Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1803/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-11-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 145  par. 1  pkt 1  lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: Art. 7, art. 77  par. 1, art. 80 i art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko (spr.) WSA Tadeusz Kiełkowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 9 listopada 2021 r., nr SKO.PS/4110/554/2021 w przedmiocie zasiłku celowego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata L. S. kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług obowiązującą dla tego rodzaju czynności w dniu orzekania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie (dalej: SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 9 listopada 2021 r. nr SKO.PS/4110/554/2021 działając na podstawie art. 7, art. 8, art. 38, art. 106 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 1876, dalej: "u.p.s."), oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 256) po rozpatrzeniu odwołania skarżącego M. K., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy T. z dnia 21 lipca 2021 r. nr [...] wydanej w trybie wznowieniowym w przedmiocie uchylenia decyzji własnej nr [...] z dnia 20 lutego 2018 r. i odmowy przyznania prawa do świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

W dniu 8 lutego 2018 r. skarżący złożył do Ośrodka Pomocy Społecznej w T. wniosek, o udzielenie pomocy finansowej w formie zasiłku celowego na zakup żywności.

Burmistrz Miasta i Gminy T. decyzją nr [...] z dnia 20 lutego 2018 r., przyznał skarżącemu świadczenie w formie zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 28 lutego 2018 r., w kwocie 196 zł, w okresie od 1 marca 2018 r. do 31 marca 2018 r. w kwocie 217 zł, w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. w kwocie 210 zł.

Następnie w dniu 20 października 2020 r. OPS w T. powziął informację, że skarżący od 2015 r. pobierał rentę inwalidzką z instytucji irlandzkiej. Przeprowadzone w tej sprawie postępowanie wyjaśniające, wykazało, że renta inwalidzka wypłacana jest skarżącemu tygodniowo w Euro od 2015 r., a w styczniu 2018 r. wysokość renty wynosiła 198,50 Euro.

W związku z powyższym w oparciu o art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., organ I instancji postanowieniem z dnia 24 maja 2021 r. wznowił postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją Burmistrza Miasta i Gminy T. nr [...] z dnia 20 lutego 2018 r., dotyczącą przyznania zasiłku celowego.

Po przeprowadzeniu postępowania w trybie wznowionym, Burmistrz Miasta i Gminy T. decyzją nr [...] z dnia 21 lipca 2021 r. uchylił decyzję nr [...] z dnia 20 lutego 2018 r., dotyczącą przyznania skarżącemu świadczenie w formie zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 28 lutego 2018 r., w kwocie 196 zł, w okresie od 1 marca 2018 r. do 31 marca 2018 r., w kwocie 217 zł i w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. w kwocie 210 zł i odmówił przyznania zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r.

W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że w/w okresie przyznania przedmiotowego świadczenia, skarżący gospodarował wspólnie z żoną. Źródło utrzymania rodziny w miesiącu stycznia 2018 r. stanowiły: specjalny zasiłek opiekuńczy skarżącego (520 zł), renta M. K.1 (559,69 zł), dodatek mieszkaniowy (194,54 zł), dodatek energetyczny (15,58 zł), renta inwalidzka z instytucji irlandzkiej (879,07 Euro tj. 3.645,68 zł). Miesięczną wysokość renty inwalidzkiej z instytucji irlandzkiej za m-c styczeń 2018 r. ustalono w kwocie 3.645,68 zł uwzględniając przepis art. 8 ust.13 ustawy , w którym zapisano, że "w przypadku uzyskiwania dochodu w walucie obcej, wysokość tego dochodu ustala się według średniego kursu Narodowego Banku Polskiego z dnia wydania decyzji administracyjnej w sprawie świadczenia z pomocy społecznej ".Obliczeń dokonano w następujący sposób: (198,50 Euro : 7 dni) x 31 dni = 879,07 Euro za m-c, 879,07 Euro x 4,1472 zł (kurs średni Euro w zł na dzień 20 lutego 2018 r.) Łącznie dochód w rodzinie skarżącego ustalony na podstawie art. 8 ustawy wynosił na dzień wydania decyzji tj. 20 lutego 2018 r., 4.935,49 zł.

