Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 2016/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-10-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marzenna Zielińska (spr.) Sędzia NSA Stanisław Gronowski Sędzia del. WSA Mirosław Trzecki Protokolant asystent sędziego Patrycja Czubała po rozpoznaniu w dniu 28 października 2015 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2014 r. sygn. akt V SA/Wa 2638/13 w sprawie ze skargi A. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu odsetek za zwłokę od nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2014 r. o sygn. akt V SA/Wa 2638/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zw. dalej "p.p.s.a."), oddalił skargę A. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej zwanym ZUS) z dnia [...] października 2013 r. (nr [...]), którą organ ten utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] sierpnia 2013 r. (nr [...]), odmawiającą A. G. umorzenia należności z tytułu odsetek za zwłokę od nieopłaconych w terminie składek na ubezpieczenia społeczne. Ponadto Sąd zasądził od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika skarżącego koszty nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu (pkt 2 sentencji wyroku).

Sąd pierwszej instancji wskazał w swoim rozstrzygnięciu ustalenia faktyczne i stanowisko organu administracji orzekającego w sprawie. Organ ten ustalił, że wnioskiem z dnia [...] czerwca 2013 r. A. G. zwrócił się do ZUS o umorzenie odsetek za zwłokę należnych od nieopłaconych w terminie składek za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność gospodarczą (za okresy listopad 1996 r. - czerwiec 1997 r., sierpień 1997 r. - styczeń 1998 r. w łącznej wysokości 11 480 zł) oraz za zatrudnionych pracowników (za październik 1996 r., grudzień 1996 r. - czerwiec 1997 r., sierpień - wrzesień 1997 r. w łącznej wysokości 12 559 zł). Wnioskodawca wskazał, że stracił dorobek całego życia w kwietniu 1999 r. w wyniku pożaru prowadzonej przez siebie hurtowni sprzętu komputerowego (wysokość strat oszacowano na 1 mln zł). A. G. wyjaśnił również, że nie pracuje, a wykonuje jedynie prace dorywcze (1200 - 1500 zł miesięcznie), a od 2006 r. choruje na złośliwy nowotwór skóry. Do wniosku dołączono dokumenty, które obrazują przestawione w nim okoliczności faktyczne. W toku postępowania organ ustalił również, że: 1) skarżący jest współwłaścicielem nieruchomości gruntowej o pow. 0,0980 ha, położonej w [...], zabudowanej domem mieszkalnym o pow. 100 m² (na której ZUS dokonał zabezpieczenia z tytułu nieopłaconych składek), 2) stałe opłaty miesięczne związane z użytkowaniem domu wynoszą ok. 234 zł, a dodatkowo ok. 3000 zł rocznie za ogrzewanie oraz 1626 zł za podatek od nieruchomości, 3) należności związane z kosztami utrzymania nieruchomości są uiszczane terminowo, 4) skarżący jest zobowiązany do spłaty kredytu hipotecznego w wysokości 130 000 zł (zadłużenie zostało sprzedane do funduszu sekurytyzacyjnego, a wysokość miesięcznej spłaty zobowiązania wynosi 1000 zł), 5) wynajem lokalu przynosi dochód w wysokości 1000 zł (który w całości stanowi przedmiot egzekucji sądowej), 6) dochód wnioskodawcy z tytułu prac dorywczych wynosi 1000 - 1500 zł miesięcznie, z tym, że w okresie zimowym jest niższy i wynosi 500 zł, 7) małżonka skarżącego jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, 8) w tej samej nieruchomości zamieszkuje również córka wnioskodawcy (prowadząc odrębne gospodarstwo domowe), samotnie wychowująca [...]-letniego syna i utrzymująca się z prac dorywczych i alimentów, 9) wnioskodawca nie korzystał ze wsparcia udzielanego przez ośrodek pomocy społecznej. Zdaniem ZUS, w przypadku A. G. nie wystąpiły przesłanki umorzenia należności określone w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), ani w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; dalej zwanego "rozporządzeniem MGPiPS z 31 lipca 2003 r."). Organ administracji uznał, że w sprawie nie ma podstaw do stwierdzenia nieściągalności zobowiązania, skoro żaden z organów prowadzących obecnie postępowanie egzekucyjne wobec dłużnika nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. W ocenie ZUS, dłużnik jest również w stanie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości, a sytuacja finansowa i rodzinna przy uwzględnieniu źródeł przychodów i stanu majątkowego nie może być rozpatrywana w kategoriach zagrożenia egzystencji i nie nosi znamion wyjątkowości i nadzwyczajnego charakteru, o jakich mowa w § 3 ust 1 rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r. Nie ma też żadnych podstaw do domagania się umorzenia należności z uwagi na fakt przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Natomiast wskazywany przez dłużnika pożar hurtowni miał miejsce 15 lat przed złożeniem wniosku o umorzenie składek, a zatem pomimo upływu czasu dłużnik nie podejmował skutecznie działań zmierzających do powrotu na rynek pracy i próby zmniejszenia zadłużenia. Zdaniem ZUS, pożar hurtowni nie może być uznany za nadzwyczajne zdarzenie uniemożliwiające opłacenie należności, gdyż jest to wydarzenie losowe, które stanowi normalne ryzyko przedsiębiorcy i którego skutki mogą zostać objęte ubezpieczeniem. Organ zaznaczył jednocześnie, że dłużnik zaprzestał opłacania składek znacznie wcześniej niż miał miejsce pożar hurtowni.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w sprawie nie doszło do naruszenia prawa materialnego ani przepisów postępowania, które skutkowałoby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Sąd przytoczył przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (u.s.u.s.). Stwierdził, że wystąpienie tych okoliczności daje potencjalną możliwość umorzenia powstałego wobec ZUS zadłużenia, przy czym w takim przypadku organ działa w ramach tzw. uznania administracyjnego, co oznacza, że organ może, ale nie musi umorzyć należności. Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w ogóle nie ma prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Taka sytuacja wystąpiła - zdaniem Sądu pierwszej instancji - w niniejszej sprawie, skoro nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności należności.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, organ administracji prawidłowo również uznał, że w sprawie nie było podstaw do umorzenia należności mimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), bowiem nie wystąpiły okoliczności o jakich mowa w § 3 rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r. Sąd przyjął, że ZUS - dokonując oceny w omawianym zakresie - wziął pod uwagę całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

