Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 408/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2012-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Określono, że zaskarżony akt nie może być wykonany
Powołane przepisy: article: art.28 ust.3, art. 28a ust. 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędziowie Sędzia NSA Roman Ciąglewicz Sędzia WSA Grzegorz Gocki (spr.) Protokolant st. sekretarz sądowy Joanna Zamojska – Jaszczyk po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 19 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 21.02.2011r. A. M. (dalej wnioskodawca, skarżący ) wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Zakład) o umorzenie należności z tytułu składek oraz umorzenie należności wynikających z odsetek za zwłokę, opłat administracyjnych i sądowych, powołując się na bardzo ciężką sytuację zdrowotną oraz materialną, w tym na brak środków na utrzymanie i spłatę ciążących na nim licznych zadłużeń. Do wniosku dołączono szereg dokumentów, mających potwierdzać podnoszone okoliczności.

W wyniku rozpoznania wniosku oraz po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dopatrując się przesłanek, które uzasadniałyby umorzenie zaległości, decyzją z dnia 7 czerwca 2011 r. nr 101/2011 odmówił ich umorzenia w łącznej kwocie 23.952,21 zł, w tym: składek na ubezpieczenie społeczne za okres od grudnia 2008 r. do lutego 2011 r. w kwocie 15.447,31 zł, składek na ubezpieczenie społeczne za okres od października 2006 r. do lutego 2011 r. w kwocie 7.009,15 zł oraz składek na Fundusz Pracy za okres od grudnia 2008 r. do lutego 2011 r. w kwocie 1.237,75 zł.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją, w piśmie z dnia 22 czerwca 2011r. skarżący, za pośrednictwem ustanowionego pełnomocnika w osobie matki A. M., zwrócił się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W uzasadnieniu wniosku pełnomocnik podniósł, iż w stosunku do zobowiązanego zachodzi całkowita nieściągalność zobowiązań, gdyż istniejące zaległości są niemożliwe do wyegzekwowania. Sam fakt, że wobec skarżącego toczy się postępowanie egzekucyjne nie daje jeszcze podstaw do twierdzenia, że nie zachodzi bezskuteczność egzekucji, bowiem w ciągu dwóch lat od jej wszczęcia nie wyegzekwowano żadnych kwot na poczet zaległości. Również egzekucje prowadzone przez pozostałych wierzycieli okazały się bezskuteczne. W dalszej części pełnomocnik zwrócił uwagę na stan zdrowia skarżącego, podnosząc, że problemy zdrowotne uniemożliwiają mu uzyskiwanie własnych dochodów z pracy, a co za tym idzie skarżący nie posiada jakichkolwiek środków na utrzymanie, a tym bardziej na spłatę licznych zobowiązań, w tym także wobec Zakładu. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dołączono dalsze dokumenty mające uzasadniać umorzenie zaległości, w tym dokumentację medyczną skarżącego, kserokopię decyzji Powiatowego Urzędu Pracy uznającej go za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych, a także liczne pisma i wezwania do zapłaty, wskazujące na nieregulowanie zobowiązań. Przedłożono również postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Opolu z dnia 27.06.2011 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji.

Rozpoznając ponownie sprawę, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu decyzją z dnia 11 października 2011 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie z dnia 7 czerwca 2011 r.

W uzasadnieniu swojego stanowiska organ, powołując się na art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( tj. Dz. U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 ze zm.- dalej u.s.u.s.) w pierwszej kolejności zwrócił uwagę, że należności z tytułu składek mogą być umorzone tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności.

W rozpatrywanej sprawie, zdaniem organu, całkowita nieściągalność nie zachodziła, bowiem postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone a jedynie środek egzekucyjny okazał się nieskuteczny. Tym samym nie ma podstaw aby uznać, że dalsze prowadzenie egzekucji będzie równie nieskuteczne. Obowiązkiem Zakładu jest przy tym wykorzystanie wszystkich możliwych środków w celu wyegzekwowania zaległości.

