Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 507/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-07-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83, art. 58, art. 57 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
article: art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Paweł Tarno, Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.), Sędzia del. WSA Grażyna Staniszewska, Protokolant starszy inspektor sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 722/15 w sprawie ze skargi T. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 24 września 2015 r. (sygn. akt II SA/Wa 722/15), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę T. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – po ponownym rozpatrzeniu wniosku T. S. z dnia [...] grudnia 2010 r. i w oparciu o art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm. oraz w ramach związania prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 maja 2014 r.(sygn. akt II SA/Wa 377/14) - odmówił przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W motywach stanowiska organ podniósł, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku – w trybie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – jest możliwe wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie, wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Organ wskazał również, iż po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek której T. S. nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Ze zgromadzonej dokumentacji dowodowej wynikało bowiem, że w ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - strona udowodniła okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne wynoszący jedynie [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest zaś możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, a który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Takimi okolicznościami – jak wywodził Prezes ZUS – nie jest ani brak ofert pracy dla bezrobotnych w danej miejscowości, ani też dłuższe przerwy w zatrudnieniu, bez jednoczesnego wykazania przyczyn ustania poszczególnych okresów zatrudnienia. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie mogło także przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz musiały to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogły być potraktowane jako szczególne /wyjątkowe/.

Prezes ZUS zaznaczył jednocześnie, że zgodnie z dyspozycją zawartą w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 19 maja 2014 r., sprawa została przekazana do lekarza orzecznika ZUS a w wyniku przeprowadzonego postępowania orzeczniczego - orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] listopada 2014 r. - ustalono wobec wnioskodawcy trwałą i całkowitą niezdolność do pracy, ale od dnia [...] lipca 2010 r. Ponadto stwierdzono przy tym brak danych medycznych do orzeczenia o niezdolności do pracy przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, a tym samym więc stwierdzono u strony brak częściowej niezdolności do pracy.

Organ wyjaśnił również, że rozpatrując ponownie wniosek o przyznanie renty w drodze wyjątku, analizie został poddany przede wszystkim przebieg ubezpieczenia przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, a który nie dawał jednak podstaw do przyjęcia, że niespełnienie przez T. S. warunków do świadczenia w trybie zwykłym, do chwili orzeczenia o niezdolności do pracy, było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Z przebiegu zatrudnienia wnioskodawcy wynikało bowiem, że w okresie od dnia [...] kwietnia 2001 r. do dnia [...] lipca 2010 r. wystąpiła w tym przypadku ponad 9-letnia przerwa w zatrudnieniu. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał zaś przyjąć, że w sprawie zachodziły szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez wnioskodawcę prawa do świadczenia ustawowego z przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne. Powyższe uzasadnione było bowiem okolicznością, że w wyżej wymienionym okresie nie była wobec wnioskodawcy orzeczona przynajmniej częściowa niezdolność do pracy. Samo zaś wystąpienie schorzenia nie stanowiło wystarczającego kryterium do orzekania o uprawnieniach rentowych, jeżeli zmianom chorobowym nie towarzyszyły skutki w sferze zdolności danej osoby do wykonywania pracy zarobkowej. Problemy zdrowotne przed powstaniem całkowitej niezdolności mogły zatem ograniczać, ale nie uniemożliwiały całkowicie wykonywania zatrudnienia lub innej działalności, objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi i nie mogły stanowić usprawiedliwienia dla ponad 9 letniej przerwy w ubezpieczeniu.

Organ zaznaczył jednocześnie, iż wprawdzie sytuacja materialna wnioskodawcy była niewątpliwie bardzo trudna, jednakże nie stanowiła ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, gdyż świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie stanowiły świadczeń socjalnych, przyznawanych jedynie według potrzeb, lecz były świadczeniami z ubezpieczeń społecznych, za czym przemawiał sam fakt zamieszczenia ich regulacji właśnie we wspomnianej ustawie.