Organ nie zakwestionował przy tym aktualnej - obiektywnie trudnej - sytuacji finansowej skarżącego, jednak po dokonaniu analizy dochodów i wydatków skarżącego oraz jego deklaracji dotyczących spłaty należności głównej w ratach miesięcznych i wniosku o układ ratalny z [...] czerwca 2013 r. stwierdził, że nie ma podstaw do uznania, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego żonę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Sąd za prawidłowe uznał stanowisko ZUS, że powołując się na pożar hurtowni w kwietniu 1999 r. skarżący nie wykazał, że to wydarzenie uniemożliwia mu spłatę zadłużenia i wpływa na obecną sytuację. Choć zdarzenie to pozbawiło skarżącego znacznej części majątku i miejsca pracy, to miało ono miejsce tak dawno, że skarżący mógł podjąć działania umożliwiające poprawę sytuacji finansowej.

Zdaniem Sądu, dłużnik nie udowodnił także konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny (przedstawione orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności żony nie wskazuje na konieczność korzystania z opieki innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji). Również schorzenia skarżącego wskazane w zaświadczeniu z [...] października 2013 r. (stwierdzenie zmiany skórnej o charakterze nowotworowym) oraz karcie informacyjnej ze szpitala (stwierdzenie, że skarżący przeszedł ostre zapalenie pęcherza moczowego) nie są przyczyną niepełnosprawności, czy trwałej niezdolności do pracy.

