Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 28/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2015-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. aic
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
journal: Dz.U. 2013 poz 1456
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity
article: art. 30
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska (spr.) Sędzia WSA Beata Kozicka Protokolant specjalista Magdalena Nowacka-Brzeźniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi L. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalania nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ś. z dnia [...] [...] 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 240 złotych (słownie: dwieście czterdzieści złotych 00/100) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w Ś., działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Ś., decyzją z dnia [...] o Nr [...] ustalił, że L. D. w okresie od 01.02.2010 r. do 31.01.2012 r. pobrała nienależne świadczenia rodzinne w formie świadczenia pielęgnacyjnego na córkę – A. D. w wysokości 12.480,00 zł. wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych. Jako podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia powołał art. 3 pkt 11, art. 20 i art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1456 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie: "ustawa o świadczeniach rodzinnych") oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm., zwanego dalej w skrócie jako "K.p.a."). W uzasadnieniu stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane na dziecko – A. D. za okres od 01.02.2010 r. do 31.01.2012 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż wypłacono go pomimo, iż osoba w rodzinie, tj. J. D. miał w tym okresie ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko. Organ I instancji podkreślił, że w części IV złożonego w dniu 10.02.2010 r. wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego L. D. oświadczyła, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do świadczenia pielęgnacyjnego oraz zobowiązała się powiadomić niezwłocznie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie uczyniła jednak tego, zatem pobrała świadczenie pielęgnacyjne, mając świadomość braku prawa do jego pobierania.

W odwołaniu od powyższej decyzji L. D. reprezentowana przez pełnomocnika zarzuciła organowi I instancji naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, iż znajduje on zastosowanie do sytuacji, w której świadczenie nie przysługiwało w dacie wydania decyzji o przyznaniu świadczenia, a więc gdy najpierw zaistniały prawne lub faktyczne przeszkody w nabyciu uprawnienia, podczas gdy przepis ten tej sytuacji w ogóle nie dotyczy oraz przyjęcie, iż pobierając świadczenia była pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż podpisała wniosek o przyznanie świadczenia zawierający pouczenie, podczas gdy sam podpis na druku wniosku nie daje podstaw do domniemania, że wnioskodawca został pouczony, gdyż prawidłowe pouczenie powinno przybierać taką formę, aby wnioskodawca miał bezpośredni dostęp do jego treści w każdej chwili, w szczególności przez zawarcie go w treści decyzji przyznającej świadczenie. Ponadto, zarzucono organowi I instancji naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 w związku art. 136 K.p.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie. W związku z tym domagano się uchylenia decyzji organu I instancji, bowiem w sprawie nie zachodzi żadna z przesłanek świadczeń nienależnie pobranych z art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W dalszej części odwołania wskazano, że odwołująca nie posiadała świadomości ani w dacie składania wniosku, ani w okresie pobierania świadczenia, że prawo do tego świadczenia jej nie przysługuje, gdyż nikt jej tego nie wyjaśnił, ani ją o to nie pytał. Odwołująca się jest osobą starszą i schorowaną od urodzenia córki ([...]r.) oraz nie pracującą zawodowo, poświęcającą się w całości opiece nad nieuleczalnie chorym dzieckiem, jak też w okresie pobierania świadczenia ciężko chory był jej mąż J. D., który już nie żyje. Pouczenie w tej sprawie zostało zamieszczone na formularzu w jego dolnej części bardzo drobnym drukiem, wśród wielu innych pouczeń, a jednocześnie osoba przyjmująca wniosek dla "przyspieszenia sprawy" wskazała jedynie miejsca, gdzie ma się podpisać i nie wyjaśniła ustawowych przeszkód w otrzymaniu świadczenia. Nadto, mąż odwołującej J. D. od dnia 28.12.2001 r. nabył uprawnienie do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki o symbolu EWK, natomiast odwołująca się nie była świadoma, że stanowi to okoliczność wyłączającą jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawną córkę – A. D.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] W uzasadnieniu rozstrzygnięcia zaznaczyło, że z analizy akt sprawy wynika, iż organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...], Nr [...] przyznał L. D. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem – A. D. w kwocie 520,- zł. miesięcznie na okres od 01.02.2010 r. do 31.01.2012 r., tj. od miesiąca złożenia wniosku do dnia ważności orzeczenia o niepełnosprawności. W ramach kolejnego postępowania mającego na celu ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla strony na dalszy okres, organ I instancji otrzymał z ZUS-u w piśmie z dnia 25.04.2012 r. informację, iż mąż strony – J. D. od dnia 28.12.2001 r. nabył uprawnienia do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki. W związku z tym decyzją z dnia [...] Nr [...] odmówił L. D. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką A. D. (wniosek z dnia 28.02.2012 r.). Pismem z dnia 18.07.2014 r. zawiadomił stronę o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 01.02.2010 r. do 31.01.2012 r. w formie świadczenia pielęgnacyjnego na córkę A. D., pobranych na podstawie decyzji z dnia [...] która w dacie wszczęcia postępowania dotyczącego ustalenia świadczeń nienależnie pobranych została już zrealizowana. W wyniku przeprowadzonego postępowania organ I instancji wydał decyzję z dnia [...] w której ustalił, że L. D. w okresie od 01.02.2010 r. do 31.01.2012 r. pobrała nienależne świadczenia rodzinne w formie świadczenia pielęgnacyjnego na A. D. w wysokości 12.480,00 zł. wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych. Stosownie do art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuj jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osoby wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