Zdaniem organu I instancji uwzględnienie w dochodzie rodziny skarżącego renty inwalidzkiej spowodowało, że rodzina nie spełnia warunku kryterium dochodowego kwalifikującego do pomocy w formie zasiłku celowego. Dochód skarżącego kilkakrotnie przekracza kryterium dochodowe osoby w rodzinie i pozwala zabezpieczyć wszystkie potrzeby.

Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie wniósł skarżący. W odwołaniu wskazał, iż stosowne dokumenty złożył do odwołania z dnia 1 lipca 2021 r., a które Ośrodek Pomocy Społecznej w T. przesłał do SKO w Krakowie. Wskazał, iż w 2012 r. zostało wypłacone mu ostatnie świadczenie z Irlandii. Następnie w piśmie z dnia 5 października 2021 r., wskazał , iż jest osobą ze zdiagnozowaną schizofrenią. Oświadczył, że nie miał świadomości pobierania renty inwalidzkiej z Irlandii, dlatego też korzystał z wsparcia z Ośrodka Pomocy Społecznej w T. Dodał, że o uprawnieniu do renty inwalidzkiej wypłacanej przez instytucję irlandzką dowiedział się od P. H. , która poniekąd mu tę rentę załatwiła.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w Krakowie utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Organ odwoławczy w motywach rozstrzygnięcia powołując się na treść art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. stwierdził, że nową okolicznością w sprawie mającą wpływ na ustalenie prawa do zasiłku celowego, a także nieznaną organowi przyznającemu dodatek, w dacie orzekania, jest okoliczność pobierania przez skarżącego od dnia 13 stycznia 2015 r. renty inwalidzkiej wypłacanej przez instytucję irlandzką (dowód: pismo z ZUS Oddział w L. z dnia 20.04.2021 r. znak [...], kolejno pismo ZUS Oddział w L. z dnia 12.05.2021 r. znak [...]). Okoliczność powyższa ma determinujące znaczenie dla obliczenia kryterium dochodowego uprawniającego skarżącego do zasiłku celowego. Po uwzględnieniu dochodu skarżącego z tytułu renty inwalidzkiej, średni miesięczny dochód w gospodarstwie domowym skarżącego w miesiącu poprzedzającym miesiąc złożenia wniosku tj. w miesiącu styczniu 2018 r. przypadający na jednego członka tego gospodarstwa przekroczył 150 % kryterium dochodowego uprawniającego do otrzymania zasiłku celowego, co oznacza, iż zasiłek ten nie przysługuje. Dochód rodziny skarżącego wynosił 4.935,49 zł, co zdecydowanie przekracza kryterium dochodowe w 2 - osobowej rodzinie uprawniające do przyznania świadczeń z pomocy społecznej.

Mając powyższe na uwadze SKO w Krakowie stwierdziło, że organ I instancji prawidłowo orzekł o uchyleniu decyzji własnej nr [...] z dnia 20 lutego 2018 r., przyznającej skarżącemu świadczenie w formie zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 28 lutego 2018 r., w kwocie 196 zł, w okresie od 1 marca 2018 r. do 31 marca 2018 r., w kwocie 217 zł i w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r. w kwocie 210 zł i o odmowie przyznania zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r.

Na powyższą decyzję skarżący, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu w Krakowie, domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji,.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Pismem z dnia 29 września 2022 r. pełnomocnik skarżącego wyznaczony z urzędu, zarzucił organom naruszenie art. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., gdyż zaniechały podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a także zaniechały zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w sposób wyczerpujący. Z treści pisma ZUS z dnia 12 maja 2021 roku nie wynika jaka dokładnie zagraniczna instytucja irlandzka ustaliła Skarżącemu prawo do renty inwalidzkiej i wypłaca Skarżącemu rentę inwalidzką od 13 stycznia 2015 roku. Pismo ZUS z dnia 12 maja 2021 roku nie zawiera żadnych załączników. Brak w aktach sprawy administracyjnej jakiejkolwiek decyzji zagranicznej instytucji potwierdzającej ustalenie prawa do renty inwalidzkiej i przyznanie jej Skarżącemu.

