Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 996/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-10-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2022 poz 504
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Łukasz Krzycki, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 października 2022 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2022 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wobec uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 7 grudnia 2021 r. sygnatura akt II SA/Wa 2521/21, zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS z [...] kwietnia 2021 r. [...] oraz po rozpatrzeniu wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504), zwanej dalej "ustawą emerytalną", odmówił M. W. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku z przyczyn podanych w uzasadnieniu.

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki:

- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uzależnione jest od braku niezbędnych środków utrzymania. Jeżeli osoba wnioskująca o świadczenie w drodze wyjątku funkcjonuje w rodzinie, do oceny tej przesłanki przyjmuje się dochody wszystkich członków rodziny wspólnie zamieszkujących.

W "Oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej" z 4 kwietnia 2022 r. Skarżący informuje, że zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo z rodzicami M. i E. W.. Miesięczny dochód 3-osobowej rodziny Skarżącego stanowi emerytura ojca w kwocie 4432,67 zł. Na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 1477,56 zł. Nie został zatem spełniony warunek wymagany do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie Skarżący nie pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

Organ podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" – jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku – nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2022 r. wynosi 1338,44 zł brutto.

Prezes ZUS wyjaśnił nadto, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych Skarżącego, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych.

W związku z powyższym, po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przestanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej organ odmówił skarżącemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł M. W.

Skarżący zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie następujących przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, zwanego dalej w skrócie k.p.a., których uchybienia mają istotny wpływ na wynik sprawy:

1. przepisu art 7 oraz art. 8 k.p.a, w związku z przepisem art 77 § 1 k.p.a., poprzez nieprawidłowe wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, w przedmiocie braku niezbędnych środków utrzymania, a przez to naruszenie zasady prawdy obiektywnej i słusznego interesu obywatela oraz pogłębiania zaufania do organów państwa, co skutkowało błędnym przyjęciem, że dochód jego 3-osobowej rodziny stanowi emerytura ojca w kwocie 4.432,67 zł, co daje na jedną osobę kwotę 1477,56 zł, podczas, gdy dochód z emerytury ojca wynosi miesięcznie 3.704,73 zł, co daje kwotę na jedną osobę 1.234,91 zł;

2. przepisu art 80 k.p.a., poprzez dowolną a nie swobodną ocenę materiału dowodowego i błędne przyjęcie, że nie został spełniony warunek wymagany do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku z powodu tego, iż nie pozostaję bez niezbędnych środków utrzymania, podczas gdy z uwagi na bardzo trudną moją sytuację zdrowotną, osobistą i finansową, nie jest w stanie zaspokoić niezbędnych potrzeb egzystencjalnych w zakresie podstawowych kosztów swojego codziennego utrzymania oraz leczenia;

3. przepisu art 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie, albowiem uzasadnienie faktyczne i prawne zaskarżonej decyzji jest bardzo lakoniczne, pobieżne i niepełne.

Wskazując na wyżej wymienione zarzuty, Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i wydania decyzji pozytywnej.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, iż zaskarżona decyzja, w jego ocenie, jest błędna, nieprawidłowa oraz w dalszym ciągu bardzo krzywdząca.

W żaden sposób nie można zgodzić się z ustaleniem Prezesa ZUS, że dochód 3-osobowej rodziny Skarżącego stanowi emerytura ojca w kwocie 4.432,67 zł i w związku z tym na jedną osobę przypada 1477,56 zł.

Ustalenie takie jest nieprawidłowe, ponieważ dochód z emerytury ojca wynosi miesięcznie 3.704,73 zł, co daje kwotę na Jedną osobę 1.234,91 zł.

W związku z tym, wbrew organowi rentowemu, dochód na jednego członka rodziny jest niższy od najniższej emerytury od 1 marca 2022 r., która wynosi 1.338,44 zł, ponieważ faktycznie w rzeczywistości wynosi w rodzinie Skarżącego tylko 1.234,91 zł. Dlatego też, w żaden sposób nie można się zgodzić, że Skarżący ma niezbędne środki utrzymania.

Skarżący nadto podkreślił, że takich niezbędnych środków utrzymania nie ma (ojciec opłaca wszystkie niezbędne i konieczne opłaty związane z zamieszkiwaniem oraz utrzymaniem mamy, która sprawuje nad nim opiekę), przez co z uwagi na bardzo trudną sytuację zdrowotna, osobistą i finansową nie jest w stanie zaspokoić niezbędnych potrzeb egzystencjalnych w zakresie kosztów podstawowego codziennego utrzymania oraz leczenia. Skarżący wskazał, iż jego sytuacja osobista i materialna jest wręcz tragiczna.

W realiach faktycznych niniejszej sprawy, stwierdzić więc należy, zdaniem Skarżącego, iż Zakład Ubezpieczeń Społecznych błędnie i nieprawidłowo ustalił, że nie został spełniony konieczny warunek z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504). w postaci braku niezbędnych środków utrzymania.

Wymieniona przesłanka bez wątpienia została spełniona, z uwagi na bardzo niski przypadający dochód na jednego członka rodziny. Spełnione zostały również wszystkie pozostałe przesłanki, określone w art. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, umożliwiające przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze w drodze wyjątku.

