Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 1691/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marzenna Zielińska (spr.), Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary, Sędzia WSA Krystyna Madalińska-Urbaniak, Protokolant Joanna Pietraś-Skobel, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2006 r. ze skargi A. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz A. K. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego 3. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2006r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 127 § 3 i 138 §1 pkt 1 kpa oraz art. 2 i art. 4 ust.1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 05.2006 r. Nr [...] wydaną w trybie art. 154 kpa. odmawiającą uchylenia decyzji własnej z dnia [...] .12.2005r. oraz decyzji ją poprzedzającej orzekającej o odmowie przyznania A. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, stwierdził, iż w przedmiotowej sprawie brak jest wiarygodnych dowodów wskazujących na osadzenie strony w obozie pracy przymusowej w rozumieniu przepisu art. 2 pkt 1 ww. ustawy. Kierownik Urzędu wyjaśnił, że Urząd zwracał się do Instytutu Pamięci Narodowej - Główna Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w W., Instytutu Pamięci Narodowej - Biuro Edukacji Publicznej Oddział w K. o potwierdzenie istnienia obozu pracy przymusowej w M.. Żadna w wymienionych instytucji nie posiada materiałów mogących potwierdzić istnienie obozu pracy w M. Dostępne Urzędowi źródło: informator encyklopedyczny "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945", Warszawa 1979 również nie zawiera wpisu o istnieniu takiego obozu.

IPN w K. potwierdziło jedynie, że w M. od 1942 r. istniało getto dla ludności żydowskiej. Żydzi zatrudnieni byli przede wszystkim w zakładach zbrojeniowych. Getto to bywa także określane jako obóz przejściowy lub obóz pracy przymusowej, ale wyłącznie dla ludności żydowskiej. Likwidacja getta nastąpiła w maju 1943 r. W połączonych kopalniach "M-N" pracowali także jeńcy brytyjscy.

Ponadto Kierownik Urzędu stwierdził, że informacje podane przez A. K. w licznych relacjach i pismach dotyczące pobytu w M. nie wskazują na to aby strona wraz z rodziną przebywała w obozie pracy przymusowej. Z relacji wnioskodawcy wynika, że wraz z całą rodziną. (rodzicami i bratem E.) został wywieziony z miejscowości K. pow. S. i osadzony w ."specjalnym obozie mieszkalnym dla robotników ze wschodu". Całą rodzinę strony wraz kilkoma innymi rodzinami w skład których wchodzili fachowcy (głównie ślusarze i kowale) umieszczono w małym jedno- lub dwupiętrowym starym budynku w M. Pan A. K. podał, że jego ojciec pracował w charakterze kowala w kopalni "N" zaś matka wraz z nim i jego bratem w stołówce. Obóz ogrodzony był wysokim płotem, a przy bramie widniał napis O. Wnioskodawca oświadczył także, że można było wychodzić do miasta, ale trzeba było mieć przepustkę. Fakt, iż można było opuszczać teren obozu za okazaniem przepustki świadczy o tym, że A K. przebywał obozie mieszkalnym typu [...] W czasie okupacji powstawało wiele obozów tego typu. Wynikało to z konieczności skoszarowania osób deportowanych do pracy z odległych miejscowości. Takie obozy uważano za zwykłe czasowe mieszkanie zatrudnianych pracowników, a robotników w nich mieszkających za wolnonajemnych, którzy mieli swobodę poruszania się poza obozem po zakończonej pracy. Sam wnioskodawca przyznaje, że początkowym celem transportu w którym jechał z rodziną było terytorium Niemiec, jednak z transportu wyłączonych zostało kilka rodzin, w których znajdowali się fachowcy (ślusarze i kowale).

Informacje podane przez stronę wskazują na możliwość opuszczania obozu (przepustki i niemieckie dowody tożsamości). Tym samym brak podstaw do uznania, że obóz ten był obozem pracy przymusowej.

Ponadto w ocenie Kierownika Urzędu przedstawione przez stronę zeznania sześciu świadków nie mogą stanowić wiarygodnego dowodu osadzenia w obozie pracy przymusowej. Osoby te znały rodzinę wnioskodawcy i jej losy sprzed wojny, bądź z opowiadań powojennych. Żadna z tych osób nie była bezpośrednim świadkiem opisywanych zdarzeń.

Życiorysy składane przez stronę w latach 50-tych i 70-tych w różnych instytucjach i urzędach potwierdzają jedynie pobyt w ".specjalnym obozie dla robotników ze wschodu".

Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że A. K. pracował w M. koło S. a więc na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. Nie nastąpił więc fakt deportacji poza terytorium II RP.

Kierownik Urzędu stwierdził też, że nie neguje faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny lecz w związku z tym, iż strona nie spełnia warunków zawartych w cytowanych przepisach ustawy, świadczenie nie może zostać przyznane.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A.K. wniósł o:

1/ uchylenie wymienionej wyżej decyzji jako sprzecznej z art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 31.05. 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) oraz z art. 2 i 32 Konstytucji RP, a także wydanej z naruszeniem art. art. 7,8,35,75,77 § 1 i 80 kpa poprzez błędną ocenę zebranego materiału dowodowego i nie wzięcie pod uwagę szczególnych okoliczności tej sprawy, a także kwestionowanie wiarygodności świadków W. K., B.K., a w szczególności E. W. i J. W., oraz poszkodowanych A. i E. K. jako świadków naocznych.

2/ uznanie, iż w świetle zebranego przez pokrzywdzonego materiału dowodowego i nikłych starań i rzetelności ze strony Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w prowadzonym przewlekłe postępowaniu ze szczególnym naruszeniem art. 77 kpa w myśl którego, ciężar dowodu obciąża organ prowadzący postępowanie administracyjne - nie może więc być przerzucony na stronę poszkodowaną, zwłaszcza jeżeli strona ta zdaniem Urzędu przedstawi niepełny materiał dowodowy, wówczas organ ten ma obowiązek z własnej inicjatywy go uzupełnić, czego nie uczynił w stopniu zadowalającym z własnych zaniedbań bądź z uwagi na szczególne, obiektywne okoliczności tej sprawy - żądanie strony poszkodowanej jest więc zasadne i należy uznać jej prawa do przedmiotowego świadczenia w całości (wyrok NSA z 07.05.1985r., II S.A. 3 18/85; GP 1986, nr 9).

3/ zasądzenie kosztów postępowania na rzecz powoda.

Skarżący przedstawił bardzo obszerne i szczegółowe uzasadnienie skargi, w którym między innymi zakwestionował prawidłowość poczynionych przez Kierownika Urzędu ocen dotyczących "obozów pracy przymusowej", opartych na niepełnych i, zdaniem skarżącego, niekiedy wzajemnie sprzecznych dokumentach nadesłanych przez IPN.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zbieżne z argumentami przedstawionymi w zaskarżonej decyzji, a nadto - zauważając, że postępowanie prowadzone było w szczególnym trybie z art. 154 kpa - Kierownik Urzędu stwierdził, że w przedmiotowej sprawie za zmianą decyzji ostatecznej nie przemawiają ani "słuszny interes strony" ani też "interes społeczny".

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należy, że uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sprowadzają się do kontroli zgodności zaskarżonej decyzji z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania. Jest nią - bez wątpienia - sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia.

Sąd zważył ponadto, że postępowanie prowadzone w trybie art. 154 kpa jest postępowaniem nadzwyczajnym, stanowiącym wyjątek od wyartykułowanej w art. 16 § 1 kpa zasady trwałości decyzji ostatecznych, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do prowadzonego w zwykłym trybie postępowania głównego (rozpoznawczego) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z jednego tylko punktu widzenia, a ściślej pod kątem dwóch zawartych w tym przepisie (tj. art. 154 kpa) przesłanek, a mianowicie, czy za zmianą (uchyleniem) przemawia "interes społeczny" lub "słuszny interes strony".

Badając zaskarżoną decyzję w kontekście wskazanych wyżej przepisów, Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wniesiony środek zaskarżenia zasługuje na uwzględnienie.

Przede wszystkim należy wskazać, iż wydając zaskarżoną decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ograniczył się wyłącznie do kwestii merytorycznych, mających świadczyć o prawidłowości wydanych wcześniej w sprawie skarżącego decyzji, orzekających o odmowie przyznania A. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. Jednakże celem prowadzonego w trybie art. 154 kpa postępowania nie jest (kolejne, ponowne) merytoryczne rozpatrzenie sprawy, lecz dokonanie pod kątem wymienionych w tym przepisie przesłanek oceny decyzji ostatecznej, która w efekcie może doprowadzić do uchylenia decyzji ostatecznej, nawet prawidłowej.

Skoro w postępowaniu prowadzonym w tym trybie organ nie rozstrzyga ponownie sprawy merytorycznie, należy przyjąć, że badanie przesłanki "słusznego interesu strony" podobnie jak i "interesu społecznego" nie może zostać sprowadzone do oceny prawidłowości zastosowania przepisów prawa przez organ przy wydawaniu decyzji ostatecznej i prawidłowości dokonywanej wykładni.

Tymczasem z treści przytoczonego powyżej (niemal in extenso) uzasadnienia zaskarżonej decyzji jednoznacznie wynika, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając jako organ odwoławczy, a więc sprawując funkcję i kontrolną i rozpoznawczą, w ogóle nie badał i nie oceniał, czy za zmianą lub uchyleniem decyzji ostatecznej przemawia "interes społeczny" lub "słuszny interes strony", a nawet nie skontrolował pod tym kątem prawidłowości decyzji pierwszoinstancyjnej, w której, mimo że bardzo ogólnikowo i lakonicznie, kwestia tych przesłanek była poruszona.

