Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 609/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2017-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 29 ust. 1 i  ust. 1a
journal: Dz.U. 2014 poz 1438
law: Ustawa z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sędziowie Sędzia WSA Maciej Guziński, Sędzia WSA Katarzyna Borońska (sprawozdawca), Magdalena Jankowska – Szostak, Protokolant referent Aneta Szmyt, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 14 grudnia 2017 r. sprawy ze skargi D. N. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa we W. z dnia [...] 2017 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

W dniu [...] maja 2013 r. do Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARiMR) w S. wpłynął wniosek W. N. o przyznanie płatności obszarowych na rok 2013.

Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. Kierownik BP ARiMR w S. przyznał skarżącemu jednolitą płatność obszarową (JPO) do powierzchni deklarowanej (80,92 ha) w wysokości 65 746,84 zł oraz uzupełniającą płatność podstawową (UPO) do powierzchni deklarowanej (80,92 ha) w wysokości 5 547,00 zł. Łączna kwota przyznanych płatności obszarowych wyniosła 71 293,95 zł.

W dniu [...] stycznia 2014 r. przyznane płatności zostały przekazane na rachunek bankowy beneficjenta wskazany we wniosku o wpis do ewidencji producentów.

W dniu [...] maja 2015 r. do organu wpłynął odpis skróconego aktu zgonu wystawiony przez Urząd Stanu Cywilnego w O., z którego wynika, iż W. N. zmarł w dniu [...] września 2013 r.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r., Kierownik BP ARiMR w S. orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie przyznania płatności na rok 2013, wszczętego na wniosek W. N., wskazując, że w sprawie nie nastąpiło w przeciągu 7 miesięcy od dnia śmierci W. N., wstąpienie spadkobiercy do toczącego się postępowania w sprawie przyznania płatności na rok 2013.

Pismem z dnia [...] października 2015 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w S. poinformował Kierownika BP ARiMR w S., że spadkobiercą po zmarłym W. N. jest D. N. (dalej: skarżący, strona, strona skarżąca).

W dniu [...] stycznia 2017 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. wszczął z urzędu na podstawie art. 61 § 4 k.p.a. oraz art. 29 ust. 1, 1a, 2 i 8 ustawy o ARiMR, postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia kwot nienależnie pobranych płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego, które skierował do skarżącego.

W dniu [...] lutego 2017 r. strona przedłożyła wniosek strony jako dowód o zawiadomieniu Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w W. o nabyciu gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu po zmarłym W. N. Natomiast w dniu [...] lutego 2017 r. do BP ARiMR w S. wpłynęło pismo pełnomocnika strony, w którym wniósł o dopuszczenie dowodu z:

- akt ANR w W. dotyczących umowy dzierżawy nr [...] z dnia [...] października 1993 r. wraz z wszelkimi aneksami i załącznikami na okoliczność ich treści, a w szczególności na okoliczność prowadzenia gospodarstwa rolnego W. N. wraz z małżonką i na okoliczność zawiadomienia organu administracji o nabyciu gospodarstwa w ustawowym terminie;

- akt Sądu Rejonowego w S., sygn. akt. [...] na okoliczność ich treści, a w szczególności na okoliczność daty prawomocności postanowienia w przedmiocie nabycia spadku w postaci gospodarstwa rolnego i niezwłocznego zgłoszenia do akt ANR w W. tego faktu;

- pisma z dnia [...] września 2013 r. na okoliczność zawiadomienia organu administracji o nabyciu gospodarstwa rolnego w ustawowym terminie.

W dniu [...] marca 2017 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w S. wydał na podstawie art. 104 i 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23, dalej k.p.a.)oraz art. 29 ust. 1, 1a, 2 i 8 ustawy z dnia 9 maja 2008 r. o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (Dz. U. z 2014 r., poz. 1438 ze zm., dalej zwana jako: ustawa o ARiMR), w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U., poz. 1551.), art. 80 ust. 1 i 2 rozporządzenia Komisji (WE) 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) Nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) Nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina (Dz.Urz. UE L 316 z 02.12.2009, str. 65), decyzję nr [...] wydał decyzję o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności bezpośrednich do gruntów rolnych przez skarżącego w wysokości 71 293,95 zł.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wniósł o stwierdzenie jej nieważności, ewentualnie jej uchylenie, zarzucając naruszenie:

- § 3a ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 stycznia 2004 r. w sprawie warunków oraz trybu udostępniania danych przechowywanych w rejestrach i ewidencjach prowadzonych na podstawie odrębnych przepisów (Dz. U. z 2004 r., poz.90 ze zm.), przez jego niezastosowanie i nie uwzględnienie, że ANR ma obowiązek udostępnić z urzędu ARiMR dane dotyczące gruntów wchodzących w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa;

- art. 29 ust. 1, 1a, 2 i 8 ustawy o ARiMR, przez jego zastosowanie i uznanie, iż skarżący pobrał nienależnie płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w kwocie 71 293,95 zł;

- art. 27 ustawy z dnia [...] lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego przez jego nieprawidłowe zastosowanie;

- art. 49 w/w ustawy przez jego nieprawidłowe zastosowanie i nie odstąpienie od ustalenia nienależnie pobranych płatności;

- art. 80 ust. 3 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r., przez jego nieprawidłowe zastosowanie poprzez uznanie, iż istnieje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności;

- art. 7, 9, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., przez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, błędną ocenę materiału zgromadzonego w sprawie oraz nieuwzględnienie wszystkich dokumentów w sprawie;

- art. 7 w zw. z art. 9, art. 12 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., w konsekwencji czego postępowanie przed organem I instancji było wadliwe, brak było ustaleń stanu faktycznego i nie wyjaśniono istoty sprawy oraz dokonano dowolnej oceny zebranych dowodów;

- art. 8 k.p.a., poprzez prowadzenie postępowania w sposób nieuwzględniający faktu, iż strona działała w zaufaniu do działań organu I instancji oraz w zaufaniu do działania ANR, Oddział Terenowy w W.

Skarżoną obecnie decyzją z dnia [...] czerwca 2017 r. Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR w W. (dalej: Dyrektor ARiMR) , działając na podstawie art. 138 § 2 k.p.a., art. 10 ust. 1 i 2, art. 29 ust. 1, 1a, 2 i 8 ustawy o ARiMR uchylił w całości zaskarżoną decyzję organu I instancji i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

W uzasadnieniu organ II instancji w pierwszej kolejności przywołał przepisy prawne regulujące kwestie zwrotu nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych, w tym m.in. art. 29 ustawy o ARiMR.

W realiach badanej sprawy organ odwoławczy podzielił pogląd, iż decyzja przyznająca zmarłemu dopłaty, jako doręczona po jego śmierci, nie weszła do obrotu prawnego i tym samym nie wywołała skutków prawnych. Stąd wypłacone w oparciu o tę decyzję płatności mają status nienależnie pobranych. Uznał już jednak, że organ I instancji poza ustaleniem, iż skarżący jest jedynym spadkobiercą po zmarłym W. N. nie poczynił żadnych dodatkowych czynności zmierzających do ustalenia kto faktycznie pobrał środki z konta zmarłego. Z akt sprawy nie wynika bowiem aby organ zwrócił się z pismem do banku, w którym zmarły posiadał rachunek bankowy w celu wyjaśnienia okoliczności dotyczących pobrania nienależnej kwoty płatności w wysokości 71 293,95 zł. Organ I instancji nie wezwał również do wyjaśnień strony w celu ustalenia czy to faktycznie ona pobrała środki z konta zmarłego oraz nie wyjaśnił, czy do rachunku bankowego zmarłego miały dostęp inne osoby poza skarżącym.

W ocenie Dyrektora Dolnośląskiego Oddziału Regionalnego ARiMR w W. organ administracji zobowiązany był do skrupulatnego i adekwatnego do zaistniałego stanu faktycznego zweryfikowania, czy w przedmiotowej sprawie faktycznie skarżący pobrał nienależne płatności obszarowe za rok 2013. Niewystarczającym jest jedynie ustalenie, iż strona jest jedynym spadkobiercą po zmarłym.

Dalej organ wskazał, że w każdym przypadku stwierdzenia wypłaty nienależnych lub nadmiernych płatności, należy dochodzić zwrotu płatności dokonanej na rzecz osoby nieuprawnionej. Za taką należy zaś uznać każdą, która podejmie wypłacone przez Agencję środki. Organ zauważył, że krąg podmiotów, na rzecz których możliwe jest wydanie decyzji o ustaleniu kwoty nienależenie lub nadmiernie pobranych płatności, wyznacza sformułowanie "pobranych środków" z art. 29 ust. 1 ustawy o ARiMR, które należy rozumieć jako rzeczywiste pobranie środków (pobranie z rachunku bankowego), a jeżeli rzeczywiste pobranie nie nastąpiło, bądź nie można jednoznacznie ustalić, kto te środki pobrał - jako uprawnienie do ich pobrania.

Organ odwoławczy wyszczególnił, iż w realiach badanej sprawy należy w pierwszej kolejności podjąć czynności zmierzające do ustalenia tożsamości osoby, która faktycznie pobrała płatności z konta zmarłego. Jeśli natomiast okaże się, że nie można jednoznacznie tego ustalić, dopiero wówczas należy podjąć czynności zmierzające do ustalenia osoby, która jest lub była uprawniona do pobrania tych środków. W tym celu organ winien:

- wystąpić do banku prowadzącego rachunek zmarłego w celu ustalenia osoby, która wypłaciła środki finansowe przekazane na ten rachunek;

- podjąć próbę ustalenia tożsamości osób, które pobrały płatności na podstawie innych źródeł (np. zeznań świadków);

- wystąpić do organów ścigania z zawiadomieniem o podejrzeniu popełnienia przestępstwa.

Za potrzebne organ odwoławczy uznał również wezwanie strony do złożenia stosownego oświadczenia o pobraniu bądź nie pobraniu nienależnych środków z konta zmarłego.

Dalej organ II instancji wskazał, iż w realiach badanej sprawy organ I instancji

w uzasadnieniu podjętej decyzji nie odniósł się do żądania strony dopuszczenia dowodu z akt Sądu Rejonowego w S., sygn. akt. [...] na okoliczność ich treści, a w szczególności na okoliczność daty prawomocności postanowienia w przedmiocie nabycia spadku w postaci gospodarstwa rolnego i niezwłocznego zgłoszenia do akt ANR w W. tego faktu oraz pisma z dnia [...] września 2013 r. na okoliczność zawiadomienia organu administracji o nabyciu gospodarstwa rolnego w ustawowym terminie. Nadto organ I instancji w ogóle nie odniósł się do przesłanek wykluczających obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności określonych w art. 3 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95 lub art. 68 § 1 Ordynacji podatkowej w zw. z art. 3 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95.

Mając na względzie wyszczególnione wyżej uchybienia organ odwoławczy stwierdził, iż przeprowadzone przez organ I instancji postępowanie nosiło znamiona naruszenia przepisów prawa procesowego, które nakazują organom wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego w sprawie. Tym samym koniecznym było uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Nie godząc się z podjętym rozstrzygnięciem skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu złożył skarżący wnosząc o uchylenie zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji oraz umorzenie postępowania w całości, jak również zasądzenie kosztów postępowania według norm przewidzianych.

Kwestionowanej decyzji zarzucono naruszenie:

- art 29 ust. 1a ustawy o ARiMR przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w uznaniu, iż skarżący pobrał nienależne świadczenie podczas gdy środki pochodzące z płatności bezpośrednich wpłynęły na rachunek bankowy W. N. i tym samym weszły do masy spadkowej po zmarłym, a nie zostały pobrane przez skarżącego bezpośrednio od Kierownika Biura Powiatowego ARiMR i tym samym nie stanowiły nienależnego świadczenia;

- art. 27 ustawy z dnia 5 lutego 2015 r. o płatnościach w ramach systemu wsparcia bezpośredniego przez jego niewłaściwe zastosowanie;

- art. 80 ust. 3 rozporządzenia Komisji (WE ) 1122/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 odnośnie do zasady wzajemnej zgodności, modulacji oraz zintegrowanego systemu zarządzania i kontroli w ramach systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników przewidzianych w wymienionym rozporządzeniu oraz wdrażania rozporządzenia Rady (WE) nr 1234/2007 w odniesieniu do zasady wzajemnej zgodności w ramach systemu wsparcia ustanowionego dla sektora wina, przez jego nieprawidłowe zastosowanie poprzez uznanie, iż istnieje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych płatności w ramach systemu wsparcia bezpośredniego;

- § 3a Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 stycznia 2004 r., w sprawie warunków oraz trybu udostępniania danych przechowywanych w rejestrach i ewidencjach prowadzonych na podstawie odrębnych przepisów zmienionego Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 28 czerwca 2016 r., poprzez jego niezastosowania i nie uwzględnienie, że Agencja Nieruchomości Rolnych ma obowiązek udostępnić z urzędu ARiMR dane, dotyczące gruntów wchodzących w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwu zawarte w rejestrach lub ewidencjach prowadzonych przez Agencję Nieruchomości Rolnych.

W uzasadnieniu strona podniosła, iż organ odwoławczy winien uchylić zaskarżoną decyzję i umorzyć postępowanie. Nadto zaprzeczono, aby skarżący był zobowiązany do zwrotu pobranych płatności bezpośrednich wobec ich nienależnego pobrania, jak również zaprzeczono, aby w ogóle skarżący pobrał w sposób nienależyty płatności bezpośrednie i aby stanowiły one nienależne świadczenie. W tym kontekście strona wyjaśniła, że przelanie środków w ramach płatności bezpośrednich na rzecz W. N. nastąpiło po zawiadomieniu przez skarżącego ANR o śmierci W. N., która to była zobowiązana do udostępnienia z urzędu ARiMR danych zawartych w rejestrach i ewidencjach. Tym samym ARiMR w chwili przelewania środków pieniężnych na rzecz zmarłego winna posiadać informację, o tym iż przelewa środki na konto zmarłego. Brak z kolei wymaganego przepisami prawa współdziałania powyższych organów nie może stanowić przesłanki do obciążenia skarżącego obowiązkiem zwrotu płatności bezpośrednich.

Skarżący podniósł, iż sporne środki zostały wpłacone na konto W. N. jako spadkodawcy skarżącego i wchodzi w skład masy spadkowej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Odnosząc się do zarzutu skarżącej co do zasadności umorzenia postępowania organ wyjaśnił, iż żądanie to jest niezasadne, gdyż warunkiem podjęcia przez organ rozstrzygnięcia merytorycznego jest uprzednie rzetelne ustalenie stanu faktycznego. Tego zaś w niniejszej sprawie zabrakło.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga nie jest zasadna.

Przedmiotem oceny Sadu była zasadność stanowiska Dyrektora ARiMR o konieczności uchylenia decyzji organu I instancji przekazania mu do ponownego rozpoznania sprawy, celem uzupełnienia postępowania wyjaśniającego i ustalenia czy zachodziły u przesłanki żądania od skarżącego zwrotu kwot przelanych na rachunek zmarłego W. N. tytułem płatności JPO za 2013 r.

Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy ARMiR ustalenie kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków publicznych:

1) pochodzących z funduszy Unii Europejskiej;

2) krajowych, przeznaczonych na:

a) współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej,

b) finansowanie przez Agencję pomocy przyznawanej w drodze decyzji administracyjnej

- następuje w drodze decyzji administracyjnej.

W świetle tej regulacji, zwrotowi podlegają dwa rodzaje należności: kwoty nienależnie pobranych środków publicznych oraz kwoty nadmiernie pobranych środków publicznych. Kwota nadmiernie pobranych środków publicznych jest kwotą wypłaconą w wysokości wyższej niż należna. Z kolei, kwota nienależnie pobranych środków publicznych, to kwota wypłacona przez organ w sytuacji, gdy nie było ustawowego obowiązku jej wypłacenia (albo obowiązek ten wygasł).

Zaznaczyć trzeba, że obowiązek odzyskiwana kwot nienależnie zapłaconych, pochodzących z funduszy Unii Europejskiej nakładają na państwo członkowskie przepisy unijne. Wskazać w tym kontekście trzeba na rozporządzenie Rady (WE) nr 1290/2005 z dnia 21 czerwca 2005 r. w sprawie finansowania wspólnej polityki rolnej, zastąpione następnie rozporządzeniem Nr 1306/2013. Zgodnie z art. 58 rozporządzenia 1306/2013:

1. Państwa członkowskie przyjmują, w ramach Wspólnej Polityki Rolnej, wszystkie przepisy ustawowe, wykonawcze i administracyjne, a także podejmują wszelkie inne środki niezbędne do zapewnienia skutecznej ochrony interesów finansowych Unii, w szczególności w celu:

a) kontroli zgodności z prawem i prawidłowości operacji finansowanych przez fundusze;

b) zapewnienia skutecznego zapobiegania nadużyciom finansowym, w szczególności w obszarach o zwiększonym poziomie ryzyka, które będzie miało charakter odstraszający, z uwzględnieniem kosztów i korzyści, jak również proporcjonalności takich środków;

c) zapobiegania nieprawidłowościom i nadużyciom finansowym, ich wykrywania i usuwania;

d) nakładania skutecznych, odstraszających oraz proporcjonalnych kar zgodnie z prawem unijnym, a w przypadku braku stosownych przepisów - zgodnie z prawem krajowym oraz, w razie konieczności, wszczynania w tym celu postępowań sądowych;

e) odzyskiwania nienależnych płatności wraz z odsetkami oraz, w razie konieczności, wszczynania w tym celu postępowań sądowych.

2. Państwa członkowskie ustanawiają skuteczne systemy zarządzania i kontroli w celu zapewnienia zgodności z prawodawstwem regulującym unijne systemy wsparcia, zmierzające do zminimalizowania ryzyka strat finansowych dla Unii.

Tak więc powołany wyżej art. 29 ustawy o ARMiRi wypełnia powyższe zalecenia, formułując procedurę zwrotu kwot nienależnie lub nadmiernie pobranych tytułem pomocy finansowej, wypłacanej przez Agencję.

