Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1886/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2010-01-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 3 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 190, art. 200, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 1 ust. 2 lit. a i b, art. 2 ust. 1 lit. e, art. 6, art. 11 ust. 1
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: par. 5, par. 6
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: par. 18 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2002 nr 163 poz 1348
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marian Wolanin, Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska (spr.), Sędzia NSA Otylia Wierzbicka, Protokolant Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 stycznia 2010 r. sprawy ze skargi N. D. i M. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2007 roku nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących N. D. i M. D. kwotę 748 (siedemset czterdzieści osiem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

IV SA/Wa 1886/09

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. Wojewoda [...], po rozpatrzeniu wniosku N. D. oraz Z. D. z dnia [...] sierpnia 2002 r,, orzekł, że nieruchomość określana jako zespół dworkowo - parkowy w R., stanowiąca przed przejściem na własność Skarbu Państwa część "D.", będących własnością P. B., a obecnie oznaczona w ewidencji gruntów obrębu R., jako działka [...] o pow. 3,5790 ha, podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

W uzasadnieniu organ podał, że rozpatrując wniosek, był zobowiązany wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 495/06 wydanym w niniejszej sprawie, ponownie przeprowadził postępowanie dowodowe, w celu ustalenia charakteru przedmiotowej nieruchomości oraz zbadania czy istniał związek funkcjonalny między zespołem dworkowo-parkowym w R., a pozostałą nieruchomością ziemską, określaną jako "D.", będącą własnością P. B.

Wobec niewielkiej liczby zachowanych dokumentów archiwalnych, dotyczących przedmiotowej nieruchomości, przeprowadzono rozprawę administracyjną, połączoną z oględzinami nieruchomości i przesłuchaniem świadków w osobach: K. W., W. M., M. J., S. D.. Pełnomocnik wnioskodawczyń N. i Z. D. sprecyzował wniosek, poprzez wskazanie, że przedmiotem wniosku jest nieruchomość określona w obecnej ewidencji gruntów obrębu R., jako działka Nr [...], pochodząca z działki Nr [...], która podlegała kolejnym podziałom geodezyjnym. Wskazał, że przedmiotem roszczenia jest teren, na którym obecnie znajdują się ruiny dworku, spichlerz, park, z wyłączeniem terenu zajętego pod zabudowania gospodarcze - dawne budynki

folwarczne, tj. działki oznaczonej w obecnej ewidencji gruntów obrębu R. Nr

[...].

Z zeznań świadków wynika, że do czasu przejęcia zespołu dworkowo-parkowego w R. na rzecz Skarbu Państwa tj. [...] września 1944r., w dworku mieszkał właściciel D., P. B. wraz z rodziną oraz służbą domową. Z zeznań S. D. wynika, że dworek był murowany z cegły, otynkowany na biało, pokryty dachówką. W latach II wojny światowej, dworek w/g świadka miał około 80 lat. Organ zaznaczył, że wszyscy świadkowie potwierdzają, że dworek był otoczony parkiem, K. W., którego stryj był ogrodnikiem w majątku oraz S. D., który sam zajmował się parkiem w latach 1947-1950 zeznali, że park był porośnięty trawą, drzewami (wieloletnie dęby - pomniki przyrody, jesiony, wiązy). Park był podzielony alejkami, których brzegi porośnięte były kwiatami. Na terenie parku znajdował się mały staw z mostkiem. Według świadków na terenie parku nie była prowadzona działalność rolnicza, służył on dla celów wypoczynkowych i rekreacyjnych. Korzystali z niego właściciele majątku z rodziną i gośćmi. Inspekty ogrodnicze znajdowały się poza parkiem, na terenie sadu. Wszyscy świadkowie potwierdzili, że park wraz z dworkiem był ogrodzony. W. M. zeznał, że właściciel majątku zatrudniał zarządcę, a sprawami finansowymi zajmował się księgowy. Zarządca majątku mieszkał poza terenem dworku, po drugiej stronie majątku, pozostali pracownicy mieszkali w budynkach przeznaczonych dla nich. S. D. zeznał, że P. B. właściciel "D." nie prowadził innej działalności poza rolniczą. Dworek i park były utrzymywane z dochodów, które przynosiło gospodarstwo rolne. Po przejęciu D. na własność Skarbu Państwa, na podstawie dekretu PKWN o reformie rolnej, w dworku było przedszkole, biuro PGR, w pomieszczeniach dworku mieszkali też pracownicy PGR.

Organ zaznaczył, że przeprowadzone w dniu [...] listopada 2006 r. oględziny nieruchomości wykazały, że obecnie teren parku jest w całości porośnięty trawą oraz drzewostanem różnych gatunków. Brak jest oznak zagospodarowania terenu w jakikolwiek inny sposób. Wokół terenu parku znajdują się nieliczne fragmenty ogrodzenia w postaci betonowych słupów, pochodzące najprawdopodobniej z okresu powojennego. W parku znajdują się ruiny dawnego dworku.

