Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 926/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-06-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancii
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz Sędzia NSA Anna Lech Sędzia WSA del. Grzegorz Saniewski (spr.) Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 23 czerwca 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 marca 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 153/08 w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz A. B. kwotę 760 (siedemset sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r. (sygn. akt IV SA/Wa 153/08) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie sprawy:

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (zwany dalej "Ministrem") uchylił decyzję Wojewody Wielkopolskiego (zwany dalej także "Wojewodą") z dnia [...] maja 2005 r. i odmówił stwierdzenia, że zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego G., gm. T., pow. [...], położony na działce nr [...] o pow. 5,2800 ha, działce nr [...] o pow. 0,7400 ha i części działki nr [...], której obszar wynosi 40,1800 ha, będący przed przejęciem na własność Państwa własnością L. P., zapisany w dniu przejęcia w księdze hipotecznej Hip.nr [...] KH G. dobra ziemskie tom I, nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13; zwany dalej "dekretem o reformie rolnej").

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przedstawiony został dotychczasowy stan faktyczny, według którego, w wyniku rozpatrzenia wniosku A. B. decyzją z dnia [...] maja 2005 r. Wojewoda Wielkopolski stwierdził, iż ww. zespół pałacowo-parkowy w G. nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. uchylił jednak wskazaną decyzję Wojewody i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji ze względu na niewłaściwość organów administracji do rozstrzygania tego rodzaju spraw, jako spraw cywilnych należących do właściwości sądu cywilnego. Skarga na decyzję Ministra została oddalona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 listopada 2005 r. (sygn. akt IV SA/Wa 1655/05). Jednak wyrok ten, jak również decyzję Ministra z dnia [...] czerwca 2005 r., Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrokiem z dnia 26 stycznia 2007 r. (sygn. akt I OSK 408/06), ze wskazaniem, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dalej - "rozporządzenie o wykonaniu reformy rolnej") może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006r. sygn. akt OPS 2/06).

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy w trybie odwoławczym Minister zaskarżoną obecnie decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. uchylił decyzję Wojewody z dnia [...] maja 2005 r. i odmówił stwierdzenia, że zespół pałacowo - parkowy w G. nie podpadał pod działanie dekretu o reformie rolnej.

W uzasadnieniu organ wskazał, że właścicielem majątku ziemskiego G. o ogólnej powierzchni 2709,63 ha był L. P. Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej w księdze wieczystej nieruchomości jego miejsce wpisany został Skarb Państwa.

Mając na względzie ocenę prawną zawartą w ww. wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 stycznia 2007 r , organ uznał że kluczową dla sprawy jest ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia możliwości wykorzystania na cele reformy rolnej, określone w art. 1 dekretu o reformie rolnej, nieruchomości tworzącej zespół pałacowo - parkowy.

Po przedstawieniu argumentacji na rzecz szerokiego rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" oraz związanej z tym tezy, iż ustawodawca nie wyłączył zespołów dworsko - parkowych z możliwości przeznaczania ich na cele reformy rolnej, organ wskazał, że interpretacja przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej uległa zmianie po uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt W 3/89), w której podkreślono, iż z przepisów powołanego dekretu nie wynika, aby na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nieruchomości, które nie pozostawały w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Po wskazanej uchwale w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto, iż dokonując oceny, czy określona część nieruchomości podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej, istotnym jest ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy tą częścią, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym, mimo że - jak podkreślił Minister - żaden przepis powołanego dekretu ani rozporządzenia wykonawczego nie wspomina o konieczności istnienia powołanego związku funkcjonalnego, jak również przepisy te nie określają żadnych mierników istnienia tego związku.

Minister, powołując się na niektóre wyroki sądów administracyjnych podniósł, że "związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim istnieje wówczas, gdy zespół pałacowo-parkowy nie może funkcjonować bez majątku ziemskiego (o charakterze rolnym) i odwrotnie". Związek funkcjonalny to z pewnością również związek finansowy, terytorialny, podatkowy, organizacyjny, jak również powiązania z siłą roboczą pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem.

Zdaniem Ministra pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a majątkiem ziemskim L. P., bezspornie istniał związek terytorialny, gdyż następcy prawni byłego właściciela nie wykazali, aby zespół pałacowo-parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku dokonanego podziału prawnego, bądź w jakikolwiek inny sposób od reszty majątku, a zwłaszcza aby część ta posiadała oddzielnie urządzoną księgę wieczystą. O braku wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego w G. od reszty przejętej nieruchomości nie przesądza fakt istnienia ogrodzenia, czy bram wjazdowych, ponieważ te okoliczności mieściły się w ówcześnie obowiązujących normach społecznych oraz obyczajowych, w istocie służąc zapewnieniu niezbędnej prywatności i intymności właścicielowi majątku ziemskiego, jego rodzinie, domownikom i gościom, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z majątkiem ziemskim. Samo wyeksponowanie pałacu wraz z otaczającym go parkiem poprzez elementy wyodrębnienia fizycznego, nie może być traktowane jako oznaka braku powiązania funkcjonalnego tego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2005r. sygn. akt I OSK 210/05).

Pomiędzy majątkiem ziemskim w G. a zespołem pałacowo-parkowym istniał także związek organizacyjny. Zatrudniając zarządcę majątku właściciel nie wyzbył się trwale kompetencji do swojego majątku ziemskiego. Ówczesne posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą jak również innymi pracownikami, a nie wykonywanie funkcji kierowniczych osobiście, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym. To właściciel decydował o osobie zarządcy i mógł go odwołać w każdym czasie, podobnie jak władczo decydował o sposobie wykonywania obowiązków przez zarządcę, czy też o miejscu wykonywania tych obowiązków. Zatrudnienie zarządcy, czy też okoliczność, że zarządzanie folwarkiem odbywało się na zewnątrz zespołu pałacowo-parkowego nie zmienia zatem faktu, że to nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem. Oczywistym jest bowiem, że działania zarządcy nie mogły się sprzeciwiać woli właściciela, jako głównego decydenta, tym bardziej, że to właściciel decydował o osobie zarządcy i jego kompetencjach, które mógł dowolnie zwiększać lub ograniczać.

W przedmiotowej sprawie, istniały również powiązania funkcjonalne dworu z resztą majątku, poprzez więzi finansowe. Majątek w którym zdecydowaną część stanowiły użytki rolne, dostarczał bowiem środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo-parkowego, dostarczał również żywność dla mieszkańców pałacu. Spadkobiercy L. P. nie wykazali, aby właściciel majątku ziemskiego w G. w dniu 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, miał odrębne źródła dochodów, z których utrzymywał zespół pałacowo-parkowy, albo że miał odrębnych dostawców produktów rolnych na potrzeby pałacu. Stąd też oczywiste jest, że pałac jak i mieszkające w nim osoby utrzymywane były z dochodów i produktów uzyskiwanych z majątku. Sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu pałacowo-parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego L. P.

Organ odwoławczy, przywołując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2007 r. (sygn. akt IV SA/Wa 1927/06), wskazał na konieczność uwzględnienia kontekstu historyczno-politycznego dekretu o reformie rolnej. Abstrahowanie od tego kontekstu może prowadzić do stosowania takich reguł wykładni, które w istocie prowadzą do wypaczenia literalnego brzmienia przepisów i ówczesnej woli ustawodawcy. W powołaniu się na wskazany wyrok, organ odwoławczy podkreślił, że pojęcie nieruchomości ziemskiej w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może być utożsamiane wyłącznie z pojęciem gruntów bądź użytków rolnych. Konstrukcja dekretu, jego cele, zakres i ratio legis poszczególnych norm wchodzących w jego skład, upoważniają do twierdzenia, że pod pojęciem nieruchomości ziemskiej należy rozumieć także nieruchomości, które nie były bezpośrednio wykorzystywane do celów prowadzenia produkcji rolnej, jak np. nieruchomości zabudowane, w których zwykle mieszkał właściciel majątku ziemskiego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra z dnia [...] listopada 2007 r., A. B. - spadkobierca byłego właściciela przedmiotowych nieruchomości majątki ziemskiego G., zarzucił:

naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie art. 1 w zw. z art. 2 ust 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, w zw. z § 5, § 6 i § 44 rozporządzenia o wykonaniu reformy rolnej, poprzez przyjęcie, iż przejęcie w trybie dekretu nieruchomości ziemskich nie oznaczało przejęcia tylko i wyłącznie nieruchomości o charakterze rolniczym, a w konsekwencji, iż dekret umożliwiał przejmowanie także zespołów dworsko-parkowych, nie związanych funkcjonalnie z prowadzeniem działalności rolniczej,

naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie art. 1 w zw. z art. 2 ust 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, poprzez przyjęcie, iż zespół dworsko-parkowy majątku G. był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywaną do prowadzenia działalności rolniczej, a co za tym idzie, podpadał pod art. 2 ust 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, podczas gdy w istocie brak było takiego funkcjonalnego związku,

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a., polegające na przyjęciu, iż to na wnioskodawcy spoczywał ciężar dowodu wykazania nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowy majątku G. a pozostałą częścią majątku,

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 107 § 3 k.p.a., polegające na nie wskazaniu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji: faktów odnoszących się do istnienia lub nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym majątku G. a pozostałą częścią majątku, które organ uznał za udowodnione oraz dowodów, na podstawie, których fakty te zostały przez organ ustalone oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej,

naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a., polegające na pominięciu szeregu okoliczności istotnych dla ustalenia nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym majątku G. a resztą majątku,

naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 10 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. oraz art. 81 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a., poprzez nie zapewnienie wnioskodawcy możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów przed wydaniem decyzji, a tym samym naruszenie prawa strony do czynnego udziału w postępowaniu.

W uzasadnieniu skargi wskazano na rozbieżność pomiędzy koncepcją badania związku funkcjonalnego a obszernym omówieniem przez Ministra rozumienia pojęcia nieruchomości ziemskiej, nie mającej nawet funkcjonalnego powiązania z majątkiem ziemskim, wskutek czego nie jest do końca jasne, na jakich przesłankach oparł się organ odwoławczy.

W skardze zakwestionowano pogląd o szerokim rozumieniu pojęcia nieruchomości ziemskiej, wskazując na wewnętrzną sprzeczność zaskarżonej decyzji co do pojmowania tego pojęcia z uwagami poczynionymi na wstępie uzasadnienia tej decyzji, oraz na sprzeczność z dalszą częścią uzasadnienia decyzji, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią majątku ziemskiego wykorzystywaną do prowadzenia działalności rolniczej. W tym względzie skarżący powołał się na uzasadnienie uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 oraz uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89.

Skarżący podkreślił, że Trybunał Konstytucyjny wprost wskazał, iż nieruchomość ziemska to wyłącznie nieruchomość o charakterze rolniczym, tzn. wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Chybiony jest wobec tego pogląd organu odwoławczego, iż z przepisów dekretu wynika, że przejęciu podlegały wszelkie nieruchomości, nie tylko parki i dwory, ale nawet zabytki architektoniczne. Zdaniem skarżącego na cele reformy rolnej były przejmowane wyłącznie nieruchomości, tak gruntowe, jak i budynkowe, o rolniczym charakterze. Sens omawianych przepisów należy odczytywać w ten sposób, iż chodziło o zarezerwowanie spośród przejętych nieruchomości rolnych takich terenów, które mogłyby służyć realizacji celów z art. 1 ust. 2 pkt d) i e) dekretu. Na stanowisko to nie może wpłynąć analiza przepisów rozporządzenia o wykonaniu reformy rolnej, gdyż przepisy te nie mogą bowiem w żadnym wypadku prowadzić do rozszerzenia zakresu zastosowania dekretu. Przepisy rozporządzenia mają na celu wykonanie dekretu, a nie jego rozszerzenie, dlatego nie mogą być z nim sprzeczne.

Ponadto zdaniem skarżącego ingerencja w prawo własności, jaką było niewątpliwie przejmowanie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, zarówno na gruncie przepisu art. 99 Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r., utrzymanego w mocy przez art. 81 Konstytucji z dnia 23 kwietnia 1935 r., jak również na gruncie przepisu art. 31 ust. 3 obecnie obowiązującej Konstytucji RP, mogła być dokonana wyłącznie aktem prawnym rangi ustawowej, nie zaś aktem rangi podustawowej.

W ocenie skarżącego, Minister błędnie dokonał wykładni pojęcia "związek funkcjonalny".

Organ ograniczył się jedynie do takich elementów, które miałyby świadczyć o istnieniu rzekomego związku funkcjonalnego, jak: brak wyodrębnienia prawnego zespołu pałacowo-parkowego od reszty majątku, możliwość decydowania przez właściciela o swoim majątku ziemskim mimo zatrudnienia zarządcy, zaopatrywanie dworu w środki finansowe z dochodów generowanych przez majątek ziemski oraz w żywność tam produkowaną. Tymczasem, przez związek funkcjonalny należy rozumieć związek obrazujący taką zależność, iż działalność rolnicza nie mogła być prowadzona w danym majątku bez zespołu dworsko-parkowego, lub też działalność taka prowadzona była w samym zespole dworsko-parkowym. Pojecie związku funkcjonalnego musi być bowiem ściśle wykładane w korelacji z pojęciem nieruchomości ziemskiej. Skoro nieruchomość ziemska to nieruchomość służąca działalności wytwórczej w rolnictwie, to związek funkcjonalny musi oznaczać taki związek pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a folwarkiem, który ma odpowiadać temu celowi, czyli działalności wytwórczej w rolnictwie. W przeciwnym przypadku, pojecie nieruchomości ziemskiej w rozumieniu ustalonym w uchwale Trybunału Konstytucyjnego i ugruntowanym orzecznictwie uległoby całkowitej modyfikacji w kierunku rozszerzającym jego zakres znaczeniowy.

Skarżący podkreślił, że badanie związku funkcjonalnego nie może być czynione w sposób uproszczony, konieczne jest ustalenie, że taki związek istniał w okolicznościach danej sprawy.

Z analizy akt sprawy wynika, że w majątku G. wyodrębnioną częścią był zespół dworsko-parkowy, zaś na jego terenie znajdowały się obiekty służące jedynie mieszkańcom dworu (jak stajnia cugowa, a nie fornalska, a więc znajdowały się tam konie tylko dla dworu a nie pociągowe do prac rolnych, wozownia pojazdów, budynki na potrzeby dworu, m.in. służące obsłudze parku dworskiego). Żaden z obiektów na terenie zespołu dworsko-parkowego nie służył działalności rolniczej. Zespół dworsko - parkowy wyodrębniony był od reszty majątku G. trwałym ogrodzeniem, a sprawy zarządzania w zakresie działalności rolniczej zostały scedowane na specjalnie ustanowionego zarządcę majątku G.

Oznacza to, że pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a częścią majątku przeznaczoną do prowadzenia działalności rolniczej nie zachodził związek funkcjonalny. Wbrew stanowisku Ministra, zapewnienie prywatności dla gospodarza i gości, wskazuje na funkcję, jaką pełnił zespół dworsko-parkowy, tj. funkcję mieszkalną i reprezentacyjną. Nie było bowiem standardem prowadzanie czy wspomaganie działalności rolniczej w mieszkalnej części majątku właściciela folwarku, dlatego też część ta była wyodrębniona ogrodzeniem.

Skarżący podniósł, że błędnie uznano w zaskarżonej decyzji, iż na stronie spoczywa ciężar wykazania relewantnych w sprawie okoliczności. Reguła ta obowiązuje w prawie cywilnym, nie zaś w administracyjnym. Stosownie do art. 7 i art. 77 §1 k.p.a. to na organie administracji spoczywa ciężar dowodu, co zostało przez organ odwoławczy naruszone wymaganiem od skarżącego wykazywania okoliczności co do podziału prawnego nieruchomości oraz co do źródeł dochodów byłego właściciela majątku ziemskiego.

Zdaniem skarżącego, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 107 §3 k.p.a., w zaskarżonej decyzji nie wskazano dowodów, na których oparto ustalenia faktyczne w sprawie, pominięto natomiast cały szereg, wskazanych w skardze okoliczności, istotnych dla sprawy. Ustalenia faktyczne zostały poczynione ogólnikowo, pobieżnie, w sposób generalny tak, że w zasadzie mogłyby się odnosić do każdej innej sprawy. Tymczasem, związek funkcjonalny powinien być badany in concreto. Kuriozalna jest konstatacja, że skoro właściciel folwarku, zamieszkujący w pałacu, utrzymywał się z dochodów z folwarku, to pomiędzy pałacem a folwarkiem istnieje związek funkcjonalny. Nie jest to związek funkcjonalny w celu prowadzenia działalności rolniczej. Wskazuje to raczej na to, iż Minister nie zgadza się z ideą badania związku funkcjonalnego. Folwark z istoty rzeczy był właśnie po to by zapewnić jego właścicielowi środki utrzymania. Skoro ta oczywista funkcja folwarku ma rzekomo wyłączać potrzebę dalszego badania związku funkcjonalnego, to de facto oznacza to, że Minister co do zasady nie zgadza się z ideą badania związku funkcjonalnego i uważa, że przejęciu podlegały nie tylko nieruchomości ziemskie. W uzasadnieniu nie wskazano przy tym dowodów, na podstawie których poczyniono ustalenia, używając jedynie ogólnej formuły "jak wynika z akt sprawy".

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując motywy zaskarżonej decyzji.

Wskazanym na wstępie wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. B. na decyzję Ministra z dnia [...] listopada 2007 r.

Zdaniem Sądu w zaskarżonej decyzji Minister uwzględnił ocenę prawną Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekającego poprzednio w sprawie, zawartą w wyroku z dnia 26 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 408/06.

Sąd Wojewódzki podkreślił, iż dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wywołał skutki prawne w postaci przejęcia z mocy samego prawa na rzecz Skarbu Państwa, prawa własności nieruchomości podlegających przedmiotowemu zakresowi tego dekretu, już w dniu jego wejścia w życie, tj. w dniu 13 września 1944 r. (art. 2 ust. 2 zd. 3 w zw. z art. 21 dekretu).

Zdaniem Sądu współczesna wykładnia przepisów tego dekretu, dokonywana w postępowaniu administracyjnym o stwierdzenie, czy część nieruchomości ziemskiej, określana potocznym mianem zespołu pałacowo - parkowego, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, nie może być oderwana od realiów prawnoustrojowych istniejących w 1944 r., a szczególnie od ówczesnej aksjologii systemu prawnego, którego dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej był jednym z głównych elementów. Nie chodzi przy tym o dokonywanie wykładni uwzględniającej totalitarny wymiar ówczesnego zwierzchnictwa państwowego, lecz o wykładnię uwzględniającą ówczesne cele, których osiągnięciu dekret miał służyć, jako instrument natury prawnej, kształtującej nowe na owy czas stosunki społeczne. W szczególności, nie można do wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przykładać współczesnych konstytucyjnych standardów państwa prawnego i tworzenia prawa dla osiągania celów, które w sferze prawnej, wynikają przede wszystkim z obowiązującej obecnie Konstytucji RP.

Sąd wskazał, że decyzja administracyjna wydawana na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej ma charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny odnośnie potwierdzenia, czy dana część majątku ziemskiego, spełniała prawnie określone w przepisach omawianego dekretu kryteria, skutkiem czego była utrata jej własności przez byłego właściciela na rzecz Skarbu Państwa. Chodzi więc jedynie o ustalenie przedmiotowego zakresu tych skutków wobec poszczególnych majątków ziemskich, jakie zaistniały już w dniu 13 września 1944 r.

Z tych względów konieczne jest przy wykładaniu przepisów dekretu o reformie rolnej uwzględnienie faktu, iż założenia, cele i skutki prawne tego dekretu, nie mogą być postrzegane przez pryzmat współczesnych założeń ustrojowych wynikających przede wszystkim z Konstytucji RP, lecz muszą pozostawać przynajmniej w językowej zgodności z treścią tych przepisów.

Sąd podkreślił, że zarówno ówcześnie, jak i obecnie, przy dokonywaniu wykładni obowiązującego prawa nie można stosować wykładni wypaczającej normatywny cel i sens tego prawa.

Sąd zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 2 ust 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, przyjętym za podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Z końcowej treści tego przepisu, dotyczącego województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, w zestawieniu z pozostałą częścią przepisu, wynika, że dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, w których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia ogólna, obejmująca nie tylko użytki rolne, przekraczała 100 ha. Wynika z tego, że "nieruchomość ziemska", dla oceny stosowania dekretu o reformie rolnej, nie może być utożsamiana tylko z użytkami rolnymi, lecz musi być rozumiana jako obejmująca także pozostałe części, które, jak w rozpatrywanej sprawie, były położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku, obejmującego również część folwarczną.

W postępowaniu administracyjnym nie kwestionowano, iż zespół pałacowo - parkowy w G. nie był prawnie wyodrębniony wobec pozostałej, folwarcznej części majątku, służącej prowadzeniu działalności rolniczej. Skarżący podnosi natomiast faktyczne i funkcjonalne wyodrębnienie części pałacowo-parkowej od pozostałej części folwarcznej.

Zespół pałacowo-parkowy w G. położony był, w czasie zastosowania wobec niego dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na terenie dawnego Województwa Poznańskiego, skutkiem czego objęty był na owy czas przepisami kodeksu cywilnego niemieckiego obowiązującego na ziemiach zachodnich, którego przepisy w zakresie prawa rzeczowego zostały uchylone dopiero art. V §1 pkt 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz.U. Nr 57, poz. 321). W przepisach wskazanego kodeksu używano pojęcia "majętności ziemskiej", bez jej bliższego zdefiniowania. Natomiast pojęcie gruntu i jego części składowych w powołanym kodeksie odpowiada obecnie używanym pojęciom zawartym w obowiązującym kodeksie cywilnym. Oznacza to, iż ówcześnie, w 1944 r., kiedy to wszedł w życie dekret o reformie rolnej, grunt majątku ziemskiego G., obejmował, jako części składowe, budynki i inne obiekty trwale z nim połączone, do których należał także zespół pałacowo-parkowy. Już z tej przyczyny, przy braku prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego od pozostałej folwarcznej części majątku ziemskiego w G., wszystkie grunty tego majątku stanowiły prawną całość, składającą się na normatywne pojęcie "nieruchomości ziemskiej", zwanej w obowiązującym m.in. na obszarze położenia majątku ziemskiego w G., kodeksie cywilnym niemieckim, "majętnością ziemską".

