Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 706/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-11-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 106 § 3
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2009 nr 175 poz 1362
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska Sędziowie: Sędzia NSA Wiesław Morys Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) Protokolant st. inspektor sądowy Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2013 r. sygn. akt VIII SA/Wa 4/13 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt VIII SA/Wa 4/13 oddalił skargę J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Decyzją z dnia [...] września 2012 r. Wójt Gminy W., działając na podstawie art. 104 ust. 3 w związku z art. 98, art. 17 ust. 1 pkt 19, art. 110 ust. 7, art. 6 ust. 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2009 r., Nr 175, poz. 1362 ze zm., zwanej dalej "u.p.s.") po kolejnym rozpoznaniu sprawy, orzekł o ustaleniu podlegającej zwrotowi kwoty nienależnie pobranego zasiłku stałego w okresie od 31 grudnia 2003 r. do 30 kwietnia 2011 r. w wysokości 26.295,85 zł oraz odmówił umorzenia nienależnie pobranego zasiłku stałego.

Organ I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] listopada 2003 r. przyznano J. S. zasiłek stały wyrównawczy w kwocie 175,45 zł, którego wysokość ulegała wielokrotnej zmianie, w szczególności ze względu na zmianę podstawy wyliczenia tegoż zasiłku.

W dniu 5 maja 2011 r. Wójt Gminy W. wystąpił do organów rentowych - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (odpowiednio: ZUS i KRUS) o udzielenie informacji o ewentualnych świadczeniach wypłacanych przez te organy na rzecz skarżącego. W odpowiedzi na powyższe zapytanie KRUS poinformował, że od dnia 31 grudnia 2003 r. skarżący pobiera rentę rolniczą, zaś jego żona – E. S. od dnia 1 marca 2010 r. pobiera emeryturę rolniczą. Otrzymywana przez skarżącego renta nie była pomniejszana o pobierany zasiłek stały. O fakcie przyznania prawa do renty skarżący nigdy nie informował organu; przeciwnie, w licznych wywiadach kontrolnych oświadczał (pod groźbą odpowiedzialności karnej), że nie uzyskuje żadnych dochodów. Ostatnie oświadczenie w tym zakresie złożył w dniu 6 maja 2011 r. Ponadto, w toku licznych postępowań dotyczących zasiłku stałego, skarżący wielokrotnie był pouczany o obowiązku informowania organu o zmianie swojej sytuacji zarówno osobistej, jak również majątkowej, czego ewidentnie zaniechał. Zarówno dochód skarżącego z tytułu renty, jak i emerytura jego żony mają bezpośredni wpływ na ustalenie prawa do zasiłku stałego oraz wysokości tego świadczenia. Zatem niepoinformowanie przez skarżącego o osiąganiu tego dochodu skutkuje naruszeniem art. 109 u.p.s. Zdaniem organu I instancji, zachowanie skarżącego doprowadziło do przyznania mu pomocy w postaci zasiłku stałego, który w rzeczywistości od dnia 31 grudnia 2003 r. nie należał mu się, co wypełnia ustawową definicję świadczenia nienależnie pobranego z art. 6 pkt 16 u.p.s. Kwota nienależnie pobranego zasiłku stałego w wysokości 26.295,85 zł. ustalona została przez zsumowanie kwoty zasiłków wypłaconych w okresie od 31 grudnia 2003 r. do 30 kwietnia 2011 r.

Oceniając sprawę w kontekście wniosku skarżącego z dnia 15 maja 2012 r. o umorzenie nienależnie pobranego zasiłku stałego, organ I instancji podał, że pismem z 22 sierpnia 2012 r. zawiadomił skarżącego o terminie przeprowadzenia aktualnego wywiadu środowiskowego, wezwał do przedstawienia dokumentów potwierdzających materialną oraz zdrowotną sytuację rodziny oraz pouczył, że odmowa złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym stanowić będzie podstawę do wydania decyzji negatywnej. Jednocześnie poinformowano skarżącego, że w przypadku gdyby nie odpowiadał mu termin wywiadu, istnieje możliwość ustalenia nowego terminu. Skarżący nie był obecny w miejscu zamieszkania w dacie wyznaczonej na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, przebywał wówczas u córki

w miejscowości Zalesice. Gdy pracownicy socjalni udali się pod jej adres, skarżący oświadczył, że nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.

