Postanowienie WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 415/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2017-03-27 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Utrzymano w mocy postanowienie-art. 260§1 ustawy p.p.s.a.
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 i art. 260
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 3 lutego 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 5 sierpnia 2016 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za wrzesień 2009 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z 3 lutego 2017 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku D. S. (dalej jako: strona, skarżąca) o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącą spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. - dalej w skrócie ppsa).

Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem. Miesięczny dochód rodziny wynosi 5.300 zł (w tym z działalności gospodarczej, renty rolniczej i innych źródeł) i jest on obciążony kosztami obsługi kredytów w wysokości 4.900 zł i innych pozostałych zobowiązań w wysokości 500 zł. Poza tym skarżąca wskazała, że posiada majątek w postaci domu mieszkalnego o powierzchni [...] m² (o wartości szacunkowej 600.000 zł) oraz nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha (o wartości szacunkowej około 15.000 zł).

Ponadto, w piśmie z dnia 14 stycznia 2017 r. złożonym w trybie art. 255 ppsa na wezwanie referendarza, skarżąca podała, że miesięczne koszty dotyczące zakupu żywności, wody, energii elektrycznej, środków czystości, odprowadzenia ścieków oraz płatności za ogrzewanie wynoszą łącznie 720 zł, że od stycznia 2017 r. zawiesiła działalność gospodarczą, że mąż uzyskuje dochody z tytułu renty oraz prowadzenia hodowli, że obecnie pozyskują środki finansowe również z wyprzedaży składników majątku ruchomego firmy męża, że posiada zaległości podatkowe, które spłaca w ratach (wskazała na "ugodę" zawartą z Naczelnikiem Urzędu Skarbowego w [...]), oraz że jest obciążona zobowiązaniem kredytowym w wysokości 170.000 CHF. W załączeniu do wymienionego pisma skarżąca przekazała również wyciągi z rachunków bankowych, rozliczenie dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej za lata 2015 i 2016 wraz z remanentem, harmonogram spłaty kredytu oraz kserokopie zeznań podatkowych PIT-36 za 2015 r. i rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy za rok podatkowy 2015 (kserokopie wymienionych dokumentów znajdują się w aktach sprawy o sygnaturze I SA/Op 407/16).

Analizując informacje zawarte we wniosku i wynikające z dostarczonych dokumentów, referendarz uznał, że zastosowanie wobec skarżącej instytucji prawa pomocy, w swej istocie przeznaczonej dla ludzi ubogich, byłoby nieuzasadnione. Jak bowiem ustalono na podstawie przedłożonych wyciągów z rachunku bankowego męża skarżącej w A, w okresie od 29 września do 27 grudnia 2016 r. na konto męża wpłynęły środki pieniężne w wysokości 27.870,75 zł (co średnio miesięcznie oznacza kwotę około 9.290,25 zł). Mając zatem mając świadomość wymagalności kosztów sądowych skarżąca winna uwzględnić konieczność ich zapłaty, a dopiero w dalszej kolejności regulować inne zobowiązania. Poza tym, zdaniem referendarza, wysokość miesięcznych dochodów w wysokości 5.300 zł (zgodnie z oświadczeniem zawartym we wniosku) pozwala na pokrycie kosztów sądowych wymaganych zarówno przedmiotowej sprawie jak i w pozostałych zawisłych przed tut. Sądem (na obecnym etapie łączna wartość wpisów od złożonych przez skarżącą skarg opiewa na kwotę 1.578 zł). Ponadto referendarz uznał, że nie wszystkie z wykazanych przez skarżącą wydatków gospodarstwa domowego można uznać za koszty w rozumieniu przepisów art. 246 § 1 ppsa. Do kosztów, o których mowa w tym przepisie zalicza się bowiem tylko koszty "utrzymania koniecznego", co obejmuje wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. żywność i mieszkanie, odzież, środki czystości, zakup lekarstw. W tej kategorii, jak przyjął referendarz, mieszczą się wykazane przez stronę wydatki w wysokości 720 zł. Natomiast obciążające dochody rodziny koszty związane z uregulowaniem zobowiązań kredytowych w żadnym razie nie mają priorytetu przed kosztami sądowymi. Zdaniem referendarza, opisany potencjał finansowy gospodarstwa domowego skarżącej wskazuje na możliwości uregulowania kosztów postępowania sądowego, w tym ustanowienia zawodowego pełnomocnika, nawet w sytuacji, gdyby w rozliczeniu uwzględnione zostały koszty związane z zapłatą raty kredytu w wysokości około 1.060 zł (takie koszty związane z obsługą kredytu zostały udokumentowane przekazanym harmonogramem spłaty).

