Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1594/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-09-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bożena Marciniak Sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj Sędzia WSA Monika Sawa (spr.) Protokolant referent Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2022 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 28 kwietnia 2022 r. nr KO-231/4103/59/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta P. z 17 stycznia 2022 r., nr DŚR.4014.000563.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku na rzecz J. G. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z 28 kwietnia 2022 r. Nr KO-231/4103/59/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku (SKO/organ) po rozpatrzeniu odwołania J. G. utrzymało w mocy decyzję z dnia 17 stycznia 2022r. Nr DŚR.4014.000563.2022 wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta P. przez Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia 17 stycznia 2022r. Nr DŚR.4014.000563.2022 Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta P., odmówiła przyznania J. G. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności matką M. B. na podstawie art. 17 ust. 1 pkt.4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu decyzji powołano się na przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Według organu I instancji, przepis ten uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, nad którą strona ubiega się o świadczenie. Warunek uzależniający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, nie jest spełniony w niniejszej sprawie, gdyż zgodnie z treścią orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe o nr [...] z dnia 16.04.2021r. ustalony stopień niepełnosprawności M. B. ur. [...]. datuje się od dnia 19.03.2021r., natomiast niepełnosprawność istnieje od - nie da się ustalić. Jednakże zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy z dnia 17.01.2022r. powstała ona po [...]. roku życia. Zatem w sprawie tej negatywną przesłanką do przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wnioskowanego na matkę stanowi data powstania niepełnosprawności. W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy organ I instancji ustalił, że wnioskodawca J.G. sprawuje stałą, długotrwałą i całodobową opiekę nad matką a zakres sprawowanej opieki uniemożliwia mu prowadzenie aktywności zawodowej. Z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką zrezygnował z zatrudnienia - w posiadaniu MOPS w P. znajduje się kopia świadectwa pracy z dnia 30.11.2020r., zgodnie z którą był zatrudniony w [...] S.A, w W.Oddział Północ w G. w okresie od 18.02.2008 r. do 30.11.2020r,, a stosunek pracy ustał na mocy porozumienia stron. Ponadto w oświadczeniu z dnia 16.12.2021r. podał, że musiał zrezygnować z zatrudnienia ponieważ mama M. B. wymaga stałej, całodobowej opieki a w oświadczeniu z dnia 17.12.2021r. podał, że wyłącznym powodem rezygnacji z zatrudnienia była choroba mamy, aby zapewnić opiekę. W tym celu przeprowadził się do P., gdzie mieszka od 20 grudnia 2020r. Obecnie jest osobą nieaktywną zawodowo, zarejestrowaną w Miejskim Urzędzie Pracy w P. jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, (do dnia 6.12.2021r, był uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych). Z kolei M. B. nie pozostaje w związku małżeńskim - jest osobą rozwiedzioną. M. B. ma jeszcze córkę – M. L. - która jednak, jak wynika z dokumentacji organu I instancji, nie sprawuje opieki nad matką. M. B. choruje na chorobę Alzheimera; jest osobą całkowicie niesamodzielną, leżącą, ma zaburzenia świadomości i koordynacji ruchowej rąk i nóg. Wymaga pełnej pielęgnacji higienicznej (zmiana pampersów, mycie) i przeciwodleżynowej, karmienia, podawania leków, pomocy w ubieraniu. Organ I instancji rozpatrzył niniejszą sprawę w oparciu o materiał dowodowy, zebrany w związku z ubieganiem się przez J. G. o specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad matką, w szczególności: kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności M. B., oświadczenia złożonego przez wnioskodawcę oraz informacje ustalone przez pracownika socjalnego w dniu 22.12.2021r. Dalej organ I instancji wskazał, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21.10.2014r. w sprawie [...], zgodnie z treścią którego art 17 ust 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu m moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art 32 ust 1 Konstytucji. Powyższy przepis, mimo iż został uznany za niezgodny z Konstytucją w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, nie został zmieniony ani wyeliminowany z porządku prawnego, w związku z czym organ I instancji jest zobowiązany do jego zastosowania. Zdaniem organu, mając na uwadze art. 17 ust 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w niniejszej sprawie została spełniona negatywna przesłanka, uniemożliwiająca przyznanie J. G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką tj. - data powstania niepełnosprawności M. B., gdyż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest w ww. sprawie od daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a ta zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy z dnia 17.01.2022r. powstała po [...]. roku życia.

Od tej decyzji odwołał się J. G. zaskarżając ją w całości oraz zarzucając jej naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt [...] doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust, 1 Konstytucji RP. Z uwagi na powyższe zarzuty wniósł o uwzględnienie odwołania i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz w tym zakresie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mu prawa do przedmiotowego świadczenia, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. SKO po rozpoznaniu odwołania oraz analizie akt sprawy wskazało, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U, z 2022 r., poz. 615 tj. art art. 17 ust, 1 i 1 b tej ustawy. Organ zwrócił uwagę, iż Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014r. sygn. akt [...] orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok ten odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zatem w odniesieniu do grupy opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b pkt 1 zachował walor zgodności z Konstytucją, Natomiast w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przesłanka negatywna przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności (por. wyrok NSA z dnia 4 listopada 2016 r" sygn. akt I OSK 1578/16, LEX nr 2169778). SKO podniosło, że skoro w powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to organy administracji nie mogą tej okoliczność nie brać pod uwagę. Zgodnie z art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia; przy czym Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, który wobec ustawy nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy. Powołane wyżej orzeczenie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443, dlatego weszło w życie w tym dniu, a Trybunał Konstytucyjny nie określił innego terminu w tym zakresie. Od momentu wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt [...], art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być więc stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu. Stosowanie przepisu, który co prawda nie został formalnie uchylony przez ustawodawcę, ale jego niekonstytucyjność została stwierdzona w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego jest wykluczone z punktu widzenia zasad praworządności. Pomimo braku zmiany treści przepisu art. 17 ust 1b ustawy, aktualnie nie budzi wątpliwości, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Oznacza to, że w niniejszej sprawie nie można było odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tej przyczyny, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała przed ukończeniem przez nią 18 roku życia. Organ uznał, że biorąc pod uwagę treść art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, należy stwierdzić, że przesłankami warunkującymi przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego są: istnienie wobec osoby niepełnosprawnej obowiązku alimentacyjnego po stronie ubiegającego się o przyznanie świadczenia, konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz niepodejmowanie lub rezygnacja przez tę osobę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki. Z kolei obowiązek alimentacyjny według art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie) oraz linie zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki). Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zdaniem organu w rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że odwołujący - syn M. B. jest osobą, na której - w rozumieniu art, 17 ust. 1 pkt 4 ustawy i zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki. Okolicznością niesporną w sprawie jest także to, że matka odwołującego legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, ustalonym w orzeczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 16.04.2021r. nr [...], wydanym na stałe. W orzeczeniu tym wskazano, że niepełnosprawność istnieje od - nie da się ustalić, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 19.03.2021r. SKO podniosło, że wątpliwości organu budzi natomiast spełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Z zebranego materiału dowodowego nie wynika bowiem, w ocenie SKO, aby opieka nad niepełnosprawną matką sprawowana faktycznie przez odwołującego wykluczała całkowicie możliwość wykonywania przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia lub pracy zarobkowej. Jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, natomiast w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że z art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długotrwała i musi mieć związek ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby pozostającej pod opieką. Określenia te jednoznacznie wskazują, że nie może to być opieka świadczona nieregularnie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (por. wyroki NSA: z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15, LEX nr 2240790; z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20, LEX nr 3088207). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny. W konsekwencji sprawowana opieka, a ściślej mówiąc jej wymagany, konieczny i wykonywany w stosunku do danej osoby niepełnosprawnej zakres, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Obowiązkiem organu administracji w prowadzonym postępowaniu administracyjnym jest więc ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2021 r. sygn. akt I OSK 2859/20, LEX nr 3219035). SKO wskazało, że organ I instancji rozpatrzył niniejszą sprawę w oparciu o materiał dowodowy, zebrany w związku z ubieganiem się przez J. G. o specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad matką, w szczególności: kopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności M. B., oświadczenia złożonego przez wnioskodawcę oraz informacje ustalone przez pracownika socjalnego w dniu 22.12.2021r i wskazał, że wnioskodawca J. G. sprawuje stałą, długotrwałą i całodobową opiekę nad matką a zakres sprawowanej opieki uniemożliwia mu prowadzenie aktywności zawodowej. Z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką zrezygnował z zatrudnienia - w posiadaniu MOPS w P. znajduje się kopia świadectwa pracy z dnia 30.11.2020r., zgodnie z którą był zatrudniony w [...] S.A. w W. Oddział Północ w G. w okresie od 18.02.2008 r. do 30.11.2020r., a stosunek pracy ustał na mocy porozumienia stron. Ponadto w oświadczeniu z dnia 16.12.2021r, podał, że musiał zrezygnować z zatrudnienia ponieważ mama M. B. wymaga stałej, całodobowej opieki a w oświadczeniu z dnia 17.12.2021r. podał, że wyłącznym powodem rezygnacji z zatrudnienia była choroba mamy, aby zapewnić opiekę. W tym celu przeprowadził się do P., gdzie mieszka od 20 grudnia 2020r. Obecnie jest osobą nieaktywną zawodowo, zarejestrowaną w Miejskim Urzędzie Pracy w P. jako bezrobotny bez prawa do zasiłku, (do dnia 6.12,2021r. był uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych). Z kolei M. B. nie pozostaje w związku małżeńskim - jest osobą rozwiedzioną. M. B. ma jeszcze córkę M. L.- która jednak, jak wynika z dokumentacji organu I instancji, nie sprawuje opieki nad matką. M. B. choruje na chorobę Alzheimera; jest osobą całkowicie niesamodzielną, leżącą, ma zaburzenia świadomości i koordynacji ruchowej rąk i nóg. Wymaga pełnej pielęgnacji higienicznej (zmiana pampersów, mycie) i przeciwodleżynowej, karmienia, podawania leków, pomocy w ubieraniu. Z kolei w postępowaniu odwoławczym przesłuchany w charakterze strony (protokół z dnia 09 marca 2022 r.) odwołujący zeznał, że zamieszkuje z mamą w mieszkaniu stanowiącym jej własność w P. przy ul. [...]. Wcześniej, tj. w latach 1997 - grudzień 2020 mieszkał w G. w mieszkaniu socjalnym. Prowadzi z mamą wspólne gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania rodziny jest emerytura mamy w wysokości około 1460 zł. i specjalny zasiłek opiekuńczy odwołującego. Odwołujący jest kawalerem, nie ma dzieci. Mama oprócz odwołującego ma jeszcze córkę M. L. (lat 61), która mieszka w P. w odległości około 1 km od mamy. Odwołujący zeznał, że siostra nie odwiedza mamy, przestała przychodzić do mamy na około 3 miesiące przed jego przyjazdem z G. W czasie, gdy odwołujący mieszkał w G. starał się przyjeżdżać do mamy raz na dwa miesiące. Dalej podał, że do maja 2022r. legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, ma zdiagnozowany nowotwór złośliwy prostaty i przeszedł dwa zabiegi wszczepienia implantów. W 1997r. wyjechał do G. i podjął zatrudnienie w Hurtowni Spożywczo-Przemysłowej [...], gdzie pracował do końca 2007r. Następnie w lutym 2008r. zatrudniony został w firmie [...], gdzie pracował do 30 listopada 2020r. Zarejestrował się w MUP w G. jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku. Ostatni zasiłek dla bezrobotnych pobrał w styczniu 2022r. Obecnie nie jest zarejestrowany w MUP. Zrezygnował z pracy w [...] w G. w trakcie swojego leczenia. Obecnie przyjmuje leki wspomagające prawidłowe funkcjonowanie prostaty i jest pod opieką lekarza urologa w P. Następnie podał, że jego mama (lat [...]) jest osobą rozwiedzioną a jej były mąż nie żyje. Mama choruje na Alzheimera, ma otępienie starcze. Choroba