4) członek rodziny osoby sprawującej opiekę ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, specjalnego zasiłku opiekuńczego lub świadczenia pielęgnacyjnego;

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego lub prawo do świadczenia pielęgnacyjnego;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Natomiast zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne (art. 30 ust. 2 cyt. ustawy).

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

Z dokonanej przez organ odwoławczy analizy stanu faktycznego i prawnego wynika, że skoro mąż strony – J. D. od dnia 28.12.2001 r. nabył uprawnienia do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki o symbolu EWK, to w sprawie nie zostały spełnione przesłanki ustawowe do przyznania L. D. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką, tj. nie przysługiwało jej świadczenie pielęgnacyjne w okresie od 01.02.2010 r. do 31.01.2012 r., gdyż na osobę wymagającą opieki inna osoba miała w tym okresie ustalone prawo do wcześniejszej emerytury. W związku z tym, w sprawie zachodzą przesłanki nienależnie pobranych świadczeń określone w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, gdyż zostały one wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych. Natomiast L. D. składając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego została pouczona o warunkach przyznawania tych świadczeń, co poświadczyła własnoręcznym podpisem na wniosku. W sprawie nie zasługują na uwzględnienie twierdzenia odnośnie braku prawidłowego pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, jak również twierdzenia, że L. D. nie posiadała świadomości ani w dacie składania wniosku, ani w okresie pobierania świadczenia, że prawo do tego świadczenia jej nie przysługuje, albowiem poświadczyła własnoręcznym podpisem, iż zapoznała się z warunkami przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, a przyjąć należy, że osoba dorosła, posiadająca pełną zdolność do czynności prawnych, podpisująca jakiekolwiek oświadczenie winna się zapoznać z jego treścią przed jego podpisaniem. Natomiast podpisane oświadczenie jest dokumentem, który należy traktować jako dowód w postępowaniu administracyjnym. Dodatkowo, organ odwoławczy poinformował, iż zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach pełnomocnik skarżącej L. D. zarzucił organom obu instancji naruszenie prawa materialnego, zwłaszcza art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, iż znajduje on zastosowanie do sytuacji, w której świadczenie nie przysługiwało w dacie wydania decyzji o przyznaniu świadczenia, a więc gdy najpierw zaistniały prawne lub faktyczne przeszkody w nabyciu uprawnienia, a mimo to organ wydał decyzję przyznającą prawo do świadczenia, podczas gdy przepis ten sytuacji takiej w ogóle nie dotyczy, oraz poprzez przyjęcie, iż skarżąca pobierając świadczenia, była pouczona o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego gdyż podpisała wniosek o przyznanie świadczenia zawierający pouczenie, podczas gdy sam podpis na druku wniosku o przyznanie świadczenia nie daje podstaw do domniemania, że wnioskodawca został należycie pouczony, gdyż prawidłowe pouczenie powinno przybierać taką formę, aby wnioskodawca miał bezpośredni dostęp do jego treści w każdej chwili, w szczególności przez zawarcie go w treści decyzji przyznającej świadczenie, a nie jedynie w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia, do którego to dokumentu skarżąca nie miała stałego dostępu. Dodatkowo, zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisów postępowania mając wpływ na wynik sprawy, zwłaszcza art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 i art. 136 K.p.a., przez ich niewłaściwe zastosowanie. W rezultacie domagano się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji i stwierdzenia, że nie podlega ona wykonaniu oraz zasądzenia kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W uzasadnieniu zajętego w skardze stanowiska powołano się na sprecyzowane w odwołaniu zarzuty podnosząc, iż skarżąca nie posiadała świadomości ani w dacie składania wniosku ani w okresie pobierania świadczenia rehabilitacyjnego, że prawo do tego świadczenia jej nie przysługuje, gdyż nikt jej tego nie wyjaśnił, ani ją o to nie pytał. Jest ona osobą starszą i schorowaną (cukrzyca typu 2, nadciśnienie tętnicze, hospitalizacje), od urodzenia córki ([...]r.) nie pracuje zawodowo, ale poświęcająca się w całości opiece nad nieuleczalnie chorym dzieckiem ([...]), w okresie pobierania świadczenia również ciężko chory był też mąż – J. D., który aktualnie już nie żyje. Decyzja organu pierwszej instancji z dnia [...] o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego nie zawierała pouczenia, że ’"świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko". Pouczenie tego rodzaju zamieszczone zostało na formularzu wniosku, w jego dolnej części bardzo drobnym drukiem, wśród wielu innych pouczeń, a jednocześnie osoba przyjmująca wniosek dla "przyspieszenia" załatwienia sprawy wskazała jedynie na druku miejsca, gdzie należy się podpisać i nie wyjaśniła ustawowych przeszkód w otrzymaniu świadczenia. W efekcie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego widziała tylko przez kilka minut przed jego złożeniem do organu. Następnie wniosek ten znajdował się w aktach administracyjnych i nikt nie miał do niego dostępu. Samo zaś pouczenie zawarte we wniosku było skonstruowane dość enigmatycznie poprzez wskazanie, że ’’świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko". Nie odnosiło się więc ono indywidualnie do sytuacji samej skarżącej. Dodatkowo, nie została ona pouczona o ustawowych przesłankach niewypłacania świadczenia pielęgnacyjnego, nie była świadoma w jakich sytuacjach nie jest uprawniona do tego świadczenia, o czym dowiedziała się dopiero w 2012 r. w związku z odmową przyznania świadczeń na kolejny okres. Organ przyjmujący wniosek w ogóle nie pytał czy jest inny członek rodziny który ma prawo do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem, a w ramach oceny zachowania kryterium dochodowego rodziny organ ten był w stanie i powinien jeszcze przed przyznaniem świadczenia powziąć wiedze o tytule dochodu uzyskiwanego przez męża i tym samym ocenić wystąpienie przesłanki wyłączającej prawo do wnioskowanego świadczenia, analogicznie jak to robił przy ocenie kolejnego wniosku o świadczenia na 2012 r. Mąż skarżącej - J. D. od dnia 28 grudnia 2001 r. nabył uprawnienie do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki o symbolu EWK, natomiast nie był również świadomy, że stanowi to okoliczność wyłączającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawną córkę. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz ich wypłata następują odpowiednio na wniosek małżonków, jednego z małżonków, rodziców, jednego z rodziców, opiekuna faktycznego dziecka, opiekuna prawnego dziecka, osoby uczącej się, pełnoletniej osoby niepełnosprawnej lub innej osoby upoważnionej do reprezentowania dziecka lub pełnoletniej osoby niepełnosprawnej, a także osób, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny. Bezspornym jest iż warunki z powyższego przepisu skarżąca spełniła, w efekcie czego organ przyznał jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną córką A. D. Jednocześnie w myśl art. 17 ust. 5 pkt 3 ustawy świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko. Stosownie zaś do art. 23 ust. 4aa ustawy jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości dotyczące okoliczności, o których mowa w art. 17, organ właściwy może przeprowadzić wywiad. Stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. W niniejszej sprawie nie wystąpiła żadna z powołanych w zaskarżonej decyzji przesłanek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 12 października 2011 r. II SA/Gd 623/2011, literalna wykładnia przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie pozwala na żądanie zwrotu świadczenia, które w świetle obowiązującego prawa w ogóle nie przysługiwało, a więc nie mogło ustać, albo podlegać wstrzymaniu wypłaty". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w orzeczeniu tym wskazał, iż zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uznaje świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenia prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, nie obejmuje on zatem sytuacji, w której świadczenie nie przysługiwało od samego początku, a więc gdy najpierw zaistniały prawne lub faktyczne przeszkody w nabyciu uprawnienia, a mimo to organ wydał decyzję przyznającą prawo do świadczenia. WSA w Gdańsku w wyroku tym wskazał, iż w sytuacji, gdy przygnanie świadczenia pielęgnacyjnego nastąpiło wadliwie, brak jest podstaw do stwierdzenia niezależności świadczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Literalna wykładnia tego przepisu nie pozwala na żądanie zwrotu świadczenia, które w świetle obowiązującego prawa w ogóle nie przysługiwało, a więc nie mogło "ustać", albo "podlegać wstrzymaniu wypłaty". W niniejszej sprawie podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, mimo iż przepis ten w ogóle nie dotyczy sytuacji, gdy przed wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła ustawowa przesłanka wyłączająca prawo do tego świadczenia - osoba w rodzinie miała ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na dziecko, a zatem decyzja o przyznaniu świadczenia w ogóle nie powinna zostać wydana. Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczy bowiem wyłącznie sytuacji, gdy w dacie wydania decyzji o przyznaniu świadczenia brak jest przesłanek wyłączających prawo do świadczenia, a przesłanki takie wystąpią dopiero później. Taka sytuacja nie wystąpiła w niniejszej sprawie, gdzie mąż skarżącej J. D. nabył uprawnienie do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki o symbolu EWK od dnia 28 grudnia 2001 r., a decyzja o przyznaniu świadczenia wydana została w dniu [...]. Z tej przyczyny zaskarżona decyzja oparta została na oczywiście wadliwej podstawie prawnej, a innej podstawy prawnej ustalenia nienależnie pobranego świadczenia w zaskarżonej decyzji nie wskazano, skutkiem czego decyzja ta w sposób rażący narusza przepisy prawa i winna być uchylona. Z uzasadnienia decyzji Prezydenta Miasta Ś. z dnia [...] i zaskarżonej decyzji zdaje się wynikać, że organy zarzucają pobranie przez skarżącą świadczenia, które okazało się zdaniem organu nienależne z innej podstawy prawnej - art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu, że w dacie składania wniosku o świadczenie i w dacie wydania decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego nie występowała ustawowa przesłanka prawa do tego świadczenia - osoba w rodzinie miała ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na dziecko. Powyższa podstawa prawna nie została jednak powołana w zaskarżonej decyzji, lecz powołano i eksponowano nieprawidłową podstawę prawną z art. 30 ust. 2 pkt 1 o świadczeniach rodzinnych, dokonując wadliwej subsumpcji tego przepisu. Dokonana przez organ wykładnia przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w świetle której dyspozycja tego przepisu obejmuje nie tylko zdarzenia w tym przepisie wprost określone (wypłata świadczenia rodzinnego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do tego świadczenia albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części), lecz również inne zdarzenie nie wyliczone w przepisie - wypłatę świadczenia rodzinnego mimo wystąpienia przed wydaniem decyzji o przyznaniu tego świadczenia ustawowej przesłanki wyłączającej prawo do tego świadczenia, pozostaje contra legem i nie może być zaakceptowana. Gdyby zamiarem ustawodawcy było objęcie tego zdarzenia dyspozycją przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych obok innych zdarzeń tam wymienionych, to zostałoby to wyraźnie przewidziane w treści tego przepisu, prawodawca zaś tego nie uczynił, przewidując w innych kolejnych punktach art. 30 ust. 2 poszczególne zdarzenia stanowiące podstawę uznania świadczenia za nienależnie wypłacone. Wskazać przy tym należy, iż w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego oraz Trybunału Konstytucyjnego (por. orzeczenia TK z 28.05.1986 r.U.1/86 OTK 1986 poz. 2 i z 5.11.1986 r. o sygn. akt U.5/86, publ. OTK 1986 poz. 1), w drodze "wykładni nie można uzupełniać ustawodawcy", a podstawy do ustalania praw i obowiązków powinny wprost wynikać z ustawy. Skoro, organ w sposób wyraźny i wielokrotnie powtórzony w treści decyzji ustalił, że skarżąca pobrała nienależne świadczenie na podstawie przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a zdarzenia w przepisie tym wymienione, polegające na wypłacie świadczenia rodzinnego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do tego świadczenia albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, w ogóle nie miały miejsca w niniejszej sprawie, zaskarżona decyzja pozostaje oparta na wadliwej podstawie prawnej i winna zostać uchylona. Niezależnie od powyższego organ w zaskarżonej decyzji z naruszeniem przepisów art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznał, że pobierając świadczenia, była skarżąca pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń rodzinnych, w sytuacji gdy faktycznie pouczenia takiego nie otrzymała. Organ na potwierdzenie tezy o rzekomej wiedzy o nie przysługiwaniu świadczenia oparł się wyłącznie na treści wniosku (formularza) o świadczenie, podpisanego przez skarżącą bez zażądania stosownych wyjaśnień w tym zakresie i bez przeprowadzenia w tym zakresie elementarnego postępowania wyjaśniającego, w sytuacji gdy sama treść wniosku nie uzasadniała uznania, że skarżąca była pouczona o braku podstaw do pobierania świadczenia, czym naruszona została zasada określona w art. 7 w związku z art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1994 r. III ARN 55/94, OSNAPiUS 1995/7 poz. 83) podkreśla się, iż jako "dowolne" należy traktować dokonane przez organ ustalenia faktyczne, oparte na materiale dowodowym niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 K.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku sine qua non wydania decyzji o przekonującej treści (art.7 K.p.a.). W niniejszej sprawie organ w sposób dowolny przyjął, iż składając wniosek o przyznanie świadczenia, jak i w całym okresie jego pobierania, skarżąca posiadała wiedzę o nie przysługiwaniu jej świadczenia. Tymczasem faktycznie wiedzy takiej nie posiadała. Ubiegając się o świadczenie udzieliła wszelkich informacji których zażądał od niej organ i podpisała wniosek o przyznanie świadczenia, który wprawdzie posiadał - jako wzór - pouczenia napisane drobnym drukiem, ale nie posiadała świadomości, że znajduje do niej zastosowanie którykolwiek wyłączeń, zwłaszcza że urzędnik przyjmujący wniosek w jakikolwiek sposób nie pytał, czy wyszczególnione w pouczeniach stany faktyczne jej dotyczą, a przesłanka na którą powołuje się organ nie była w stosunku do niej zindywidualizowana. Wniosek o przyznanie świadczenia znajdował się w aktach administracyjnych i nikt nie miał do niego dostępu, stąd też skarżąca nie mogła sprawdzić, czy jakiekolwiek przesłanki wyłączenia prawa do tego świadczenia występują. Z kolei decyzja o przyznaniu prawa do tego świadczenia w ogóle nie zawierała pouczenia wyszczególniającego przypadki nie przysługiwania świadczenia. Powyższe okoliczności potwierdzają, iż nie została prawidłowo pouczona o ustawowych przesłankach niewypłacania świadczenia pielęgnacyjnego i tym samym nie była świadoma, w jakich sytuacjach nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Dowiedziała się o tym dopiero w 2012 r. w związku z odmową przyznania świadczeń na kolejny okres. Stanowisko to potwierdza wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 