Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 895/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2023-02-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Dnia 28 lutego 2023 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2023 roku na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 26 września 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga B. M. (zwanej dalej "wnioskodawczynią" lub "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 26 września 2022 r., nr [...]. W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy P. z dnia 26lipca 2022 r., nr [...], w której odmówiono przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem – D. M.. Zaskarżona decyzja organu II instancji zapadła w oparciu o poniżej przedstawiony stan faktyczny i prawny.

Wnioskodawczyni, reprezentowana przez pełnomocnika – adw. M. Ł. – złożyła w dniu 29 czerwca 2022 r. wniosek o ustalenie na jej rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad jej synem – D. M. (ur. w 2004 r.). Wnioskodawczyni wniosła o przyznanie jej tegoż świadczenia począwszy od dnia 1 września 2018 r., na podstawie art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.r."). Jak wynika z dołączonej do wniosku dokumentacji, wnioskodawczyni od wielu lat nie pracuje, ponieważ sprawuje opiekę nad swoim synem. Syn wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną od urodzenia. Na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. (zwanego dalej "PZON") z dnia 18 października 2018 r., nr [...], D. M. został zaliczony do osób niepełnosprawnych, przy czym stwierdzono, że wymaga wsparcia w samodzielnej egzystencji. Orzeczenie to zostało wydane do dnia 13 kwietnia 2020 r. Następnie, orzeczeniem z dnia 4 grudnia 2018 r., nr [...], Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności dla województwa wielkopolskiego (zwany dalej "WZON") uchylił orzeczenie PZON w zakresie wskazania przyczyny niepełnosprawności i orzekł co do istoty sprawy. Orzeczenie to zostało zakwestionowane na drodze sądowej.

Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2021 r. o sygn. akt IV U [...] Sąd Rejonowy w L. zmienił orzeczenie WZON m. in. co do przyczyn niepełnosprawności oraz okresu ważności orzeczenia. Orzeczenie PZON miało być ważne do dnia 13 kwietnia 2022 r.

W wyniku rozpoznania apelacji, Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 17 grudnia 2021 r. o sygn. akt VII Ua [...], zmienił wyrok Sądu Rejonowego w L. w ten sposób, że ustalono okres ważności orzeczenia PZON do dnia 13 kwietnia 2020 r.

Wójt wszczął postępowanie administracyjne w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, które chce otrzymać wnioskodawczyni i zwrócił się do Sądu Okręgowego w P., a także do Sądu Rejonowego w L. z pytaniami, od kiedy są prawomocne ich orzeczenia zapadłe w sprawie. Obydwa sądy wskazały, że ich orzeczenia są prawomocne od dnia 17 grudnia 2021 r.

Na zapytanie Wójta o aktualny stan zdrowia D. M., Starosta G. nadesłał aktualne orzeczenie PZON z dnia 21 lipca 2020 r., z którego wynika, że D. M. został zaliczony do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe.

Sąd Rejonowy w L. zawiadomił Wójta, że pełnomocnik wnioskodawczyni zwrócił się o nadesłanie jemu odpisu wyroku w dniu 19 maja 2022 r., a który doręczono mu w dniu 27 maja 2022 r. Z uwagi na błąd w klauzuli prawomocności, ponowiono prośbę o doręczenie orzeczenia. Odpis wyroku został doręczony pełnomocnikowi wnioskodawczyni w dniu 22 czerwca 2022 r.

W dniu 6 lipca 2022 r. odbył się wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że rodzina składa się z czterech osób – wnioskodawczyni, jej męża – A. M. oraz dzieci – D. M. oraz K. M.. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że wnioskodawczyni nie pracuje od wielu lat (od 2010 r.) z uwagi na sprawowaną opiekę nad synem. Wnioskodawczyni pobierała świadczenie pielęgnacyjne do dnia 30 września 2018 r., gdyż do tego dnia obowiązywało poprzednie orzeczenie PZON. D. M. cierpi na wodogłowie. Konsekwencją operacji, jaką przeszedł, jest padaczka, dlatego niezbędne jest nadzorowanie jego stanu zdrowia. Podczas padaczki, D. M. musi otrzymać właściwą pomoc, aby nie zrobił sobie krzywdy.

