Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1794/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art 145 § 1 pkt 5
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art 185 § 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędzia del WSA Jakub Zieliński (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Małgorzata Ziniewicz po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2020 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 1312/17 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] czerwca 2017 r. nr.[...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2. zasądza na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od M. S. kwotę 460 (czterysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 1312/17, w wyniku rozpoznaniu sprawy ze skargi M. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] czerwca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...].

Wyrok ten został wydany w następującym stanie sprawy.

Decyzją z dnia [...] października 2014 r. nr [...] Wojewoda [...] (dalej również: Wojewoda; organ I instancji) potwierdził M. S. (dalej: skarżąca; strona) prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S. M. nieruchomości we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...] – obecnie U., obejmującej [...] ha gruntów rolnych wraz z domem jednopiętrowym, drewnianym, krytym blachą, obejmującym 7 pokoi, o powierzchni użytkowej [...] m kw. oraz stajnią murowaną z kamienia, krytą blachą, o powierzchni użytkowej [...] m kw. (punkt I) oraz odmówił potwierdzenia stronie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia w tej samej miejscowości przez A. M. nieruchomości obejmującej [...] m sześciennych lasu oraz [...] ha [...] m kw. ziemi, w tym [...] ha ziemi ornej (punkt II).

We wniosku o wznowienie postępowania zakończonego decyzją Wojewody [...] z dnia [...] października 2014 r. M. S. wskazała jako podstawę wznowienia przesłankę z art. 145 § 1 pkt 5 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: k.p.a.), powołując się na fakt ujawnienia nowych istotnych dowodów i okoliczności mających wpływ na treść decyzji wynikających z wydanego przez [...] w G. w dniu [...] kwietnia 2016 r. postanowienia o sygn. akt [...], w którym stwierdzono, że spadek po A. M. synu H., zmarłym w dniu [...] grudnia 1945 r. we L., na podstawie ustawy nabył syn S. M. Po wznowieniu postępowania w przedmiotowej sprawie, Wojewoda decyzją z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia [...] października 2014 r., stwierdzając brak zaistnienia przesłanki z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej również: Minister: organ II instancji; organ odwoławczy), po rozpoznaniu odwołania M. S. od decyzji Wojewody z dnia [...] grudnia 2016 r., decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Minister stwierdził, że Wojewoda zasadnie odmówił M. S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. M. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W tym względzie wyjaśnił, że M. S. udowodniła, iż S. M. jako właściciel pozostawił poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomość położoną we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], stąd też Wojewoda [...] prawidłowo potwierdził skarżącej prawo do rekompensaty z tego tytułu (pkt I decyzji z dnia [...] października 2014 r.). Odnosząc się do pkt II decyzji z dnia [...] października 2014 r., zawierającego orzeczenie o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie po A. M., organ odwoławczy podniósł, że zarówno J. M. we wniosku z dnia [...] grudnia 1990 r., jak i M. S. w piśmie z dnia [...] grudnia 2008 r. szczegółowo wymieniły nieruchomości, za które domagały się rekompensaty. Organ wskazał również na to, że wśród tych dóbr nie zostały wymienione nieruchomości położone we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], pozostawione przez A. M. Ponadto Minister zauważył, że strona wystąpiła o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomości, które pozostawił A. M., dopiero w dniu [...] lutego 2013 r., a zatem po terminie określonym w art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. [o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r., poz. 2097)] – dalej: ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.; ustawa o mieniu zabużańskim.

Minister dodał również, że złożony przez stronę dokument (prawomocne postanowienie spadkowe po A. M. z dnia [...] kwietnia 2016 r.) faktycznie nie był znany organowi prowadzącemu pierwotne postępowanie zakończone decyzją z dnia [...] października 2014 r., ale dokument ten nie spełnia przesłanki określonej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., bowiem nie istniał w dniu wydania decyzji ostatecznej [wydanej w sprawie, której dotyczy wznowienie postępowania].

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie; Sąd I instancji; Sąd wojewódzki) M. S. podniosła, że nabycie przez S. M. w dniu [...] grudnia 1945 r. spadku po A. M., stwierdzone postanowieniem [...] w G. z dnia [...] kwietnia 2016 r., stanowi przesłankę wznowieniową z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., gdyż nabycie spadku stwierdzone tym postanowieniem stanowi istotną dla sprawy nową okoliczność faktyczną istniejącą w dniu wydania decyzji, która jednocześnie nie była znana organowi, który wydał decyzję.

WSA w Warszawie, przedstawiając motywy uznania, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa stwierdził, że wskazaną przez stronę we wniosku o wznowienie postępowania okolicznością wynikającą z postanowienia [...] w G. z dnia [...] kwietnia 2016 r. sygn. akt [...] było to, że w postanowieniu spadkowym stwierdzono, iż spadek po A. M. (synu H.) nabył syn S. M. w całości. Sąd w przeciwieństwie do organu uznał, że w sprawie wystąpiła nowa okoliczność faktyczna istniejąca, ale nieznana organowi w dniu wydania decyzji ostatecznej, stanowiąca podstawę wznowienia z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. W tym względzie Sąd podniósł, że zgodnie z art. 924 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) spadek otwiera się z chwilą śmierci spadkodawcy, zaś w myśl art. 925 k.c. spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, przy czym postanowienie sądu powszechnego ma skutek ex tunc, bowiem nabycie spadku następuje z mocy samego prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, a postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku jedynie okoliczność tę potwierdza. Idąc dalej, Sąd I instancji stwierdził, że nowa okoliczność faktyczna, którą stanowi fakt dziedziczenia przez S. M. po A. M. potwierdzony powołanym wyżej prawomocnym postanowieniem sądu powszechnego z dnia [...] kwietnia 2016 r., jest w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. okolicznością istotną dla rozstrzygnięcia administracyjnego podjętego w dniu [...] października 2014 r. Argumentując w tym zakresie, Sąd podniósł, że powodem odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione na byłym terytorium RP przez A. M. był brak wniosku dotyczącego tego mienia złożonego w terminie wynikającym z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. , jednakże poza sporem pozostaje, iż w terminie ustawowym wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty został złożony w odniesieniu do mienia pozostawionego przez S. M. Sąd zwrócił uwagę na to, że z dołączonego do przedmiotowego wniosku skarżącej wyroku [...] w G. z dnia [...] grudnia 1990 r. sygn. akt [...] wynika, że "S. M. pozostawił (...) jako właściciel we wsi [...], gmina [...], mienie nieruchome w postaci gruntów o powierzchni co najmniej [...] ha oraz zabudowania w postaci domku jednopiętrowego, drewnianego, obejmującego 7 pokoi oraz stajni murowanej z kamienia". Sąd wojewódzki stwierdził w tym względzie, że użyte w przywołanym wyroku z dnia 10 grudnia 1990 r. sformułowanie "gruntów o powierzchni co najmniej" oznacza, że katalog tych gruntów ma charakter otwarty, sformułowanie to nie wyklucza zatem pozostawienia na byłym terytorium RP przez S. M. mienia nieruchomego odziedziczonego po A. M. Sąd uznał, że w takim stanie rzeczy organ miał obowiązek ocenić spełnienie przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty również w kontekście tego mienia. W konsekwencji Sąd wojewódzki uznał, że złożone w przedmiotowej sprawie żądanie wznowienia postępowania opiera się na ustawowej podstawie wznowienia wskazanej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., a wydając decyzję o odmowie uchylenia decyzji dotychczasowej, organ naruszył art. 151 § 1 pkt 1 w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

W takich warunkach WSA w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369, z późn. zm. – dalej: p.p.s.a.) uchylił obydwie decyzje wydane we wznowionym postępowaniu.

W skardze kasacyjnej, kwestionującej wyrok WSA w Warszawie w całości, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej również: skarżący kasacyjnie) zarzucił zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., poprzez uznanie, że organ II instancji błędnie ustalił, iż nie wystąpiły nowe okoliczności istotne dla sprawy, istniejące, lecz nieznane organowi w chwili wydania przez Wojewodę [...] decyzji z dnia [...] października 2014 r., co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało uchyleniem decyzji Ministra z dnia [...] czerwca 2017 r. znak [...] i poprzedzającej ją decyzji Wojewody z dnia [...] grudnia 2016 r. znak: [...];

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., ponieważ powyższe skutkowało uchyleniem skarżonej decyzji Ministra oraz decyzji Wojewody z dnia [...] grudnia 2016 r., pomimo że decyzje zostały wydane zgodnie z prawidłowo ustalonym stanem faktycznym i prawnym.