W dalszej kolejności organ zbadał przesłanki umorzenia zaległości, które zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., pozwalają w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku całkowitej nieściągalności, na ich umorzenie. Przesłanki te zostały, na podstawie delegacji ustawowej wynikającej z art. 28 ust 3b u.s.u.s., określone przez Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ( Dz. U. Nr 141, poz. 1365- dalej Rozporządzenie ). Organ może zatem umorzyć należności z tytułu składek również wówczas, jeżeli ubezpieczony wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Są to w szczególności sytuacje, w których opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności a także przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Według ustaleń organu w sprawie nie zachodziły również te przesłanki wymienione w § 3 ust. 1 Rozporządzenia.

W wyniku rozpoznania wniesionej przez skarżącego skargi, wyrokiem z dnia 18 stycznia 2012r. sygn. akt I SA/Op 503/11 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uchylił zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wyroku wskazano, że Sąd nie jest władny do wydawania rozstrzygnięć merytorycznych w zakresie decyzji uznaniowych będących w gestii organów administracji, a system kontroli takiej decyzji sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności. Sąd nie może zatem nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje natomiast badanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, mianowicie czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności. Podkreślono jednocześnie, że decyzja administracyjna wydana przez ZUS w przedmiocie umorzenia zaległości, choć ma charakter uznaniowy, to nie może być ona całkowicie dowolna.

Zaznaczono, iż w przypadku odmowy umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ograniczeniami swobody uznania administracyjnego są przesłanki sformułowane w art. 28 u.s.u.s oraz w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Odnosząc się do oceny stanowiska organu w kwestii braku spełnienia przez skarżącego przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, w sytuacji gdy wprawdzie wdrożono wobec niego postępowanie egzekucyjne, jednakże w jego wyniku nie odnotowano żadnej wpłaty, zdaniem Sądu pozostawało ono w sprzeczności z zasadami doświadczenia życiowego i logiki. W ocenie Sądu, wydanie decyzji mimo, że poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, oparte zostało jednakże na nieprawidłowej ocenie zebranego materiału dowodowego.

Zdaniem Sądu, samo powoływanie się przez organ na fakt wszczęcia postępowania egzekucyjnego jest absolutnie niewystarczające do wykazania, że nie występuje całkowita nieściągalność należności, o której mowa w art. 28 u.s.u.s. i to w sytuacji, gdy w ciągu dwóch lat od wszczęcia egzekucji nie wyegzekwowano żadnych kwot na poczet zaległości. Niewątpliwie również nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można wyegzekwować należności, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie. Dlatego też, według Sądu " trzeba sobie zadać pytanie, czy w opisanej przez organ sytuacji Skarżącego można mieć jeszcze wątpliwości co do bezskuteczności egzekucji ?" Nadto jak zauważono, organ w dużej mierze oparł rozstrzygnięcie o zdarzenie przyszłe i niepewne jakim może być uzyskanie przez skarżącego w przyszłości renty.

Dokonując zatem analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego Sąd doszedł do przekonania, że organy nie dopełniły formalności wnikliwego wyjaśnienia sytuacji majątkowej skarżącego. Wprawdzie, na co zwrócono uwagę, to wnioskujący winien wykazać , że znajduje się w wyjątkowej sytuacji majątkowej i rodzinnej, powodującej, że nie jest w stanie opłacać zaległych należności, to jednak obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia sprawy i wyczerpującego zebrania materiału dowodowego spoczywa na organie prowadzącym postępowanie.

Sąd zważył również, że skarżący jako przedsiębiorca prowadzący działalność gospodarczą był płatnikiem składek na swoje ubezpieczenie społeczne, a w tej sytuacji, przy umarzaniu nieopłaconych należności nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz zawsze ocenia się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej.

Szczególnie wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej strony i ustalenie, czy zapłata składek rzeczywiście może zagrozić jego egzystencji, ma znaczenie z punktu widzenia przesłanki określonej w cyt. wyżej § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia, w myśl której Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny.