We wniesionym sprzeciwie skarżąca podniosła, że rozstrzygnięcie referendarza będzie blokować jej możliwość obrony. Zarzuciła, że referendarz nie uwzględnił okoliczności zawieszenia prowadzonej przez nią działalności gospodarczej, w wyniku działań organu podatkowego. Wskazała, że od 2001 r. pozostaje z mężem w ustroju rozdzielności majątkowej, a działka o pow. [...] ha jest własnością męża. Zaznaczyła, że obecnie nie osiąga żadnych dochodów, pozostając na utrzymaniu męża. Dodała, że ponieważ jest w wieku przedemerytalnym znalezienie pracy jest utrudnione. W związku z tym nie stać jej na opłacenie kosztów. Do sprzeciwu skarżąca załączyła umowę ustanawiającą rozdzielność majątkową (akt notarialny z 1.09.2003 r. rep. A nr [...]).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy.

Na podstawie art. 259 § 1 ppsa od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.

W myśl art. 260 § 1 ppsa, rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym.

Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 ppsa, prawo pomocy w zakresie całkowitym (a o takie wnioskuje skarżąca, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata) może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Podnieść należy, iż co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, co wynika z art. 199 ppsa. Zatem prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04 – dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji, stąd muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Skoro zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12). Dotyczy to zwłaszcza osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Dlatego oceniając, czy w danej sytuacji zasadne jest zwolnienie strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, należy rozważyć realizację zasady prawa do sądu, ale również uwzględniać zasadę powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych.

Wskazać również należy, iż rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Użyte w art. 246 określenie "gdy wykaże" oznacza bowiem, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. W związku z tym strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12). Zatem informacje przekazane przez stronę powinny być, jak stanowi wprost art. 252 § 1 ppsa, dokładne, a od wnioskodawcy wymagana jest w tym względzie należyta staranność. Nadto powinny być konkretne i na tyle szczegółowe, by w sposób wyczerpujący obrazowały sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy w jej całokształcie. W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym przyjmuje się, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek współdziałania z sądem w tym zakresie, gdyż jedynie wnioskodawca może mieć pełną wiedzę na temat swojej sytuacji majątkowej i życiowej.

Odnosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy, tut. Sąd, w wyniku analizy wniosku skarżącej, przedstawionej dokumentacji i argumentów sprzeciwu, nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia, bowiem mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada ono prawu. Analizując przedstawione przez skarżącą we wniosku informacje na temat osiąganych dochodów i ponoszonych wydatków Sąd powziął poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń w tym zakresie.

Jak wynikało z informacji przedstawionych we wniosku PPF, uzyskiwane miesięcznie dochody rodziny wynosiły 5.300 zł, na którą to kwotę składały się dochody jej męża z tytułu renty w kwocie 960 zł i z prowadzonego gospodarstwa rolnego w kwocie 4.000 zł oraz dochód skarżącej z działalności gospodarczej w wysokości 340 zł. Przy czym, jak podaje w sprzeciwie skarżąca, od stycznia 2017 r. dochód ten uległ obniżeniu z powodu zawieszenia przez nią prowadzenia działalności gospodarczej. Wskutek tego dochód jakim dysponuje obecnie rodzina skarżącej, obniżony o wysokość wykazanych we wniosku PPF przychodów z ww. źródła (340 zł), kształtuje się na poziomie 4.960 zł.

Po stronie ponoszonych wydatków skarżąca we wniosku wskazała natomiast na obciążenia z tytułu spłaty rat zaciągniętych kredytów w łącznej wysokości 5.400 zł (w tym kredyt hipoteczny w CHF – 4.000 zł, kredyt firmowy -900 zł, inne -500 zł). Ponadto, uzupełniając informacje w trybie art. 255 ppsa, skarżąca oświadczyła, że ponoszone przez nią i męża koszty bieżącego utrzymania wynoszą ok. 720 zł. Suma ponoszonych miesięcznie wydatków wykazanych przez skarżącą kształtuje się zatem na poziomie 6.120 zł.

Na podstawie przedstawionych przez skarżącą informacji nie sposób zatem uznać, że przedstawiła ona swą sytuację materialną w sposób wyczerpujący i wolny od wątpliwości. Zestawienie bowiem uzyskiwanych dochodów z ponoszonymi wydatkami wskazuje, że miesięczne wydatki przekraczają w sposób znaczący osiągane dochody (4.960 zł – 6.120 zł = 1.160 zł). Źródło pokrycia comiesięcznego deficytu finansowego nie zostało przez skarżącą w żaden sposób wyjaśnione, co każe wątpić w wiarygodność oświadczeń skarżącej co do jej rzeczywistych możliwości płatniczych. Wątpliwości te są, zdaniem Sądu, tym bardziej uzasadnione, że we wniosku o prawo pomocy skarżąca oświadczyła, że nie posiada żadnych zasobów, w tym oszczędności zgromadzonych na rachunkach bankowych oraz w gotówce.

Powyższe uprawnia do wniosku, że wskazane rozbieżności świadczą albo o zawyżeniu deklarowanych wydatków, albo o zaniżeniu dochodów. Wskazywany wyjątkowy charakter prawa pomocy nie pozwala natomiast na interpretowanie wynikających z oświadczeń strony wątpliwości na korzyść osoby wnioskującej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 29 października 2015 r., sygn. akt II FZ 836/15 "w sytuacji, gdy wydatki przekraczają wskazany miesięczny dochód strony rzeczywista sytuacja materialna wnioskodawcy nie została wykazana. Skoro zatem przedstawione miesięczne wydatki nie korelują z zadeklarowanym miesięcznym dochodem, przewyższając znacznie wpływy finansowe, to wiarygodność przedstawionych informacji została podważona, a wniosek o przyznanie prawa pomocy może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń".

W rezultacie Sąd stwierdza, że treść złożonego przez skarżącą oświadczenia we wniosku PPF i dodatkowych informacjach nie wystarcza dla przyjęcia, że jej stan majątkowy uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Należy przy tym zauważyć, że skarżąca nie odniosła się i nie wyjaśniła wszystkich kwestii o które była wzywana w dodatkowym wezwaniu referendarza. Nie przedstawiła dokumentów potwierdzających podaną przez nią wysokość kosztów bieżącego utrzymania, jak też nie przedłożyła umów, harmonogramów i dowodów spłat podanych we wniosku zobowiązań (przedstawiła jedynie harmonogram spłaty kredytu hipotecznego w CHF, pomijając zupełnie pozostałe wskazane we wniosku kredyty i zobowiązania). Zaniechanie skarżącej uniemożliwiło zatem ocenę, czy podane przez nią zobowiązania są rzeczywiście spłacane. Z przedstawionych natomiast przez nią oświadczeń jawi się sytuacja, w której pasywa znacznie przewyższają aktywa. Wyjaśnienie tej sytuacji trudno opierać na domniemaniach i poszukiwać, np. w prowadzonym przez męża skarżącej gospodarstwie rolnym. To na osobie ubiegającej się o prawo pomocy spoczywa bowiem obowiązek wiarygodnego wykazania spełnienia przesłanek jego przyznania.