W związku z tym, niemożliwym było ustalenie aktualnej sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej rodziny skarżącego, niezbędnej do pozytywnego rozpatrzenia wniosku skarżącego o umorzenie nienależnego świadczenia.

Od decyzji organu I instancji odwołanie wniósł J. S..

Decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze

w R. orzekło o utrzymaniu zaskarżonej decyzji w mocy. Kolegium wskazało,

iż sprawa zwrotu nienależnie pobranych przez skarżącego świadczeń już czterokrotnie była przedmiotem jego oceny. Podało, iż na podstawie uzyskanych z KRUS informacji dotyczących nabycia prawa do renty rolniczej przez skarżącego (od dnia 31 grudnia 2003 r.) oraz prawa do emerytury rolniczej przez jego żonę (od dnia 1 marca 2010 r.) organ I instancji ustalił, iż wypłacany skarżącemu w okresie od 31 grudnia 2003 r. do 30 kwietnia 2011 r. zasiłek stały był świadczeniem nienależnym. Wypłacana skarżącemu renta rolnicza nie była pomniejszana o zasiłek stały z pomocy społecznej. Skarżący nigdy nie poinformował organu o ww. dochodach; przeciwnie, w licznych wywiadach kontrolnych oświadczał, że nie uzyskuje on żadnych dochodów. Takie stanowisko podtrzymywał aż do czasu uzyskania informacji z KRUS, co bezpośrednio potwierdza jego oświadczenie o nieposiadaniu żadnych dochodów z ZUS i KRUS, jakie złożył 6 maja 2011 r., tj. następnego dnia po wystąpieniu przez organ I instancji o udzielenie informacji o otrzymywanych przez niego ewentualnych świadczeniach. Oświadczenie to skarżący złożył po pouczeniu o odpowiedzialności karnej z art. 233 Kodeksu karnego. Za istotne w niniejszej sprawie Kolegium uznało okoliczność, że w toku licznych postępowań w sprawie zasiłku stałego jak i każdorazowo w decyzjach przyznających zasiłek stały (było ich łącznie 9) skarżący był pouczany o obowiązku informowania organu I instancji o zmianie sytuacji osobistej i majątkowej, jak i o tym, że świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi. Z uwagi na wielokrotne zmiany wysokości zasiłku stałego w latach 2003-2011 skarżący miał więc świadomość, że o pobieranych świadczeniach (rentowym jego i emerytalnym żony) winien poinformować organ. Z przeprowadzanych w tym okresie licznych aktualizacji wywiadów środowiskowych wynika, że wysokość dochodu skarżącego (jego rodziny) miała wpływ na wysokość zasiłku, zaś skarżący mimo ustawowego obowiązku składania stosownych informacji, wynikającego z art. 109 u.p.s., nie informował pracownika socjalnego o uzyskiwanym dochodzie. W konsekwencji pobrane przez skarżącego zasiłki stałe stanowią świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s., bowiem zostały uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji i niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.