mamy została zdiagnozowana w 2020 r. Wcześniej przeszła udar mózgu. Pierwsze orzeczenie o stopniu niepełnosprawności mama uzyskała w kwietniu 2021r., ponieważ wiedział, że to orzeczenie będzie mu potrzebne do załatwiania różnych świadczeń z MOPS. W czasie, gdy mieszkał w G. mamą zajmowała się siostra M. L. Zakupy mama robiła sobie sama, leki też kupowała sama. Do lekarza mama chodziła z koleżanką. Wcześniej wszystkie czynności związane z prowadzeniem domu mama sama wykonywała, tj. gotowała, sprzątała, prała, nawet okna myła sama. Mama od około czterech miesięcy jest osobą leżącą i nie korzystała z usług opiekuńczych. Jako syn odwołujący wykonuje wszystkie czynności związane z prowadzeniem domu, tj. sprząta, gotuje, pierze, robi zakupy. W ocenie SKO czynności wykonywane przez odwołującego względem matki nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności odwołującego, gdyż mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym czy też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego - także przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy, co w sytuacji wspólnego zamieszkiwania odwołującego z matką nie może usprawiedliwiać braku całkowitej aktywności zawodowej odwołującego, a w konsekwencji wiązania tego braku aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Również zapewnienie wizyt lekarskich i podawanie leków mamie nie wymaga od odwołującego zaprzestania aktywności zawodowej. Z zeznań odwołującego wynika bowiem, że mama pozostaje pod opieką lekarza neurologa, psychiatry. Wcześniej wizyty były co 2 - 3 miesiące. Wizyty u lekarza rodzinnego odbywają się w razie potrzeby, a obecnie mama nie korzysta z porad lekarza rodzinnego, czuje się dobrze. SKO podkreśliło także, że odwołujący w zasadzie nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż matka odwołującego nie wymaga leczenia odleżyn, ran. W okolicznościach niniejszej sprawy, zdaniem SKO, nie można pominąć również faktu, iż matka odwołującego oprócz odwołującego ma jeszcze córkę M. L. - lat [...], która jest już na emeryturze, mieszka w bliskiej odległości od mamy i również jest zobowiązana do alimentacji względem niepełnosprawnej matki - w takim samym stopniu jak odwołujący. Organ podkreślił, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz ograniczać się może do łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. Z treści przeprowadzonego w dniu 08.04.2022r. z L. wywiadu środowiskowego nie wynika, aby istniały przeszkody, które świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego wobec matki, mające charakter obiektywny, niezależny od jej woli. Z powyższego wynika, zdaniem organu, że odwołujący jest w stanie (przy pomocy siostry w sprawowanej opiece w postaci bezpośredniej opieki lub poprzez łożenie środków finansowych na uprawnioną osobę) podjąć aktywność zawodową przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy. Organ zwrócił uwagę, iż wcześniej to właśnie córka opiekowała się matką. Obecnie brak jest obiektywnych przeszkód do sprawowania opieki nad matką przez siostrę odwołującego, zaś subiektywne wzajemne odczucia rodzeństwa (odwołującego i jego siostry) wynikają z panujących w rodzinie relacji, jednakże nie stanowią przeszkody w wypełnianiu przez siostrę obowiązku alimentacyjnego wobec matki. SKO podkreśliło, że stosownie do treści art. 129 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej matki ciąży w taki samym stopniu na wszystkich dzieciach. W ocenie organu, okoliczności faktyczne sprawy wskazują, że w niniejszym przypadku brak jest bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem przez odwołującego z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Wprawdzie matka odwołującego posiada znaczny stopień niepełnosprawności i jest niesamodzielna w niektórych sferach życia, ale nie sposób przyjąć, zdaniem SKO, aby odwołujący z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką i przy pomocy (osobistej czy finansowej) obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym córki niepełnosprawnej matki, zmuszony był do definitywnego rezygnowania z aktywności zawodowej - chociażby w niepełnym wymiarze pracy. Organ podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku - lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako "wynagrodzenie" za świadczenie pomocy przez dziecko swojemu rodzicowi, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku uwzględnienia wniosku odwołującego.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J. G. (skarżący), zaskarżając ją w całości.

Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, w tym w szczególności:

a) naruszenie art. 17 ust. 1 pkt4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu, jako osobie sprawującej faktyczną opiekę nad niepełnosprawną matką, należącemu do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym;

b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres wskazywanych przez skarżącego czynności wykonywanych przy matce nie wymaga pełnej, całodobowej dyspozycyjności skarżącego i nie stanowi przeszkody w podejmowaniu przez skarżącego zatrudnienia, podczas gdy w przedmiotowej sprawie po pierwsze istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad M. B., po wtóre zaś zakres wykonywanych przez skarżącego czynności i charakter sprawowanej przezeń opieki nad M. B., wyklucza podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze, co doprowadziło do niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia, a nadto faktycznie brak jest innej osoby wykonującej wobec M. B. jakiekolwiek czynności związane ze sprawowaniem opieki;

2) naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia, w tym w szczególności art. 6 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 9 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 7 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz przyjęcie, że wskazywany i wykonywany przy M. B. przez skarżącego zakres czynności nie wymaga pełnej, całodobowej dyspozycyjności skarżącego i nie stanowi przeszkody w podejmowaniu przez skarżącego zatrudnienia, podczas gdy w przedmiotowej sprawie po pierwsze istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad M. B., po wtóre zaś zakres wykonywanych przez skarżącego czynności i charakter sprawowanej przezeń opieki nad M. B., wyklucza podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze, co doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia nieuwzględniającego słuszny interes Strony.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P. - w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji a także zasądzenie na rzecz skarżącego od organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który stanowił materialnoprawną podstawę decyzji organu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wskazane w pkt 1-3), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak zatem z powyższego wynika, do przyznania osobom wymienionym we wskazanych przepisach świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. Pierwsza z nich dotyczy sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Druga z kolei dotyczy niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania takiej opieki.

Jak wynika z akt administracyjnych niniejszej sprawy i co stanowi okoliczność niesporną, skarżący jest synem osoby wymagającej opieki, czyli jest osobą spokrewnioną z tą osobą w pierwszym stopniu. W tej sytuacji skarżący niewątpliwie należy do kręgu osób określonych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13 niesporne jest również, że podstawą odmowy przyznania świadczenia nie może stanowić moment powstania niepełnosprawności. Istotne natomiast dla ustalenia w niniejszej sprawie jest czy skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia z uwagi na zakres świadczonej przez niego opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Matka skarżącego – M. B. urodzona [...]r orzeczeniem z dnia 16 kwietnia 2021 r nr [...]. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. W treści tego orzeczenia wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 19 marca 2021r., natomiast nie ustalono od kiedy niepełnosprawność istnieje. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zawiera przy tym wskazanie konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Bezspornie zatem matka skarżącego wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, w takim stanie faktycznym, opieka świadczona osobie o znacznym stopniu niepełnosprawności, niezdolnej do samodzielnej egzystencji oznacza całkowitą zależność tej osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, jak również konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza współdziałanie w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Jak wynika z akt administracyjnych, oświadczeń skarżącego złożonych przed organem I instancji (także w toku postępowania o przyznanie zasiłku specjalnego) jak i z treści skargi takie właśnie czynności są sprawowane przez skarżącego (podał on, że wykonuje czynności higieniczne, pomaga w ubieraniu, podaje leki, przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, pierze, organizuje wizyty lekarskie, robi zakupy i realizuje recepty). Skarżący podał także, że to właśnie z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką zrezygnował z pracy w G., rozwiązał umowę i przeprowadził się do P. aby zamieszkać z nią wspólnie, co prawidłowo ustalił organ I instancji i czego nie zakwestionowało SKO. Organ arbitralnie stwierdził natomiast, nie mając w tym zakresie oparcia w materiale dowodowym, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki umożliwia mu podjęcia zatrudnienia chociażby na część etatu wskazując, że jego siostra (która tej opieki od 2020 r.) nie sprawuje może także swój obowiązek wobec matki realizować a także wskazując, że czynności które wykonuje skarżący są standardowo wykonywane także przez osoby, które są aktywne zawodowo. SKO zdaje się jednak nie dostrzegać, że skarżący zrezygnował z pracy w G., przeprowadził się do matki w tym celu aby zapewnić jej opiekę także z tego powodu, ze siostra matka się nie opiekowała od lipca 2020 r. a wcześniej ta opieka przez matkę nie była akceptowana (awantury,interwencja). Sąd zwraca uwagę, że przepis art. 17 powołany na wstępie nie zawiera warunku w postaci możliwości sprawowania opieki przez inne osoby. Odnosząc się natomiast do zakresu opieki Sąd podziela wyrażane w orzecznictwie stanowisko, że jednoczesne rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej wskazuje, że nie wymaga ona, aby osoba ją sprawująca przebywała bez jakichkolwiek przerw w ciągu dnia w pobliżu osoby, która opieki takiej w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności potrzebuje. Otóż według treści tej regulacji opieka powinna być sprawowana codziennie w taki sposób, który uniemożliwia wykonywanie przez opiekunów pracy zarobkowej. Z akt wynika, że na sprawowanie takiej opieki wskazuje skarżący, a jej nie został skutecznie zakwestionowany w postępowaniu przed organami. Organ I instancji zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie kwestionował a organ II instancji nie dysponował materiałem dowodowym, który mógłby podważyć rodzaj czynności wykonywanych przez skarżącego w tym w szczególności, że skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia, w szczególności że stan zdrowia matki skarżącego nie uległ poprawie, a wręcz przeciwnie uległ pogorszeniu. Argumentem przemawiającym za odmową przyznania świadczenia nie może być przekonanie organu, że siostra skarżącego może w tej opiece uczestniczyć (bo tak oświadczyła w sytuacji gdy tej opieki się nie podjęła) ponieważ jest emerytką. Zdaniem Sądu istotne jest kto faktycznie opiekę sprawuje i w jakim zakresie, a nie kto ewentualnie mógłby tej opieki się podjąć, brak jak już wskazano takiej przesłanki w powołanym przepisie. W tej sytuacji w ocenie Sądu, organ błędnie uznał, że skarżący nie wykazał, że rezygnacja z podjęcia pracy zarobkowej, spowodowana była koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o znacznym stopniu niepełnosprawności, a w konsekwencji naruszyły art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem decyzji obu instancji. Zaznaczyć przy tym należy, że organy nie są uprawnione do kwestionowania orzeczenia o niepełnosprawności, które oznacza jak wskazano wyżej, że sprawność organizmu jest naruszona na tyle, że osoba dotknięta niepełnosprawnością nie jest zdolna do pracy, a także wymaga stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych takich jak czynności samoobsługowych - higiena, poruszanie się, prowadzenie gospodarstwa domowego, komunikacja i funkcjonowanie w społeczeństwie. W ocenie Sądu zakres opieki jaki skarżący świadczy wobec matki – osoby całkowicie niesamodzielnej, leżącej, z zaburzeniami świadomości oraz koordynacji rak i nóg- może uniemożliwiać mu podjęcie zatrudnienia z uwagi na schorzenia na jakie cierpi jego matka – choroba Alzhaimera, która obecnie jak wynika z akt, i na co wskazywał skarżący, powoduje, że matka skarżącego nie może pozostawać bez opieki a nadto, że matka nie akceptuje córki - siostry skarżącego jako opiekuna. Sąd podkreśla przy tym, że według definicji przyjętej przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) niepełnosprawnością określa się ograniczenie lub brak zdolności do wykonywania czynności w zakresie uważanym za normalny dla człowieka. Ograniczenie sprawności wynika z uszkodzenia i upośledzenia funkcji organizmu. Za niepełnosprawną uznawana jest osoba, której sprawność fizyczna lub umysłowa jest trwale bądź okresowo ograniczona i uniemożliwia normalne funkcjonowanie zawodowe i społeczne. W zależności od stopnia i zakresu ograniczenia funkcjonowania wyróżnia się właśnie trzy stopnie niepełnosprawności: lekki, umiarkowany i znaczny. Choroba Alzheimera, co wynika z akt powoduje, że matka skarżącego została uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym. Choroba ta ma bowiem charakter neurodegeneracyjny - stopniowa utrata komórek nerwowych i jest najczęstszą przyczyną otępienia w wieku starszym. Powoduje nieodwracalne zmiany w mózgu, przez co może prowadzić do niemożności samodzielnego funkcjonowania chorego, co ma miejsce w przypadku matki skarżącego. Powoduje m.in. spadek zdolności do wydawania osądów i podejmowania decyzji w codziennych sytuacjach jak również trudności w koncentracji i myśleniu. Jeżeli organ II instancji miał wątpliwości co do zakresu potrzeb matki skarżącego i zakresu sprawowanej opieki winien przeprowadzić wywiad środowiskowy oraz zasięgnąć opinii lekarza psychiatry, pod kontrolą którego pozostaje matka skarżącego.

Reasumując wskazać należy, że jak wynika z wyjaśnień skarżącego zrezygnował on z zatrudnienia wobec konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką w sytuacji gdy jego siostra takiej opieki nie sprawowała a nawet zaprzestała, zakres której uniemożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej, co oznacza, że spełnione zostały przesłanki do przyznania skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego z tytuł sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką.

Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej dokonają oceny stanu faktycznego, według wskazań zawartych w niniejszym wyroku mając na uwadze przedstawioną wyżej wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą to wykładnią są związane z mocy art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.)

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.