Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VII SA/Wa 1841/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-05-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Ochrona dóbr kultury
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 13 ust. 1
journal: Dz.U. 2014 poz 1446
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz, Jolanta Augustyniak-Pęczkowska, Sędzia WSA Bogusław Cieśla (spr.), Sędzia WSA, , Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Sawicka-Bożek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 maja 2018 r. sprawy ze skargi E H K i J E M na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] czerwca 2017 r. znak [...] w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z [...] lipca 2016r., na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c i g, art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 5 i 6 i art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t. j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1446 z późn. zm.), po rozpatrzeniu wniosku E. K. i J. M. o skreślenie z rejestru zabytków budynku znajdującego się na nieruchomości położonej w [...], gmina [...], oznaczonej w ewidencji gruntów numerem [...] wraz z tą działką, wpisanych do tego rejestru jako założenie podworskie, składające się z dworu z parkiem i sadu, pod numerem [...] decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lipca 1977 r. - skreślił z rejestru zabytków dwór w [...], gmina [...], położony na ww. nieruchomości oraz odmówił skreślenia z rejestru zabytków parku i sadu.

W uzasadnieniu organ podał, że Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...] decyzją z dnia [...] lipca 1977 r. wpisał do rejestru zabytków województwa kieleckiego pod numerem [...] założenie podworskie w miejscowości [...] gmina [...], składające się z dworu, parku i sadu, w granicach oznaczonych na planie sytuacyjnym, stanowiącym integralną część decyzji.

W uzasadnieniu orzeczenia wskazano, że "park krajobrazowy, XIX/XX w., stanowi otoczenie zachowanego dworu, całość założenia posiada wartości zabytkowe". Po reformie administracyjnej i utworzeniu województwa [...] ww. zabytek został przeniesiony do księgi rejestru województwa [...] pod numerem rejestru [...].

Zgodnie z art. 13 ust. 6 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, postępowanie w sprawie skreślenia zabytku z rejestru zabytków wszczyna się z urzędu bądź na wniosek właściciela zabytku lub użytkownika wieczystego gruntu, na którym znajduje się zabytek nieruchomy.

Przedmiotem ochrony konserwatorskiej w rozpatrywanej sprawie jest założenie podworskie, tj. dwór, park i sad w [...], co wynika wprost z sentencji decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lipca 1977 r., a nie dwór i otoczenie w rozumieniu art. 3 pkt 15 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Objęte ochroną konserwatorską park i sad, wchodzące w skład założenia podworskiego w [...], zajmują całą powierzchnię działki nr [...] wnioskowanej do skreślenia z rejestru zabytków.

Wniosek o skreślenie z rejestru zabytków otoczenia, tj. powyższej działki jest równoznaczny z żądaniem skreślenia z rejestru parku i sadu.

Tytuł prawny wnioskodawczyń do nieruchomości potwierdza treść wskazanej powyżej księgi wieczystej o numerze [...].

Wniosek o skreślenie z rejestru zabytków uzasadniono zniszczeniem budynku dworu już w momencie nabycia nieruchomości w 2000 r., niemożnością wykorzystania istniejących ścian obiektu podczas prac remontowych, ubytkami w drzewostanie parkowym spowodowanymi nielegalną wycinką drzew i zjawiskami atmosferycznymi.

Organ w dniu 17.07.2015 r. wystąpił do Narodowego Instytutu Dziedzictwa z prośbą o wydanie opinii w sprawie zasadności skreślenia wnioskowanego zabytku z rejestru zabytków.

W opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia 10 września 2015r. przywołano historię miejscowości [...], historię założenia dworskiego, odniesiono się do utrwalonego w ewidencji parkowej z 1973 r. układu kompozycyjnego parku z sadem oraz opisano aktualny stan zachowania obiektu.

We wnioskach końcowych sformułowano stanowisko, iż "park mimo zaniedbania, nie utracił wartości zabytkowych. Można przywrócić go do świetności, w tym co najmniej do stanu z dnia wpisu do rejestru poprzez prace rewaloryzacyjne: roboty porządkowe, uzupełnienie braków w zadrzewieniu itp., tym bardziej, że istnieje historyczna dokumentacja ewidencyjna założenia. Kompozycja i granice parku są jeszcze czytelne, zachował się liczny okazały starodrzew. Teren całego założenia jest spójny, niepodzielony, znajduje się na jednej działce (nr ewid. [...]) w formie i kształcie istniejącym od momentu wpisu do rejestru. Nie ma również współczesnych przekształceń zmieniających trwale jego kompozycję. Oczywista, na terenach urządzonej zieleni, konieczność prac pielęgnacyjnych oraz wymiany starzejącego się drzewostanu (parkowego i owocowego) nie świadczy o zaniku wartości zabytkowych".

Natomiast w odniesieniu do budynku dworu zachodzą przesłanki umożlwiającego skreślenie go z rejestru zabytków bowiem "utracił swoje wartości zabytkowe, w tym istniejące w czasie wpisu wartości historyczne i artystyczne. Z oryginalnej substancji zachowały się jedynie niewielkie fragmenty ścian zewnętrznych części parterowej. Wewnętrzny układ ścian, a w związku z tym oryginalny układ pomieszczeń, nie zachował się. Kształt budynku został twórczo przekształcony projektem architektonicznym i wykonawstwem. Obecnie istniejący budynek, posadowiony co prawda po obrysie pierwotnego, jedynie nawiązuje bryłą do dawnego dworu".

Po zapoznaniu się z opinią Narodowego Instytutu Dziedzictwa E. K. i J. M. podtrzymały wniosek o skreślenie z rejestru zabytków całej nieruchomości, tj. dworu z działką nr [...], na której znajduje się park i sad. Wnioskodawczynie podkreśliły, że do czasu nabycia przez nie nieruchomości prace pielęgnacyjne nad drzewostanem były niewystarczające bądź nie były prowadzone, a obiekt ulegał dewastacji.

W roku 2000 teren został ogrodzony, co jednak okazało się niewystarczającym zabezpieczeniem przed bezprawnym wkraczaniem na nieruchomość, wycinką drzew i kradzieżą materiałów budowlanych. Niepielęgnowane drzewa owocowe w sadzie zdziczały, a obecnie sad stanowi łąkę na której mieszkańcy wypasają bydło. Do zubożenia drzewostanu przyczyniły się silne burze i wichury, które powaliły wiele drzew, następnie usuniętych na podstawie decyzji organu konserwatorskiego. Zdaniem wnioskodawczyń, pozostały starodrzew: jesiony, klony, graby, akacje są popękane, osłabione, spróchniałe i grożą powaleniem. Ponadto strony podkreśliły trudności związane z wykonaniem nowych nasadzeń w miejscach po usuniętych drzewach i tym samym - z utrzymaniem kompozycji parkowej oraz z wykonywaniem prac pielęgnacyjnych w zabytkowym parku.

Organ wskazał, że stosownie do art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, skreślenie z rejestru zabytków jest możliwe, gdy obiekt uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych.

Dwór w [...] powstał tuż po 1908 r. w otoczeniu parku krajobrazowego z przełomu XIX/XX w. Założenie o kształcie ściętego od południowego zachodu prostokąta podzielone jest kompozycyjnie na dwie części: parkową, w której centralnie usytuowano budynek - niegdyś dwór i część użytkową - sad. Stan zachowania zabytku w okresie poprzedzającym wpis do rejestru zabytków dokumentuje opracowanie z "Katalogu zabytkowych parków i kompozycji krajobrazowych województwa [...]" z [...] r. autorstwa W. G..

Opis stanu założenia aktualny był także w momencie wpisu obiektu do rejestru zabytków. Centrum kompozycji parkowej stanowił parterowy, murowany dwór z wapienia łamanego i cegły, na rzucie wydłużonego prostokąta, z wejściem i tarasem od frontu usytuowanym asymetrycznie i dostawioną kalenicowo piętrową częścią wschodnią, nakrytymi odrębnymi dachami dwuspadowymi.

Informacji na temat kompozycji parkowej dostarcza plan założenia z roku 1971, zaczerpnięty z ww. katalogu stanowiący załącznik do decyzji. Uwzględniono na nim formy terenowe, osie kompozycyjne, zarys wnętrz kompozycyjnych, ciągi alejowe i szpalery oraz grupy drzew ważne kompozycyjnie. Ogólna kompozycja założenia była swobodna, dążąca jednak do osiowości. Układ przekątniowy założeniu nadawały trzy osie kompozycyjne, które wydzielały poszczególne wnętrza i przecinały się w centrum frontowego wnętrza parkowego. W części parkowej przeważały okazałe jesiony i akacje, sad natomiast otoczony był gęstym szpalerem lip, grabów, klonów, olch i kasztanów. Ocena stanu zachowania zawarta w opracowaniu pokazuje, że obiekt zachowany był bardzo dobrze, a zieleń była wówczas w dobrym stanie zdrowotnym.

Z decyzji o wpisie do rejestru zabytków wynikało, że zespół dworsko-parkowy w Ślęcinie zachował się w kształcie przedstawionym na załączniku do decyzji z 1977 r. Teren był w całości ogrodzony współczesnym ogrodzeniem, częściowo z przęseł betowych, częściowo siatką metalową na słupkach. Wzdłuż ogrodzenia zachowały się okazałe szpalery starodrzewu okalające założenie - w większości jesiony i akacje, ale także klony, lipy i kasztanowce.

Znaczne zmiany zaszły natomiast w odniesieniu do budynku dworu. Część piętrowa dworu użytkowana była do 1984 r., kiedy to ze względów bezpieczeństwa, wykwaterowano lokatorów. Od tego czasu nie podejmowano żadnych prac remontowych czy zabezpieczających. W części parterowej do 1995 r. funkcjonowała filia szkoły podstawowej. Po załamaniu się tarasu i fragmentu dachu nad częścią piętrową budynku, filię szkoły zlikwidowano i złożono wniosek o skreślenie obiektu z rejestru zabytków.

