Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 134/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej~Minister Energii
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 i art. 105 § 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 2 ust. 1 w zw z art. 6 ist. 1
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak Protokolant Sekretarz sądowy Olga Grzelak po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 lipca 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 1379/09 w sprawie ze skargi Z.D. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 28 lipca 2010 r. (sygn. akt IV SA/Wa 1379/09), po rozpoznaniu skargi Z.D., uchylił decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] oraz utrzymaną przez nią w mocy decyzję tego samego organu z dnia [...]grudnia 2008 r. nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1951 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa firmy Towarzystwo [...] Spółka Akcyjna – S., w części dotyczącej nieruchomości położonej w W., o powierzchni [...] m2, oznaczonej w zał. nr [...] w/w protokołu numerem [...], stanowiącej własność spadkobierców J. L..

W uzasadnieniu w/w wyroku Sąd Wojewódzki wskazał, że z ustaleń dokonanych w postępowaniu nadzorczym wynikało, że - w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), tj. 5 lutego 1946 r.- współwłaścicielami nieruchomości położonej w W.-K. w powiecie B., o powierzchni [...] m2 byli w równych częściach S. i F.L. – jako spadkobiercy J. L.. W okresie poprzedzającym nacjonalizację przedsiębiorstwa (począwszy od lat dwudziestych ubiegłego stulecia), grunt ten był dla potrzeb inwestycyjnych dzierżawiony przez Kopalnię Węgla "[...]", a która to kopalnia ówcześnie stanowiła własność spółki akcyjnej Towarzystwo [...]S.A – S.. Stan taki utrzymywał się do chwili upaństwowienia powyższej kopalni wraz ze związaną z nią w/w nieruchomością (stanowiącą przedmiot dzierżawy od S. i F. L.).

Po wejściu w życie ustawy nacjonalizacyjnej, Minister Przemysłu i Handlu, orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1948 r. nr [...], stwierdził – na podstawie art. 2 ust. 7 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. - przejście na własność Państwa m. in. przedsiębiorstwa Towarzystwo [...] SA – S.. Jednocześnie wraz z tym przedsiębiorstwem upaństwowiona została, stanowiąca jego własność, kopalnia Węgla "[...]", która obejmowała elektrownię i tartak w W. K.. Objęcie natomiast poszczególnych składników majątkowych nacjonalizowanej kopalni Węgla "[...]" nastąpiło protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 28 grudnia 1949 r. (sprostowanym i uzupełnionym w dniu 7 listopada 1951r.). W treści tego protokołu wskazano, że w skład przedsiębiorstwa wchodziły m.in. nieruchomości ujęte i opisane na poszczególnych jego kartach w przedziale od 3 do 162 karty, zaś w załączniku nr [...] do omawianego protokołu, pod pozycją 26, karta protokołu 160, wymieniono działkę nr [...] o pow. [...] m2, wskazując iż należała ona do spadkobierców J. L.. W dodatkowych informacjach wykazano natomiast, że na omawianej działce znajdowały się zabudowania mieszkalne i gospodarcze. Orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1951 r., Minister Górnictwa zatwierdził powyższy protokół zdawczo-odbiorczy w/w Kopalni Węgla "[...]", ustalając tym samym, że składniki majątkowe nim objęte stanowiły część składową powyższej kopalni i przechodziły wraz z nią na własność Państwa. W rezultacie protokół zdawczo-odbiorczy stał się zasadniczą częścią orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r. nr [...].

Ponadto w ocenie organu nadzoru, działki o nr [...] faktycznie stanowiły część wydzierżawionej na rzecz Kopalni Węgla "[...]" nieruchomości o powierzchni [...] m2, która (wraz z nimi) została znacjonalizowana na podstawie orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1951 r. Organ wskazał przy tym, że informacja, iż działki [...], wchodzące uprzednio w skład działki nr [...] umiejscowionej na terenie Osady nr [...], stanowiły własność Skarbu Państwa (na podstawie orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] grudnia 1948 r. nr [...] oraz orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1951 r.) zawarta była w wykazie zmian gruntowych sporządzonym przez geodetę powiatowego wg stanu na dzień 15 maja 2007 r. Wskazywane zaś przez Z. D. pismo pełnomocnika spadkobierców J. L. z dnia 15 lipca 1956 r. potwierdzało wyłącznie powszechnie znane fakty, że spadkobiercy J. L., nie sprzedając, a jedynie wydzierżawiając kopalni "[...]" omawianą działkę nr [...] o pow. [...] m2, rzeczywiście byli do momentu nacjonalizacji tego mienia jej prawowitymi właścicielami. Natomiast pogląd, że działki o nr [...] nie wchodziły w skład omawianej nieruchomości o pow. [...] m2, był bezzasadny.

Jednocześnie Minister twierdził, że ustawa nacjonalizacyjna posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym. Brzmienie art. 6 tej ustawy przewiduje bowiem wprost przejście na własność Państwa "całości" przedsiębiorstwa wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami. Jeżeli więc określony składnik wchodził w skład struktury przedsiębiorstwa, to - niezależnie od stosunków własnościowych i reguł jego wprowadzenia do przedsiębiorstwa - podlegał on nacjonalizacji. Zamiarem ustawodawcy było bowiem objęcie upaństwowieniem przedsiębiorstwa jako jednostki organizacyjnej zdolnej do prowadzenia działalności gospodarczej w podstawowej gałęzi gospodarki narodowej, w warunkach zabezpieczających jego dalsze funkcjonowanie i zdolność produkcyjną. Przedmiotem zaś oceny organu rozstrzygającego przedmiotową sprawę była nie tylko okoliczność, że mienie nieruchome objęte protokołem zdawczo-odbiorczym stanowiło własność osób trzecich, ale też czy było ono włączone do składników przedsiębiorstwa przed dniem wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej oraz niezbędne dla jego prawidłowego funkcjonowania.

Zdaniem organu nadzoru, w decyzji nacjonalizacyjnej prawidłowo więc ustalono, iż omawiana nieruchomość stanowiła jeden z integralnych składników majątkowych Kopalni Węgla "[...]", a zatem orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1951r.) w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa firmy Towarzystwo [...] Sp. Akc.-S., w części dotyczącej nieruchomości o pow. [...] m2, stanowiącej własność spadkobierców J. L., zostało wydane zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami prawa, a tym samym nie było obarczone żadną wadą wskazaną wart. 156 § 1 k.p.a.

Na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2009 r. Z. D. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zaskarżonej decyzji zarzuciła: zbyt długi okres rozpoznawania wniosku, zbyt pobieżne i bez pełnego rozeznania sprawy wydanie decyzji w oparciu o źle interpretowane dokumenty i składane wyjaśnienia oraz uniemożliwienie jej pełnego zapoznania ze zgromadzoną dokumentacją w sprawie.

W odpowiedzi na skargę Minister Gospodarki wnosił o jej oddalenie, odnosząc się w obszernym uzasadnieniu stanowiska do poszczególnych zarzutów podniesionych w skardze.

Uchylając – na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( dalej: "p.p.s.a." ) -zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie Sąd podkreślił, że w niniejszej sprawie przedmiotem oceny, dokonywanej w postępowaniu nadzwyczajnym przez Ministra Gospodarki, było orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1951 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa firmy Towarzystwo [...] Spółka Akcyjna – S., w części dotyczącej nieruchomości położonej w W. o pow. [...]m2, oznaczonej w zał. Nr 14 protokołu numerem [...], stanowiącej własność spadkobierców J. L. oraz stwierdził, że – jego zdaniem - organ kontroli nieprawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego, stanowiącego podstawę do wydania kwestionowanego orzeczenia. Następnie Sąd przytoczył treść § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w zw. z art. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, podkreślając, iż protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa, stanowiący formalny spis składników majątkowych przedsiębiorstwa znacjonalizowanego inną decyzją administracyjną, stanowił integralną część orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa. W orzeczeniu tym rozstrzygano, które składniki majątkowe stanowią część składową przejętego przedsiębiorstwa, a także rozstrzygano zgłoszone na tym tle uwagi i wnioski.

Następnie Sąd podkreślił, że w niniejszej sprawie bezspornym było, iż na własność Państwa, na podstawie art. 2 ust. 7 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 z późn. zm.) została przejęta w/w działka nr [...] o powierzchni [...]m2 usytuowana w miejscowości W. – K., należąca do spadkobierców J. L., a dzierżawiona przez Kopalnię Węgla Kamiennego "[...]". Nie zgodził się jednak przy tym ze stanowiskiem organu, że treść art. 6 ustawy "nacjonalizacyjnej" przesądzała o tym, iż przejęcie przedsiębiorstwa na własność Skarbu Państwa obejmowało przejęcie wszystkich składników przedsiębiorstwa bez względu na to czyją składniki te stanowiły własność. Sąd zauważył bowiem w tym miejscu, że podziela wykładnię przepisu art. 6 ustawy "nacjonalizacyjnej", wyrażoną w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2007 r. (sygn. akt I OPS 2/07), zgodnie z którą "przejęcie przedsiębiorstwa na podstawie art. 2 ust 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej w zw. z art. 6 ust. 1 tej ustawy nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej".

W związku z tym Sąd Wojewódzki, powołując się na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyraził zapatrywanie, że ustawa nacjonalizacyjna nie definiowała pojęcia przedsiębiorstwa, a zatem brak definicji na potrzeby nacjonalizacji, zawartej w ustawie, oznaczał konieczność posługiwania się pojęciem przedsiębiorstwa w znaczeniu wynikającym z obowiązujących przepisów, a więc zgodnym z definicją wynikającą z art. 40 kodeksu handlowego. Oznaczało to, że na pojęcie przedsiębiorstwa składać się mogły składniki o określonej wymiernej wartości, nieruchomości ruchomości należące do przedsiębiorstwa, a także wierzytelności i prawa wynikające z umów. W rezultacie pogląd ten doprowadził Sąd Wojewódzki do wniosku, że art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej nie mógł stanowić podstawy do przejęcia na własność Państwa nieruchomości nie stanowiącej własności przedsiębiorcy.

Kontynuując powyższą myśl, Sąd Wojewódzki twierdził, że (cyt.): "przepis § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa wprowadził pojęcie jako składnika majątkowego przedsiębiorstwa, składnika który nie stanowi własności przedsiębiorcy. Uregulowanie to nie znajduje jednak źródła w samej ustawie nacjonalizacyjnej i wydane zostało w tym zakresie tj. rozszerzającym skutki nacjonalizacji na inne podmioty niż określone w ustawie z naruszeniem zakresu ustawowego upoważnienia. Dla określenia, że do kręgu podmiotów podlegających nacjonalizacji należeć będą właściciele składników majątkowych, które wiązały się z funkcjonowaniem przedsiębiorstwa na podstawie zawartych umów cywilnoprawnych, niezbędne byłoby istnienie określonej w sposób wyraźny ustawowej normy, której ustawa nie zawiera, a jakakolwiek wykładnia rozszerzająca wbrew wyraźnemu brzmieniu przepisu jest niedopuszczalna. Akt administracyjny wydany na podstawie rozporządzenia w zakresie, w którym wykracza ono poza granice delegacji ustawowej jest zgodnie z treścią art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. aktem wydanym bez podstawy prawnej.

Bez znaczenia dla powyższej oceny pozostaje zatem okoliczność funkcjonalnego związku nieruchomości stanowiącej własność osób trzecich z przejmowanym na własność Państwa przedsiębiorstwem, którą wykazywał organ. Funkcjonalny związek tej nieruchomości z kopalnią węgla "[...]" w istocie istniał, jednak nie stanowił żadnej przesłanki uzasadniającej w tym przypadku przejęcie przedsiębiorstwa na własność Państwa. Na marginesie należy zaznaczyć, że nie istniała żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca dalsze funkcjonowanie tej nieruchomości w ramach działalności zracjonalizowanego przedsiębiorstwa i trwającej umowy dzierżawy".

Ostatecznie zatem, Sąd Wojewódzki przyjął, że (cyt.): " Kontrolowane orzeczenie mimo, iż nie wywołuje samodzielnie skutków materialno-prawnych to jednak stanowi integralną część orzeczenia nacjonalizacyjnego i jest z nim nierozerwalnie związane. To na podstawie tego aktu administracyjnego następowało określenie zakresu przedmiotowego orzeczenia nacjonalizacyjnego i o ile wydanie tego rodzaju rozstrzygnięcia nastąpiło bez podstawy prawnej, uzasadnione jest wyeliminowanie wadliwego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego. Niemożność samodzielnego wywołania skutków materialno-prawnych przez orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego nie stoi na przeszkodzie do stwierdzenia nieważności takiego orzeczenia".

Z tego powodu Sąd polecił by przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględnił ocenę prawną wyrażoną w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

Odnosząc się natomiast do zarzutów zawartych w skardze, Sąd uznał, iż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie wskazywał - wbrew twierdzeniu skarżącej - że działki o nr [...] stanowiły część wydzierżawionej na rzecz Kopalni Węgla "[...]" nieruchomości o pow. [...] m2. Podstawę tych ustaleń stanowiła bowiem niewątpliwie informacja przekazana przez Starostwo Powiatowe w B. w dniu 18 maja 2007r., a z której wynikało, że objęta kwestionowanym orzeczeniem działka o powierzchni [...] m2, usytuowana w obrębie [...] nr [...], w wyniku kolejnych podziałów geodezyjnych obejmuje obecnie w całości trzy działki o nr [...] oraz części aż [...] innych działek z tego samego obrębu ewidencyjnego a także sporządzony przez geodetę powiatowego - według stanu na dzień 9 maja 2007 r.- wykaz zmian gruntowych wraz z aktualną mapą ewidencji gruntów (tom III akt administracyjnych). Zdaniem Sądu, organ dokonujący kontroli kwestionowanego rozstrzygnięcia zasadnie też ustalił, że "zakreślona" na powoływanej przez skarżącą mapie geodezyjnej z dnia 19 października 1951 r. nieruchomość aktualnie stanowi działki o nr [...], a nie - jak twierdziła skarżąca - działki o nr [...]. Zdaniem Sądu, zasadnie także organ ustalił, że umową dzierżawy zawartą z kopalnią "[...]" nie były niewątpliwie objęte stanowiące własność S. i F.L. działki o nr [...] (z wyłączeniem gruntu stanowiącego działkę nr [...]) oraz [...], w przeciwieństwie do działek nr [...], które stanowiły część wydzierżawionej powierzchni [...] m 2.

W skardze kasacyjnej, zaskarżając ;powyższy wyrok w całości, Minister Gospodarki, zarzucił Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie naruszenie:

1. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 28 i 105 § 1 k.p.a. - poprzez ich niezastosowanie z powodu przyjęcia, że niemożność samodzielnego wywołania skutków materialnoprawnych przez orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego nie stoi na przeszkodzie do stwierdzenia nieważności takiego orzeczenia, podczas gdy niemożność samodzielnego wywołania skutków materialnoprawnych przez orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego - z uwagi na jego prawnoprocesowy a nie prawnomaterialny charakter - powoduje, iż brak jest interesu prawnego po stronie podmiotu wnoszącego o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia, co następnie stanowi podstawę do umorzenia postępowania wszczętego w wyniku takiego wniosku, a tym samym oznacza brak podstaw do wydania decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy, tj. decyzji stwierdzającej lub odmawiającej stwierdzenia nieważności orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego,

2. przepisów prawa materialnego, to jest:

-) § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62, z późn. zm.), zwanego dalej: "rozporządzeniem wykonawczym" - poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepisy te wprowadzają pojęcie jako składnika majątkowego przedsiębiorstwa, składnika który nie stanowi własności przedsiębiorcy, które to uregulowanie nie znajduje jednak źródła w ustawie na podstawie której zostało wydane i w tym zakresie, tj. rozszerzającym skutki nacjonalizacji na inne podmioty niż określone w ustawie, przekracza ustawowe upoważnienie, co czyni te przepisy przepisami samoistnymi i tym samym prowadzi do wniosku, że decyzje wydane na ich podstawie są decyzjami wydanymi bez podstawy prawnej oraz w wyniku tej wykładni niezastosowaniu w/w przepisów rozporządzenia, podczas gdy brak było podstaw do przyjęcia, że powyższe przepisy określają prawnomaterialne skutki przejęcia przedsiębiorstwa, a nie wyłącznie procedurę przejęcia przedsiębiorstwa, w zakresie dotyczącym zasad sporządzania protokołu zdawczo-odbiorczego,

-) art. 2 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17, z późn. zm.), zwanej dalej: "ustawą nacjonalizacyjną" - poprzez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przejęcie przez Państwo przedsiębiorstw na podstawie powyższych przepisów nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie stanowiła własności przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej, podczas gdy z powyższych przepisów wynika, że na ich podstawie na własność Państwa przechodziła nieruchomość należąca do przedsiębiorstwa bez względu na to, czy stanowiła własność przedsiębiorcy, czy też osoby trzeciej.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący organ wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji wraz z zasądzeniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

W piśmie procesowym uczestniczka postępowania Z. D. wnosiła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyła się wyłącznie do zbadania zawartych w skardze kasacyjnej zarzutów a które w części okazały się zasadne. Na wstępie wyjaśnić jednak należy, że wprawdzie – zdaniem autora skargi kasacyjnej – zarzuty kasacyjne zostały oparte w niniejszym przypadku na obu podstawach kasacyjnych, określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., w istocie rzeczy dotyczyły one wyłącznie naruszenia przepisów materialnoprawnych, gdyż przepisy art. 28 i art. 105 § 1 k.p.a., chociaż zamieszczone w ustawie procesowej (kodeksie postępowania administracyjnego) mają charakter materialnoprawny.

Ponadto, wprawdzie autor skargi kasacyjnej zarzut dotyczący naruszenia przez Sąd Wojewódzki art. 2 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi Gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17, z późn. zm.) tłumaczył wadliwie bo błędną wykładnią tych przepisów, podczas, gdy naruszenie w/w regulacji prawnych polegało na ich nieprawidłowym zastosowaniu w analizowanej sprawie, to jednak trafnie przepisy te zostały wskazane jako zarzuty kasacyjne. Podobnie również, chociaż argumentacja towarzysząca zarzutowi opartemu na przepisie § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62, z późn. zm.) nie była prawidłowa, sam zarzut okazał się jednak usprawiedliwiony.

W rozpoznawanej sprawie nie było sporne, że toczyła się ona na skutek wniosku Z. i S. małż. D. o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1951 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa firmy Towarzystwo [...]Spółka Akcyjna – S., w części dotyczącej nieruchomości położonej w W. o pow. [...] m2, oznaczonej w zał. Nr [...]w/w protokołu numerem [...], stanowiącej własność spadkobierców J. L.. Wyjaśnić zatem w tym miejscu trzeba, że orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo – odbiorczego, który jedynie określał składniki majątkowe przejmowanego przedsiębiorstwa, nie stanowi samodzielnego orzeczenia o skutku przenoszącym własność lub potwierdzającym przeniesienie własności – z mocy prawa – składników majątkowych, wykazanych w w/w protokole. Przepisy ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. (art. 2 i art. 3) były podstawą do wydania przez organ ministerialny orzeczenia o przejściu na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego (§ 65 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego). Natomiast orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego, wydawane na podstawie § 75 ust. 1 w/w aktu, nie mogło samodzielnie przesądzać o skutku prawnorzeczowym, jakim była nacjonalizacja mienia w nim opisanego. Zatwierdzony protokół zdawczo-odbiorczy stawał się bowiem jedynie integralną częścią orzeczenia o przejściu mienia na rzecz Skarbu Państwa lub osób prawnych prawa publicznego, stanowiąc formalny spis składników przedsiębiorstwa znacjonalizowanego i w ten sposób oba orzeczenia pozostawały ze sobą w ścisłym związku. Z tego powodu - jak wyjaśnił to Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 lutego 2015 r. (sygn. akt I OSK 785/13, LEX nr 1771980) - w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo – odbiorczego kwestia prawidłowości nacjonalizacji nie mogła być badana, gdyż nie nacjonalizacja była przedmiotem tego postępowania. Ocena zaś czy w danym przypadku dokonano nacjonalizacji mienia prawidłowo może nastąpić, ale poprzez badanie, albo tylko orzeczenia o przejściu mienia na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego, albo obu tych orzeczeń łącznie.

Odnosząc powyższe do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy należało więc uznać, że nieprawidłowo Sąd Wojewódzki dokonywał w zaskarżonym wyroku wykładni przepisów nacjonalizacyjnych, gdyż kontrolę zaskarżonej decyzji winien w tym wypadku ograniczyć tylko do oceny, czy organ nadzoru zasadnie przyjął brak podstaw prawnych do stwierdzenia nieważności orzeczenia zatwierdzającego przedmiotowy protokół zdawczo – odbiorczy, w części objętej wnioskiem nieważnościowym. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika przy tym, że Sąd I instancji za trafny przyjął pogląd organu nadzoru, iż – wbrew stanowisku strony - sporne działki ( nr [...]) stanowiły część wydzierżawionej na rzecz znacjonalizowanej Kopalni Węgla "[...]" nieruchomości o pow. [...] m2. Fakt ten zatem przesądzał w tym wypadku o braku podstaw do stwierdzenia nieważności kontrolowanego w trybie nadzorczym orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1951 r., co winno prowadzić do oddalenia skargi wniesionej przez Z.D..

W związku z tym skład orzekający uznał, że zarzuty oparte na § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa okazały się w tym sensie trafne bo przepisy te nakazywały ujawnić w protokole zdawczo-odbiorczym nie tylko składniki wchodzące w skład przedsiębiorstwa nacjonalizowanego, które stanowiły – w dacie nacjonalizacji – jego własność, ale i inne składniki. Kwestia jednak, czy na podstawie w/w przepisów wykonawczych można było dokonać nacjonalizacji tych składników przedsiębiorstwa, które nie stanowiły jego własności, wykraczała poza granice niniejszej sprawy. Odnosiła się bowiem już do zagadnień własnościowych a zatem prawidłowości samej nacjonalizacji.

Natomiast zarzut dotyczący naruszenia art. 2 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. był w tym przypadku uzasadniony niewłaściwym zastosowaniem przez Sąd Wojewódzki powyższej regulacji prawnej w sprawie, w której przedmiotem była ocena legalności wyłącznie orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo – odbiorczego.

Pozostałe zarzuty kasacyjne nie były natomiast uzasadnione. Nie można bowiem wykluczyć możliwości prowadzenia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia o zatwierdzeniu protokołu zdawczo – odbiorczego. Orzeczenie to bowiem – jak przyjął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 lutego 2017 r. (sygn. akt I CSK 139/16, LEX nr 2305905), ma istotne znaczenie z punktu widzenia przedmiotu nacjonalizacji (określenia jego zakresu), albowiem w/w protokół wskazuje z jakich składników majątkowych składało się przejmowane przedsiębiorstwo. Dodatkowo protokół ten jest jedynym dowodem świadczącym o tym, że dane przedsiębiorstwo z określonymi składnikami przeszło na własność Państwa z mocy ustawy nacjonalizacyjnej.

W takiej sytuacji – zdaniem składu orzekającego – nie można było – arbitralnie przesądzić, że nie jest w ogóle możliwe prowadzenie wspomnianego wyżej postepowania, zwłaszcza, że w rozpoznawanej sprawie rzeczą sporną była właśnie kwestia, czy działki o numerach [...] były przedmiotem dzierżawy nacjonalizowanego przedsiębiorstwa, czy też przedmiotem takiej dzierżawy był inny grunt.

W związku z tym, zarzuty kasacyjne oparte na art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 28 i 105 § 1 k.p.a. nie były uzasadnione.

Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy art. 188 w zw. z art. 151 w zw. z art. 193 p.p.sa. – orzekł jak w sentencji

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto na art. 207§ 2 p.p.s.a. mając na uwadze treść skargi kasacyjnej (niewłaściwie sformułowana argumentacja towarzysząca zarzutom).