września 2013 r. o sygn. akt IV SA/Po 647/2013, w którym wskazano, że warunkiem stwierdzenia przez organ, iż dana osoba pobrała nienależnie świadczenia rodzinne i w konsekwencji powinna dokonać ich zwrotu jest ustalenie, że świadczeniobiorca został pouczony o braku prawa do ich pobierania. Warunek ten będzie można uznać za spełniony tylko wówczas, gdy owo pouczenie będzie sformułowane w sposób jasny i zrozumiały dla strony, a skoro ma ono wywoływać w przyszłości skutki prawne wobec strony winno być zindywidualizowane i skonkretyzowane. Świadczenie rodzinne, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny, przyznawane jest osobom niepełnosprawnym oraz będącym w podeszłym wieku, niejednokrotnie bardzo schorowanym, o znacznym stopniu niepełnosprawności fizycznej i psychicznej, mającym często ograniczone możliwości percepcji, dlatego kierowane pouczenie, powinno być ponadto dostępne dla strony w każdym czasie, tak ażeby miała ona możliwość skonfrontowania sytuacji, w jakiej się znajduje z okolicznościami podniesionymi w pouczeniu. Z tego też powodu winno być ono zamieszczone nie tylko we wniosku, lecz również w decyzji ustalającej uprawnienie do świadczenia rodzinnego bądź też w odrębnym dokumencie, który strona otrzyma za potwierdzeniem odbioru. Warunku tego nie będzie natomiast spełniało np. pouczenie zamieszczone wyłącznie w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia, chociażby nawet zostało ono opatrzone podpisem strony, który to formularz stanowi element akt administracyjnych sprawy, a strona nie ma do niego dostępu na co dzień. W wyroku tym przypomniano również, iż Naczelny Sąd Administracyjny oraz wojewódzkie sądy administracyjne wielokrotnie wskazywały, iż pouczenie winno być jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Celem pouczenia nie jest tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. Warunkiem uznania wypłaconego świadczenia za świadczenie nienależne jest istnienie po stronie świadczeniobiorcy świadomości, iż uprawnienie do jego otrzymywania ustało. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie pouczony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie posiadanego uprawnienia. Skutecznie, czyli w formie pisemnej poprzez wyraźne opisanie językiem dostosowanym do poziomu wiedzy prawniczej przeciętnego obywatela wszystkich zdarzeń, jakie mogą mieć wpływ na ustanie prawa lub wstrzymanie wypłaty świadczenia, ze wskazaniem sankcji grożących w przypadku niedopełnienia obowiązku udzielenia informacji (vide: wyroki NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r. o sygn. akt I OSK 2078/10, z dnia 4 października 2011 r. o sygn. akt I OSK 762/11, a także wyroki: WSA w Łodzi z dnia 30 marca 2011 r. o sygn. akt II SA/Łd 220/11 oraz z dnia 29 czerwca 2012 r. o sygn. akt II SA/Łd 431/12, wyrok WSA w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 r. o sygn. akt II SA/Ke 329/12, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 27 lutego 2012 r. o sygn. akt IV SA/Gl 1040/11, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 17 lutego 2012 r. o sygn. akt II SA/Po 1069/11, wszystkie są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA). Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 czerwca 2013 r. o sygn. akt I OSK 2207/12 podkreślił, że przesłanka pouczenia o braku prawa do pobierania świadczenia, nie może budzić wątpliwości interpretacyjnych, ustanowiona jest bowiem w normie prawnej expressis verbis. Dalej NSA wskazał, że obowiązek pouczenia przez organ musi być spełniony w taki sposób, aby strona mogła to pouczenie w pełni odczytać. Znając stan faktyczny sprawy, sytuację prawną strony, organ musi to pouczenie tak zindywidualizować, aby strona mogła wprost odnieść do swojej sytuacji. Nie można przyjąć jako prawidłowego stanowiska, że posłużenie się drukami realizuje ten obowiązek. Oznaczałoby to podważenie zasady udzielania informacji (art. 9 K.p.a.) przez odesłanie do przepisów prawa, druków, formularzy. Organ administracji publicznej obowiązany jest indywidualizować pouczenie, w zależności od indywidualnych warunków występujących w sprawie. Generalne klauzule pouczenia nie spełniają przesłanki obowiązku zwrotu świadczenia. Podobnie w wyroku z dnia 27 lutego 2013 r. I OSK 1525/2012 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2006 r. Nr 139 poz. 992 ze zm.), to tylko takie pouczenie, które zostało sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż ów adresat mógł mieć świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że dla oceny, czy w danych okolicznościach został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, konieczne jest uwzględnienie celu tego uregulowania prawnego. Wprowadzając powyższy warunek, ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. NSA wskazał, iż przy uwzględnieniu omówionej wyżej funkcji pouczenia, o którym mowa wart. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, można - posiłkując się dotychczasowym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego (m.in. wyrokiem NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r. I OSK 2078/2010 LexPolonica nr 2514634 wraz z cytowanym tam orzecznictwem, CBOSA) - sformułować następujące wymagania, jakie powinno spełniać to pouczenie:

- po pierwsze, powinno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń;

- po drugie, nie może ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego, lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia; konieczne jest więc uwzględnienie np. tego, że dane świadczenie przysługuje osobom niepełnosprawnym lub w podeszłym wieku;

- po trzecie, powinno jednoznacznie wyjaśniać w sposób zrozumiały dla przeciętnego świadczeniobiorcy, w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne takiego nienależnego pobierania świadczenia;

- po czwarte, nie może być udostępniane wyłącznie w chwili występowania z wnioskiem o przyznanie świadczenia - np. tylko na druku wniosku o przyznanie świadczenia, który jest składany w organie, a tym samym pozostawiany w aktach administracyjnych, i którym świadczeniobiorca nie dysponuje w okresie pobierania świadczenia. W konsekwencji, sam podpis świadczeniobiorcy na druku wniosku o przyznanie świadczenia nic daje podstaw do domniemania, że został on pouczony. Pouczenie powinno przybierać taką formę, aby świadczeniobiorca miał bezpośredni dostęp do jego treści w każdej chwili (np. w decyzji ustalającej wysokość świadczenia lub w osobnym piśmie, prawidłowo doręczonym). Tymczasem w niniejszej sprawie pouczenie zawarte zostało wyłącznie na druku wniosku o przyznanie świadczenia i nie przybrało takiej formy, aby świadczeniobiorca miał bezpośredni dostęp do jego treści w każdej chwili, w szczególności nie zostało zawarte w decyzji ustalającej wysokość świadczenia, stąd uznać należy, że skarżąca nie została pouczona, że nie przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko, a tym samym brak jest podstaw prawnych do żądania zwrotu wypłaconych jej świadczeń. Okoliczność powyższa wynika wprost z treści dokumentów znajdujących się w aktach postępowania administracyjnego, w związku z czym w razie powzięcia przez organ wątpliwości wskazujących, że mogła być jednak prawidłowo pouczona o przesłankach nie przysługiwania przedmiotowego świadczenia, organ winien przeprowadzić w tym zakresie postępowanie wyjaśniające. W cytowanego wyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 18 września 2013 r. o sygn. akt IV SA/Po 647/2013 wskazano, iż dla stwierdzenia przez organ obowiązku zwrotu świadczenia, niezbędne jest poczynienie ustaleń zmierzających do wyjaśnienia tego, czy skarżąca była świadoma pobierania nienależnego świadczenia. Brak takich ustaleń (np. nie przesłuchanie skarżącej w charakterze strony na tą okoliczność) i rozważań odnoszących się do tego, czy skarżąca była należycie pouczona o braku podstaw do wypłacania świadczenia i czy miała świadomość, iż nienależnie pobiera przedmiotowy zasiłek pielęgnacyjny, jest ewidentnym uchybieniem wskazującym na naruszenie przez organy normy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. Wskazane powyżej stanowisko judykatury sądowo-administracyjnej jest tym bardziej uzasadnione, że jakkolwiek formularz obejmujący wniosek o przyznanie świadczenia jest opatrzony pouczeniem, to obywatel udający się do urzędu ma prawo oczekiwać, że zostaną mu wyjaśnione wszelkie procedury związane ze sprawą, tym bardziej gdy jest to osoba, taka jak skarżąca (starsza i schorowana od urodzenia córki nie pracującą zawodowo, a poświęcająca się w całości opiece nad nieuleczalnie chorym dzieckiem). W zaskarżonej decyzji organ całkowicie pominął słuszny interes skarżącej jako strony, który przecież powinien być uwzględniony przez organ administracji aż do granic kolizji z interesem społecznym (zob. np. wyrok NSA OZ we Wrocławiu z 18 stycznia 1995 r., SA/Wr 1386/94. LexPolonica nr 318165 - POP 1996, nr 6, poz. 181; teza pierwsza wyroku NSA z 13 stycznia 1995 r. II SA 1691/93. LexPolonica nr 328860 - Prok.iPr. 1995, nr 9, poz. 44; teza druga wyroku NSA z 11 czerwca 1981 r., SA 820/81. LexPolonica nr 296982 - ONSA1981, nr 1, poz. 57). W myśl art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 i art. 136 K.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W tym celu organy mają obowiązek wyczerpująco zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy, co umożliwi wszechstronną ocenę sprawy i wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia na podstawie właściwej normy prawnej. Dokonane ustalenia i wnioski powinny następnie znaleźć odzwierciedlenie w jasnym, przekonywającym uzasadnieniu, poprzez wskazanie wszystkich niezbędnych elementów, określonych w art. 107 § 3 K.p.a., tj. faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, a także poprzez wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1647) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej jako: "P.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd administracyjny nie rozstrzyga sprawy merytorycznie, lecz ocenia zgodność wydanych w sprawie decyzji z przepisami prawa materialnego, jaki i procesowego.