Organ odwoławczy podał, iż w zaskarżonej decyzji wyszczególnione zostały miesięczne kwoty pobranych przez skarżącego w latach 2003-2011 zasiłków stałych, ze wskazaniem dziewięciu decyzji, którymi przyznano świadczenia. W poszczególnych latach łączne kwoty przedstawiają się następująco: rok 2003 - 175,45 zł, rok 2004 - 3.131,65 zł, rok 2005 - 3.183,70 zł, rok 2006 - 2.947,49 zł, rok 2007 - 2.817,56 zł, rok 2008 - 4.212,00 zł, rok 2009 - 4.212,00 zł, rok 2010 - 4.212,00 zł, rok 2011 - 1.404,00 zł. Łączna kwota nienależnie pobranego przez skarżącego zasiłku stałego w okresie od 31 grudzień 2003 r. do 30 kwietnia 2011 r. wyniosła 26.295,85 zł. Wyjaśnił następnie, iż pismem z 22 sierpnia 2012 r. do skarżącego skierowane zostało zawiadomienie o terminie przeprowadzenia w dniu 30 sierpnia 2012 r. o godz. 10.00 wywiadu środowiskowego w miejscu jego zamieszkania. Skarżącego poproszono o przedstawienie aktualnych dokumentów potwierdzających materialną oraz zdrowotną sytuację rodziny, jednocześnie został on poinformowany, że w przypadku gdy termin wywiadu mu nie odpowiada, istnieje możliwość ustalenia nowego terminu. W piśmie zawarto pouczenie, że odmowa złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym stanowić będzie podstawę do wydania decyzji o odmowie umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w części lub całości. Na powyższe pismo skarżący nie zareagował, zaś w terminie wyznaczonym na przeprowadzenie wywiadu nie był obecny w miejscy swego zamieszkania, przebywał u córki w innej miejscowości (o ww. fakcie poinformował pracowników socjalnych jego syn). Gdy pracownicy socjalni udali się pod wskazany adres, skarżący oświadczył, że nie udzieli żadnych informacji i nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.

Kolegium stwierdziło, iż podjęte przez organ I instancji rozstrzygnięcie było wynikiem zachowania skarżącego, który uniemożliwił ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej skarżącego. W zawiadomieniu o wywiadzie środowiskowym wskazano na konsekwencje odmowy złożenia oświadczenia majątkowego z powołaniem art. 107 u.p.s. Skarżący miał zatem świadomość powyższego i dokonując wyboru odmowy przeprowadzenia wywiadu musiał liczyć się z następstwami swojego zachowania. Z istoty pomocy społecznej wynika, że osoby z niej korzystające w trosce o swój interes powinny współdziałać z pracownikiem socjalnym, gdyż od tego uzależnione może być uzyskanie świadczeń. Skarżący swoją bierną postawą nie wyraził chęci współdziałania, a konsekwencją takiej postawy była niemożliwość ustalenia stanu faktycznego (jego sytuacji życiowej).

Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że odmowa współpracy z pracownikiem socjalnym jest nieracjonalna, gdyż skarżący poprzez odmowę ujawnienia swojej aktualnej sytuacji uniemożliwił ustalenie stanu faktycznego. Uznał, iż odnoszenie się do stanu datowanego na styczeń 2012 r., co sugeruje skarżący, byłoby nieaktualne. Samo twierdzenie skarżącego, że nic się nie zmieniło od tamtej daty nie jest wystarczające. Ponadto podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w styczniu 2012 r. skarżący zobowiązał się do przedłożenia dokumentacji o kontynuacji leczenia w poradniach specjalistycznych, czego nie uczynił.

W skardze na powyższą decyzję J. S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. Podniósł, iż podjęta decyzja narusza przepisy postępowania, bowiem przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy nie wzięto pod uwagę jego stanu zdrowia. Z uwagi na swój stan zdrowia oraz sytuację materialną rodziny nie zgadza się z argumentem, że swoją postawą zdeterminował rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, że miał świadomość sytuacji i dokonując wyboru odmowy przeprowadzenia wywiadu liczył się z następstwami swojego zachowania. Od wielu lat ma schorzenia i objawy choroby na tyle istotne, że nie jest w stanie wykazywać aktywności w postępowaniu przed organami administracji publicznej. Skarżący ma ograniczoną zdolność prawną i odpowiedzialność za siebie wskutek zaburzeń psychicznych, nie powinien podejmować żadnych czynności prawnych, a jeśli już, to powinien być reprezentowany przez pełnomocnika z rodziny lub doradcę prawnego. Z uwagi na niepełnosprawność nie może ponosić konsekwencji i odpowiedzialności wobec własnego stanu zdrowia oraz wobec nieznajomości prawa.