W uzasadnieniu Minister stwierdził, że postanowienie [...] w G. z dnia [...] kwietnia 2016 r., "traktowane jako nowy dowód w sprawie" nie spełniło przesłanki istnienia dowodu lub okoliczności w dniu wydania decyzji, wobec czego nie można uznać, że została spełniona przesłanka wznowieniowa z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Organ odwoławczy podniósł, że orzeczenie to zostało wydane dopiero w dniu 28 kwietnia 2016 r., czyli nie istniało w dniu wydania przez Wojewodę [...] decyzji z dnia [...] października 2014 r. Stwierdził również, że w przedmiotowej sprawie sporne jest, czy nowa okoliczność w postaci dziedziczenia przez S. M. po A. M. stanowi w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. okoliczność istotną dla rozstrzygnięcia podjętego w dniu [...] października 2014 r. Nie zgadzając się z Sądem wojewódzkim w tej kwestii, organ II instancji podniósł, że okoliczności wynikające z wyroku [...] w G. z dnia 10 grudnia 1990 r. sygn. akt [...] do których odwołał się Sąd I instancji, były znane organowi w chwili wydania decyzji z dnia [...] października 2014 r.

Wskazując na treść art. 1025 § 2 k.c. oraz art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.), organ II instancji stwierdził również, że spadkobierca nabywa spadek z chwilą śmierci spadkodawcy, jednakże finalnie ustalenie okoliczności jaką jest krąg spadkobierców następuje dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. W takich warunkach organ odwoławczy uznał, że przedłożone przez stronę prawomocne postanowienie [...] w G. z dnia [...] kwietnia 2016 r., wskazujące nabycie spadku po A. M. zmarłym w dniu [...] grudnia 1945 r. we L., dotyczy okoliczności powstałej po wydaniu przez Wojewodę decyzji z dnia [...] października 2014 r. Na koniec Minister podkreślił, że z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek przedłożenia organowi dowodów potwierdzających fakt następstwa prawnego po zmarłym właścicielu nieruchomości pozostawionych (art. 6 ust. 2 pkt 1), a strona tego obowiązku nie wypełniła, wobec czego Wojewoda [...] był uprawniony do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. M. nieruchomości poza obecnymi granicami RP.

Przy tak sformułowanych i umotywowanych zarzutach kasacyjnych Minister wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie, ewentualnie zaś o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi. Ponadto organ odwoławczy wniósł o zasądzenie kosztów postępowania i rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach i z tej przyczyny zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. (aktualnie: Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny (dalej również: Sąd odwoławczy; Sąd kasacyjny) nie stwierdził, że zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego skontrolował – w granicach określonych podstawami skargi kasacyjnej – zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem.

Skarga kasacyjna została w niniejszym przypadku oparta na podstawie wymienionej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., obejmując dwa zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. W istocie jednak zarzut nr 2, jako wskazujący jedynie na naruszenie przez Sąd I instancji przepisu wynikowego, jakim jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., objęty jest zakresem zarzutu nr 1, w którym naruszenie tego przepisu zostało powiązane ze wskazaniem innego jeszcze przepisu postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. W takim wypadku chodzi zatem o zbadanie prawidłowości zaskarżonego rozstrzygnięcia z wzorcem kontroli, jakim jest przepis art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Sam przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. stanowi bowiem przepis wynikowy, którego naruszenie może być wyłącznie skutkiem uprzedniego uchybienia przez sąd pierwszej instancji w zakresie wykładni lub zastosowania innego przepisu proceduralnego. Wobec tego Sąd odwoławczy nie będzie odrębnie omawiał obydwu zarzutów, lecz odniesie się do nich łącznie. Skuteczne przypisanie Sądowi I instancji uchybienia w zakresie przepisu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, prowadzić musiało w realiach niniejszej sprawy również do uznania błędu w zastosowaniu przepisu wynikowego.