Sąd pierwszej instancji podkreślił również, że dla rozstrzygnięcia sprawy nie miał znaczenia fakt odmowy zawarcia ze skarżącym umowy cywilnoprawnej w formie układu ratalnego.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu pierwszej instancji złożył A. G. Zaskarżył to orzeczenie w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi pierwszej instancji, a także o zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów zastępstwa procesowego według nom przepisanych (przy czym koszty te nie zostały pokryte przez skarżącego w żadnej części).

Strona wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi:

I. mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, tj. naruszenie:

1. art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 1 § 1 i art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.; dalej zwanej "p.u.s.a.") oraz art. 3 § 1 i art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. poprzez brak stwierdzenia naruszeń prawa i odmowę uchylenia przez Sąd zaskarżonych decyzji, w sytuacji gdy zaskarżone decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy; powyższe decyzje są bowiem niezgodne z przepisami postępowania z uwagi na fakt, że zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.; dalej zwanej "k.p.a.") poprzez:

a) dowolne i całkowicie sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego przyjęcie, że pożar całej firmy jest zdarzeniem losowym, które stanowi normalne ryzyko przedsiębiorcy, którego skutki mogą być objęte ubezpieczeniem, w sytuacji gdy skarżący musiał ponieść bardzo wysokie koszty całkowitego przekwalifikowania swojej firmy z hurtowni napojów na skład budowlany w nadziei, że uratuje to jego firmę przed całkowitym bankructwem i koniecznością zwolnienia wszystkich pracowników, bowiem prowadzenie hurtowni napojów stało się całkowicie nieopłacalne i generowało tylko koszty, w związku z czym skarżący już wcześniej miał trudności z terminowym opłacaniem składek; a także poprzez brak całościowej oceny skutków zdarzenia pożaru jako czynnika, który zdecydował o nieodwracalnie ciężkiej sytuacji materialnej skarżącego w ogóle, a nie tylko w kontekście § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r.,

b) dowolne (a nie swobodne) uznanie wbrew zasadom logiki, że skoro skarżący i jego rodzina nie zalegają z zapłatą bieżących opłat, w tym należności za media - sytuacja skarżącego nie uzasadnia przyjęcia, że jest ona na tyle ciężka, że uzasadnia umorzenie odsetek, w sytuacji gdy w okresie zimowym dochód z prac dorywczych skarżącego wynosi zaledwie 500 zł,

c) poprzez usankcjonowanie w zaskarżonym wyroku sprzecznej wzajemnie argumentacji, że skarżący i jego rodzina znajdują się w obiektywnie trudnej sytuacji i pomimo tego faktu zaaprobowano odmowę umorzenia odsetek,

d) przyjęcie, że pomimo tego, że zdarzenie pożaru miało miejsce dość dawno, skarżący - zdaniem organów i WSA - nie podjął działań mających na celu poprawę sytuacji finansowej, co jest całkowicie sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym wskazującym na to, że:

- skarżący tuż po pożarze przeszedł załamanie nerwowe i nie mógł przez kilka lat normalnie funkcjonować,

- policja pomimo długotrwałego postępowania dochodzeniowego nie wykryła sprawców, od których możliwe byłoby dochodzenie odszkodowania i zadośćuczynienia przez skarżącego i odbudowanie firmy oraz spłata długów,

- skarżący pomimo tego, że był przedsiębiorcą i miał własną firmę, nie gardzi żadnymi pracami dorywczymi, żeby zdobyć środki potrzebne do życia i terminową zapłatę rachunków,

- skarżący jako człowiek honorowy i odpowiedzialny nie chciał korzystać z pomocy społecznej, uważając że sam może dorywczo zarobić na życie, a pomoc społeczna może być bardziej potrzebna innym osobom,

- skarżący zarejestrował się w Powiatowym Urzędzie Pracy, ale przez tak długi okres czasu nie zaproponowano mu żadnej pracy, pomimo tego, że bardzo jej potrzebuje,