Jednocześnie stosownie do ust. 1a art. 29 tej ustawy powyższy przepis znajduje zastosowanie również do podmiotów niebędących stronami postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, które nienależnie lub nadmiernie pobrały środki publiczne, o których mowa w ust. 1. Przepis ten został wprowadzony ustawą z dnia 24 stycznia 2014 r. (Dz.U. z 2014 r., poz. 341) o zmianie ustawy o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (druk sejmowy nr 2000) stwierdzono, że: "Proponowane dodanie w art. 29 ustawy ust. 1a ma na celu uregulowanie kwestii zwrotu nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności pochodzących ze środków funduszy unijnych oraz krajowych przeznaczonych na współfinansowanie wydatków realizowanych z funduszy Unii Europejskiej na rachunek osoby, która nie była stroną postępowania w sprawie przyznania płatności lub pomocy finansowej, w tym również pobrania środków z rachunku zmarłego rolnika przez jego spadkobierców, w przypadku, gdy decyzja o przyznaniu płatności nie mogła być doręczona stronie z uwagi na jej śmierć, a tym samym nie wywołuje ona skutków prawnych. W takiej sytuacji płatności przekazane na rachunek zmarłego powinny zostać zwrócone przez podmiot, który je pobrał". Przepis art. 2 ustawy nowelizującej omawiany przepis – "Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia", oznacza, że cytowany ust. 1a obowiązuje od 2 kwietnia 2014 r. (publikacja nastąpiła w Dzienniku Ustaw z dnia 18 marca 2014 r.). Ustawa nie zawiera przepisów o charakterze intertemporalnym, czyli ma zastosowanie począwszy od 2 kwietnia 2014r.

Mając na uwadze powyższe, przedmiotem postępowania toczącego się przed organem administracji publicznej w sprawie ustalenia nienależnie pobranych środków jest ustalenie, czy w danej sprawie istotnie doszło – i przez kogo - do nienależnego lub nadmiernego pobrania środków pochodzących z funduszy wskazanych w art. 29 ustawy o ARiMR, a następnie określenie kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych środków.

W rozpoznawanej sprawie w pierwszej kolejności zaznaczyć trzeba, że poza sporem pozostaje fakt wydania decyzji o przyznaniu płatności bezpośrednich za 2013 rok dla W. N. już po jego śmierci, która miała miejsce w dniu [...] września 2013 r. W tej sytuacji orzekające w sprawie organy zasadnie uznały, iż decyzja wydana po śmierci strony nie mogła wywołać skutków prawnych w niej określonych, albowiem nie weszła ona do obrotu prawnego. Płatności stanowią środki nienależne, które nie wchodzą do masy spadkowej. Konsekwencją takiego stanu rzeczy jest obowiązek zwrotu tych świadczeń przez podmiot, który te świadczenia pobrał.

Wypada podkreślić, że jakkolwiek omawiana ustawa - w art. 29 ust. 1 i ust. 1a - nie precyzuje znaczenia sformułowania "pobrały środki publiczne", należy przyjąć, że chodzi tu o wzięcie tych środków jako zapłatę, wynagrodzenie lub przydział (tak: Słownik Języka Polskiego PWN wydanie internetowe spj.pwn.pl), ewentualnie z innego tytułu bądź też w ogóle bez tytułu prawnego, co jednakże implikuje uzyskanie korzyści materialnej po stronie podmiotu pobierającego, czyli stanowi przysporzenie. Zgodzić należy się więc z organem odwoławczym, że za osobę nieuprawnioną do płatności należy w tym przypadku uznać każdą osobę, która podejmie wypłacone przez Agencję środki. Krąg podmiotów zobowiązanych do zwrotu nienależnych płatności wyznacza sformułowanie "pobranych środków" z art. 29 ust. 1 ustawy o ARiMR które należy rozumieć jako rzeczywiste pobranie środków (pobranie z rachunku bankowego), a jeżeli rzeczywiste pobranie nie nastąpiło, bądź nie można jednoznacznie ustalić, kto te środki pobrał (poza szczególnymi sytuacjami nie sposób bowiem przyporządkować środków pieniężnych wypłaconych przez Agencję na rachunek bankowy do konkretnej wypłaty środków z tego rachunku) - jako uprawnienie do ich pobrania. W niniejszej sprawie pobranie nienależnego świadczenia, co należy podkreślić, wynika z nieistnienia obowiązku organów do wypłaty środków pomocowych wskutek braku ku temu podstawy prawnej - jak trafnie przyjęły organy obu instancji - gdyż decyzja o płatności wprawdzie została przez organ I instancji sporządzona i podpisana, lecz nie weszła do obrotu prawnego albowiem jej adresat już w chwili sporządzenia nie żył.

Przedmiot ustaleń ze strony organów w postępowaniu zmierzającym do wydania decyzji na podstawie art. 29 ust. 1 i ust. 1a ustawy o ARiMR musi zatem obejmować określenie strony tego postępowania w ujęciu materialnoprawnym, czyli ustalenie osoby (podmiotu) zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranej płatności rolnej. W tej mierze konieczne staje się uwzględnienie pewnych aspektów cywilnoprawnych sprawy a mianowicie - przede wszystkim - kwestii związanych z prawem spadkowym. Należy wskazać, że - w myśl art. 922 § 1 K.c. - prawa i obowiązki zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów Księgi IV Kodeksu cywilnego. Tym samym spadkobiercy beneficjenta weszli w prawa i obowiązki spadkodawcy, w tym te dotyczące prowadzonego przez bank rachunku bankowego. Z akt sprawy wynika, że przelanie środków na rachunek W. N. nastąpiło po jego zgonie. W świetle powyższego, uznać trzeba, że środki, które przelała Agencja, wpłynęły już na rachunek, którego aktywa należały - na zasadach regulowanych prawem spadkowym – do spadkobiercy/ spadkobierców. Wbrew jednak temu, co sugerują zarzuty podniesione w skardze, nie można uznać, że fakt przelania tych środków przez ARiMR na rachunek bankowy po śmierci właściciela tego rachunku, przesądził, iż wchodzą one do masy spadkowej oraz że tracą przymiot świadczenia nienależnego. Wręcz przeciwnie, spadek po zmarłym właścicielu rachunku nie obejmuje środków finansowych i praw majątkowych, które nie wchodziły w skład majątku spadkodawcy przed jego śmiercią. W rozpoznawanej sprawie, co wykazano powyżej, nie tylko nie doszło do wypłaty płatności obszarowych na rok 2013 za życia W. N., ale także do powstania po jego stronie uprawnienia do wypłaty tych płatności – z uwagi na brak możliwości doręczenia po śmierci wnioskodawcy decyzji o przyznaniu tych płatności. Podsumowując, środki, które wpłynęły na rachunek bankowy zmarłego, stanowią bezpodstawne wzbogacenie spadkobierców beneficjenta i posiadacza rachunku. Środki te bowiem wpłynęły na stan ich majątku (aktywów i pasywów) pomimo tego, że nie istniała żadna causa (tytuł prawny) dla tego przysporzenia - nie byli oni stroną postępowania w przedmiocie przyznania płatności bezpośrednich.

Mając powyższe na uwadze, jako całkowicie uprawnione i uzasadnione należy ocenić stanowisko Dyrektora ARiMR, iż postępowanie wyjaśniające, przeprowadzone przez organ I instancji w niniejszej sprawie wymaga uzupełnienia. Kwestie ustalenia osoby, która podjęła faktycznie środki z rachunku bankowego W. N., ewentualnie ustalenia osoby uprawnionej (w świetle prawa spadkowego) do dysponowania środkami zgromadzonymi na rachunku są kluczowe i warunkują rozstrzygnięcie merytoryczne sprawy. Zasadnie zatem w zaskarżonej decyzji wskazano, że organ I instancji nie ustalając należycie stanu faktycznego w tym zakresie naruszył zasadę prawdy obiektywnej wynikającą z art. 7 k.p.a., w myśl której organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Trafnie również organ odwoławczy uznał, że w rozpoznawanej sprawie należy postepowanie wyjaśniające powtórzyć i w pierwszej kolejności podjąć czynności zmierzające do ustalenia tożsamości osoby, która faktycznie pobrała płatności z konta zmarłego. Jeśli natomiast okaże się, że nie można jednoznacznie ustalić, kto pobrał te środki, dopiero wówczas należy podjąć czynności zmierzające do ustalenia osoby, która jest lub była uprawniona do pobrania tych środków z rachunku zmarłego.