Pozbawienie zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych musi być zawsze przedmiotem oceny wpływającej na wynik sprawy. Brak jakichkolwiek środków finansowych, jak również majątku ruchomego i nieruchomego już samo w sobie wskazywało na niemożność zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego, którego egzystencja, bez pomocy matki, w ogóle nie byłaby możliwa.

Wprawdzie, jak zauważył Sąd, użyte w § 3 Rozporządzenia pojęcia są nieostre, co wymaga od organu precyzyjnej oceny okoliczności w konkretnej sprawie, jednakże zawsze ocena taka musi być dokonana w oparciu o obiektywne kryteria, zgodnie z powszechnie akceptowaną hierarchią wartości. Chociaż same przepisy nie wyjaśniają co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, to jednak dokonując wykładni gramatycznej należy przyjąć, że chodzi tu o niezbędne minimum egzystencji, poniżej którego zapłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez skarżącego, pozbawionego możliwości zaspokajania swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocowych państwa. A takie działanie nie jest już zgodne, według Sądu, z interesem publicznym.

Sąd zważył również, że organy nie zbadały prawidłowo kwestii przewlekłej choroby skarżącego. W materiale dowodowym znajdowało się zaświadczenie lekarskie z dnia 17.06.2011 r., z treści którego wynikało, że skarżący pozbawiony jest zdolności do podjęcia jakiejkolwiek pracy. Nadto także Lekarz Orzecznik ZUS wydał orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy do dnia 30.09.2012 r. Tym samym przewlekła choroba zobowiązanego pozbawiała go, w chwili orzekania, możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległych należności.

W konsekwencji Sąd stwierdził, że przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym organ był obowiązany do rzetelnej analizy wszelkich okoliczności sprawy, w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach prawa przesłanki, a samo uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Dlatego też ponowna ocena zaistnienia powołanych w ustawie przesłanek z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji.

W toku ponownego rozpoznania sprawy uzupełniono materiał dowodowy o przedłożone przez wnioskodawcę dokumenty, tj.: orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 7.02.2012r., nakaz zapłaty wydany w postępowaniu nakazowym z dnia 30.01.2012r., sygn. akt I NC 4392/11, z którego wynika jego zobowiązanie wobec Credit Agrikole BP SA w kwocie 2280,07 zł., pismo Kredyt Inkaso S.A. z dnia 28.03.2011r. potwierdzające zadłużenie w kwocie 1.803,78 zł na dzień 28.07.2011r., zawiadomienie z dnia 28.07.2011r. o wszczęciu egzekucji komorniczej z wniosku Lukas Bank S.A. do kwoty 1.803,78 zł, postanowienie z dnia 27.06.2011r. Komornika Sądowego przy S.R. w Opolu E. C. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji w sprawie z wniosku INWEST Bank S.A., orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia 9.03.2012r. ustalające niezdolność do pracy na okres 9.02.2011r. do 20.09.2012r., zaświadczenie lekarskie z dnia 13.04.2012 r. informujące że wnioskodawca od dnia 1.09.2012r. jest leczony w Poradni Zdrowia Psychicznego Wojewódzkiego Szpitala Neuropsychiatrycznego w Opolu, zaświadczenie lekarskie z dnia 12.04.2012r., oświadczenie o stanie rodzinnymi i majątkowym oraz aktualnej sytuacji materialnej, z którego wynika, że zobowiązany nie pracuje oraz nie uzyskuje żadnego dochodu z innych źródeł, zaświadczenia o stanie zdrowia z dnia 24.05.2012r. wydane przez poradnię specjalistyczną Wojewódzkiego Szpitala Neuropsychiatrycznego w Opolu.

