Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 693/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2011-01-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 6, 8, 9
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Sikorska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Mirosława Rozbicka – Ostrowska Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski Protokolant Jolanta Pociejowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 13 stycznia 2011 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 września 2010 r. nr [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. - po rozpatrzeniu odwołania W. G. od decyzji z dnia 21 czerwca 2010 r. nr [...] wydanej przez działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta C., Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. w sprawie odmowy rozłożenia na 24 raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 1617 zł za okres od 23 listopada 2007 r. do 14 lipca 2008 r., powołując się na przepis art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. - uchyliło zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji w całości i umorzyło postępowanie pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji podało, że podaniem z dnia 23 kwietnia 2010 r. W.G. zwróciła się do MOPS w C. z prośbą o rozłożenie na 24 raty kwoty 1617 zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego związanego z koniecznością opieki nad dzieckiem W.G.. Podała, że pieniądze są jej niezbędne na leczenie dziecka (w związku ze zmianami terapii syna koszt leczenia wzrósł o 420 zł), na spłatę nieopłaconych rachunków oraz oddanie zaciągniętych długów.

Decyzją z dnia 21 czerwca 2010 r. nr [...], działający z upoważnienia Burmistrza Miasta C., Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. odmówił W.G. rozłożenia na 24 raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 1617 zł za okres od 23 listopada 2007 r. do 14 lipca 2008 r. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że w toku postępowania ustalono, iż W.G. wspólnie mieszka i wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe z synem W.G. (lat 16), który choruje na cukrzycę insulinozależną oraz z córką S.G. (lat 8). Z wywiadu środowiskowego oraz oświadczenia wnioskodawczyni wynika, że źródłem dochodu rodziny jest dochód uzyskiwany z tytułu świadczeń rodzinnych przyznanych na rzecz M.G. w postaci zasiłku rodzinnego w wysokości 91 zł miesięcznie, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego w wysokości 80 zł miesięcznie, zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153 zł miesięcznie, świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 380 zł oraz dobrowolne alimenty na rzecz córki S.G. w wysokości 250 zł miesięcznie. Organ pierwszej instancji podał, że jak wynika z dowodów zebranych w sprawie, wnioskodawczyni korzysta obecnie ze świadczeń rodzinnych w postaci zasiłku rodzinnego na M.G. w wysokości 91 zł miesięcznie oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 380 zł miesięczne, natomiast nie ma dochodu, o którym mowa w oświadczeniu złożonym podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Ustalił także, że strona jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w L. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Stałe miesięczne wydatki rodziny to czynsz w kwocie 60 zł (zaległość w opłatach wynosi 1290 zł), wydatki na zakup opału w kwocie 350 zł, w tym centralne ogrzewanie. Ustalono również, że połowy opłat za mieszkanie dokonuje zamieszkujący pod wskazanym adresem J. M., który według oświadczenia wnioskodawczyni prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Wnioskodawczyni jest krawcową, jednak nie pracuje dorywczo.

Organ pierwszej instancji ustalił, że decyzją tego z dnia 19 kwietnia 2010 r. nr [...] zostało przyznane wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 listopada 2008 r. do 31 października 2009 r. w kwocie 5040 zł, z której zostały potrącone nienależnie pobrane świadczenia. Ustalił również, że połowa z kwoty 3234 zł świadczeń nienależnie pobranych została umorzona. Natomiast po dokonaniu potrącenia drugiej połowy świadczeń nienależnie pobranych wraz z ustawowymi odsetkami do wypłaty na podstawie powyższej decyzji pozostała kwota 3004 zł, którą wypłacono wnioskodawczyni w kwietniu 2010 r.

W ocenie organu pierwszej instancji fakt potrącenia świadczeń nienależnie pobranych powoduje, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające rozłożenie świadczenia na raty. Ponadto za taką oceną przemawia zdaniem tego organu fakt, że po potrąceniu pozostała W.G. kwota, która przy jej sytuacji dochodowej osobistej i zdrowotnej nie uzasadnia w żadnym zakresie rozłożenia na raty świadczeń nienależnie pobranych.

