Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1987/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-04-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art 2 ust 1 lit e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: § 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka- Płaczkowska (spr.) WSA Iwona Kosińska Protokolant starszy referent Justyna Kobylarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi A. M., K. M. i K. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] września 2017 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania A. M. i K. M. od pkt 2 decyzji Wojewody W. z [...] października 2012 r., nr [...], utrzymał decyzję organu I instancji w mocy - w tej części.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że A. M. i K. M., działająca w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik brata – K. M. wystąpiły z wnioskiem o wydanie decyzji, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51) stwierdzającej, że część majątku C., stanowiąca nieruchomości leśne oznaczone obecnie jako działki nr [...] i nr [...] oraz nieruchomość zabudowana karczmą/domem mieszkalnym, stanowiąca obecnie działkę nr [...] nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

Jak wynika z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w P. z [...] lipca 1991 r., sygn. akt [...] J. M. zmarł [...] listopada 1989 r., a jego następcami prawnymi są: żona A. M., córka K. M. i syn K. M. Na mocy pełnomocnictwa z [...] lutego 2012 r. K. M. jest reprezentowany w sprawie przez K. M.

Decyzją z 26 października 2012 r. Wojewoda W. orzekł:

- w pkt 1, że nieruchomość zabudowana budynkiem mieszkalnym (dawna karczma), stanowiąca aktualnie działkę nr [...], ark. mapy [...] obręb [...] C., o pow. [...] ha, wchodząca uprzednio w skład majątku ziemskiego C., parcele nr [...], [...] i [...], zapisane w księdze wieczystej C. tom [...] karta [...] nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu;

- w pkt 2, że nieruchomości, stanowiące aktualnie działki nr [...], ark. mapy [...], obręb [...] C., o łącznej pow. [...] ha, wchodzące w skład dawnego majątku C., stanowiące uprzednio parcele katastralne nr [...], zapisane w księdze wieczystej C. tom [...] karta [...] podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Odwołanie od pkt 2 decyzji z [...] października 2012 r. złożyli wnioskodawcy, podkreślając, że "nieruchomości leśne położone na działkach [...] były i są przeznaczone do produkcji drewna (...), były i są dobrze wyodrębnione z reszty gospodarstwa rolnego (...), są w zarządzie Lasów Państwowych, co dowodzi możliwości gospodarczego wyodrębnienia".

Rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że zgodnie z zaświadczeniem Sądu Rejonowego w Ś., Wydział Ksiąg Wieczystych z [...] lutego 1992 r., "w ks. gr. C. m.z. [...] - jako właściciel wpisany był od [...] J. M. Następnie nieruchomość tą przejął Skarb Państwa – dnia [...] na podstawie Dekretu z dnia 6.9.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej". Wpisu Skarbu Państwa, jako właściciela gruntów o powierzchni [...] ha ujętych księgą gruntową C. [...] tom [...] karta [...] dokonano na podstawie wniosku Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. ([...]) z [...] września 1946 r. Podstawa prawna przejęcia nieruchomości ziemskiej pn. C. została w powołanym wniosku skonkretyzowana jako pkt e) przepisu art. 2 ust. 1 dekretu.

Minister wyjaśnił, że postępowanie prowadzone na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia ma za przedmiot ustalenie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zgodnie z tym przepisem na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw p., p. i ś., jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości ziemskie wymienione w lit. e) przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa ze wskazaniem ich przeznaczenia na cele wymienione w art. 1 dekretu, część druga.

Z zaświadczenia i wniosku wynika, że [...] czerwca 1934 r. majątek obejmował powierzchnię [...] ha, natomiast w protokole z [...] marca 1945 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej wskazano, jako powierzchnię ogólną majątku [...] ha, w tym grunty orne [...] ha, łąki dwukośne [...] ha, lasy [...] ha, sady [...] ha, ogrody warzywne [...] ha, parki [...] ha, podwórza, zabudowania, drogi [...] ha. W protokole odnotowano ponadto: ,,las - zagajenie sosny od 20 lat".

Wspomniane wyżej dokumenty, w ocenie organu, jednoznacznie wskazują, że nieruchomość ziemska pn. C. przekraczała wskazane normy obszarowe warunkujące jej przejście na rzecz Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust.1 lit. e) dekretu.

Minister wyjaśnił, że spadkobiercy J. M. żądają stwierdzenia, iż część przejętej na rzecz Państwa nieruchomości, tj. kompleks lasu oznaczony obecnie jako działki nr [...] i nr [...] o pow. [...] ha nie podlegała działaniu art. 2 ust.1 lit. e) dekretu. Działki te do 2003 r. oznaczone były nr [...] i [...], a jeszcze wcześniej jako parcele katastralne nr [...]. Zgodnie z pismem Nadleśnictwa C. z [...] kwietnia 2008 r., działki ewidencyjne nr [...] i nr [...], pozostające pod zarządem Lasów Państwowych - Nadleśnictwa C., stanowią siedlisko lasu w wieku od 71 do 13 lat (stan na 2008 r.). W piśmie z [...] lipca 2008 r. Nadleśnictwo wskazało ponadto, że "obszar stanowiący przedmiot postępowania został zalesiony w okresie międzywojennym". W aktach sprawy znajduje się mapa niemiecka datowana na [...] r. obrazująca kompleks zadrzewiony, zlokalizowany na zachód od zabudowań wsi C. (skala 1: 25000). Stan ten potwierdza mapa wykonana na podstawie prac terenowych, pozyskana ze Składnicy Map Akademii Rolniczej w P., wydawana jako mapa powiatu ś. w latach 1953 - 59. Również na mapie w skali 1:5000, sporządzonej w [...] r. przez geodetę Fr. P., parcele nr [...] i nr [...] oznaczone zostały jako użytek Ls (las). W dniu [...] grudnia 1973 r. użytek leśny w C. o powierzchni [...] ha został protokolarnie przekazany na rzecz Nadleśnictwa C.

Minister stwierdził, że zarówno w chwili przejścia majątku na rzecz Państwa, jak i obecnie, nieruchomości będące przedmiotem postępowania posiadają charakter leśny, co nie wyklucza, że w ramach prowadzonej gospodarki leśnej na tych nieruchomościach stan drzewostanu ulegał zmianom (wycinka / nasadzenia), co wpływa też na zróżnicowanie wieku lasu na tym obszarze.

Minister podniósł, że las o takiej powierzchni, jako część składowa majątku ponad 300-hektarowego, podlegał przejęciu w trybie reformy rolnej. Nieruchomość ziemska w C. miała wybitnie rolniczy charakter, co potwierdza treść protokołu z [...] marca 1945 r., w części opisującej ilość i rodzaj maszyn i sprzętu ([...]) oraz inwentarz żywy ([...]). Zdaniem Ministra wnioskodawcy nie udowodnili w żaden sposób, aby użytki leśne stanowiły odrębne przedsiębiorstwo służące działalności produkcyjnej lub handlowej, która nie byłaby działalnością rolniczą. Nie można zatem wykluczyć, że stosunkowo niewielki kompleks lasu stanowił zaplecze dla części stricte rolniczej, dostarczając surowca, np. na budowę zagród dla zwierząt gospodarskich czy tworzenie ogrodzeń/płotów lub szop na narzędzia. W ocenie organu trudno wyobrazić sobie, by w tak dużej nieruchomości, właściciel nie posiadał choćby kilkuhektarowego zalesienia, które służyłoby potrzebom pozostałych gruntów. Las w C. przynależał do majątku opartego na działalności rolniczej i o ile nie był z nią bezpośrednio powiązany, to spełniał wobec gruntów wykorzystywanych rolniczo funkcje zaopatrzenia. Pozwalał bowiem właścicielowi na pewną niezależność w pozyskiwaniu drewna bez konieczności jego odpłatnego nabywania.

Organ podkreślił, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegały nie nieruchomości rolne, lecz nieruchomości ziemskie, co było pojęciem zdecydowanie szerszym. Nieruchomość ziemska, dla oceny stosowania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może być utożsamiana tylko z użytkami rolnymi, lecz musi być rozumiana jako obejmująca także pozostałe części, które, jak w rozpatrywanej sprawie, były położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku. Z dokonanych ustaleń nie sposób wywieść, aby obszar, na którym znajdował się las, był prawnie wyodrębniony (dla omawianej majętności prowadzono jedną księgę wieczystą). Położony był on w otoczeniu znaczenie większych terenów rolnych, czego uzasadnioną konsekwencją musiało być to, że dzielił los całego majątku.

W ocenie organu będące przedmiotem wniosku użytki leśne o obszarze nieprzekraczającym 10 ha były elementem zorganizowanej całości, służącej prowadzeniu działalności rolniczej. Nieruchomości o charakterze leśnym, które nie podlegały przejęciu na podstawie przepisów dekretu z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, wpisują się w definicję "nieruchomości ziemskich" w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, o ile nie stanowiły odrębnego przedsiębiorstwa nastawionego na produkcję bądź handel. Wnioskowany kompleks lasu był integralną częścią nieruchomości ziemskiej pn. C. i dzieląc jej los, podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2017 r. wnieśli: A. M., K. M. i K. M.

Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie prawa materialnego i procesowego, a w szczególności:

- art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez przyjęcie, że nieruchomości o charakterze leśnym mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej szczegółowo określone w tym przepisie;

- art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, poprzez nieuprawnione przyjęcie że teren leśny stanowił część użytków rolnych, o jakich mowa w tym przepisie;

- art. 6 kpa, poprzez wydanie decyzji pomimo braku istnienia podstawy prawnej jej rozstrzygnięcia;

- art. 8 kpa, poprzez wydanie decyzji w sposób nieuzasadniony i odmienny od dotychczas ustalonej linii orzecznictwa i ustalonej praktyki w takim samym stanie faktycznym i prawnym.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz decyzji Wojewody W. z [...] października 2012 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi rozwinęli powyższe zarzuty, wskazując m.in., że zgodnie z przyjętą linią orzecznictwa przejęciu na cele reformy rolnej podlegały wyłącznie nieruchomości, które nie tylko spełniały określone normy powierzchniowe, ale też były przydatne do realizacji celów reformy określonych w art.1 ust. 2 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. W ocenie skarżących tym celom na pewno nie mogła służyć nieruchomość stanowiąca las o pow. [...] ha. Skarżący powołali wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego, m.in.: z 1 grudnia 1995 r., sygn. akt II SA 1499/94; z 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I OSK 823/07; z 18 października 2005 r., sygn. akt OSK 1518/04; z 4 maja 2016 r., sygn. akt I OSK 120/15; a także uchwałę składu siedmiu sędziów z 6 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Skarżący podnieśli, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a tylko nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie - nieruchomości ziemskich.

Wskazali, że z uwagi na to, iż przepisy dekretu z 6 września 1944 r. pozbawiały obywateli prawa własności, to w żaden sposób nie mogły i nie mogą być interpretowane w sposób rozszerzający.

Zdaniem skarżących przejęcie na własność Skarbu Państwa lasów nie następowało na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tylko mogło być dokonane na podstawie dekretu z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa.

Skarżący nie zgodzili się ze stwierdzeniem organu, że niewielki kompleks lasu stanowił zaplecze dla części stricte rolniczej, dostarczając surowca, np. na budowę zagród dla zwierząt gospodarskich czy tworzenie ogrodzeń/płotów lub szop na narzędzia. W ocenie skarżących są to wyłącznie przypuszczenia, nie oparte na ustalonym stanie faktycznym. Nadto "las- zagajenie sosny 20 letnie" nie pozwalają na przyjęcie, że mogły być źródłem budulca.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczono nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw p., p. i ś. jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa bez odszkodowania - z datą wejścia w życie ww. dekretu z tym istotnym zastrzeżeniem, że nieważne z mocy prawa stały się wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości ziemskich dokonane po 1 września 1939 r.

Ani dekret z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ani rozporządzenie wykonawcze z 1 marca 1945 r. nie definiuje pojęcia "nieruchomości ziemskiej". Wykładni takiej dokonał Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. (sygn. W 3/89, OTK 1990, poz. 26) wskazując na przedmiotowy zakres art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W konkluzji swych rozważań Trybunał stwierdził, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej - przez inne podmioty.

W niniejszej sprawie ogólna powierzchnia nieruchomości ziemskiej C. przekraczała 300 ha. Majątek został przejęty na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. W skład nieruchomości ziemskiej wchodziły m.in. lasy o pow. nie przekraczającej 10 ha (w protokole przejęcia majątku wskazano pow. 10 ha lasu, obecnie kompleks lasu obejmujący działki nr [...] i nr [...] stanowi pow. [...] ha).

Zdaniem skarżących las o wyżej wskazanej powierzchni nie powinien być przejęty na cele reformy rolnej, gdyż przejęcie takie mogło być dokonane jedynie na podstawie dekretu z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82).

Stanowiska tego nie sposób jednak podzielić. Na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu o przejęciu lasów, na własność Skarbu Państwa przeszły lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych. Przejście to nastąpiło z mocy prawa z dniem wejścia w życie dekretu.

Zgodnie z art. 1 ust. 3 lit. b tego dekretu, przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nie podlegały lasy i grunty leśne podzielone faktycznie lub prawnie przed dniem 1 września 1939 r. na parcele nie większe niż 25 ha, lecz tylko stanowiące własność osób fizycznych, których grunty nie były objęte przepisami art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Wskazać należy, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że lasy i grunty leśne należące do osób, których grunty objęte były przepisem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej podlegały nacjonalizacji niezależnie od obszaru (wyroki SN z 26 V 2006 r., sygn. akt V CSK 97/06, z 13 XII 2007 r., sygn. akt I CSK 310/07, z 22 IV 2005 r., sygn. akt II CSK 653/04, OSNC 2006, Nr 3, poz. 56 i z 20 IX 2013 r., sygn. akt II CSK 4/13, z 27 III 2014 r., sygn. akt III CSK 94/13).

W powołanym w skardze wyroku z 17 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1563/07 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że lasy i grunty leśne wchodzące w skład majątków ziemskich podlegających przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie przechodziły, co do zasady na własność państwa na podstawie tego dekretu, lecz podlegały przejęciu na własność Państwa z mocy prawa, o ile spełniały kryteria określone w dekrecie z 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Otóż jeśli parcele leśne przekraczały obszar wskazany w dekrecie z 12 grudnia 1944 r. o lasach to podpadały pod działanie przepisów tego dekretu.

W konsekwencji zatem dopuszczalne jest orzekanie w przedmiocie podpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej nieruchomości ziemskiej, która oprócz użytków rolnych obejmowała również lasy, jeżeli w skład nieruchomości ziemskich wchodziły lasy i grunty leśne, które nie przekraczały 25 ha. Skarżący powołując wyżej wskazany wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego na poparcie zarzutów skargi niewłaściwie go interpretują. W stanie faktycznym opisanym w tym wyroku lasy miały powierzchnię [...] ha.

Również podobne stanowisko zajęły: Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 grudnia 2005 r., sygn. akt I OSK 260/05 oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyrokach: z 22 maja 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 313/06 i z 6 października 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 625/11.

W niniejszej sprawie lasy nie przekraczały 25 ha. Postępowanie dowodowe nie wykazało, aby wnioskowane użytki leśne stanowiły odrębne przedsiębiorstwo służące działalności produkcyjnej lub handlowej, która nie byłaby działalnością rolniczą. Teren, na którym znajdował się las nie był prawnie wyodrębniony, zatem położenie w otoczeniu znaczenie większych terenów rolnych, uzasadniania twierdzenie, że dzielił los całego majątku.

Powołane w skardze wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczą zespołów dworsko – parkowych. Wobec tego dotyczą innych stanów faktycznych, niż w niniejszej sprawie.

Ze wszystkich wyżej omówionych przyczyn uznać należy, że organy nie naruszyły wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego. Chybione są także zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania. Organy prawidłowo ustaliły stan faktyczny w zakresie koniecznym do wydania decyzji.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku z mocy art. 151 ppsa.