Wyjaśnił, iż wbrew wyrażonym w decyzji stanowisku Kolegium, dokumentacji medycznej do wywiadu środowiskowego z dnia 13 stycznia 2012 r. nie dołączył do akt organ I instancji, a nie jak wskazano skarżący. Dokumenty te załączył do skargi.

Odnosząc się do argumentów decyzji wskazał, że odmówił przeprowadzenia kolejnego wywiadu środowiskowego za namową pracownika socjalnego. Poza tym przedmiotowa sprawa trwa już ponad rok, a on ze względu na stan zdrowia nie mógł się obronić. Wskazał, iż jego sytuacja ekonomiczna jest trudna, gdyż z renty w kwocie 774,12 zł musi spłacać ratę kredytową w kwocie 174 zł miesięcznie. Na utrzymanie pozostaje mu kwota 600,12 zł, z której uiszcza opłaty za energię elektryczną, kupuje produkty spożywcze, brakuje mu środków na zakup leków. Nie jest więc możliwe, by mógł zwrócić określoną w decyzji organu I instancji kwotę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę stwierdził, że organy obu instancji zasadnie przyjęły, iż w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym, stanowiącym łączną kwotę zasiłku stałego wypłacanego skarżącemu w okresie od 31 grudnia 2003 r. do 30 kwietnia 2011 r. Gdyby skarżący poinformował organ I instancji o pobieranej rencie rolniczej, a następnie o dochodzie swojej żony z tytułu przyznanej emerytury rolniczej, nie zostałby wypłacony mu zasiłek stały w wyżej wskazanej kwocie.

Sąd wywodził, że wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia winno być poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu. W tym zakresie skarżący został właściwie pouczony o możliwości złożenia wniosku o zastosowanie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, co uczynił w dniu 21 maja 2012 r. We wniosku, datowanym na 15 maja 2012 r., o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, skarżący nie kwestionował samej zasady zwrotu tego świadczenia (co w okolicznościach przedmiotowej sprawy jest oczywiste), uzasadniając jego pobieranie przez lata trudną sytuacją materialną i zdrowotną (k. 200 akt administracyjnych), ale wnosił o umorzenie kwoty należnej z tego tytułu. Sporna w tej sprawie jest więc jedynie kwestia odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.

