Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 636/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-09-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Dnia 21 września 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędziowie: Sędzia NSA Anna Łuczaj (spr.), Asesor WSA Renata Kubot-Szustowska, Protokolant: asystent sędziego Arkadiusz Widawski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 września 2005 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Ł. – J. W. P. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1. uchyla zaskarżoną decyzję: 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz W. G. kwotę 100 (sto) zł tytułem zwrotu kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 636/05

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił W. G. przyznania świadczenia do pracy przymusowej uznając, że wnioskodawca doznał prześladowań nie objętych przepisami powyższej ustawy.

We wniosku z dnia 16 marca 2005 r. W. G. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. W. G. zakwestionował zasadność decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji podnosząc, iż przedłożone dokumenty świadczą o tym, że skarżący wraz z rodzicami w czasie II wojny światowej przebywał na terenie III Rzeszy. Powołał się także na stan swojego zdrowia.

Decyzją z dnia [...], Nr [...], wydana na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 4 z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]

W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż W. G. wystąpił z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o art. 2 ust. 2 lit. "a" powołanej powyżej ustawy, który stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Kierownik Urzędu podkreślił, iż nastąpiła zasadnicza zmiana wykładni art. 2 ust. 2 lit. "a" ustawy odnośnie dzieci urodzonych na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 sierpnia 2004 r., sygn. akt OSK 135/04 wyraził pogląd, iż "...o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót".

Z dokumentów przedstawionych przez W. G., w szczególności kopii metryki urodzenia z 1947 r. i ankiety osobowej matki, wynika, iż urodził się i przebywał na deportacji w ówczesnej III Rzeszy w miejscowości Małe Komorowo k. Trzebnicy od dnia 30 sierpnia 1944 r. do dnia 26 stycznia 1945 r. Nie jest możliwe zaliczenie okresu deportacji po dniu 26 stycznia 1945 r. / data zajęcia Trzebnicy według " Indeksu dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944 – 1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie" kpt. dypl. Bolesław Dolata, dodatek do nr 2/1961 Woskowego Przeglądu Historycznego, Warszawa 1961 /, ponieważ pobyt po tej dacie nie stanowił już represji w rozumieniu art. 2 pkt. 2 lit. "a" cytowanej ustawy. Pobyt na deportacji trwał zatem krócej niż wymagane 6 pełnych miesięcy. Nie jest możliwe zaliczenie sierpnia 1944 r. i stycznia 1945 r., gdyż zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc pobytu na deportacji.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na powyższą decyzję W. G. powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. Skarżący zaznaczył, że matka została deportowana będąc z nim w trzecim miesiącu ciąży. W tej sytuacji wymóg pobytu na deportacji przez dziecko pełnych 6 miesięcy po urodzeniu jest niesprawiedliwy i niehumanitarny. W. G. stwierdził, iż na deportacji przebywał z rodzicami do zakończenia II wojny światowej, w miejscowości Małe Komorowo. Ponadto podał, że Fundacja "Polsko - Niemieckie Pojednanie" zaliczyła mu 10 miesięcy pobytu na deportacji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie wywodząc zbieżnie z uzasadnieniem zaskarżonej decyzji. Nadto podkreślił, że Fundacja "Polsko – Niemieckie Pojednanie" jest instytucją w pełni samodzielną i przy wypłacaniu odszkodowań kieruje się własnymi, wewnętrznymi przepisami a nie przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) Sąd sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawa nie stanowi inaczej. Kontrola legalności zaskarżonych decyzji obejmuje ocenę prawidłowości zastosowania przepisów prawa i ich wykładni przez organy administracji.

Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

W tym świetle skarga jest zasadna, ponieważ Sąd stwierdził, iż zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego i prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy. To zaś stanowi podstawę uwzględnienia skargi z przyczyn wskazanych w art. 145 § 1 pkt 1 litera a)i litera c) powołanej na wstępie ustawy.

Przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją więc w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1),

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 (art.2 pkt 2 lit.a),

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2 lit. b).

Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób:

- po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz

- po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej.

O tym, że ustawa określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób świadczy również brzmienie tytułu ustawy. / por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 1998 roku ,sygn. akt V SA 71/98 i 13 stycznia 1999 roku,sygn. akt V SA 759/98 /

Ten kierunek interpretacji art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...) podzielił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 roku (sygn. akt III RN 112/99, Wokanda 2000/9/31) i z dnia 6 kwietnia 2000 roku (sygn. akt III RN 143/99, OSNAP 2000/20/736). Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek.