Zgodnie z dyspozycją art. 138 §2 k.p.a. organ podał zarówno zakres koniecznych w sprawie ustaleń, jak również wskazał środki, jakie winien w takim wypadku zastosować organ I instancji, precyzując, że w celu ustalenia osoby, która faktycznie pobrała środki z konta zmarłego organ I instancji winien wystąpić do banku prowadzącego rachunek zmarłego w celu ustalenia osoby, która wypłaciła środki finansowe przekazane na rachunek zmarłego, ewentualnie w dalszej kolejności podjąć próbę ustalenia tożsamości osób, które pobrały płatności na podstawie innych źródeł (np. zeznań świadków, a nadto wezwać stronę do złożenia stosownego oświadczenia o pobraniu bądź nie pobraniu nienależnych środków z konta zmarłego W. N.

W świetle poczynionych na wstępie rozważań jako zasadne należy ocenić również zalecenie odniesienia się do wniosków strony zawartych w piśmie z dnia [...].02.2017 r. o dopuszczenie dowodu z akt Sądu Rejonowego w S., sygn. akt. [...] na okoliczność ich treści, a w szczególności na okoliczność daty prawomocności postanowienia w przedmiocie nabycia spadku w postaci gospodarstwa rolnego i niezwłocznego zgłoszenia do akt ANR w W. tego faktu oraz pisma z dnia [...].09.2013 r. na okoliczność zawiadomienia organu administracji o nabyciu gospodarstwa rolnego w ustawowym terminie.

Trafnie zauważył również organ w zaskarżonej decyzji, iż orzeczenie o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych płatności bezpośrednich na podstawie art. 29 ust. ust. 1 i ust. 1a ustawy o ARiMR wymaga uprzedniego wykluczenia, że zachodziły przesłanki taki zwrot wykluczające, w tym wskazane w art. 3 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95 lub art. 68 § 1 Ordynacji podatkowej w zw. z art. 3 ust. 3 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95. W przepisach tych 9art. 3 ust. 1 w/w rozporządzenia) wskazuje się bowiem na okres przedawnienia roszczenia o zwrot który wynosi cztery lata od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości określonej w art. 1 ust. 1. W przypadku nieprawidłowości ciągłych lub powtarzających się okres przedawnienia biegnie od dnia, w którym nieprawidłowość ustała. W przypadku programów wieloletnich okres przedawnienia w każdym przypadku biegnie do momentu ostatecznego zakończenia programu. Przerwanie okresu przedawnienia jest spowodowane przez każdy akt właściwego organu władzy, o którym zawiadamia się daną osobę, a który odnosi się do śledztwa lub postępowania w sprawie nieprawidłowości. Po każdym przerwaniu okres przedawnienia biegnie na nowo. Upływ terminu przedawnienia następuje najpóźniej w dniu, w którym mija okres odpowiadający podwójnemu terminowi okresu przedawnienia, jeśli do tego czasu właściwy organ władzy nie wymierzył kary; nie dotyczy to przypadków, w których postępowanie administracyjne zostało zawieszone zgodnie z art. 6 ust. 1. Państwa Członkowskie zachowują możliwość stosowania dłuższego okresu niż okres przewidziany odpowiednio w ust. 1 i 2 (ust. 3).

Wskazany w zaskarżonej decyzji i aprobowany przez Sad w orzekającym składzie rozmiar i zakres , w jakim postepowanie wyjaśniające wymaga uzupełnienia nie jest zarazem na tyle nieznaczny, by było możliwe usunięcie tych braków na etapie postępowania odwoławczego, bez stworzenia ryzyka naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania wyrażonej w art. 15 k.p.a. Zważywszy na zakres koniecznych do poczynienia ustaleń, prawidłowo zatem organ odwoławczy zastosował w sprawie art. 138 § 2 k.p.a. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369) oddalił skargę.