Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 409/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2020-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: § 4 ust. 1, § 30 ust. 1, § 31 ust. 2 pkt 2, ust. 3, ust. 8, ust. 9
journal: Dz.U. 2018 poz 1061
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start"

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Cisowska-Sakrajda Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski (spr.) Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 listopada 2020 r. sprawy ze skargi T.A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia dobry start 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r. (znak: [...]); 2. przyznaje adwokat M. K.-M., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy A 119A, kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącemu T. A. i nakazuje wypłacić powyższą kwotę adwokat M. K.-M. z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. dc


UZASADNIENIE

II SA/Łd 409/20

Uzasadnienie

Zaskarżoną decyzją z [...] r. (znak [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu odwołania T. A. od decyzji Prezydenta Miasta Ł. z [...] r. (znak [...]) w sprawie nienależnie pobranego świadczenia dobry start na dziecko – A. A. w kwocie 300 zł za okres od 2019-08-01 do 2019-08-31 i zwrocie ww. świadczenia wraz z odsetkami, działając na podstawie § 4 ust. 1, § 30 ust. 1, § 31 ust. 2 pkt 2, ust. 3, ust. 8, ust. 9 rozporządzenia Rady Ministrów z 30 maja 2018 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. z 2018, poz. 1061) [dalej: rozporządzenie] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym:

Decyzją z [...] r. Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu za nienależne pobrane świadczenia dobry start na dziecko A. A. w kwocie 300,00 zł za okres od 2019-08-01 do 2019-08-31 i o zwrocie ww. świadczenia wraz z odsetkami względem ojca dziecka T. A. W uzasadnieniu decyzji wskazało na motywy podjętego rozstrzygnięcia, w tym w szczególności okoliczność, iż o wspólnym zamieszkaniu dziecka – A. A. z matką decyduje prawomocne orzeczenie sądu, które w powyższej sprawie bezsprzecznie wskazuje, że miejsce pobytu małoletniej jest przy matce. Natomiast sam fakt utrzymywania kontaktów z dzieckiem nie stanowi podstawy do roszczeń o świadczenie rządowego programu "Dobry start" na to dziecko. Powyższych ustaleń organ dokonał w oparciu o wyrok Sądu Okręgowego w Ł. [...] Wydział Cywilny Rodzinny z [...] r. (sygn. akt. [...]) rozwiązujący przez rozwód związek małżeński J. Ż.-A. z T. A.

Od ww. decyzji T. A. wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. W odwołaniu wskazał, że w przywołanym orzeczeniu sądu powszechnego zarówno ojciec jak i matka, mając powierzoną władzę rodzicielską, zobowiązani są do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka, więc świadczenie przysługuje po połowie lub w całości jednemu z rodziców, który o nie wystąpi po uprzednim ustaleniu pomiędzy obojga rodzicami, że drugi z rodziców o świadczenie występował nie będzie. Warunek taki został spełniony. Nie wiadomym jest na jakiej podstawie urząd doszedł do wniosku, że w orzeczeniu zasądzono kontakty z ojcem oraz gdzie bezsprzecznie wskazano, że miejsce pobytu małoletniej jest przy matce. W związku z powyższym wydana decyzja jest nadinterpretacją prawa.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. rozpatrując wniesione odwołanie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że stosownie do treści art. 26 Kodeksu cywilnego miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej (§ 1). Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, miejsce zamieszkania dziecka jest u tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa. Jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy (§ 2). Zgodnie z § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start", świadczenie dobry start przysługuje: rodzicom, opiekunom faktycznym, opiekunom prawnym, rodzinom zastępczym, osobom prowadzącym rodzinne domy dziecka, dyrektorom placówek opiekuńczo-wychowawczych, dyrektorom regionalnych placówek opiekuńczo-terapeutycznych - raz w roku na dziecko. Poza tym § 5 ust. 1 i 2 rozporządzenia stanowi, że świadczenie dobry start przysługuje osobom, o których mowa w § 4 ust. 1, w wysokości 300 zł. Jednakże w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia dobry start ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego świadczenia dobry start.

Zgodnie z § 30 rozporządzenia w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia dobry start, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W myśl § 30 ust. 3 rozporządzenia, w przypadku, gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia dobry start przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia dobry start w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy, o którym mowa w § 3 pkt 4 lit. a, ustala, kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2017 r. poz. 1769 z późn. zm.), w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem.

Jak dalej wskazało Kolegium, z lektury akt administracyjnych wynika, iż wniosek o ustalenie prawa do świadczenia złożył wyłącznie ojciec dziecka T.A., zaś informacją z 13.09.2018 r. ([...]) przyznano wnioskowane świadczenie.

Dalej organ zauważył, iż mając jednak na względzie treść wyroku Sądu Okręgowego w Ł. [...] Wydział Cywilny Rodzinny z [...] r. (sygn. akt. [...]) zgodnie z którym, wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką powierzono obojgu rodzicom, ustalając miejsce zamieszkania dziecka jako miejsce zamieszkania matki, zobowiązując jednocześnie oboje rodziców do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania córki i zasądzając z tego tytułu od ojca T.A. określone alimenty na rzecz dziecka, wreszcie nie rozstrzygając o sposobie kontaktów ojca z córką organ I instancji wydał decyzję uznając przyznane świadczenie za nienależnie pobrane i orzekając o jego zwrocie wraz z odsetkami.

Organ zauważył, że w dacie wydania orzeczenia sądu powszechnego z [...] r. niewątpliwie pojęcie opieki naprzemiennej nie było określone przepisami prawa niemniej jednak należało mieć również na względzie, że T. A. w ogóle nie odniósł się do ww. kwestii w odwołaniu, nie przedstawił żadnego dodatkowego, a wydanego później orzeczenia sądu powszechnego. Zdaniem organów sam fakt utrzymywania kontaktów z dzieckiem nie stanowi podstawy do roszczeń o świadczenie rządowego programu "Dobry start" na to dziecko.

Reasumując, zdaniem Kolegium, w rozpoznawanej sprawie organ I instancji dokonał prawidłowej oceny prawnej, która to ocena znalazła odzwierciedlenie w zaskarżonej decyzji i z którą to oceną nie sposób się nie zgodzić. W niniejszej sprawie nie mamy bowiem do czynienia z opieką naprzemienną wynikającą z orzeczenia sądu, a więc zbiegiem prawa rodziców do świadczenia, przy jednoczesnym złożeniu wniosku o ustalenie tegoż prawa przez drugiego rodzica – wniosku, który uzasadniałby w takiej sytuacji prawnej i faktycznej w związku z opieką nad tym samym dzieckiem dokonanie ustaleń, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem i przeprowadzenie w tym celu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Orzeczenie sądu powszechnego określiło bowiem niewątpliwie miejsce zamieszkania dziecka, którym jest miejsce zamieszkania matki, a jak wynika z ww. rozporządzenia dot. świadczenia "Dobry Start" pozostawanie dziecka pod naprzemienną opieką obojga rodziców nie jest kwestią mogącą podlegać interpretacji stron lub organu, prowadzącego dane postępowanie administracyjne a fakt ten musi wynikać wprost z orzeczenia sądu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi T. A. podtrzymał dotychczasowe stanowisko i zarzucił "niezgodność z prawem" spornych orzeczeń organów administracji, wnosząc jednocześnie o "wstrzymanie wykonania decyzji". W uzasadnieniu skargi, jak w odwołaniu, wskazał w szczególności jak należy rozumieć pojęcie "miejsce zamieszkania dziecka" oraz na czym polega "faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem" posiłkując się przy tym wyrokiem Sądu Okręgowego w Ł. [...] Wydział Cywilny Rodzinny (sygn. akt. [...]) z [...] r. Wskazał, że w związku z powyższym orzeczeniem, zarówno ojciec jak i matka, mając powierzoną władzę rodzicielską, zobowiązani są do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania, więc świadczenie przysługuje po połowie lub w całości jednemu z rodziców, który o nie wystąpi po uprzednim ustaleniu pomiędzy obojga rodzicami, że drugi z rodziców o świadczenie występował nie będzie. Warunek taki został spełniony. Ponadto, zdaniem skarżącego, złożył go rodzic, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W ocenie skarżącego niezrozumiały jest tok rozumowania organu, który na podstawie wywiedzionych stwierdzeń i przepisów, nakazał zwrot świadczenia. Jak wskazał skarżący, sam organ stwierdził, że wszystkie warunki zostały spełnione, jednak pieniądze wydane na dziecko należy oddać. Istotnym elementem sprawy, zdaniem strony skarżącej, jest też, że w wyniku zwrotu świadczenia, dziecko pozbawione zostałoby świadczenia, do czego niezaprzeczalnie ma prawo, ponieważ matka dziecka o takie świadczenie nie występowała, a przyznanie wyprawki szkolnej z datą wsteczną jest niemożliwe.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 z późn. zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Stosownie do treści rozporządzenia Rady Ministrów z 16 października 2020 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz.U. z 2020 r., poz. 1829) począwszy od 17 października 2020 r. miasto na prawach powiatu Łódź, będące siedzibą tutejszego Sądu, zostało objęte strefą czerwoną. Powyższe oznacza, że odpowiednie zastosowanie ma również zarządzenie nr 39 Prezesa NSA z 16 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w NSA działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym (§ 1 w zw. § 3 tego rozporządzenia).