Poza tym Skarżący podniósł, że zaskarżona decyzja nie zawiera prawidłowego i pełnego uzasadnienia faktycznego i prawnego, zgodnego z rzeczywistym stanem rzeczy w zakresie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Dotyczy to w szczególności okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód do podjęcia zatrudnienia oraz oceny rzeczywistej bardzo trudnej sytuacji materialnej, osobistej i zdrowotnej, w kontekście braku niezbędnych środków utrzymania.

Organ skupił się tylko i wyłącznie, ale błędnie, na aspekcie formalnym, odnoszącym się do wysokości najniższej emerytury, pomijając zupełnie całokształt merytoryczny sprawy – bardzo trudnej w rzeczywistości sytuacji materialnej zarówno Skarżącego, jak i jego rodziny.

Według Skarżącego, organ nie uwzględnił również pozostałych wszystkich wskazań i oceny prawnej, zawartych w pisemnym uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 grudnia 2021 r., sygn. akt. II SA/Wa 2521/21. Zauważyć należy, że zgodnie z przepisem art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa.

W tym stanie rzeczy, wskazując na powyższe zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które mają istotny wpływ na wynik sprawy, Skarżący wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji, w celu wydania przez organ rentowy pozytywnej dla niego decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.

Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Analizując zgromadzony w rozpoznawanej sprawie materiał dowodowy, należy podzielić stanowisko organu, że w sprawie nie występuje przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje skarżącego z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku.

Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zawierają definicji powyższego pojęcia. Zachodziła zatem konieczność wypracowania przez organ administracji oraz judykaturę sposobu jego rozumienia.

W ocenie Sądu rację ma organ orzekający, że metodą wyjaśnienia spornego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Uzasadnione jest bowiem twierdzenie, że najniższe świadczenie przyznawane w trybie zwykłym umożliwia zabezpieczenie podstawowych potrzeb uprawnionej osoby, przy czym chodzi tu jedynie o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą znacznie odbiegać od potrzeb w szerszym znaczeniu.

Przyjąć zatem należy, że kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renty socjalnej lub kryterium dochodowego przewidzianego w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm.). W dotychczasowym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny przy ocenie tej przesłanki zalecał dokonanie porównania sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne, a ponadto z uwzględnieniem potrzeb służących do zaspokojenia minimum egzystencji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: z dnia 7 sierpnia 2000 r., sygn. II SA 815/00; 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06; 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14 oraz 15 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 56/15, dostępne pod adresem: https://cbois.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma okoliczność, że Skarżący dysponuje niezbędnymi środkami utrzymania. Dochód brutto na jednego członka trzyosobowej rodziny Skarżącego, na który składa się emerytura ojca Skarżącego w kwocie 4432,67 zł brutto, wynosi 1477,56 zł miesięcznie. Kwota najniższej emerytury wynosi zaś od 1 marca 2022 r. – 1338,44 zł brutto.

Wobec powyższego uznać należało, że organ właściwie przyjął, iż po stronie skarżącej nie istnieje wymagana przez ustawodawcę przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Okolicznością niesporną jest bowiem to, że dochód na osobę w rodzinie Skarżącego przewyższa kwotę najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym. Powyższe skutkuje brakiem możliwości zastosowania w niniejszej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS i przyznania jej renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z tego względu zarzut skargi dotyczący naruszenia powołanego przepisu nie może odnieść zamierzonego skutku.

Wskazać należy, że organ przeprowadził w niniejszej sprawie postępowanie w sposób prawidłowy, w sposób wystarczający zebrał i rozpatrzył zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz podejmując zaskarżoną decyzję, należycie ją uzasadnił, czyniąc zadość wymogom z art. 107 § 3 k.p.a. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych Skarżącego, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione.

Wobec tego należało przyjąć, że stanowisko organu jest prawidłowe. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez pryzmat posiadanych dochodów jest bowiem najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się – jako kryterium głównym – wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami.

Skoro zatem w sytuacji Skarżącego przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów i w kontekście kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest to okoliczność eliminująca go z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. W tej sytuacji nie ma większego znaczenia, czy w sprawie ziściła się ustawowa przesłanka szczególnych okolicznych stojących na przeszkodzie w nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Odnosząc się natomiast do kwestii wykonania wytycznych zawartych w wyroku WSA w Warszawie z dnia 7 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Wa 2521/21, podkreślić należy, iż w ponownie przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym została ustalona nowa okoliczność co do wysokości dochodu Skarżącego, która to okoliczność nie była znana Sądowi. W tej sytuacji wskazania Sądu co do zakresu uzupełniającego postępowanie dowodowe utraciły swą moc wiążącą, albowiem przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej muszą być spełnione kumulatywnie, a brak już spełnienia jednej z nich skutkuje koniecznością wydania decyzji odmownej.

Jednocześnie Sąd wyjaśnia, iż w przypadku zmiany sytuacji materialnej rodziny Skarżącego, a także w razie zmiany wysokości kwoty najniższej emerytury Skarżący może ponownie wystąpić o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Z tych względów, uznając że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, zaś zarzuty podniesione w skardze nie zasługują na uwzględnienie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.