Z przyczynionych w oparciu o zebraną dokumentację ustaleń wynikało także, że wnioskodawca posiada aktualnie zadłużenie z tytułu zaciągniętych kredytów w Lukas Bank w kwocie 1.602,31 zł , w Invest Bank w kwocie 4.032,03 zł i w ING Bank w kwocie 956,01 zł, a należności te są dochodzone są w trybie egzekucyjnym.

Nadto, w celu uzyskania aktualnych informacji o sytuacji materialno - finansowej i bytowej wnioskodawcy zwrócono się do Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu o podanie dochodów zobowiązanego za rok 2011, a także do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Opolu o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego u wnioskodawcy oraz udzielenie informacji o ewentualnie udzielanej mu pomocy ze strony Ośrodka .

Z informacji udzielonej przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu wynikało, że w 2011 wnioskodawca nie uzyskał żadnego dochodu.

Natomiast w karcie informacyjnej Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w Opolu podano, że A. M. zamieszkuje wspólnie z matką, prowadząc jednak oddzielne gospodarstwo domowe, przy czym i tak wszystkie koszty związane z jego utrzymaniem oraz mieszkania ponosi matka A. M. Zobowiązany nie pracuje, nie uzyskuje żadnych dochodów, koszty zakupu leków wynoszą 150,00 zł (bez wskazania kto je finansuje). Według Ośrodka dominującym problemem w rodzinie jest choroba, niepełnosprawność oraz trudna sytuacja A. M., który ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy do dnia 30.09.2012 r.

Dokonując oceny całości zebranych dowodów pod względem przesłanek umorzenia należności składkowych, organ nie znajdując podstaw do uwzględniania żądania wniosku, decyzją z dnia 31 lipca 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygniecie z dnia 7.06.2011 r.

Ustosunkowując się do argumentacji skarżącego zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, ponownie podkreślono, że umorzenie należności jest instytucją nadzwyczajną, opartą na uznaniu administracyjnym organu.

W ocenie organu w sprawie nie występuje przypadek całkowitej nieściągalności. Skarżący nie wykazał wystąpienia przesłanek z art. 28 u.s.u.s. skoro postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Zakład nie zostało zakończone a jedynie zastosowany środek egzekucyjny okazał się nieskuteczny. Dyrektor Oddziału ZUS w Opolu jako organ egzekucyjny nadal prowadzi postępowanie egzekucyjne na podstawie tytułów egzekucyjnych z dnia 17.10.2011 r. i z dnia 21.10.2011 r. poprzez zajęcie rachunku bankowego w PKO BP S.A. Wprawdzie dotychczas nie odnotowano żadnej wpłaty z tego tytułu, jednak wobec kontynuacji egzekucji nie można z całą pewnością stwierdzić, że nadal prowadzone postępowanie nie pozwoli na uzyskanie kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ egzekucyjny nie stwierdził też bezskuteczności tego postępowania egzekucyjnego.