W odwołaniu od powyższej decyzji W.G. zarzuciła organowi pierwszej instancji błędne ustalenia faktyczne polegające na pominięciu, że jej małoletni syn wymaga opieki osoby drugiej, rodzina pozostaje w trudnej sytuacji majątkowej, a odmowa rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia pogarsza tę sytuację. Ponadto zarzuciła naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. poprzez uniemożliwienie jej wypowiedzenia się w sprawie zebranych dowodów. Powołując się na powyższe, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i rozłożenie należności na raty, względnie przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

W uzasadnieniu odwołania zarzuciła, że organ administracji pominął fakt, że nie ma ona dochodów poza świadczeniami społecznymi, a nadto odmówiono jej świadczenia pielęgnacyjnego. Nie uwzględniono też faktu, że syn M. wymaga stałej opieki osoby drugiej, co wynika z wyroku Sądu Rejonowego w L. z dnia 19 listopada 2009 r. sygn. akt IV U 113/09. Odwołująca się domagała się przeprowadzenia dowodu z powyższego wyroku na okoliczność jej możliwości zarobkowych. Zarzuciła ponadto błędną ocenę stanu faktycznego polegającą na przyjęciu, że dochody rodziny pozwalają na bieżące utrzymanie i leczenie dziecka. Podniosła też zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. poprzez uniemożliwienie jej złożenia wyjaśnień odnośnie charakteru i wielkości zadłużenia, które to okoliczności mają znaczenie dla oceny jej sytuacji osobistej i majątkowej.

Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. wskazało, mając na względzie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, że zgodnie z art. 105 § 1 k.p.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. Z powyższego wynika, że bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego powoduje obowiązek umorzenia tego postępowania. Bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego oznacza, że brak jest któregoś z elementów materialnego stosunku prawnego, co skutkuje niemożnością wydania decyzji załatwiającej sprawę co do istoty. Wyjaśniło, że bezprzedmiotowość postępowania wynikać będzie z kilku różnych przyczyn, które można podzielić na podmiotowe oraz przedmiotowe. Przyczyny te mogą powstać na skutek faktów naturalnych lub na skutek zdarzeń prawnych. Przyczynami tymi mogą być: śmierć osoby fizycznej lub utrata przez nią zdolności prawnej, uchylenie podstaw prawnych do działania administracji publicznej, zmiana tytułu własności rzeczy, jej zniszczenie, zniesienie obowiązków lub uprawnień itp. Przesłanki umorzenia postępowania powstają zawsze i tylko w konkretnej sprawie administracyjnej dotyczącej indywidualnie oznaczonej osoby i nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od tej sprawy. Pojęcie bezprzedmiotowości postępowania odnosi się do sprawy, w której ono się toczy.

Organ wskazał, że w niniejszej sprawie W.G. złożyła wniosek o rozłożenie na raty nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 1617 zł. Zatem podstawę prawną do jego rozpoznania stanowił art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z przepisu tego wynika możliwość umorzenia i rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przedmiotem tego postępowania jest umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Organ wskazał, że możliwość podjęcia decyzji w sprawie uzależniona jest więc od istnienia zobowiązania strony do zwrotu takich świadczeń.

Z akt sprawy wynika, że decyzją z dnia 27 kwietnia 2009 r. nr [...]Kierownik MOPS w C. ustalił W.G. kwotę świadczeń nienależnie pobranych z tytułu wypłaconego w okresie od 23 listopada 2007 r. do 14 lipca 2008 r. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad W.G., w łącznej kwocie 3234 zł. Połowę tej kwoty umorzono na podstawie decyzji z dnia 11 stycznia 2010 r. nr [...], natomiast pozostałą kwotę 1617 zł wraz z odsetkami potrącono wnioskodawczyni z kwoty świadczenia pielęgnacyjnego, które stronie wyrównano na mocy decyzji organu pierwszej instancji z dnia 19 kwietnia 2010 r. nr [...]. Informację o potrąceniu zawarto w tejże decyzji, którą doręczono W.G. w dniu 22 kwietnia 2010 r. Wniosek o rozłożenie na raty świadczenia odwołująca się złożyła po otrzymaniu wskazanej informacji, tj. w dniu 23 kwietnia 2010 r. Zaległe świadczenie wypłacono stronie w dniu 29 kwietnia 2010 r. w kwocie 3004,86 zł, uwzględniając wcześniej złożone stronie oświadczenie o potrąceniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń.