Po dokonaniu analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, Wojewoda [...] stwierdził, że ani dekret PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, ani rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ani inne akty prawne z tego okresu nie zawierają definicji pojęcia o podstawowym znaczeniu dla reformy rolnej tj. nieruchomości ziemskiej. Pojęcie to można tłumaczyć w ujęciu przedmiotowym, gdzie podstawowym kryterium jest położenie nieruchomości. W tym ujęciu za nieruchomość ziemską należałoby uważać nieruchomość położoną poza obrębem miast (Rozporządzenie Tymczasowe Rady Ministrów z 1 września 1919 r., Dz. U, Nr 73, poz. 418, uchylone w 1957 r.), zaś w znaczeniu funkcjonalnym - za takową można by uznać nieruchomość, która jest lub może być wykorzystana na cele rolne ( zapisy ustawy z 22 września 1922 r. o wykonaniu reformy rolnej Dz. U. 1922r. Nr 89, poz. 806). Organ omówił też i ustosunkował się do funkcjonalnego rozumienia pojęcia nieruchomości ziemskiej, przyjęte przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. (TK W 3/89 OTK 1990/1/26).

W ocenie organu rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., w § 6 przewidziało możliwość złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Rozstrzygnięcia w sprawach, w których został złożony taki wniosek, zapadały w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania się do organu wyższego stopnia. Jednak samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 w/w rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został tam wpisany.

Organ podkreślił, że zgodnie z orzeczeniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006 r., wydanym w niniejszej sprawie, na podstawie § 5 rozporządzenia, organ administracyjny może także orzekać, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a tym samym czy podpada pod

reformę rolną. Z akt sprawy, zdaniem Wojewody, wynika bezspornie, że właścicielem nieruchomości ziemskiej położonej w R., gmina O., powiat j. był P. B. Nieruchomość ta była objęta księgą wieczystą nr [...] "D." Z opinii geodezyjno-prawnej z dnia [...] września 2005 r., wykonanej przez geodetę uprawnionego oraz z mapy majątku R. z roku 1945, znajdującej się w zasobach Archiwum Państwowego w K. i księgi wieczystej nr [...] "D." wynika, że powierzchnia łączna majątku wynosiła ok. 224,69 ha (w tym około 42,64 ha to stawy), natomiast według obecnej ewidencji gruntów łączna powierzchnia działek znajdujących się w granicach byłego majątku to ok. 220,61 ha. Zmiana powierzchni wynikła z modernizacji ewidencji gruntów. Z ww. opinii geodezyjne - prawnej wynika, w ocenie organu, że dobra ziemskie należące do P. B. przekraczały normy obszarowe ustalone do przejęcia na cele reformy rolnej, określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Całość majątku przeszła na własność Skarbu Państwa, co wynika z treści działu drugiego księgi wieczystej "." ks. [...] cyt: "Skarb Państwa - tytułem własności posiada uregulowane w tej księdze Dobra należące poprzednio do P. B. na podstawie art. 2 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w brzmieniu obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 18 stycznia 1945r. (Dz. U. R. P. Nr 3, poz. 13) oraz §12 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. Organ I instancji zaznaczył, że przeprowadzona analiza dokumentów dotyczyła w szczególności ustalenia, czy istniał związek funkcjonalny (tzw. łączność) pomiędzy w/w nieruchomością tj. zespołem dworkowo-parkowym w R., a resztą majątku ziemskiego określanego jako "D.". Oceny tej dokonano poprzez kryteria powiązań organizacyjnych terytorialnych i finansowych. Zdaniem organu materiał dowodowy sprawy wykazuje, że w dacie przejścia majątku ziemskiego na własność Skarbu Państwa, obszar parku wraz z dworkiem sam w sobie nie był typową nieruchomością rolną. Dworek otoczony był parkiem, porośniętym drzewami, krzewami oraz rabatami kwiatów. Nieruchomość służyła celom mieszkalnym i rekreacyjnym. Dwór wraz z parkiem był wyodrębniony fizycznie od reszty majątku. Oddzielenie zespołu pałacowo - parkowego od reszty majątku nie było, zdaniem organu, jego prawnym wydzieleniem i nie skutkowało utratą funkcjonalnej łączności z resztą majątku, bowiem właściciel pozostawał ten sam. Zarówno nieruchomość obejmująca przedmiotowy park z dworkiem jak i

4

nieruchomość, na której znajdowały się budynki gospodarcze, objęte były tą samą księgą wieczystą. Zdaniem organu wydzielenie dworku wraz z parkiem poprzez jego ogrodzenie miało inny charakter - chodziło o stworzenie właścicielowi wraz z rodziną dogodnych warunków do bezpiecznego zamieszkania i wypoczynku.

Zdaniem organu także pomiędzy zespołem dworkowe - parkowym a resztą majątku istniał związek terytorialny. Ponadto, jak wskazują zeznania świadków, stare mapy oraz oględziny zespołu, park z dworkiem znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie pozostałych zabudowań gospodarczych. Tuż za ogrodzeniem znajdowały się zabudowania gospodarcze (stodoła, obora, stajnia). Ponadto organ wskazał, że jak wynika z akt sprawy, na terenie nieruchomości znajdowała się drewniana drwalka, kurnik oraz drewniany spichlerz służący najprawdopodobniej do przechowywania zboża. Budynek ten związany był z działalnością rolniczą i zachował się w niezmienionej postaci do dziś. Ponadto działka nr [...] stanowiła działkę sąsiednią, na której znajdowały się zabudowania gospodarcze stanowiące jednolitą całość.

