Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 482/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2014-10-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art.151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 16 par 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2,
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Gebel, Sędziowie Sędzia WSA Maria Mysiak (spr.),, Sędzia NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska, Protokolant starszy sekretarz sądowy Aneta Kukla, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 23 października 2014 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany decyzji w sprawie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r., nr [...] , na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), art. 2 ustawy dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r., nr 72, poz. 380) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku J. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy – utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r., nr [...]

W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu podał, między innymi, że decyzją

z dnia 13 stycznia 2004 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia 9 maja 2005 r., odmówił przyznania J. K. świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej.

W wyniku skargi strony na powyższe rozstrzygnięcie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 18 stycznia 2006 r., sygn. akt II SA/Sz 842/05 uchylił zaskarżoną decyzję. Po wykonaniu zaleceń zawartych w ww. wyroku Sądu Kierownik Urzędu rozpoznał ponownie sprawę i decyzją z dnia [...] r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 13 stycznia 2004 r. Powyższa decyzja poddana została kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 5 września 2007 r., sygn. akt II SA/Sz 567/07 oddalił skargę.

J. K. ponownie zwrócił się Kierownika Urzędu z wnioskiem o przyznanie mu uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu odmówił zmiany decyzji własnej z dnia 13 stycznia 2004 r. Organ wskazał, że w sprawie brak było podstaw do uznania, że praca wykonywana przez J. K. była połączona z dodatkową represją jaką jest wywiezienie (deportacja), co jest warunkiem przyznania świadczenia na podstawie przepisów ww. ustawy. Kierownik Urzędu wyjaśnił, że kwestia wywiezienia wnioskodawcy do pracy w miejscowości Paderborn, na terytorium Niemiec, została rozstrzygnięta decyzją z dnia [...] r. nr

[...] utrzymaną w mocy decyzją z dnia [...] r., nr [...] Decyzje te zostały poddane kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 5 września 2007 r., sygn. akt II SA/Sz 567/07 skargę strony oddalił.

J. K. złożył wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, podtrzymując swój wniosek z dnia 17 stycznia 2014 r. o przyznanie mu świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Kierownik Urzędu, rozpoznając środek zaskarżenia, opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję wydaną przez siebie w I instancji.

W uzasadnieniu organ wskazał, że obecne brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zostało wprowadzone ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r., Nr 72, poz. 380), której przepisy weszły w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r

Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) konieczne jest łączne wystąpienie następujących przesłanek:

- że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945;

- oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Kierownik Urzędu wskazał dalej, że w trakcie prowadzonego postępowania, zarówno zakończonego decyzją z dnia 23 marca 2007 r. oraz z wniosku z dnia 8 stycznia 2014 r., ustalono, że J. K. przed wrześniem 1939 r. zamieszkiwał w N. obecnie (gm. W., powiat[...] ). Na skutek decyzji władz okupacyjnych na początku 1941 r. (luty lub marzec) wraz z rodziną został zmuszony do opuszczenia domu i przekazania go na rzecz niemieckich rodzin, które zostały zasiedlone na terenie N. Jak podał wnioskodawca po wysiedleniu jego rodzice zamieszkali na terenie N. w przydzielonym pomieszczeniu gospodarczym, a on sam został skierowany do pracy w gospodarstwie rolnym położonym w N., należącym go gospodarza niemieckiego o nazwisku E. Powyższą okoliczność potwierdzili świadkowie: H. P., T. K., M. R. oraz R. M., których oświadczenia dołączone zostały do wniosku o przyznanie uprawnienia. J. K pracę przymusową w gospodarstwie wykonywał do marca 1943 r., kiedy został skierowany do pracy w fabryce we W. W protokole przesłuchania z dnia 2 kwietnia 2014 r. wskazał, że w czasie pracy we W. mieszkał u matki w N . Do pracy chodził piechotą. Musiał chodzić dookoła, ponieważ miał zakaz zbliżania się na odległość 500 m do jego dawnego domu.

W ocenie Kierownika Urzędu, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do uznania, że wnioskodawca został deportowany do pracy przymusowej.

W sprawie ustalono bowiem, że wraz z rodzicami został wysiedlony z rodzinnego gospodarstwa i zasiedlony w pobliżu, w pomieszczeniach gospodarczych.

Organ zaznaczył, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 575/11, że uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje wyłącznie z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W wyżej wskazanym wyroku Sąd wskazał, że wysiedlenie nie jest tożsame z deportacją, gdyż ustawa wymaga by zachowanie okupanta miało charakter deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej.

Kierownik Urzędu wyjaśnił nadto, że wysiedlenie rodziny wnioskodawcy było wymuszone przez władze okupacyjne, a po jego przeprowadzeniu z pewnością nastąpiło znaczące pogorszenie sytuacji rodziny strony, jednakże z akt sprawy nie wynika, aby wysiedlenie wiązało się z jednoczesnym skierowaniem do pracy przymusowej. Rodzina strony nie została przesiedlona do innej miejscowości. W ocenie organu określenie "kolonia" odnosi się do obszaru zabudowy mieszkalnej położonej na uboczu, jednakże przynależącej administracyjnie do miejscowości głównej, w tym przypadku do N. Powyższy pogląd znajduje również poparcie w zaświadczeniu Starostwa Powiatowego z dnia [...] r., w którym wskazano, że gospodarstwo należące do rodziców J. K. położone było na terenie N. Nadto z treści przepisów ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) wynika, że celem tej ustawy było przyznanie świadczenia pieniężnego tylko tym obywatelom polskim, którzy zostali deportowani (wywiezieni) w celu wykonywania pracy przymusowej, czyli tym względem, których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, u których wykonywanie pracy przymusowej związane było z tragicznymi okolicznościami przewozu, często w nieludzkich warunkach, w nieznane im, odległe miejsca i wrogie otoczenie.