Dla rzetelnego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy konieczna była weryfikacja treści pisma ZUS z dnia 12 maja 2021 roku, gdyż w toku postępowania wznowieniowego, a także postępowania zainicjowanego odwołaniem, Skarżący wielokrotnie podnosił, że nie miał wiedzy o zagranicznej rencie inwalidzkiej. Organy administracyjne nawet nie podjęły próby usunięcia wątpliwości co do stanu faktycznego sprawy, a wątpliwości te zostały rozstrzygnięte na niekorzyść strony wbrew treści art. 81 a § 1 k.p.a. Zdaniem skarżącego treść zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów urzędowych pochodzących od instytucji państwowych (ZUS oraz Social Welfare Service Office w Irlandii) jest sprzeczna. W niniejszej sprawie brak jest przyczyn, z powodu których dowodom przedłożonym przez skarżącego można odmówić wiarygodności i mocy dowodowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.)

Na wstępie wskazać trzeba, że niniejsza sprawa rozpoznana została na posiedzeniu niejawnym, w składzie trzech sędziów, w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm.), ze względu na konieczność jej rozpoznania, a także uwzględniając aktualną sytuację epidemiczną, jak również brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 9 listopada 2021r. utrzymującej w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy T. z dnia 21 lipca 2021 r. w trybie wznowieniowym w przedmiocie uchylenia decyzji własnej nr [...] z dnia 20 lutego 2018 r. i odmowy przyznania prawa do świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup żywności w okresie od 1 lutego 2018 r. do 30 kwietnia 2018 r., wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 z późn. zm.). Tym niemniej w niniejszej sprawie istotna była kwestia braku właściwego zastosowania przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego.

Kluczową okolicznością faktyczną – zarówno z punktu widzenia przyczyny wznowienia postępowania opisanej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., jak i z punktu widzenia decyzji w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia w formie zasiłku celowego – jest okoliczność pobierania przez skarżącego M. K. od dnia 13 stycznia 2015 r. renty inwalidzkiej wypłacanej przez instytucję irlandzką. Okoliczność ta jest istotna w kwestii ustalenia dochodu skarżącego, który z kolei stanowi przesłankę decydującą o przyznaniu zasiłku celowego.