Związek organizacyjny zespołu dworsko - parkowego z resztą majątku ziemskiego był, w ocenie organu, ściśle związany z osobą właściciela. Organ zaznaczył, że co prawda P. B. zatrudniał administratora, który mieszkał poza terenem parku i księgowego, jednak najważniejsze decyzje podejmował on sam. Związek finansowy zespołu dworkowe - parkowego z resztą nieruchomości ziemskiej polegał, w ocenie organu i instancji, na korzystaniu przez właściciela i jego rodzinę z wszelkich dóbr jakie ta nieruchomość przynosiła.

Zdaniem organu dowody świadczą o tym, że zespół dworkowe - parkowy w R. nie mógł funkcjonować w oderwaniu od reszty dóbr ziemskich. Budynek dworku położony w okalającym go parku, to dom mieszkalny właściciela majątku ziemskiego i jego rodziny, w całości wykorzystywany do celów mieszkalnych. Na terenie zespołu dworkowo - parkowego nie prowadzono działalności, która przynosiłaby dochody pozwalające na jego odrębne, niezależne funkcjonowanie. Utrzymanie rodziny i tego domu było więc, zdaniem organu, ściśle związane z dochodami, jakie uzyskiwano z dóbr ziemskich, co świadczy o istnieniu wzajemnej zależności, łączności pomiędzy zespołem dworkowo - parkowym a resztą majątku ziemskiego. Związek funkcjonalny był oparty zarówno na uwarunkowaniach terytorialnych, organizacyjnych jak i finansowych.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła N. D. Zaskarżonej decyzji zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonej decyzji, polegający na niezasadnym i sprzecznym z zgromadzonym materiałem dowodowym stwierdzeniu, iż nieruchomość określona jako zespół pałacowo -parkowy w R., stanowiąca przed przejściem na własność Skarbu Państwa część "D.", będących własnością P. B., podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit, e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.) oraz naruszenie art. 7 Kpa oraz art. 2, 7, 8 oraz 64 Konstytucji, poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu strony.

Odwołująca się podniosła, że Wojewoda [...] w sposób niezasadny, całkowicie dowolny i sprzeczny z zebranym w sprawie materiałem dowodowym uznał, iż zespół pałacowo - parkowy R. nie był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej. Powyższe ustalenie Wojewody [...] jest sprzecznie ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, który wykazuje w sposób niewątpliwy, iż zespół dworsko - parkowy w R. był od zawsze wyraźnie wyodrębniony od pozostałych nieruchomości należących do P. B. W wyniku przeprowadzenia powyższych dowodów, Wojewoda [...] potwierdził stanowisko wnioskodawców i ustalił ponad wszelką wątpliwość, iż w dacie przejścia majątku ziemskiego w R. na własność Skarbu Państwa, obszar parku wraz z dworkiem sam w sobie nie był typową nieruchomością rolną, dworek przeznaczony był na cele mieszkalne oraz rekreacyjne i zajmowany był przez właściciela P. B. wraz z rodziną. Dworek otoczony był parkiem, porośniętym drzewami, krzewami oraz rabatami kwiatów. Dwór wraz z parkiem był wyodrębniony fizycznie, ogrodzeniem, od reszty majątku. Ustalenia Wojewody [...] wskazują, w ocenie odwołującej się, niewątpliwie na organizacyjne wyodrębnienie zespołu dworsko - pałacowego w R. od reszty nieruchomości.

Zdaniem odwołującej się Wojewoda [...] niezasadnie uznał jednak, iż oddzielenie zespołu pałacowo - parkowego w R. od reszty majątku nie było prawnym wydzieleniem i nie skutkowało utratą funkcjonalnej łączności z resztą majątku, albowiem właściciel pozostawał ten sam. Nadto, wydzielenie dworku wraz z parkiem miało jedynie stwarzać jego właścicielowi wraz z rodziną dogodne warunki do bezpiecznego zamieszkania i wypoczynku. Odwołująca wskazała, iż do uznania, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie dekretu PKWN o reformie rolnej, nie jest

6

wymagane stwierdzenie oraz wykazanie wyodrębnienia prawnego danej nieruchomości. Powołała się na stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, wyrażone w uchwale z dnia 19 września 1990 r, (sygn. akt TK W3/39), w której uznał za szczególnie istotne stwierdzenie, iż na cele reformy rolnej dekret PKWN przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 sierpnia 2000 r. (sygn. IV SA 2582/98) wskazał, iż przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51) powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit, e) dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu. Zdaniem odwołującej się za całkowicie dowolne i nietrafne należy uznać twierdzenia Wojewody [...], iż warunkiem wyłączającym zespół dworsko - pałacowy w R. spod działania przepisów o reformie rolnej było jego prawne wyodrębnienie. Odwołująca podniosła, iż Wojewoda [...] niezasadnie stwierdził, iż pomiędzy zespołem dworsko - pałacowym w R. a resztą majątku istniał związek terytorialny, organizacyjny i finansowy. Zdaniem odwołującej się, iż fakt usytuowania zespołu pałacowo - parkowego w sąsiedztwie pozostałych zabudowań gospodarczych nie przesądza o istnieniu pomiędzy nimi związku terytorialnego. Wojewoda [...] w uzasadnieniu swojego stanowiska w sposób wybiórczy i niepełny odniósł się do zeznań przesłuchanego w sprawie świadka S. D. Niezasadne jest stwierdzenie Wojewody [...], iż zeznania świadka S. D. świadczą o powiązaniu terytorialnym zespołu pałacowo - parkowego z resztą majątku ziemskiego. Treść złożonych przez świadka zeznań wskazuje bowiem wprost, iż nie istniał związek terytorialny pomiędzy dworem a resztą majątku ziemskiego.