Generalny Konserwator Zabytków decyzją z [...] maja 1996 r. odmówił skreślenia dworu w [...] z rejestru zabytków. Organ konserwatorski oparł wówczas swoje stanowisko na opinii rzeczoznawcy Ministra Kultury i Sztuki, dr. arch. H. S., z 1996 r., który uznał, że w ówczesnym stanie zachowania dworu, konieczne było niezwłoczne wyburzenie wyższej, zniszczonej części budynku, z pozostawieniem obrysu fundamentów oraz przeprowadzenie remontu części parterowej. Na rozbiórkę piętrowej części dworu, z pozostawieniem obrysu fundamentów i zaleceniem wyremontowania wschodniej ściany szczytowej parterowej części dworu, w terminie do 30 grudnia 1996 r. [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków udzielił pozwolenia konserwatorskiego decyzją z [...] maja 1996 r. Powyższe pozwolenie na rozbiórkę części piętrowej i remont wschodniej ściany szczytowej parterowej części dworu, nie zostało zrealizowane w wyznaczonym terminie. Pozostawiony bez opieki i nadzoru budynek był rozbierany i dewastowany przez wiele lat przez okolicznych mieszkańców. Ściana szczytowa części parterowej nigdy nie została zabezpieczona czy wyremontowana.

Do prac remontowych przystąpiono dopiero kilka lat później, po zmianie właściciela założenia dworsko-parkowego. Prace polegające na adaptacji i rozbudowie dworu w [...] realizowane były na podstawie projektu p.n. "Adaptacja i rozbudowa budynku mieszkalnego (dawny dwór) w [...], gm. [...]", opracowanego w styczniu 2002 r. przez mgr. inż. arch. R. M. i mgr. inż. M. M., [...]., [...], uzgodnionego z [...] Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków.

Pozwolenie konserwatorskie zostało udzielone [...] czerwca 2002 r. Z uwagi na przedłużający się czas realizacji działań i przyjęty harmonogram (odbudowa części nieistniejącej i niezabezpieczenie, w pierwszej kolejności, istniejącej części parterowej dworu), oryginalna substancja ulegała dalszej destrukcji, aż do zawalenia się w 2006 r. ściany szczytowej północno-wschodniej, która miała być wyremontowana po rozebraniu części piętrowej dworu, na podstawie pozwolenia konserwatorskiego, do końca 1996 r.

Jak ustalono podczas oględzin w dniu 9.09.2015 r. budynek dawnego dworu w zasadzie nie istnieje, na jego miejscu stoi nowy budynek z cegły kratówki w stanie surowym otwartym. Prace budowlane nie zostały zakończone. Budynek w części parterowej wykorzystuje kilkanaście (w ocenie autorów) procent oryginalnych ścian dworu; pozostałe ściany wzniesiono z cegły kratówki; ławy fundamentowe, stropy, ściany wewnętrzne, więźba dachowa, pokrycie dachu - są nowe. Dach pokryty jest blachodachówką. W stosunku do pierwotnego dworu w [...]- nie zachował się oryginalny układ pomieszczeń; zmianie uległ kąt nachylenia dachu; w połać dachu wprowadzono lukarny; zmieniła się wysokość kalenicy, rozebrano ściankę kolankową; wprowadzono dodatkową kondygnację w niższej części budynku, nie odtworzono gzymsów. Stare piwniczki są zasypane, a pod częścią wschodnią wykonano nową piwnicę. Prace budowlane przy budynku dworu wykonano niezgodnie z udzielonym pozwoleniem.

Do wzniesienia ścian użyto cegły kratówki zamiast cegły pełnej, a pokrycie dachu wykonano z blachodachówki zamiast dachówki ceramicznej. Organ konserwatorski, mimo przeprowadzanych w latach 2006, 2007, 2012, 2014 oględzin na terenie założenia dworsko-parkowego w [...], nie skorzystał z instrumentów nadzoru konserwatorskiego i nie zobowiązał stron do prowadzenia prac zgodnie z zaaprobowanym projektem budowlanym.

Analizując przyczyny, które doprowadziły do znacznej utraty wartości zabytkowej budynku dworu w [...], wskazano na cztery główne źródła: zły stan techniczny dworu w okresie użytkowania przez Gminę [...]; brak działań z zakresu nadzoru konserwatorskiego; akceptację projektu budowlanego dopuszczającego bardzo duży zakres zmian i przekształceń budynku dworu; prowadzenie prac adaptacyjno-remontowych niezgodnie z zatwierdzonym projektem budowlanym.

Oględziny wykazały, że teren parku w [...] jest bardzo zaniedbany. Od lat nie prowadzono przecinki młodników, aby utrudnić eksplorację prywatnego terenu (tj. skracanie drogi przez park, kradzieże materiałów budowlanych, wypasanie krów w parku), co spowodowało zatarcie kompozycji części parkowej i jej osiowości. Mimo wykoszenia dojazdu od strony zachodniej, głównych dojść oraz dwóch polan w okolicy dawnego dworu (południowej i północnej) przed oględzinami, niemożliwe było zidentyfikowanie wnętrz kompozycyjnych, ponieważ przez bardzo gęste zarośla i samosiewy nie było dostępu do części południowej założenia.

Stwierdzono ponadto drzewa obumarłe oraz liczne ubytki drzew - usuniętych na podstawie stosownych decyzji, leżących w zaroślach po zwaleniu przez burze i wiatry, złamanych i opartych o sąsiednie drzewa. Na terenie dawnego sadu pozostało niewiele drzew owocowych, teren ten jest również silnie zakrzewiony i trudno dostępny.