Zdaniem organu odwoławczego, potrącenie nienależnie pobranego świadczenia powoduje wygaśnięcie obowiązku jego zwrotu (osoba zobowiązana przestaje być dłużnikiem w tym zakresie). Skoro odpadł obowiązek zwrotu świadczenia, to również nie ma przedmiotu postępowania o rozłożenie na raty świadczenia nienależnego. Z tego względu w ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji nie mógł merytorycznie rozstrzygać co do przedmiotu, który w niniejszej sprawie już nie istnieje. W tej sytuacji postępowanie organu pierwszej instancji należy zdaniem organu odwoławczego uznać za bezprzedmiotowe. Organ ten podał, że z tych przyczyn nie można było uwzględnić zarzutów zawartych w odwołaniu.

Zdaniem organu odwoławczego, podniesiony przez skarżącą zarzut naruszenia przez organ pierwszej instancji art. 10 § 1 k.p.a. jest całkowicie niezasadny. Postępowanie zostało bowiem wszczęte na wniosek samej zainteresowanej, zaś materiał dowodowy, który dla organu pierwszej instancji stanowił podstawę ustaleń faktycznych, składał się z oświadczeń strony oraz wcześniejszych decyzji znanych stronie i do niej kierowanych. Z powyższego organ wywiódł, że odwołująca się miała zapewniony czynny udział w każdym stadium postępowania, a także możliwość wypowiedzenia się w sprawie zgromadzonych dowodów.

Mając powyższe na uwadze, organ ten orzekł jak w zaskarżonej decyzji.

W.G. złożyła skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, w której domagała się jej uchylenia.

W skardze podniosła zarzut naruszenia zasad postępowania administracyjnego, a to art. 7 k.p.a. w zakresie, w jakim naruszono słuszny interes strony oraz art. 8 k.p.a., przez dokonanie potrącenia przed rozpoznaniem wniosku o rozłożenie świadczenia na raty, czym uniemożliwiono stronie skorzystanie z zagwarantowanego ustawą prawa do rozpoznania jej wniosku o rozłożenie świadczenia na raty (art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych) oraz naruszono zaufanie strony do organu, którego powinnością było rozpoznać złożony wniosek, a decyzję o wygaszeniu zobowiązania poprzez potrącenie podjąć dopiero po zbadaniu przesłanek przemawiających za rozłożeniem świadczenia na raty.