Autor skargi kasacyjnej w ramach zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. podniósł, że Sąd wojewódzki bezpodstawnie przypisał organowi odwoławczemu błąd w ustaleniu, iż nie wyszły na jaw nowe okoliczności istotne dla sprawy, nieznane organowi, a istniejące w chwili wydania przez Wojewodę [...] decyzji z dnia [...] października 2014 r. Z brzmienia tak sformułowanego zarzutu wynika, że skarżący kasacyjnie nie określił wprost, na czym miało polegać naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Przepis art. 174 pkt 2 p.p.s.a. wprawdzie osobno nie wymienia – jak ma to miejsce w przypadku naruszenia przepisu prawa materialnego – rodzajów naruszenia prawa procesowego, jednakże nie ulega wątpliwości, że naruszenie przepisów postępowania może się przejawiać w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego. Przepisy postępowania mogą być bowiem naruszone zarówno przez ich błędną wykładnię, jak i niewłaściwe zastosowanie. Dodatkowo, w przypadku zarzutów odnoszących się do tego rodzaju przepisów strona wnosząca skargę kasacyjną oprócz wskazania, w jaki sposób doszło do naruszenia konkretnych (wyartykułowanych) przepisów postępowania, ma obowiązek wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy (zob. stanowisko M. Niezgódki-Medek dotyczące art. 174 pkt 2 p.p.s.a. [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX/el. 2019 – tezy 15-17 i powołane tam orzecznictwo). Tylko w takim przypadku można mówić o wypełnieniu obowiązku z art. 176 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Jest to zgodne też z poglądem, według którego przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a., obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (por. uchwała pełnego składu NSA z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, dostępna w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd odwoławczy tylko wtedy może uczynić zadość temu obowiązkowi, gdy wnoszący skargę kasacyjną poprawnie określi, jakie przepisy jego zdaniem naruszył wojewódzki sąd administracyjny i na czym owo naruszenie polegało (por. stanowisko orzecznictwa przywołane w wyroku NSA z dnia 3 grudnia 2018 r. sygn. akt I GSK 2647/18, dostępnym jw.). Niemniej jednak wyjątkowo Naczelny Sąd Administracyjny dopuszcza usunięcie wadliwości zgłoszonej podstawy kasacyjnej w drodze rozumowania poprzez analizę argumentacji zawartej w uzasadnieniu tego środka odwoławczego, o ile nie polega to na formułowaniu za stronę zarzutów kasacyjnych na podstawie motywów skargi kasacyjnej (zob. wyrok NSA z dnia 17 lutego 2015 r. sygn. akt II OSK 1695/13, dostępny jw.). Zasada falsa demonstratio non nocet pozwala Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na odniesienie się do wszystkich zarzutów skargi kasacyjnej, tj. powołanych nie tylko w samych podstawach kasacyjnych, ale również sformułowanych w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, jeżeli mogą one być jednoznacznie wyinterpretowane z treści skargi kasacyjnej.

W niniejszej sprawie charakter i treść sformułowanych zarzutów oraz całokształt argumentacji zawartej w uzasadnieniu skargi kasacyjnej pozwalały Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na ustalenie, że przypisane Sądowi I instancji przez autora skargi kasacyjnej naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. polegało na błędnym zastosowaniu tego przepisu do stanu faktycznego sprawy. Błąd ten dotyczył zaś kwestii, które można sprowadzić do:

- nieuwzględnienia przez Sąd wojewódzki, że przedłożone przez stronę prawomocne postanowienie [...] w G. z dnia [...] kwietnia 2016 r. sygn. akt [...] wskazujące na nabycie przez S. M. spadku po A. M. zmarłym w dniu [...] grudnia 1945 r., dotyczy okoliczności powstałej po wydaniu przez Wojewodę decyzji z dnia [...] października 2014 r., co powoduje, że nie została spełniona przesłanka istnienia nieznanego organowi dowodu lub okoliczności w czasie orzekania w postępowaniu zwykłym,