Reasumując powyższe, z dniem 17 października 2020 r. w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odwołuje się rozprawy, kontynuując działalność orzeczniczą Sądu w trybie rozpoznawania spraw na posiedzeniach niejawnych, zaś sprawy wyznaczone do rozpatrzenia na rozprawie kieruje się do załatwienia na posiedzeniu niejawnym, co też uczyniono w niniejszej sprawie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W zakresie swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania.

W wyniku takiej kontroli decyzja (postanowienie) może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.) [dalej: ustawa p.p.s.a.].

Dokonując kontroli Sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, powinien jednak rozstrzygać w granicach danej sprawy, co wynika wprost z treści art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a.

Przedmiotem oceny Sądu stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z [...] r. utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z [...] r. w sprawie nienależnie pobranego świadczenia dobry start na dziecko A. A. w kwocie 300,00 zł za okres od 2019-08-01 do 2019-08-31 i zwrocie ww. świadczenia wraz z odsetkami. W rozpoznawanej sprawie Sąd, dokonując w tak zakreślonych granicach kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzającą ją decyzja organu I instancji naruszają przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonych decyzji stanowił przepis § 31 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 oraz ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 30 maja 2018 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu "Dobry start" (Dz.U. z 2018, poz. 1061) [dalej: rozporządzenie]. Zgodnie z tymi przepisami osoba, która pobrała nienależnie świadczenie dobry start jest obowiązana do jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Za nienależne pobrane świadczenie dobry start uważa się m.in. świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (§ 31 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia).

W niniejszej sprawie organy na podstawie złożonego przez skarżącego wniosku ustaliły T.A. prawo do świadczenia dobry start na dziecko A. A. w wysokości 300,00 zł w miesiącu sierpniu 2019 r. (informacja z 19.08.2019 r. ([...]). Świadczenie to zostało skarżącemu wypłacone. Następnie organy wskazały, że pozostają w posiadaniu wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z [...] r. [...] Wydział Cywilny Rodzinny, [...], zgodnie z którym wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką powierzono obojgu rodzicom, ustalając miejsce zamieszkania dziecka jako miejsce zamieszkania matki, zobowiązując jednocześnie oboje rodziców do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania córki i zasądzając z tego tytułu od ojca – T. A. określone alimenty na rzecz dziecka. Wyrok nie rozstrzygał jednoznacznie o sposobie kontaktów ojca z córką. Na bazie tego wyroku organy uznały, że skoro dziecko ma miejsce zamieszkania z matką, to brak jest podstaw do uznania, że ojciec sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, brak jest też w wyroku stwierdzenia o opiece naprzemiennej. Z tych też względów, wobec niespełnienia przesłanki dla przyznania świadczenia dobry start, organ I instancji uznał, że mamy do czynienia z nienależnym świadczeniem, wydał decyzję uznającą przyznane świadczenie za nienależnie pobrane i orzekł o jego zwrocie wraz z odsetkami. Z tą argumentacją organu I instancji w pełni zgodziło się Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymując tę decyzję w mocy.