W punkcie wyjścia należy zaakcentować, że z przeprowadzonej analizy akt administracyjnych sprawy wynika, że skarżąca w dniu 10 lutego 2010 r. złożyła w organie pierwszej instancji wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i decyzją z dnia [...] o nr[...], na okres od dnia 1 lutego 2010 r. do dnia 31 stycznia 2012 r., zostało jej to świadczenie przyznane w wysokości 520,00 zł miesięcznie. Następnie decyzją z dnia [...] o nr [...] organ pierwszej instancji uchylił z dniem [...] decyzję Prezydenta Miasta Ś. z dnia [...] i została ona utrzymana w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...]nr[...]. Decyzja ta, jak też ją poprzedzająca decyzja z dnia [...] zostały uchylone prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 października 2013 r. o sygn. akt IV SA/Gl 1054/12, czego konsekwencją był powrót to obrotu prawnego decyzji ustalającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z dnia [...] o nr [...] na okres od dnia 1 lutego 2010 r. do dnia 31 stycznia 2012 r. W uzasadnieniu przywołanego wyroku określone zostały wskazania dla organu administracji wiążące również w niniejszej sprawie zarówno Sąd, jak i orzekające w sprawie organy. Jednoznacznie zaznaczono, iż skoro przesłanka w postaci ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury dla męża skarżącej istniała przed datą podejmowania decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...] przyznającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, to w sprawie powinna być uruchomiona instytucja zwrotu nienależnie pobranych świadczeń i wydana decyzja w oparciu o art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Tymczasem, wskazania te doprowadziły do wydania w niniejszej sprawie, po ponownym przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, nowej decyzji z dnia [...] o Nr[...] , ustalającej w oparciu o art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych kwotę nienależnego świadczenia rodzinnego w formie świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości 12 480,00-zł., wypłaconego w okresie od 01.02.2010 r. do 31.01.2012 r., do zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty tego świadczenia.

Powołana w tym rozstrzygnięciu podstawa prawna, tak jak zaznaczono w skardze nie mogła mieć w sprawie zastosowania, bowiem jak już ustalił i wskazał tut. Sąd we wcześniej przywołanym wyroku z dnia 10 października 2013 r. o sygn. akt IV SA/Gl 1054/12, okoliczność istnienia prawa męża skarżącej do wcześniejszej emerytury istniała przed datą podejmowania decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...] przyznającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Co więcej, świadczenie to nie jest już skarżącej wypłacane od 2012 r. (por. decyzja organu I instancji z dnia [...]).

W tej sytuacji, możliwa byłaby jedynie do spełnienia przesłanka wskazana w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, której nie rozważał organ zarówno pierwszej, jak i drugiej instancji orzekający w sprawie. Z tego powodu obie wydane w niniejszej sprawie decyzje nie mogą pozostać w obrocie prawnym, bowiem naruszają art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a.

W tym miejscu należy zaznaczyć, że sam fakt niezasadnego wypłacenia świadczenia określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych oraz świadczeń pochodnych nie przesądza o tym, że ich wypłacenie, które w świetle przepisów prawa nie powinno mieć miejsca jest świadczeniem nienależnie pobranym. Instytucja świadczenia nienależnego uregulowana jest bowiem w art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepis ten w ust. 1 stanowi, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu, zaś w ust. 2 definiuje pojęcie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, wskazując, że za świadczenie to uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

Z treści art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika bowiem, że pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia" zależy nie tylko od spełnienia przesłanki jego wypłacenia mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, ale też wiąże to określenie z warunkiem pouczenia osoby pobierającej te świadczenia o braku prawa do ich pobierania.

W orzecznictwie zwraca się uwagę na to, że "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (zob. w tej materii: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, dostępny w internetowej bazie orzeczeń NSA). Pamiętać ponadto należy, iż art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine ustawy o świadczeniach rodzinnych, jako warunek uznania świadczeń za pobrane nienależnie wymienia pouczenie osoby pobierającej o braku prawa do ich pobierania. Wykładnia art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 25 wskazanej ustawy o świadczeniach rodzinnych determinuje tym samym uznanie, że warunkiem niezbędnym uznania świadczenia wypłaconego za pobrane nienależnie jest istnienie po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że uprawnienie do jego otrzymywania ustało. Jak trafnie bowiem wskazano w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 grudnia 2008 r. sygn. IV SA/Po 331/08 (dostępny w internetowej bazie orzeczeń NSA) obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych ma charakter następczy i uzależniony jest od tego, czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych świadczeń. Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela także wyrażony w przywołanym orzeczeniu pogląd, iż pouczenie adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Analogiczny, trafny pogląd prawny wyrażony został także w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 stycznia 2008 r. sygn. II SA/Go 759/07 (dostępny w internetowej bazie orzeczeń NSA), gdzie wskazano, że pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia, oraz że pouczenie powinno być adekwatne do obowiązujących przepisów, odnosić się do konkretnie otrzymywanego świadczenia i operować zwrotami zrozumiałymi dla adresata tak, aby mógł je uwzględnić w ocenie własnej sytuacji. Wobec konstytutywnego charakteru prawidłowego pouczenia strony o braku prawa do pobierania świadczenia oraz stanu świadomości strony pobierającej świadczenie obiektywnie jej nie przysługujące, również te okoliczności winny zostać w sposób precyzyjny wykazane i wyartykułowane w uzasadnieniu decyzji uznającej dane świadczenie za pobrane nienależnie, przy czym poczynione w tym zakresie ustalenia nie mogą mieć charakteru dowolnego lecz winny wynikać ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który winien mieć charakter w pełni kompletny. Powyższym wymogom obie zaskarżone decyzje nie sprostały na co zwrócono uwagę w skardze.

W pełni prawidłowe pouczenie stanowi dopiero warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych/wypłaconych kwot. Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem, wspomniane pouczenie powinno być adekwatne do obowiązujących przepisów, odnosić się do konkretnie otrzymywanego świadczenia i operować zwrotami zrozumiałymi dla adresata tak, aby mógł je uwzględnić w ocenie własnej sytuacji. Pouczenie nie może zaś być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia. Aby uznać je za prawidłowe, musi być jasne, czytelne i powinno zawierać wszelkie informacje o obowiązujących zasadach. Nie do przyjęcia jest zaś sytuacja, gdy pouczenie sformułowane jest w taki sposób, że dotyczy wszystkich ewentualnych i hipotecznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Zatem pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za prawidłowe. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy przytaczają jedynie przepis ustawy, bez jakiejkolwiek jego wyjaśnienia. Pouczenie takie, dla większości osób nieposiadających wykształcenia prawniczego jest bowiem niezrozumiałe, nieczytelne i nie spełnia przedstawionych wyżej kryteriów. Przedstawienie stronie do wglądu przepisów regulujących zasady przyznawania świadczeń rodzinnych polegające na możliwości ich lektury na formularzu wniosku, następnie spoczywającym w urzędzie jako część akt sprawy nie wyczerpuje wymogów pouczenia, w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Takie działania organów uznać należy niewątpliwie za naruszające zasadę praworządności i obowiązku pogłębiania zaufania do organów Państwa (art. 6 i art. 8 K.p.a.). Organy obowiązane są przecież do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego oraz czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 K.p.a.). Podkreślić należy przy tym, że wymóg prawidłowego pouczenia jest tym bardziej istotny w sprawach dotyczących świadczeń opiekuńczych zważywszy, że świadczenia te w zasadzie przyznawane są osobom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej. Treść pouczenia powinna być zatem dostosowana do możliwości percepcyjnych danego adresata, w tym możliwości zapamiętywania wynikających z tego pouczenia treści.

W wyrokach z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09 oraz z dnia 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10 (dostępny w internetowej bazie orzeczeń NSA) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił bowiem, że ustawa o świadczeniach rodzinnych posługuje się pojęciem "świadczeń nienależnie pobranych". Obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", ale "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. W realiach rozpatrywanej sprawy trudno uznać, aby skarżąca wiedziała, że przyznane świadczenia jej się nie należą. Z uwagi na powyższe rozważania dotyczące kwestii związanych z prawidłowością dokonywanych pouczeń nie można twierdzić, że skarżąca miała świadomość konsekwencji prawnych swojego zachowania, w tym również, że pobiera świadczenia, które jej nie przysługują.

Jak wynika z analizy akt sprawy, organy administracji nie poczyniły rozważań w tym zakresie. W decyzji pierwszoinstancyjnej wskazano, że skoro skarżąca we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oświadczyła, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do jego wypłaty i zobowiązała się powiadomić o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do tego świadczenia, to sama powinna poinformować o pobieraniu już wówczas przez męża wcześniejszej emerytury.

Z uwagi na już podniesione naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, które niewątpliwie miało istotny wpływ na wynik postępowania, a także wagę stwierdzonych uchybień po stronie organów obydwu instancji, należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 P.p.s.a. uznać za celowe uchylenie nie tylko zaskarżonej decyzji, ale i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Ponownie prowadząc postępowanie organy uwzględnią, stosownie do wymogów art. 153 P.p.s.a., poglądy prawne i wskazania przedstawione w niniejszym uzasadnieniu oraz prawomocnym wyroku tut. Sądu z dnia 10 października 2013 r. o sygn. akt IV SA/Gl 1054/12 i rozważą, czy doszło w sprawie do nienależnie pobranych świadczeń, a więc czy zaistniały w sprawie przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 1-2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przede wszystkim czy nastąpiło prawidłowe pouczenie skarżącej w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 P.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 209 P.p.s.a.