Decyzją z dnia 26 lipca 2022 r., nr [...] Wójt odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem – D. M.. Wójt zrelacjonował stan faktyczny sprawy. Stwierdził następnie, że wniosek wnioskodawczyni został złożony w dniu 29 czerwca 2022 r., a prawomocny wyrok, który dotyczył orzeczenia o niepełnosprawności jej syna, zapadł w dniu 17 grudnia 2021 r. To oznacza, według Wójta, że wniosek został złożony po upływie trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu powszechnego o zmianie orzeczenia o niepełnosprawności.

W myśl art. 24 ust. 2a u.ś.r., jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Jest to termin materialny, po upływie którego, złożony wniosek jest nieskuteczny.

Wnioskodawczyni wnosi o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego za okres 01.09.2018-13.04.2022. Do dnia 30 września 2018 r. Wójt wypłacał wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne. Wnioskodawczyni wystąpiła we wrześniu 2018 r. do PZON o wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Jednocześnie, Wójt podkreślił, że zostało wydane orzeczenie PZON o uznaniu D. M. za osobę o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, począwszy od dnia 14 kwietnia 2020 r. Jest to orzeczenie prawomocne. Z tego też względu, w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane wnioskodawczyni, ponieważ warunkiem sine qua non jest posiadanie przez podopiecznego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odmowa przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego wynika z tego, że obecnie D. M. nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto świadczenie nie może zostać wypłacone z mocą wsteczną, gdyż wnioskodawczyni złożyła swój wniosek po upływie trzech miesięcy od dnia wydania orzeczenia przez sąd powszechny.

Wnioskodawczyni złożyła odwołanie od decyzji organu I instancji, kwestionując ją w całości. Podniesiono zarzut naruszenia:

1) art. 24 ust. 2 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż trzymiesięczny termin na złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego biegnie zawsze od dnia wydania orzeczenia (w tym prawomocnego wyroku sądu powszechnego) o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, podczas gdy przepis ten odnosi się do orzeczeń wydawanych przez powiatowe/wojewódzkie zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, a nie orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne, co doprowadziło do błędnego uznania, że wnioskodawczyni przekroczyła trzymiesięczny termin do złożenia wniosku;

2) art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że odwołująca nie spełnia przesłanek ustawowych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy D. M. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a zatem odwołująca spełnia przesłanki wynikające wprost z przepisu.

Wnioskodawczyni uważa, że termin trzymiesięczny z art. 24 ust. 2a u.ś.r. dotyczy orzeczeń PZON/WZON, a nie orzeczeń sądów powszechnych. Poza tym powołany przepis nie stanowi, czy termin ten należy liczyć od dnia wydania orzeczenia, jego doręczenia, czy stwierdzenia jego prawomocności. Zasadne jest więc, każdorazowe stwierdzenie, że wniosek został wniesiony w terminie. Wnioskodawczyni podniosła, że wyrok Sądu Okręgowego w P. zapadł w dniu 17 grudnia 2021 r., ale dopiero w czerwcu 2022 r. stwierdzono jego prawomocność. Nie może to zatem wywierać negatywnego wpływu na jej sytuację prawną.

Wnioskodawczyni podniosła także, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane nie tylko w związku z opieką nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale również, gdy są orzeczone wskazania dla innych, "lżejszych" orzeczeń o niepełnosprawności.

Decyzją z dnia 26 września 2022 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. SKO omówiło stan faktyczny. Następnie organ II instancji przeszedł do wyjaśnienia przepisów, jakie znalazły zastosowanie w niniejszej sprawie. Kolegium oparło swoje rozstrzygnięcie o przepis art. 24 ust. 2a u.ś.r. Organ odwoławczy stwierdził, że wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został złożony w dniu 29 czerwca 2022 r., a wyrok Sądu Okręgowego w P. zapadł w dniu 17 grudnia 2021 r. Te dwie daty dzieli ponad pół roku, a w art. 24 ust. 2a u.ś.r. mowa jest o terminie trzymiesięcznym. Kolegium zaakceptowało więc wykładnię Wójta.

Według SKO, przepis art. 24 ust. 2a u.ś.r. ustanawia wyjątek od zasady z ust. 2 tego przepisu, a więc zasady, że świadczenia rodzinne przysługują począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek. Strona może złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w terminie trzech miesięcy od wydania orzeczenia o niepełnosprawności, a wówczas może otrzymać świadczenie pielęgnacyjne począwszy od miesiąca, w którym złożyła wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności. W niniejszej sprawie mowa o wrześniu 2018 r.

Kolegium podniosło, że przepisy u.ś.r. nie określają, w jaki sposób należy liczyć wspomniany termin trzymiesięczny. Nie wiadomo, czy ma to być data wydania wyroku, jego doręczenia, czy też stwierdzenia prawomocności. Kolegium postanowiło odnieść się do treści art. 365 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1805 z późn. zm., zwanej dalej "k.p.c."). W myśl tego przepisu, tylko prawomocne orzeczenie sądu wywołuje skutek prawny, który jest wiążący dla innych sądów i innych podmiotów prawa. Termin trzymiesięczny biegnie zatem od dnia uprawomocnienia się wyroku, jednakże, z uwagi na fakt, że Sąd Okręgowy w P. był sądem II instancji, z dniem wydania tego wyroku, był on od razu prawomocny. To od dnia 17 grudnia 2021 r. rozpoczął swój bieg termin, o którym mowa w art. 24 ust. 2a u.ś.r. Termin ten jest terminem materialnym, a więc jego upływ powoduje nieodwracalne skutki. Po jego upływie, strona nie może już żądać przyznania świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od dnia złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności.

Kolegium podniosło, że czas trzymiesięczny do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest wystarczająco długi, aby strona mogła zapoznać się z konsekwencjami zapadłego wyroku sądu powszechnego w sprawie orzeczenia o niepełnosprawności syna. Zwlekanie przez pół roku nie może prowadzić teraz do przywrócenia tego terminu i umożliwienia stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

SKO wskazało również, że z orzeczenia PZON wynika jasno, iż D. M. nie wymaga wsparcia w jego codziennej egzystencji. Wymaga on jedynie wsparcia systemu środowiskowego, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez podmioty instytucji pomocy społecznej. Nie ma zatem wskazań, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika, złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, w której zakwestionowała decyzję organu II instancji w całości. Podniesiono zarzut naruszenia:

1) art. 24 ust. 2a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że określony w przepisie termin trzech miesięcy na złożenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia należy liczyć od daty uprawomocnienia się orzeczenia sądu powszechnego orzekającego o zmianie orzeczenia o niepełnosprawności, podczas gdy przepis ten nie określa daty, od której należy liczyć termin trzech miesięcy w przypadku orzeczenia o takiej niepełnosprawności przez sąd powszechny (czy ma to być data wydania wyroku, data prawomocności wyroku, data stwierdzenia tej prawomocności, czy też data doręczenia wyroku zaopatrzonego w klauzulę prawomocności wyroku, która może nastąpić powyżej trzech miesięcy od dnia wydania wyroku), co spowodowało przerzucenie na skarżącą i jej syna ryzyka długotrwałości postępowania sądowego w zakresie nadania klauzuli prawomocności orzeczeniu jako ubiegających się o świadczenie uzależnione od stopnia niepełnosprawności, a w konsekwencji skutkowało niezasadną odmową przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego;

2) art. 7a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm., zwanej dalej "k.p.a."), mające istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez jego niezastosowanie i nierozstrzygnięcie wątpliwości prawnych na korzyść strony, co skutkowało odmową przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego;

3) w ustaleniach faktycznych, polegające na uznaniu, iż syn skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, podczas gdy D. M. legitymuje się takim orzeczeniem, co skutkowało niezasadną odmową przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

W oparciu o powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, a także o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

Uzasadnienie skargi jest w dużej mierze tożsame z uzasadnieniem odwołania. Skarżąca podniosła dodatkowo, że uznanie za moment rozpoczęcia terminu z art. 24 ust. 2a u.ś.r. jako momentu uprawomocnienia się orzeczenia sprawia, iż dochodzi do przeniesienia na nią i jej syna ciężaru ryzyka związanego z długotrwałością postępowania sądowego. Jednocześnie wymaga się, aby wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był kompletny, a więc zawierał wymagane orzeczenie sądowe z klauzulą prawomocności. Skarżąca powołała szereg orzeczeń sądowych oraz Trybunału Konstytucyjnego na dowód jej twierdzeń.

Skarżąca uważa również, że naruszono przepis art. 7a § 1 k.p.a. Orzekanie na korzyść strony jest dyrektywą postępowania, która zawsze powinna znajdować zastosowanie. Niejednoznaczność przepisu art. 24 ust. 2a u.ś.r. wymagała, zdaniem skarżącej, przyjęcia korzystnego dla niej sposobu interpretacji. Nie wiadomo przecież, jak należy rozumieć wydanie orzeczenia.

Jako ostatni zarzut, podniesiono błędy w ustalenia faktycznych. Zdaniem skarżącej, jej syn legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wraz ze wskazaniami, a więc powinna mieć możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Kolegium powtórzyło główne motywy, jakie legły u podstaw zaskarżonej decyzji. Organ II instancji poparł wniosek o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie należy wskazać, że sprawa została rozpoznana w trybie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn,. zm., zwanej dalej "p.p.s.a."). Powołany przepis stanowi: "Sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy". Składając skargę do tut. Sądu, skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Kolegium poparło ten wniosek. Z tych względów, zarządzeniem z dnia 24 stycznia 2023 r. Zastępca Przewodniczącej Wydziału II. tut. Sądu wyznaczyła termin posiedzenia niejawnego na dzień 28 lutego 2023 r. zaznaczając, że sprawa ma być skierowana do rozpoznana w trybie uproszczonym. Na podstawie art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

Przedmiotem zaskarżenia jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję Wójta w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na jej syna – D. M.. Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu o niezasadności skargi wynika z poniższej argumentacji.

Skarżąca opiera swoją skargę na dwóch podstawach. Pierwsza to kwestia upływu biegu terminu do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca uważa, że dopiero od momentu uzyskania odpisu wyroku wraz z klauzulą prawomocności otwiera się trzymiesięczny termin do złożenia wniosku. Druga podstawa to kwestia treści orzeczenia PZON. Skarżąca uważa, że jej syn, mimo iż posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, to jednak w tym orzeczeniu wskazuje się dodatkowe przesłanki, które powinny świadczyć o przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd w składzie orzekającym nie podziela żadnego z tych twierdzeń.

Jak zasadnie wskazał organ II instancji, w przepisie art. 24 ust. 2 u.ś.r. ustawia się ogólną zasadę, że każde świadczenie rodzinne, przyznawane na wniosek, przysługuje począwszy od miesiąca, w którym go złożono. W przepisie ust. 2a wprowadza się wyjątek. Powołany przepis stanowi: "Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności". W przepisie tym ujawniają się pewne wątpliwości interpretacyjne, które zdaniem skarżącej, powinny zostać rozwiązane odmiennie, niż uczyniło to SKO, jednakże na jej korzyść. Bezspornym jest to, że trzymiesięczny termin jest terminem materialnym. Oznacza to, że jego upływ powoduje bezpowrotną niemożność skutecznego złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 28 października 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 3131/21, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwanej dalej "CBOSA", na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Orzeczenie o niepełnosprawności jest wydawane przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności – powiatowy i wojewódzki. Jednakże te orzeczenia podlegają kognicji sądów powszechnych (art. 4779 § 1 k.p.c.). Oznacza to, że orzeczenie sądu powszechnego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych może zmodyfikować treść orzeczenia zespołu wojewódzkiego. Nie można zatem nie zauważyć, że orzeczenie sądu powszechnego nie wpływa na ostateczną treść orzeczenia o niepełnosprawności, szczególnie że sąd powszechny, w przeciwieństwie do sądu administracyjnego, orzeka w sposób reformatoryjny, gdyż jest tzw. "sądem stanu faktycznego". Sąd powszechny może swoim orzeczeniem zastąpić orzeczenie organu orzekającego o niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie ustalono, że orzeczenie PZON z dnia 18 października 2018 r. o zaliczeniu D. M. do osób z niepełnosprawnością, będzie obowiązywało do dnia 13 kwietnia 2020 r. Sąd w składzie orzekającym nie kwestionuje jednocześnie tego, że w tejże dacie D. M. był traktowany tak jak osoba o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdyż ówczesne orzeczenie zawierało wskazania.

Orzeczenie PZON zostało zmienione przez orzeczenie WZON, jednakże tylko co do kodu choroby powodującej niepełnosprawność. Wyrok Sądu Rejonowego w L. przedłużył okres ważności orzeczenia D. M. do dnia 13 kwietnia 2022 r., tj. o dwa lata, ale na skutek rozpoznania apelacji, wyrokiem z dnia 17 grudnia 2021 r., Sąd Okręgowy w P. niejako przywrócił pierwotny czas ważności orzeczenia PZON, tj. do dnia 13 kwietnia 2020 r.

Sąd w składzie orzekającym przypomina jednocześnie, że każde postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne. Ta konstytucyjna zasada została również przeniesiona do szeroko rozumianego postępowania cywilnego, co oznacza, że w sprawie zawisłej przed sądem powszechnym orzeka się w dwóch instancjach, jeżeli strona zadecyduje o wniesieniu środka odwoławczego.

Chociaż odwołanie z art. 4779 § 1 k.p.c. jest z nazwy środkiem odwoławczym, pełni raczej funkcję pozwu i przenosi postępowanie w przedmiocie orzeczenia o niepełnosprawności z poziomu administracyjnego na poziom sądowy, ściślej – cywilny. W pierwszej sprawie orzeka zawsze sąd rejonowy (art. 4778 § 2 pkt 4 k.p.c.), a w drugiej – sąd okręgowy (art. 4778 § 1 k.p.c.). Jako, że polska procedura cywilna nie przewiduje trzech instancji postępowania sądowego, orzeczenie sądu (powszechnego) II instancji jest orzeczeniem prawomocnym, gdyż nie można już odwołać się do kolejnej instancji. Wniesienie skargi kasacyjnej do Sądu Najwyższego nie sprawia, że wyrok sądu II instancji nie posiada przymiotu prawomocności, gdyż skarga kasacyjna przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądowego.

Jak stanowi art. 363 § 1 k.p.c.: "Orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia". Od orzeczenia sądu II instancji nie przysługuje już żaden środek zaskarżenia, a więc staje się ono prawomocne. "W istocie rzeczy prawomocność formalna jest to wynikająca z niezaskarżalności orzeczenia w drodze zwyczajnych i szczególnych środków zaskarżenia niemożność uchylenia albo zmiany orzeczenia." (A. Marciniak, Prawomocność orzeczeń [w:] W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 307). Ponadto zgodnie z art. 3981 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego przysługuje od prawomocnych orzeczeń sądu II instancji. Oznacza to, że z momentem wydania orzeczenia przez sąd II instancji, zachodzi od razu stan prawomocności.