Niemniej jednak, w opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa stwierdzono, że "park mimo zaniedbania, nie utracił wartości zabytkowych. Można przywrócić go do świetności, w tym co najmniej do stanu z dnia wpisu do rejestru poprzez prace rewaloryzacyjne: roboty porządkowe, uzupełnienie braków w zadrzewieniu itp., tym bardziej, że istnieje historyczna dokumentacja ewidencyjna założenia. Kompozycja i granice parku są jeszcze czytelne, zachował się liczny okazały starodrzew. Teren całego założenia jest spójny, niepodzielony, znajduje się na jednej działce (nr ewid. [...]) w formie i kształcie istniejącym od momentu wpisu do rejestru. Nie ma również współczesnych przekształceń zmieniających trwale jego kompozycję. Oczywista, na terenach urządzonej zieleni, konieczność prac pielęgnacyjnych oraz wymiany starzejącego się drzewostanu (parkowego i owocowego) nie świadczy o zaniku wartości zabytkowych".

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego w pełni podzielił to stanowisko, zauważając, iż specyfiką zabytków będących komponowanymi założeniami zieleni jest to, że podlegają one naturalnym procesom rozwoju i zamierania, a żywa materia je tworząca z natury rzeczy musi być pielęgnowana i sukcesywnie zastępowana nową w przypadku biologicznego końca życia rośliny. Konieczność uzupełnienia nowymi nasadzeniami usuniętych w przeszłości drzew, obecnie zamierających, czy znajdujących się w złym stanie fitosanitarnym, przy zachowanym nadal licznym drzewostanie z okresu wpisu do rejestru zabytków, nie stanowi przesłanki do skreślenia parku z sadem w [...] z rejestru zabytków.

Sad, który w chwili obecnej nie pełni swojej funkcji i stanowi zarośniętą łąkę, nadal jest integralną część założenia i jest elementem historycznej kompozycji. Skreślenie z rejestru zabytków naruszyłoby integralność założenia i jego czytelne w terenie historyczne granice, przez co wartość zabytkowa parku uległaby uszczupleniu. Działanie prowadzące do obniżenia walorów zabytku stałoby w sprzeczności z ustawowymi obowiązkami organu ochrony zabytków, sformułowanymi w art. 4 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, polegającymi m.in. na zapewnieniu warunków prawnych umożliwiających trwale zachowanie zabytków i zapobieganiu zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków.

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego uznał, iż konieczne jest utrzymanie ochrony prawnej w odniesieniu do parku i sadu w [...] położonych na działce nr [...], bowiem nie utraciły wartości, które posiadały w dacie wpisu do rejestru zabytków. Nośnikiem wartości zabytkowych jest park w [...] jako całość, w zachowanych historycznych granicach, a układ przestrzenny założenia nie uległ zmianom, podziałom, trwałym przekształceniom.

Park zachował wartość historyczną i naukową, pozostając świadkiem dawnych tradycji ziemiańskich i istniejącego niegdyś założenia dworsko-parkowego, a utrzymanie nad nim ochrony konserwatorskiej leży w szeroko pojętym interesie społecznym, rozumianym jako potrzeba zachowania dziedzictwa narodowego dla przyszłych pokoleń.

Stopień przekształceń budynku dworu, będącego obiektem niemalże całkowicie nowym, wybudowanym ze współczesnych materiałów budowlanych, z niewielkim wykorzystaniem oryginalnej substancji zabytku, z odstępstwami od rozwiązań projektowych pierwowzoru, stanowi przesłankę do skreślenia tego zabytku z rejestru zabytków. Budynek dawnego dworu w [...] na skutek przeprowadzonych prac uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej i naukowej, zatem należy orzec o skreśleniu go z rejestru zabytków.

E. K. oraz J. M. wystąpiły z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W uzasadnieniu wniosku wskazały, że "przywrócenie parku do świetności nie jest możliwe", bowiem "park jest bardzo zaniedbany, okoliczni mieszkańcy wciąż przyczyniają się do dewastacji (pomimo ogrodzenia) przez skracanie drogi przez park, wypasają zwierzęta w parku i sadzie i dokonują kradzieży". W ich ocenie niemożliwa jest identyfikacja wnętrz kompozycyjnych, z uwagi na gęste zarośla, a "niepielęgnowane drzewa owocowe w sadzie całkowicie zdziczały".

Podkreślały, że "drzewostan jest w tak złym stanie, że burze i wiatry powaliły wiele drzew i proces ten nadal trwa", oraz że "zarówno park jak i sad są w stanie tak złym, że nie posiadają już żadnych wartości historycznych", a przeprowadzenie prac rewaloryzacyjnych wymagałoby bardzo wysokich nakładów finansowych.

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z dnia [...] czerwca 2017r. znak [...], po rozpatrzeniu wniosku E. K. i J. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy skreślenia z rejestru zabytków parku i sadu w [...], zakończonej decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] lipca 2016 r., skreślającą z rejestru zabytków dwór w [...], gmina [...], położony na działce oznaczonej w ewidencji gruntów numerem [...] oraz odmawiającą skreślenia z rejestru zabytków parku i sadu w [...], gmina [...], położonych na działce oznaczonej w ewidencji gruntów numerem [...] wpisanych do rejestru zabytków pod numerem [...] decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lipca 1977 r. - działając na podstawie art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1, 2, 5 i 6 oraz art. 89 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jedn. Dz. U. z 2014 r, poz. 1446 ze zm.) oraz art. 18 pkt 1, art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego - utrzymał w mocy decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] lipca 2016 r.