W uzasadnieniu skargi podała, że występując do organu z umotywowanym żądaniem o rozłożenie na raty świadczenia nienależnie pobranego miała prawo oczekiwać, że jej sprawa zostanie załatwiona w drodze decyzji, która zapadnie po zbadaniu wszystkich okoliczności faktycznych. W ocenie skarżącej, niedopuszczalne jest potrącenie świadczeń przed ostatecznym załatwieniem sprawy rozłożenia świadczenia na raty. Skarżąca podkreśliła, że informację o potrąceniu zawierała decyzja z dnia 11 stycznia 2010 r. nr [...], która została jej doręczona w dniu 22 kwietnia 2010 r., a wniosek o rozłożenie nienależnie pobranego świadczenia na raty skarżąca złożyła w dniu następnym, tj. w dniu 23 kwietnia 2010r., tj. w najbliższym możliwym terminie. Wcześniejsze złożenie wniosku nie było możliwe, albowiem nie było wiadomo, jaka kwota będzie podlegała zwrotowi, a o tym strona dowiedziała się z tej decyzji. Tymczasem do faktycznego potrącenia doszło dopiero w dniu 29 kwietnia 2010 r., tj. w dacie wypłaty świadczeń przyznanych kolejną decyzją administracyjną, czyli w czasie, kiedy postępowanie o rozłożenie świadczenia na raty było już w toku. W ocenie skarżącej w sposób niezasadny doprowadzono do tego, że jej sprawa nie została rozpoznana merytorycznie. Dokonanie potrącenia w toku postępowania o rozłożenie świadczenia na raty i w konsekwencji wydanie decyzji umarzającej to postępowanie prowadzi w ocenie skarżącej do niedozwolonego zniweczenia zagwarantowanej stronie ustawowo możliwości żądania, aby jej sprawa została merytorycznie rozpoznana. W praktyce takie postępowanie organu całkowicie niweczy w okolicznościach niniejszej sprawy możliwość zastosowania art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uzupełniając dotychczasową argumentację wskazał, że skarżąca posiadała wiedzę co do zobowiązań, jakie na niej ciążą z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, już od daty doręczenia decyzji z dnia 27 kwietnia 2009 r. ustalającej kwotę tych świadczeń. Od tego momentu powinna więc się liczyć z tym, że właściwy organ będzie dążył do ich wyegzekwowania. Pomimo tego nie złożyła wniosku o rozłożenie świadczeń na raty. Nie można zatem, zdaniem organu, uznać działań polegających na potrąceniu nienależnych stronie świadczeń z przysługującego jej świadczenia za działania naruszające słuszny interes strony. W ocenie Kolegium, do potrącenia w tej konkretnej sprawie doszło już w chwili złożenia W.G. oświadczenia woli w tej sprawie w decyzji z dnia 19 kwietnia 2010 r., bowiem dotyczyło ono świadczeń wymagalnych, przysługujących jej za okres, który już upłynął, a nie za okresy przyszłe.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 30 ust. 6 stanowi, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone decyzją ostateczną ulegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych. Poza tym przepisem ustawa nie reguluje kwestii potrąceń. Chcąc zatem ustalić istotę tej instytucji można i należy, zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, skorzystać z regulacji zawartych w Kodeksie cywilnym. Zgodnie z art. 498 § 1 k.c., gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. W myśl § 2 w/w artykułu, wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Z kolei według art. 499 k.c., potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Nie jest zatem zdaniem organu pozbawione podstaw prawnych twierdzenie, że w niniejszej sprawie do potrącenia świadczeń nienależnie pobranych doszło już w chwili uzyskania przez W. G. informacji o takiej woli organu. Z tą chwilą nastąpiło wygaśnięcie ciążącego na niej długu w postaci świadczeń nienależnie pobranych, a zatem nie było już przedmiotu postępowania w sprawie rozłożenia tej należności na raty. W tej sytuacji postępowanie pierwszej instancji wszczęte podaniem strony z dnia 23 kwietnia 2010 r. od samego początku było bezprzedmiotowe w związku z czym należało je umorzyć.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne właściwe są do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Akt administracyjny jest zgodny z prawem, jeżeli jest zgodny z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie aktu administracyjnego, względnie stwierdzenie jego nieważności przez Sąd, następuje tylko w przypadku istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Stosownie też do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że skargę należy uwzględnić albowiem zaskarżone w sprawie decyzje naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Przedmiotem skargi wniesionej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 14 września 2010 r. nr [...], którą organ ten, po rozpatrzeniu odwołania W. G. od decyzji z dnia 21 czerwca 2010 r. nr [...]wydanej przez działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta C., Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w C. o odmowie rozłożenia skarżącej na 24 raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 1617 zł za okres od 23 listopada 2007 r. do 14 lipca 2008 r., uchylił zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji w całości i umorzył postępowanie pierwszej instancji, uznając je za bezprzedmiotowe.

Z niekwestionowanych okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika, że decyzją z dnia 27 kwietnia 2009 r. nr [...]Kierownik MOPS w C. ustalił kwotę świadczeń nienależnie pobranych przez skarżącą z tytułu wypłaconego w okresie od 23 listopada 2007 r. do 14 lipca 2008 r. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem W.G. w łącznej kwocie 3234 zł. Połowę tej kwoty umorzono na podstawie decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...]r. nr [...]. Z akt sprawy wynika, że w pkt 2) wymienionej decyzji z dnia 11 stycznia 2010 r. odmówiono skarżącej umorzenia pozostałej kwoty, to jest kwoty 1617 zł nienależnie pobranych świadczeń ustalonych w/w decyzją z dnia 27 kwietnia 2009 r. nr [...]. Decyzja z dnia 11 stycznia 2010 r. została doręczona skarżącej w dniu 20 stycznia 2010 r.

Następnie decyzją z dnia [...]r. nr [...]organ pierwszej instancji zmienił własną decyzję ostateczną z dnia 30 marca 2010 r. nr [...]w sprawie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem – W.G. na okres od 1 listopada 2008 r. do 31 października 2009 r. w wysokości 420 zł miesięcznie. W uzasadnieniu tej decyzji zawarto informację, że z przyznanych nią świadczeń rodzinnych zostaną potrącone, zgodnie z art. 30 ust. 1 i 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), wraz z odsetkami świadczenia nienależnie pobrane ustalone decyzją ostateczną z dnia 27 kwietnia 2009 r. nr [...]na kwotę 3234 zł, z której to kwoty decyzją z dnia 11 stycznia 2010 r. nr [...]umorzono kwotę 1617 zł, co stanowi połowę ustalonej wysokości nienależnie pobranych świadczeń. Wymieniona wyżej decyzja organu pierwszej instancji z dnia [...]r. nr [...]została doręczona skarżącej w dniu 22 kwietnia 2010 r. Wniosek o rozłożenie na raty pozostałej kwoty nienależnie pobranego świadczenia skarżąca złożyła w następnym dniu po dniu, w którym doręczono jej ostatnio wymienioną decyzję z dnia 19 kwietnia 2010r., to jest w dniu 23 kwietnia 2010 r. Wniosek ten wszczął postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie. Z niekwestionowanych okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika również, że w dniu 29 kwietnia 2010 r. wypłacono skarżącej zaległe świadczenie w kwocie 3004,86 zł, po uprzednim potrąceniu połowy kwoty nienależnie pobranych świadczeń, uwzględniając tym samym oświadczenie o potrąceniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń.

Materialnoprawną podstawę rozpoznania sprawy stanowił zatem art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), zgodnie z którym organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z powyższego przepisu wynika m.in. możliwość rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jak tego domagała się skarżąca w podaniu wniesionym w dniu 23 kwietnia 2010 r., jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Treść owego przepisu prawa wskazuje, że decyzja wydawana na jego podstawie podejmowana jest przez organ administracji w ramach uznania administracyjnego, na co wskazuje użyte w nim przez ustawodawcę wyrażenie "może". Decyzja administracyjna wydawana przez organ w ramach uznania administracyjnego wymaga prawidłowego ustalenia istotnych w sprawie okoliczności faktycznych oraz wyczerpującego i wszechstronnego uzasadnienia dokonanego przez organ wyboru sposobu załatwienia podania wszczynającego postępowanie administracyjne.

W ocenie Sądu, decyzja wydana w niniejszej sprawie przez organ pierwszej instancji nie spełnia powyższych wymogów. Organ ten bowiem z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. nie wyjaśnił i nie ustalił w sposób wyczerpujący okoliczności dotyczących sytuacji rodziny skarżącej, stanowiących w myśl art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłankę m.in. rozłożenia na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Z naruszeniem także art. 30 ust. 9 ustawy nie rozważył, czy w sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny skarżącej uzasadniające zgłoszony przez nią w dniu 23 kwietnia 2010 r. wniosek o rozłożenie na 24 raty nienależnie pobranych przez nią, a pozostałych do spłaty, świadczeń rodzinnych. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ ten podał, że nie zachodzi w sprawie okoliczność uzasadniająca rozłożenie na raty świadczeń nienależnie pobranych w wysokości 1617 zł, zwłaszcza, że świadczenia nienależnie pobrane zostały potrącone zgodnie z przepisem art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu, w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, argumentacji tej nie można podzielić.