Odwołująca się podniosła, iż Wojewoda [...] stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż istniał związek organizacyjny zespołu dworsko - pałacowego z resztą majątku ziemskiego, z uwagi na ścisłe powiązanie z osobą właściciela P. B. Wojewoda [...] ustalił ponad wszelką wątpliwość, iż właściciel P. B. zatrudniał administratora oraz księgowego, którzy w jego imieniu zarządzali majątkiem oraz prowadzili jego gospodarkę finansową. Osoby te na stałe zamieszkiwały poza terenem parku. Okoliczność ta świadczy w sposób niewątpliwy, iż P. B. nie wykonywał bezpośrednio czynności związanych z

7

zarządzaniem majątkiem ziemskim, powierzając ich wykonywanie w/w osobom. P. B. nie brał więc bezpośredniego udziału w zarządzaniu majątkiem ziemskim.

Ponadto odwołująca się podniosła, że korzystanie przez właściciela P. B. i jego rodzinę z korzyści uzyskiwanych z majątku ziemskiego było rzeczą naturalną i wynikało z charakteru stosunków, jakie w owym czasie panowały pomiędzy majątkami ziemskimi a zespołami pałacowo - parkowymi. Dochody uzyskiwane z folwarku były zawsze w części przeznaczane na utrzymanie dworku z uwagi na fakt, iż miały tego samego właściciela. Pożytki uzyskiwane z majątku ziemskiego stanowiły zazwyczaj jego jedyne źródło dochodu.

Zdaniem odwołującej się, wbrew stanowisku Wojewody [...], zgodnie ze ustalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, iż inne nieruchomości i wyposażenie budynków mieszkalnych, pałaców itp. podlegały przejęciu na własność Państwa wraz z nieruchomościami ziemskimi określonymi w art. 2 ust. 1 lit. a) omawianego dekretu, skoro jego przepisy nie wywłaszczały właścicieli przejmowanych nieruchomości z całego ich mienia. Przejmowane mogły być bowiem tylko te budynki wraz z całym inwentarzem żywym i martwym, które znajdowały się w obrębie danej nieruchomości ziemskiej, a więc mającej charakter rolniczy. W ocenie N. D. w toku postępowania zostało w sposób niewątpliwy wykazane, iż zespół dworsko - parkowy R. nigdy nie miał charakteru rolnego i nie był powiązany z gospodarstwem rolnym. Z uwagi więc na brak przesłanki charakteru rolnego nieruchomości, dokonane przez Wojewodę [...] odmienne ustalenie należy jej zdaniem uznać za bezpodstawne i sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. W świetle prawidłowych ustaleń dokonanych przez Wojewodę [...], organ I Instancji nie uwzględnił obowiązującego orzecznictwa oraz norm prawnych zawartych w art. 7 kpa oraz art. 2,7,8 oraz 64 Konstytucji. Zasada obowiązku uwzględniania słusznego interesu stron wraz z przewidzianą w Konstytucji zasadą ochrony prawa jednostki do własności i innych praw majątkowych (art. 64 Konstytucji RP) winny bowiem być bezwzględnie przestrzegane przez organy administracji publicznej. Każda decyzja organu administracyjnego przewidująca pozbawienie lub ograniczenie własności musi być zgodna z art. 64 Konstytucji. Regulacja art. 64 Konstytucji w połączeniu z normą prawną wynikającą z treści art. 7 kpa, nakazuje organom administracji publicznej, by przy wydawaniu decyzji kierowały się zasadą słuszności w zakresie ochrony prawa własności jednostki.

8

Odwołująca się wskazała, że następcy prawni P. B. korzystają z określonej w Konstytucji ochrony prawa własności. Tymczasem Wojewoda [...] nie uwzględnił przy wydawaniu zaskarżonej decyzji powyższych zasad i nie dostrzegł norm prawnych zawartych w art. 7 kpa oraz art. 64 Konstytucji.

Wobec powyższego, zdaniem N. D. Wojewoda [...] naruszył treść art. art, 7 kpa oraz art. 2,7,8 oraz 64 Konstytucji.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...]. Organ odwoławczy podzielił argumentację, zawartą w uzasadnieniu decyzji organu I instancji. Podniósł ponadto, odnosząc się do zarzutów, że zagadnieniem kluczowym w zakresie zbadania, czy zespół pałacowo - parkowy podlegał czy też nie podlegał wyłączeniu spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej było istnienie związku funkcjonalnego tego pałacu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Badanie związku funkcjonalnego polega na ustaleniu istnienia bądź nieistnienia powiązań o charakterze terytorialnym, organizacyjnym i finansowym pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią majątku. O istnieniu związku funkcjonalnego decyduje fakt, czy bez zespołu dworsko - parkowego gospodarstwo rolne nie mogłoby prawidłowo funkcjonować i odwrotnie. O powiązaniu terytorialnym decyduje fakt, gdy usytuowanie dworu oraz budynków gospodarczych, jak również charakter użytków rolnych wskazuje na to, że nieruchomość tworzy jednolitą całość wzajemnie ze sobą powiązaną. Związek finansowy istnieje wówczas, gdy dwór jest utrzymywany z dochodów z gospodarstwa, a produkty wytwarzane w tym gospodarstwie służą zaspokojeniu potrzeb mieszkańców dworu.

