Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 357/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-05-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Koszty sądowe
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok w części i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 200, 223 par. 2, art. 231
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 12
journal: Dz.U. 2008 nr 193 poz 1194
law: Ustawa z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Janina Antosiewicz po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Wojewody Wielkopolskiego na postanowienie zawarte w pkt 3 i 4 wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 122/13 w zakresie zwrotu kosztów postępowania i nakazu ściągnięcia części nieuiszczonego wpisu sądowego w sprawie ze skargi B. S. i H. S. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości postanawia: uchylić pkt 3 i pkt 4 wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 122/13 i w tym zakresie przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 122/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skargi B. S. i H. S., uchylił w pkt 1 zaskarżoną decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, w pkt 3 zasądził od Wojewody Wielkopolskiego na rzecz skarżących B. S. i H. S. kwotę 7534 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, a w pkt 4 nakazał ściągnąć od Wojewody Wielkopolskiego na rzecz Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) kwotę 3249 zł tytułem części nieuiszczonego wpisu sądowego. W uzasadnieniu wyroku odnoszącym się do kosztów postępowania jako podstawę pkt 3 wskazano - art. 200 p.p.s.a., a jako podstawę pkt 4 - art. 223 § 2 p.p.s.a.

Zażalenie na postanowienia w/w wyroku w zakresie pkt 3 i 4 w przedmiocie kosztów postępowania wniósł Wojewoda Wielkopolski, domagając się jego uchylenia, zarzucając naruszenie:

- art. 231 zd. 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2003 r., Nr 221, poz. 2193 ze zm.) oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. a w zw. z § 6 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1349 ze zm.) poprzez ich błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, iż w przedmiotowej sprawie przedmiotem postępowania była należność pieniężna od wysokości której należało obliczyć wpis stosunkowy oraz wynagrodzenie radcy prawnego składające się na zwrot kosztów postępowania zasądzonych od organu na rzecz skarżącej w kwocie wyższej, niż była jej należna;

- art. 231 zd. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z § 2 ust. 3 pkt 5 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 14 ust. 2 pkt. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu, poprzez ich niezastosowanie.

W uzasadnieniu zażalenia podniesiono, że w niniejszej sprawie zagadnieniem istotnym z punktu widzenia przepisów o kosztach sądowych obejmujących zarówno zasady ustalania wpisów jak i kwestię zwrotu kosztów zastępstwa procesowego jest zdefiniowanie charakteru sprawy zakończonej wydaniem decyzji Wojewody Wielkopolskiego z 9 grudnia 2011 r. Podstawę prawną przejęcia działki nr [...] stanowił art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2008 r. Nr 193 poz. 1194 ze zm.), stosownie do którego nieruchomości wydzielone decyzją o udzieleniu zezwolenia na realizację inwestycji drogowej stają się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa w odniesieniu do dróg krajowych oraz własnością odpowiednich jednostek samorządu terytorialnego w odniesieniu do dróg wojewódzkich, powiatowych i gminnych z dniem, w którym decyzja o udzieleniu zezwolenia na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna, za odszkodowaniem ustalonym w odrębnej decyzji. Konstrukcja prawna przejęcia nieruchomości ex lege mieści się w zakresie pojęciowym publicznoprawnej instytucji wywłaszczenia sensu largo. Poza sporem pozostaje okoliczność, iż w przypadku przejęcia gruntu w trybie przywołanego przepisu ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych dochodzi do faktycznej i prawnej zmiany właściciela. Konstytucyjny obowiązek ustalenia odszkodowania stanowi więc jedynie następstwo i obligatoryjny skutek sprawy, której głównym przedmiotem jest odjęcie prawa własności nieruchomości. W ocenie wnoszącego zażalenie głównym przedmiotem postępowania administracyjnego zakończonego decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., była w istocie kwestia wywłaszczenia w jego konstytucyjnym znaczeniu, obejmująca jeden z jego obligatoryjnym elementów - odszkodowanie. Takie stwierdzenie wyklucza tym samym przyjęcie, że sprawa dotyczyła należności pieniężnej, choć istotnie odszkodowanie zostało ustalone w pieniądzu. W celu poparcia swojego stanowiska Wojewoda Wielkopolski przywołał tezę uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 14/09.

W złożonej odpowiedzi na zażalenie B. S. i H. S. wnieśli o jego oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem zażalenia Wojewody Wielkopolskiego jest pkt 3 i 4 wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2013 r. w zakresie kosztów postępowania. Kwestię sporną stanowi w istocie to, czy w sprawie niniejszej ze skargi B. S. i H. S. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości powinien być pobrany wpis stały, czy też stosunkowy – tak jak w sprawie, w której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna. Jak wynika z akt sprawy, skarżący – B. S. i H. S. uiścili, bez wezwania Sądu, wpis stały w wysokości 300 zł. W wyroku z dnia 14 marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uwzględniając skargę zasądził natomiast na rzecz skarżących od organu – Wojewody Wielkopolskiego kwotę 7534 zł oraz nakazał ściągnąć od organu na rzecz Skarbu Państwa kwotę 3249 zł tytułem części nieuiszczonego wpisu sądowego. Jako podstawę prawną orzeczenia w przedmiocie kosztów Sąd wskazał art. 200 p.p.s.a. oraz art. 223 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym, jeżeli nie została uiszczona należna opłata sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie w danej instancji nakaże ściągnąć tę opłatę od strony, która obowiązana była ją uiścić albo od innej strony, gdy z orzeczenia tego wynika obowiązek poniesienia kosztów postępowania przez tę stronę. Tym samym, choć nie zostało to stwierdzone expressis verbis w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, Sąd I instancji doszedł do przekonania, że w sprawie powinien zostać uiszczony wpis stosunkowy, tak jak w sprawie, w której przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna, a zatem uiszczony wpis od skargi w wysokości 300 zł musi zostać uzupełniony (ściągnięty) przez stronę przeciwną. Powyższe miało również wpływ na wysokość zasądzonych na podstawie art. 200 p.p.s.a od Wojewody Wielkopolskiego na rzecz skarżących kosztów postępowania – w tym kosztów zastępstwa procesowego, którego wysokość również kształtuje się różnie w zależności od tego, czy przedmiotem zaskarżenia jest należność pieniężna, czy też inna sprawa – co wynika z przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Zgodnie z art. 231 p.p.s.a., wpis stosunkowy od pism wszczynających postępowanie pobiera się w sprawach, w których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne. W pozostałych sprawach pobiera się wpis stały, którego wysokość określają przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podkreślić przy tym trzeba, iż użyte w powyższym przepisie sformułowanie "w sprawach, których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne", jest wyrażeniem nieostrym i stanowi daleko idące uproszczenie. Przedmiotem zaskarżenia nie mogą być bowiem należności pieniężne, ale akty i czynności wymienione w art. 3 § 2 i 3 p.p.s.a., dlatego też uznać trzeba, iż sprawami podlegającymi wpisowi stosunkowemu są w istocie sprawy, w których przedmiotem zaskarżenia są akty lub czynności kreujące określoną należność pieniężną bądź stwierdzające jej istnienie. Tym samym nie wszystkie sprawy, które mogą w jakimś stopniu dotyczyć należności pieniężnych, będą podlegały wpisowi stosunkowemu.

Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z dnia 20 maja 2010 r., sygn. akt I OPS 14/09 (ONSAiWSA z 2010 r. nr 4, poz. 55) uznał, iż w sprawie ze skargi na decyzję administracyjną o wywłaszczeniu nieruchomości i ustaleniu wysokości odszkodowania pobiera się wpis stały określony w § 2 ust. 3 pkt 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, także wówczas, gdy skarżący kwestionuje tylko wysokość ustalonego odszkodowania. W uchwale tej Sąd podkreślił, że kwestia rodzaju i wysokości wpisu sądowego w razie zaskarżenia odrębnych decyzji o ustaleniu wysokości odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość wykraczała poza zakres wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, który wszczął postępowanie w sprawie zakończonej powołaną uchwałą. Jednakże w ocenie Sądu nie istnieją jakiekolwiek okoliczności, które dawałyby podstawę do przyjęcia, iż powołana uchwała nie znajduje zastosowania w sytuacjach, gdy przedmiotem zaskarżenia jest decyzja wydana na podstawie art. 129 ust. 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Kwestia przyznania odszkodowania jest bowiem nierozerwalnie związana z odjęciem prawa własności lub prawa użytkowania wieczystego nieruchomości w następstwie jej wywłaszczenia, niezależnie od tego, czy odszkodowanie to przyznawane jest jednocześnie z decyzją o wywłaszczeniu, czy też wydawane jest odrębne orzeczenie w tym przedmiocie. Dotyczy to także sytuacji, gdy odjęcie prawa własności, bądź prawa użytkowania wieczystego, następuje w innym trybie.