Sąd wskazał, że zgodnie z art. 106 ust. 4 u.p.s. w związku z art. 107 ust. 1 u.p.s., decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, ustalającego sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osób ubiegających się o przyznanie świadczenia opieki społecznej. Z uwagi na wieloletnią obsługę skarżącego, organ I instancji przeprowadzał u niego wielokrotnie wywiady środowiskowe, stosownie do wytycznych zawartych w art. 107 ust. 4 u.p.s. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy (tak jak skarżący) aktualizację wywiadu sporządza się nie rzadziej niż co 6 miesięcy, nawet mimo braku zmiany danych zawartych w wywiadzie. Niezasadny jest więc zarzut skargi, że do pozytywnego rozpoznania wniosku skarżącego o umorzenie świadczeń nienależnie pobranych organy powinny uwzględnić dane z wywiadu przeprowadzonego u niego w dniu 13 stycznia 2012 r. Od tej daty w przedmiotowej sprawie decyzje organu I instancji były dwukrotnie uchylane (decyzjami z dnia: [...] kwietnia 2012 r. i [...] lipca 2012 r.), a więc przed wydaniem decyzji z dnia [...] września 2012 r. organ I instancji, mając na uwadze wskazane przepisy, musiał dysponować aktualnym wywiadem środowiskowym przeprowadzonym u skarżącego, nawet gdyby nie było zmian w jego sytuacji bytowej. Dlatego prawidłowo wyznaczono termin aktualizacji wywiadu na dzień 30 sierpnia 2012 r., który miał być podstawą do merytorycznego rozpatrzenia wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu świadczenia nienależnie pobranego. Zgodnie z art. 11 ust. 2 u.p.s. osoba korzystająca ze świadczeń z opieki społecznej winna współpracować z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu jego trudnej sytuacji życiowej. Jeśli zaś tego nie czyni, musi się liczyć z negatywnymi konsekwencjami swojego postępowania. Organ I instancji zawiadomił skarżącego o terminie przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego w dniu 30 sierpnia 2012 r., określił jakie okoliczności i w jakiej formie wymagają udowodnienia (k. 214 akt administracyjnych), wskazał także na możliwość przeprowadzenia dowodu w innym, dogodnym dla skarżącego terminie. Na powyższe pismo skarżący nie zareagował i nie był obecny w domu w wyznaczonej dacie wywiadu. Pracownicy socjalni, mimo nieobecności skarżącego w domu, odszukali go u córki, ale odmówił on zaktualizowania wywiadu środowiskowego (k.216 akt administracyjnych). Niemożliwym więc było ustalenie aktualnego stanu faktycznego, niezbędnego do rozpatrzenia w ramach uznania administracyjnego wniosku skarżącego o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Nie było możliwe (bez stosownego sprawdzenia) uznać za aktualne dane co do sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego z wywiadu z dnia 13 stycznia 2012 r., jeśli decyzję organ podejmował we wrześniu 2012 r. Poza tym z akt administracyjnych wynika, że skarżący nie złożył do organu I instancji dokumentacji medycznej, do czego zobowiązał się w trakcie wywiadu 13 stycznia 2012 r. Taka dokumentacja została dołączona dopiero do skargi, złożonej do sądu i nie mogła być przedmiotem oceny przez organy administracji, wydające decyzje w przedmiotowej sprawie.

Zdaniem Sądu, organy obu instancji słusznie uznały, że zachowanie skarżącego, który odmówił sporządzenia wywiadu środowiskowego w dniu 30 sierpnia 2012 r., determinowało wydanie decyzji odmawiającej umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Niezasadne są również zarzuty skargi odnośnie nieświadomości skarżącego co do podejmowanych czynności z uwagi na jego "ograniczoną zdolność prawną i odpowiedzialność za siebie wskutek zaburzeń psychicznych". W aktach administracyjnych brak jest dowodu na okoliczność, iż skarżący jest ubezwłasnowolniony w stopniu chociażby częściowym; składając liczne wnioski, oświadczenia, czy odwołania w przedmiotowym postępowaniu zawsze działał osobiście, a nie przez pełnomocnika, który w osobie syna N. S. ujawnił się dopiero na etapie postępowania sądowego.

W świetle powyższych rozważań, za nietrafne Sąd uznał zarzuty skargi dotyczące nieprawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy poprzez nieuwzględnienie wywiadu środowiskowego z 13 stycznia 2012 r.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. S., zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu:

1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez błędne niezastosowanie tego przepisu, podczas gdy w sprawie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek uzasadniający umorzenie nienależnie pobranego świadczenia;

2. naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 106 § 3 p.p.s.a., poprzez brak uwzględnienia przedłożonych do skargi dokumentów dotyczących stanu zdrowia J. S., podczas gdy było to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie powodowałoby nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.

W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej ponownie zwrócono uwagę, że skarżący jest nie tylko osobą w zaawansowanym wieku, ale także człowiekiem chorym, cierpiącym między innymi na schorzenia natury psychicznej. Tymczasem Sąd pierwszej instancji całkowicie zbagatelizował tę okoliczność, która w sposób jednoznaczny wynika z dokumentów medycznych przedłożonych wraz ze skargą, jak również z akt administracyjnych. W skardze kasacyjnej zakwestionowano argumentację Sądu, że w aktach sprawy brak jest dowodu na okoliczność, iż skarżący jest ubezwłasnowolniony w stopniu chociażby częściowym, podkreślając, że kategoria ta może mieć znacznie jedynie dla kwestii zdolności do czynności prawnych a brak takiego rozstrzygnięcia (w przedmiocie ubezwłasnowolnienia) nie przesądza o tym, iż wszelkie czynności podejmowane przez osobę fizyczną są wykonywane świadomie i skutecznie prawnie.

Zdaniem autora skargi kasacyjnej, Sąd Administracyjny na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. nie tylko z urzędu miał możliwość wyjaśnienia istotnych wątpliwości, ale także, jak w sprawie niniejszej, mógł i powinien tego dokonać w sytuacji, gdy pełnomocnik strony przedłożył do skargi istotne dokumenty, które wpływają zarówno na ocenę prawidłowości postępowania organów administracji, ale także na kwestię tego, czy

w sprawie, niniejszej zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Sąd, ani nie odniósł się do kwestii wynikających z załączonych dokumentów, ani również nie wskazał w uzasadnieniu wyroku z jakich względów nie zostały wzięte pod uwagę przedłożone dokumenty.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, które w rozpatrywanej sprawie nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności podstaw kasacyjnych.

W skardze kasacyjnej powołano się na obydwie podstawy, o których mowa w art.174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., podnosząc zarzuty naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego. W ramach podstawy określonej w art.174 pkt 1 p.p.s.a. podniesiono wyłącznie zarzut naruszenia art.104 ust.4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przepis ten określa przesłanki umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Umorzenie takiej należności może nastąpić w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Według autora skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie przesłanki te zostały spełnione, gdyż " skarżący jest w zaawansowanym wieku a także cierpi na schorzenia natury psychicznej". Skarżący ma 61 lat, czy zatem jest osobą w zaawansowanym wieku pozostaje kwestią ocenną, ale nie mającą w sprawie zasadniczego znaczenia. Rozważania skargi kasacyjnej poczynione na poparcie tezy zaistnienia w sprawie przypadku szczególnie uzasadnionego koncentrują się na opisie choroby skarżącego i wykazywaniu związanych z tą chorobą nie zawsze racjonalnych jego działań. Według stanowiska prezentowanego w skardze kasacyjnej pracownicy pomocy społecznej nie powinni ograniczać się do wywiadu środowiskowego ze skarżącym, lecz powinni dokonać ustaleń na podstawie innych danych np. wywiadu z członkami rodziny, a także dokonać całościowej oceny sytuacji strony, czego nie uczynili.

Przed odniesieniem się do tak sprecyzowanych zarzutów, poczynionych pod adresem organu, należy zwrócić uwagę na materiał dokumentacyjny znajdujący się w aktach sprawy. Okoliczność choroby skarżącego w świetle zebranej dokumentacji lekarskiej nie budzi wątpliwości i znana była organom pomocy społecznej, co wynika z wielu przeprowadzonych wywiadów środowiskowych. Uzasadnione wątpliwości budzi natomiast teza autora skargi kasacyjnej, że z uwagi na schorzenia psychiczne skarżącego powinno nastąpić umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Sam bowiem fakt cierpienia na nerwicę i inne zaburzenia neurologiczne, nie jest – w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego – w okolicznościach niniejszej sprawy wystarczającą przesłanką do umorzenia nienależnie pobranych należności. Jak bowiem wynika z akt administracyjnych skarżący nie był nieporadny w toku corocznych postępowań i przeprowadzanych z nim wywiadów mających na celu rozpatrzenie wniosku o ustalenie zasiłku stałego. Gdy wywiad miał na celu rozpatrzenie jego wniosku o zasiłek stały, to każdorazowo brał w nim udział, co poświadczał własnoręcznym podpisem, składał także środki odwoławcze i stosowne oświadczenia, dotyczące niepobierania świadczeń ani z ZUS-u, ani z KRUS-u, upominał się gdy nie otrzymał w terminie zasiłku stałego. Dopiero, gdy wyszła na jaw okoliczność zatajenia pobierania przez skarżącego od grudnia 2003 r. świadczeń z KRUS-u, to wielokrotne próby pracowników organów pomocy społecznej przeprowadzenia z nim wywiadu kończyły się niepowodzeniem. Z akt sprawy wynika, że pracownicy organów pomocy społecznej pouczyli skarżącego o możliwości ubiegania się o umorzenie należności, jak też dołożyli wszelkich możliwych starań celem przeprowadzenia wywiadu przed wydaniem rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych należności. W piśmie z dnia 22 sierpnia 2012 r. organ pomocy społecznej wskazał, jakie dokumenty są niezbędne do rozpatrzenia wniosku o umorzenie z pouczeniem o skutkach ich niezłożenia, lecz skarżący tych dokumentów nie złożył, zaś w oświadczeniu z dnia 30 sierpnia 2012 r. nie wyraził zgody na przeprowadzenie z nim wywiadu. Tezie autora skargi kasacyjnej o nieważności podejmowanych przez skarżącego działań (art. 82 Kodeksu cywilnego) przeczy sporządzenie aktu notarialnego - darowizny gospodarstwa rolnego na rzecz syna (k. 55 akt adm.). Nie negując zatem faktu istnienia choroby skarżącego trudno uznać, że był on osobą na tyle nieporadną, aby organ miał obowiązek przeprowadzać wywiady środowiskowe z członkami rodziny zamiast ze skarżącym, szczególnie w sytuacji, gdy skarżący nie jest ubezwłasnowolniony.

W ramach podstawy określonej w art.174 pkt 2 p.p.s.a. podniesiono zarzut uchybienia przez Sąd pierwszej instancji normie prawnej określonej w art.106 § 3 p.p.s.a., polegający na nieuwzględnieniu załączonych do skargi dokumentów dotyczących stanu zdrowia skarżącego J. S.. Odnośnie do tak sprecyzowanego zarzutu należy wyjaśnić, że zgodnie z dyspozycją art. 106 § 3 p.p.s.a., Sąd może na wniosek strony przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie prowadzi do nadmiernego wydłużenia postępowania. A zatem, co do zasady nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym, który kontrolę legalności opiera na materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu przed organem administracji wydającym zaskarżoną decyzję, czy inny akt prawny. Celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego w sprawie administracyjnej, lecz wyłącznie ocena, czy organy administracji ustaliły ten stan zgodnie z regułami procedury administracyjnej, a następnie, czy dokonały prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do dyspozycji określonych przepisów prawa materialnego. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy, Sąd I instancji nie powziął wątpliwości co do zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego, nie uznał zatem za konieczne przeprowadzania uzupełniającego postępowania dowodowego. Ponadto z treści art. 106 § 3 p.p.s.a. wynika, że nie każdy dowód może być dopuszczony w tym postępowaniu, lecz jedynie dowód z dokumentów, przy czym ma to być dowód uzupełniający, a więc taki, który nie był przedstawiony i oceniony w postępowaniu administracyjnym zakończonym zaskarżaną decyzją. Tymczasem w aktach administracyjnych znajdują się niektóre z dokumentów złożonych przy skardze, w szczególności te dokumenty z których wynika, że skarżący leczył się w poradni zdrowia psychicznego i cierpi na schorzenia neurologiczne (karta informacyjna leczenia szpitalnego z pobytu w szpitalu od 31 grudnia 2003 r. do 13 stycznia 2004 r.), jak też orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 16 października 2003 r. Należy ponadto zwrócić uwagę, że stanowiąc odstępstwo od zasady wynikającej z art. 133 § 1 p.p.s.a., przepis art. 106 § 3 p.p.s.a., nie może być interpretowany rozszerzająco.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.184 p.p.s.a., orzekł, jak w wyroku. Wniosek o przyznanie pełnomocnikowi, ustanowionemu w ramach prawa pomocy, wynagrodzenia z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu w postępowaniu kasacyjnym, podlega rozpoznaniu przez wojewódzki sąd administracyjny, w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.