Odnosząc się do okresu pracy wnioskodawcy od marca 1943 r. do końca 1944 r. w fabryce we W., organ wskazał, że J. K. zamieszkiwał w tym okresie w N. wraz z matką, a do pracy był zmuszony chodzić pieszo.

J. K. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję, zarzucając organowi nieobiektywną ocenę dowodów na niekorzyść wnioskodawcy. Zdaniem skarżącego, przymusowe przemieszczenie transportem zorganizowanym przez Niemców wszystkich członków jego rodziny do innej miejscowości i rozdzielenie rodzeństwa od rodziców pod nadzorem uzbrojonej formacji było typowym deportowaniem.

W skardze opisał warunki, w jakich on sam oraz jego rodzina wykonywała pracę na rzecz okupanta.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dawniej Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych) wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 23 października 2014 r. J. K. oświadczył, że kolonia to odrębna miejscowość od N. Podniósł, że była to typowa deportacja.

Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2).

Stosownie natomiast do treści art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.", rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia orzeczeń organów administracji, Sąd nie stwierdził by zaskarżona decyzja naruszała przepisy prawa.

Przedmiotem badania - oceny Sądu jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 15 kwietnia 2014 r. oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu, działającego jako organ I instancji – z dnia 23 stycznia 2014 r. o odmowie zmiany decyzji z dnia 13 stycznia 2004 r. w części dotyczącej odmowy przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) oraz utrzymującej ją w mocy decyzji z dnia 23 marca 2007 r.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r., nr 72, poz. 380). Przepis ten stanowi, że zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1 (tj. ustawy z dnia 31 maja 1996 r.), w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony.

Zaznaczyć w tym miejscu należy, że w chwili wydawania przez organ I instancji obowiązywała prawomocna i ostateczna decyzja z dnia [...] r., nr [...] , odmawiająca J. K. świadczenia pieniężnego.

Podkreślić też trzeba, że decyzjom ostatecznym ustawodawca nadał cechę trwałości i względnej niezmienialności, bowiem w art. 16 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 267) - dalej "K.p.a.", dopuszcza ich uchylenie lub zmianę, stwierdzenie ich nieważności lub wznowienie postępowania tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub w "ustawach szczególnych". Nowela do ustawy o świadczeniu może być potraktowana właśnie jako "ustawa szczególna" w rozumieniu art. 16 § 1 K.p.a.

Brzmienie art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu... nie powinno pozostawiać wątpliwości, że uzasadnieniem dla zmian decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia, wydanych na podstawie przepisów ustawy o świadczeniu..., w brzmieniu sprzed wejścia w życie ww. noweli, była chęć prawodawcy, aby osoby, którym uprzednio odmówiono świadczenia pieniężnego z powodu określonego brzmienia art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, gdzie zawarto pewnego rodzaju geograficzne kryterium, uzależniające prawo do takiego świadczenia, mogły jednak uzyskać to świadczenie. Nowela do ustawy o świadczeniu... wynikała z wytycznych zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (OTK-A 2009/11/169. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W związku z powyższym wskazać trzeba, że art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu... nie stanowi podstawy normatywnej do weryfikacji wszystkich decyzji odmawiających świadczenia pieniężnego, jakie zapadły przed 20 kwietnia 2011 r. (tj. przed datą wejścia w życie noweli do ustawy o świadczeniu...), ale odnosi się wyłącznie do tych decyzji, w których przyczyną odmowy było deportowanie do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Innymi słowy, odnosi się do tych decyzji Kierownika Urzędu, w których motywem odmowy było zastosowanie kryterium "geograficznego" miejsca deportowania (por.: wyrok NSA z dnia 1 lutego 2013 r., sygn. akt II OSK 1874/12, lex nr 1277948).

W przedmiotowej sprawie, co wynika z wcześniejszych decyzji organu znajdujących się w aktach administracyjnych, przyczyną odmowy przyznania J. K. świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej było ustalenie,

że wykonywana przez niego praca miała charakter pracy przymusowej, nie stanowiła jednak represji w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniu... Skarżący nie został bowiem poddany w tym celu deportacji, a sam fakt wykonywania pracy i trudów z tym związanych, jak również ciężkich warunków zamieszkiwania nie stanowi o spełnieniu przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu...

Decyzja Kierownika Urzędu z dnia [...] r., nr [...] poddana została kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego który prawomocnym wyrokiem z dnia 5 września 2007 r., sygn. akt II SA/Sz 567/07 oddalił skargę. W związku z tym, że w tej sprawie zapadł już prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, rozpoznając niniejszą sprawę obecny skład orzekający Sądu związany jest jego treścią i wyrażoną w nim oceną prawną. Zgodnie bowiem z przepisem art. 153 P.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że ani organ, ani sąd nie mogą ponownie badać czy skarżący spełnia przesłanki z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu..., tj. czy był deportowany do pracy przymusowej, bo kwestia ta została już prawomocnie rozstrzygnięta.

W takim stanie rzeczy prawidłowo Kierownik Urzędu uznał, że przepis art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu... nie znajduje zastosowania w przypadku skarżącego i nie może stanowić podstawy do zmiany decyzji z dnia 13 stycznia 2004 r. odmawiającej przyznania mu uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Na podstawie tego przepisu, jak już wyjaśniono wcześniej, mogą być zmieniane tylko decyzje odmawiające przyznania świadczenia pieniężnego, w których motywem odmowy było zastosowanie kryterium "geograficznego" miejsca deportowania, a nie stwierdzenie braku deportacji w ogóle.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 151 P.p.s.a., skargę oddalił.