Rozważając istnienie związku terytorialnego w rozpatrywanej sprawie organ wskazał, że nieruchomość określana jako zespół dworsko-parkowy w R. stanowiła przed przejściem na rzecz Skarbu Państwa własność P. B. Zdaniem organu odwoławczego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią majątku zachodził niewątpliwie związek terytorialny. W przedmiotowej sprawie pałac był obiektem zlokalizowanym w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowań gospodarczych. Wynika to zarówno z archiwalnych map, jak i z zeznań przesłuchanych w niniejszej sprawie świadków. Za ogrodzeniem zespołu znajdowały się zabudowania gospodarcze (stodoła, stajnia, obora). Organ stwierdził, iż przeszkodą do zanegowania związku pomiędzy nieruchomością dworską, a

nieruchomościami rolnymi jest juź sama lokalizacja zespołu. Przepisy dekretu nie wyłączały automatycznie budynków mieszkalnych spod reformy rolnej. Wyłączenie takie mogło mieć miejsce tylko wtedy, gdy nieruchomość z posadowionym na niej dworem zachowywała odrębność od rolnej części majątku. Zabudowania dworskie należące do P. B., sąsiadujące z budynkami gospodarczymi nie wykazują cechy odrębności od nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym.

Wydzielenie zespołu dworsko - parkowego poprzez jego ogrodzenie nie może skutkować utratą funkcjonalnej łączności z resztą majątku. Badając kryterium organizacyjno - decyzyjne organ stwierdził, iż związek ten wynikał z faktu, iż właściciel majątku ziemskiego sprawował nadzór właścicielski. Wprawdzie P. B. zatrudniał administratora, który mieszkał poza terenem dworsko - parkowym oraz księgowego, którzy w jego imieniu zarządzali majątkiem i prowadzili gospodarkę finansową, to jednak najważniejsze decyzje były podejmowane przez właściciela majątku. Ustosunkowując się natomiast do kryterium finansowego organ stwierdził, iż z akt sprawy nie wynika, aby na terenie nieruchomości prowadzona była działalność nie związana z produkcją rolną, która mogłaby stanowić źródło utrzymania pałacu. Wręcz przeciwnie, z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż źródłem finansowania rodziny B. były dochody uzyskiwane z dóbr ziemskich.

W ocenie organu odwoławczego zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, iż pomiędzy nieruchomością ziemską a zespołem pałacowo-parkowym istniał ścisły i nierozerwalny związek. Zespół pałacowo-parkowy oraz pozostała część majątku były elementami w stosunku do siebie współzależnymi, zespół pałacowo-parkowy nie mógł funkcjonować w oderwaniu od reszty dóbr ziemskich.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wnieśli N. D. i M. D.

Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię w konsekwencji niewłaściwej interpretacji pojęcia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworkowo - parkowym a pozostałą częścią majątku, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, naruszenie art. 77 KPA przez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, w szczególności poprzez brak ustalenia, czy zabudowania znajdujące się na terenie zespołu dworkowo - parkowego służyły gospodarce prowadzonej w części nieruchomości przeznaczonej na cele, co zdaniem

10

skarżących, miało wpływ na przyjęcie istnienia powiązań o charakterze terytorialnym i funkcjonalnym, a w konsekwencji przyjęcie związku funkcjonalnego pomiędzy częścią nieruchomości przeznaczoną na cele rolne, a zespołem dworkowo - parkowym i w konsekwencji miało wpływ na wynik sprawy. Zarzucili także naruszenie art. 80 Kpa poprzez pominięcie części materiału dowodowego, w szczególności dotyczącego oddzielenia terytorialnego zespołu dworkowo - parkowego od części nieruchomości wykorzystywanej na cele rolnicze za pomocą płotu drewnianego, muru, usytuowania zabudowań, obsadzania granicy drzewami, układu dróg, a w konsekwencji błędne uznanie, iż pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a częścią nieruchomości wykorzystywaną na cele rolne występował związek funkcjonalny oraz przyjęcie za udowodnione, iż zespół dworkowo - parkowy utrzymywany był wyłącznie z dochodów z części nieruchomości wykorzystywanej na cele rolnicze, przy braku dostatecznego materiału dowodowego uzasadniającego taki wniosek, w konsekwencji błędne uznanie, iż pomiędzy częścią nieruchomości przeznaczoną na cele rolnicze a zespołem dworsko - parkowym występował związek finansowy. Podnosząc powyższe naruszenia skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 września 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa oddalił skargę N.D.i M.D.na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] przedmiocie reformy rolnej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że organy administracji zgromadziły materiał dowodowy w sposób pełny i wyczerpujący. Ocena tego materiału jest zdaniem Sądu prawidłowa. Ponowne przytaczanie argumentów wskazanych przez organy administracji jest niecelowe. Zarzut, iż w toku postępowania doszło do naruszenia art. 77 kpa oraz art. 80 kpa, zdaniem Sądu, nie znajduje uzasadnienia i jest jedynie polemiką z prawidłowym stanowiskiem organów administracji.