- skarżący nigdy nie uchylał się od spłaty swoich należności tak prywatnoprawnych, jak też publicznoprawnych - bowiem składał w ZUS wnioski o układ ratalny i także wniosek o umorzenie odsetek będący przedmiotem niniejszej sprawy;

e) uznanie, wbrew zasadom logiki, że odmowa zawarcia układu ratalnego z dnia [...] czerwca 2013 r. nie daje podstaw do uznania, że opłacanie należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie, w sytuacji gdy ten sam organ administracji publicznej (ZUS) przedstawia sprzeczne stanowisko odnośnie do sytuacji skarżącego z jednej strony twierdząc, iż prace dorywcze skarżącego stanowią jedyne jego źródło utrzymania i nie gwarantują systematycznej spłaty (odmowa układu ratalnego) oraz jednocześnie twierdzenie, że skarżący "doskonale" sobie radzi w swojej - obiektywnie bardzo ciężkiej sytuacji - i jego prace dorywcze w wysokości ok. 500 zł miesięcznie w okresie zimowym "przekonują", że skarżący nie znajduje się w dość ciężkiej sytuacji uzasadniającej umorzenie mu odsetek;

2. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nieustalenie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanu faktycznego (stanu sprawy) w zakresie braku lub też rzeczywistych możliwości spłacenia przez skarżącego odsetek od należności z tytułu składek, z uwagi na to, że Sąd nie stwierdził jednoznacznie, że sytuacja skarżącego i jego rodziny pozwala na spłacenie odsetek bez uszczerbku dla nich, ponieważ ich sytuacja jest obiektywnie zła, a jednocześnie utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję odmawiającą umorzenia odsetek,

3. art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez zaniechanie przez WSA, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 134 § 1 p.p.s.a., zbadania całości sprawy i niedostrzeżenie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku okoliczności, że skarżący wszelkimi możliwymi sposobami stara się spłacić należne składki na bieżąco regulując comiesięczne zobowiązania bez konieczności korzystania z pomocy społecznej, a umorzenie odsetek jest dla skarżącego kluczową kwestią w zakresie zaplanowanych restrukturyzacji zadłużenia, bowiem skarżący chce spłacić należności, które zasadniczo nie są wygórowane, a jedynie wysoka kwota odsetek powoduje, że jest to obciążenie nadmierne dla skarżącego, niepozwalające na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego i jego rodziny,

II. naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie, tj. § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r. poprzez brak zastosowania w sprawie i uznanie, że skarżący nie wykazał w sposób dostateczny okoliczności, o których mowa w tym przepisie, a w konsekwencji uznanie, że zaskarżone decyzje są zgodne z prawem

W uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej wskazał argumenty mające przemawiać za zasadnością zarzutów podniesionych w petitum złożonego środka odwoławczego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wniesiona w sprawie niniejszej skarga kasacyjna podlegała oddaleniu, albowiem brak było uzasadnionych podstaw do jej uwzględnienia.

W pierwszym rzędzie należy przypomnieć, że w odróżnieniu od innych postępowań sądowych, postępowanie sądowoadministracyjne nie zajmuje się samą sprawą jako taką, ale zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli Wojewódzki Sąd Administracyjny może – w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/, b/ i c/ p.p.s.a.) – uchylić decyzję dotkniętą tego rodzaju naruszeniami prawa.

Tak więc, zadaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego jest kontrola organów administracji pod względem zgodności ich działania z prawem, natomiast zadaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego jest kontrola wydanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeczenia i zbadanie czy Sąd ten wykonał kontrolę w sposób właściwy.

Rozdział tych kompetencji wynika z dość szeroko określonego zakresu kognicji Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (art. 134 § 1 w zw. z art. 135 p.p.s.a.) oraz dość zawężonego zakresu kognicji Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 174 w zw. z art. 183 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje wydawane przez Wojewódzkie Sądy Administracyjne orzeczenia pod względem uchybień prawu materialnemu lub przepisom postępowania, ale jedynie w takim zakresie, w jakim wyznacza go wniesiona skarga kasacyjna, chyba że zachodzi nieważność postępowania sądowoadministracyjnego.

Trzeba przy tym zwrócić uwagę, że skarga kasacyjna jest dość rygorystycznym środkiem zaskarżenia w każdym postępowaniu sądowym. Zgodnie z nałożonymi wymogami formalnymi powinna ona określać podstawy kasacyjne, jednoznacznie wskazywać przepisy, których naruszenie zarzucono oraz powinna zawierać uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych, co oznacza, że skarżący stawiając określone zarzuty powinien nie tylko wskazać, jakim przepisom uchybił jego zdaniem Wojewódzki Sąd Administracyjny, lecz wykazać i opisać na czym uchybienie polega. Natomiast w przypadku drugiej podstawy kasacyjnej (naruszenie przepisów postępowania) dodatkowo należy wykazać, że dane uchybienie mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Wniesiona w sprawie niniejszej skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach kasacyjnych, lecz pomimo wymienienia w jej petitum szeregu przepisów, brak jest wykazania w jej uzasadnieniu, który z nich w jaki sposób został przez Wojewódzki Sąd Administracyjny naruszony. Uzasadnienie skargi kasacyjnej stanowi bowiem kolejne przedstawienie opartego na zasadach słuszności poglądu skarżącego w sprawie administracyjnej, jednakże brak jest wywodu prawniczego wykazującego uchybienia Sądu.

W skardze kasacyjnej skarżący jedynie przeciwstawia własne oceny ocenom Sądu i zdaje się nie dostrzegać ograniczonego i wyjątkowego charakteru instytucji umarzania należności z tytułu składek, uregulowanej w przepisach art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustanawia bowiem wyjątek od określonej w art. 28 ust. 1 – 3 reguły, w myśl której "należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności...", przewidując także możliwość umorzenia należności z tytułu składek "pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ten przepis określone zostały w § 3 ww. rozporządzenia. Stosownie do § 3, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia, zastosowanie ma również instytucja uznania administracyjnego, a zatem również i w tym przypadku prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Może on - ale nie musi - umorzyć należności, przy czym nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek nie obliguje Zakładu do zastosowania ulgi, jaką jest umorzenie należności, oczywiście, gdy inne względy ustawowe przemawiają przeciwko takiemu umorzeniu. Rację ma skarżący, że decyzja podejmowana w ramach uznania administracyjnego nie może być decyzją dowolną; decyzje te pozostają pod kontrolą sądu administracyjnego, jak każde inne, aczkolwiek zakres ich kontroli jest inaczej ukształtowany. Zgadzając się ze skarżącym, że kontrola sądowoadministracyjna "zmierza do ustalenia, czy na podstawie przepisów prawa dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami...", nie można zgodzić się z wywodzonym stąd pośrednio zarzutem jakoby w przedmiotowej sprawie wadliwie uzasadniono rozstrzygnięcie "generalnymi założeniami polityki administracyjnej", czy też "sytuacją finansów ubezpieczeń społecznych", z pominięciem, jak należy rozumieć, zindywidualizowanych przesłanek.

Podkreślić trzeba, że wszystkie podnoszone przez skarżącego okoliczności zostały wszechstronnie przeanalizowane w kontekście określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 rozporządzenia przesłanek i w pełni należy zgodzić się z wyrażoną przez Sąd pierwszej instancji konkluzją, iż "okoliczności rozpatrywanej sprawy nie uzasadniają w sposób dostateczny zastosowania przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz przepisów ww. rozporządzenia". Zasadnie Sąd pierwszej instancji zauważył, że dokonując takiej oceny organ "wziął pod uwagę całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, tj. dokumenty złożone przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego oraz podniesione przez niego okoliczności. Organ odwoławczy nie zakwestionował przy tym aktualnej - obiektywnie trudnej - sytuacji finansowej skarżącego, jednak podzielając stanowisko zaprezentowane w decyzji Zakładu z [...] sierpnia 2013 r. poprzedzone analizą dochodów i wydatków skarżącego, biorąc również pod uwagę deklarację skarżącego z [...] czerwca 2013r. dotyczącą możliwości spłaty należności głównej w ratach miesięcznych (po 500 zł), wniosek o układ ratalny z [...] czerwca 2013r. oraz treść pisma skarżącego z [...] października 2013r., stwierdził, iż okoliczności sprawy niniejszej nie dają podstaw do uznania, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego żonę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych". Prawidłowe są także konkluzje Sądu pierwszej instancji co do tego, że "skarżący powołując się na pożar hurtowni sprzętu komputerowego w kwietniu 1999r. (czyli 15 lat temu) nie wykazał, że to wydarzenie uniemożliwia mu spłatę zadłużenia i wpływa na obecną sytuację. Choć opisywane zdarzenie pożaru, wobec braku odszkodowania, niewykrycia sprawców pozbawiło skarżącego znacznej części majątku i miejsca pracy to miało ono miejsce tak dawno, że skarżący mógł podjąć działania umożliwiające poprawę sytuacji finansowej", jak również co do tego, że "nie udowodnił on konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny. Przedstawione przez niego orzeczenie z [...] grudnia 2009r. o lekkim stopniu niepełnosprawności żony [...] nie wskazuje na konieczność korzystania z opieki innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji".

Jednocześnie trzeba podkreślić, że sam sposób sformułowania zarzutów skargi kasacyjnej w istocie uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu przeprowadzenie prawidłowej kontroli kasacyjnej. Na przykład, w pkt I. 1 a) petitum skargi kasacyjnej skarżący zarzuca "dowolne i całkowicie sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego przyjęcie (...)" oraz "brak całościowej oceny skutków zdarzenia pożaru jako czynnika, który zdecydował o nieodwracalnie ciężkiej sytuacji materialnej skarżącego w ogóle, a nie tylko w kontekście § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r.", przeciwstawiając jedynie własną ocenę, że doszło do naruszenia szeregu przepisów postępowania i nie wskazując nawet, jakie to "zasady logiki i doświadczenia życiowego" miał na myśli i nie wyjaśniając, jaki to ma związek z kwestią "oceny skutków zdarzenia pożaru jako czynnika, który zdecydował o nieodwracalnie ciężkiej sytuacji materialnej skarżącego w ogóle, a nie tylko w kontekście § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r.", skoro z punktu widzenia możliwości umorzenia należności istotne znaczenie ma ocena skutków pożaru właśnie w kontekście przesłanek określonych w § 3 ust. 1, w tym w pkt 2.

Podobnie niezrozumiale, a przy tym ogólnikowo został sformułowany zarzut z pkt I. 1 b) petitum skargi kasacyjnej, w którym skarżący zarzuca "dowolne (a nie swobodne) uznanie wbrew zasadom logiki, że skoro skarżący i jego rodzina nie zalegają z zapłatą bieżących opłat, w tym należności za media - sytuacja skarżącego nie uzasadnia przyjęcia, że jest ona na tyle ciężka...". Pomijając, że i w tym przypadku skarżący nie wskazał jakie to "zasady logiki" miał na uwadze tak a nie inaczej formułując ten zarzut, przede wszystkim należy zauważyć, że z punktu widzenia określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 przesłanek nie wystarcza jakaś (ogólnie, obiektywnie, "nieodwracalnie") ciężka sytuacja zobowiązanego. Jak już bowiem wyżej wspomniano, zgodnie z § 3 rozporządzenia, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę "możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych".

Z tego samego względu jako całkowicie nieuzasadniony należało ocenić także zarzut sformułowany w pkt I. 1 c) petitum skargi kasacyjnej, w którym skarżący zarzuca Sądowi "usankcjonowanie w zaskarżonym wyroku sprzecznej wzajemnie argumentacji, że skarżący i jego rodzina znajdują się w obiektywnie trudnej sytuacji i pomimo tego faktu zaaprobowano odmowę umorzenia odsetek". Jak już bowiem wspomniano, "obiektywnie trudna sytuacja", w świetle mających w tej sprawie zastosowanie przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia, nie stanowi dostatecznej przesłanki do umorzenia należności, a zatem chybiony jest też zarzut "sprzecznej wzajemnie argumentacji".

Również te okoliczności, na które powołuje się skarżący w kolejnych punktach, tj. w pkt I. 1 d) oraz pkt I. 1 e) petitum skargi kasacyjnej, nie mają znaczenia z punktu widzenia określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia przesłanek umożliwiających organowi umorzenie należności. Podkreślić przy tym trzeba, że żadna z tych okoliczności, na które powołuje się skarżący, nie została pominięta, zaś odmienne oceny organu i Sądu od tych, które prezentuje skarżący (m.in. co do odmowy zawarcia układu ratalnego), nie świadczą o naruszeniu przepisów postępowania.

Jeśli chodzi o sformułowany w pkt I. 2 petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. przede wszystkim stwierdzić należy, że jest on niezrozumiały, oderwany od treści tego przepisu i okoliczności tej sprawy. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie określone w art. 141 § 4 p.p.s.a. elementy, w tym w szczególności – wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej – zwięźle i jasno przedstawia ustalony przez organ a zaakceptowany przez Sąd stan sprawy. Podniesiona w ramach tego zarzutu kwestia "nieustalenia w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanu faktycznego (stanu sprawy) w zakresie braku lub też rzeczywistych możliwości spłacenia przez skarżącego odsetek od należności z tytułu składek, z uwagi na to, że Sąd nie stwierdził jednoznacznie, że sytuacja skarżącego i jego rodziny pozwala na spłacenie odsetek bez uszczerbku dla nich, ponieważ ich sytuacja jest obiektywnie zła, a jednocześnie utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję odmawiającą umorzenia odsetek", daleko wykracza poza zakres kognicji sądu administracyjnego, który nie dokonuje samodzielnie ustaleń stanu faktycznego i nie rozpoznaje sprawy administracyjnej co do meritum, a jedynie kontroluje prawidłowość działania organu.

Z podobnych względów jako nieuzasadniony należy ocenić także zarzut sformułowany w pkt I. 3 petitum skargi kasacyjnej odnoszący się do naruszenia art. 134 § 1 w zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. Przede wszystkim stwierdzić należy, że podnoszone w ramach tego zarzutu takie okoliczności jak np. to, że "skarżący wszelkimi możliwymi sposobami stara się spłacić należne składki na bieżąco regulując comiesięczne zobowiązania bez konieczności korzystania z pomocy społecznej, a umorzenie odsetek jest dla skarżącego kluczową kwestią w zakresie zaplanowanych restrukturyzacji zadłużenia...", oderwane są od określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia przesłanek warunkujących możliwość umorzenia należności.

W konsekwencji jako całkowicie nieuzasadniony należało ocenić sformułowany w pkt II petitum skargi kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie, tj. § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Należy bowiem zgodzić się z konstatacją Sądu pierwszej instancji, że skarżący nie wykazał w sposób dostateczny okoliczności, o których mowa w tym przepisie, a w konsekwencji prawidłowo Sąd ten uznał, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem zaś podjęte rozstrzygnięcie nie wykracza poza ramy uznania administracyjnego. Na marginesie wypada zauważyć, że Sąd pierwszej instancji analizował podnoszone przez skarżącego okoliczności nie tylko w kontekście § 3 ust. 1 pkt 1, lecz także w kontekście przesłanek zawartych punktach 2 i 3, jednakże zarzut kasacyjny dotyczy wyłącznie punktu 1.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wniesiona skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego też, stosownie do art. 184 p.p.s.a., orzekł o jej oddaleniu.