Należy powołać jeszcze dwa przepisy procedury cywilnej – "Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby." (art. 365 § 1 k.p.c.); "Wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami." (art. 366 k.p.c.). Wyrok prawomocny wiąże z dniem jego wydania, tj. z momentem uprawomocnienia się (tu: jego wydania) wywołuje skutki prawne stwierdzone w jego treści.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy zauważyć i przypomnieć jednocześnie, że w dniu 17 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w P. wydał wyrok o sygn. akt VII Ua [...]. Wyrok ten stał się prawomocny z dniem jego wydania, a więc od 17 grudnia 2021 r. wywiera skutek prawny w tej postaci, że orzeczenie PZON obowiązywało do dnia 13 kwietnia 2020 r. W zacytowanym art. 24 ust. 2a u.ś.r. była mowa o tym, że trzymiesięczny termin należy liczyć od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Poprzez wydanie nie można rozumieć dnia ogłoszenia wyroku lub podpisania sentencji, gdy wyrok był wydany na posiedzeniu niejawnym, ponieważ wyrok sądu nie musi z tym momentem posiadać przymiotu prawomocności. Taka sytuacja zachodzi jedynie, gdy wyrok wydaje sąd II instancji, ponieważ nie ma już trzeciej instancji postępowania przed sądami powszechnymi. Przepis art. 24 ust. 2a u.ś.r. w niniejszej sprawie znajduje zastosowanie w ten sposób, że z momentem wydania wyroku przez Sąd Okręgowy w P., wyrok ten od razu zaczął wywoływać skutki, ponieważ z chwilą jego wydania był już prawomocny. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, orzeczenie sądu staje się prawomocne, jeżeli nie przysługuje co do niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia, żaden zaś przepis ustawy nie wiąże prawomocności orzeczenia, także wydanego na posiedzeniu niejawnym, z jego wysłaniem (postanowienie SN z dnia 17 kwietnia 2009 r., sygn. akt IV CNP 15/09, LEX nr 738360). Należy więc przyjąć, że poprzez "wydanie orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności" należy rozumieć po pierwsze – również wyrok sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, a po drugie – moment jego uprawomocnienia. Zauważyć należy, że stwierdzenie prawomocności ma charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny, ponieważ to nie stwierdzenie prawomocności, ale dzień, w którym stwierdza się niemożność wniesienia środka odwoławczego, powoduje stan uprawomocnienia. Pogląd, jaki forsuje Sąd w składzie orzekającym jest akceptowany w orzecznictwie przez znaczącą większość sądów. "W przypadku zaś wydania orzekania o stopniu niepełnosprawności przez sąd powszechny, przyjmuje się, że okres trzech miesięcy winien być liczony od dnia uprawomocnienia się orzeczenia." (wyrok WSA w Gdańsku z dnia 17 marca 2022 r., sygn. akt III SA/Gd 1005/21, dostępny w CBOSA). Sądy administracyjne są zgodne, że termin trzymiesięczny z art. 24 ust. 2a u.ś.r. rozpoczyna swój bieg od dnia uprawomocnienia się, a nie jego wydania, przy czym, gdy wyrok wydaje sąd II instancji, dzień wydania wyroku i uprawomocnienia się są jednym i tym samym dniem (zob. np. wyrok WSA w Lublinie z dnia 14 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 390/21, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 16 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 699/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 17 czerwca 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 633/20, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 sierpnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 297/19, dostępne w CBOSA).

Sąd w składzie orzekającym podziela także pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym stwierdza się, że: "W sytuacji, gdy orzeczenie o niepełnosprawności wydaje sąd powszechny w formie wyroku, wykładni art. 24 ust. 2a u.ś.r. należy dokonać nie tylko z uwzględnieniem funkcji, którą realizować ma dane świadczenie opiekuńcze oraz mechanizmu jego przyznawania uzależnionego od uzyskania orzeczenia o niepełnosprawności, ale i też innych regulacji przewidzianych w systemie prawa. Co też w konsekwencji prowadzi do przyjęcia, że wskazany w tym przepisie trzymiesięczny termin do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego biegnie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu, nie zaś od dnia jego wydania. W takim wypadku wniosek w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, wraz z kompletem dokumentów, złożony przez osobę uprawnioną w terminie trzech miesięcy od daty uprawomocnienia się wyroku winien być uznany za złożony w terminie. (...) Dopiero prawomocne orzeczenie sądu powszechnego ustalające okres niepełnosprawności dziecka może stanowić podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego." (wyrok NSA z dnia 8 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3567/18, dostępny w CBOSA). Zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Powyższe oznacza, że dopiero prawomocne orzeczenie sądu powszechnego wywołuje skutek wiążący również w zakresie jego treści w stosunku do innych sądów i organów, co w ukształtowanym dwuetapowym mechanizmie przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego ma niebagatelne znaczenie dla odkodowania właściwego rozumienia art. 24 ust. 2a u.ś.r. (wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1780/18, dostępny w CBOSA).

Skoro z art. 24 ust. 2a u.ś.r. wynika jasno, że przez "wydanie orzeczenia" należy rozmieć orzeczenie prawomocne, nie można przyjąć żadnego innego momentu, jako tego, który otwiera trzymiesięczny termin do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Byłoby to nieracjonalne, ponieważ gdyby było tak jak wskazuje skarżąca, ten termin mógłby w zasadzie nigdy się nie otworzyć z uwagi na niewystąpienie przez zainteresowaną stronę o doręczenie odpisu wyroku sądowego. Strona mogłaby czekać miesiącami, a nawet latami, a dopiero doręczenie na wniosek strony odpisu wyroku otwierałoby termin z art. 24 ust. 2a u.ś.r. Jest to niedopuszczalna interpretacja tego przepisu, która nie może zostać zaaprobowana. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny: "Zdaniem Sądu kasacyjnego, ustawowy termin 3 miesięcy liczony od daty uprawomocnienia się wyroku sądu powszechnego jest czasem wystarczającym dla zorientowania się przez stronę co do swoich praw i obowiązków pozwalającym na terminowe złożenie wniosku i skorzystanie z dobrodziejstwa przepisu art. 24 ust. 2a ustawy o świadczenia rodzinnych." (wyrok NSA z dnia 15 października 2021 r., sygn. akt I OSK 642/21, dostępny w CBOSA).

Sąd w składzie orzekającym podziela wszystkie powyżej zacytowane, czy też przywołane stanowiska innych sądów. Tylko prawomocny wyrok sądu powszechnego wywołuje skutki, które są wiążące dla innych podmiotów, organów oraz sądów. Ponieważ z dniem wydania wyroku sądu II instancji następuje skutek uprawomocnienia się, z tym dniem otwiera się trzymiesięczny termin z art. 24 ust. 2a u.ś.r.

Kolegium orzekło, że również uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r., przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jawi się jako niemożliwe. Powołany przepis stanowi: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji". W części wspólnej art. 17 ust. 1 u.ś.r. ustawodawca uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności albo od orzeczenia o niepełnosprawności wraz ze wskazaniami. D. M. posiada prawomocne orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Nikt zresztą nie kwestionował braku tego przymiotu. Skarżąca podnosi, że w orzeczeniu tym ujęto wskazania. Sąd stoi na stanowisku, że przekonanie skarżącej jest błędne. W orzeczeniu tym (k. [...] akt administracyjnych organu I instancji) podnosi się, że D. M. wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne, ułatwiające funkcjonowanie danej osoby (pkt V.5.), korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych, świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki (pkt V.6.). Z kolei D. M. nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt V.7.). Stan zdrowia D. M. nie jest więc tak krytyczny, że bez pomocy opiekuna nie może samodzielnie funkcjonować. Sąd nie twierdzi, że syn skarżącej nie wymaga pomocy, ale z całą pewnością nie wymaga takiej, z której korzystają osoby w stanie np. wegetatywnym. Tylko kiedy pacjent wymaga stałej lub długotrwałej opieki można mówić o spełnieniu przesłanki, z której wystąpieniem ustawodawca wiąże prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla jego opiekuna. Sąd administracyjny nie może jednocześnie podważać prawomocnego orzeczenia PZON, bowiem nie posiada specjalistycznej wiedzy medycznej, a ponadto rolą sądu administracyjnego jest wyłącznie ocena zgodności z prawem orzeczenia SKO, a nie PZON (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Po 306/22, dostępny w CBOSA).

D. M. wymaga zaopatrzenia w sprzęt medyczny, a także korzystania z systemu wsparcia w samodzielnej egzystencji, którą przecież jest w stanie wykonywać. Skoro w orzeczeniu nie stwierdzono wskazań, o których mowa w części wspólnej z art. 17 ust. 1 u.ś.r., należy uznać, że orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe wyłącza możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się bezpośrednio do zarzutów podniesionych w skardze, należało stwierdzić ich niezasadność. Nie doszło do naruszenia art. 24 ust. 2a u.s.r., co już podniesiono wyżej. Wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 17 grudnia 2021 r. uprawomocnił się właśnie w tym dniu, ponieważ Sąd Okręgowy w P. jest sądem odwoławczym i stanowi ostatnią instancję w postępowaniu cywilnym. Z uwagi na dwuinstancyjność postępowania sądowego (cywilnego), nie da się stwierdzić, że uprawomocnienie w świetle art. 363 § 1 k.p.c. nastąpiło w innym terminie. Ten właśnie dzień, tj. 17 grudnia 2021 r. otworzył trzymiesięczny termin do złożenia wniosku z art. 24 ust. 2a u.ś.r. Gdyby uzależnić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w trybie art. 24 ust. 2a u.ś.r. od doręczenia odpisu wyroku wraz z klauzulą prawomocności, mogłoby dojść do stanu niepożądanego, gdyż to od woli strony mogłoby zależeć de facto, kiedy otwiera się omawiany termin. Tak jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w zacytowanym powyżej wyroku, czas trzech miesięcy jest wystarczająco długi, aby strona mogła zapoznać się z wynikiem postępowania sądowego i uzyskać stosowny dokument. Skarżąca mogła postarać się o odpis wyroku z klauzulą prawomocności zaraz po ogłoszeniu wyroku, kiedy akta sprawy znajdowały się jeszcze w Sądzie Okręgowym w P.. Skarżąca zwlekała, aż akta wrócą do Sądu Rejonowego w L., by tam stwierdzić prawomocność, która przecież ma charakter deklaratoryjny.

Nie doszło także do naruszenia z art. 7a § 1 k.p.a. Powołana zasada ogólna postępowania administracyjnego stanowi: "Jeżeli przedmiotem postępowania administracyjnego jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia, a w sprawie pozostają wątpliwości co do treści normy prawnej, wątpliwości te są rozstrzygane na korzyść strony, chyba że sprzeciwiają się temu sporne interesy stron albo interesy osób trzecich, na które wynik postępowania ma bezpośredni wpływ". Należy stwierdzić, że nie zaszły okoliczności, które wymagałyby zastosowania tej zasady. Trudności w przeprowadzeniu wykładni przepisów prawa nie świadczą o tym, że istnieją wątpliwości co do treści normy prawnej. Aby zastosować tę zasadę musi wystąpić taki stan rzeczy, w którym efekty przeprowadzonej wykładni pozostają wewnętrznie sprzeczne z innymi przepisami. Podobnie uznał Naczelny Sąd Administracyjny: "W art. 7a § 1 k.p.a. nie chodzi o sytuacje, w których pojawiają się wątpliwości interpretacyjne przepisów mających zastosowanie w danej sprawie. Zastosowanie art. 7a § 1 k.p.a. i rozstrzyganie na jego podstawie na korzyść strony może mieć miejsce tylko wówczas, gdy wystąpią niedające się usunąć wątpliwości, co do wykładni przepisów stosowanego prawa, tzw. »pat interpretacyjny«." (wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt II GSK 1711/18, dostępny w CBOSA). SKO przeprowadziło prawidłową wykładnię przepisu art. 24 ust. 2a u.ś.r., zatem nie było podstaw do stosowania zasady z art. 7a § 1 k.p.a.

Niezasadny był także zarzut naruszenia przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. w związku z błędami w ustaleniach faktycznych, jakich miał się dopuścić organ II instancji. Kolegium prawidłowo odczytało zapisy orzeczenia PZON z dnia 21 lipca 2020 r. Stwierdzono tam bowiem jasno, że D. M. nie wymaga pomocy stałej ani długotrwałej w samodzielnej egzystencji, tylko wsparcia środowiska stwarzanego przez szeroko rozumianą pomoc społeczną. Są to istotnie dwa odrębne stany rzeczy, które nie są ze sobą tożsame.

Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania o niezasadności zarzutów podniesionych w skardze jak i jej samej. Kierując się wspomnianym już art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie znalazł żadnych innych podstaw skutkujących uchyleniem zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.