- pominięcia, że okoliczność ta nie miała istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu zwykłym, gdyż przywołany przez Sąd wojewódzki wyrok [...] w G. z dnia [...] grudnia 1990 r. sygn. akt [...] był znany Wojewodzie [...] w chwili wydania decyzji z dnia [...] października 2014 r., wobec czego stwierdzenie, że orzeczenie to nie wyklucza pozostawienia na byłym terytorium RP przez S. M. mienia nieruchomego odziedziczonego po A. M., nie ma istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. w odniesieniu do pierwszej ze wskazanych kwestii okazał się nietrafny. Sąd odwoławczy podziela w tym względzie stanowisko Sądu wojewódzkiego, że w sytuacji, gdy postanowienie sądu powszechnego o stwierdzeniu nabycia spadku zapadło po dacie wydania decyzji ostatecznej, której dotyczy wniosek o wznowienie postępowania, okoliczności wynikające z takiego postanowienia mogą być zakwalifikowane jako istotne nowe fakty w sprawie, istniejące w dacie orzekania przez organ.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję, zatem przepis ten może mieć zastosowanie, gdy spełnione są łącznie trzy przesłanki: ujawnione okoliczności faktyczne lub dowody istotne dla sprawy są nowe; istnienie "nowych okoliczności faktycznych" lub "nowych dowodów" w dniu wydania decyzji ostatecznej; "nowe okoliczności faktyczne"" lub "nowe dowody" nie były znane organowi, który wydał decyzję. Konsekwentnie zatem wznowienie postępowania powinno następować nie tylko z uwagi na wyjście na jaw nowych dowodów, ale także i nowych okoliczności faktycznych istotnych dla sprawy, przy czym ujawnienie się tych okoliczności może być rezultatem przeprowadzenia dowodów (ujawnienia się dowodów) po wydaniu decyzji, aby tylko rzecz dotyczyła faktów mających miejsce przed wydaniem decyzji, które są istotne dla sprawy, a nie były znane organowi w momencie jej podejmowania. W art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. ustawodawca, posługując się pojęciem "nowych okoliczności faktycznych" oraz "nowych dowodów", użył alternatywy zwykłej, a nie koniunkcji. Stad też wznowić postępowanie należy także wtedy, gdy wprawdzie nowe dowody powstaną po wydaniu decyzji, ale ujawnione równocześnie zostaną wynikające z nich nowe istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, o których organ w chwili wydawania decyzji nie wiedział (por. wyrok NSA z dnia 15 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 1961/15, dostępny jw.).

Zdaniem Sądu odwoławczego, w sprawie wystąpiła nowa okoliczność faktyczna, obiektywnie istniejąca, ale nieznana organowi w dniu wydania decyzji ostatecznej, którą to okolicznością był fakt dziedziczenia przez S. M. po A. M., wynikający z późniejszego postanowienia sądu powszechnego. Należało też konsekwentnie przyjąć, że fakt dziedziczenia ustawowego po A. M. nie były brane pod uwagę w postępowaniu w momencie rozstrzygania o odmowie M. S. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. M. mienia zabużańskiego obejmującego [...] m sześc. Lasu oraz [...] ha [...] m kw. ziemi, w tym [...] ha ziemi ornej. Nie oznacza to jednak jeszcze, że okoliczność ta miała istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy załatwionej w postępowaniu zwykłym. Niezbędne było bowiem dowiedzenie, że wystąpiły wszystkie przesłanki niezbędne dla zastosowania przepisu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. – o czym będzie jeszcze mowa w dalszej części niniejszego uzasadnienia.