W uzasadnieniu wskazano, że podstawą działania Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego był przepis art. 13 ust 5 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zgodnie z którym skreślenie z rejestru następuje na podstawie decyzji ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, po ocenie czy zachodzą ustawowe przesłanki do takiego działania sformułowane w przepisie art. 13 ust. 1 ww. ustawy.

Na jego podstawie można skreślić zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Powyższy przepis stosuje się też w przypadku skreślenia części zabytku, na mocy art. 13 ust. 2 ww. ustawy.

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wskazał, że rozstrzygnięcia dokonano na podstawie następujących dowodów:

- katalogu zabytkowych parków i kompozycji krajobrazowych województwa [...], sporządzony w 1973 r.;

- decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lipca 1977 r. w sprawie wpisania do rejestru zabytków założenia podworskiego: dworu i parku z sadem we wsi [...];

- karty ewidencyjnej (tzw. Biała Karta) dworu w [...], sporządzonej w 1998 roku;

- inwentaryzacji architektoniczno-budowlanej dworu w [...], sporządzonej we wrześniu 2001 r.;

- projektu zagospodarowania działki i projektu architektoniczno-budowlanego, adaptacja i rozbudowa budynku mieszkalnego/dawny dwór w [...], ze stycznia 2002 r.;

- opinię specjalistycznej w sprawie skreślenia z rejestru zabytków dworu oraz parku z sadem w miejscowości [...], Narodowego Instytutu Dziedzictwa Oddział Terenowy w [...] z dnia [...] września 2015 r., wraz z protokołem z oględzin i materiałem zdjęciowym, wykonanych na zlecenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego;

Po ponownej analizie materiału dowodowego, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego stwierdził, że nie zaszły żadne nowe okoliczności prawne lub faktyczne pozwalające na skreślenie parku i sadu położonych w [...] z rejestru zabytków.

Park krajobrazowy w [...], powstał na przełomie XIX i XX w. Układ komunikacyjny w gwiaździstej formie z centralnie usytuowanym dworem, tworzyły linie dróg odchodzące promieniście z centralnego placu. W części północno-wschodniej znajdował się sad otoczony gęstym szpalerem lip, grabów, klonów, olch, kasztanowców i jesionów. W takiej formie kompozycja parkowa przetrwała do 2 poł. XX w., kiedy to park z sadem w [...] został objęty ochroną konserwatorską poprzez wpis do rejestru zabytków. W ewidencji parkowej z 1973 r. stwierdzono, że "obiekt zachowany [jest] bardzo dobrze, czytelny, zieleń w dobrym stanie zdrowotnym" i dopiero brak działań pielęgnacyjnych roślinności parku w kolejnych latach doprowadził do zaniedbania założenia parkowego.

W stosunku do omawianej nieruchomości nie zachodzą przesłanki umożliwiające skreślenie z rejestru zabytków. Park krajobrazowy z sadem w [...], pomimo złego stanu zachowania nie utracił wartości historycznych, artystycznych i naukowych, dla których został wpisany do rejestru zabytków. Tym samym, zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, nie zachodzi przesłanka wskazująca na konieczność skreślenia omawianego obiektu z rejestru zabytków.

Przedmiot ochrony konserwatorskiej jakim jest zabytek sztuki ogrodowej ma specyficzny charakter. W przypadku założenia parkowego, stopień zachowania oryginalnych nasadzeń nie jest czynnikiem decydującym o jego wartości. Istotny w przypadku zabytków sztuki ogrodowej jest przede wszystkim stopień zachowania formy, czyli w omawianej sprawie - oryginalny i czytelny sposób ukształtowania przestrzeni parkowej i jej wpływ na kształt otaczającego krajobrazu.

Opieka nad zabytkiem, w którym dominuje roślinność, polega m.in. na jej pielęgnacji a także na zastępowaniu pokoleń drzew kończących żywot - nowymi, w związku z powyższym ocena oryginalności substancji zabytkowej winna być dokonywana w oparciu o inne kryteria niż dzieje się to w przypadku zabytków nieruchomych takich jak budynki i dzieła architektury.

Przeprowadzenie rewaloryzacji przedmiotowego parku jest trudne, niemniej możliwe do wykonania. Istotne jest także, aby nie zniszczyć integralności całego założenia, poprzez wykreślanie z rejestru zabytków jego fragmentów (np. tylko obszaru sadu). Poszczególne części parku krajobrazowego, są niezwykle istotne w kontekście odbioru artystycznego (krajobrazowego) całości założenia. Pozbawienie fragmentu parku ochrony konserwatorskiej, a w konsekwencji umożliwienie dowolnego jego zagospodarowania, doprowadzić może do uszczuplenia wartości zabytkowych całego zabytku. Park krajobrazowy z sadem położony w [...] posiada przede wszystkim walor artystyczny jako czynnik kształtujący krajobraz miejscowości oraz walor historyczny, jako świadectwo istnienia założenia dworsko-parkowego w miejscowości, a także walor typologiczny, jako dokument historii kultury materialnej regionu. Do chwili obecnej wartości te zostały zachowane. Prowadzi to do wniosku, iż okoliczności faktyczne wskazane w materiale dowodowym nie wypełniają przesłanki ustawowej do uznania, że ww. obiekt można skreślić z rejestru zabytków.