Natomiast odnośnie przesłanek umorzenia należności w przypadku braku ich całkowitej nieściągalności określonych w § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki , Pracy i Polityki Społecznej, Zakład, przyznając, że niewątpliwie u wnioskodawcy występują stany chorobowe wymagające systematycznego leczenia specjalistycznego oraz że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS został on uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy na okres 9.02.2011r. - 30.09.2012r., co stanowi spełnienie przesłanki wystąpienia choroby zobowiązanego uniemożliwiającej uzyskiwanie dochodu pozwalającego na opłacenie zaległych należności, uznał jednak, iż z uwagi na czasokres orzeczonej niezdolności /30.09.2012r./ oraz wiek wnioskodawcy 39 lat, nie można wykluczyć, że w przyszłości będzie możliwe podjęcie pracy przez skarżącego a jego sytuacja ulegnie zmianie. Z tych przyczyn, zdaniem organu, nie było możliwe zastosowanie instytucji umorzenia należności z tytułu składek, odsetek i kosztów upomnień.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, domagając się jego uchylenia. Podniósł, że skoro organ w całości podtrzymał swoje wcześniejsze stanowisko zawarte w uchylonej przez Sąd decyzji z dnia 21.07.2011 r., aktualna pozostaje również argumentacja zawarta we wcześniejszej skardze na tę decyzję, którą obecnie podtrzymuje. Jednocześnie podkreślił, że uznanie administracyjne nie powinno i nie może oznaczać dowolności. Taki zaś charakter ma, jego zdaniem, obecnie zaskarżone rozstrzygniecie. W ocenie skarżącego, być może ustawodawca popełnił błąd, dając organom prawo do uznaniowości, skoro one nie potrafią kierować się bezstronnością, zdrowym rozsądkiem, zasadami sprawiedliwości, pomocniczości i współżycia społecznego. Do skargi załączono kserokopie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 14.06.2012r. oraz decyzji nr [...] z dnia 23.07.2012r. przyznającej zasiłek stały od 1.07.2012r. do 14.06.2014 r. w kwocie 277,00 zł miesięcznie.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wnosząc o jej oddalenie, podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Zwrócił jedynie uwagę, że z załączonego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia 14.06.2012 r., wynika, że skarżący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, co oznacza, że może on podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej. Wskazano jednocześnie, iż oba przedłożone na etapie skargi do Sądu dokumenty jako nowe nie były przedmiotem rozpatrzenia organu w dacie orzekania.

W piśmie procesowym z dnia 12.12.2012r. skarżący ustosunkował się do argumentacji organu zawartej w udzielonej odpowiedzi na skargę, dodatkowo przedkładając do akt sprawy uzupełniającą opinię biegłych sadowych z dnia 24.10.2012r. sporządzoną dla Sądu Okręgowego w Opolu Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w sprawie VU 1092/12.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sadów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269, ze m.), sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa będące podstawą wznowienia postępowania lub inne naruszenie prawa mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej jako p.p.s.a., lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2). Stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

Rozpoznając sprawę w tak określonym zakresie kognicji, skargę w rozpoznawanej sprawie należy uznać za zasadną.

Na wstępie czynionych rozważań należało odnieść się do zagadnienia skutków wynikających z uregulowania art. 153 p.p.s.a, w zakresie związania organu, w ponownym rozpoznaniu sprawy, oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażoną w zapadłym uprzednio wyroku z dnia 18.01.2012r. sygn. akt I SA/Op 503/11

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a ocena prawna i wskazania, co do dalszego postępowania, wyrażone w orzeczeniu sądu, wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, a jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w sprawie. W judykaturze powszechnie przyjmuje się, że ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Sądu wiąże w sprawie tak długo, jak długo wyrok Sądu nie zostanie uchylony w prawem określonym trybie, bądź też nie ulegnie zmianie stan prawny, będący podstawą orzekania (zob. wyrok NSA z dnia 16 października 1997 r., I SA/Po 263/97; wyrok SN z dnia 25 lutego 1998 r., III RN 130/1999, nr 1, poz. 2; wyrok NSA z dnia 29 lipca 1999 r., IV SA 1177/97; wyrok NSA z dnia 6 września 2001 r., III SA 3377/00; wyrok NSA z dnia 1 października 2001 r., SA/Rz 434/00, Palestra 2002, nr 9-10, s. 199).

Ustawodawca na gruncie art. 153 p.p.s.a., jak słusznie zważono w wyroku WSA w Warszawie z dnia 10 maja 2007 r. sygn. akt. V SA/Wa 856/07( Lex 344171), w żadnym przypadku nie przewiduje zwolnienia organu od obowiązku uwzględnienia, w toku ponownego rozpoznawania sprawy, oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania, wyrażonych w orzeczeniu sądu.

Trzeba przy tym bardzo mocno podkreślić, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania, o których mowa w przepisie art. 153 p.p.s.a, są formułowane w uzasadnieniu orzeczenia. W tym więc zakresie uzasadnienie orzeczenia wykazuje moc wiążącą. Przez ocenę prawną rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie (czynności), jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał ten akt (czynność) zostało uznane za wadliwe (wyrok WSA w Warszawie z dnia 20.12.2006r. sygn. akt.V SA/Wa 1803/06, LEX 304131).

