Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 508/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6198 Inspekcja pracy
Hasła tematyczne: Inspekcja pracy
Skarżony organ: Inspektor Pracy
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.41 ust.4 pkt 2 w zw z art. 3 ust. 3 i 5
journal: Dz.U. 2008 nr 237 poz 1656
law: Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska Sędziowie NSA Joanna Banasiewicz (spr.) v.s. NSA Arkadiusz Despot- Mładanowicz (autor uzasadnienia) Protokolant specjalista Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 12 października 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wytwórni [...] "P." Spółka Akcyjna w Ś. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 16 listopada 2010 r. sygn. akt III SA/Lu 233/10 w sprawie ze skargi Wytwórni [...] "P." Spółka Akcyjna w Ś. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w L. z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie nakazu umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 16 listopada 2010 r. sygn. akt III SA/Lu 233/10 oddalił skargę [...] S.A. w Ś. (dalej "Spółka") na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w L. z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie nakazu umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Powyższe rozstrzygnięcie Sąd ten poprzedził następującymi ustaleniami faktycznymi i oceną prawną:

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...], Okręgowy Inspektor Pracy w L., po rozpatrzeniu odwołania [...] S.A., utrzymał w mocy nakaz Inspektora Pracy z dnia [...] marca 2010 r., nr rej. [...], w sprawie umieszczenia pracownika Z. P. w ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Organ podał, że w związku z kontrolą przeprowadzoną w [...] S.A. w Ś. inspektor pracy skierował do pracodawcy nakaz z dnia [...] marca 2010 r. w sprawie umieszczenia we wskazanej wyżej ewidencji pracowników pracownika Z. P. zatrudnionego w ramach umowy o pracę na czas nieokreślony na stanowisku mechanik lotniczy.

Na podstawie Kart Służby Pracownika, zawierającej zapis obowiązków i wykonywanych czynności ustalono, że pracownik zatrudniony na stanowisku mechanik lotniczy wykonuje następujące czynności:

- wykonuje i poświadcza w Pokładowym Dzienniku Technicznym Śmigłowca wykonania liniowej obsługi technicznej śmigłowców, rejestracji usterek i sposobu ich usunięcia,

- wypełnia Kartę Ewidencji Niesprawności Śmigłowca w obsłudze liniowej i hangarowej,

- wypełnia Kartę Gotowości Technicznej do Lotów Próbnych Doświadczalnych,

- wykonuje czynności obsługowe zgodnie ze standardami zawartymi w danych obsługowych śmigłowców,

- bierze udział w przygotowaniach śmigłowców do lotów próbnych doświadczalnych w zakresie czujników i aparatury pomiarowej.

Z. P. zatrudniony na stanowisku mechanik lotniczy ma uprawnienia do poświadczania obsługi statków powietrznych. Z dodatkowych ustaleń wynika, że mechanik lotniczy wykonuje prace związane z naziemnym przygotowaniem statków powietrznych do lotu i prace te wykonuje zarówno w budynku, jak i na płycie lotniska. Prace mechaników na lotnisku, w tym związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo śmigłowców należą do ich podstawowych obowiązków. Praca na płycie lotniska odbywa się w ramach codziennych zadań i często jest związana z poświadczaniem przygotowania śmigłowców do eksploatacji.

W związku z powyższym inspektor pracy ocenił, że pracownik wykonuje prace o szczególnym charakterze wymienione w Załączniku nr 2 pkt 3 do ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz. U. Nr 237, poz. 1656), tj. prace mechaników lotniczych związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska i na tej podstawie skierował do pracodawcy przedmiotową decyzję.

Od powyższej decyzji Spółka wniosła odwołanie, którego podstawowy zarzut sprowadzał się do stwierdzenia, że wprawdzie Z. P. jest zatrudniony na stanowisku mechanika lotniczego, jednakże nie wykonuje on w pełnym wymiarze czasu pracy, pracy mechanika lotniczego związanej z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska.

Okręgowy Inspektor Pracy w L. w powołanej na wstępie decyzji z dnia [...] listopada 2010 r., utrzymującej w mocy zaskarżony nakaz wskazał, że z art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych wynika obowiązek płatnika składek prowadzenia wykazu stanowisk, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz ewidencję pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest obowiązek opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych.

Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 3 ustawy prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się. W punkcie 3 Załącznika nr 2 do ustawy prace mechaników lotniczych związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska uznaje się za prace o szczególnym charakterze.

Z akt sprawy wynika, że Z. P. jest zatrudniony na stanowisku mechanik lotniczy w pełnym wymiarze czasu pracy. Poza sporem jest okoliczność, że mechanicy lotniczy zatrudnieni w Wydziale Prób w Locie ponoszą bezpośrednią odpowiedzialność za bezpieczeństwo publiczne potwierdzając i poświadczając własnym podpisem czynności obsługi technicznej kwalifikowane, jako obsługa liniowa (na płycie lotniska). W tym zakresie wykonywane prace stanowią prace ujęte w załączniku w/w ustawy.

Zdaniem organu w sprawie nie zachodzi okoliczność wykonywania pracy o szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kryterium pracy "w pełnym wymiarze czasu" oznacza zatrudnienie w wymiarze odpowiadającym normom czasu pracy wynikającym z art. 129 Kodeksu pracy lub skróconym na podstawie art. 145 Kodeksu pracy lub innych przepisów szczególnych. Nie oznacza to, że praca ma być wykonywana stale i bez przerwy przez dobowy wymiar czasu pracy. Rozstrzygające jest, że pracownik został zatrudniony do wykonywania danej pracy, a jej wykonywanie stanowi podstawowe obowiązki danego pracownika. Organ wskazał, że z istoty większości prac uznanych za prace o szczególnym charakterze wynika pozostawanie pracownika w gotowości do świadczenia pracy wymagającej pełnej zdolności psychofizycznej w rozmiarze odpowiadającym każdorazowym potrzebom pracodawcy. Tym samym nie może pozbawiać przymiotu pracy o szczególnym charakterze okoliczność wykonywania również innych czynności na podstawie polecenia służbowego lub wynikających z zakresu obowiązków danego pracownika.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie [...] S.A. w Ś. wniosła o uchylenie decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r. i nakazu z dnia [...] marca 2010 r., zarzucając organom błędną wykładnię art. 41 ust. 4 pkt 2 w zw. z art. 3 ust. 3 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych. Zdaniem Spółki z regulacji ustawy o emeryturach pomostowych wynika, że aby mechanik lotniczy mógł być uznany za pracownika wykonującego pracę o szczególnym charakterze, jego praca związana z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska powinna być wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy, co w przypadku Z. P. nie ma miejsca.

W odpowiedzi na skargę Okręgowy Inspektor Pracy w L. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) stwierdził, że zaskarżona decyzja nie jest dotknięta uchybieniami, które skutkowałyby koniecznością jej uchylenia.

Stwierdzając, że stan faktyczny sprawy jest bezsporny, Sąd podniósł, że źródłem sporu jest interpretacja przepisów ustawy o emeryturach pomostowych w kontekście kwalifikacji pracy pracownika Z. P. z punktu widzenia definicji pracy o szczególnym charakterze.

W ocenie Sądu wykładnia systemowa i celowościowa ustawy o emeryturach pomostowych wskazuje, że stanowisko skarżącej jest błędne. Ratio legis ustawy o emeryturach pomostowych z 2008 r. było wprowadzenie rozwiązań godzących z jednej strony konieczność ochrony interesów pracowników, z drugiej – bezpieczeństwo finansów publicznych państwa, w szczególności stabilności systemu świadczeń emerytalno-rentowych, zagrożonej niekorzystnymi zjawiskami demograficznymi. Regulacje dotyczące pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze istniały jednak już wcześniej, ich ratio legis był fakt konieczności zapewnienia szczególnych warunków nabywania uprawnień emerytalno-rentowych pracownikom, których charakter pracy wiąże się ze szczególnymi obciążeniami negatywnymi czynnikami, uniemożliwiającymi pozostawanie aktywnymi zawodowo w tak długim okresie czasu, jak pozostałe grupy, względnie których praca wiąże się ze szczególnymi obowiązkami, wymagającymi większej sprawności psychofizycznej, podlegającej naturalnemu osłabieniu z wiekiem, co również powoduje konieczność skrócenia okresu aktywności zawodowej.

Sąd wskazał, że tak jak we wcześniejszych regulacjach prawnych ustawodawca celem określenia grup pracowników podlegających szczególnym regulacjom w tym zakresie, posłużył się złożoną techniką prawodawczą: z jednej strony w art. 3 ustawy zawarto definicje ustawowe prac w szczególnych warunkach i prac o szczególnym charakterze, z drugiej strony do ustawy zostały dołączone dwa załączniki zawierające wykazy omawianych prac. W załączniku nr 2 w pozycji 3 jako prace o szczególnym charakterze zostały wskazane prace mechaników lotniczych związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska.