Nie kwestionując poglądu Trybunału Konstytucyjnego, Sąd uznał, iż wskazane przez Trybunał Konstytucyjny rodzaje działalności wytwórczej w rolnictwie należy traktować jako wskazanie przykładowe. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał na produkcję roślinną, zwierzęcą i sadowniczą, by

11

uwypuklić różnice między nieruchomościami przeznaczonymi na cele działalności wytwórczej w rolnictwie, a nieruchomościami mającymi charakter działek budowlanych. Produkcja roślinna i zwierzęca nie może być utożsamiana z typowym wyobrażeniem o takiej produkcji, to jest np. z hodowlą koni, owiec, świń, krów lub uprawą zbóż, ziemniaków lub warzyw. Działalność wytwórcza w rolnictwie, to również działalność mniej typowa np. hodowla pszczół i produkcja miodu, uprawa roślin energetycznych.

Nie można też zdaniem Sądu uznać, iż nieruchomości ziemskie to wyłącznie nieruchomości, które mogą być wykorzystane do uprawy zbóż lub innych roślin. Nieruchomością ziemską jest również zdaniem Sądu nieruchomość, na której znajdują się zabudowania dworskie oraz nieruchomość, na której znajduje się park. Funkcjonowanie gospodarstwa rolnego związane jest z koniecznością posiadania przez właściciela gospodarstwa miejsca, w którym będzie on mieszkał i odpoczywał. Oczywistym jest bowiem, że prowadzenie gospodarstwa rolnego nie polega na ciągłej w nim pracy. Dla racjonalnego funkcjonowania gospodarstwa niezbędne jest posiadanie przez jego właściciela miejsca wypoczynku. Takim miejscem są zabudowania dworskie oraz ich otoczenie np, park. Wydzielanie nieruchomości na których znajdują się zabudowania dworskie i park z całości majątku ziemskiego byłoby zabiegiem sztucznym. Brak było zdaniem Sądu podstaw, by w decyzji z dnia z dnia [...] stycznia 2007 r. Wojewoda [...] stwierdził, iż przejęciu na cele reformy rolnej nie podlegała ta część majątku ziemskiego R. na której znajdowały się zabudowania dworskie oraz park. Tym samym brak jest podstaw do kwestionowania prawidłowości decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiedli N.D.i M.D. rprezentowani przez adwokata. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. Naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię, w tym:

Naruszenie art.2 ust.1 lit. e Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z

dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. Nr 3, poz.13 ze

zm,),

Niewłaściwą wykładnię § 44 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform

Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu

12

Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej,

c) Naruszenie przepisów postępowania - które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy ; w tym w szczególności:

Naruszenie art.141§ 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. 2002 nr 153, poz,1270 ) przez brak wskazania w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 października 2008 roku podstawy faktycznej rozstrzygnięcia tj. brak przedstawienia i ustalenia stanu faktycznego sprawy przyjętego i uwzględnionego przez Sąd I instancji w ramach rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, co powoduje, że zaskarżony wyrok nie został wydany w oparciu o konkretnie ustalony stan faktyczny, co uniemożliwia kontrolę kasacyjną wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, i wniesiono o :

- o uchylenie w całości wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

z dnia 9 września 2008 roku w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 1001/08 i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w

Warszawie,

- o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz skarżących zwrotu kosztów

postępowania w niniejszej sprawie według norm przepisanych wraz z kosztami

zastępstwa adwokackiego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie całkowicie pomija orzeczenia z 19.09.1990 W 3/39 OTK 1990, poz.26 s.174 Trybunału Konstytucyjnego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 listopada 2000 sygn. IV SA 801/99 dokonując nietrafnej wykładni treści art.2 ust.1 lit. e Dekretu PKWN z dnia 8 września 1944 roku. W szczególności Sąd I instancji odrzucił interpretację, iż w zakres rzeczowy definicji nieruchomości ziemskiej nie mogą być uznane zabudowania, w tym pałace, dwory będące jedynie siedzibą właściciela danej nieruchomości ziemskiej, albowiem przepisy dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wywłaszczały właścicieli nieruchomości z całego ich mienia. Przejmowane mogły być bowiem tylko te budynki wraz z całym inwentarzem żywym i martwym, które znajdowały się w obrębie danej nieruchomości ziemskiej, a więc takiej, która miała charakter rolniczy.

13

Wyrokiem z dnia 20 października 2009 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Zarówno w odwołaniu, jak i w skardze kierowanej do Sądu pierwszej instancji skarżący wykazywali, że materiał dowodowy w postaci zeznań świadków, oględzin nieruchomości potwierdzał, że zespół dworkowo-parkowy był wyodrębniony fizycznie, organizacyjnie i służył innym celom niż prowadzenie nieruchomości rolnej. Powyższa sytuacja wymagała od Sądu pierwszej instancji odniesienia się do ustaleń stanu faktycznego sprawy i wskazania, jakie elementy tego stanu dawały podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia, a skoro Sąd stwierdza, że ocena materiału zgromadzonego w sprawie jest prawidłowa i niecelowe jest powtarzanie argumentów wskazanych przez organy administracji, to ostateczne skarga kasacyjna zasadnie zarzuca naruszenie przepisów art.141 § 4 p.p.s.a.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość stanowiąca zespół parkowo-dworkowy odpowiadająca obecnie działce o numerze [...] opowierzchni 3,5790 ha i wchodząca w skład "D." łcznej powierzchni 220,61 ha stanowiąca przed przejściem na własność Skarbu Państwa własność P.B.- została przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Dla realizacji celów reformy rolnej, określonych w art.1 dekretu, miały być przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie sklasyfikowane według kryteriów podmiotowych i przedmiotowych i wyszczególnione w art.2 ust.1 lit.a,b,c,d,e. W szczególności art.2 ust.1 lit.e dekretu określił, że na cele reformy rolnej

przeznaczone zostają nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego , jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret nie zdefiniował pojęcia nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. W orzecznictwie przyjmuje się rozumienie tego pojęcia dla ustalenia zakresu przedmiotowego art.2 ust.1 lit.e dekretu według definicji