Niewątpliwie zatem, organ w ramach ponownego rozpoznania sprawy zobligowany był do uwzględnienia ocen prawnych i wskazań co do dalszego postępowania, wyrażonych w orzeczeniu tut Sądu z dnia 18.01.2012 r. sygn. akt I SA/Op 503/11, czego jednakże nie uczynił, naruszając tym samym art. 153 p.p.s.a.

W treści zaskarżonego obecnie rozstrzygnięcia z dnia 31 lipca 2012 r. organ powtórzył bowiem w całości wcześniejszą argumentację o braku zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, a jedynym nowym elementem czynionych w tej kwestii rozważań jest polemika, za pomocą przytoczonych wyroków sądów administracyjnych, ze stanowiskiem Sądu wyrażonym w uprzednio zapadłym w sprawie prawomocnym wyroku z dnia 18.01.2012r.

Sąd w niniejszym składzie zwraca uwagę, że ze względu na wiążące organ w ponownym rozpoznaniu sprawy skutki wynikające z art. 153 p.p.s.a., ta forma dyskredytowania poglądu Sądu zawartego w prawomocnym wyroku jest niedopuszczalna, a skoro organ nie zgadzał się z nim, winien wykorzystać do jego zwalczania przysługujący mu wówczas środek prawny, jakim jest skarga kasacyjna.

Skoro jednak nie skorzystano z tego środka zaskarżenia, zarówno organ jak i Sąd w niniejszej sprawie jest związany wyrażonym w wyroku poglądem co do stwierdzonego istnienia przesłanki całkowitej nieściągalności o której mowa w art. 28 ust 2 u.s.u.s. Tym samym za wadliwe należało uznać te rozważania organu, które prowadziły do odmiennej oceny zaistnienia tej przesłanki.

Nadto Sąd w powyższym wyroku zwrócił także uwagę na wadliwość stanowiska organu, który w dużej mierze oparł rozstrzygnięcie o zdarzenie przyszłe i niepewne jakim może być uzyskanie przez skarżącego w przyszłości renty.

Mimo tej argumentacji Sądu wyrażonej w prawomocnym wyroku, organ nadal przy ponownym rozpoznaniu sprawy przywołuje tożsamą wcześniejszą argumentację opierającą się na zdarzeniach przyszłych i niepewnych.

Odnosząc się bowiem do przesłanek umorzenia należności w przypadku braku ich całkowitej nieściągalności określonych w § 3 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej organ przyznał wprawdzie, że u wnioskodawcy występują stany chorobowe wymagające systematycznego leczenia specjalistycznego oraz że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS został on uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy w okresie 9.02.2011 r. - 30.09.2012r., co stanowi spełnienie przesłanki wystąpienia choroby uniemożliwiającej uzyskiwanie dochodu pozwalającego na opłacenie zaległych należności, jednakże w ocenie Zakładu biorąc pod uwagę czasokres orzeczonej niezdolności /30.09.2012r./ oraz wiek wnioskodawcy 39 lat, nie można wykluczyć, że w przyszłości będzie mógł podjąć pracę i jego sytuacja ulegnie zmianie.

Wprawdzie nie powoływano się już na możliwość uzyskania dochodu z przyszłej renty, ale wynikało to jedynie z faktu, że w międzyczasie, w dniu 22.03.2012r. omówiono skarżącemu prawa do renty. Sprawa ta obecnie jest jeszcze na etapie postępowania sądowego. Warto przy tym, w ponownym rozpoznaniu sprawy, zapoznać się z treścią przedłożonej Sądowi do akt sprawy opinii uzupełniającej biegłych sądowych powołanych w tej sprawie na okoliczność daty powstania u skarżącego niezdolności do pracy, a w szczególności tym jej fragmentem, w którym biegli wiążą jego stan psychiczny z wpływem na powstanie zaległości z tytułu składek wobec ZUS.