Stąd należało w pierwszej kolejności rozważyć, czy wskazana okoliczność – która jest przez skarżącego kwestionowana – została należycie wyjaśniona i udowodniona zgodnie ze standardami wynikającym z obowiązującej w postępowaniu administracyjnym zasady prawdy obiektywnej (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.). W ocenie Sądu, zebrany materiał dowodowy nie jest wystarczający i nie pozwala na poczynienie jednoznacznych ustaleń co do pobierania przez skarżącego spornej renty inwalidzkiej. Ustalenia w tej mierze organów obu instancji opierają się wyłącznie na dwóch pismach Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w L. z dnia 20 kwietnia 2021 r., znak [...], oraz z dnia 12 maja 2021 r., znak [...]. Zdaniem Sądu, pisma te nie stanowią wystarczającego dowodu. Ani bowiem z tych pism, ani z ustaleń organów przytoczonych w uzasadnieniach decyzji – nie wynika, o jaką instytucję irlandzką chodzi; nie wynika z nich również to, w jaki sposób renta jest wypłacana. Pisma ZUS tudzież wspomniane ustalenia mają charakter ogólny, nie zawierają jakichkolwiek danych, przez pryzmat których można by zweryfikować ich prawdziwość. Pisma ZUS w tych okolicznościach można zatem było traktować nie tyle jako samoistny dowód, ile jako poszlaka, która wymaga wyjaśniania zgodnie z regułami postępowania dowodowego. Z kolei przedłożone przez skarżącego M. K. dokumenty (pismo Social Welfare Services Office z Irlandii z dnia 14 i 21 grudnia 2020 r. oraz zaświadczenie ZUS Oddział w L. Wydział Realizacji Umów Międzynarodowych z dnia 7 stycznia 2021 r.) uprawdopodabniają twierdzenia skarżącego o zaprzestaniu wypłacania mu z końcem 2012 r. świadczenia z Irlandii. Należy jednak podkreślić, że same pisma Social Welfare Services Office z Irlandii nie są podpisane, a więc nie sposób przyjąć, ze stanowią dokument urzędowy. Należy również zwrócić uwagę na notatkę urzędową sporządzoną w dniu 28 czerwca 2021r., z której wynika ze pracownik socjalny powziął wiadomość o pobieraniu przez skarżącego renty inwalidzkiej. Nie zostało ustalone skąd tenże pracownik powziął taka informacje, nie zostali przesłuchani ewentualni świadkowie, którzy mogli posiadać wiedzę dotyczącą pobierania przez skarżącego renty inwalidzkiej. Takie przesłuchanie również mogłoby stanowić dowód w sprawie i podlegać ocenie w toku postepowania administracyjnego.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Natomiast na podstawie art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona, przy czym na podstawie art. 80 k.p.a. obowiązuje zasada swobodnej, a nie dowolnej oceny dowodów. Po przeprowadzonym postępowaniu, jeśli sprawa jest dostatecznie wyjaśniona oraz taką formę rozstrzygnięcia przewidują odpowiednie przepisy, organ wydaje decyzję, uwzględniając wytyczne co do jej elementów składowych, wskazanych w art. 107 k.p.a., przedstawiając m.in. przyjęty w sprawie stan faktyczny (art. 107 § 3 k.p.a.). W szczególności sądy administracyjne podkreślają, że zgodnie z art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., organ administracji publicznej zobowiązany jest do wszechstronnego i wyczerpującego ustalenia stanu faktycznego sprawy oraz oceny okoliczności sprawy na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Zasada prawdy obiektywnej (czyli obowiązek ustalenia jak jest naprawdę) jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego (por. np. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2022 r., II OSK 2401/19; wyrok WSA w Krakowie z dnia 23 czerwca 2017 r., III SA/Kr 420/17). Należy również podkreślić, że organ administracyjny nie może opierać się na plotkach i pogłoskach, ale na zebranych w toku postępowania administracyjnego dowodach. Takimi dowodami są między innymi dokumenty urzędowe, czy też zeznania świadków. W toku niniejszego postępowania administracyjnego zostały przedstawione jako dowody jedynie dwa dokumenty, które jednak nie stanowią dokumentu urzędowego. Trudno bowiem przyjąć, iż są one dowodem tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Raczej należało by przyjąć, że są one dokumentami, które ze względu na zawartą w nim treść stanowi dowód okoliczności mającej znaczenie prawne. Jednak nie przesądzają same w sobie tejże okoliczności, a jedynie stanowią poszlakę jej zaistnienia. Nie można więc przyjąć, że stanowią one dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone, a więc nie można na nich oprzeć twierdzenia, że skarżący faktycznie pobiera rentę inwalidzką, czego konsekwencją jest odmowa przyznania zasiłku przewidzianego w ustawie i pomocy społecznej. Skoro stanowią one jedynie poszlakę to należało zebrać dalszy materiał dowodowy w sprawy, a zwłaszcza skontaktować się ze wzmiankowaną "instytucją irlandzką" celem jej potwierdzenia i otrzymania od niej stosownej dokumentacji. Taka współpraca między instytucjami państw członkowskich nie jest wprawdzie uregulowana w ramach prawa unijnego, tym niemniej wynika z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej. Należy również wskazać, że z pewnością polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych mogłoby stanowić ogniwo pośrednie zapewniające efektywną współpracę. Należy także podkreślić, że skoro Zakład Ubezpieczeń Społecznych w L. udzielił informacji o pobieraniu przez skarżącego renty inwalidzkiej, to musiała do tego zaistnieć jakaś udokumentowana podstawa prawna i faktyczna, a więc musiało to nastąpić na podstawie jakiegoś dowodu, którego jednak nie ma w aktach postępowania administracyjnego. Stąd organ administracyjny powinien wystąpić o doręczenie mu takiego dowodu w sparwie.

Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpatrując sprawę ponownie, organ obowiązany będzie zgodnie z regułami postępowania dowodowego wyjaśnić kwestię pobierania przez skarżącego M. K. renty inwalidzkiej.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

Zgodnie z art. 250 § 1 p.p.s.a. wyznaczony adwokat, radca prawny, doradca podatkowy albo rzecznik patentowy otrzymuje wynagrodzenie odpowiednio według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej oraz zwrotu niezbędnych i udokumentowanych wydatków. Obecnie obowiązują dwa różne rozporządzenia regulujące w rzeczywistości dwie odmienne kwestie odnoszące się do kosztów sądowych tytułem zastępstwa procesowego (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 sierpnia 2021 r., III SA/Kr 1133/19, https://cbois.nsa.gov.pl/doc/72445F7F02).Pierwszym jest rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.), które zostało wydane na podstawie art. 16 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1651 z późn. zm.). Zgodnie z ust. 2 powołanego przepisu Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporządzenia, wysokość opłat za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości, stanowiących podstawę do zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa prawnego i kosztów adwokackich, mając na względzie, że ustalenie opłaty wyższej niż stawka minimalna, o której mowa w ust. 3, lecz nieprzekraczającej sześciokrotności tej stawki, może być uzasadnione rodzajem i zawiłością sprawy oraz niezbędnym nakładem pracy adwokata. Z kolei jego ust. 3 stanowi, że Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej i Krajowej Rady Radców Prawnych, określi, w drodze rozporządzenia, stawki minimalne za czynności adwokackie, o których mowa w ust. 1, mając na względzie rodzaj i zawiłość sprawy oraz wymagany nakład pracy adwokata. Rozporządzenie to reguluje kwestię wysokości kosztów, które są zwracane stronie wygrywającej proces z tytułu zastępstwa procesowego.

Drugim aktem normatywnym jest rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 18, zwane dalej rozporządzeniem z 2016 r.), które zostało wydane na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze, który stanowi, że Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Naczelnej Rady Adwokackiej, określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady ponoszenia kosztów, o których mowa w ust. 1, z uwzględnieniem sposobu ustalania tych kosztów, wydatków stanowiących podstawę ich ustalania oraz maksymalnej wysokości opłat za udzieloną pomoc. Rozporządzenie to reguluje więc kwestię wynagrodzenia dla pełnomocnika z urzędu przyznawane od Skarbu Państwa. Należy przy tym odnotować, że powyższe rozporządzenie nie było dotychczas przedmiotem kontroli z punktu widzenia jego zgodności z Konstytucją RP.

Problemem spornym jest natomiast, czy sąd administracyjny może odmówić zastosowania wyżej wymienionego obowiązującego rozporządzenia z 2016 r. i przyznać pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenie według stawek minimalnych określonych w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie. Wynika to z faktu, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19) uznał, że poprzednio obowiązujący § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 1801, zwane dalej rozporządzeniem z 2015 r.) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Należy przy tym podkreślić, że rozporządzenie, którego § 4 ust. 1 uznano za niekonstytucyjny już w czasie orzekania przez Trybunał Konstytucyjny nie obowiązywało. Trybunał jednak stwierdził, że uchylenie całego rozporządzenia z 2015 r. przez § 23 rozporządzenia z 2016 r., nie wpłynęło na modyfikację położenia prawnego skarżącego, a treść przepisu intertemporalnego zawartego w § 22 rozporządzenia z 2016 r. prowadzi wprost do wniosku, iż § 4 ust. 1 rozporządzenia z 2015 r. nadal obowiązuje odnośnie do spraw wszczętych i niezakończonych w danej instancji przed 2 listopada 2016 r. W innym zakresie do obowiązującej obecnie regulacji Trybunał nie odniósł się w uzasadnieniu. Nie wyraził więc nawet pośrednio opinii na ten temat, chociaż przepisy ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) tego nie zakazywały, a samo rozporządzenie z 2016 r. było znane.

Konstrukcja z kolei rozporządzenia z 2015 r. była odmienna niż konstrukcja obecnie obowiązującej regulacji. Przede wszystkim § 4 ust. 1 stanowił, że opłatę ustala się w wysokości co najmniej 1/2 opłaty maksymalnej określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Można więc przyjąć, że jako zasadę wskazywał na połowę stawki zasądzanej tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną, przy czym stawki maksymalne były wskazane w dalszej części tego samego rozporządzenia. Te stawki maksymalne były z kolei identyczne jak opłaty za czynności adwokackie przewidziane w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie. Ustawodawca obniżał więc zasądzane wynagrodzenie pełnomocnikowi z urzędu o połowę, co było regułą, przyjmując jednocześnie, że maksymalne stawki w nim przewidziane były wyjątkiem. Należy bowiem zauważyć, że ust. 2 § 4 rozporządzenia z 2015 dawał możliwość podwyższenia zasądzonego wynagrodzenia do stawki maksymalnej.