Jak wynika z ustaleń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu przyjętych w uzasadnieniu wyroku, decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...], Starosta Poznański zezwolił Gminie Czerwonak na realizację inwestycji drogowej, polegającej na budowie drogi gminnej m.in. na części nieruchomości oznaczonej geodezyjnie jako działka nr [...], w trybie art. 11a ust. 1 oraz art. 11f ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (t.j. Dz. U. 2008 r. Nr 193, poz. 1194 ze zm.). Decyzja ta stała się ostateczna z dniem 17 sierpnia 2010 r. Powyższą decyzją nieruchomość położona w Czerwonaku, oznaczona w ewidencji gruntów: obręb: K., arkusz mapy 4, działka nr [...], o pow. 1.3304 ha, uległa podziałowi na działki nr [...] i nr [...]. Działka nr [...] została przeznaczona do zajęcia pod realizację inwestycji drogowej. Następnie decyzją z dnia [...] lipca 2011 r., Starosta Poznański działając na podstawie art. 12 i art. 18 w/w ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. oraz art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 130 ust. 2, art. 132 ust. 1a i 2 i art. 134 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. 2010 r., nr 102, poz. 651 ze zm.) ustalił na rzecz J. K. oraz B. i H. małż. S. odszkodowanie w łącznej kwocie 354.875,00 zł - za utracone prawo własności nieruchomości położonej w miejscowości Koziegłowy, zajętej pod lokalizację inwestycji drogowej. Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., Wojewoda Wielkopolski utrzymał w mocy decyzję Starosty Poznańskiego. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi B. S. i H. S.

Zgodnie z art. 12 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych - decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej zatwierdza się podział nieruchomości, które stają się z mocy prawa: 1) własnością Skarbu Państwa w odniesieniu do dróg krajowych, 2) własnością odpowiednich jednostek samorządu terytorialnego w odniesieniu do dróg wojewódzkich, powiatowych i gminnych - z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna. Decyzję ustalającą wysokość odszkodowania za nieruchomości przejęte na własność Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego wydaje organ, który podjął decyzję o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej (ust. 4a). Przejęcie nieruchomości pod realizację inwestycji drogowej stanowi w istocie formę wywłaszczenia nieruchomości, a do ustalenia wysokości i wypłacenia odszkodowania, stosuje się odpowiednio przepisy o gospodarce nieruchomościami.

Odnosząc powyższe rozważania do kwestii kosztów postępowania (rodzaju wpisu sądowego) w sprawie niniejszej należy stwierdzić, że odszkodowanie to zatem jest ściśle związane z postępowaniem administracyjnym głównym, którego przedmiotem jest zezwolenie na realizację inwestycji drogowej, podział nieruchomości i skutek prawny w postaci przejęcia (wywłaszczenia) nieruchomości zajętej pod drogę. Do wydania decyzji w przedmiocie odszkodowania nie doszłoby, gdyby nie podjęto decyzji w sprawie realizacji inwestycji drogowej. Tym samym trzeba również przyjąć, że od skargi na decyzję w przedmiocie ustalenia odszkodowania, która jest konsekwencją wydania decyzji zezwalającej na realizację inwestycji drogowej, skutkującej przejęciem własności nieruchomości – powinien zostać pobrany wpis stały, nie zaś stosunkowy. W takiej sytuacji postanowienia w zakresie kosztów postępowania zwarte w pkt 3 i 4 wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2013 r. podlegały uchyleniu jako wadliwe, bo wydane z naruszeniem art. 231 p.p.s.a. oraz przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu.

Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.).