Zdaniem Sądu tylko przepisy kodeksu cywilnego niemieckiego, jako obowiązującego w momencie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej, mają znaczenie dla określenia definicji "nieruchomości". Ponadto późniejsze regulacje prawne tj. dekret z dnia 11 października 1946 r. prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319) oraz kodeks cywilny nie wyczerpują pojęcia nieruchomości ziemskiej.

Sąd I instancji podkreślił, że spośród prezentowanych w dotychczasowym orzecznictwie wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" podziela te z poglądów, według których pojęcie "nieruchomości ziemskiej" nie jest tożsame z pojęciem "użytków" lub "gruntów rolnych".

W świetle tych rozważań za prawidłowy uznał Sąd I instancji pogląd organu odwoławczego, wyrażony w zaskarżonej decyzji, iż pojęcie nieruchomości ziemskiej w dekrecie o reformie rolnej nie sprowadza się jedynie do nieruchomości rolnych lub możliwych do wykorzystania na cele rolne, lecz obejmuje także inne nieruchomości, wśród nich zabudowane i zagospodarowane ówcześnie na cele pałacowo-parkowe. Nieruchomości te mogły bowiem być przeznaczone na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu, tj. jako zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół, oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej hodowlanej oraz przemysłu rolnego, bądź przeznaczone na cele określone w art. 1 ust. 2 lit. e) dekretu, tj. jako zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych, oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.

Sąd zwrócił uwagę, że pojęcie "terenów" również nie zostało zdefiniowane w omawianym dekrecie. Odczytując jednak to pojęcie w kontekście art. 6 dekretu, traktującego o nieruchomościach ziemskich, wymienionych w art. 2 wraz z budynkami, jako obejmowanych niezwłocznie zarządem państwowym, należy pod tym pojęciem rozumieć te nieruchomości ziemskie lub ich części, także z zabudowaniami (budynkami), które będą odpowiednie dla realizacji celów wymienionych m.in. w art. 1 ust. 2 lit. d) i e) dekretu.

Potwierdzeniem prawidłowości powyższego stanowisko jest zdaniem Sądu nowelizacja dekretu o reformie rolnej, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9), którą skreślono w art. 2 ust. 1 (w zdaniu wprowadzającym), sformułowanie "o charakterze rolniczym", skutkiem czego, treść tego przepisu, od dnia 19 stycznia 1945 r. przybrała brzmienie, iż "na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie". Świadczy to o świadomej rezygnacji przez ówczesnego ustawodawcę z zawężania przeznaczania na cele reformy rolnej, a więc i przejmowania na te cele, jedynie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, i objęcia tym przeznaczeniem wszystkich nieruchomości ziemskich. Nie można tym samym przyjmować, iż normatywny zakres treści pojęcia "nieruchomości ziemskiej" nadal odpowiada pojęciu "nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym", jak miało to miejsce przed wejściem w życie nowelizacji dekretu, tj. przed dniem 19 stycznia 1945 r.

Okoliczność ta jest w rozpatrywanej sprawie istotna, gdyż majątek ziemski G. położony jest na terenach, wobec których ówczesne zwierzchnictwo Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, i w konsekwencji związanie wydawanymi przez niego aktami prawnymi (związanie mogące być skutecznie egzekwowane poprzez zastosowanie przymusu państwowego), nastąpiło dopiero po dniu 17 stycznia 1945 r., a więc po dokonaniu nowelizacji dekretu o reformie rolnej. Wobec majątku ziemskiego G., należy wobec tego stosować wykładnię art. 2 ust. 1 dotyczącą treści tegoż przepisu bez sformułowania "o charakterze rolniczym". Pojęcie nieruchomości ziemskiej musi być rozumiane szerzej, jako obejmujące wszystkie nieruchomości tworzące prawnie całość majętności ziemskiej (w obszarze stosowania niemieckiego kodeksu cywilnego).

Potwierdza to również treść art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, według której na cele reformy rolnej przeznaczone będą m.in. właśnie te nieruchomości ziemskie na terenie województwa poznańskiego, których łączny rozmiar przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

W rozpatrywanej sprawie, łączny rozmiar majątku ziemskiego G. wynosił 2709,63 ha, w tym m.in. gruntów ornych 372,50 ha i łąk dwukośnych 68,75 ha, co zdecydowanie przekraczało wskazany w dekrecie areał 100 ha. Skoro więc ogólny areał majątku ziemskiego G. przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, a w ramach tej powierzchni znajdował się, wnioskowany przez skarżącego zespół pałacowo-parkowy, to znaczy, iż zespół ten wchodząc w skład majątku, mimo iż nie był użytkiem rolnym, należał do normatywnego zakresu pojęcia nieruchomości ziemskiej, zdefiniowanej właśnie w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, jako obejmującej powierzchnie nieruchomości, niezależnie od wielkości użytków rolnych.

W ocenie Sądu, nie ma znaczenia dla rozpatrywanej sprawy okoliczność ewentualnego oddzielenia w przeszłości zespołu pałacowo - parkowego w G. ogrodzeniem z odrębną bramą wjazdową, skoro zespół ten nie był w przeszłości prawnie wyodrębniony, a położony był w obszarze obejmującym także folwarczną część tej majętności. Zabudowania mieszkalne właściciela majątku ziemskiego stanowiły część składową gruntu i dzieliły status prawny tego gruntu, obejmującego w swoim ogólnym areale również grunty wykorzystywane do produkcji rolniczej, znacznie ponad dekretowy limit powierzchni 100 ha.

Faktyczne wyodrębnienie tego, co było położone w obszarze obejmującym wszystkie użytki, nie może być - zdaniem Sądu - wiązane z okolicznością istnienia samego ogrodzenia, skoro jego istnienie i umiejscowienie było zależne od woli właściciela całego majątku, zwłaszcza w tych miejscach, które nie stanowiły zewnętrznych granic majątku, a były położone w jego wewnętrznym obszarze, np. między częścią folwarczną a częścią pałacowo-parkową.

Również art. 6 dekretu o reformie rolnej, wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, nie rozróżnia nieruchomości ziemskich zabudowanych budynkami inwentarskimi i mieszkalnymi. Nie wypowiada się on wprawdzie wprost, iż dotyczy nieruchomości zabudowanych i zagospodarowanych m.in. na cele pałacowo-parkowe, ale też nie wyłącza takich nieruchomości. Nie można więc z ogólnego sformułowania użytego w tym przepisie "nieruchomości ziemskich wraz z budynkami", wyłączać nieruchomości pałacowo-parkowych, zwłaszcza gdy według art. 7 omawianego dekretu, delegowani przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych pełnomocnicy mieli usuwać dotychczasowych właścicieli z tych nieruchomości w terminie trzydniowym. Trudno jest przyjąć, iż usuwanie właścicieli miało następować z innych budynków, niż stanowiące ich mieszkanie.

Sąd przyznał, że przepisy rozporządzenia o wykonaniu reformy rolnej nie mogą służyć definiowaniu pojęć zawartych w dekrecie o reformie rolnej, tym niemniej chociaż w samym dekrecie nie wyłączono z jego zakresu nieruchomości zabudowanych (por. art. 6 dekretu), to brak jest również takiego wyłączenia w § 11 rozporządzenia.

Natomiast w § 44 pkt 3 i 4 rozporządzenia wskazano, iż nie podlegają podziałowi zabudowania dworskie i przemysłowe oraz zabytki historyczne, architektoniczne i osobliwości przyrody. Przy braku wyraźnych wyłączeń tego rodzaju nieruchomości i obiektów w przepisach dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, treść §44 pkt 3 i 4 rozporządzenia, nie stanowi prawnego źródła uznania tych nieruchomości i obiektów za podlegające przepisom omawianego dekretu, ale potwierdza, że i z przepisów dekretu nie można wyinterpretowywać tego wyłączenia, jeżeli brak w nim dostatecznych podstaw w zakresie językowej wykładni jego przepisów.

Jedynym skutkiem §44 pkt 3 i 4 rozporządzenia jest wskazanie, iż wymienione w nim nieruchomości i obiekty, nie podlegają podziałowi, tak jak pozostałe nieruchomości ziemskie przejęte na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzupełnieniu swoich rozważań Sąd zwrócił uwagę, iż według art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz.U. Nr 27, poz. 162), resztówkami w rozumieniu tegoż dekretu są części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. R.P. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkim innym urządzeniem oraz inwentarzem. Także więc w powołanym dekrecie, jako kolejnym akcie prawnym wydanym dla uporządkowania spraw związanych z przeprowadzoną reformą rolną, w pojęciu nieruchomości ziemskiej ujmowano m.in. nieruchomości zabudowane, w tym mieszkalne, bez wyraźnego ograniczenia do zabudowy wykorzystywanej do produkcji rolniczej.

O tym, że pojęcie nieruchomości ziemskich obejmowało także części nieruchomości zabudowane na cele mieszkalne świadczy zdaniem Sądu także dekret z dnia 8 października 1945 r. o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej Oblęgorek (Dz. U. Nr 44, poz. 251. ze zm.), którego treść potwierdza, iż nieruchomość ziemska, dla ówczesnego ustawodawcy, obejmowała także cały ośrodek z zabudowaniami, które nie służyły bezpośrednio produkcji rolnej, a miały charakter mieszkalny, z przyległym podwórzem i parkiem.

Pomimo zatem że w zaskarżonej decyzji organ odwoławczy przywołał różne interpretacje pojęcia nieruchomości ziemskiej, to jednak z treści uzasadnienia tej decyzji wynika, iż za podstawę rozstrzygnięcia zawartego w jej sentencji, organ odwoławczy przyjął, że zespół pałacowo-parkowy w G. stanowił nieruchomość ziemską w znaczeniu normatywnym, którym posłużono się w dekrecie o reformie rolnej. W tej części uzasadnienia zaskarżona decyzja w ocenie Sądu, nie narusza prawa.

Zaskarżona decyzja nie może być natomiast uznana za naruszającą prawo tylko dlatego, iż nie powołano w niej wszystkich argumentów przemawiających za podjętym rozstrzygnięciem, skoro brak ich powołania nie ma wpływu na wynik tego rozstrzygnięcia.

Wobec dokonanej oceny uznania zespołu pałacowo-parkowego w G. za nieruchomość ziemską podpadającą pod przepisy dekretu o reformie rolnej, zdaniem Sądu drugorzędną staje się ocena istnienia pomiędzy tym zespołem a pozostałą częścią (folwarczną) majątku ziemskiego w G., związku funkcjonalnego i to nawet w sposób określony w skardze.

Sąd podkreślił, że pojęcie związku funkcjonalnego nie jest normatywnym pojęciem dekretu o reformie rolnej. Wynika ono z orzecznictwa sądów i jest dodatkowym kryterium oceny zastosowania wobec nieruchomości przepisów dekretu w sytuacji, gdy nie można ustalić, czy dana nieruchomość stanowi nieruchomość ziemską.

Stanowisko organu odwoławczego, dotyczące istnienia związku funkcjonalnego Sąd uznał za prawidłowe tak pod względem dokonanej wykładni jak i stosowania przepisów postępowania wskazanych w skardze.

W szczególności prawidłowo Minister stwierdził, iż wnioskodawcy nie wykazali, że zespół pałacowo - parkowy był prawnie wyodrębniony, skoro jednocześnie organ wskazał, iż zespół ten nie był prawnie wyodrębniony ze względu chociażby na brak odrębnej wobec tego zespołu księgi wieczystej. Z twierdzeń Ministra wynika, iż organ ten nie przerzucił obowiązku dowodowego na strony postępowania, lecz wskazał jedynie, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia innych ocen, gdy również wnioskodawcy nie zgłosili konieczności przeprowadzenia dodatkowych jeszcze czynności dowodowych. Niezasadnym jest tym samym zarzut naruszenia art. 77 w zw. z art. 7 k.p.a..

Z tych samych przyczyn niezasadny jest zarzutu naruszenia przez organ odwoławczy art. 77 w zw. z art. 7 k.p.a. oraz art. 107 §3 poprzez pominięcie szeregu okoliczności istotnych dla ustalenia nieistnienia związku funkcjonalnego, skoro wszystkie istotne dla tego ustalenia okoliczności zostały w decyzji wskazane, tyle że organ odwoławczy dokonał odmiennej niż skarżący ich oceny.

Sąd nie dostrzegł także naruszenia art. 10 k.p.a. w zw. z art. 140, skoro organ nie dokonał nowych ustaleń faktycznych. W skardze nie wskazano, jakie to okoliczności skarżący miałby jeszcze powołać przed wydaniem decyzji, jako mające mieć znaczenie dla wyniku rozstrzygnięcia, a zostało mu to uniemożliwione przez brak zawiadomienia o zebraniu całego materiału dowodowego niezbędnego do wydania decyzji.

Sąd przyznał, iż z akt sprawy nie wynika, że Minister powiadomił skarżącego o zebraniu całego materiału dowodowego niezbędnego do wydania decyzji. Pomimo to skarżący nie był pozbawiony prawa zapoznania się z całością materiału dowodowego i prawa wypowiedzi. W całym toku postępowania odwoławczego skarżący miał możliwość zapoznania się z aktami sprawy i nawet sformułował do organu swoje stanowisko w piśmie z dnia [...] października 2007 r., zawierającym nie tylko wezwanie do niezwłocznego wydania decyzji w sprawie, ale również argumentację dotyczącą wykładni przepisów dekretu o reformie rolnej, ze stwierdzeniem, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w sposób oczywisty wskazuje, iż zespół pałacowo-parkowy majątku G. nie podpadał pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Skarżący miał zapewniony udział w postępowaniu odwoławczym, w którym nie dokonywano nowych ustaleń faktycznych, a jedynie oceny dotychczasowych ustaleń, i w tym zakresie skorzystał ze swojego prawa udziału w postępowaniu poprzez przedstawienie swojego stanowiska w piśmie z dnia [...] października 2007 r.

Wobec tego w opinii Sądu naruszenie art. 10 k.p.a. nie miało zdanie wpływu na sposób rozstrzygnięcia.

Brak nowych ustaleń faktycznych organu odwoławczego czyni także niezasadnym zarzut skargi o naruszeniu art. 81 w zw. z art. 140 k.p.a.. Wszystkie bowiem ustalenia faktyczne dokonane zostały w postępowaniu prowadzonym przez organ pierwszej instancji i przez organ odwoławczy jeszcze przed wydaniem w sprawie wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny. Skarżący miał zatem możliwość wypowiedzenia się wobec wszystkich ustaleń faktycznych przed wydaniem zaskarżonej decyzji.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył A. B. domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

W skardze kasacyjnej podniesiono zarzuty:

naruszenia przepisów prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 145§ 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270; z późn. zm.; zwanej w skrócie "p.p.s.a.") w zw. z art. 1 i art. 2 ust 1 lit e) dekretu o reformie rolnej, w zw. z § 5, § 6, §44 rozporządzenia o wykonaniu reformy rolnej w zw. z art. 151 p.p.s.a. - polegające na nieuzasadnionym oddaleniu skargi w wyniku nieuzasadnionego przyjęcia, iż przejęcie w trybie dekretu nieruchomości ziemskich nie oznaczało przejęcia tylko i wyłącznie nieruchomości o charakterze rolniczym, a w konsekwencji, iż dekret umożliwiał przejmowanie także zespołów dworsko parkowych, nie związanych funkcjonalnie z prowadzeniem działalności rolniczej;

naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 1 w zw. z art. 2 ust 1 lit e) dekretu o reformie rolnej w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez nieuzasadnione oddalenie skargi w wyniku nieuzasadnionego przyjęcia, iż zespół dworsko - parkowy majątku G. był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywaną do prowadzenia działalności rolniczej, a co za tym idzie podpadał pod art. 2 ust 1 lit e) dekretu o reformie rolnej - podczas gdy w istocie brak było takiego funkcjonalnego związku;

naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez nieuzasadnione oddalenie skargi podczas gdy skarga powinna zostać uwzględniona.

Uzasadniając pierwszy z podniesionych zarzutów skarżący podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko co do wykładni użytego w dekrecie pojęcia "nieruchomości ziemskiej" podlegającej przejęciu na cele reformy rolnej. W tym względzie skarżący przywołał argumentację znajdującą się w uchwale NSA z dnia 5 czerwca 2006 r (I OPS 2/06, opubl. ONSAi WSA z 2006 r. Nr 5 poz. 123) oraz uchwale Trybunału Konsytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt W 3/98, opubl. OTK z 1990 poz. 26).

Skarżący podniósł także, iż za rozumieniem pojęcia "nieruchomości ziemskich" jako nieruchomości o charakterze rolniczym przemawia również słownikowa definicja przymiotnika "ziemski". Zgodnie bowiem z definicją zawartą w "Uniwersalnym Słowniku Języka Polskiego" pod redakcją prof. Stanisława Dubisza (Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, s. 998) przymiotnik "ziemski"oznacza "dotyczący gruntu, roli, własności rolnej. Majątek ziemski. Posiadłość ziemska. Dobra ziemskie".

Jednocześnie kasator zakwestionował argumentację Sądu I instancji na rzecz odmiennej interpretacji pojęcia "nieruchomości ziemskiej", odwołującej się do kontekstu historycznego.

Skarżący wskazał, że pojęcie "nieruchomości ziemskiej" było używane w aktach prawnych z okresu, kiedy doszło do przejęcia majątku G. W aktach tych pojęcie nieruchomości ziemskiej rozumiano jako nieruchomość o przeznaczeniu rolniczym. W tym względzie skarżący przywołał art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 1950 roku o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego, § 2 ust. 1 2 rozporządzenia Ministrów Ziem Odzyskanych, Administracji Publicznej, Rolnictwa i Reform Rolnych, Skarbu oraz Odbudowy z dnia 14 października 1947 roku w sprawie włączeń i wydzieleń z zapasu ziemi na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska oraz art. 147, 152 § 3 i 162 § 1 k.p.c. z 1932 r.

Podkreślił, że w wydanej na gruncie ww. ustawy z dnia 20 marca 1950 roku uchwale z 7 sierpnia 1979 r. (III CZP 35/70, OSNC ) 1971/10/169) Sąd Najwyższy stwierdził, że przez pojęcie "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość rolną w najszerszym tego słowa znaczeniu, a więc nieruchomość, która w dniu wejścia ustawy w życie była lub mogła być użytkowana na cele produkcji rolnej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Z kolei w zapadłych na tle powołanych przepisów k.p.c. z 1932 r. orzeczeniach Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1949 r. (sygn. akt C 257/49, OSN (C) 1950/1/8) oraz z dnia 27 lutego 1960 r. (uchwała całej Izby Cywilnej SN, sygn. akt I CO 34/59, OSNCK 1960/2/31) pojęcie nieruchomości ziemskiej potraktowano jako tożsame z jego leksykalnym znaczeniem tj. jako nieruchomość o charakterze rolniczym.

Za chybioną skarżący uznał także argumentację powołującą się na treść kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB). Na gruncie tego kodeksu pojęcie majętności ziemskiej było wprawdzie stosunkowo szerokie, ale nie odnosiło się w żadnym wypadku do elementów nie związanych z rolnictwem (§ 98, § 593 i 594 BGB). We wskazanych przepisach BGB mowa jest o sprzętach, bydle, płodach rolnych, a nie o nieruchomościach o charakterze mieszkalno-reprezentacyjnym, w szczególności takich jak zespół pałacowo - parkowy nie powiązany w jakikolwiek sposób funkcjonalnie z gospodarstwem rolnym.

Szerokiej definicji "nieruchomości ziemskiej" zdaniem skarżącego nie sposób wywieść z analizy dekretu o przeznaczeniu majątku ziemskiego Oblęgorek. Uregulowanie w sposób szczególny, konkretny przypadku tego majątku ma charakter wyjątku, który nie może być interpretowany rozszerzająco. Co więcej, skoro w dekrecie dotyczącym Oblęgorka wyraźnie przewidziano szerszy niż w ogólnych przepisach zakres nacjonalizacji to a contrario w przepisach ogólnych zakres ten był węższy. Gdyby bowiem ustawodawca chciał w przypadku ogólnych przepisów zastosować taki sam zakres nacjonalizacji to uczyniłby to posługując się podobnie szczegółową, szeroką formułą prawną, jak w kazusie Oblęgorka.

Uzasadniając drugi z podniesionych zarzutów skarżący wskazał, że jego zdaniem przez "związek funkcjonalny" należy rozumieć związek obrazujący taką zależność, iż działalność rolnicza nie mogła być prowadzona w danym majątku bez zespołu dworsko - parkowego, lub też działalność taka prowadzona była w samym zespole dworsko - parkowym. Jeżeli bowiem nieruchomość ziemska to nieruchomość służąca działalności wytwórczej w rolnictwie, to związek funkcjonalny musi oznaczać taki związek pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a folwarkiem, który ma odpowiadać temu celowi, czyli działalności wytwórczej w rolnictwie. Skarżący powołał się w tym względzie na wyrok Trybunału Konsytucyjnego i orzecznictwo m.in. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (wyrok z dnia 4 października 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1300/07, wyrok z dnia 6 listopada 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 1719/07).

Podkreślając okoliczności wskazujące na brak istnienia w przedmiotowej sprawie związku funkcjonalnego w powyższym rozumieniu skarżący wytknął, że Sąd I instancji rozumie związek funkcjonalny znaczenie szerzej, dostrzegając powiązania między zespołem dworsko - parkowym w G. a pozostałą częścią nieruchomości tj. stwierdzając że istnieje:

związek finansowy - pokrywanie wydatków na utrzymanie dworu z dochodów uzyskiwanych z części folwarcznej,

związek terytorialny - bliskość położenia dworu i części folwarcznej,

związek podatkowo - organizacyjny - zatrudnienie zarządcy majątku,

związek wynikający z powiązania siłą roboczą.