14

przyjętej w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 ( OTK 1990, poz.26, s.174 ), zgodnie z którą pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomości ziemskie, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Za takim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art.2 ust.1 lit.e dekretu opowiada się również uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2008 r. wydana w sprawie o sygn. akt I OPS 2/06. Spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwala dopiero uznać, iż nieruchomość podpada pod zapis art.2 ust.1 lit.e dekretu. Za nieruchomość ziemską należy więc uznać nieruchomość wykorzystywaną i przeznaczoną na cele rolnicze.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uszło uwagi Sądu pierwszej instancji, iż Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanej wyżej uchwale I OPS 2/06 zwrócił uwagę "że postanowienia rozporządzenia, jako aktu wykonawczego do dekretu, nie mogły rozszerzać zakresu działania dekretu. Jeżeli występuje rozbieżność pomiędzy postanowieniami art.2 ust.1 dekretu a § 44 rozporządzenia, to w tym zakresie postanowienia rozporządzenia są sprzeczne z dekretem. Z postanowień rozporządzenia - aktu niższej rangi nie można wyprowadzić wniosków co do rozumienia postanowień dekretu - aktu wyższej rangi w sposób odbiegający od treści dekretu lub ją modyfikujący, a tym bardziej rozszerzać na tej drodze jego zakresu działania (przedmiotowego, podmiotowego)".

Sąd pierwszej instancji nie wziął pod uwagę, że oceniając związek funkcjonalny pomiędzy dworkiem, a majątkiem ziemskim organy przyjęły kryterium podmiotowe zamiast przedmiotowego. Skoro w większości przypadków właścicielom dworków, pałaców oraz nieruchomości ziemskich była ta sama osoba to analiza związku funkcjonalnego pod kątem podmiotowym jest bezprzedmiotowa.

W rozpoznawanej sprawie prowadzenie gospodarstwa należało do zarządcy zamieszkującego poza zespołem dworkowo-parkowym. Również prowadzenie kwestii finansowych powierzono księgowemu mieszkającemu poza spornym kompleksem, Trudno więc w tym kontekście wywodzić, że funkcjonowanie gospodarstwa rolnego było uzależnione od funkcjonowania zespołu dworkowo-parkowego. Jest oczywistym, że właściciel miał decydujący wpływ na funkcjonowanie gospodarstwa rolnego, czy

15

też czerpał z gospodarstwa pożytki- nie świadczy to jednak o tym, że majątek ziemski nie mógł funkcjonować samodzielnie.

Ocena wspomnianego związku, dokonana przez organy administracji publicznej i zaakceptowana w całości przez Sąd pierwszej instancji odnosi się wyłącznie do pojęcia związku w sensie podmiotowym, a nie przedmiotowym.

Związek funkcjonalny w sensie przedmiotowym winien jednak wskazywać na to, że zarówno nieruchomość ziemska o wskazywanej w 1945 roku powierzchni 224,69 ha i wchodzący w jej skład zespół parkowo - dworkowy o powierzchni około 3,5 ha nie mogły bez siebie funkcjonować.

O pełnym związku funkcjonalnym nie mogą zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przesądzać wyłącznie kwestie finansowe. Nie ma też prawnych ani racjonalnych przesłanek aby wyłączeniu spod działania dekretu podlegały tylko nieruchomości uprzednio prawnie wydzielone.

Przy wykładni przepisów art.2 ust,1 iit.e Dekretu PKWN z 6 września 1944 r. jak to już wskazywano wyżej, istotnym jest cel w jakim go uchwalono, eksponowany w art.1. Nie powinno ujść jednak uwagi Sądu, że zarówno przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego OTK 1990, poz.26, poz.174, czy uchwała NSA I OPS 2/06, a także liczne orzecznictwo zarówno Wojewódzkich Sądów Administracyjnych jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazują przy wykładni przepisów Dekretu na potrzebę analizy związku przedmiotowego.

Nakłada to na Sąd pierwszej instancji obowiązek pogłębionej analizy kontrolowanych rozstrzygnięć organów administracji publicznej zarówno w przedmiocie ustaleń stanu faktycznego sprawy jak i wykładni kwestionowanych w skardze kasacyjnej przepisów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, przy ponownym rozpoznaniu

sprawy zważył, co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ((Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) - dalej w skrócie: P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji

16

publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Sąd, badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy, związany był- stosownie do art. 190 P.p.s.a. - wykładnią prawa, dokonaną w sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Mając na uwadze stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyjaśnione szczegółowo w treści uzasadnienia wyroku, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] kwietnia 2008r. oraz utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2007 naruszają prawo w stopniu kwalifikującym do wyeliminowania z obrotu prawnego.

