Wyrok NSA, sygn. akt OSK 921/04
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2004-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 185 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska /spr./, Sędziowie NSA Joanna Runge-Lissowska, Elżbieta Stebnicka, Protokolant Urszula Radziuk, po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2004 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I. Z. G. od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie z dnia 26 września 2002 r. sygn. akt SA/Sz 299/2001 w sprawie ze skargi I. Z. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia 27 grudnia 2000 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie; 2. zasądza od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz I. Z. G. kwotę 220 zł ( dwieście dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 26 września 2002 r. oddalił skargę I. Z. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia 27 grudnia 2000 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.

Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach:

Decyzją z dnia 28 lipca 2000 r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił przyznania Izydorowi Grabowskiemu uprawnienia do świadczenia określonego w ustawie. Organ stwierdził, że zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza fakt pobytu wnioskodawcy w miejscowości [...] na terenie Niemiec, nie potwierdzając wykonywania pracy przymusowej. Wywiezienie w charakterze robotnika, należy wykluczyć także ze względu na wiek strony.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy I. G. podał, że został wraz z matką deportowany do pracy przymusowej, wnosząc jednocześnie o przedłużenie terminu rozpatrzenia sprawy o trzy miesiące, gdyż w tym czasie chce uzyskać poświadczenie pobytu w Niemczech i pracy przymusowej od osób, które odnalazł na terenie Polski i jak twierdzi przebywały one na robotach w tej samej miejscowości w Niemczech.

Dnia 27 grudnia 2000 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. A i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, decyzją Nr [...] utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję odmawiającą udzielenia świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Organ uznał, iż sam fakt osadzenia w obozie pracy lub deportacja nie stanowią wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Niezbędne jest jeszcze wykonywanie w tych warunkach pracy

Sygn. akt OSK 921/04

przymusowej. Towarzyszenie matce w pracach w gospodarstwie rolnym, wykonywanie niektórych obowiązków związanych z doglądaniem zwierząt nie mieści się w szeroko pojętym wykonywaniu pracy, nie tylko w rozumieniu przepisów cytowanej ustawy, ale także w jej znaczeniu potocznym. Wiek strony w czasie pobytu na deportacji w Niemczech (od 4 do 8 lat) wyklucza możliwość wykonywania przez nią pracy w rozumieniu ustawy. Przedstawionych zaś w sprawie dowodów w postaci zeznań świadków, nie można uznać za wiarygodne, gdyż według ich oświadczeń strona pracowała już w wieku czterech i pół roku.

W skardze na powyższą decyzję, I. G. podniósł, że przepracował w Niemczech więcej niż 20 miesięcy. W czasie tego okresu miał określone obowiązki, nie chodził do szkoły, był wyzywany i szykanowany przez rówieśników.

W odpowiedzi na skargę, Organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Oddalając skargę I. G. wskazanym wyrokiem z dnia 26 września 2002 r., Naczelny Sąd Administracyjny, uznał iż wydane w sprawie decyzje nie naruszają prawa, stąd też skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku zaznaczono, że ustawa o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich została uchwalona celem zadośćuczynienia w formie świadczeń pieniężnych osobom, które zostały deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej. Zdaniem Sądu deportacja do pracy przymusowej mogła dotyczyć matki skarżącego, a nie jego samego. Nie sposób bowiem przyjąć, że czteroletnie dziecko zostało deportowane w celu pracy przymusowej. Urząd Meldunkowy Mieszkańców w [...] potwierdził, że I. G. pracował jako dziecko w gospodarstwie rolnym [...], jednak towarzyszenie matce w pracach w gospodarstwie rolnym i wykonywanie niektórych prac związanych z doglądaniem zwierząt wyklucza możliwość zastosowania art. 2 pkt 2 powoływanej ustawy. Postępowanie dowodowe nie wykazało – w ocenie Sądu – aby skarżący wykonywał pracę przymusową.

Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku, wnosząc o jego uchylenie oraz uchylenie zaskarżonej decyzji.

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 7 stycznia 2004 r., na podstawie art. 102 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) umorzył postępowanie w sprawie.

Sygn. akt OSK 921/04

Dnia 18 lutego 2004 r. I. G., złożył skargę kasacyjną od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie z dnia 26 września 2002 r., zarzucając mu naruszenie:

- prawa procesowego, tj. art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym w postępowaniu przed NSA (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) przez zaniechanie kontroli zgodności z prawem postępowania przed Kierownikiem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych; a także art. 7, art. 76 § 1, art. 77 § 1, art. 4 i art. 107 § 3 kpa, przez brak zebrania pełnego materiału dowodowego i zaniechanie dążenia do wyjaśnienia stanu faktycznego, brak rzetelnej i wszechstronnej oceny już zebranego materiału i nadmiernie lakoniczne, a nawet zdawkowe uzasadnienie, które to naruszenia miały istotny wpływ na prawidłowe ustalenie stanu faktycznego i spowodowały, że ustalony został błędny stan faktyczny.

- prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 list. A i art. 3 cytowanej ustawy o świadczeniu pieniężnym.

W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi oraz zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa radcowskiego, wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej I. G. zaznaczył, iż organ w toku postępowania administracyjnego nie podjął wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, poprzestając na własnych nieumotywowanych przeświadczeniach odnośnie zdolności do pracy skarżącego i charakteru jego deportacji, do czego nie ustosunkował się Sąd. Ponadto nie zostało rozważone dlaczego Organ nie dał wiary zaświadczeniu Urzędu Meldunkowego w [...], wprost świadczącemu, że skarżący pracował jako dziecko. W tym zakresie stanowisko Kierownika Urzędu i Sadu nie zawiera – zdaniem skarżącego – żadnego uzasadnienia.

Rozwijając zarzut naruszenia prawa materialnego, I. G. wskazał, iż Organ w sposób niezasadnie zawężony zinterpretował ustawowy termin "wywiezienie do pracy przymusowej". Nadto nie przedstawił żadnej argumentacji ani rozważań, które dałyby możliwość poznania przyczyny takiego stanowiska. Kierownik Urzędu nie wyjaśnił też dlaczego praca skarżącego nie była "pracą" w rozumieniu art. 3 ust. 1 powoływanej ustawy. Stwierdzenie, iż czynności wykonywane przez skarżącego nie mieszczą się "w szeroko

Sygn. akt OSK 921/04

pojętym wykonywaniu pracy nie tylko w rozumieniu przepisów cytowanej ustawy, ale także w rozumieniu potocznym" jest oczywiście nieprawdziwe.

Skarżący podnosi także, iż z unormowania art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym nie wynika, aby uznanie deportacji osoby do pracy przymusowej w III Rzeszy za represję, było uwarunkowane zdolnością tej osoby do wykonywania pracy w chwili jej wywiezienia. Wykładania ta wskazuje, że intencją ustawodawcy było objęcie prawem do uzyskania rekompensaty pieniężnej za doznane krzywdy spowodowane deportacją, wszystkich osób, które poddane były tego rodzaju represji przez co najmniej 6 miesięcy w latach 1939-1945 i to bez względu na wiek. Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 r. sygn. akt III RN 112/99 (OSNAPU 2000 Nr 20 poz. 736) oraz z dnia 6 kwietnia 2000 r. sygn. akt 143/99 wypowiedział się, że ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób deportowanych do pracy przymusowej oraz dla osób osadzonych w obozach pracy. Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia nie jest obowiązana wykazać czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę. Wykonywanie pracy uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 powoływanej ustawy, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego.

Ponadto, I. G. podtrzymując swoją dotychczasową argumentację, powołał się na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 grudnia 1999 r. sygn. akt V SA 1136/99, w którym stwierdzono, że stanowisko zgodnie, z którym dziecko w wieku 2-6 lat nie może wykonywać pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy, nie uwzględnia powszechnie znanego faktu, że władze III Rzeszy zmuszały dzieci z terenów okupowanych do pracy przymusowej, a także tego, że dzieci nawet w warunkach pokojowych są zatrudniane szczególnie w gospodarstwach rolnych do wykonywania różnych prac. W przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i represyjny charakter deportacji, nie należy z góry zakładać, iż cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do dzieci. Zatem ustawowe określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" oznacza ogólny cel deportacji, który wynikał z zamiarów okupanta niemieckiego.

Jednocześnie skarżący zaznacza, iż pojęcie "praca" nie jest w ustawie bliżej określone, a zaskarżone orzeczenie stoi w sprzeczności z poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2001 r. sygn. akt III RN 161/01, zgodnie z którym dla

Sygn. akt OSK 921/04

stwierdzenia faktu podlegania represji polegającej na deportacji, nie jest konieczne ustalenie wykonywania w tym czasie pracy. Nawet gdyby taka argumentacja nie została podzielona, to należy zwrócić uwagę na wyrok NSA w Warszawie z dnia 30 stycznia 2001 r. sygn. akt V SA 921/00, którego teza stanowi: "Przepis art. 3 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR stanowi o czasie "trwania pracy", ale jedynie jako o kryterium obliczenia wysokości przysługującego świadczenia". W przypadku deportowanego z rodzicami małoletniego dziecka, niezdolnego do pracy ze względu na wiek, kryterium tym jest czas jego pobytu w miejscu deportacji do pracy przymusowej.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153 poz. 1270 z późn. zm. ) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej , a z urzędu bierze jedynie pod uwagę nieważność postępowania. Ponieważ w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego, sprawa rozpoznana została w granicach skargi kasacyjnej. Odnosząc się więc do wskazanych podstaw kasacyjnych Sąd stwierdził, iż nie jest zasadny zarzut naruszenia przez Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym ( Dz. U. Nr 74 poz.368 z późn. zm. ) oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Zgodnie z art. 21 w.w. ustawy Sąd sprawował w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Wbrew temu co twierdzi się w skardze kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie dokonał właśnie takiej kontroli. Wynika to wprost z uzasadnienia kwestionowanego wyroku gdzie Sąd wprost powołuje się na powyższą normę i stwierdza, iż wydane w sprawie decyzje prawa nie naruszają. Tak więc Sąd dokonał kontroli legalności decyzji administracyjnych zgodnie z art. 21 ustawy o NSA, a jedynie można kwestionować czy kontrola ta była prawidłowa .

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia przez Sąd art. 107 § 3 k.p.a., gdyż przepis ten nie był stosowany przez Sąd. Przepis ten miał zastosowanie w postępowaniu przed Kierownikiem Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych i jak wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej zarzut ten odnosi się właśnie do organu. Jednakże podstawy

Sygn. akt OSK 921/04

skargi kasacyjnej mogą dotyczyć wyroku sądu administracyjnego, bowiem skargę kasacyjną wnosi się od wyroku sądu, a nie od decyzji administracyjnych. Natomiast uzać nalezy za zasadny zarzut naruszenia przez Sąd art. 76 § 1 i 77 § 1 k.p.a. Wprawdzie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący koncentruje się na wskazaniu naruszenia tych przepisów przez organ jednakże z uwagi na fakt, iż przepisy te stosował również Sąd, zarzut ten został rozpatrzony w postępowaniu kasacyjnym.

Zgodnie bowiem z art. 59 w.w. ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym mającym zastosowanie do niniejszego postępowania sądowego, w postępowaniu tym mogły mieć zastosowanie wskazane wyżej przepisy. Z uzasadnienia wyroku wynika , iż Sąd dokonał oceny materiału dowodowego i zajął w tym zakresie stanowisko. Stwierdzić należy, iż ocena ta narusza art. 76 § 1 i 77 § 1 k.p.a. Zgodnie bowiem z art. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. nr 87 poz. 395 z późn. zm. ) stanowiącym postawę materialnoprawną niniejszego postępowania, uprawnienie do świadczenia pieniężnego przyznawane jest na postawie m.in. dokumentów oraz dowodach potwierdzających rodzaj i okres represji, co w niniejszej sprawie oznacza wywiezienie skarżącego do pracy przymusowej. Bezsporne jest, iż skazany został wraz z matką wywieziony do III Rzeszy. Natomiast z zaświadczenia stosownego urzędu niemieckiego wynika, że pracował jako dziecko w gospodarstwie rolnym.

Zgodnie zaś z § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. nr 111 poz. 1300 )- wydanego na podstawie delegacji zawartej w powoływanym art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. – zaświadczenia te stanowią dokumenty potwierdzające m.in. rodzaj i miejsce represji.

W takiej sytuacji Sąd stwierdzając, iż postępowanie dowodowe nie wykazało aby skarżący wykonywał pracę przymusową, naruszył wskazane przepisy postępowania, które miało istotny wpływ na wyrok sprawy. Naruszenie to doprowadziło również do błędnej wykładni przepisu prawa materialnego tj. art. 2 pkt 2 lit.a w.w. ustawy z dnia 31 maja

Sygn. akt OSK 921/04

1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Przepis ten zawiera ustawową definicję pojęcia "represja", zgodnie z którą represją w rozumieniu ustawy jest m.in.. deportacja ( wywiezienie)do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1946. Wbrew stosownemu zaświadczeniu, o czym była mowa wyżej, Sąd nie uznał , aby skarżący podlegał wskazanej represji, bowiem interpretując powyższy przepis wprowadził dodatkowa przesłankę jaka jest wiek osoby wywiezionej do pracy przymusowej.

Przepis ten zaś nie zawiera takiego kryterium i takiego tez kryterium nie zawiera żaden inny przepis ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Dokonana więc przez Sąd wykładnia tego przepisu jest błędna. Dodać przy tym należy, iż niezasadny jest zarzut skargi kasacyjnej o błędnej wykładni art. 3 w.w. ustawy. Przepis ten odnoszący się do ustalenia wysokości świadczenia nie był bowiem stosowany przez Sąd.

Z tych wszystkich względów uznając, iż został naruszony nie tylko przepis prawa materialnego, ale również przepisy postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 185 § 1 oraz art. 203 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153 poz. 1270 z późn. zm. ) orzekł jak w sentencji wyroku.