Rozpatrując sprawę na skutek wniosku o ponowne jej rozpatrzenie, złożonego przez T. S., Prezes ZUS, decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r., utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie. Organ podkreślił, że odwołujący się został - na etapie ponownego rozpoznania sprawy – po raz kolejny poddany procedurze orzeczniczej przez lekarzy orzeczników ZUS. Komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z dnia [...] marca 2015 r. potwierdziła natomiast, że strona stała się całkowicie niezdolna do pracy dopiero od dnia [...] lipca 2010 r. i , że przed dniem [...] lipca 2010 r., nie istniała u niej częściowa niezdolność do pracy.

W tej sytuacji, organ podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko, iż w rozpatrywanym przypadku nie stwierdzono przesłanek, umożliwiających pozytywne załatwienie wniosku. Z akt sprawy nie wynikały bowiem szczególne okoliczności, na skutek których T. S. nie nabył uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Na przestrzeni [...] lat życia - na dzień orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy - wprawdzie wnioskodawca udokumentował [..] lata, [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych i nieskładkowych oraz [...] rok, [...] miesiąc i [...] dni okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników (łącznie [...] lat i [...] dni), jednakże w 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy (od [...] lipca 2000 r. do [...] lipca 2010 r.) - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował tylko [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych. W okresie od [...] kwietnia 2001 r. do [...] lipca 2010 r., tj. przez ponad 9 lat wnioskodawca nie kontynuował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Ze sprawy nie wynikało natomiast, aby nie mógł on kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, zwłaszcza, gdy uwzględni się fakt, że we wykazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy.

Wprawdzie – jak wywodził organ - w wykazanej przerwie w ubezpieczeniu wnioskodawca był zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, ale okres pozostawania bez pracy, nawet potwierdzony formalną rejestracją bezrobotnego w urzędzie pracy, nie mógł jednak zostać uwzględniony, ponieważ - w rozumieniu przepisów ustawy - nie stanowił on ani okresu składkowego, ani nieskładkowego. Trudności w uzyskaniu formalnego zatrudnienia nie mogły być natomiast traktowane jako okoliczności szczególne, gdyż w przeciwnym razie świadczenie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych straciłoby swój wyjątkowy, szczególny charakter, a stałoby się niemal regułą.

Ponadto, organ zaznaczył, iż - w myśl art. 14 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalania daty powstania niezdolności do pracy dokonuje, w formie orzeczenia, lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie zaś z art. 14 ust. 3 ustawy, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie komisji lekarskiej ZUS jest zatem wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlegała tzw. uznaniu administracyjnemu.

Na wyżej przedstawioną decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2015 r. T. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzucił organowi naruszenie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a także naruszenie art. 7 i art. 77 k.p.a., poprzez nierozpoznanie wszystkich dowodów i całego stanu faktycznego, co miało wpływ na rozstrzygnięcie i treść decyzji.

Odpowiadając na skargę, Prezes ZUS wnosił o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wyjaśnił przy tym, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącego, ani jego sytuacji materialnej. Jednak sama w sobie niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu zainteresowanego szczególną i wyjątkową jego obecną sytuacją życiową, nie stanowiła wystarczającej podstawy do przyznania świadczenia. Najgłębsze bowiem nawet przekonanie skarżącego, że jego niezdolność do pracy istniała wcześniej, niż od lipca 2010 r., nie uzasadniała zmiany stanowiska organu oraz zakwestionowania ustaleń komisji lekarskiej ZUS i biegłych sądowych.

Skarżący, ustosunkowując się do odpowiedzi na skargę, w piśmie procesowym z dnia 21 maja 2015 r. podniósł, iż w latach 1987-1988 miał przyznaną rentę z ZUS z tytułu częściowej niezdolności do pracy, a zatem jego częściowa niezdolność do pracy, wbrew twierdzeniom organu, istniała przed 2010 r. Nie bez znaczenia pozostawał też fakt, iż w okresie od dnia [...] kwietnia 2001 r. do dnia [...] lipca 2001 r. pobierał on z ZUS zasiłek chorobowy. Ponadto już same wypisy z historii choroby z lat 1987-1988 – zdaniem skarżącego - potwierdzały istnienie u niego schorzeń.

Oddalając skargę – na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) zwanej dalej: "p.p.s.a" - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga była nieuzasadniona.

Na wstępie Sąd podniósł, że zaskarżone decyzje zostały wydane w następstwie uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 19 maja 2014 r. (sygn. akt II SA/Wa 377/14), wcześniejszych decyzji Prezesa ZUS odmawiających przyznania T. S. świadczenia w drodze wyjątku. Stosownie przy tym do treści art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Prezes ZUS, rozpatrując zatem ponownie sprawę z wniosku T. S. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, był zatem związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w w/w prawomocnym wyroku. W wyroku tym natomiast Sąd zarzucił Prezesowi ZUS, iż w niniejszej sprawie nie badał, czy powstanie u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy było poprzedzone okresem częściowej niezdolności do pracy i jak długo ta częściowa niezdolność trwała. Sąd podkreślił przy tym, iż stwierdzona u T. S. całkowita niezdolność do pracy była wynikiem długotrwałych chorób, nie była ona wynikiem nagłego zdarzenia. Zatem zasadne było przypuszczenie, że stan całkowitej niezdolności do pracy musiał być poprzedzony okresem częściowej niezdolności do pracy. Przypuszczenie takie miało nadto swoje uzasadnienie w okoliczności korzystania przez T. S. w latach 1986-1987 z renty z tytułu niezdolności do pracy. Ponadto w wyroku tym Sąd wskazał również, iż w niniejszej sprawie nie sposób było abstrahować od długiego, bo blisko 24 letniego stażu ubezpieczenia społecznego w ZUS, którym legitymował się skarżący i stażu ubezpieczeniowego w KRUS-ie. Potwierdzone okresy ubezpieczeń wskazywały, iż do 2001 roku (pomijając okres niezdolności do pracy w latach 1987-1988) T. S. był osobą czynną zawodowo. W ocenie Sądu, który wówczas rozpatrywał sprawę, należało zatem wyjaśnić, co takiego stało się w 2001 roku i jeżeli okaże się, iż skarżący był częściowo niezdolny do pracy to organ powinien zważyć, na ile niezdolność ta (z uwagi na wiek skarżącego, jego ograniczenia co do wykonywania pracy wynikające ze stanu zdrowia oraz z wykształcenia i miejsca zamieszkania) stanowiła realną nie do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania ubezpieczenia po 2001 roku.

W ocenie Sądu, który obecnie rozpoznawał sprawę, Prezes ZUS zastosował się do powyższych zaleceń, zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 maja 2014 r. i podjął działania, mające na celu uzupełnienie materiału dowodowego we wskazanym przez Sąd zakresie.

W toku ponownego rozpoznania sprawy – jak zaakcentował Sąd - T. S. został dwukrotnie poddany procedurze orzeczniczej przez lekarzy orzeczników ZUS.

Orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] listopada 2014 r., skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, przy czym data powstania u niego całkowitej niezdolności do pracy została określona na dzień [...] lipca 2010 r. a ponadto w orzeczeniu tym stwierdzono, iż brak było danych medycznych do orzeczenia niezdolności do pracy przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy z dniem [...] lipca 2010 r. Następnie zaś, na etapie rozpoznania wniosku ponowne rozpatrzenie sprawy, komisja lekarska ZUS, w orzeczeniu z dnia [...] marca 2015 r., wydała analogiczne orzeczenie.

W ocenie Sądu, w oparciu o tak uzupełniony materiał dowodowy, organ prawidłowo więc wywiódł, iż nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki, niezbędne do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku T. S. nie można było stwierdzić, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków, przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym.

Sąd podzielił też stanowisko organu, co do znaczenia treści art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 oraz ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i zatem stwierdził, że same zapewnienia skarżącego, iż stan jego zdrowia nie pozwalał mu na wykonywanie zatrudnienia jeszcze przed datą stwierdzonej przez komisję lekarską ZUS niezdolności do pracy były dla organu rentowego niewystarczające. Nadmienił też, iż organ nie kwestionował faktu, że skarżący w latach 1987-1988 miał orzeczoną 3 grupę inwalidzką i pobierał z tego tytułu rentę. Kwestią decydującą jednak o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym była przerwa, jaka wystąpiła w ubezpieczeniu T. S. w latach 2001-2010. W ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udowodnił okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne wynoszący jedynie [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych. Skarżący więc na przestrzeni dziesięciu lat, poprzedzających powstanie u niego całkowitej niezdolności do pracy nie ma udowodnionego nawet jednego pełnego roku ubezpieczeniowego. W ocenie Sądu, z akt sprawy nie wynikało natomiast, aby w okresie przerwy w ubezpieczeniu od 2001 r. skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. O wyjątkowości, podnoszonych przez skarżącego okoliczności, nie mogło bowiem przesądzać jego subiektywne przekonanie, lecz winny to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogły być traktowane jako szczególne. Z pewnością zaś nie można było do nich zaliczyć trudności w znalezieniu pracy, czy subiektywnych odczuć co do stanu zdrowia.

Skarżący – jak kontynuował Sąd - uzasadniał przerwę w zatrudnieniu po 2001 r. swoim stanem zdrowia oraz trudnościami w znalezieniu pracy. Podkreślał też, że był zarejestrowany jako bezrobotny, a także że - z uwagi na problemy w znalezieniu zatrudnienia - podejmował różne prace "na czarno" bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego. W związku z tym, Sąd wskazał, iż w świetle ugruntowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego fakt bycia osobą bezrobotną nie mógł być oceniany na płaszczyźnie szczególnych okoliczności, gdyby bowiem uznać rejestrację w charakterze bezrobotnego za okoliczność szczególną, wówczas każda osoba, posiadająca taki status mogłaby liczyć na świadczenie w drodze wyjątku, niezależnie od tego, czy faktycznie w tym czasie poszukiwała pracy czy też nie. Sama rejestracja w charakterze bezrobotnego nie odzwierciedla bowiem rzeczywistej aktywności osoby w poszukiwaniu pracy. Dopiero dowody, wskazujące na odmowę zatrudnienia przez konkretnych pracodawców pozwalają na uznanie okresu bezowocnych poszukiwań pracy jako okresu przerwy w zatrudnieniu, spowodowanej szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od woli zainteresowanego. Chodzi zatem o przedstawienie dowodów, które potwierdzą fakt odmowy zatrudnienia w danym okresie (dniu) i – co Sąd zaakcentował – to na stronie spoczywał obowiązek wskazania organowi dowodów świadczących o obiektywnych trudnościach w podjęciu pracy, przemawiające za uznaniem ich jako szczególnych okoliczności, czego w tej sprawie strona nie uczyniła.

Podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne – w ocenie Sądu - także nie mogło być uznane za okoliczność usprawiedliwiającą brak "wypracowania" uprawnień do świadczenia ustawowego. Osoba decydująca się na taką formę pracy musiała bowiem liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Tym samym, nie można było – jak argumentował Sąd - twierdzeniu Prezesa ZUS odmówić racji, że przyczyną braku uprawnień do świadczenia na zasadach ogólnych nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Nie istniały również żadne inne okoliczności, usprawiedliwiające okres przerwy w ubezpieczeniu skarżącego w latach 2001-2010, które można by uznać za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Ostatecznie Sąd więc przyjął, że organ prawidłowo wywiódł, iż w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym nie było możliwe uwzględnienie wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w tym trybie.

W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, T. S. zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie:

1. Prawa materialnego, w postaci:

- art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach funduszu ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm. dalej "ustawa o emeryturach i rentach) poprzez przyjęcie, że ażeby otrzymać świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, należy kumulatywnie spełnić wszystkie przesłanki wynikające ze wskazanego przepisu, podczas gdy, treść przepisu wyraźnie wskazuje, że przesłanka niezdolności do pracy i przesłanka wieku są alternatywne: art. 83: "[...] ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek [...]";

- art. 83 ustawy o emeryturach i rentach - poprzez przyjęcie, iż jedynym kryterium, jakie musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie jest uzyskanie orzeczenie lekarskiego stwierdzającego całkowitą niezdolność do pracy, podczas gdy przepis wskazuje, że kolejny kryterium jest wiek osoby ubiegającej się o świadczenie opisane we wskazanym artykule,

- art. 83 ustawy o emeryturach i rentach poprzez przyjęcie, że w 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy — zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował jedynie [...] miesięcy i [...] dni okresów składkowych, podczas gdy sam art. 83 ani też artykuły, które przywołuje nie wskazują na konieczność wykazania co najmniej 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych w okresie 10 lat poprzedzających niezdolność do pracy ani też nie wskazuje, żeby przesłanką uzyskania świadczenia w drodze wyjątku było spełnienie innych warunków aniżeli tych, wskazanych w art. 83 to jest być ubezpieczonym, być podmiotem wobec którego wystąpił szczególne okoliczności, które wpływają na możliwość spełnienia wymagań dających prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych, brak możliwości podjęcie pracy ze względu na wiek lub niezdolność do pracy oraz brak niezbędnych środków utrzymania;

- art. 58 w zw. z art. 57 ust 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach - poprzez przyjęcie, że skarżący nie spełniał jednego z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku ponieważ nie ma wystarczających okresów składkowych i nieskładkowych, w okresie przez [...] lipca 2010 roku to jest przez dniem w którym stał się całkowicie niezdolny do pracy, podczas gdy skarżący udokumentował ponad [...] lat okresów składkowych a wskazane powyżej przepis określają krótszy obowiązkowy okres składkowy jeżeli niezdolność do pracy powstała, jak w przypadku skarżącego po 30 - tym roku życia.

2. naruszenie przepisów postępowania, ponieważ uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest: art. 145 § 1 pkt. c) w związku z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., polegających na nieuchyleniu decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2015 r.z powodu nieprzeprowadzenia postępowania dowodowego w taki sposób, aby zostały dokładnie wyjaśnione wszelkie sporne okoliczności sprawy, w tym w szczególności:

- brak wyjaśnienia czy skarżący spełnił wszystkie przesłanki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach to jest czy: jest ubezpieczonym, czy istnieją szczególne okoliczności w wyniku których skarżący, nie ze swojej winy nie może spełnić wymagań dotyczących prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych i czy skarżący posiada niezbędne środki utrzymania,

- brak wyjaśnienia, czy niezdolność do pracy stwierdzona w latach 1986 — 1987 miała lub mogła mieć wpływ na niezdolność do pracy stwierdzoną w dniu [...] lipca 2010 roku i czy niezdolność stwierdzona w 2010 nie jest wynikiem lub kontynuacją niezdolności stwierdzone w latach 1986 — 1987,

- stwierdzenie, że przez 2010 rokiem, skarżący nie był niezdolny do pracy, podczas gdy całkowita niezdolność do pracy została wobec Skarżącego stwierdzona w latach 1986 — 1987, które miały miejsce przez 2010 rokiem.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.

Ponadto, reprezentujący skarżącego pełnomocnik z urzędu wnosił również o przekazanie Sądowi Wojewódzkiemu jego wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały pokryte.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718), Sąd rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej, a które to podstawy należy uznać za nieusprawiedliwione.

Skarżący zarzuty kasacyjne oparł na naruszeniu przepisu prawa materialnego, w postaci błędnej wykładni art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i naruszeniu art. 58 w zw. z art. 57 ust. 1 pkt 2 w/w ustawy a także zarzucał Sądowi Wojewódzkiemu naruszenie w sposób istotny przepisów postępowania, takich jak: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. Zarzuty te były przy tym ściśle ze sobą powiązane, co uzasadnia łączne ich rozpoznanie.