Organ musi podjąć wszelkie kroki prawne, zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, w celu zachowania zabytku w zasobie dziedzictwa narodowego. Nawet obiekt znajdujący się w złym stanie zachowania nie może zostać skreślony jeżeli w swoim aktualnym kształcie zachowuje walory historyczne, artystyczne lub naukowe (wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 października 2013 r., sygn. akt VII SA/Wa 1179/13).

Jeżeli zabytek zachowuje jedną z podlegających ochronie wartości nie może zostać wykreślony z rejestru zabytków. Powyższy wniosek pośrednio znajduje również uzasadnienie w brzmieniu art. 6 pkt 1 lit. g ww. ustawy, zgodnie z którym, ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome będące w szczególności parkami, ogrodami i innymi formami zaprojektowanej zieleni.

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w art. 5, określa sposób sprawowania opieki przez właścicieli nad zabytkiem, jako zapewnienie warunków m.in. do zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie (pkt 3) oraz korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości (pkt 4).

Nie zachodzą przesłanki określone w ustawie z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, pozwalające na skreślenie z rejestru zabytków terenu parku i sadu w [...] - wpisanych do tego rejestru decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lipca 1977 r. pod numerem [...] ([...]). Jednocześnie Minister Kultury i Dziedzictwa narodowego słusznie uznał, iż zachodzą przesłanki pozwalające na skreślenie z rejestru zabytków budynku dworu położonego w miejscowości [...], wpisanego do tego rejestru ww. decyzją.

E. K. i J. M. wniosły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] czerwca 2017 r. odmawiającą skreślenia z rejestru zabytków parku i sadu w [...], gmina [...], położonych na działce nr [...], wpisanych do rejestru zabytków pod numerem [...] decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] lipca 1977 r.

Zarzuciły, że decyzja narusza:

1. przepisy postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy :

a) art. 85 § 1 i art. 67 § 1 i § 2 pkt. 3) w zw. z art. 7, 10, 12, 77 k.p.a., polegające na niedokonaniu oględzin miejsca parku i sadu oraz niesporządzeniu inwentaryzacji - protokołu z opisaniem aktualnego - na dzień wydania decyzji - stanu parku i sadu, co doprowadziło do wydania decyzji w oparciu o błędnie ustalony stan faktyczny w sprawie i nie wyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy, a także wybiórcze wykorzystanie treści opinii z dnia 10.09.2015 r., gdzie wskazano, iż we wrześniu 2015 r. duża część drzew na terenie parku była obumarłych, a część powalonych przez burze i wiatry;

b) art. 84 § 1 w zw. z art. 7, 10, 12, 77 k.p.a., polegające na niepowołaniu przez organ biegłego z zakresu dendrologii, ewentualnie architektury krajobrazu, niezbędnych do określenia, czy drzewa znajdujące się w parku lub sadzie - z uwagi na ich faktyczny stan - w ogóle kwalifikują się do tego, aby być dalej wpisane w rejestr zabytków;

Domagały się uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania i nakazanie organowi powołania biegłego z zakresu dendrologii i ewentualnie architektury krajobrazu;

W uzasadnieniu skargi wskazano, że organ nie dokonał oględzin parku i sadu w czerwcu 2017 r., bowiem od września 2015 r. (ostatniego protokołu z oględzin sporządzonej przez NID Oddział Terenowy w [...]) minęły prawie 2 lata i doszło do dalszych zmian - wyrębu drzew i krzewów na opał przez miejscową ludność, zniszczeń wynikających ze zjawisk przyrodniczych (burze i ulewy oraz złamania drzew na skutek tzw. mokrego śniegu). Organ nie zasięgnął wiedzy specjalistycznej, biegłego z zakresu dendrologii co do aktualnego stanu drzewostanu.

Także podczas oględzin we wrześniu 2015 r. organ nie dokonał należytego opisu i inwentaryzacji stanu parku i sadu. Osoby sporządzające opinię dokonały tylko ogólnej "lustracji" terenu bez sprawdzenia w jakim rzeczywiście stanie jest park i sad.

Organ uznał, iż "nie zaszły żadne nowe okoliczności prawne lub faktyczne pozwalające na skreślenie parku i sadu położonych w [...] z rejestru zabytków". Jednak bez oględzin nie mógł stwierdzić, czy nie zaszły żadne nowe okoliczności faktyczne.

Znaczna część drzewostanu już nie istnieje - nie ma aktualnie żadnych walorów historycznych, artystycznych lub naukowych.

Argumentacja zawarta w uzasadnieniu decyzji jest przejawem bardzo konserwatywnego podejścia, ani Państwo Polskie, ani Samorząd nie były w stanie do 2000 r. zadbać, o budynek pałacu (który uległ całkowitej dewastacji i został wykreślony z rejestru zabytków), ani o park i sad.

W dniu 7.09.2000 r. nieruchomość ta została sprzedana przez Gminę [...] skarżącym. Skarżące w ramach swoich możliwości finansowych dokonały niezbędnej ochrony nieruchomości (ogrodzenia, remontu budynku pałacu - a w zasadzie postawienia budynku na nowo, przycinki drzew). Nie dysponują one jednak funduszami, które umożliwiłyby renowację, czy to pałacu, czy park i sadu do oryginalnego stanu z 1908 r.

Organ pominął całkowicie aspekt finansowy rewaloryzacji. Państwo, a potem samorząd wyzbyły się nieruchomości nie chcąc ponosić żadnych nakładów inwestycyjnych godząc się z dewastacją zabytku.

