Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1115/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2007-09-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Stwierdzono, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości
Zasądzono zwrot kosztów postępowania

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędzia WSA Adam Lipiński, Asesor WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Protokolant Aneta Duszyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 września 2007 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenie w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2007, nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej R. M. kwotę 80 (osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów podróży.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2007 r., nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] marca 2007 r., nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku małoletnim E. M. i O. M.

Z ustaleń organu i akt administracyjnych wynika następujący stan sprawy:

Wnioskiem z dnia 26 października 2006 r. R. M., działając jako opiekun prawny małoletnich E. M. i O. M., wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej Prezesa ZUS) o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dzieci Z. M. Wnioskodawczyni podniosła, że po śmierci męża sytuacja finansowa jej rodziny uległa znacznemu pogorszeniu. Pomimo, iż ojciec dzieci był inwalidą podejmował zatrudnienie. Dopiero przez ostanie 2 lata życia nie mógł wykonywać pracy zarobkowej ze względu na chorobę nowotworową. Ona sama zaś pracuje w wymiarze ½ etatu i ze względu na wiek i stan zdrowia nie ma możliwości znalezienia lepiej płatnej pracy.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2007 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia dla małoletnich dzieci E. i O. M. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek, o których mowa w powołanym przepisie, przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Zmarły Z. M. na przestrzeni [...] lat życia posiadał łącznie udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący tylko 4 lata i 18 dni. Zatrudnienie zaś, które jest brane pod uwagę przy przyznawaniu świadczeń w drodze wyjątku, powinno stanowić znaczący okres na przestrzeni całego życia pracownika. Ponadto organ wskazał, że zmarły mąż wnioskodawczyni był uprawniony do renty socjalnej. Jednakże przepisy ustawy o rencie socjalnej nie przewidują prawa do renty rodzinnej dla członków rodziny pozostałym po zmarłym, a przedmiotowe uregulowanie ustawowe nie może stanowić szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ww. ustawy.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją R. M. wniosła o przyznanie jej dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku. Odnosząc się do ustaleń organu w zakresie udowodnienia okresów składkowych i nieskładowych zmarłego, wnioskodawczyni podniosła, iż jej mąż pracował w okresie od dnia 23 marca 1999 r. do dnia 22 kwietnia 1999 r. w [...] oraz w okresie od dnia 24 marca 1987 r. do dnia 23 lipca 1992 r. w [...] w R. Prezes ZUS nie uznał tych okresów, przez co zaniżył ich wymiar. Gdyby uwzględnić wskazane okresy pracy, to przyjęty w decyzji okres składowy i nieskładkowy wzrósłby o ok. 5 lat, co zwiększyłoby ich wymiar do ponad 10 lat. Ponadto odwołująca się podała, że zmarły mąż posiadał orzeczoną II grupę inwalidzką, zaś III grupa inwalidzka została mu ustalona już od urodzenia. Stan zdrowia Z. M. nie ulegał poprawie, lecz stale się pogarszał. Gdy stan zdrowia na to pozwalał, wymieniony podejmował pracę choćby na krótki okres czasu. Nie można również pominąć, że jako osoba niepełnosprawna, zmarły miał znacznie większe problemy ze znalezieniem pracy niż osoba zdrowa.

Nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku odwoławczego, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2007 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy, powinny być spełnione łącznie, a brak choćby jednej z nich wyklucza możliwości przyznania świadczenia. W pierwszej kolejności badane jest uprawnienie jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Za szczególną zaś okoliczność powodującą brak możliwości nabycia prawa do świadczenia ustawowego, uważa się zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, tj. zdarzenie lub stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby. Na podstawie dokumentacji zawartej w aktach rentowych ustalono, że ojciec dzieci udowodnił okres składowy i nieskładkowy wynoszący łącznie 4 lata i 18 dni. Z pisma Oddziału ZUS z dnia 11 kwietnia 2007 r. wynikało natomiast, że nie uwzględniono okresów zatrudnienia zmarłego ojca dzieci od dnia 24 marca 1987 r. do dnia 14 listopada 1991 r. oraz od dnia 15 listopada 1991 r., do dnia 23 lipca 1992 r. w [...] z uwagi na brak zaświadczenia potwierdzającego liczbę dni przepracowanych oraz informacji o ewentualnych zasiłkach chorobowych. Zgodnie zaś z art. 117 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych okresy składkowe i nieskładkowe mogą być uwzględnione, jeżeli zostały udowodnione dokumentami (zaświadczeniami) lub wpisane w legitymacji ubezpieczeniowej bądź uznane orzeczeniem sądu. Prezes ZUS podniósł również, iż orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] września 1996 r. Z. M. został uznany za częściowo niezdolnego do pracy od urodzenia, a za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] r. – miał wówczas 16 lat. Z tytułu orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy przed ukończeniem 18 roku życia wymieniony pobierał świadczenie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej od dnia 1999 r. do dnia 30 września 2003 r., a następnie pobierał rentę socjalną od dnia 1 października 2003 r. do dnia 31 lipca 2005 r. Przepisy ustawy z dnia 23 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej nie przewidują możliwości przyznania renty rodzinnej po osobie pobierającej rentę socjalną. Fakt ten nie mógł być uznany za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a zatem nie znaleziono uzasadnienia dla uwzględnienia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej przez R. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca wystąpiła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla jej małoletnich dzieci, bądź ponowne rozpatrzenie sprawy przez organ. W uzasadnieniu skargi R. M. przedstawiła argumentację podaną uprzednio we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] marca 2007 r.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ dodał, że ojciec dzieci od urodzenia był osobą częściowo niezdolną do pracy, lecz całkowicie niezdolnym do podjęcia pracy stał się dopiero w 1996 r. Wówczas od 6 lat nie był już ubezpieczony. Pobieranie zaś renty socjalnej poczynając od 1999 r. nie zmienia stanowiska organu w sprawie, bowiem uprawnienie do renty socjalnej zmarłego nie przekłada się na uprawnienie do renty rodzinnej pozostałych po nim członków rodziny. Staż ubezpieczeniowy u 40 letniego ojca dzieci w chwili powstania całkowitej niezdolności do pracy wynosił 4 lata i 18 dni. Zaś wszystkie okoliczności przytaczane w skardze są w zasadzie powtórzeniem zarzutów stawianych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, które organ uwzględnił przeprowadzając w tym zakresie postępowanie wyjaśniające. Sama zaś trudna sytuacja materialna, choć była brana pod uwagę, przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania administracyjnego.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostającym po nim członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej wysokości odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość decydowania według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie. Z przepisu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do renty lub emerytury musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Szczególnie istotnym dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego, na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca dzieci, a następnie przez same dzieci.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Zgodnie zaś z dyspozycją art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie wyjaśnił wszystkich okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Jak wynika z materiału aktowego, przyczyną wydania decyzji z dnia [...] grudnia 2006 r. odmawiającej na wniosek R. M. przyznania świadczenia w trybie ustawowym był brak wymaganego okresu ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu przed dniem zgonu Z. M. Tymczasem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniósł, że orzeczeniem Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] września 1996 r. Z. M. został uznany za częściowo niezdolnego do pracy od urodzenia, a za całkowicie niezdolnego do pracy od 1969 r. – miał wówczas 16 lat. Skoro zatem wymieniony, jak podał organ w uzasadnieniu decyzji, był całkowicie niezdolny do pracy zanim osiągnął pełnoletniość i pomimo tego podejmował zatrudnienie podlegające ubezpieczeniu społecznemu, to nie znajduje podstaw twierdzenie, że w tej sprawie nie wystąpił trwały stan wykluczający aktywność zawodową zmarłego z powodu niemożności przezwyciężenia skutków jakie ten stan wywołał. Ponadto należy zwrócić uwagę, że z orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr [...] w C. z dnia [...] września 1996 r. znajdującego się w aktach administracyjnych wynika, iż Z. M. został uznany za inwalidę III grupy od urodzenia (od [...] r.), zaś do II grupy inwalidztwa z ogólnego stanu zdrowia został zaliczony od 1969 r. W przedmiotowym orzeczeniu w rubryce wskazania do zatrudnienia wpisano "praca w warunkach specjalnych". W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS odmiennie niż w uzasadnieniu decyzji podał, iż całkowicie niezdolnym do podjęcia pracy Z. M. stał się dopiero w 1996 r. Rozbieżności w ustaleniu daty powstania całkowitej niezdolności do pracy Z. M. wymagają wyjaśnienia, bowiem od tego zależy spełnienie jednej z przesłanek, o których mowa w art. 83 powołanej ustawy.

Dodatkowo należy również zwrócić uwagę, iż w aktach administracyjnych nie zgromadzono pełnego materiału dowodowego, który pozwoliłby Sądowi dokonać oceny zasadności stawianego w skardze zarzutu nieuwzględnienia wszystkich okresów pracy Z. M. Z przedstawionego przez Oddział ZUS w C. stanu sprawy wynika, że podany przez skarżącą okres zatrudnienia zmarłego męża od dnia 23 marca 1999 r. do dnia 22 kwietnia 1999 r. w [...] został uwzględniony jako okres składkowy. Natomiast skarżąca we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniosła, że Z. M. świadczył pracę od dnia 24 marca 1987 r. do dnia 23 lipca 1992 r. w [...] w R. i posiada potwierdzający to oryginał świadectwa pracy. Do akt nie złączono dokumentów przedstawionych przez wnioskodawczynię. Załączono jedynie notatkę Oddziału ZUS w C. z dnia 14 kwietnia 2007 r., stwierdzającą, że nie uwzględniono podanego powyżej okresu z uwagi na brak zaświadczenia potwierdzającego liczbę dni przepracowanych oraz informacji o ewentualnych zasiłkach chorobowych oraz, że wyjaśnienia w powyższym zakresie nie zostały do Oddziału ZUS dostarczone pomimo wezwania organu rentowego. Związku z tym, Sąd nie miał możliwości dokonania oceny prawidłowości postępowania organu w zakresie ustalenia spornego okresu pracy Z. M. Uznanie zaś spornego okresu zatrudnienia jako okresu składkowego, wpływa w znaczący sposób na sytuację prawną zmarłego i uprawnienie jego dzieci do świadczenia w drodze wyjątku.

Rozpatrując ponownie wniosek opiekuna prawnego małoletnich E. M. i O. M. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku organ będzie obowiązany uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie powyżej wskazanych wątpliwości i dokonując oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 k.p.a., tak aby rozstrzygnięcie było zrozumiałe dla adresata i wskazywało jakimi przesłankami kierował się organ przy wydawaniu decyzji.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd uznając sprawę za niewystarczająco wyjaśnioną – z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit c) w związku z art. 152 oraz art. 200 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - orzekł jak w sentencji.