Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 932/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-06-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Dnia 1 czerwca 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, Asesor WSA Arkadiusz Blewązka, Protokolant asystent sędziego Arkadiusz Widawski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 czerwca 2005 roku sprawy ze skargi J. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku; 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. G. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 932/04

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił J. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie ma zastosowanie art. 2 cytowanej ustawy, który stanowi, że represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., [...]. Strona nie spełnia określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.

Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. G. załączyła dodatkową dokumentację m. in. zeznania świadków oraz zaświadczenia Archiwum w Arolsen dotyczące W. T., J. P. i R. P. J. G. zaznaczyła, że załącza także listę transportową, na której znajdują się nazwiska i imiona jej rodziców i brata; jej imienia nie ma na liście, ponieważ w momencie wywiezienia miała trzy lata, a na listy wpisywano dzieci powyżej siódmego roku życia. Odwołująca się podała, że została wywieziona z K. w końcu czerwca 1944 r. - razem ze swoim obecnym mężem P. G., który decyzją Nr [...] otrzymał świadczenie pieniężne za okres 9 miesięcy.

Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uchylił decyzję własną z dnia [...], przyznał J. G. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od lipca 1944 r. do marca 1945 r. tj. w wymiarze 9 miesięcy oraz odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia za okres po marcu 1945 r.

Decyzję wydano na podstawie art. 127 § 3, 138 § 1 pkt 2 oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 3 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.).

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że uwzględniając argumenty zawarte we wniosku o ponownie rozpatrzenie sprawy oraz materiał dowodowy ( m. in. zaświadczenie z Niemiec, zeznania świadków z dokumentami) przyznał stronie uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu w obozach pracy przymusowej w wymiarze 9 miesięcy. Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od lipca 1944 r. do marca 1945 r. w gminie Großkitzighofen. Zajęcie okolic gminy Großkitzighofen przez wojska koalicji antyhitlerowskiej nastąpiło między 27 a 29 kwietnia 1945 r. Datę ustalono na podstawie opracowania "United States Army in World War II. Special Studies. Chronology 1941/1945", pod red. Mary H. Williams, Washington 1960.

Praca po okresie zajęcia terenu przez wojska alianckie nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" cytowanej ustawy. Zgodnie z art. 3 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. G. wniosła o przyznanie jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego za okres 10 miesięcy. Wskazała, że brat L. B. otrzymał świadczenie za taki okres. Skarżąca załączyła decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] przyznającą L. B. świadczenie z tytułu deportacji za okres od czerwca 1944 r. i podkreśliła , iż deportowana została cała jej rodzina.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Organ powołał argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) decyzja /lub postanowienie/ podlega uchyleniu, jeżeli Sąd stwierdzi:

- po pierwsze, naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

- po drugie, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

- po trzecie, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy .

Stosownie do § 2 ustawy z dnia 5 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) Sąd sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawa nie stanowi inaczej. Kontrola legalności zaskarżonych decyzji obejmuje ocenę prawidłowości zastosowania przepisów prawa i ich wykładni przez organy administracji. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi - art. 134 § 1 tejże ustawy.

W tym świetle skarga jest zasadna, ponieważ Sąd stwierdził, iż zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego i prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy. To zaś stanowi podstawę uwzględnienia skargi z przyczyn wskazanych w art. 145 § 1 pkt 1 litera a)i litera c) powołanej na wstępie ustawy.

Przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją więc w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1),

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 (art.2 pkt 2 lit.a),

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2 lit. b).

Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób:

- po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz

- po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej.

O tym, że ustawa określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób świadczy również brzmienie tytułu ustawy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 30 listopada 1998 roku (sygn. akt V SA 71/98) i 13 stycznia 1999 roku (sygn. akt V SA 759/98) interpretacji tej nie podważa fakt, że osoby deportowane do pracy przymusowej mogły być osadzone w obozach pracy, gdzie pracę tę wykonywały.

Ten kierunek interpretacji art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...) podzielił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 roku (sygn. akt III RN 112/99, Wokanda 2000/9/31) i z dnia 6 kwietnia 2000 roku (sygn. akt III RN 143/99, OSNAP 2000/20/736). W szczególności Sąd Najwyższy przyjął, iż ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa, stosownie do jej tytułu, warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób deportowanych do pracy przymusowej oraz dla osób osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Potwierdza to również dyspozycja art. 2 tej ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym), jak i deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. (...) (art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym).

Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową.

Jeżeli więc w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określone zostały wyłącznie przesłanki prawne dotyczące sposobu obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego, mowa jest o tym, że świadczenie takie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, to należy stanąć na stanowisku, że wynika stąd jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby w obozie pracy, natomiast nie wynika obowiązek wykazania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowej, w którym została osadzona lub do którego została deportowana, faktycznie wykonywała pracę przymusową (OSNAP 2000/20/736).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i wyrokach Sądu Najwyższego.

W rozpatrywanej sprawie skarżąca wraz z rodziną została wywieziona na roboty przymusowe do gminy Großkitzighofen na teren II Rzeszy. Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od lipca 1944 r. do marca 1945 r. Odmówił przyznania uprawnień do świadczenia za okres po marcu 1945 roku uznając, że praca po okresie zajęcia terenu przez wojska koalicji antyhitlerowskiej nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy. Odmawiając przyznania uprawnień organ powołał się na opracowanie mówiące o zajęciu okolic gminy Großkitzighofen przez wojska koalicji.

Skarżąca spełnia więc kryteria represji z tytułu wywiezienia jej wraz z rodzicami do pracy przymusowej.

Do rozważenia pozostaje jednak kwestia ustalenia okresu owego wywiezienia w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939 - 1945.

Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, niedopuszczalne jest czynienie istotnych dla sprawy ustaleń w oparciu o wskazane w uzasadnieniu decyzji opracowanie, którego kserokopii wraz z tłumaczeniem nie załącza organ do akt, a które nie należy do powszechnie dostępnych.

Podkreślić należy, iż w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. ( sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie «deportacji» użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...)odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.". Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową.

Powstaje jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego jak również pogląd zaprezentowany w niepublikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę, kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk". W tej sytuacji tylko data 8 maja 1945r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniająca dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

W postępowaniu wyjaśniającym w rozważanej sprawie organ orzekający z naruszeniem art. 7, art. 77 §1 i 80 k. p. a. nie poczynił wyczerpujących ustaleń w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy a uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada wymogom art. 107 § 3 k. p. a.

Organ nie zauważył, że skarżąca we wniosku wskazała różne daty początkowe deportacji. A mianowicie, na karcie 15 odwrót kwestionariusza osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia skarżąca wpisała lipiec 1944 roku zaś na karcie 10 odwrót podaje, iż została wywieziona w czerwcu 1944 roku. Jednocześnie na karcie 15 skarżąca jako datę końcową wskazała maj 1945 roku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca podtrzymała twierdzenie, iż została wywieziona z K. w końcu czerwca 1944 r. – dodając, że razem ze swoim obecnym mężem P. G., który decyzją Nr [...] otrzymał świadczenie pieniężne za okres 9 miesięcy.

W załączonych zeznaniach J. P. i W. T. jako data końcowa deportacji widnieje " 1945 rok". W zaświadczeniu na k. 18 dotyczącym W. T. widnieje data "16. Mai 1945", dotyczącym J. P. (k. 20) i R. P. (k. 23) data " 3 April 1945’’. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych przyznał L. B. (brat skarżącej) uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej od czerwca 1944 roku (k. 6 akt sądowych ). Zaskarżoną decyzję wydano w dniu 11 sierpnia 2004 roku. Celowym wydaje się porównanie dokumentów znajdujących się w sprawach dotyczących rodzeństwa B. (nazwisko rodowe skarżącej ).

Oznacza to konieczność należytego wyjaśnienia i rozważenia okoliczności sprawy tak co do początkowej jak i końcowej daty deportacji. Nie można bowiem uznać za zgodną z prawem decyzję wydaną bez wyjaśnienia okoliczności objętych hipotezą przepisów mających w sprawie zastosowanie.

Postępowanie administracyjne prowadzone przed wydaniem przez organ administracji publicznej decyzji, powinno zapewniać dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, w tym okoliczności podnoszonych przez składającego wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Obowiązek ten wynika w szczególności z art. 7, art. 77 ( 1 i art. 80 k. p. a. Niedopełnienie tego obowiązku stanowi naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego i uniemożliwia często prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego.

Postępowanie wszczęte z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty i zeznania świadków - art. 75 § 1 k. p. a. Jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę - art. 86 k. p. a. .

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 roku - III ARN 9/90 - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu. Organy administracji obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego (OSNCP z 1991 roku, z.10-12, poz. 127).

Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) jednoznacznie stanowi: w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

W punkcie drugim orzeczono na podstawie art. 152 p. s. a. O zwrocie kosztów orzeczono w punkcie trzecim sentencji wyroku na podstawie art. 200 p. s. a.