Obecna regulacja z kolei przewiduje odmienne rozwiązanie. W rozporządzeniu z 2016 r. ustalone zostały bowiem ściśle określone stawki, które są przyznawane od Skarbu Państwa tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu. Co więcej stawka ta może zostać podniesiona do 150% w ściśle określonych sytuacjach związanych z nakładem pracy adwokata, stopniem zawiłości sprawy czy z uwagi na wartość przedmiotu sporu. Porównując jedynie same kwoty przewidziane w rozporządzeniu z 2016 oraz rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie należy zauważyć, że w sprawach, w których występuje wpis stały w postępowaniu przed sądami administracyjnymi kwoty przyjęte w rozporządzeniu z 2016 r. są o połowę niższe niż opłaty minimalne przyznawane stronie wygrywającej proces na podstawie rozporządzenia w sprawie opłat za czynności adwokackie. Jednak w sytuacji, gdy przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna, a więc gdy wpis w danej sprawie sądowej jest stosunkowy nie ma już takiego prostego przelicznika i stosunku 1:2 pomiędzy kwotami określonymi w rozporządzeniu z 2016 r. i rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Należy także podkreślić, że zarówno na mocy rozporządzenia z 2015 r., jak i obecnie rozporządzenia z 2016 r., pełnomocnikowi sąd przyznając określone wynagrodzenie podwyższa je o kwotę podatku od towarów i usług. Tej regulacji z kolei nie ma w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie. Tak więc stronie zwraca się określoną kwotę ustaloną w tym rozporządzeniu nie zasądzając podatku VAT. Należy więc przyjąć, że profesjonalny pełnomocnik, który świadczy pomoc prawną z wyboru musi ją samodzielnie uiścić na rzecz Skarbu Państwa, z kwoty zapłaconej mu przez klienta z tytuły reprezentacji przed sądem. Porównując więc wynagrodzenie, które adwokat otrzymuje tytułem zastępstwa procesowe z urzędu i z wyboru z uwzględnieniem stawki VAT (jest to oczywiście głębokie uproszczenie ze względu na fakt, że w jednym przypadku mamy do czynienia ze zwrotem opłaty z tytułu zastępstwa procesowego stronie wygrywającej, która nie jest wynagrodzeniem pełnomocnika, a z drugiej mamy jednak do czynienia z zapłatą wynagrodzenia), to różnica pomiędzy nimi wcale nie przedstawia się to jako połowa wartości, ale jest mniejsza.

Opłata określona w rozporządzeniu w sprawie opłat za czynności adwokackie zawsze jest ponoszona przez stronę przegrywającą dane postępowanie. Wyjątkowo może być ona poniesiona przez Skarb Państwa w sytuacji gdy jest on stroną w danym postępowaniu. Takim wyjątkiem są więc postępowania przed sądami administracyjnymi, w których zawsze jedną ze stron jest organ administracji publicznej (nie ma przy tym znaczenia, czy mamy do czynienia z administracją rządową, czy samorządowa, gdyż zarówno funkcjonowanie jednej, jak i drugiej oparte jest o finanse publiczne). W sytuacji więc uchylenia aktu administracyjnego albo stwierdzenia bezczynności na rzecz strony skarżącej zasądzany jest zwrot poniesionych kosztów sądowych. Nie jest to jednak wynagrodzenie dla pełnomocnika. Wynagrodzenie jest bowiem płatne na podstawie umowy zawartej przez klienta z jego pełnomocnikiem z wyboru. To jest jedynie zwrot stronie poniesionych kosztów, przy czym prawodawca doskonale zdaje sobie sprawę, że nie są to całkowite koszty zastępstwa procesowego.

Jednak patrząc się na kwestię zasądzanych kosztów zastępstwa procesowego z wyboru zawsze należy mieć na uwadze, że koszty te ponosi przegrywający. Należy przy tym pokreślić, że koszty te są zasądzane na rzecz konkretnej strony, skarżącego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Nie jest więc do końca pewne, czy kwota ta summa summarum wpłynie na konto pełnomocnika z wyboru, o ile taka była umowa miedzy skarżącym, a pełnomocnikiem z wyboru dotyczące zapłaty jego wynagrodzenia.