Skarżący kasacyjnie zasadnie zwrócił uwagę na treść art. 1025 k.c. i art. 365 § 1 k.p.c., niemniej jednak nie wyprowadził z nich trafnych wniosków. Z uwagi na brzmienie tych przepisów niedopuszczalne jest przyjmowanie domniemania posiadania interesu prawnego w sprawie przy braku dokumentu stwierdzającego nabycie spadku (prawomocnego postanowienia sądu powszechnego lub aktu poświadczenia dziedziczenia przez notariusza), bowiem ani organ administracji, ani sąd administracyjny nie może orzekać w materii należącej do kognicji sądów powszechnych. Dopiero wykazanie następstwa prawnego prawomocnym postanowieniem sądu cywilnego o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktem poświadczenia dziedziczenia przez notariusza, jest podstawą dla przyjęcia istnienia legitymacji do bycia stroną postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2016 nr. sygn. akt I OSK 1780/18, dostępny jw.). Niemniej jednak dla postępowania w trybie nadzwyczajnym (wznowienia postępowania) ma to tylko takie znacznie, że wyznacza moment, od którego można skutecznie domagać się wszczęcia tego rodzaju postępowania. Innymi słowy, wyznacza moment, od którego można skutecznie powoływać się na zaistnienie skutku wynikającego z art. 924 k.c. Spadek otwiera się bowiem już z chwilą śmierci spadkodawcy, natomiast w myśl art. 925 k.c. spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Postanowienie sądu powszechnego wywołuje skutek ex tunc, bowiem nabycie spadku następuje z mocy samego prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, a postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku jedynie okoliczność tę potwierdza. Przepisy art. 1025 k.c. i art. 365 § 1 k.p.c. mają zatem znaczenie dla oceny momentu, od którego uprawniony może powoływać się na fakt następstwa prawnego pod tytułem ogólnym (dziedziczenie), tj. okoliczność, która obiektywnie istniała już w dacie śmierci spadkodawcy.

Idąc dalej, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że o ile skarżący kasacyjnie nie miał racji co do pierwszej z omówionych kwestii, tak całkowicie słusznie sformułował zarzut w pozostałej części, która odnosiła się do przesłanki istotności nowego dowodu lub okoliczności dla rozstrzygnięcia sprawy. W ocenie Sądu kasacyjnego Sąd I instancji doszedł w tym względzie do nieuprawnionych, gdyż pobieżnych i co najmniej przedwczesnych wniosków.

Na uzasadnienie tezy o istotności, w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., nowej okoliczności faktycznej, którą stanowił fakt dziedziczenia przez S. M. po A. M. potwierdzony powołanym wyżej prawomocnym postanowieniem sądu powszechnego z dnia [...] kwietnia 2016 r., dla rozstrzygnięcia podjętego w dniu [...] października 2014 r. Sąd wojewódzki odwołał się do motywów odmowy potwierdzenia M. S. prawa do rekompensaty za mienie pozostawione na byłym terytorium RP przez A. M. Sąd I instancji prawidłowo wskazał na to, że powodem tym był brak złożonego w terminie wynikającym z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wniosku dotyczącego mienia po A. M. Zarazem podniósł, że poza sporem pozostaje, iż w terminie ustawowym wniosek o potwierdzenie prawa do rekompensaty został złożony w odniesieniu do mienia pozostawionego przez S. M. To sformułowanie, skądinąd trafne, doprowadziło Sąd I instancji do bezpodstawnego – w świetle dalszej argumentacji tego Sądu – uznania, że niewykluczone jest pozostawienia na byłym terytorium RP przez S. M. również mienia nieruchomego odziedziczonego po A. M., wobec czego organ miał obowiązek ocenić spełnienie przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty również w kontekście tego mienia. Taki wniosek Sąd wywiódł z treści wyroku [...] w G. z dnia [...] grudnia 1990 r. sygn. akt [...], z którego wynika, że "S. M. pozostawił (...) jako właściciel we wsi [...], gmina [...], mienie nieruchome w postaci gruntów o powierzchni co najmniej 100 (sto) ha oraz zabudowania w postaci domku jednopiętrowego, drewnianego, obejmującego 7 pokoi oraz stajni murowanej z kamienia".