Analizowana sprawa dotyczyła odmowy przyznania T. S.świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem Prezesa ZUS, a który to pogląd w całości zaakceptował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w rozpoznawanym przypadku nie zostały bowiem spełnione kumulatywnie przesłanki, o których mowa art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a które to przesłanki były niezbędne do przyznania stronie świadczenia w drodze wyjątku. Zdaniem organu i Sądu Wojewódzkiego, T. S. nie wykazał, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełniał warunków, przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym.

W ocenie składu orzekającego, z tym stanowiskiem należy się zgodzić.

Po myśli art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczajacej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Jak z powyższego zatem wynika, omawiana regulacja prawna przewiduje określone warunki, które – jak zasadnie przyjął to Sąd Wojewódzki – muszą wystąpić kumulatywnie, aby wniosek strony mógł zostać uwzględniony. Do warunków tych należy zaś: po pierwsze, niemożność uzyskania prawa do emerytury lub renty na zasadach ogólnych wskutek zajścia szczególnych okoliczności, po drugie, brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i po trzecie, brak niezbędnych środków utrzymania. Zatem, odczytując pogląd Sądu Wojewódzkiego, wyrażony w wypowiedzi, iż (cyt.): "w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki, określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a tym samym nie było możliwe uwzględnienie wniosku o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w tym trybie" należało przesłanki te rozumieć w w/w sposób. Powyższe czyni zatem zarzut kasacyjny, sprowadzający się do twierdzenia, że Sąd Wojewódzki dokonał błędnej wykładni art. 83 ust. 1 omawianej ustawy bo treść tegoż przepisu wyraźnie wskazuje, że przesłanka niezdolności do pracy i przesłanka wieku są alternatywne, nieusprawiedliwionym.

Niezasadny był także zarzut, odnoszący się do naruszenia art. 58 w zw. z art. 57 ust 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach poprzez przyjęcie, że skarżący nie spełniał jednego z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie miał wystarczających okresów składkowych i nieskładkowych w okresie przez [...] lipca 2010 r., to jest przez dniem, w którym stał się całkowicie niezdolny do pracy, podczas gdy skarżący udokumentował ponad 25 lat okresów składkowych a wskazane powyżej przepisy określają krótszy obowiązkowy okres składkowy, jeżeli niezdolność do pracy powstała, jak w przypadku skarżącego, po 30 - tym roku życia.

Wyjaśnić w tym miejscu bowiem należy, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zawiera w ogóle w swej treści warunku, który uzależniałby przyznanie, przewidzianego w nim świadczenia od wystąpienia w danym przypadku, określonych okresów składkowych i nieskładkowych. Zagadnienie to występuje jedynie w przypadku ustalania prawa do świadczenia emerytalno-rentowego, na zasadach ogólnych. A zatem powyższe przepisy nie miały w tym przypadku takiego znaczenia, jakie przypisuje im skarżący. Podnoszenie zaś przez organ a następnie Sąd Wojewódzki okoliczności związanych z ilością okresów składkowych i nieskładkowych spowodowane w tym przypadku było dodatkowym wyeksponowaniem faktu, że skarżący w okresie bezpośrednio poprzedzającym wystąpienie u niego całkowitej niezdolności do pracy zaprzestał odprowadzania składek na rzecz ZUS. Ponadto okoliczność ta miała także na celu wykazanie, że skarżący nie spełniał przesłanek do przyznania mu świadczenia emerytalno-rentowego na zasadach ogólnych. Osoba, występująca bowiem z wnioskiem, opartym na art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, musi najpierw wystąpić o przyznanie jej takiego świadczenia w trybie zwykłym. Taka też sytuacja zachodziła w niniejszej sprawie, gdyż T. S. ubiegał się poprzednio o przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy i organ odmówił mu tego prawa a Sąd Okręgowy Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z dnia [...] września 2013 r., potwierdził zasadność tego rozstrzygnięcia. Jeśli więc skarżący stał na stanowisku, że organ nieprawidłowo wyliczył mu owe okresy składkowe i nieskładkowe to mógł tę kwestię podnosić, ale przed sądem powszechnym w sprawie dotyczącej przyznania mu renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, albo po uzyskaniu wieku upoważniającego do otrzymania emerytury, wystąpić do organu o ustalenie mu prawa do tego rodzaju świadczenia, wskazując na właściwe - jego zdaniem - wyliczenie owych okresów. Sąd administracyjny nie jest zaś uprawniony do badania tej kwestii. Należy ona do kompetencji organu rentowo-emerytalnego lub sądu powszechnego (sądu pracy i ubezpieczeń społecznych).

W rezultacie należy uznać, iż niezasadne okazały się również zarzuty procesowe.

Zarówno Prezes ZUS-u jak i Sąd Wojewódzki wszechstronnie omówili przesłanki, wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odnosząc je do sytuacji skarżącego. Wskazać trzeba, że choć zawarte w tym przepisie pojęcie "szczególnych okoliczności" jest sformułowaniem nieostrym, to jednak doczekało się obszernego orzecznictwa, które interpretuje to pojecie. Zgodnie przy tym z powszechnie przyjętym poglądem, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania w/w przepisu, przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (vide np. wyroki NSA: z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13 i z dnia 29 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 151/10). Za taką okoliczność – jak słusznie zauważył Sad Wojewódzki - orzecznictwo nie traktuje jednak świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych lub prowadzenia działalności gospodarczej - bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczyciela społecznego i odprowadzania składek (vide: wyroki NSA: z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, z dnia 30 maja 2001 r. sygn. akt II SA 435/01 i z dnia 18 kwietnia 2001 sygn. akt II SA 3238/00). Z tego powodu, podnoszona przez skarżącego okoliczność, że podejmował on zatrudnienie bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczyciela społecznego a w związku z tym nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne, zdaniem składu orzekającego, prawidłowo została oceniona przez Sąd Wojewódzki jako okoliczność nieusprawiedliwiająca braku "wypracowania" uprawnień do świadczenia ustawowego.

Podkreślić też trzeba, że pojęcie "osoby całkowicie niezdolnej do pracy" zdefiniowane zostało w art. 12 ust. 2 omawianej ustawy, a zgodnie z jego treścią, jest to osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Oceny zaś tej niezdolności dokonuje – po myśli art. 14 ust. 1tej ustawy - lekarz orzecznik ZUS. Od jego orzeczenia stronie przysługuje natomiast sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS. Skoro zatem skarżący był badany dwukrotnie przez taką Komisję (w dniach 28 listopada 2014 r. i 20 marca 2015 r.) i za każdym razem Komisja ta uznawała, że T. S. stał się całkowicie niezdolny do pracy w dniu [...] lipca 2010 r. i jednocześnie brak było danych medycznych do orzeczenia jego niezdolności do pracy przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy z dniem [...] lipca 2010 r., to nie można było skutecznie twierdzić, że w toku postępowania przed Prezesem ZUS nie został wyjaśniony i oceniony właściwie stan faktyczny sprawy a w szczególności, że niezdolność stwierdzona w 2010 była wynikiem lub kontynuacją częściowej niezdolności, stwierdzonej u skarżącego w latach 1986 — 1987 r. Skoro zaś, jak wyżej wspomniano, jedynie kumulatywne spełnienie przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, umożliwiało uzyskanie, przewidzianego w tym przepisie świadczenia, a przypadek T. S. nie spełniał warunku wystąpienia "szczególnych okoliczności" to zbędne było szczegółowe ocenianie sytuacji majątkowej strony. Tym bardziej, że zarówno w zaskarżonej decyzji jak i w zaskarżonym wyroku kwestia ta była podniesiona.

Z tych powodów należało uznać, że zarzuty kasacyjne, zawierające zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt. c) w związku z art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., polegający na nieuchyleniu decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2015 r. z powodu nieprzeprowadzenia postępowania dowodowego w taki sposób, aby zostały dokładnie wyjaśnione wszelkie sporne okoliczności sprawy, nie był uzasadniony.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny – na podstawie art. 184 p.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.