Organ bardzo rygorystycznie podchodzi do ochrony parku i sadu - ale ciężar finansowy rewaloryzacji parku ma ponieść osoba prywatna na swój koszt, a nie Państwo.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, badając prawidłowość zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafność ich wykładni.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa materialnego lub istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu na podstawie art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej: "p.p.s.a."). W rozpatrywanej sprawie tego rodzaju wady i uchybienia nie występują.

Skarga nie jest zasadna.

Jak wynika z materiału dowodowego sprawy, Wojewódzki Konserwator Zabytków w [...] decyzją z dnia [...] lipca 1977 r., wpisał do rejestru zabytków pod numerem [...] (obecnie [...]) założenie podworskie: dwór z parkiem i sad we wsi [...], gm. [...], w granicach oznaczonych na załączonym planie sytuacyjnym. W uzasadnieniu tej decyzji Wojewódzki Konserwator stwierdził, że "park krajobrazowy, XIX/XX w., stanowi otoczenie zachowanego dworu, całość założenia posiada wartości zabytkowe".

Pismem z dnia 23 marca 2015 r. E. K. oraz J. M. wystąpiły o skreślenie z rejestru zabytków budynku położonego w [...], gm. [...] "wraz z otoczeniem, tj. działką oznaczoną numerem [...] o powierzchni 3 ha 100 metrów kwadratowych".

We wniosku podkreśliły, że już w roku 2000 - w momencie nabycia nieruchomości, na ww. działce znajdowały się ruiny dworku, które ulegały ciągłej dewastacji. Nadto, że "renowacja istniejącej konstrukcji jest nieopłacalna i skomplikowana", a drzewa w parku "stanowiącym otoczenie budynku były samowolnie wycinane przez nieznanych sprawców".

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego wprawdzie skreślił z rejestru zabytków dwór w [...], na działce nr [...], ale odmówił skreślenia z rejestru zabytków parku i sadu.

Istotą postępowania prowadzonego w sprawie wykreślenia zabytku z rejestru zabytków, w świetle art. 13 ust. 1 i ust. 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jedn. Dz. U. z 2017r., poz. 2187, ze zm.) jest ustalenie znacznego stopnia zniszczenia danego zabytku, ale z jednoczesną utratą jego wartości historycznych, artystycznych lub naukowych.

Aby dany obiekt mógł być skreślony z rejestru zabytków muszą zatem wystąpić jednocześnie dwie przesłanki, tj. zniszczenie zabytku i utrata przez niego wartości wymienionych w art. 13 ust. 1 ustawy.

W świetle art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. g ustawy o ochronie i opiece nad zabytkami - ochronie podlegają m.in. parki, ogrody i inny formy zaprojektowanej zieleni, bez względu na stan zachowania. W konsekwencji zły stan zieleni czy też konieczność podjęcia prac konserwatorskich i odtworzeniowych nie oznacza, że dany zabytek utracił status zabytku, skoro zgodnie z art. 13 ust. 1 ww. ustawy, stopień zniszczenia obiektu musi pociągać za sobą utratę jego wartości stanowiących podstawę wpisu do rejestru zabytków. Ponadto podnoszenie ekonomicznych trudności związanych z procesem odtworzenia parku, pomimo, iż bardzo istotne z punktu widzenia właściciela zabytku, w tym postępowaniu nie mogło stanowić samoistnej przesłanki do skreślenia omawianego parku z rejestru zabytków.

W piśmiennictwie wskazuje się, że o istnieniu wartości zabytkowej decyduje zachowanie substancji, która inkorporuje rdzeń wartości zabytkowej; zniszczenie elementów zabytku, powoduje uszczerbek w wartości zabytkowej, ale nie może przesądzać o konieczności skreślenia z rejestru zabytków.

Powtórzyć zatem należy, że nie decyduje stan zachowania zabytku, jego walor użytkowy, czy estetyka jaką prezentuje w chwili dokonywania oceny przez organ. Zasadnicze znaczenie ma to, czy wartości chronione, które stanowiły podstawę dokonania wpisu nie zostały utracone na skutek zniszczenia zabytku.

Ustawodawca dopuszcza sytuację, w której zabytek przestaje być zabytkiem o ile stan zniszczenia doprowadził do tego, że nie jest możliwe określenie cech tego zabytku, decydujących o jego wartości historycznej, artystycznej czy naukowej.

Żadna z powyższych przesłanek nie została stwierdzona w niniejszej sprawie. Z opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, Oddział Terenowy w [...] z dnia 10 września 2015 r., wynika, że "park mimo zaniedbania, nie utracił wartości zabytkowych. Można przywrócić go do świetności, w tym co najmniej do stanu z dnia wpisu do rejestru poprzez prace rewaloryzacyjne: roboty porządkowe, uzupełnienie braków w zadrzewieniu itp., tym bardziej, że istnieje historyczna dokumentacja ewidencyjna założenia. Kompozycja i granice parku są jeszcze czytelne, zachował się liczny okazały starodrzew. Teren całego założenia jest spójny, niepodzielony, znajduje się na jednej działce (nr ewid. [...]) w formie i kształcie istniejącym od momentu wpisu do rejestru. Nie ma również współczesnych przekształceń zmieniających trwale jego kompozycję. Oczywista, na terenach urządzonej zieleni, konieczność prac pielęgnacyjnych oraz wymiany starzejącego się drzewostanu (parkowego i owocowego) nie świadczy o zaniku wartości zabytkowych".

Skarga zarzucała brak dostatecznego ustalenia - na dzień wydania decyzji -stanu parku i sadu, brak sporządzenia inwentaryzacji drzew. Nadto brak przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu dendrologii. Jednocześnie skarżące przestawiły w toku postępowania obszerny materiał zdjęciowy pokazujący zniszczenia dokonane na skutek wichur i burz oraz wygląd parku obrazujący jego stan.

Organ w dacie orzekania w sprawie skreślenia z rejestru dysponował materiałem zdjęciowym sporządzonym w trakcie oględzin z września 2015r. oraz materiałem na które powoływały się skarżące i który ich zdaniem przemawiał za skreśleniem zabytku z rejestru.

Wprawdzie materiał ten nie został bezpośrednio przedstawiony przez organ jako służący do wydania decyzji, ale niewątpliwie znajdował się on w aktach sprawy, nie był też zakwestionowany, jako nieautentyczny czy nie obrazujący stanu faktycznego.

Należy wskazać, że w świetle zasady wyrażonej w art. 80 k.p.a. organom administracji publicznej przyznano uprawnienie do swobodnej oceny poszczególnych dowodów i do uznania, które z dowodów stanowią wiarygodne źródło twierdzeń o faktach, a które nie. Zarzut dowolnego działania organu można postawić dopiero wówczas, gdy ustalenia faktyczne zostały oparte na dowodach dowolnie wybranych, a zatem takich, których wybór nie został poparty odpowiednią argumentacją. Sytuacja taka nie występuje jednak, gdy organ, rzetelnie uzasadniając swoje stanowisko, wskazuje, którym dowodom przyznaje moc dowodową, a którym odmawia wiarygodności i z jakich przyczyn.

W szczególności nie było w tej sprawie kwestionowane, że stan biologiczny drzew ulegał na przestrzeni lat znacznemu pogorszeniu, jak również, że część starodrzewu już nie istnieje.

Minister Kultury - co wymaga podkreślenia, jako organ wyspecjalizowany w tej materii - ocenił ze strony konserwatorskiej stan zachowania, stopień destrukcji oraz fakt istnienia waloru autentyczności historycznej parku.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ przedstawił swoje stanowisko. Odnosząc się do terenu parku wskazał, że jest on bardzo zaniedbany, a brak działań pielęgnacyjnych doprowadził do zatarcia kompozycji części parkowej i jej osiowości, a także, że na terenie dawnego sadu pozostało niewiele drzew owocowych. Mimo to, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego podzielił stanowisko zawarte w opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa, zgodnie z którym "park mimo zaniedbania nie utracił wartości zabytkowych" i na podstawie istniejącej historycznej dokumentacji ewidencyjnej założenia, można przywrócić go do świetności.

Podkreślono, że kompozycja i granice parku są jeszcze czytelne, a także zachował się liczny okazały starodrzew. Konieczność nowych nasadzeń nie stanowi przesłanki do skreślenia parku z sadem w [...] z rejestru zabytków. Sad, który w chwili obecnej stanowi zarośniętą łąkę, nadal jest integralną część założenia i jest elementem historycznej kompozycji.

Zdaniem Sądu, najważniejszym elementem przemawiającym za słusznością decyzji jest to, że przedmiotowy park istnieje w historycznych granicach w niezmienionym układzie przestrzennym, który nie uległ podziałom, ani trwałym przekształceniom i w związku z tym park zachował "wartość historyczną i naukową, pozostając świadkiem dawnych tradycji ziemiańskich i istniejącego niegdyś założenia dworsko-parkowego".

Stan zachowania zabytku, nie jest czynnikiem przeważającym przy rozstrzyganiu o stosowaniu przewidzianych ustawą form i sposobów ochrony zabytków, a więc także w sprawie dotyczącej skreślenia zabytku z rejestru zabytków, gdyż jak wynika z art. 7 pkt 1 ww. ustawy wpis do rejestru zabytków jest jedną z form ochrony zabytków. Zatem wykładnia art. 13 ust. 1 ww. ustawy polegająca na przyjęciu, że zły stan zabytku i ewentualny brak ekonomicznego uzasadnienia jego odbudowy, nie mają decydującego znaczenia w sprawie skreślenia zabytku z rejestru zabytków, jest zdaniem Sądu prawidłowa.

W stanie faktycznym sprawy istotne jest również to, że substancja biologiczna ze swej natury ulega ciągłym zmianom. Zatem powoływanie się na jej aktualny, zły stan, nie jest przeważającym czynnikiem do dokonania skreślenia z rejestru zabytków.

Zatem kryteria dotyczące stanu zabytku i powiązane z nimi aspekty ekonomiczne nie mogły mieć jedynego wpływu na podjęcie decyzji w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków, a decydujący był wzgląd na to, iż całość przestrzenno-użytkowa stanowi nadal dziedzictwo minionej epoki i jako takie park powinien być zachowany.

W świetle przedstawionych rozważań nie można było zarzucić organom naruszenia wskazanych w skardze przepisów proceduralnych, ani wadliwej wykładni art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Z podanych przyczyn, nie znajdując podstaw do uchylenia kontrolowanych decyzji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.