Zdaniem skarżącego żadna z czterech ww. okoliczności nie ma jakiegokolwiek powiązania z prowadzeniem działalności wytwórczej w rolnictwie. Tym samym Sąd Wojewódzki nie definiuje pojęcia związku funkcjonalnego prawidłowo jako związku obrazującego taką zależność, iż działalność rolnicza nie mogła być prowadzona w danym majątku bez zespołu dworsko - parkowego lub też działalność taka prowadzona była w samym zespole dworsko - parkowym. Sąd przyjął natomiast wykładnię pojęcia związku funkcjonalnego oderwaną od właściwie rozumianego pojęcia nieruchomości ziemskiej, taką, która w zasadzie pasowałaby do każdego typowego zespołu dworsko - parkowego. W rozumieniu Sądu Wojewódzkiego związek funkcjonalny nie ma nic wspólnego z rolnictwem. Tymczasem nieruchomość nie powiązana funkcjonalnie z gospodarstwem rolnym nie podlegała przejęciu w ramach reformy rolnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, zaś z urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania sądowego. W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a.

Zasadny okazał się podniesiony w skardze zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną jego wykładnię i zastosowanie. Zauważyć przy tym należy, że wskazane przez skarżącego oddzielnie naruszenia prawa polegające na błędnym rozumieniu pojęcia "nieruchomości ziemskich" oraz pojęcia "związku funkcjonalnego" pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym (czy też zamiennie: dworsko - parkowym) są w istocie tylko dwoma aspektami naruszenia ww. przepisu wynikającego z jego błędnej wykładni i stosowania.

Odnosząc się do wskazywanej przez Sąd I instancji potrzeby wykładni przepisów ww. dekretu o reformie rolnej z roku 1944 przez pryzmat ówczesnych celów, którym służyć miał dekret, należy zauważyć, że cele te zostały ujęte w treści tegoż dekretu, w szczególności w jego art. 1 ust. 1. Nie można uznawać, że aksjologia, którą kierowały się ówczesne władze państwowe, przejawiająca się przede wszystkim w działaniu w sferze wykonawczej, powinna być uwzględniania przy wykładni przepisów stanowionych przez tą władzę, działającą jako prawodawca, nawet wówczas, kiedy stanowione przepisy aksjologii tej wprost (bądź w całości) nie ujawniały. Niedopuszczalna jest taka interpretacja przepisów, która nie licząc się z ich treścią, uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne.

Podkreślenia wymaga, iż zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu nieruchomości ziemskie o wskazanym w lit. e) tegoż przepisu areale przechodziły na własność Skarbu Państwa bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia. Właściciele ziemscy zostali pozbawieni własności przedmiotowego majątku z mocy prawa, z dniem wejścia w życie dekretu, bez jakiegokolwiek odszkodowania. Pomimo to z treści dekretu o reformie rolnej nie wynika prawo konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jednoznacznie bowiem odnosił się on tylko do nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1. Zawarte tam wyliczenie jest przy tym pełne, a nie przykładowe i podlegać musi wykładni ścisłej, a nie interpretacji rozszerzającej (por. wyrok NSA z dnia 1 grudnia 1995r sygn. II SA 1499/94, Wokanda 1996, z.3 str.32).

Wskazany art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, stanowiący materialnoprawną podstawę kontrolowanych przez Sąd I instancji decyzji, nie zawiera definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej.

Stanowisko takie wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym "w art. 1 część druga dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu". Sąd stwierdził także, że punkty a - c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych. Wątpliwości budzą jedynie dwa następne punkty, jednak mowa w nich o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie zarezerwowaniu "odpowiednich obiektów". To, że przepisy dekretu w odniesieniu do pałaców, dworów, czy też innych obiektów były nadużywane przez ówczesne władze, świadczy jedynie o tym, że cele tych władz były odległe od celów wskazanych w art.1 ust. 2 dekretu. W uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/99 (OTK 1990r, poz. 26, str.174), która zachowuje swoją wartość i aktualność pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej, przyjęto, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska" używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego uznał zatem, że na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przeszły na cele reformy rolnej tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu, których łączna powierzchnia przekracza wielkości obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie, podzielając przedstawione w powołanej uchwale poglądy prawne, uważa, iż mają one zastosowanie do wszystkich nieruchomości o charakterze nierolniczym, w tym między innymi do zespołów pałacowo - parkowych (czy dworsko - parkowych) oraz że na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 pkt d) i e) dekretu o reformie rolnej.

Obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu jest więc zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy, bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie (por. wyroki NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04 i z dnia 12 września 2006r. sygn. akt I OSK 1236/05).

Mając powyższe na względzie nie można, tak jak uczynił to Sąd I instancji, na podstawie analizy treści art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w oderwaniu od treści art. 1 tegoż dekretu, posługując się jedynie przeciwstawieniem zwrotów "powierzchnia użytków rolnych" i "powierzchnia ogólna", wyprowadzać wniosku, że "nieruchomościami ziemskimi" są wszelkie nieruchomości tworzące zwarty majątek.

Błędnie także Sąd wywodzi możliwość objęcia przepisami dekretu zabudowanych nieruchomości poprzez wskazanie na brak zdefiniowania w dekrecie pojęcia "terenów", o których mowa w art. ust. 2 lit. d) dekretu Jak wskazano w ww. uchwale NSA z 5 czerwca 2006 r. - w art. 1 ust. 2 pkt d) dekretu mowa o zarezerwowanie w ramach przeprowadzanej reformy rolnej "odpowiednich terenów", a nie o zarezerwowaniu odpowiednich obiektów. Wyraz "teren" w języku polskim jest zaś jednoznaczny.

Argumentem za uznawaniem, iż wszystkie nieruchomości wchodzące w skład danego majątku traktować należy jako nieruchomości ziemskie, nie może być także treść art. 6 dekretu o reformie rolnej oraz § 11 i 44 rozporządzenia o wykonaniu reformy rolnej. Wskazane przepisy rozporządzenia nasuwają bowiem uzasadnione wątpliwości co do ich zgodności z delegacją dekretową (wyrok NSA z 1 grudnia 1995r. sygn. akt IISA 1499/94). Ponadto zasadą jest, że rozporządzenie wykonawcze ma służyć wykonaniu aktu wyższego rzędu (dekretu, ustawy), nie może być więc interpretowane ani w oderwaniu ani sprzecznie z nim. Jeżeli zaś chodzi o art. 6 dekretu, to rzeczywiście reguluje on kwestię zarządu państwowego nad nieruchomościami wraz ze znajdującymi się na nich budynkami. Odnosi się on jednak nie do wszystkich nieruchomości, ale wymienionych w art. 2, a więc o charakterze rolniczym.

Błędnie także na potwierdzenie swoje stanowiska Sąd I instancji wskazuje na nowelizację dekretu o reformie rolnej.

Zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, w pierwotnym brzmieniu wskazywało na "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz.9), polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Brzmienie art. 2 ust. 1 zdanie 1 - zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 1945 r., Nr 3, poz. 45 - nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Zmiana dekretu o reformie rolnej, która weszła w życie 19 stycznia 1945 r., nie mogła jednakże wywrzeć skutków prawnych w postaci przejścia na własność Państwa w dniu 13 września 1944 r. także innych nieruchomości niż wskazane w dekrecie w jego brzmieniu z tej daty. Na własność Państwa przeszły z mocy prawa z tymże dniem "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Dekret nowelizujący nie dawał bowiem swym przepisom mocy wstecznej. Niezasadne jest więc twierdzenie, że w ten sposób prawodawca zrezygnował z zawężania przeznaczania na cele reformy rolnej, a więc i przejmowania na te cele, jedynie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i objął tym przeznaczeniem wszystkie nieruchomości ziemskie. Twierdzenia takiego nie można podzielić. Powyższa nowelizacja dekretu o reformie rolnej nie zmieniła pod względem prawnym jego zakresu przedmiotowego. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości, które mogły służyć realizacji celów wskazanych w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro cele reformy rolnej polegały na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw rolnych, to na jego podstawie Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Dekret o reformie rolnej dotyczył więc tylko pewnych kategorii nieruchomości ziemskich, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym.