Dopiero w odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dostrzegł ów brak i przedstawił swoje stanowisko w kwestii rozumienia pojęcia "słuszny interes strony" - obszernie je argumentując, natomiast kwestię drugiej z określonych w art. 154 kpa przesłanek skwitował w ten sposób, że "trudno również stwierdzić, aby w niniejszej sprawie wystąpił interes społeczny".

Podzielając zaprezentowane przez Kierownika Urzędu w odpowiedzi na skargę rozumienie pojęcia "słuszny interes strony", dodatkowo można też wskazać, że zarówno "słuszny interes strony", stanowiący przesłankę z art. 154 kpa, jak i "słuszny interes obywateli", o którym mowa w art. 7, musi być "słuszny" w rozumieniu obiektywnym, nie może być wyprowadzany z własnego przekonania (obywatela, strony) opartego na subiektywnym poczuciu krzywdy i nierówności (por. np. M.Jaśkowska, A.Wróbel "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz", wyd. Zakamycze 2000; str. 137 i n.). Niewątpliwie też "słuszny interes strony", nawet najszerzej rozumiany - aż do "kolizji" z "interesem społecznym", w żadnym razie nie może być sprzeczny z jasno brzmiącym przepisem ustawy.

Odnosząc powyższe do sprawy niniejszej, jak również zważywszy, że niewątpliwie w interesie społecznym leży działanie organów administracji publicznej w sposób praworządny, rzetelny i budzący zaufanie do organów Państwa (por. np. art. 6,7 i 8 kpa), a także dążenie do wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji wadliwej, należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes skarżącego wymagają - wobec braku jednoznacznej definicji określenia "obozy pracy przymusowej" na gruncie ww. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) - rzetelnego ustalenia faktów, na które powoływał się skarżący, a przede wszystkim wyjaśnienia niejasności, czy wręcz ewidentnych rozbieżności w treści dokumentów, na których oparł się organ, odmawiając przyznania A. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie.

Z jednych bowiem dokumentów wynika na przykład, że brak jest materiałów, na podstawie których można by potwierdzić istnienie w okresie okupacji niemieckiej "obozu pracy" w miejscowości M. koło S. (k. 132 akt adm.), z innych wynika, że choć nic nie wiadomo na temat "obozu pracy dla robotników ze Wschodu", to "z całą pewnością istniał tam obóz pracy dla ludności żydowskiej oraz oddziały robocze jeńców alianckich zatrudnionych w pobliskich kopalniach" (k. 116 akt adm.), z jeszcze innych można wysnuć wniosek, że prawdopodobnie skarżący przebywał w obozie "typu mieszkalnego" [...] które "nie były obozami pracy, a więc obozami, w których praca była wykonywana pod nadzorem strażników, a osadzeni w nich ludzie nie mogli wyjść poza teren obozu" lecz "skoszarowanym miejscem mieszkalnym przeznaczonym dla robotników skierowanych na prace przymusowe..." (k. 126 akt. adm, a także pismo z 25.03.2005r.).

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ powinien więc raz jeszcze przeanalizować treść owych dokumentów, jak również pozostałych zgromadzonych w aktach dowodów, i dokonać ich oceny w kontekście zawartego w art. 2 pkt 1 ww. ustawy określenia: "osadzenie w obozach pracy przymusowej...", a w razie potrzeby ponownie wystąpić do IPN w celu uzyskania bardziej jednoznacznego stanowiska co do istnienia bądź nieistnienia obozów pracy w okolicach S. (M.-N), poinformowania, czy zdarzało się, że w obozach pracy dla ludności żydowskiej lub "oddziałach roboczych jeńców alianckich" pracowali także polscy robotnicy przewiezieni ze Wschodu, a przede wszystkim wyjaśnienia, na czym zostało oparte jego twierdzenie, że obozy "typu mieszkalnego" [...] , nie były obozami pracy, lecz "skoszarowanym miejscem mieszkalnym przeznaczonym dla robotników skierowanych na prace przymusowe" .

Na marginesie warto też zauważyć, że wśród informacji zamieszczonych na stronach internetowych są i takie, że w S. w latach 1943-1945 istniał "podobóz męski obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, dwa obozy pracy, getto" [...], jak również takie, które nieco inaczej traktują obozy określane jako [...] , gdyż z nich wynika, że wchodziły one w system obozów pracy przymusowej, wśród których były m.in. obozy dla robotników z Europy Wsch., "obozy przy zakładach pracy [...] [...] (POLAND-L Archives-March 2000; [...] ; podobnie: Historia/Obozy hitlerowskie na stronie [...] ). Oczywiście Sąd nie jest w stanie stwierdzić, czy i na ile takie informacje są wiarygodne i miarodajne, i czy mogą być choćby pośrednio pomocne przy przy definiowaniu pojęcia "osadzenia w obozach pracy przymusowej...", uważa jednak, że wskazane wyżej niejasności co do poczynionych przez organ ustaleń faktycznych winny być analizowane i oceniane w możliwie szerokim kontekście różnych dokumentów źródłowych i opracowań.

Ze wskazanych wyżej powodów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.