W wyroku z dnia 19 sierpnia 2004 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko.

/ por. OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15, glosa aprobująca W. Kręcisza OSP 2005/6/74 /

Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i wyrokach Sądu Najwyższego.

W rozpatrywanej sprawie Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od dnia 30 sierpnia 1944 r. do dnia 26 stycznia 1945 r. przyjmując, że pobyt na deportacji po okresie zajęcia terenu przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy. Odmawiając przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji organ powołał się na opracowanie mówiące o zajęciu Trzebnicy przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie.

Kwestia ustalenia okresu deportacji ( wywiezienia ) w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. wymaga rozważenia. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939 - 1945.

Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, niedopuszczalne jest czynienie istotnych dla sprawy ustaleń w oparciu o wskazane w uzasadnieniu decyzji opracowanie, którego kserokopii nie załącza organ do akt, a które nie należy do powszechnie dostępnych.

Podkreślić należy, iż w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. ( sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie «deportacji» użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...)odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.". Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową.

Powstaje jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego jak również pogląd zaprezentowany w nie publikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych częstokroć nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę i na terenie III Rzeszy, kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk".

Jak wskazano chociażby w Encyklopedii II wojny światowej, pod red. płk prof. dr hab. Kazimierza Sobczaka , Wrocław w 1945 r. został ogłoszony twierdzą. Od 15 lutego do 6 maja 1945 r. wojska radzieckie 6 Armii z 1 Frontu Ukraińskiego toczyły walki z załogą twierdzy. W wyniku pomyślnego zrealizowania pierwszego etapu operacji dolnośląskiej wojska prawego skrzydła i centrum 1 Frontu Ukraińskiego, po rozbiciu oddziałów niemieckich na Nizinie Wrocławskiej, okrążyły Wrocław. Dowództwo GA "Mitte" podejmowało próby odblokowania Wrocławia, co zakończyło się niepowodzeniem. Wojska niemieckie nie zdołały się przebić do twierdzy. W dniu 6 maja 1945 r. w wyniku trzymiesięcznych niezwykle ciężkich i krwawych walk Wrocław został wyzwolony / por. Wydawnictwo MON Warszawa 1975 r., s. 749 – 750 /.

Miejscowość Małe Komorowo - gmina Trzebnica, w której przebywał skarżący – Trebnic - tereny III Rzeszy, położona jest w pobliżu Wrocławia / teren dawnego województwa wrocławskiego a obecnie województwa dolnośląskiego /. A zatem nie można wykluczyć, że rodzice skarżącego nie mieli możliwości powrotu do swojego miejsca zamieszkania we wsi C., gm. S. – obecnie powiat W.

W takiej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. mogłaby być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniająca dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

W postępowaniu wyjaśniającym w rozważanej sprawie organ orzekający z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a. nie poczynił wyczerpujących ustaleń w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Oznacza to konieczność należytego wyjaśnienia i rozważenia okoliczności sprawy. Nie można bowiem uznać za zgodną z prawem decyzję wydaną bez wyjaśnienia okoliczności objętych hipotezą przepisów mających w sprawie zastosowanie. Takimi okolicznościami w sprawie o świadczenie pieniężne z tytułu deportacji jest fakt deportacji i okres deportacji.

Postępowanie administracyjne prowadzone przed wydaniem przez organ administracji publicznej decyzji, powinno zapewniać dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, w tym okoliczności podnoszonych przez składającego wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Obowiązek ten wynika w szczególności z art. 7, art. 77 ( 1 i art. 80 k. p. a. Niedopełnienie tego obowiązku stanowi naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego i uniemożliwia często prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego.

Postępowanie wszczęte z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 roku - III ARN 9/90 - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu. Organy administracji obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego (OSNCP z 1991 roku, z.10-12, poz. 127).

Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) jednoznacznie stanowi: w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

O zwrocie kosztów orzeczono na podstawie art. 200 p. s. a.

Z uwagi natomiast na charakter prawny rozstrzygnięcia (nie ma przymiotu wykonalności), nie znaleziono podstaw do orzekania w przedmiocie jego wykonania, w trybie art.152 p. s. a.