Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1117/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2022-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 103 ust. 2 w zw. z  art. 61 ust. 2d
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Janiszewska-Ziołek (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Joanna Brzezińska Asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 marca 2022 r. sprawy ze skargi K. K.-M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta M. I. z dnia [...] maja 2021r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz K. K.-M. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją nr [...] z [...] lipca 2021r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 60 ust. 1 i ust. 2, art. 61, art. 64 a ustawy z 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2020r., poz. 1876 - dalej powoływanej jako "u.p.s.") oraz art. 138 § 1 pkt. 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta M. I. z [...] maja 2021r. w przedmiocie ustalenia wobec K. K.-M. (dalej też "Skarżącej") opłaty za pobyt ojca W. W. w Domu Pomocy Społecznej w P..

Powyższa decyzja wydana została w następujących okolicznościach sprawy.

Decyzją Prezydenta M. I. z [...] maja 2020r. W. W. skierowany został do Domu Pomocy Społecznej w P.. Odpłatność za pobyt w DPS ustalona została w części obciążającej W. W. od [...] grudnia 2020r. (dnia umieszczenia) na kwotę [...]zł - stanowiącą 70% jego dochodu (decyzja Prezydenta M. I. z [...] grudnia 2020r.) Średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w Domu Pomocy Społecznej w P. został ustalony od [...] marca 2020r. na kwotę [...]zł, a od marca 2021r. – [...] zł (zarządzenia Starosty [...] nr [...] - publikowane w Dz. Urz. Województwa [...]).

Decyzjami z [...] lutego 2021r. Prezydent M. I. ustalił wobec Skarżącej oraz jej brata P. W. odpłatność za pobyt ich ojca w DPS - w wysokości po [...] zł miesięcznie począwszy od [...] marca 2021r. Po tej dacie – [...] lutego 2021r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w I. zwrócił się z propozycją zawarcia umowy w przedmiocie wnoszenia opłat za pobyt ojca w DPS do R. W. (drugiego brata Skarżącej).

Decyzjami z [...] kwietnia 2021r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło powyższe decyzje i przekazało sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę Prezydent M. I. zawiadomił Skarżącą (pismem z [...] kwietnia 2021r.) o wszczęciu postępowania w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt jej ojca w DPS i w jego toku przeprowadził wywiady środowiskowe celem ustalenia sytuacji rodzinnej i majątkowej Skarżącej oraz P. W..

Decyzją z [...] maja 2021r. organ I instancji ustalił, że P. W. nie ponosi odpłatności za pobyt ojca w DPS z uwagi na to, że aktualny dochód na osobę w jego rodzinie nie przekracza kwoty 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (1 584 zł).

Decyzją z [...] maja 2021r. nr [...] Prezydent M. I. ustalił wobec Skarżącej odpłatność za pobyt W. W. w DPS w Podobowicach w kwocie [...]zł począwszy od [...] marca 2021r.

W uzasadnieniu decyzji organ powołując się na przepis art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. wskazał, że Skarżąc, jako córka W. W., jest w świetle ww. przepisu zobowiązana do wnoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Organ wskazał też, że w oparciu o wywiad środowiskowy ustalono, że kwota miesięcznego dochodu na osobę w rodzinie Skarżącej wynosi [...] zł i kwota ta przekracza 300% kryterium dochodowego (1 584 zł). Wobec powyższego organ stwierdził, że wnoszona opłata za pobyt ojca w DPS nie przekracza kwoty kryterium dochodowego. Kwota obciążająca Skarżącą została ustalona poprzez odjęcie od kwoty ogólnych kosztów pobytu mieszkańca w DPS kwoty opłaty miesięcznej uiszczanej przez W. W., a następnie poprzez podzielenie liczby stanowiącej ww. różnicę przez liczbę osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności. Organ przyjął przy tym, że liczba osób zobowiązanych wynosi 3.

Organ podkreślił jednocześnie, iż Skarżąca odmówiła zawarcia umowy, w związku z tym zgodnie z art. 61 ust. 2e i 2f u.p.s. opłata została ustalona w drodze decyzji administracyjnej. Nadto organ wyjaśnił, że dochodem ojca Skarżącej jest świadczenie rentowe, wynoszące od [...] lutego 2021r. [...] zł, a od marca 2021r. [...] zł. Wzrost dochodu W. W. (w kwocie nie przekraczającej 10 % kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej) nie uzasadniał zaś zmiany kwoty opłaty za pobyt w DPS w części jego obciążającej.

Od powyższej decyzji Skarżąca wniosła odwołanie, w którym zarzuciła naruszenie:

- art. 7, 8, 11, 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz poczynienie błędnych ustaleń faktycznych na jego podstawie i nie kierowanie się zasadami bezstronności, proporcjonalności i równego traktowania poprzez: pominięcie sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej Skarżącej (niemożliwości finansowych partycypowania w kosztach utrzymania ojca w DPS, niealimentowania Skarżącej przez ojca i zaistnienia formalnych przesłanek do pozbawienia go władzy rodzicielskiej w stosunku do Skarżącej, gdy była osobą małoletnią), pominięcie wieloletniego nagannego sposobu życia jej ojca, który znęcał się nad rodziną, błędne wyliczenie kwoty miesięcznych dochodów rodziny Skarżącej oraz poprzez pominięcie ustaleń odnośnie sytuacji majątkowej W. W.,

- art. 138 § 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie,

- art. 107 § 3 k.p.a. poprzez zaniechanie dokonania oceny całego zebranego materiału dowodowego,

- art. 61 ust. 1 u.p.s. poprzez błędne jego zastosowanie i obciążenie Skarżącej opłatą za pobyt ojca w DPS pomimo nieustalenia jej sytuacji materialnej, rodzinnej i osobistej,

- art. 64 i 64 a u.p.s. poprzez ich niezastosowanie i dokonanie dowolnej oceny przesłanek pozwalających na zwolnienie Skarżącej z obowiązku płatności za pobyt ojca w DPS,

- art. 8 ust. 5 u.p.s. poprzez nieprawidłowe ustalenie wysokości dochodów Skarżącej.

Po rozpatrzeniu ww. odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w B. decyzją opisaną na wstępie orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

SKO w uzasadnieniu decyzji podtrzymało w całości stanowisko organu I instancji o zgodności z prawem ustalonej przez organ I instancji opłaty za pobyt W. W. w DPS, podkreślając że zobowiązanymi do ponoszenia przedmiotowej opłaty są dzieci W. W. - m.in. Skarżąca, która spełnia kryterium dochodowe.

Odnosząc się zaś do zarzutów odwołania SKO wyjaśniło, że podnoszony przez Skarżącą brak kontaktów z ojcem od wielu lat i jego naganne zachowanie wobec członków rodziny nie ma znaczenia w perspektywie powstania obowiązku wnoszenia opłaty, albowiem na powstanie tego obowiązku nie wpływa osobisty stosunek osoby zobowiązanej względem mieszkańca DPS. Przy czym organ wskazał dodatkowo na przepis art. 64 a u.p.s., który pozwala na zwolnienie osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS jedynie pod warunkiem przedstawienia prawomocnego orzeczenia sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej. SKO wyjaśniło również, że wniosek o zwolnienie z tej opłaty podlega rozpoznaniu w odrębnym postępowaniu.

Na ww. decyzję SKO K. K.-M., zastępowana przez zawodowego pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, w której ponowiła zarzuty formułowane w odwołaniu i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 15 zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842), zwanej ustawą covidową, znowelizowanym na mocy art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), z dniem 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, wyraził pogląd, iż ‘prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami o COVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19. Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego".

Zważywszy na treść powyższej regulacji zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 30 grudnia 2021 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej, ziściły się bowiem warunki określone w tym przepisie. Rozpoznanie tej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie ww. zarządzeniu o możliwości przeprowadzenia rozprawie zdalnej, jednakże rozprawy tej nie można było przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, że strony postępowania nie złożyły oświadczeń o możliwościach technicznych w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie - co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie tego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione i pouczone o możliwości pisemnego zaprezentowania stanowiska w sprawie.

Wymagany przy tym przywołaną wyżej uchwałą NSA standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji.

W dalszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a. (ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2022 r. poz. 329), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem.

Przeprowadzając taką kontrolę stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Przenosząc określone w przepisach p.p.s.a. kryteria oceny zaskarżonego aktu administracyjnego na grunt przedmiotowej sprawy, Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, co powoduje, że musi ona zostać wyeliminowana z obrotu prawnego.

Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. W myśl art. 60 ust. 1 u.p.s. pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. Zgodnie natomiast z art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 pkt 2 u.p.s.: obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium; b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2021 r. I OSK 574/21), co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e w zw. z art. 59 ust. 1 u.p.s. Prawidłowy zaś sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

W toku postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie organy ustaliły, że w/w odpłatność w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą ponoszoną przez mieszkańca powinni pokrywać zstępni - zatem i Skarżąca jako córka pensjonariusza. Następnie organy ustaliły kwotę obciążającą Skarżącą na bazie ustalonego "dochodu na osobę w rodzinie", który w ocenie Sądu został ustalony w sposób prawidłowy jako suma dochodów wszystkich członków rodziny następnie podzielona przez liczbę członków rodziny (tj. suma dochodów ustalonych na podstawie: zaświadczenia o zatrudnieniu męża Skarżącej, rocznego zeznania podatkowego PIT-36 Skarżącej, oświadczenie o wysokości alimentów – k. 266-274 akt. adm. organu I instancji) i nie był co do wysokości kwestionowany przez Skarżącą (sformułowany w tym zakresie zarzut nie został uzasadniony, Skarżąca podniosła ten zarzut jedynie w kontekście nieuwzględnienia wydatków rodziny co skutkowało obciążeniem jej zbyt wysoką kwotą odpłatności za pobyt ojca w DPS).

W przedmiotowej sprawie istniały podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Sąd zwraca bowiem uwagę, że w aktualnym stanie prawnym ustawodawca nie uzależnił dopuszczalności wydania decyzji konkretyzującej wysokość opłaty od skierowania do osób potencjalnie zobowiązanych do jej wnoszenia oferty zawarcia umowy, o jakiej mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s.

W realiach rozpoznawanej sprawy zwrócić jednak należy uwagę, że organy nie podjęły działań zmierzających do zawarcia ze Skarżącą umowy regulującej zasady odpłatności za pobyt ojca w DPS. W oparciu o informację zawartą w wywiadzie środowiskowym, w którym Skarżąca wskazała, że nie wyraża zgody na pomoc finansową na rzecz ojca, organy przyjęły, że Skarżąca odmawia zawarcia umowy regulującej zasady odpłatności. W ocenie Sądu, stwierdzenie takie cechuje się dowolnością, organ powinien wezwać Skarżącą do złożenia oświadczenia czy wyraża wolę zawarcia umowy regulującej zasady ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS, a dopiero w przypadku wyraźnej odmowy wydać decyzję ustalającą wysokość opłaty (jak uczyniono to w odniesieniu do R. W.). Sąd w tej kwestii podziela pogląd wyrażony w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w świetle którego w toku postępowania obowiązkiem organu jest co najmniej pouczenie strony o możliwości zawarcia powyższej umowy, jak również o skutkach jej braku i przedstawienie propozycji zawarcia takiej umowy (vide: wyrok WSA w Łodzi z 18 czerwca 2021 r., II SA/Łd 735/20 – dostępny na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl – baza CBOSA). Dopiero przy negatywnej postawie osób zobowiązanych do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej ich członka rodziny, przejawiającej się udokumentowaną odmową podpisania umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., organ powinien wydać decyzję na podstawie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., w której zostałaby określona wysokość opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej wniesionej zastępczo przez gminę oraz osoba zobowiązana do zwrotu należności (podobnie: wyrok WSA w Łodzi z 18 kwietnia 2019 r., II SA/Łd 1129/18 – dostępny jw.). Podkreślić bowiem należy, że umowa taka ma charakter cywilnoprawny, konsensualny i tym samym gwarantuje członkom rodziny osób umieszczanych w domach pomocy społecznej wpływ na ustalenie dogodnych, odpowiadających ich faktycznym możliwościom, warunków i wysokości odpłatności z tego tytułu.

Okoliczność wyrażenia przez Skarżącą woli odmowy podpisania umowy dotyczącej odpłatności za pobyt jej ojca w DPS nie została w sprawie w sposób prawidłowy wykazana przez organy. Jest to o tyle istotne, gdyż odmowa taka wyczerpuje hipotezę art. 61 ust. 2d u.p.s., a przepis ten obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale też w art. 103 ust. 2 u.p.s., a więc nie tylko warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a, ale również możliwości Skarżącej, który to aspekt (jak zasadnie zarzuca się w skardze) został pominięty w sprawie. Choć w przedmiotowej sprawie dopuszczalne było decyzyjne określenie opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej - to jednak zgodnie z art. 61 ust. 2d u.p.s. obowiązkiem organu przy ustalaniu wysokości opłaty w tym trybie było wzięcie pod uwagę wszystkich ograniczeń ustawowych wyszczególnionych w tym artykule.

Tymczasem weryfikacja podjętych w sprawie decyzji, ich uzasadnień, nie pozwala na stwierdzenie, że organy ten obowiązek spełniły. Należy podkreślić, że przepis art. 61 u.p.s. został znowelizowany ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690), ust. 2d – 2f dodane przez art. 1 pkt 7 lit. a przywołanej ustawy nowelizującej obowiązują od 4 października 2019 r. Skoro ustawodawca dokonując przywołanej wyżej nowelizacji nie zmienił brzmienia art. 61 ust. 2d u.p.s., który nadal odwołuje się do art. 103 ust. 2, uznać należy, że intencją ustawodawcy było, aby organ przy ustalaniu opłaty uwzględniał nie tylko kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., ale również dochody i możliwości osoby zobowiązanej, o czym wyraźnie stanowi art. 103 ust. 2 (vide: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 grudnia 2021 r. II SA/Po 143/21- dostępny na stronie jw.).

Odrębną regułę ustawodawca przewidział dla osób, które odmawiając zawarcia umowy jednocześnie nie wyrażają zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, którego celem jest m.in. ustaleniu możliwości ponoszenia przedmiotowej odpłatności. W tej sytuacji znajduje zastosowanie ust. 2e i ust. 2f przepisu art. 61 u.p.s. Tylko w takiej sytuacji obciążenie odpłatnością może nastąpić w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2" (ust. 2e), która ustala jest "proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia" (ust. 2f). Odmienna interpretacja doprowadziłaby do nieprawidłowego uznania, że regulacje z ust. 2d oraz ust. 2e-2f są tożsame.

W piśmiennictwie wskazuje się natomiast, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi, należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (zob. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Lex el.). W rezultacie to do organu należy ocena "możliwości" poczyniona zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.

Wymaga zaakcentowania, że Skarżąca nie odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, kiedy to ustawodawca przewidział, że ustalenie odpłatności ma charakter bardziej restrykcyjny i wynika z wyliczenia różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2, ustalanych w myśl ust. 2f - proporcjonalnie do ilości osób. Sytuacja Skarżącej mieści się zatem w dyspozycji ww. art. 61 ust. 2d u.p.s. W rezultacie ustalona różnica pomiędzy "dochodem na osobę w rodzinie" Skarżącej a ustalonym kryterium dochodowym, w aktualnej wysokości [...] zł ([...] x 300% kryterium dochodowego), nie jest automatycznie kwotą ostateczną ustalaną za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, a jedynie górną granicą tej odpłatności, do której należy zastosować dalsze ograniczenia określone w art. 61 ust. 2d u.p.s., tj. wynikające z odesłania do art. 103 ust. 2 u.p.s. Organy nie dokonały w realiach niniejszej sprawy dalszej analizy ograniczeń ustawowych wynikających z ust. 2d. Słusznie zatem Skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów procesowych – w tym art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Uwzględniając powyższe uzasadnione stało się w ocenie Sądu zastosowanie uprawnień kasatoryjnych. Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust. 2d u.p.s., które miało wpływ na rozstrzygnięcie, oraz bez wyczerpującego uzasadnienia stanowiska w aspekcie wskazanej podstawy materialnoprawnej. Ponadto z pominięciem wywiadu środowiskowego i wniosków z niego wynikających. Sąd uznał zatem za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji oraz ją poprzedzającej decyzji organu I instancji.

W odniesieniu do zarzutu skargi, tj. naruszenia prawa materialnego – art. 64 u.p.s. oraz szerokiej argumentacji prowadzonej co do zaistnienia przesłanek zastosowania zwolnienia z odpłatności, Sąd zważył na ugruntowane stanowisko, także w stanie prawnym po nowelizacji art. 64 dokonanej na podstawie art. 1 pkt 8 ww. ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, iż postępowanie o zwolnienie od ponoszenia opłaty "jest odrębnym postępowaniem wszczynanym na podstawie wniosku osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej" (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2021 r. I OSK 574/21, podobnie: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 1 grudnia 2021 r. II SA/Gl 1069/21 i z dnia 16 lipca 2021 r. I SA/Gl 544/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 listopada 2021 r. II SA/Bk 724/21, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 lipca 2021 r. II SA/Łd 137/21 – dostępne na stronie jw.). W postępowaniu ustalającym wysokość opłaty za pobyt mieszkańca w domu opieki zdrowotnej, organ kieruje się jedynie kryterium dochodowym osoby obowiązanej do uiszczania takiej opłaty co wynika z treści art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a i b u.p.s. Natomiast przepis art. 64 wymienia przykładowo okoliczności uzasadniające wydanie decyzji w całości lub w części zwalniającej taką osobę z opłaty, które nie są związane z dochodami takiej osoby. Tak więc okoliczności, na które powołuje się strona Skarżąca dotyczące jej sytuacji osobistej (nagannego zachowania ojca, niewypełnianie obowiązku alimentacyjnego) nie mają wpływu na ustalenie wysokości opłaty za pobyt mieszkańca w takiej jednostce obciążającej zstępnych. Nie są okolicznościami istotnymi do rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, a jedynie mogą stanowić podstawę do wydania decyzji, o której mowa w art. 64 u.p.s. wydawanej w odrębnym postępowaniu – w szczególności w aspekcie przesłanek dodanych ostatnią nowelizacją, przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r., poz. 66) obowiązującą od dnia 27 stycznia 2022 r., pkt 7 art. 64 u.p.s.

Sąd nie podziela jednak wyrażonego przez organ odwoławczy stanowiska, że koniecznym warunkiem rozpatrzenia wniosku strony złożonego na podstawie art. 64 u.p.s. jest uprzednie zakończenie postepowania w przedmiocie ustalenia wysokość opłaty. Podkreślić należy, iż w wyniku nowelizacji ustawy ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie u.p.s. oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego ustawodawca wprowadził rozróżnienie osoby wnoszącej opłaty od osób obowiązanych do jej wnoszenia. Obecnie zwolnienie z opłat odnosi się nie tylko do sytuacji, w której dana osoba przebywa w domu opieki zdrowotnej, lecz także do sytuacji, gdy jest do niego kierowana. Oznacza to, że osoba ustawowo zobowiązana do wnoszenia opłat może zwrócić się o zwolnienie zanim opłata zostanie wyliczona. Taką była intencja nowelizacji art. 64 u.p.s. Wśród uzasadnień zmian wymieniono poszerzenie możliwości zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej – obok osób uiszczających opłatę – również osób zobowiązanych do jej wnoszenia zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nierealizujących tego obowiązku.

Sąd w tym miejscu zwraca uwagę, że w żaden sposób nie określa rozstrzygnięcia, wskazuje natomiast jakie kwestie organ jest obowiązany uwzględnić, których uprzednio zaniechał. Obowiązkiem organu jest bowiem przeanalizowanie wszystkich przesłanek i ograniczeń, które zakreślił ustawodawca oraz szczegółowe uzasadnienie przyjętego rozstrzygnięcia.

Zgodnie z treścią art. 141 § 4 zd. 2 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę uwzględni ocenę prawną, a także wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym uzasadnieniu – organ uwzględni w odniesieniu do Skarżącej wszelkie ograniczenia ustawowe wynikające z treści art. 61 ust. 2d i 103 ust. 2 ustawy, rozważy zwrócenie się do Strony celem umożliwienia przedłożenia dokumentów, wskazania okoliczności bądź wniosków dowodowych mogących mieć znaczenie dla oceny wskazanych przesłanek, uwzględni dokumentację już znajdującą się w aktach sprawy, w tym w szczególności wyniki rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz dokumentację przedłożoną przez Stronę, a następnie wnikliwie uzasadni swoje stanowisko w zakresie uzasadnienia faktycznego i prawnego zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji – uwzględniając skargę w całości.

Rozstrzygnięcie dotyczące kosztów postępowania, zawarte w punkcie 2 wyroku, uzasadnia przepis art. 200 p.p.s.a. Na wysokość tych kosztów składa się wynagrodzenie pełnomocnika (adwokata).