Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 696/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-09-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 19 września 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA: Joanna Sekunda – Lenczewska Sędziowie Sędzia WSA: Jolanta Rosińska (spr.) Sędzia WSA: Barbara Rymaszewska Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2012 roku przy udziale --- sprawy ze skargi A. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego - oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił przyznania A. P. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w powołanej ustawie. Kierownik Urzędu podniósł w uzasadnieniu, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie, że deportacja (wywiezienie) z miejsca zamieszkania miała na celu skierowanie do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy Niemieckiej. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jego zdaniem potwierdza wysiedlenie rodziny strony w okresie okupacji z miejsca stałego zamieszkania do miejscowości N. Celem tego wysiedlenia nie było jednakże wywiezienie do pracy przymusowej, lecz wywiezienie służące wyrugowaniu większości ludności narodowości polskiej z zachodnich terenów Rzeczypospolitej Polskiej wcielonych do III Rzeszy Niemieckiej i następnie kolonizacja tych ziem osadnikami narodowości niemieckiej. Obywatele polscy wysiedlani w ramach akcji okupanta germanizacji terenów przyłączonych do III Rzeszy ("poszerzania przestrzeni życiowej", tzw. Lebensraum) byli kierowani (bądź sami musieli o to zadbać) do nowych miejsc osiedlenia. Organ dalej wskazał, że warunki bytowe w nowych miejscach były bardzo złe, w wielu przypadkach wręcz tragiczne (magazyny i baraki, zrujnowane domy, przeludnione gospodarstwa chłopskie itp.). Osiedleńcy pozbawieni majątku zmuszeni byli organizować sobie nowe życie w warunkach powszechnych, okupacyjnych niedostatków. Podejmowali pracę dorywczą lub byli kierowani do niej przez miejscowy urząd pracy. Był to los wielu rodzin polskich wysiedlonych w ramach masowych akcji niemieckiego okupanta. Podjęcie pracy wynikało w zależności od okoliczności z konieczności przeżycia w trudnych warunkach okupacyjnej rzeczywistości (otrzymania wyżywienia i stancji, kartek na żywność, ewentualnie różnego rodzaju deputatów w naturze, wynagrodzenia na zaspokojenie minimalnych potrzeb życiowych, ubezpieczenia itp.) oraz z nakazu administracyjnego, którego niewykonanie groziło surowymi karami. W odniesieniu do sprawy A. P. organ podniósł, że przymus wykonywania pracy podyktowany był względami ekonomicznymi i bytowymi, nie stanowił zaś przejawu realizacji polityki gospodarczej III Rzeszy podczas II wojny światowej, polegającej na posługiwaniu się pracą niewolniczą wykonywaną przez ludność podbitych krajów, w tym obywateli polskich deportowanych do pracy przymusowej. Wobec strony zastosowano represję w postaci wysiedlenia z miejsca zamieszkania z pozbawieniem większości dorobku materialnego, ale przymusowa zmiana miejsca zamieszkania nie była represją polegającą na deportacji (przymusowym wywiezieniu) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r., która nie przewiduje automatycznego przyznawania uprawnienia do świadczenia dla wszystkich poszkodowanych przez pracę przymusową na rzecz III Rzeszy Niemieckiej. W opinii organu ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do świadczenia do osób wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja/wywiezienie) w stosunku do obowiązujących powszechnie przepisów. Dotyczy to osób deportowanych na terytorium III Rzeszy Niemieckiej, jak i deportowanych przez okupanta w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. Kierownik Urzędu musi zatem stosować jednolite dla wszystkich kryteria oceny stanu faktycznego i prawnego zgodnie z dyspozycją art. 2 pkt 2 powołanej ustawy.

Wnioskiem z dnia [...] A.P. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku strona wskazała, że w lutym 1941 r. jej rodzina została wysiedlona z gospodarstwa rolnego we wsi W., pow. K. do obozu przejściowego do Ł. przy ul. B, gdzie przebywała ok. dwóch tygodni. Z obozu przejściowego Niemcy przewieźli rodzinę wraz z innymi rodzinami w wagonach bydlęcych do T., a następnie do wsi N. gm. L. pow. T.. Strona wyjaśniła, że odległość od miejsca wysiedlenia do wsi N. wynosiła ok. 300 km. Wskazała też, że cel wysiedlenia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do Generalnej Guberni był inny niż w stosunku do rodziców. Podniósł, że jego rodzice zostali zmuszeni do pracy w gospodarstwie rolnym pod zarządem niemieckim, a deportacja do pracy przymusowej w granicach Państwa Polskiego sprzed II wojny światowej choć odmienna od deportacji poza granice kraju, była równie dotkliwa. Nie zgodził się ze stwierdzeniem organu, że z uwagi na wiek urodzonego w 1938 r. należy wykluczyć jego wywiezienie w charakterze robotnika przymusowego. Stwierdził, że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie został prawidłowo oceniony, choć wskazuje on, że został deportowany do pracy przymusowej na okres 45 miesięcy oraz był w okresie II wojny światowej ofiarą represji wojennych. Dodał też, że z materiału dowodowego wynika, iż jego rodzice nie wykonywali pracy z przyczyn ekonomicznych, lecz z powodu wydanego nakazu administracyjnego, który uznać należy za przymus. Wskazał, że zasadnicza część zaskarżonego rozstrzygnięcia dotyczy części historycznej, a nie jego sprawy.

Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks Postępowania Administracyjnego (tekst jedn. - Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej: K.p.a.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. Przepis artykułu 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy, ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują:

1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939- 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;

2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939- 1945;

b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Organ dodał, że dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek tj. ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Organ wskazał w uzasadnieniu decyzji, że A.P. ubiegał się o przyznanie świadczenia z tytułu pobytu na wysiedleniu w okresie od lutego 1941 r. do lutego 1945 r., a na dowód doznanych represji przedstawił pismo Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddziału w Ł. z dnia [...] z którego wynika, że w czerwcu 1940 r. oraz lutym i czerwcu 1941 r. w miejscowości W. przeprowadzono zbiorowe akcje wysiedleńcze, które objęły ogółem 229 osób, w tym ojca strony – K. P. wraz żoną, trójką dzieci i dwiema siostrami. Wysiedleni zostali "wywiezieni do Protektoratu". Dodatkowo A. P. załączył ankietę kierowaną w dniu [...] do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w K. oraz dokument należący do jego matki - S. P., w których jako miejsce zamieszkania w czasie wojny wskazano N. pow. T.. Dodał, że dopuścił także dowód z przesłuchania wnioskodawcy. Organ wyjaśnił, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż A. P. z rodzicami, rodzeństwem i ciotkami został w lutym 1941 r. został wysiedlony z rodzinnej miejscowości W.. Rodzina trafiła do obozu przesiedleńczego w Ł. skąd skierowano ich do miejscowości N.pow. T. (woj. K.). Wnioskodawca nie pamięta gdzie mieszkali podczas pobytu na wysiedleniu, ale rodzice strony pracowali w gospodarstwie rolnym znajdującym się pod zarządem niemieckim, a dzieci w tym czasie pozostawały bez opieki w domu. A.P. nie był w stanie podać nazwiska pracodawcy i nie określił czy rodzice z tytułu pracy otrzymywali wynagrodzenie lub w jaki sposób zdobywali żywność i ubranie. Zdaniem Kierownika Urzędu w przypadku strony nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. Wysiedlenie z miejsca zamieszkania w czasie wojny nie stanowi bowiem represji w rozumieniu przepisów powołanej ustawy. A. P. został wprawdzie zmuszony do opuszczenia swojego miejsca zamieszkania, jednak odbyło się to w ramach akcji wysiedleńczej przeprowadzonej przez okupanta. Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w miejscowości W. była niewątpliwie formą represji, ale uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu nie zakwestionował ciężkiej sytuacji strony i jej rodziny na wysiedleniu, ale wskazał, że uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz wywiezienia do pracy przymusowej. Podkreślił, iż każda osoba (rodzina), która została wysiedlona w czasie okupacji, aby utrzymać się przy życiu najczęściej była zobowiązana do podjęcia pracy. Natomiast ustawą o świadczeniu pieniężnym zostały objęte jedynie te osoby, które zostały deportowane (wywiezione) w celu wykonywania pracy przymusowej, w związku z tym osoby (rodziny), które były zobowiązane do podjęcia pracy przebywając na wysiedleniu (przede wszystkim w celu zapewnienia egzystencji sobie czy rodzinie) nie są objęte przepisami ustawy. Organ nie zakwestionował wysiedlenia rodziny strony w czasie okupacji, ale w jego ocenie brak było podstaw do stwierdzenia, iż strona przebywając na wysiedleniu z rodzicami podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi złożył A. P. wnosząc o jej uchylenie. Podtrzymał on swoje stanowisko wyrażone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i wyjaśnił, że jako dziecko nie mógł samodzielnie wykonywać pracy, ale jego rodzice zostali deportowani i wykonywali pracę przymusową. Podniósł też, że organ nie przeanalizował jego sprawy i wydał decyzję nie biorąc pod uwagę orzecznictwa sądów administracyjnych oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, powielając argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wskazując, że kwestie pobytu w obozie przesiedleńczym reguluje odrębna ustawa – ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Stosownie do uregulowania art. 151 p.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi, Sąd skargę oddala.