Organy podkreślały, że o wspólnym zamieszkaniu dziecka A. A. z matką decyduje prawomocne orzeczenie sądu, które w powyższej sprawie bezsprzecznie wskazuje, że miejsce pobytu małoletniej jest przy matce. Natomiast, sam fakt utrzymywania kontaktów z dzieckiem przez ojca nie stanowi podstawy do roszczeń o świadczenie rządowego programu "Dobry start" na to dziecko. Zgodnie natomiast z § 30 ust. 1 rozporządzenia w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia dobry start, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W niniejszej sprawie, zdaniem organów, należało uznać, iż powołane wyżej przepisy wskazują, iż podstawowe znaczenie dla ustalenia prawa do świadczenia dobry start ma wykazanie, czy dzieci pozostają pod opieką oraz na utrzymaniu rodziców, ponieważ świadczenie dobry start przyznawane na gruncie rozporządzenia ma na celu częściowe pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem dzieci. Wolą ustawodawcy było skierowanie świadczeń należnych dziecku do rąk osoby, która się nim faktycznie opiekuje. W związku z faktem, iż skarżący nie sprawuje bezpośredniej opieki nad dzieckiem A.A. (miejsce zamieszkania dziecka określono przy matce, a w wyroku rozwodowym nie ma mowy o opiece naprzemiennej), tym samym – zdaniem organów - nie ponosi kosztów utrzymania dziecka, a zatem świadczenie dobry start na dziecko – A.A. skarżącemu nie przysługuje. W konsekwencji organ wydał zaskarżoną decyzję stwierdzającą, że pobrane świadczenie dobry start jest świadczeniem nienależnie pobranym i orzekł o jego zwrocie. Kolegium decyzję organu I instancji utrzymało w mocy.

Decyzje te, w ocenie składu orzekającego, są wadliwe. Zdaniem Sądu, okoliczność, że wydanie zaskarżonych decyzji nastąpiło w związku z ustaleniem przez organy, że w wyroku Sądu Okręgowego w Ł. z [...] r. [...] Wydział Cywilny Rodzinny, [...]) orzeczono o wykonywaniu władzy rodzicielskiej nad małoletnią przez oboje rodziców, ustalając jednak miejsce zamieszkania dziecka jako miejsce zamieszkania matki nie zwalniało organu z obowiązku dokonania oceny, czy skarżący miał świadomość, że domaga się świadczenia, które się mu nie należy.

Instytucja świadczenia nienależnie pobranego, została uregulowana w przepisie § 31 ust. 2 rozporządzenia. Stanowi on, że za nienależnie pobrane świadczenia dobry start uważa się:

1) świadczenie dobry start wypłacone na podstawie fałszywych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie;

2) świadczenie dobry start wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia;

3) świadczenie dobry start wypłacone osobie innej niż osoba uprawniona do tego świadczenia, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał to świadczenie.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że skoro racjonalny prawodawca posługuje się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "nienależnie pobrane świadczenie" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis § 31 ust. 2 rozporządzenia wprowadza pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 751/16).

W świetle powyższego stwierdzić należy, że kwestia winy osoby pobierającej świadczenie dobry start bądź ubiegającej się o to świadczenie powinna być uwzględniana w każdym z przypadków wymienionych w przepisie § 31 ust. 2 powoływanego rozporządzenia.

Wprawdzie przyjmuje się, że w przypadku "nienależnie pobranego świadczenia", o którym mowa w § 31 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia, nie jest ono uzależnione od winy osoby, która pobrała to świadczenie, inaczej niż w przypadkach wymienionych w § 31 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia, lecz zależy wyłącznie od stwierdzenia braku podstaw do jego przyznania, skoro od początku ono nie przysługiwało, to jednak Sąd w składzie niniejszym tego stanowiska nie podziela. Omawiany przepis § 31 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia jako "nienależnie pobrane świadczenie" określa "świadczenie dobry start przyznane mimo braku prawa do tego świadczenia". W ocenie Sądu, jednak i w tym przypadku ustawodawca posługuje się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", a nie "świadczenia nienależnego", stąd też przy ustalaniu - na podstawie tego przepisu – pobranego nienależnie świadczenia i orzekaniu o jego zwrocie, nie wystarczy samo stwierdzenie, że brak było podstawy prawnej przyznania świadczenia, ale konieczne jest też ustalenie, czy osoba, która świadczenie pobierała bądź ubiegała się o jego przyznanie, wiedziała, że świadczenie to jej nie przysługuje. Nie można bowiem przyjąć, że racjonalny ustawodawca obejmuje pojęciem "nienależnego pobrania świadczenia", a więc ocenianego subiektywnie, także "świadczenie nienależne" rozumiane obiektywnie, gdyż taka definicja byłaby wewnętrznie sprzeczna. Nie ulega wątpliwości, że w postępowaniu, o którym mowa w § 31 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia nie jest badana kwestia świadomości osoby pobierającej świadczenie, czy świadczenie jej się nie należy. W postępowaniach tych organ ocenia tylko to, czy zachodzą podstawy do zwrotu z uwagi na brak podstaw do przyznania świadczenia. Oznacza to, że gdy organ ustali, że świadczenie zostało przyznane mimo braku ku temu przesłanek, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne". Skoro jednak ustawodawca przewidział w § 31 ust. 1 rozporządzenia, że zwrotowi podlega "nienależnie pobrane świadczenie" a nie "świadczenie nienależne", a jednocześnie jako "nienależnie pobrane świadczenie" w § 31 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia potraktował także "świadczenie dobry start wypłacone na podstawie fałszywych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie", to oznacza to, że w takim przypadku organ orzekając następnie o zwrocie świadczenia, powinien również badać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy, a więc organ powinien oceniać winę strony.