Należy w tym miejscu podkreślić, że powyższa okoliczność nie stanowiła żadnego novum dla organów orzekających w postępowaniu zwykłym w sprawie potwierdzenia prawa od rekompensaty za mienie zabużańskie. Wręcz przeciwnie, potwierdzenie prawa do rekompensaty, wynikające z pkt I decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2014 r., obejmowało [...] ha gruntów rolnych. W uzasadnieniu decyzji, wśród powodów uznania takiego areału znacznie przekraczającego minimalny rozmiar określony w wyżej przywołanym wyroku z dnia 10 grudnia 1990 r., organ I instancji odwołał się właśnie do tego orzeczenia i odpowiedniego zaświadczenia organu ukraińskiego z dnia [...] grudnia 2012 r. Z kolei sam fakt śmierci A. M. również znany był organowi prowadzącemu postępowanie zakończone wydaniem decyzji pierwotnej, przy czym to nie brak wykazania następstwa prawnego stanowił podstawę odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty. Na powyższe jednoznacznie wskazuje treść decyzji wydanych w postępowaniu zwykłym, a także uzasadnienie decyzji wydanych we wznowionym postępowaniu. Warto chociażby wskazać na to, że Minister w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyjaśnił, że w piśmie z dnia [...] sierpnia 2014 r. pełnomocnik strony przesłał m.in. tłumaczenie przysięgłe dokumentu z dnia [...] lutego 2014 r., z którego wynika, że A. M. s. H. zmarł w dniu [...] grudnia 1945 r. we L. Organ odwoławczy nie zakwestionował również samego faktu pozostawienia przez A. M. mienia w postaci nieruchomości obejmującej [...] m sześc. lasu oraz [...] ha [...] m kw. ziemi, w tym [...] ha ziemi ornej. Niemniej jednak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z dnia [...] czerwca 2017 r. zauważył, że A. M. nie opuścił byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Podkreślić wobec tego należy, że jest to niewątpliwie odmienna sytuacja od tej, w jakiej znalazł się S. M., który w 1945 r. został objęty repatriacją na obecne terytorium RP, zgodnie z wydanym przez [...] w S. zaświadczeniem nr [...] z dnia [...] września 1945 r.

Z kolei Sąd I instancji z jednej strony nie zaprzeczył temu, że wniosek złożony przez J. M. w dniu [...] grudnia 1990 r. i wniosek złożony przez M. S. w dniu [...] grudnia 2008 r. nie uwzględniały mienia w postaci pozostałych po A. M. nieruchomości we wsi [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...]. Ponadto nie przedstawił żadnych uwag, z których wynikałoby, że kwestionuje stanowisko organu co do oceny prawnej wniosku pełnomocnika strony z dnia [...] grudnia 2013 r., w którym to podaniu dopiero zostały wskazane konkretne grunty A. M. w postaci nieruchomości obejmującej [...] m sześc. lasu oraz [...] ha [...] m kw. ziemi, w tym [...] ha ziemi ornej. Tymczasem zdaniem organów wniosek dotyczący tego mienia został złożony już po ustawowym terminie na zgłoszenie odpowiednich roszczeń o potwierdzenie prawa do rekompensaty. Swoje stanowisko w tym względzie organy oparły na treści art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., natomiast Sąd wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie odniósł się do żadnych przepisów ustawy o mieniu zabużańskim.

Z drugiej strony, Sąd przy ocenie przesłanki "istotności" omawianej nowej okoliczności dla rozstrzygnięcia sprawy nie tylko pominął przedstawienie odpowiedniego związku przyczynowego pomiędzy stwierdzeniem, że S. M. w dniu [...] grudnia 1945 r. odziedziczył majątek po A. M. a treścią wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty, lecz w ogóle nie odniósł się do konkretnego stanu faktycznego, z którego wynikały takie doniosłe prawnie okoliczności, jak data i miejsce śmierci A. M. oraz data opuszczenia byłego terytorium RP przez S. M. Ocena istotności nowej okoliczności faktycznej w postaci dziedziczenia przez S. M. po A. M. dla rozstrzygnięcia sprawy wymagała uwzględnienia treści art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Z przepisów tych wynika zaś, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 przywołanej ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o mieniu zabużańskim przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie wskazanych w tym przepisie aktów prawnych (enumeratywnie wymienionych układów i umów międzypaństwowych). Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 tej ustawy prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia [...] lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Z treści powyższych przepisów trzeba wyprowadzić wniosek, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., przesiedlenie (repatriacja) z byłego terytorium RP na obecne terytorium RP wypełnia znamiona jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP. Przesłanka ta nie odnosi się jednak do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, co wynika z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 tej ustawy odnoszą się bowiem tylko do osób fizycznych, które były w dniu [...] września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP (por. stanowisko NSA wyrażone w wyroku z dnia 9 marca 2018 r. sygn. akt I OSK 1038/16, dostępnym jw.).

Sąd I instancji, stwierdzając spełnienia warunku "istotności" przez fakt w postaci dziedziczenia przez S. M. po A. M., nie tylko abstrahował od przedstawionych przez organy motywów odmowy potwierdzenia M. S. prawa do rekompensaty za nieruchomości opisane w punkcie II decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2014 r., ale też zupełnie pominął zbadanie, czy pierwotny właściciel nieruchomości pozostawionych na byłym terytorium RP (gruntów opisanych w punkcie II decyzji z dnia [...] października 2014 r.), po którym dziedziczyć miał S. M., spełnił zasadniczy warunek opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy o mieniu zabużańskim. Okoliczność ta miała zaś zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez S. M. na podstawie spadkobrania, a dalej przez samą skarżącą, prawa do rekompensaty. Jeszcze raz należy podkreślić, że nabycie powyższego prawa przez spadkobierców pierwotnego właściciela nieruchomości zabużańskich ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Konsekwentnie też, jeżeli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., to i jego spadkobiercy nie mogli nabyć prawa do rekompensaty.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego realia niniejszej sprawy prima facie wskazują na to, że okoliczność uznana przez Sąd I instancji za stanowiącą podstawą wznowienia postępowania nie spełniała kryterium "istotności dla rozstrzygnięcia sprawy". W każdym zaś razie "istotności" tej nie dowodzi argumentacja przedstawiona przez Sąd wojewódzki w zaskarżonym wyroku. Wobec powyższego, zadaniem Sądu I instancji przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie wszystkich uwag, jakie zostały poczynione w niniejszym uzasadnieniu przez Sąd kasacyjny. W szczególności odpowiednio pogłębionemu zbadaniu należy poddać to wszystko, co pozwoli Sądowi I instancji na jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy ujawniony już po wydaniu decyzji ostatecznej fakt następstwa prawnego po A. M. rzeczywiście stanowi nową okoliczność "istotną dla sprawy". Wymagało to będzie z jednej strony wnikliwego rozważenia powodów, dla których organy administracji odmówiły potwierdzenia M. S. prawa do rekompensaty za mienie wskazane w punkcie II decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2014 r. Z drugiej zaś odniesienia stanu faktycznego sprawy do treści przepisów prawa materialnego, tj. art. 1-3 oraz art. 5 i 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Na koniec jeszcze raz trzeba podkreślić, że przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku argumentacja Sądu I instancji nie przemawiała w żaden sposób za uznaniem, iż nowa okoliczność wskazana jako podstawa wznowienia postępowania z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. spełniała warunek "istotności dla sprawy". O ile zaś Sąd wojewódzki nie znajdzie nowych, odpowiednio osadzonych w stanie faktycznym i prawnym przedmiotowej sprawy, argumentów przemawiających za tym, że stwierdzenie następstwa prawnego S. M. po A. M. miało istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy potwierdzenia M. S. prawa do rekompensaty za określone mienie zabużańskie (konkretne nieruchomości pozostawione przez byłego właściciela poza obecnymi granicami RP), będzie obowiązany przyjąć w przedmiotowej sprawie brak ustawowej podstawy wznowienia wskazanej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Podsumowując wszystko powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że finalnie skarga kasacyjna okazała się zasadna, gdyż zarzut obejmujący naruszenie przez Sąd I instancji przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. okazał się zasadny w części dotyczącej oceny spełnienia warunku "istotności dla sprawy" przez okoliczność będącą podstawą wznowienia. Uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy sądowoadministracyjnej, skoro dotyczyło stwierdzenia przez Sąd I instancji takich okoliczności, które skutkowały uchyleniem zaskarżonej decyzji Ministra i poprzedzającej ją decyzji Wojewody z dnia [...] grudnia 2016 r.

Rodzaj stwierdzonego uchybienia i okoliczności sprawy uzasadniały uchylenie zaskarżonego wyroku na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Sąd kasacyjny nie znalazł zarazem podstaw do uznania warunków do zastosowanie w sprawie regulacji z art. 188 p.p.s.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygnął na podstawie art. 209 i art. 203 pkt 2 oraz art. 205 § 2 w zw. z art. 207 § 1 p.p.s.a.