Niezasadnie także Sąd I instancji dla wyjaśnienia zakresu pojęcia "nieruchomość ziemska" odniósł się do funkcjonujących ówcześnie w obrocie prawnym aktów normatywnych, w których posługiwano się tym pojęciem. Przede wszystkim zostały one uchwalone już po wejściu w życie omawianego dekretu, nie mogą zatem decydować o intencji prawodawcy wcześniejszego dekretu z dnia 6 września 1944 r., a ponadto nie regulują one bezpośrednio zagadnień związanych z przejęciem nieruchomości na cele reformy rolnej. Zasadnie także podnosi w tym względzie kasator, że dekret o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej Oblęgorek ma charakter lex specialis, jego unormowania nie mogą być zatem potwierdzeniem rozwiązań o charakterze ogólnym, zawartych w dekrecie o reformie rolnej.

Jak wskazano w wyroku NSA z dnia 4 lutego 2009 r. (sygn. akt I OSK 287/08) na uwagę zasługuje również fakt, że pojęcie "nieruchomości ziemskiej" budziło wątpliwości w doktrynie i judykaturze zarówno w okresie międzywojennym, jak i w latach 40-tych tj. w momencie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a także w latach późniejszych (por. szeroko przytaczane we wskazanym wyroku poglądy z tego okresu). Ówczesne różnice w pojmowaniu "nieruchomości ziemskiej" tym bardziej nie pozwalają aby współcześnie uznać jednoznacznie, że zamiarem prawodawcy stanowiącego dekret o reformie rolnej było generalne przejmowanie nieruchomości służących nie tylko produkcji rolnej. Z tych też powodów nie można uznać za trafną argumentacji Sądu I instancji odwołującej się do treści przepisów kodeksu cywilnego niemieckiego. W tym względzie należy ubocznie zauważyć, że jak wynika z powszechnie dostępnej w atlasach historycznych wiedzy, teren na którym znajdował się majątek G. (tj. powiat [...]) nie leżał w granicach byłego zaboru pruskiego, gdzie obowiązywał wspomniany kodeks cywilny niemiecki, ale w granicach dawnego Królestwa Polskiego (zaboru rosyjskiego - por. znajdujące się w aktach administracyjnych zaświadczenie Archiwum Państwowego w Poznaniu Oddział w Koninie z dnia [...] sierpnia 2004 r. o wpisach do księgi hipotecznej majątku, dokonywanych w języku rosyjskim), gdzie obowiązywał Kodeks Napoleona. Przejście tego terenu w granice przedwojennego Województwa Poznańskiego nastąpiło dopiero w wyniku zmian granic administracyjnych województw w roku 1938 (por. art. 1 i art. 7 ustawy z dnia 12 czerwca 1937 r. o zmianie granic województw: poznańskiego, pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego; Dz. U. z 1937 r. Nr 46, poz. 350).

Wskazana wyżej interpretacja pojęcia "nieruchomość ziemska" zawartego w art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej, w myśl której nieruchomością taką jest nieruchomość przydatna do celów, które zostały wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu tj. nieruchomość o "charakterze rolniczym" skutkuje uznaniem, że aczkolwiek nieruchomościami ziemskimi nie są wszelkie nieruchomości wchodzące w skład danego majątku, tym niemniej mogą nimi być nie tylko grunty rolne, ale np. nieużytki, rowy, stawy, place itp. Koniecznym zatem dla oceny, czy dana nieruchomość ma "charakter rolniczy" w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, pozwalający ją zakwalifikować jako nieruchomość ziemską jest zbadanie, czy tego rodzaju nieruchomość jest powiązana funkcjonalnie z prowadzeniem produkcji rolnej. Także w tym aspekcie zasadny jest zarzut skarżącego dokonania przez Sąd I instancji błędnej wykładni art. 2 ustl 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej.

Związek funkcjonalny to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J.Karłowicza, A.Kryńskiego, W.Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r). W orzecznictwie Naczelnego Sadu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo - parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo - parkowego. Zwracano też uwagę na to, że polskie dwory (pałace) z reguły nie były związane z produkcją rolną, lecz były integralną częścią otaczających go parków. Odmienna sytuacja istniała w odniesieniu do dworów poniemieckich na terenie Warmii i Mazur, gdzie budynek mieszkalny powiązany były z produkcją rolną, wkomponowany w zabudowę podwórza gospodarczego i spełniający rolę centrum zarządzania gospodarstwem rolnym (por. wyroki NSA z 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00 i dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02).

Powyższe prowadzi do wniosku, że dla istnienia takiego związku nie wystarcza wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00) - tak jak w istocie przyjął to Sąd I instancji w rozpatrywanej sprawie. W konsekwencji za trafny trzeba uznać podniesiony w skardze zarzut, że zaskarżony wyrok także w tym względzie został wydany z naruszeniem powołanego przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie błędnie bowiem przyjął, że nieruchomości objęte wnioskiem A. B., następcy prawnego L. P., spełniały wymogi przewidziane w powołanym przepisie i podlegały tym samym przejęciu na cele reformy rolnej. Sąd pierwszej instancji przyjmując za organem odwoławczym, że pałac wraz z otaczającym go parkiem stanowił integralną część całego majątku w G. kierował się błędnym rozumieniem ww. przepisu dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Błędne rozumienie tegoż przepisu doprowadziło zaś do jego niewłaściwego zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Przede wszystkim należy wskazać, że z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego nie wynika, aby pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym, a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku G. niezależnie od siebie. O związku tego zespołu z pozostałym majątkiem nie mogą przesądzać wyłącznie powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne. Wobec tego nie ma znaczenia fakt braku wyodrębnienia prawnego zespołu pałacowo - parkowego. Decydującego znaczenia nie mogą mieć także źródła dochodów właściciela, ani też fakt zamieszkiwania właściciela nieruchomości ziemskiej w pałacu. Na gruncie materiału zgromadzonego w rozpoznawanej sprawie wynika, iż bezpośrednio produkcją rolną zajmował się zarządca, który mieszkał na terenie zespołu gospodarczego, a nie na terenie zespołu pałacowo - parkowego.

Wobec powyższego należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie naruszył art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i oddalił skargę, pomimo że podobnie wadliwe rozumienie tej normy i w konsekwencji wadliwe jej zastosowanie było podstawą rozstrzygnięcia w zaskarżonej decyzji Ministra. Z tego względu, przyjmując, że wyrok został wydany z naruszeniem prawa materialnego, na podstawie art. 188 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę. Uwzględniając skargę na podstawie art.145 § 1 pkt.1 lit. a) p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ponieważ konieczne jest ponowne rozpoznanie sprawy przez ten organ przy uwzględnieniu wskazanej oceny prawnej.

O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 203 pkt 1, art. 200, art. 205 § 2 w zw. z art. 193 p.p.s.a. oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.1348; z późn. zm.).