OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97, Lex nr 1385861) Trybunał stwierdził, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Warto przy tym dostrzec, że w orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że również wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 O.p. powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 O.p. w jego brzmieniu do 31 grudnia 2002 r. Mają one bowiem także zastosowanie do art. 70 § 8 O.p. Prowadzi to do wniosku, że art. 70 § 8 O.p. także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 4 kwietnia 2014 r., I SA/Op 566/13, Lex nr 1457423; wyrok WSA w Łodzi z dnia 17 grudnia 2013 r., I SA/Łd 496/13, Lex nr 1406456; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 30 maja 2014 r., I SA/Wr 524/14, Lex nr 1481257; wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FSK 1197/12, Lex nr 1481436).

Wskazać należy na oczywistą zbieżność regulacji art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z przepisami, których dotyczą wskazane zastrzeżenia pod względem konstytucyjności. Zarówno więc art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak i powołane przepisy Ordynacji podatkowej są zbieżne w zakresie problemów, które doprowadziły do stwierdzenia przez Trybunał niezgodności przepisu ustawy ze standardami konstytucyjnymi, tj. całkowitego wyłączenia przedawnienia należności publicznoprawnej, i równocześnie uczynienie tego na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium. Powyższe okoliczności powodują konieczność zastosowania przez Sąd wykładni prokonstytucyjnej także w odniesieniu do art. 24 ust. 5 u.s.u.s. (zob. wyrok WSA w Kiecach z dnia 22.01.2015 r., sygn. akt I SA/Ke 671/14).

Sąd orzekający stwierdza także, że brak jest w niniejszej sprawie podstaw do formułowania pytania w przedmiocie zgodności z Konstytucją przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. i dokonuje we własnym zakresie prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu, zgodnie ze wskazaniami wynikającymi ze wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, skoro wywody Trybunału odnoszące się do art. 70 § 8 O.p. w pełni można odnieść do identycznego brzmienia art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

Uprawnienie to Sąd wywodzi zarówno z art. 8 Konstytucji, jak i z uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2006 r. (sygn. akt I FPS 2/06), w której Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że oczywistość niezgodności powoływanego przepisu z Konstytucją wraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału Konstytucyjnego stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez sąd zastosowania przepisów ustawy. W tak oczywistych sytuacjach trudno oczekiwać, by sądy uruchamiały procedurę pytań prawnych (por. R. Hauser, A. Kabat, glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lutego 2002 r., sygn. akt I SA/Po 461/01- OSP z 2003/2 s. 73-75, uchwała NSA z dnia 16 października 2006 r., sygn. akt I FPS 2/06, ONSAiWSA 2007/1/3). Takie działanie byłoby w tym przypadku nieracjonalne i naruszałoby prawo strony do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. Poglądy te Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela (zob. wyrok z dnia 26.01.2015 r., sygn. akt I SA/Op 553/15).

W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia składek zabezpieczonych hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych. Reasumując, wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. dokonywana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących wprawdzie bezpośrednio art. 70 § 6 O.p., ale mających także zastosowanie, z przyczyn wyżej opisanych, do art. 24 ust. 5 u.s.u.s., prowadzi do wniosku, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy powinien uwzględnić przedstawioną interpretację art. 24 ust. 5 u.s.u.s., a także wyjaśnić i rozważyć czy w sprawie zaszły okoliczności mogące skutkować ewentualnym zawieszeniem lub przerwaniem biegu przedawnienia spornych należności.

W ocenie Sądu, niezależnie od wyżej przedstawionych okoliczności, zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu, skutkującym koniecznością jej uchylenia.

Podstawę materialną rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s., który zawiera zamknięty katalog przypadków całkowitej nieściągalności. Całkowita nieściągalność zachodzi gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) Sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 7) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że wobec skarżącego toczy się postępowanie egzekucyjne. Organ egzekucyjny prowadzi egzekucję z udziału przypadającemu skarżącemu w prawie własności nieruchomości.

Zdaniem Sądu w świetle powołanego art. 28 ust. 3 u.s.u.s., wbrew przekonaniu organu, sam fakt wszczęcia i prowadzenia egzekucji czy istnienie konkretnego składnika majątku, nie powoduje dostatecznego uzasadnienia dla twierdzenia o ziszczeniu się przesłanki braku całkowitej nieściągalności. Organ powinien porównać spodziewane koszty egzekucji z wartością nadającego się do egzekucji majątku. Ponadto organ stwierdzając przesłanki całkowitej nieściągalności winien mieć na uwadze nie tylko to, czy majątek zobowiązanego nadaje się do egzekucji, ale również i to, czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego i jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt I SA/Ol 707/11, LEX nr 1101810).

Uwagi te są o tyle istotne na gruncie rozpoznawanej sprawy, że doświadczenie życiowe wskazuje, że egzekucja z nieruchomości pozostającej we współwłasności, bywa niezwykle utrudniona. Ponadto wartość szacunkową udziału zobowiązanego w nieruchomości określono na kwotę 30.495,00 zł. Biorąc pod uwagę powyższą kwotę oraz potencjalne koszty egzekucyjne, a także fakt, że na udziale G. D. wskazanej powyżej nieruchomości oprócz hipoteki przymusowej zwykłej na rzecz Zakładu jest wpisana również hipoteka umowna zwykła na rzecz Rejonowego Urzędu Pracy w [...], organ rentowy nie rozważając tych okoliczności zbyt pochopnie uznał, że w sprawie nie nastąpiła przesłanka całkowitej nieściągalności. Bez dodatkowego wyjaśnienia tych kwestii nie można uznać, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne.

Okoliczności te organ winien rozważyć, wyjaśnić i wziąć pod uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy oczywiście, jeżeli wcześniej wykaże, że nie nastąpiło przedawnienie należności składkowych.

Zdaniem Sądu niewłaściwie także, tj. wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego organ dokonał oceny przesłanki umorzenia przewidzianej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia.

Z jednej strony przyznał, że sytuacja zobowiązanego wypełnia przesłanki ubóstwa, a opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, z drugiej jednak strony w ocenie Zakładu sytuacja finansowa wnioskodawcy choć trudna, nie przesądza o braku możliwości spłaty istniejącego zadłużenia w dłuższym okresie czasu.

Odnosząc się do przyjętego przez organ stanowiska nie może umknąć uwadze, że przy ocenie czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych istotna jest aktualna sytuacja, w jakiej znajduje się strona, a nie ewentualne przyszłe zdarzenia, które być mogą potencjalnie wpłynąć na możliwość spłaty zadłużenia.

W niniejszej sprawie z zebranych dokumentów wynika, że skarżący jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Jego jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w wysokości 271,00 zł.

Wbrew temu, co przyjął organ, skarżący mieszka w nieruchomości, w stosunku do której prowadzona jest egzekucja. Okoliczność ta wynika nie tylko z przedłożonych przez skarżącego przy piśmie procesowym z dnia 16.09.2015 r. dokumentów, ale na co słusznie zwrócił uwagę zobowiązany - z operatu szacunkowego nieruchomości. Organ odwołując się do wpisów w księdze wieczystej, nie uwzględniając innych dowodów i twierdzeń skarżącego zawartych chociażby we wniosku o umorzenie, prawdopodobnie nie wziął pod uwagę, że rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych (art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece) nie obejmuje działu I księgi (położenie i oznaczenie nieruchomości).

W świetle tych okoliczności nie może umknąć fakt, że - jak już wskazano powyżej, ugruntowane jest w orzecznictwie sądów administracyjnych stanowisko, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Ponadto korzystanie przez wnioskodawcę z pomocy finansowej państwa świadczy o trudnej sytuacji finansowej tej osoby, braku możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i stanowi dodatkową okoliczność mogącą przemawiać za uwzględnieniem jej żądania o umorzenie zadłużenia (zob. wyrok z dnia 18.09.2014 r., sygn. akt I SA/Kr 1176/14, jak i powołane w nim orzecznictwo).

Zaznaczyć trzeba, że działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ szczególny obowiązek stosowania norm prawa materialnego łącznie z wyrażoną w art. 7 k.p.a. zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W zaskarżonej decyzji nie rozważono możliwości uwzględnienia słusznego interesu zobowiązanego, bez wnikliwego uzasadnienia dając niezasadnie prym interesowi publicznemu.

Odnosząc się do tak zarysowanych kwestii, z uwagi na wskazane naruszenia prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., ale także art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 Rozporządzenia, a także naruszenia przepisów postępowania, w szczególności oceny materiału dowodowego wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego (art. 7, art. 11 art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie w sprawie, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Rozpoznając ponownie sprawę organ winien ocenić materiał dowodowy, zgodnie z wskazaniami Sądu, następnie w oparciu o całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, rozpatrzyć wniosek skarżącego o umorzenie należności składkowych w oparciu o powołane normy prawa materialnego.