Dane zawarte w tej opinii, dotyczące kolejno podejmowanych przez skarżącego zatrudnień, dają także pewien pogląd w kwestii ewentualnej możliwości podjęcia przez skarżącego kolejnego zatrudnienia w przyszłości.

Poza wyżej wskazanymi wadami postępowania, niezbędnym jest również zwrócenie uwagi na stwierdzone przez Sąd naruszenia przepisów postępowania.

W pierwszej kolejności wskazać trzeba na zakres czasowy udzielonego przez skarżącego pełnomocnictwa dla jego matki A. M. Jak wynika z "upoważnienia" z dnia 16.02.2011r. ustanowił on w jej osobie pełnomocnika, celem reprezentowania go w "okresie hospitalizacji przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Urzędem Miasta Opola w związku z zarejestrowaną działalnością gospodarczą".

Wyraźnie zatem zakres pełnomocnictwa skarżący ograniczył wyłącznie do okresu, w którym nie mógł podejmować własnych działań, z uwagi na leczenie szpitalne. Tymczasem organ rozciągnął zakres obowiązywania tego pełnomocnictwa na całość prowadzonego postępowania i to jeszcze w niekonsekwentny sposób, wybiórczo zwracając się raz do samego skarżącego, a raz do jego pełnomocnika.

Jak wynika z analizy akt sprawy, skarżący podjął własne działania już na etapie uprzednio skierowanej skargi do Sądu na decyzję z dnia 11.10.2011r., sporządzając ją osobiście. Również na etapie ponownego rozpoznania sprawy samodzielnie kierował do organu pisma procesowe (z dnia 16.04.2012 k. 175 akt administracyjnych) oraz złożył oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym (k. 170-173 akt administracyjnych).

Co więcej, pismem z dnia 23.04.2012 r. organ zwrócił się do skarżącego o potwierdzenie w terminie 7 dni ważności upoważnienia dla A. M., zastrzegając, że brak reakcji na to pismo uzna za potwierdzenie ważności upoważnienia z dnia 16.02.2011r.

Takie działanie organu, w sytuacji, gdy skarżący podjął samodzielne czynności procesowe, a zatem nie istniały już podstawy do dalszej jego reprezentacji przez pełnomocnika, ustanowionego wyłącznie na czas hospitalizacji mocodawcy, są pozbawione podstaw prawnych. Szczególnie, że pismo z dnia 23.04.2012 r. podjęte zostało osobiście przez skarżącego w miejscu jego zamieszkania, co tym bardziej potwierdzało, że nie zachodzi już sytuacja przewidziana w upoważnieniu z dnia 11.02.2011r. Jeżeli zatem miałoby dojść do dalszego reprezentowania skarżącego w toku ponownego rozpoznania sprawy przez dotychczasowego pełnomocnika, to winno zostać udzielone nowe pełnomocnictwo, a nie w dorozumiany sposób przedłużana ważność starego pełnomocnictwa i to mającego zupełnie inny zakres umocowania.

Ponadto, nawet gdy strona jest reprezentowania przez prawidłowo ustanowionego pełnomocnika, to ona jest adresatem wszelkich decyzji wydawanych w sprawie, a jedynie ich doręczenie następuje do rąk pełnomocnika. Adresatem decyzji w żadnym wypadku nie może być pełnomocnik, gdyż nie jest on stroną postępowania. Dlatego wadliwym jest wykazywanie w treści decyzji, jako jej adresata, pełnomocnika, jak miało to miejsce w zaskarżonej decyzji, która wydano w stosunku do "A. M. pełnomocnika A. M.".

Obie te wyżej wskazane wadliwości postępowania winny zostać wyeliminowane w toku ponownego rozpoznania sprawy.

Mając na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b" i "c" p.p.s.a., Sąd skargę uwzględnił i zaskarżoną decyzję uchylił. Na podstawie art. 152 p.p.s.a. orzekł też o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji.