Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1151/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-09-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, Sędziowie: sędzia WSA Jolanta Dargas, sędzia WSA Monika Sawa (spr.), , po rozpoznaniu w dniu 16 września 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z [...] lutego 2021 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz skarżącej B. G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako "organ" lub "Kolegium") decyzją z [...] kwietnia 2021 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania B. G. (dalej jako "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z [...] lutego 2021 r. nr [...] (dalej jako "Wójt") w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Skarżąca wnioskiem z [...] grudnia 2020 r. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem – M. P. W dniu [...] grudnia 2020 r. uzupełniła materiał dowodowy o zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia matki osoby wymagającej opieki.

Wójt decyzją z [...] lutego 2021 r. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", jasno określono jakie warunki muszą być spełnione do korzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Wójta, w niniejszej sprawie przesłanki te nie zostały spełnione, ponieważ osoba wymagająca opieki ma wstępnych, tj. matkę K. P., która jest emerytką i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, natomiast ojciec nie żyje. Ponadto Wójt ustalił, że osoba wymagająca opieki nie ma zstępnych oraz nie pozostaje w związku małżeńskim, legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] lutego 2020 r. nr [...]. Pracownik socjalny GOPS w [...] wywiadem z [...] listopada 2020 r. potwierdził wprawdzie fakt sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym bratem, to jednak skoro osoba zobowiązana do opieki w pierwszej kolejności, tj. matka osoby niepełnosprawnej, nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, brak jest podstaw do przyznania skarżącej ww. świadczenia.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie i wskazała, że zastosowanie w okolicznościach niniejszej sprawy literalnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do sytuacji, w której mimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny - siostry, która chce i potrafi opiekować się niepełnosprawnym bratem, zostałaby tej opieki pozbawiona.

Kolegium decyzją z [...] kwietnia 2021 r. utrzymało w mocy decyzję z [...] lutego 2021 r. i wskazało, że warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a zarazem krąg osób do niego uprawnionych określa art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. W przedmiotowej sprawie z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła skarżąca z tytułu sprawowania opieki nad bratem M. P. ur. [...] czerwca 1974 r., który na podstawie Orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS Nr [...] z [...] lutego 2020 r. został uznany za okresowo niezdolnego do samodzielnej egzystencji do [...] lutego 2023 r. Zgodnie z art. 3 pkt 21 lit.e u.ś.r. niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczona na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników jest równoznaczna ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Wójt, w celu weryfikacji zgłoszonych danych, przeprowadził wywiad środowiskowy, podczas którego ustalił, że skarżąca nie pracuje (ostatnią jej pracą była praca na umowie zlecenia od maja 2020 r. do sierpnia 2020 r.). Aktualnie opiekuje się bratem, który jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Czynności związane z opieką, które wykonuje to: pranie, sprzątanie, zakupy, sporządzanie posiłków, pomoc w wykupywaniu leków. Matka skarżącej i jej brata otrzymuje świadczenie emerytalne, a ojciec nie żyje. Poza sporem jest zatem, że skarżąca, będąc siostrą wymagającego opieki, a więc osobą spokrewnioną w stopniu drugim w linii bocznej - niewątpliwie jest osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. "inną osobą" (niż wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r.), na której, z mocy art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r. poz. 682), powoływanej dalej jako "K.r.o.", ciąży obowiązek alimentacyjny. Nie budzi również wątpliwości, że na mocy orzeczenia z [...] lutego 2020 r. wydanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w [...], M. P. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji do [...] lutego 2023 r. Przedmiotem sporu jest natomiast ustalenie, czy skarżąca mieści się w kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Kolegium wyjaśniło, że zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 K.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2). Z kolei art. 132 K.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Badając, czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (siostra osoby wymagającej opieki), niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze art. 17 ust. 1a u.ś.r., zgodnie z którym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium zauważyło, że nie kwestionuje faktycznego sprawowania opieki przez skarżącą nad bratem, jak również jej zakresu, jednakże nie jest ona osobą spokrewnioną z bratem w pierwszym stopniu. Matka osoby niepełnosprawnej żyje i nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, dlatego to jej w pierwszej kolejności przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W sytuacji, gdy jest kilku członków najbliższej rodziny niepełnosprawnego, zobowiązanych do alimentacji, są oni zobowiązani do sprawowania nad nim opieki w kolejności zależnej od stopnia pokrewieństwa. Ustawa wyraźnie wskazuje kolejność uprawnienia, pierwszeństwo przyznając osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu (wstępnym, zstępnym - czyli rodzicom, dzieciom), a dopiero w następnej kolejności dalszym krewnym. Nie ma też znaczenia, że z innych przyczyn (np. z powodu zamieszkiwania w innym mieście, wykonywania pracy, czy prawa do świadczenia emerytalnego lub rentowego itd.) osoby zobowiązane w pierwszej kolejności takiej opieki nie mogą sprawować. Decydujące są jedynie przyczyny obiektywne, do których ustawa zalicza legitymowanie się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Organy nie mają natomiast wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki. Choć zatem w celu udokumentowania licznych schorzeń matki, skarżąca dołączyła do akt sprawy zaświadczenie lekarskie z [...] grudnia 2020 r., to jednak dla Kolegium nie jest ono wystarczające. Jeśli organ właściwy do spraw orzekania o niepełnosprawności uzna, że stan zdrowia matki pozwala stwierdzić u niej znaczny stopień niepełnosprawności, to skarżąca będzie mogła powtórnie ubiegać się o wnioskowane świadczenie. W przedmiotowej sprawie matka osoby wymagającej opieki teoretycznie jest zdolna do sprawowania opieki, gdyż nie legitymuje się ww. orzeczeniem.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji, zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez matkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęcie działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie, czy matka niepełnosprawnego ze względu na swój wiek oraz stan zdrowia jest w stanie zapewnić całodobową opiekę niepełnosprawnemu synowi.

