Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1351/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-05-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki, Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska (spr.), Adam Lipiński, Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 maja 2018 r. sprawy ze skargi małoletniej A.K. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego K.B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę -


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] czerwca 2017 r. o odmowie przyznania dla małoletniej A.K. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W motywach uzasadnienia organ wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.) jest możliwe, gdy wnioskodawca spełnił łącznie następujące przesłanki:

• jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

• nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

• nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

• nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Uzasadniając decyzję odmowną organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałyby tej osobie, a następnie przez wnioskodawcę – członka rodziny po sobie zmarłej.

Wskazał, że w sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.

Organ wyjaśnił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dziecka powyższego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu.

Wskazał, iż z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 33 lat życia ojca dziecka udokumentowano 4 lata, 7 miesięcy i 20 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Organ wskazał, że w niniejszej sprawie w 10-leciu przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 6 miesięcy i 10 dni tych okresów.

Organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z akt sprawy wynika, że ojciec dziecka w okresach od [...].11.2002 r. do [...].07.2010 r. i od [...].02.2011 r. do [...].11.2014 r., tj. do dnia śmierci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Prezes ZUS wyjaśnił, że długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy.

Organ wskazał ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

Powyższa decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2017 r. stała się przedmiotem skargi K.B., przedstawiciela ustawowego małoletniej A.K., do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że małoletnia A.K., wskutek szczególnych okoliczności - nagłej śmieci ojca, którego aktywność zawodowa przypadała na trudny dla pracownika okres na rynku, nie spełnia wymogów ustawowych uprawniających ją do nabycia uprawnienia do renty po zmarłym ojcu.

Wskazała, że ze względu na wiek A.K. nie może również podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

K.B. podniosła, że jako osoba z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności (stwierdzonym orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...]) nie jest w stanie zapewnić córce niezbędnych środków utrzymania. K.B. wskazała, że jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Jedynym jej źródłem utrzymania jest zasiłek rodzinny.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek pojąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Należy podkreślić, że powyższy przepis stanowi regulację szczególną, umożliwiającą uzyskanie świadczenia, odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, przewidzianych wskazaną wyżej ustawą.

Świadczenia z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku zostało pozostawione uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to braku kontroli przez sąd administracyjny, gdyż analizowany przepis ustanawia przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego i jego kontroli. Dał temu wyraz Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w wyroku z dnia 16 marca 2000 r., w sprawie o sygn. akt II SA 2453/99 (publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy dodać, iż redakcja cytowanego wyżej przepisu jednoznacznie wskazuje, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga łącznego spełnienia wszystkich przesłanek.

Ponadto omawiane świadczenia są umiejscowione w systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że muszą być one powiązane z występowaniem określonego okresu ubezpieczenia, połączonego z opłacaniem składek. Dlatego mogą być przyznane ubezpieczonemu, który tylko w nieznacznym stopniu nie spełnia warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

W rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w tym przepisie. Zgodzić należy się z organem, iż nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ojcu dziecka nabycie ustawowych uprawnień do renty.

Ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez "szczególne okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony niezależne i niezawinione. Ponadto przy ustaleniu prawa do świadczeń na tej wyjątkowej podstawie, organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia w ciągu całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku.

Zmarły ojciec dziecka, w okresie 33 lat życia, posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 4 lata, 7 miesięcy i 20 dni. Natomiast w ocenianym 10-leciu przed datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, na 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodnione zostało tylko 6 miesięcy i 10 dni tych okresów.

Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności.

Sąd stwierdził, że w aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że ojciec dziecka nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie.

Zdaniem Sądu należy zgodzić się z organem, że niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym.

Do zdarzeń takich nie można bowiem zaliczyć świadczenia pracy na umowę zlecenie czy też podejmowanie pracy bez ubezpieczenia. Problemy ze znalezieniem pracy nie mogą zostać uznane za okoliczność szczególną usprawiedliwiającą niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Trudna sytuacja na rynku pracy nie jest szczególną okolicznością, która uniemożliwiała podjęcie zatrudnienia. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych, bezrobocie – samo w sobie – nie stanowi szczególnej przesłanki, warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Należy też podkreślić, że sądowa kontrola decyzji jest ograniczona. Nie obejmuje ona bowiem celowości zaskarżonej decyzji. Sąd może zatem tylko badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS przestrzegał zasad procesowych, wynikających z ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm.), czego dowodem są przede wszystkim uzasadnienia obu jego decyzji, a przy ich wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego.

Sąd z pełnym zrozumieniem odnosi się do sytuacji K.B. i jej małoletniej córki A.K., trzeba jednak podkreślić, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku.

Reasumując, w niniejszej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, usprawiedliwiające nieuzyskanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku, nadto zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego, ani też nie została wydana z takim naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, które skutkowałoby koniecznością jej uchylenia.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.