Skarżąca, opierając się na literalnym brzmieniu cytowanego przepisu wywodzi, że tylko w przypadku gdy prace na płycie lotniska zajmują cały wymiar obowiązków pracownika, jego praca może być uznana za pracę o szczególnym charakterze. Wzmocnieniem tej argumentacji mają być wnioski płynące z wykazania relacji pomiędzy wpisem do ewidencji pracowników wykonujących tego typu pracę, obowiązkiem opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych oraz uprawnieniami emerytalnymi pracownika.

Nie podzielając powyższego stanowiska Sąd zwrócił uwagę na rozróżnienie pomiędzy pracą w szczególnych warunkach a pracą o szczególnym charakterze Sąd podał, że zgodnie z definicją zawartą w art. 3 ust. 1 ustawy prace w szczególnych warunkach to prace związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięciem wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku; wykaz prac w szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy. Z kolei pod pojęciem prac o szczególnym charakterze ustawodawca rozumie, zgodnie z art. 3 ust. 3, prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się; wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy. Porównanie definicji ustawowych, jak również katalogów prac zaliczanych do poszczególnych kategorii, pozwala, zdaniem Sądu, na stwierdzenie, że o ile w pierwszym przypadku możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę uzasadniona jest bardziej względami interesu indywidualnego pracownika, który wykonuje pracę w warunkach szczególnie negatywnie wpływających na stan jego zdrowia, o tyle w przypadku prac o szczególnym charakterze definicja kładzie nacisk na szczególną odpowiedzialność pracownika, związaną z wykonywanymi czynnościami. W tym zatem przypadku dominującą rolę odgrywa raczej czynnik interesu publicznego – ochrony innych osób przed niebezpieczeństwem związanym z faktem, że pracownik, który wykonuje te szczególnie odpowiedzialne czynności może nie mieć już należytej sprawności psychofizycznej, ze względu na jej naturalne obniżenie podyktowane wiekiem. W związku z tym decydujące znaczenie ma fakt, aby taki pracownik nie podejmował czynności wymagających wyższej sprawności, niż dysponuje. W interesie publicznym leży więc odsunięcie takiego pracownika od wykonywania czynności obarczonych szczególnym ryzykiem, a w interesie pracownika umożliwienie mu nabycia "przejściowych" świadczeń, przed uzyskaniem pełnych praw emerytalnych.

Z powyższych względów, w ocenie Sądu, uzasadnione jest, aby za pracownika wykonującego pracę o szczególnym charakterze traktować już takiego pracownika, którego znaczna część czynności wykonywanych w ramach zakresu obowiązków wiąże się ze szczególnym charakterem. Wykonywanie nawet tylko w ramach części obowiązków takich czynności niesie bowiem ze sobą niebezpieczeństwa związane z obniżoną sprawnością psychofizyczną.

Nie godząc się ze stanowiskiem skarżącej, że przepisy ustawy za prace o szczególnym charakterze pozwalają uznać tylko prace tych mechaników lotniczych, którzy w pełnym wymiarze czasu pracy wykonują jedynie prace związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska, Sąd podniósł, że zgodnie z przepisem art. 3 ust. 5 ustawy, za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy. Użyte w art. 3 ust. 5 ustawy pojęcie "pełnego wymiaru czasu pracy" nie jest przez ustawodawcę definiowane ani wyjaśniane. Interpretując ten przepis należy zastosować wykładnię systemową i odwołać się do przepisów z zakresu prawa pracy. W związku z tym uznać należy, że "pełny wymiar czasu pracy" w rozumieniu ustawy odnosi się do czasu pracy określonego w umowie o pracę pracownika zatrudnionego na stanowisku mechanika lotniczego, nie zaś do czynności związanych z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska, stanowiących tylko część obowiązków mechanika lotniczego.

Z bezspornych ustaleń przyjętych za podstawę decyzji wynika, że mechanik lotniczy Z. P. zatrudniony jest w pełnym wymiarze czasu pracy i co najmniej znaczna część jego obowiązków jest związana z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska, a zatem mieści się w katalogu prac o szczególnym charakterze. Pracownik ten ma uprawnienia do poświadczania obsługi statków powietrznych. Wykonuje prace związane z naziemnym przygotowaniem statków powietrznych do lotu i prace te wykonuje zarówno w budynku, jak i na płycie lotnisku. Prace mechaników na lotnisku, w tym związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo śmigłowców należą do ich podstawowych obowiązków. Praca na płycie lotniska odbywa się w ramach codziennych zadań i często jest związana z poświadczaniem przygotowania śmigłowców do eksploatacji.

W ocenie Sądu relacja czasowa pomiędzy zakresem prac wykonywanych na płycie lotniska i związanych bezpośrednio z przygotowaniem statku powietrznego do lotu, a zakresem prac w ramach tzw. obsługi hangarowej jest niemożliwa do ustalenia, ale relacja ta nie wpływa na ocenę sprawy. Względy interesu publicznego – bezpieczeństwa w ruchu lotniczym – wymagają, aby czynności związane z bezpośrednim przygotowaniem maszyn do lotu wykonywały osoby o wysokiej sprawności psychofizycznej, która ulega naturalnemu obniżeniu wraz z wiekiem. Nie ma zatem znaczenia, czy w zakresie obowiązków pracownika mieszczą się jeszcze czynności nie związane z bezpośrednią obsługą statków na płycie lotniska. Zasadnie zatem organy zakwalifikowały prace wykonywane przez Z. P. jako prace o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych, co w świetle art. 41 ust. 4 pkt 2 zobowiązywało skarżącą Spółkę, jako płatnika składek, do umieszczenia Z. P. w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Sąd stwierdził ponadto, że podjęta przez skarżącą próba wsparcia jej argumentacji poprzez odwołanie się do relacji pomiędzy wpisem do ewidencji pracowników wykonujących tego typu pracę obowiązkiem opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych oraz uprawnieniami emerytalnymi pracownika jest bezskuteczna. Zaskarżona decyzja dotyczy wpisu do ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, ten zaś jest uzależniony od spełnienia ustawowych przesłanek kwalifikacji pracy danego pracownika z punktu widzenia ustawowych definicji i wykazów wspomnianych prac. Skoro w badanej sprawie przesłanki te zostały spełnione, to decyzja organu podlegająca kontroli sądu jest prawidłowa. Sąd administracyjny rozstrzygający niniejszą sprawę nie jest przy tym władny rozstrzygać wątpliwości co do zakresu obowiązku opłacania składek emerytalno-rentowych za pracownika Z. P., czy tym bardziej – wątpliwości co do nabycia przezeń w przyszłości uprawnień do emerytury pomostowej.

Sąd wskazał ponadto, że nie ma podstaw do kwestionowania zgodności przepisów ustawy z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie mającym znaczenie w rozpoznawanej sprawie. Nie jest też trafne powoływanie się na wykładnię dokonaną przez Sąd Najwyższy na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów w sprawie o innym przedmiocie.

Skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 16 listopada 2010 r. sygn. akt III SA/Lu 233/10 wniosła [...] S.A. w Ś., zaskarżając w całości powyższy wyrok i zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 41 ust 4 pkt 2 w związku z art. 3 ust 3 i 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. nr 237, poz.1656) oraz art. 41 ust 4 pkt 2 w związku z art. 35 ust 1 pkt 2 tej ustawy.

Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w świetle pkt 3 załącznika nr 2 do w/w ustawy pracą o szczególnym charakterze jest praca mechaników lotniczych związana z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska. Jak wynika z art. 3 ust 3 w związku z art. 3 ust 5 ustawy o emeryturach pomostowych za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących prace wymienione w załączniku nr 2 do ustawy w pełnym wymiarze czasu pracy. Przepisy te wyraźnie kładą akcent na fakt wykonywania prac o szczególnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy, a nie na fakt zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy pracownika, który wykonuje prace o szczególnym charakterze. Stąd też pozbawiona podstawy prawnej w literalnym brzmieniu w/w przepisów, a tym samym nieuprawniona jest wykładnia, której dokonał Sąd w zaskarżonym wyroku. W ocenie skarżącego nie jest uzasadniony w kontekście art. 3 ust 3 i 5 ustawy ostateczny wniosek, jaki wyprowadził Sąd z zastosowania wykładni systemowej i odwołania się do przepisów z zakresu prawa pracy, a mianowicie taki, że pojęcie "pełny wymiar czasu pracy" odnosi się jedynie do czasu pracy określonego w umowie o pracę, ponieważ Sąd pominął w swoich rozważaniach to, że pojęcia tego nie można analizować w oderwaniu od wykonywania prac o szczególnym charakterze wymienionych w załączniku nr 2 do ustawy, a tym samym należy je czytać łącznie jako "wykonywanie prac o szczególnym charakterze wymienionych w załączniku nr 2 do ustawy w pełnym wymiarze czasu pracy". Zdaniem skarżącego w świetle powołanych przepisów zatrudnienie mechanika lotniczego zgodnie z umową o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy jest tylko jednym z elementów wymaganych przez te przepisy, drugim elementem jest bowiem rzeczywiste wykonywanie pracy o szczególnym charakterze wymienionej w załączniku nr 2 do ustawy w pełnym wymiarze czasu pracy wynikającym z umowy o pracę. W przepisach tych chodzi o faktyczne wykonywanie określonej pracy w pełnym wymiarze czasu pracy, a nie o sam fakt zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy.

Wykładnię art. 3 ust 5 ustawy, zgodnie z którą za pracownika wykonującego pracę o szczególnym charakterze, może być uznany pracownik, który pracę taką wykonuje w pełnym wymiarze czasu pracy, czyli w przypadku mechanika lotniczego przez 8 godzin na dobę i 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym, potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego wydane w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983r w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8 poz. 43 ze zm.), które w ocenie skarżącego zachowuje swoją aktualność także na użytek wykładni ustawy o emeryturach pomostowych. I tak w wyroku z dnia 4 czerwca 2008r, IIUK 306/07 (OSNP 2009/21-22/290) Sąd Najwyższy stwierdził, że nie jest dopuszczalne uwzględnianie do okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, wymaganych do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym, innych równocześnie wykonywanych prac w ramach dobowej miary czasu pracy, które nie oddziaływały szkodliwie na organizm pracownika, przez co tak zatrudniony nie spełniał koniecznego warunku dla uzyskania wcześniejszych uprawnień emerytalnych, jakim było stałe wykonywanie pracy szkodliwej w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na zajmowanym stanowisku pracy.

Omawiając kwestie związane z obowiązkiem płatnika składek prowadzenia ewidencji pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na FEP (art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy), a następnie regulację zawartą w art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy skarżąca stwierdziła, że już wnioski z samej wykładni literalnej przepisu art. 35 ust 1 pkt 2 ustawy powinny być inne niż uznanie, że obowiązek umieszczenia pracowników w przedmiotowej ewidencji i opłacania składek na FEP także za pracowników wykonujących ww. prace w niepełnym wymiarze pomimo, że taka praca nie stanowi podstawy do jej zaliczenia do stażu pracy dla celu nabycia uprawnienia do emerytury pomostowej. Znajdujący się bowiem w "przepisach ogólnych" art. 3 ust. 3 oraz art. 3 ust. 5 łącznie tworzą ustawową definicję pracownika pracującego w szczególnym charakterze, z czego wynika konkluzja, że pracownikiem wykonującym prace o szczególnym charakterze będzie zawsze pracownik wykonujący taką pracę w pełnym wymiarze czasu pracy. Zauważono też, że art. 4 i następne przepisy ustawy dotyczące prawa do nabywania emerytury pomostowej również nie zawierają odesłania do art. 3 ust.5 ustawy, używając prawie identycznego sformułowania jak art. 35 ust 1 pkt 2, czyli sformułowania "pracownik wykonujący pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3", podczas gdy w art. 35 ust 1 pkt 2 użyte jest sformułowanie "pracownik wykonujący prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa art. 3 ust. 1 i 3", a jednak przecież nie ma żadnych wątpliwości, że prawo do emerytury pomostowej przysługuje wyłącznie pracownikowi wykonującemu prace w szczególnych warunkach oraz o szczególnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy. Także wykładnia celowościowa i systemowa art. 35 ust 1 pkt 2 ustawy prowadzi zdaniem skarżącej do wniosku, że składki na FEP powinno się opłacać tylko za pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach oraz o szczególnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy. W przeciwnym razie wystąpi sytuacja, w której składki na FEP będą opłacane za pracownika, wykonującego przedmiotowe prace w niepełnym wymiarze czasu pracy, który to pracownik nie nabędzie z tytułu opłacania tych składek prawa do emerytury pomostowej. Jeśli opłacaniu składek na FEP za pracownika nie będzie towarzyszyć prawo do nabycia przez tego pracownika emerytury pomostowej, to w takim przypadku składka na FEP będzie miała charakter podatku, a nie charakter obciążenia związanego z ubezpieczeniem społecznym, któremu powinno odpowiadać adekwatne świadczenie z tego ubezpieczenia społecznego, wówczas też należałoby uznać, że art. 35 ust 1 pkt 2 ustawy rozumiany w taki sposób, że nakazuje opłacanie składek na FEP za pracownika wykonującego prace w szczególnych warunkach oraz o szczególnym charakterze w niepełnym wymiarze czasu pracy, pomimo tego, iż pracownik ten nie nabędzie prawa do emerytury pomostowej jest niezgodny z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej, chociażby z art. 2 Konstytucji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania, wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., to Sąd rozpoznając sprawę jest związany granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza zaś związanie podstawami zaskarżenia, wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny dokonując kontroli zaskarżonego orzeczenia nie jest uprawniony do badania ewentualnej jego wadliwości, wykraczającej poza ramy wyznaczone zarzutami skargi kasacyjnej. Oznacza to zatem, że zakres rozpoznania sprawy wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.

Nie dopatrzywszy się w niniejszej sprawie przesłanek wskazujących na nieważność postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do oceny zarzutów skargi kasacyjnej i uznał, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty nie mają usprawiedliwionych podstaw.

Skarga kasacyjna została oparta wyłącznie na podstawie określonej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj. błędnej wykładni prawa materialnego. Autor skargi kasacyjnej wywiódł dwa zarzuty błędnej wykładni przepisów prawa materialnego.

Pierwszy zarzut dotyczy błędnej wykładni art. 41 ust. 4 pkt 2 w związku z art. 3 ust. 3 i 5 ustawy o emeryturach pomostowych. Jak stanowi art. 41 ust. 4 pkt 2 tej ustawy płatnik składek jest obowiązany prowadzić ewidencję pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na FEP, zawierającą dane, o których mowa w ust. 3 pkt 2.

Przepis art. 3 ust. 3 zawiera definicję prac o szczególnym charakterze, których wykonywanie uprawnia do emerytury pomostowej. Prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się; wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy.

Art. 3 ust. 5 ustawy odnosi się zaś do osób je wykonujących, stanowiąc, że za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 3. Jak wynika z treści tego przepisu o zaliczeniu pracownika do osób wykonujących pracę o szczególnym charakterze decydują trzy przesłanki: 1) rodzaj świadczonej pracy, 2) termin jej wykonywania, 3) wymiar czasu pracy. W rozpoznawanej sprawie spór dotyczy rozumienia trzeciej przesłanki, a więc wymiaru czasu pracy. Ustawa stanowi wymóg wykonywania pracy o szczególnym charakterze "w pełnym wymiarze czasu pracy". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego "w pełnym wymiarze czasu pracy" nie oznacza, że praca określonego rodzaju ma być wykonywana "stale", czyli - jak uważa strona skarżąca – w ramach dobowej miary czasu pracy pracownik ma wykonywać wyłącznie dany rodzaj pracy. Kryterium wskazującym na wykonywanie pracy "w pełnym wymiarze czasu pracy" stanowi wykonywanie w ramach dobowej miary czasu pracy, odpowiadającej pełnemu etatowi, rodzaju pracy zaliczonej do prac o szczególnym charakterze jako podstawowego obowiązku pracownika. Zatem praca zaliczona do pracy o szczególnym charakterze musi należeć do podstawowych, a nie ubocznych, sporadycznych obowiązków pracownika.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, regulacje zawarte w art. 3 ust. 3 i 5 w zw. z art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy należy rozumieć tak, że obowiązek umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze obciąża pracodawcę wówczas, gdy wykonuje on rodzaj pracy wymieniony w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, będąc zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy (na pełen etat) i ten rodzaj wykonywanej pracy jest wykonywany jako podstawowy obowiązek pracownika, bez względu na to, czy oprócz wymienionego rodzaju pracy wykonuje również inne czynności.

Za poglądem powyższym przemawiają również inne argumenty, uwzględniające przede wszystkim cele ustawy.

Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wyroku podkreślił, że w jego ocenie w przypadku prac o szczególnym charakterze definicja kładzie nacisk na szczególną odpowiedzialność pracownika, związaną z wykonywanymi czynnościami. W tym zatem przypadku dominującą rolę odgrywa raczej czynnik interesu publicznego - ochrony innych osób przed niebezpieczeństwem związanym z faktem, że pracownik, który wykonuje te szczególnie odpowiedzialne czynności może nie mieć już należytej sprawności psychofizycznej, ze względu na jej naturalne obniżenie podyktowane wiekiem. W związku z tym istotne jest to, aby taki pracownik nie podejmował czynności wymagających wyższej sprawności psychofizycznej. W interesie publicznym leży więc odsunięcie takiego pracownika od wykonywania czynności obarczonych szczególnym ryzykiem, a w interesie pracownika umożliwienie mu nabycia "przejściowych" świadczeń, przed uzyskaniem pełnych praw emerytalnych.

Należy zgodzić się z tym poglądem, z kilku powodów. Jednym z nich jest fakt, że wskazana przez Sąd pierwszej instancji różnica pomiędzy pracami wykonywanymi w szczególnych warunkach i pracami o szczególnym charakterze wynika zasadniczo z innych przesłanek. O ile w odniesieniu do rodzajów prac wykonywanych w szczególnych warunkach można mówić o uwarunkowaniach medycznych jako podstawie zaliczenia do tego rodzaju, to w odniesieniu do prac o szczególnym charakterze, w mniejszym stopniu chodzi o kwestie medyczne, a w większym o względy bezpieczeństwa publicznego, które może naruszać pracownik, nie dysponujący odpowiednią formą psychofizyczną.

Gdyby przyjąć pogląd, że pracownikowi wykonującemu taki rodzaj pracy o szczególnym charakterze pracodawca powierzył, w ramach pełnego wymiaru czasu pracy, wykonywanie również innych czynności, co np. w tzw. zakresie czynności pracowniczych często występuje pod nazwą "wykonywanie innych czynności", to okazałoby się, że wykonywanie nawet w niewielkim zakresie takich czynności, eliminuje z prawa do emerytury pomostowej pilotów statków powietrznych, kontrolerów ruchu lotniczego, dyżurnych ruchu pociągów i inne wymienione w załączniku nr 2 osoby wykonujące określone tam rodzaje prac. Okazałoby się również, że to nie ustawa wskazuje osoby uprawnione do emerytury pomostowej, przez określenie rodzajów prac, a w istocie czyni to pracodawca, gdyż to on decyduje o zakresie wykonywanej przez pracownika pracy.

W świetle powyższych rozważań godzi się odnotować, że skarżąca nie kwestionuje ustaleń stanu faktycznego, zaakceptowanych przez Sąd pierwszej instancji, w oparciu o które organ uznał, że do podstawowych obowiązków powierzonych Z. P. należy wykonywanie prac mechanika lotniczego związanych z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska. Dlatego też powoływanie się przez skarżącą na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2008 r., II UK 306/07 nie ma wpływu na ocenę wykładni przepisów prawa materialnego dokonanej w zaskarżonym wyroku, gdyż wyrok ten, niezależnie od innego stanu prawnego, zapadł w konkretnym stanie faktycznym, odmiennym od ustalonego w rozpoznawanej sprawie. Ocena, czy dany pracownik wykonuje prace o szczególnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy zależy przede wszystkim od ustaleń stanu faktycznego, które w rozpoznawanej sprawie nie są kwestionowane przez skarżącą.

Z powyższych względów nie można podzielić poglądu wyrażonego przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 7 września 2011 r. m.in. w sprawach o sygn. akt I OSK 422/11 i I OSK 438/11. Pogląd zaprezentowany w niniejszych sprawach "wykonywanie pracy o szczególnym charakterze w pełnym wymiarze czasu pracy" ogranicza zatrudnienie wyłącznie do pracy na płycie lotniska, pomijając relację jaka istnieje między zatrudnieniem na pełnym etacie i podstawowymi obowiązkami pracownika (rodzajem świadczonej pracy).

Zarzut drugi naruszenia prawa materialnego, tj. art. 41 ust 4 pkt 2 w związku z art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, z którego wynika, że składki na FEP opłaca się za pracownika, który wykonuje prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3, również nie okazał się usprawiedliwiony, a to z tego względu, że Sąd Wojewódzki nie dokonywał wykładni tego przepisu w uzasadnieniu wyroku. Stwierdzono tam tylko, że próba wzmocnienia argumentacji skarżącej wykazaniem relacji pomiędzy wpisem do wspomnianej ewidencji, a obowiązkiem opłacania składek jest bezskuteczna, a sąd administracyjny nie jest władny rozstrzygać wątpliwości co do zakresu opłacania składki. Powyższe konstatacje Sądu pierwszej instancji uzasadniają jedynie pogląd, że sąd administracyjny nie może odnosić się do kwestii wykraczających poza granice rozpoznawanej sprawy, kwestie zaś opłacania składek rozstrzygane są w innym postępowaniu, na co wskazuje regulacja rozdziału 6 omawianej ustawy ze szczególnym wskazaniem na zapis art. 40 ust. 7.

Trudno zatem przyjąć, że Sąd pierwszej instancji dokonywał w ogóle interpretacji wskazanego przepisu art. 35 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach pomostowych, a zatem i zarzut błędnej interpretacji nie mógł okazać się usprawiedliwiony.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.


ZDANIE ODRĘBNE

Zdanie odrębne

sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego

Joanny Banasiewicz od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 2011 r., sygn. akt I OSK 508/11

Nie podzielam stanowiska zajętego w wyroku z następujących względów:

Moim zdaniem za uzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art. 41 ust. 4 pkt 2 w związku z art. 3 ust. 3 i 5 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U.Nr 237, poz. 1656 ze zm.) poprzez błędną wykładnię.

Zgodnie z art. 41 ust. 4 pkt 2 powołanej ustawy płatnik składek jest obowiązany prowadzić ewidencję pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, za których jest przewidziany obowiązek opłacania składek na FEP, zawierającą dane, o których mowa w ust. 3 pkt 2.

W niniejszej sprawie wpis do ewidencji dotyczył pracownika wykonującego prace o szczególnym charakterze.

Nie podzielam przyjętej w wyroku interpretacji art. 3 ust. 3 i 5 w związku z art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy, że obowiązek umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze obciąża pracodawcę wówczas, gdy wykonuje on rodzaj pracy wymieniony w załączniku nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, będąc zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy (na pełny etat) i ten rodzaj wykonywanej pracy jest wykonywany jako podstawowy obowiązek pracownika, bez względu na to, czy oprócz wymienionego rodzaju pracy wykonuje również inne czynności.

Zgodnie z art. 3 ust. 3 ustawy prace o szczególnym charakterze to prace wymagające szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesem starzenia się; wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy. Jednocześnie, w myśl art. 3 ust. 5 ustawy, za pracowników wykonujących prace o szczególnym charakterze uważa się pracowników wykonujących po dniu wejścia w życie ustawy, w pełnym wymiarze czasu pracy, prace, o których mowa w ust. 3.

W załączniku nr 2 do ustawy "Wykaz prac o szczególnym charakterze" pod poz. 3 wymieniono "Prace mechaników lotniczych związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska". Szczególny charakter omawianej regulacji, okoliczność, że spełnienie zawartych w tych przepisach wymogów daje możliwość ubiegania się o wcześniejszą emeryturę, jako wyjątek od ogólnej zasady wyrażonej w art. 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 53, poz. 1227 ze zm.) nakazuje, by wykładnia tych przepisów dokonywana była ze szczególną dbałością o precyzyjne odtworzenie woli ustawodawcy. W świetle przytoczonego wyżej brzmienia wykładanych przepisów należało moim zdaniem uznać, że jedynie praca o szczególnym charakterze wymieniona w załączniku nr 2 do ustawy i wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy uzasadnia umieszczenie pracownika w ewidencji, o której mowa w art. 41 ust. 4 pkt 2 ustawy.

Tylko więc mechanik lotniczy wykonujący w pełnym wymiarze czasu pracy prace związane z bezpośrednią obsługą potwierdzającą bezpieczeństwo statków powietrznych na płycie lotniska może być uznany za pracownika, który odpowiada warunkom ustawowym niezbędnym do dokonania stosownego wpisu do ewidencji pracowników.

Takie stanowisko wyraził również Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 7 września 2011 r., sygn. akt I OSK 420/11, I OSK 421/11, I OSK 422/11, I OSK 423/11, I OSK 424/11, I OSK 438/11 i I OSK 439/11. Przedstawioną tam argumentację w pełni podzielam.

Uważam, że z przedstawionych wyżej względów skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.