Wykładnia § 31 ust. 1 rozporządzenia pozwalająca na różnicowanie "nienależnie pobranych świadczeń" według kryterium winy i w konsekwencji pozwalająca na orzekanie o zwrocie takich świadczeń w odniesieniu do części świadczeń w zależności od tego, czy osoba pobierająca świadczenie wiedziała, że ono się jej nie należy, a w innych przypadkach - (tj. w pkt 2) niezależnie od tej świadomości, naruszałoby konstytucyjną zasadę równości.

W świetle powyższego, w ocenie Sądu, w niniejszej sprawie należało badać, czego organ nie uczynił, czy skarżący pobierając sporne świadczenie dobry start wiedział o tym, że nie zachodzą przesłanki do przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Jak wynika z akt sprawy skarżący przedstawiając w organie stosowne wnioski wypełnił, w jego ocenie, ciążące na nim obowiązki w zakresie przedłożenia wymaganych w sprawie dokumentów, a uzyskując pozytywną decyzję organu, przyznającą mu wnioskowane świadczenie, nie miał świadomości, że świadczenie mu nie przysługuje. Zresztą organ przyznając skarżącemu wnioskowane świadczenie podobnie uznał, że skarżący spełni wszystkie wymagane przesłanki do jego uzyskania.

Można postawić zarzut, że to organ nie przeprowadził postępowania ze szczególną uwagą i starannością, doprowadzając w konsekwencji do wydania pozytywnego rozstrzygnięcia, podczas gdy nie zostały spełnione wymagane przesłanki. Uchybienia organu w tym zakresie nie mogą powodować ujemnych skutków dla strony, która nie wprowadziła organu w błąd przedkładając wymagane w sprawie dokumenty dla przyznania jej świadczenia. Podnieść należy, że skarżący działał w zaufaniu do działań pracowników organu. W związku z tym, orzekając obecnie o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, organ powinien odnieść się do tych okoliczności, gdyż w razie stwierdzenia braku świadomości skarżącego, niemożliwe jest uznanie, że skarżący pobrał "nienależnie" to świadczenie.

Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09 obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Zatem dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego.

Uchybienia organów w tym zakresie nie mogą powodować ujemnych skutków dla strony, która nie wprowadziła organu w błąd. Skarżący podnosił, że taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdyż ubiegając się o świadczenie dobry start na rzecz swojej córki – A. A. złożył stosowny wniosek, w treści którego podał wszelkie dane i informacje niezbędne organowi do rozstrzygnięcia, zweryfikowane następnie przez organ przed wydaniem decyzji. Skarżący ponadto działał w zaufaniu do zaleceń pracowników organu, przedkładając organowi żądane dokumenty, co do których organ nie wyrażał zastrzeżeń. W związku z tym, orzekając obecnie o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia dobry start, organ nie zakwestionował tych okoliczności, a więc w razie stwierdzenia braku świadomości skarżącego, że świadczenie mu nie przysługiwało, niemożliwe jest uznanie, że skarżący pobrał "nienależnie" te świadczenia.

Zwrócić także należy uwagę na kwestię pouczenia skarżącego przez organ o zasadach przyznawania i przede wszystkim zasadach zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że aby można było na świadczeniobiorcę nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem. Podstawowym wyznacznikiem takiej wiedzy jest właśnie wykazanie poborcy świadczenia, że został on o tym pouczony. Należyte informowanie stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków stanowi jedną z podstawowych zasad każdego postępowania administracyjnego. Przedmiotowa zasada została wyrażona expressis verbis w art. 9 k.p.a. W doktrynie mocno akcentuje się, że organ administracji publicznej jest obowiązany z urzędu udzielać informacji stronie. Jego bierność w tym zakresie stanowi naruszenie prawa. Organ jest obowiązany do udzielenia całokształtu informacji związanej z załatwieniem danego rodzaju sprawy administracyjnej, a zatem o stanie faktycznym założonym w normie prawa materialnego, z którego ustaleniem wiążą się określone następstwa prawne, korzystne lub niekorzystne dla pozytywnego załatwienia sprawy. Organ obowiązany jest również informować stronę o uprawnieniach i obowiązkach wynikających z prawa procesowego, których realizacja będzie miała wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Udowodnienie naruszenia tego obowiązku powinno być rozumiane jako wystarczająca podstawa do uchylenia decyzji, szczególnie wówczas, gdy urzędnik stwierdza lub powinien stwierdzić, że strona zamierza podjąć działania wiążące się dla niej z niekorzystnymi skutkami lub nawet ryzykiem wystąpienia podobnych skutków (B. Adamiak, w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2003 r., str. 79. Zob. też Z. Janowicz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa-Poznań 1992 r., str. 68-72).

Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych należy wskazać, że pouczenie kierowane do strony powinno być dla niej jasne, czytelne i zrozumiałe. W analizowanej sprawie jest to o tyle istotne, że organy przyznając skarżącemu świadczenie winny mieć na uwadze treść wyroku sądu powszechnego, określającego zasady opieki nad dzieckiem. W demokratycznym państwie prawnym nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której organy dopuszczają do sytuacji przyznania określonego świadczenia, na bazie ustalonego stanu faktycznego, aby następnie na bazie tego samego stanu faktycznego stwierdzić, że świadczenie to jest nienależne i podlega zwrotowi z ustawowymi odsetkami. Tym bardziej, gdy organy nie wykażą złej woli, świadomości naruszenia przepisów przez świadczeniobiorcę. Trudno natomiast skarżącemu przy takim stanie faktycznym przypisać złą wolę w pobieraniu przedmiotowych świadczeń.

Orzecznictwo sądowoadministracyjne wskazuje ponadto, że o prawidłowym pouczeniu można mówić dopiero wtedy, gdy organ poprawił i doprecyzował treść pouczenia w taki sposób, aby stało się ono czytelne, jasne i zrozumiałe, aby pouczony mógł je odnieść do własnej sytuacji. Musi ono wskazywać okoliczności, w jakich dochodzi do nienależytego pobrania świadczenia (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2010 r., II UK 149/10, wyrok WSA w Opolu z 30 września 2010 r., II SA/Op 368/10, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 15 czerwca 2016 r., II SA/Go 398/16).

Wskazać ponadto należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych kwestia przyznawania świadczenia dobry start nie jest postrzegana jednolicie, w szczególności w kwestii ustalenia spełnienia przesłanek do otrzymania tego świadczenia w aspekcie zawarcia w wyroku rozwodowym sformułowania o opiece naprzemiennej, co tym bardziej nakazuje bardzo ostrożne i wyważone podchodzenie do kwestii ustaleń w przedmiocie stwierdzenia świadomego pobrania świadczenia w złej wierze, z wiedzą, że się ono nie należy.

Należy w tym miejscu wyjaśnić, że stosownie do art. 134 ustawy p.p.s.a., sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując oceny legalności sąd na podstawie art. 135 ustawy p.p.s.a. stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Obowiązkiem sądu administracyjnego jest bowiem stworzenie takiego stanu, aby w obrocie prawnym nie istniał i funkcjonował żaden akt organu administracji publicznej niezgodny z prawem (por. T. Woś (w:) T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011, s. 629).

Mając powyższe na uwadze, a także uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane na skutek nieprawidłowej wykładni § 31 ust. 1 i 2 rozporządzenia, a uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż bezpośrednio determinowało treść obu decyzji, sąd za uzasadnione uznał wyeliminowanie ich z obrotu prawnego.

Rozpatrując sprawę ponownie, organ uwzględni wszystkie powyższe rozważania i ponownie rozważy zasadność stwierdzenia, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem dobry start w przypadku skarżącego.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i lit. c) oraz art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku.

O kosztach postępowania (pkt 2 wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tj. Dz.U. z 2019 r., poz. 18). Zwrot kosztów postępowania objął wynagrodzenie pełnomocnika strony skarżącej w kwocie stawki obowiązującej w pozostałych sprawach (240 zł).

dc