Badając legalność zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w tak zakreślonych granicach Sąd doszedł do wniosku, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów, które w myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a., skutkować winno jej uchyleniem.

Istotą sprawy jest rozstrzygnięcie, czy organ w świetle obowiązujących przepisów prawa, w szczególności art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistyczny Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) zasadnie odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Zgodnej z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest m.in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej w granicach Państwa Polskiego na okres co najmniej 6 miesięcy. Deportacja oznacza przymusowe wywiezienie, związane z odizolowaniem od dotychczasowego środowiska, wymuszonym zerwaniem dotychczasowych więzi, bez możliwości powrotu czy swobodnego przemieszczania się. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. Była zmuszana do pracy niewolniczej, nie miała prawa wyboru rodzaju pracy. Między przymusowym, nagłym i zaskakującym dla osób poddanych tej formie represji wywiezieniem z dotychczasowego miejsca zamieszkania a pracą przymusową musiał istnieć ścisły związek.

W przypadku skarżącego spełnienie tych przesłanek dotyczy nie samego skarżącego, ale jego rodziców, którzy zdaniem skarżącego byli deportowani do pracy przymusowej. W przypadku dzieci można jedynie przyjąć, że pomimo iż same nie były zmuszane do pracy przymusowej podczas deportacji, przysługuje im prawo do świadczenia, o ile taka forma opresji dotyczyła ich rodziców.

Trafnie jednak wywodzi organ, że ten rodzaj represji, jakich doznawali rodzice skarżącego i cała jego rodzina, choć niosły ze sobą ogromne cierpienia nie były tym rodzajem represji, który z woli ustawodawcy związany jest z uprawnieniem do świadczenia pieniężnego w trybie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku. Ustawodawca wyraźnie wskazuje, że uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej.

W tym miejscu wskazać należy, że brak jest w niniejszej sprawie przekonujących dowodów na to, aby przesiedlenie rodziny skarżącego wiązało się z deportacją do pracy przymusowej. Wnioski organu zasługują na akceptację.

Podkreślić należy, iż działania organu ukierunkowane na wyjaśnienie sprawy, nie przyniosły efektu w postaci potwierdzenia wykonywania pracy przymusowej przez rodziców skarżącego. Z drugiej strony sam skarżący nie przedstawił w tym zakresie żadnych dowodów. Z akt sprawy wynika jedynie, że w lutym i czerwcu 1941 r. w miejscowości W. przeprowadzono zbiorowe akcje wysiedleńcze, które objęły ogółem 229 osób, w tym ojca strony skarżącej K. P. wraz z żoną, trójką dzieci i dwiema siostrami. Dodatkowo z ankiet kierowanych do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w K. wynika, że miejscem zamieszkania skarżącego i jego matki w czasie okupacji były N. w pow. T.. W aktach sprawy brak jest natomiast dowodów świadczących o tym, że rodzice skarżącego pracowali przymusowo i że przesiedlenie miało charakter deportacji. Przeprowadzone przez organ przesłuchanie w formie pisemnej nie pozwoliło na uzyskanie jakichkolwiek informacji potwierdzających stanowisko skarżącego. Strona stwierdziła jedynie na rozprawie, że na wysiedleniu jego rodzina mieszkała w jednej izbie, przy czym nie wie czyją własnością był budynek. Wyjaśniła, że rodzice, gdy wracali z pracy przynosili mleko, warzywa i ziemniaki, przygotowywali z tego kolacje i śniadania. W toku postępowania podnosił, że rodzice pracowali w gospodarstwie rolnym znajdującym się pod zarządem niemieckim, ale nie był w stanie podać nazwiska pracodawcy i nie określił, czy rodzice z tytułu wykonywanej pracy otrzymywali wynagrodzenie lub w jaki sposób zdobywali żywność oraz ubranie. Skarżący podniósł, że nie posiada też żadnych świadków ani dokumentów potwierdzających fakt deportacji. Okoliczności tej nie potwierdzono również ani w piśmie z Archiwum Państwowego w Ł. z dnia [...] ani w piśmie z Instytutu Pamięci Narodowej Oddziału w Ł. z dnia [...].

Taki stan faktyczny dowodzi trafności wniosków Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, że rodzina skarżącego nie była deportowana w celu pracy przymusowej. Materiał dowodowy zebrany w sprawie został poddany ocenie zgodnie z regułami określonymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a.. Organ ocenił wszystkie dowody przedstawione przez skarżącego. Nie podważając ich wiarygodności, w sposób zgodny z zasadami logiki i doświadczenia życiowego wywiódł, dlaczego dowody te nie potwierdzają spełnienia przez skarżącego przesłanek uprawniających do świadczenia pieniężnego w trybie ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Zatem, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi sąd orzekł o jej oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.

n.k-o.