W wyroku z dnia 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19) Trybunał Konstytucyjny uznał jedynie za niekonstytucyjny określony zapis w § 4 ust. 1, że opłatę ustala się w wysokości co najmniej 1/2 opłaty maksymalnej określonej w rozdziałach 2-4, przy czym nie może ona przekraczać wartości przedmiotu sprawy. Tak więc nie zostały uchylone zapisy odnoszące się do wszystkich stawek określonych w rozporządzeniu z 2015 r. W innym orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27lutego 2018 r., SK 25/15 dotyczącego § 12 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, także zakwestionowany został tylko jeden konkretny przepis. Trybunał Konstytucyjny nie uchylił więc całego rozporządzenia z 2015 r.

Obowiązujące obecnie rozporządzenie z 2016 r. wprost określa wysokość zasądzanego od Skarbu Państwa wynagrodzenia, zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy Prawo o adwokaturze. Powołana podstawa prawna do wydania tego rozporządzenia wyraźnie wskazuje obowiązek określenia w drodze rozporządzenia sposobu ustalania tych kosztów, wydatków stanowiących podstawę ich ustalania oraz maksymalnej wysokości opłat za udzieloną pomoc. Tak też ta dyspozycja ustawowa została wykonana. Zostały wskazane określone kwoty, które dotyczą wszystkich pełnomocników z urzędu. Nie ma więc w tym przypadku zróżnicowania podmiotowego. Co więcej zasądzone wynagrodzenie tytułem zastępstwa procesowego jest podnoszone o podatek VAT. Należy przy tym podkreślić, że dla zasądzonej kwoty nie ma znaczenia czy pełnomocnik z urzędu wygra proces, czy też go przegra. Nie ma także znaczenia jakość samej reprezentacji, trafność i właściwość podnoszonych zarzutów, czy nakład pracy. Wskazana w rozporządzeniu stawka zawsze zostanie zasądzona. Co więcej pełnomocnik z urzędu ma pewność, że Skarb Państwa (w tym przypadku sąd administracyjny) zasadzoną kwotę wypłaci i jest ona płatna bezpośrednio na jego ręce. Wprawdzie koszty są zasądzane dopiero w wyroku kończącym sprawę, ale taki pełnomocnik ma pewność, że zostaną mu one wypłacone. Nie jest więc możliwe, aby w jakikolwiek sposób utracił to wynagrodzenie.

Należy także zauważyć, że rozporządzenie z 2016 r. wciąż obowiązuje i ono reguluje kwestę wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu. Sąd nie jest więc związany w tym zakresie wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2020 r. (SK 66/19). Zresztą, gdyby zakwestionować wszystkie kwoty przewidziane w rozporządzeniu z 2016 r., to nie byłoby w ogóle podstawy prawnej do zasądzenia wynagrodzenia na rzecz pełnomocnika z urzędu. W odniesieniu bowiem do rozporządzenia z 2015 r. Trybunał Konstytucyjny uchylił jedynie jego jeden przepis, który o połowę zmniejszał minimalne wynagrodzenie należne pełnomocnikowi z urzędu. Pozostawił natomiast w mocy pozostałe przepisy, które określały stawki, które można było zasądzić tytułem wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu. Gdyby więc sąd postąpił zgodnie z żądaniem skarżącego to musiałby wyeliminować z obrotu prawnego całe rozporządzenie, ze wszystkimi stawkami, a z kolei art. 250 p.p.s.a. nie daje możliwości oparcia się w tej kwestii o rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie. Ewentualnie o to rozporządzenie można by się było oprzeć, gdyby strona reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu wygrała sprawę, a więc jej skarga zostałaby uwzględniona, a decyzja organu administracyjnego uchylona (zob. wyrok WSA w Krakowie z 11.08.2022 r., III SA/Kr 300/22, LEX nr 3397648).

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 250 § 1 oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 18) pełnomocnikowi przyznano wynagrodzenie w wysokości 240 zł podwyższone o stawkę podatku VAT obowiązującą w dniu orzekania.