Zgodnie z art, 2 ust, 1 lit e dekretu PKWN z 1944r. na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej Sub 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni,

Należy podkreślić, że dekret PKWN z 1944r. nie zawiera definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". W orzecznictwie dla interpretacji tego terminu stosuje się wykładnię, wyrażoną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990r., w której stwierdzono, że "ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem " ziemska" miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy." Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu "o przeprowadzeniu reformy rolnej" jak też w treści niektórych przepisów dekretu PKWN z 1944r, ( art.1 ust.2 lit, a i b, art,6, art, 11 ust.1) oraz w przepisach rozporządzenia (§ 6).

Wspomniana uchwała Trybunału Konstytucyjnego, choć nie stanowi źródła prawa, niewątpliwie ma charakter dyrektywy interpretacyjnej w procesie stosowania prawa. Mając to na uwadze przyjąć należy , że na podstawie art. 2 ust.1 lit, e dekretu PKWN z 1944r. na własność Skarbu Państwa, bez żadnego odszkodowania, w całości przechodziły bezzwłocznie tylko nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeśli ich łączny rozmiar przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeśli ich

rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od powierzchni

17

użytków rolnych. Wojewódzkie Urzędy Ziemskie (obecnie wojewoda) wydając decyzję

w trybie przewidzianym w § 5 rozporządzenia powinny orzekać mając na uwadze tak zinterpretowaną treść art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN z 1944r,

Ponadto Trybunał Konstytucyjny uznał, że nie był konieczny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej) w przypadku wyodrębnienia tej części nieruchomości, która przeznaczona była na cel inny niż rolny. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że "oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą być one uwidocznione w terenie. Wystarczy gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone".

Podzielając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, zaprezentowane w cytowanej uchwale, podkreślić trzeba, że szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy ma ten fragment uchwały, który stwierdza, że przepisy dekretu na cele reformy rolnej przeznaczały nieruchomości lub ich części, które mogły być przeznaczone do prowadzenia szeroko rozumianej działalności rolniczej.

Oznacza to, że na podstawie § 5 rozporządzenia, organy administracji państwowej, w drodze decyzji, mogą orzekać o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej o której mowa w art,2 ust.1 lit, e dekretu (uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006r., sygn. akt I OPS 2/06, publ. ONSA i WSA 2006 z. 5 poz. 123).

Z § 6 powołanego wyżej rozporządzenia wynika, że strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, winna przedłożyć Wojewódzkiemu Urzędowi Ziemskiemu (obecnie wojewodzie) dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. Zwrot "użytków każdego rodzaju" przemawia za przyjęciem stanowiska, że obok sprawdzenia normy obszarowej organ powinien sprawdzić, czy jest to nieruchomość rolna nadająca się do realizacji zadań wskazanych w art.1 ust. 2 dekretu czy też inny rodzaj użytku.

Jak słusznie wywiódł NSA, konieczne jest dokonanie analizy związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko- parkowym w R.a majątkiem ziemskim, przy przyjęciu kryterium przedmiotowego.

Analizę tę przeprowadzić muszą organy administracyjne, gdyż dokonanie jej przez Sąd pozbawiłoby strony prawa do dwuinstancyjnego postępowania w sprawie. Również skarżący w piśmie procesowym z dnia [...].01.2010 wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody [...]. Bez wątpienia istnieje konieczność przeprowadzenia ponownej analizy stanu

18

prawnego i faktycznego sprawy przez organy dwóch instancji, by umożliwić obu stronom ustosunkowanie się do wyników tej analizy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny ponownie przeanalizować stan faktyczny sprawy, mając na uwadze treść uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty skarżących, zawarte w składanych przez nie środkach odwoławczych i pismach procesowych. W oparciu o poczynione przez Naczelny Sąd Administracyjny rozważania, w szczególności dotyczące związku funkcjonalnego pod względem przedmiotowym, organy powinny ponownie ocenić zebrany w sprawie materiał faktyczny i dowodowy, z uwzględnieniem zaprezentowanego wyżej stanowiska Trybunału Konstytucyjnego i analizę przepisów, mających zastosowanie do sprawy.

Jak słusznie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, związek funkcjonalny winien wskazywać na to, że zarówno nieruchomość ziemska, jak i wchodzący w jej skład zespół parkowo- pałacowy, nie mogły bez siebie funkcjonować. O pełnym związku funkcjonalnym nie mogą bowiem przesądzać wyłącznie kwestie finansowe. Nie ma też, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawnych ani racjonalnych przesłanek, aby wyłączeniu spod działania dekretu podlegały tylko nieruchomości uprzednio prawnie wydzielone.

Z przyczyn wymienionych powyżej, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit, c P.p.s.a., orzeczono jak w pkt 1 sentencji.

O kosztach postępowania, na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 P.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1348, ze zm.) - postanowiono w pkt 2 sentencji wyroku.

Z uwagi na fakt, że Naczelny Sąd Administracyjny orzekł od kosztach postępowania

przed tym Sądem, na kwotę, orzeczoną w punkcie 2 wyroku, złożyły się koszty

zastępstwa procesowego pełnomocnika skarżących podczas dwukrotnego

rozpoznania sprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie (240

zł x 2= 480 zł), dokonane opłaty od pełnomocnictw (udzielonych dla pierwszego i

drugiego pełnomocnika skarżących) w wysokości 68 zł (17 x 2+ 17x2= 68 zł) oraz wpis

od skargi w wysokości 200 zł.