Równocześnie Sąd w pełni podziela wyrażone w zaskarżonym postanowieniu stanowisko, że w strukturze wykazanych przez skarżącą wydatków koszty poniesione na obsługę zaciągniętych kredytów nie sposób uznać za mające priorytet przed kosztami sądowymi. Jak bowiem powszechnie przyjmuje się w orzecznictwie, strona nie może przedkładać zobowiązań cywilnoprawnych (w tym także wobec instytucji bankowych) nad te związane z postępowaniem sądowym, które stanowią rodzaj daniny publicznoprawnej, wobec czego inne wydatki nie mogą być w stosunku do nich traktowane priorytetowo (por. postanowienie NSA z 27 listopada 2008 r., sygn. akt II FZ 512/08). Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami.

Istotna w sprawie jest też okoliczność, że w okresie od października do grudnia 2016 r. (czyli w czasie podjęcia przez skarżącą decyzji o zainicjowaniu postępowań sądowych, w związku z wydanymi przez organy podatkowe rozstrzygnięciami) na rachunek bankowy jej męża wpłynęły środki finansowe, których wysokość (27.870,75 zł) wielokrotnie przekraczała wartość należnych wpisów we wszystkich sprawach z udziałem strony (łącznie 1.578 zł). Niewątpliwie zatem, przewidując realizację swoich spraw przed sądem, skarżąca miała możliwość zgromadzenia środków do sfinansowania swojego udziału w postępowaniu. Zasadne jest zatem stanowisko referendarza, że mając świadomość wymagalności kosztów sądowych skarżąca winna uwzględnić najpierw konieczność ich zapłaty, a dopiero w dalszej kolejności regulować inne zobowiązania. Trzeba przy tym podkreślić, że we wskazanym wyżej okresie skarżąca posiadała jeszcze status przedsiębiorcy, zgodnie zaś z ugruntowanym w tej kwestii orzecznictwem przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08).

Ponadto należy zauważyć, że rodzina skarżącej ma stałe źródła utrzymania i zapewnione warunki bytowe oraz posiada aktywa majątkowe (budynek mieszkalny o wartości szacunkowej 600.000 zł i nieruchomość rolna 0,25 ha o wartości ok. 15.000 zł), wobec czego jej sytuacja nie przedstawia się na tyle źle, by uzasadnione było zwolnienie skarżącej z kosztów postępowania. Powyższe dotyczy również wniosku o ustanowienie adwokata. Jak już bowiem wyżej wskazano prawo pomocy w zakresie całkowitym może nastąpić jedynie w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. O takiej sytuacji nie można natomiast mówić w przypadku skarżącej. Ponadto Sąd podkreśla, że brak udziału zawodowego pełnomocnika nie pozbawia skarżącej możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem. Skarżąca bowiem nie jest zobligowana do ponoszenia kosztów związanych z ustanowieniem zawodowego pełnomocnika, aby jej skarga mogła być przedmiotem merytorycznego rozpoznania przez Sąd w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Poza tym, skarżąca nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu oraz może ustanowić, co uczyniła, swoim pełnomocnikiem osoby bliskie (art. 35 § 1 ppsa).

Bez wpływu na przedstawione powyżej oceny prawne pozostaje podniesiona w sprzeciwie okoliczność pozostawania przez skarżącą w ustroju rozdzielności majątkowej z mężem. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest bowiem pogląd, podzielany także w pełni przez tut. Sąd, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego. Na małżonkach ciąży zatem obowiązek udzielenia sobie wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe (por. postanowienie NSA z dnia 12 września 2013 r., sygn. akt I FZ 313/13).

Mając zatem na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 ppsa orzekł jak w sentencji postanowienia.