Zauważyć bowiem należy, że postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte podaniem strony złożonym w dniu 23 kwietnia 2010 r. W tym dniu nie dokonano jeszcze potrącenia pozostałej do zwrotu kwoty nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia rodzinnego ustalonego decyzją z dnia 27 kwietnia 2009r. W uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji z dnia 19 kwietnia 2010 r. przyznającej skarżącej zaległe świadczenie rodzinne za okres od dnia 1 listopada 2008 r. do dnia 31 października 2009 r. zawarto jedynie informację o tym, że z kwoty przyznanego nią świadczenia rodzinnego zostaną potrącone, zgodnie z art. 30 ust. 1 i 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wraz z odsetkami świadczenia nienależnie pobrane ustalone decyzją ostateczną z dnia 27 kwietnia 2009 r. na kwotę 3234 zł, z której to kwoty decyzją z dnia 11 stycznia 2010 r. umorzono kwotę 1617 zł, co stanowi połowę ustalonej wysokości nienależnie pobranych świadczeń.

Wbrew odmiennemu w tym względzie stanowisku organ odwoławczego, powyższa informacja skierowana do skarżącej, będącej adresatem owej decyzji, nie wywołała skutków prawnych, o jakich mowa w art. 499 k.c. Przepisy bowiem Kodeksu cywilnego nie mają zastosowania w sprawie dotyczącej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Świadczenia rodzinne uregulowane ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych są świadczeniami publicznoprawnymi, o których organ administracji publicznej rozstrzyga w sposób władczy i jednostronny w formie decyzji administracyjnej. Z powyższego wynika, że świadczenia rodzinne uregulowane ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych nie są świadczeniami cywilnymi, lecz świadczeniami o charakterze administracyjno-prawnym, wynikającymi ze stosunku administracyjnego, który cechuje nierówność stron tego stosunku. Żaden z przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie przyznaje beneficjentowi owych świadczeń uprawnień podobnych do uprawnień organu administracji, do którego kompetencji należy kształtowanie stosunków administracyjnych uregulowanych jej przepisami. Z tych względów powoływanie się przez organ administracji na przepisy kodeksu cywilnego uznać należy za nietrafne.

Problem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych został uregulowany w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 6 owej ustawy, kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych. Przepis ten przewiduje uproszczony tryb dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Potrącenie, o jakim mowa w art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest czynnością materialnotechniczą organu, dokonywaną przy okazji wypłaty bieżących świadczeń rodzinnych. Datą podjęcia czynności materialnotechnicznej jest dzień, w którym owa czynność została dokonana.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 30 ust. 8 stanowi, że kwoty świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2, podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. W myśl zaś ust. 7 owego przepisu prawa, nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Mając powyższe na uwadze zauważyć należy, że w dniu złożenia przez skarżącą podania wszczynającego postępowanie w niniejszej sprawie, postępowanie nie było bezprzedmiotowe. To dokonana przez organ pierwszej instancji czynność materialnotechnicza w postaci potrącenia w dniu 29 kwietnia 2010 r. z przyznanego skarżącej świadczenia rodzinnego pozostałej do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia, co do którego skarżąca podaniem z dnia 23 kwietnia 2010 r. wystąpiła o rozłożenie na raty, było przedwczesne i, jak to trafnie podnosi skarżąca w uzasadnieniu skargi, naruszyło jej prawo wystąpienia z wnioskiem o zastosowanie wobec niej jednej z ulg, o jakich mowa w art. 30 ust. 9 ustawy, w tym przypadku ulgi w postaci rozłożenia nienależnie pobranych świadczeń na 24 raty, niwecząc to prawo. Organ bowiem pierwszej instancji dokonał potrącenia pozostałej do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych mimo, że wobec tych świadczeń toczyło się, wszczęte wnioskiem strony z dnia 23 kwietnia 2010 r., postępowanie z art. 30 ust. 9 ustawy o rozłożenie owych świadczeń na raty, po czym, powołując się na dokonanie potrącenia pozostałej do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, nie wyjaśnił i nie rozważył należycie istnienia w sprawie przesłanek z art. 30 ust. 9 ustawy do rozłożenia owych świadczeń na raty. Rozpoznając odwołanie organ drugiej instancji, także z naruszeniem wymienionego przepisu prawa, uznał, że postępowanie w sprawie jest bezprzedmiotowe wobec potrącenia w dniu 29 kwietnia 2010 r. pozostałej do zwrotu kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych, w związku z czym uchylił wydaną w sprawie decyzję organu pierwszej instancji i umorzył postępowanie tego organu jako bezprzedmiotowe. Decyzja zaskarżonej treści została podjęta w ocenie Sądu z naruszeniem art. 105 § 1 k.p.a.

Dokonanie potrącenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w toku postępowania o rozłożenie owego świadczenia na raty i w konsekwencji wydanie decyzji umarzającej postępowanie prowadzone na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do zniweczenia zagwarantowanej stronie w owym przepisie prawa możliwości żądania, aby jej sprawa została rozpoznana merytorycznie.

Bez znaczenia w ocenie Sądu pozostaje podnoszona przez organ okoliczność, że skarżąca winna się liczyć z obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych już w chwili doręczenia jej decyzji z dnia 27 kwietnia 2009 r. ustalającej kwotę tych świadczeń vi już wówczas winna wystąpić z wnioskiem o rozłożenie świadczeń na raty. Zauważyć bowiem należy, że decyzja z dnia 27 kwietnia 2009 r. została wydana w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Po doręczeniu owej decyzji skarżąca wystąpiła z wnioskiem o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, które to postępowanie zakończyło się wydaniem przez organ w dniu 11 stycznia 2010 r. decyzji o umorzeniu połowy kwoty nienależnie pobranych świadczeń i odmowie umorzenia pozostałej kwoty owych świadczeń. Decyzja drugoinstancyjna wydana w tej sprawie została doręczona skarżącej w dniu 19 marca 2010 r. Natomiast decyzja zwierająca w uzasadnieniu informację o potrąceniu nieumorzonej kwoty nienależnie pobranych świadczeń, to jest decyzja z dnia 19 kwietnia 2010 r., została doręczona skarżącej w dniu 22 kwietnia 2010 r., a wniosek wszczynający postępowanie w niniejszej sprawie skarżąca złożyła w dniu 23 kwietnia 2010 r. Nie można w tych okolicznościach sprawy stawiać skarżącej zarzutu nienależytej dbałości o swój interes prawny. Tak długo bowiem, jak długo kwota nienależnie pobranych przez stronę świadczeń rodzinnych nie zostanie potrącona przez organ, w myśl art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, z wypłaconych tej stronie świadczeń rodzinnych, tak długo może ona wystąpić na podstawie art. 30 ust. 9 tejże ustawy z wnioskiem o ich umorzenie, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty.

Powyższe uchybienia stanowiły konieczność uchylenia wydanych w sprawie decyzji administracyjnych na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. W świetle powyższego wniesioną w sprawie skargę należało uwzględnić i uchylić zarówno zaskarżoną decyzję, jak i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, co orzeczono w pkt I wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji, mając na względzie to, co powiedziano wyżej odnośnie meritum, winny ją rozpoznać merytorycznie na podstawie przepisów prawa mających zastosowanie w sprawie, a zajęte w sprawie stanowisko uzasadnić zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a.

Sąd nie orzekł w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji (pkt II wyroku) z uwagi na to, że zaskarżona decyzja nie ma cech wykonalności.