W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie ww. zarzutów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wskazane w pkt 1-3), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Artykuł 17 ust. 1a u.ś.r. określa natomiast, że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. Innymi słowy rozważyć należy, czy w świetle tych przepisów, skarżąca ma prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wywołaną koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem, którego matka żyje i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W opinii organów obu instancji, skoro żyje matka osoby wymagającej opieki – K. P., która jest emerytką i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to tym samym nie został wyczerpany katalog warunków określonych w art. 17 ust. 1a u.ś.r., które umożliwiałyby skarżącej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, z którą pozostaje spokrewniona, ale w linii bocznej.

Zdaniem Sądu, literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. uprawniałaby do przyjęcia za prawidłowe stanowiska prezentowanego przez organy. Jednakże wykładnia taka w szczególnych okolicznościach rozpoznawanej sprawy, nie jest wystarczająca. Należy mieć na względzie cel regulacji zawartej we wskazanych przepisach, czyli przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia, w sytuacji, w której osoby zobowiązane do opieki w pierwszej kolejności nie mogą jej sprawować.

W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Przy wykładni tego przepisu nie można zatem pominąć również treści art.132 K.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami".

Skarżąca podkreślała zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i w skardze, że jej matka nie może sprawować opieki nad bratem z uwagi na swój wiek ([...] lat) oraz stan zdrowia (nadciśnienie, niewydolność serca i choroby serca, stan po obrzęku płuc). Choć nie legitymuje się ona orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, to jednak nie można pomijać faktu, że w aktach znajduje się zaświadczenie lekarskie (lekarza specjalisty medycyny rodzinnej) z [...] grudnia 2020 r., w którym wskazano, że matka skarżącej wymaga stałej opieki osób trzecich z uwagi na rozpoznane otępienie, niewydolność serca, niedomykalność mitralną i nadciśnienie tętnicze.

W tej sytuacji wydane w sprawie rozstrzygnięcie uznać należy za przedwczesne i wydane z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Choć bowiem K. P. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, to ustalić należy, czy z uwagi na charakter rozpoznanych u niej chorób ma ona realną możliwość sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem. Nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w tym zakresie skutkowało w konsekwencji naruszeniem przez organy orzekające w sprawie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

Rozpoznając ponownie sprawę organ pierwszej instancji ustali zatem, czy K. P. rzeczywiście, w sposób obiektywny, nie jest w stanie opiekować się synem, biorąc w tym zakresie pod uwagę jej sytuację mieszkaniową, rodzinną, zdrowotną i finansową jak również zakres opieki, jakiej wymaga M. P. Dopiero poczynienie powyższych ustaleń pozwoli na wydanie decyzji uwzględniającej przedstawioną wyżej wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Jeżeli bowiem okaże się, po przeprowadzeniu przez organ postępowania dowodowego, że K. P. nie jest w stanie sprawować opieki nad synem, wówczas obowiązek alimentacyjny obciąży w pierwszej kolejności siostrę M. P.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. W przedmiocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.). Na powyższe koszty składa się wynagrodzenie pełnomocnika skarżącej w kwocie 480 zł.

Rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a., który to przepis dopuszcza stosowanie ww. trybu, gdy strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Taka zaś sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie.