Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 1766/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-05-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a, ust. 4
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 c), art. 152;
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 27 maja 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Sokołowska Sędziowie WSA Barbara Koś ( spr.) WSA Małgorzata Górecka Protokolant: st.sekr.sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 maja 2014 roku przy udziale sprawy ze skargi B. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 16 października 2013r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 26 lipca 2013r. nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 26 lipca 2013 r., nr [...], skierowaną do B. B., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu:

1) na podstawie art. 28 ust. 1-4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu:

- składek na ubezpieczenie społeczne własne za okres 12/1992-04/1994 w kwocie [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień przedawnienia poszczególnych składek w kwocie [...] zł,

- składek na ubezpieczenie społeczne za zatrudnionych pracowników za okres 12/1992-04/1994 w kwocie [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień przedawnienia poszczególnych składek w kwocie [...] zł;

2) na podstawie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) odmówił umorzenia należności z tytułu:

- składek na ubezpieczenie społeczne własne za okres 12/1992-04/1994 w kwocie [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień przedawnienia poszczególnych składek w kwocie [...] zł;

3) na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.), odmówił umorzenia należności z tytułu:

- składek na ubezpieczenie społeczne własne w kwocie [...] zł za okres 12/1992-04/1994,

- odsetek naliczonych na dzień przedawnienia poszczególnych składek w kwocie [...] zł,

- składek na ubezpieczenie społeczne za zatrudnionych pracowników za okres 12/1992-04/1994 w kwocie [...] zł,

- odsetek naliczonych na dzień przedawnienia poszczególnych składek w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 28 maja 2013 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu wpłynął wniosek B. B. o umorzenie należności z tytułu składek. W uzasadnieniu wniosku zobowiązana powołała się na trudną sytuację finansową oraz rodzinną. Zobowiązana wskazała bowiem, że ma na utrzymaniu syna, gdyż były mąż, który zniszczył zobowiązaną finansowo, nie interesuje się synem i nie płaci alimentów. B. B. podniosła również, że były mąż znęcał się nad rodziną fizycznie, co w konsekwencji doprowadziło do tego, że zobowiązana leczy się psychiatrycznie. Zobowiązana wskazała również, że zaległości z tytułu składek powstały w okresie, kiedy żyła z byłym mężem, który ją oszukiwał.

Następnie organ rentowy wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zwanej dalej u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3. Z przyczyn oczywistych nie można odnieść się do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1 ("dłużnik zmarł..."), pkt 2 (nie zgłoszono wniosku o ogłoszenie upadłości), pkt 4a (wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym) oraz pkt 4 (nie toczyło się postępowanie likwidacyjne) powołanej ustawy. Organ zaznaczył przy tym, że w odniesieniu do zadłużenia wnioskodawcy nastąpił upływ terminu przedawnienia należności, jednakże mając na względzie, że całość zadłużenia zobowiązanej z tytułu składek za okres od 12/1992 do 04/1994 zabezpieczona jest hipoteką, należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Następnie wyjaśnił, że w stosunku do zadłużenia B. B. nie jest aktualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne z nieruchomości i na dzień wydania niniejszej decyzji właściwy organ egzekucyjny nie orzekł o bezskuteczności postępowania egzekucyjnego z uwagi na brak składników majątkowych, tj. nieruchomości należącej do zobowiązanej. Nie można zatem stwierdzić zaistnienia przesłanki sformułowanej w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s., ani też wykazać, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy). Co do przesłanki całkowitej nieściągalności wskazanej w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Zakład uznał, że nastąpiło wprawdzie zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże zobowiązana posiada nieruchomość położoną w L., przy ul. [...], na której Zakład posiada zabezpieczenie należności z tytułu składek. Pismem z dnia 28 czerwca 2013 r. Zakład wystąpił do Sądu Rejonowego Poznań-Nowe Miasto i Wilda Wydział II Cywilny o nadanie klauzuli wykonalności tytułom wykonawczym z zamiarem skierowania do Komornika Sądowego wniosku o wszczęcie postępowania egzekucyjnego z przedmiotowej nieruchomości. Tym samym należy stwierdzić, że istnieje składnik majątkowy, który potencjalnie może stanowić źródło zaspokojenia wierzytelności Zakładu, co oznacza, że w rozpatrywanym przypadku całkowita nieściągalność, o której mowa w powyższym przepisie prawa, nie ma miejsca.

Ponadto Zakład wskazał, że na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być przez Zakład w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zgodnie z § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach określonych w tym przepisie.

Analizując okoliczności przedmiotowej sprawy w świetle powyższej regulacji organ stwierdził, że Wnioskodawczyni nie wykazała istnienia okoliczności, które pozwalałyby na umorzenie należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia ("opłacenie należności z tytułu składek pozbawi dłużnika możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych"). Podjęte czynności wyjaśniające dowiodły, że B. B. z dniem 18.04.1994 r. dokonała wykreślenia z ewidencji prowadzonej działalności gospodarczej. Zgodnie z oświadczeniem zobowiązana od 2004 r. jest rozwiedziona i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, który kontynuuje naukę. Zgodnie z oświadczeniem zobowiązana otrzymuje na rzecz syna alimenty z opieki społecznej w wysokości [...] zł miesięcznie, gdyż były mąż zobowiązanej został pozbawiony praw rodzicielskich nad synem i nie utrzymuje z dzieckiem żadnych kontaktów. Z przedłożonego przez stronę zeznania o wysokości osiągniętego dochodu PlT-37 wynika, że B. B. w 2012 r. uzyskała dochód z tytułu zatrudnienia w wysokości [...] zł oraz z tytułu innych źródeł w wysokości [...] zł. Na podstawie czynności dokonanych z urzędu ustalono, że zobowiązana zgłoszona jest do ubezpieczenia jako pracownik u pracodawcy – K. B. i w bieżącym roku pobiera wyłącznie zasiłek chorobowy (podstawa wymiaru składek za miesiąc 05/2013r. wynosiła [...] zł.). Z uwagi na fakt, że w toku prowadzonego postępowania B. B. pomimo wezwania, nie wykazała w pełni swojej sytuacji materialnej i nie złożyła dokumentów na jej potwierdzenie, tj. nie udokumentowała i nie określiła żadnych kosztów obciążających stronę w zakresie wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym, jak również nie wykazała wysokości aktualnie posiadanych zobowiązań, a także nie wskazała jednoznacznie aktualnych źródeł dochodu, Zakład nie miał możliwości dokonania pełnej analizy sytuacji materialnej oraz finansowej wnioskodawcy. Zobowiązana nie wykazała, by posiadała jakiekolwiek trudności w regulowaniu bieżących płatności związanych z utrzymaniem, jak również by znajdowała się w sytuacji, w której brakowałoby jej i synowi środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Organ podkreślił, że nie każde kłopoty finansowe strony mogą stanowić podstawę do umorzenia należności z tytułu składek. Jedynie trwała niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jest taką przesłanką. Wskazał też, że nie neguje faktu, iż zobowiązana może nie posiadać środków na jednorazową spłatę należności, jednakże w opinii organu może podjąć się spłaty zadłużenia z tytułu składek choćby w dłuższym okresie czasu, tj. w ramach dobrowolnych wpłat, jak również w odpowiednio dopasowanym do sytuacji finansowej zobowiązanej układzie ratalnym.

W odniesieniu do § 3 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia organ stwierdził, że obecna sytuacja materialna zobowiązanej jest wywołana czynnikami odmiennego rodzaju niż okoliczności o wymiarze klęski żywiołowej czy też inne zdarzenia nadzwyczajne, a ponadto zobowiązana nie prowadzi już działalności gospodarczej, co oznacza brak możliwości umorzenia zadłużenia w oparciu o ten właśnie przepis prawa, który mówi o zagrożeniu dla prowadzenia działalności gospodarczej przez dłużnika.

Zobowiązana nie wykazała również istnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia. Wprawdzie zobowiązana oświadczyła, że leczy się psychiatrycznie, jednakże wśród przedłożonych dokumentów brak jest stosownej dokumentacji medycznej, z której wynikałoby, że zobowiązana jest osobą przewlekle chorą czy też sprawuje opiekę nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co w konsekwencji uniemożliwia zobowiązanej pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków.

Ponadto Zakład wskazał, że na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.), Zakład może umorzyć należności z tytułu składek:

1) na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych do dnia 31 grudnia 1998 r.,

2) na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych należnych za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r.,

pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287 z późn. zm.), jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. Zakład uznał, że uzasadnienie dotyczące przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odnosi się do okoliczności, które rozumiane mogą być jako "ważny interes" osoby fizycznej zobowiązanej do opłacenia składek i jednocześnie stwierdził brak rzeczonej przesłanki.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podała, że jej sytuacja znacznie się pogorszyła i obecnie jest bez środków do życia. Po wyczerpaniu prawa do zasiłku chorobowego czeka na decyzję w sprawie "renty rehabilitacyjnej". Do wniosku dołączyła decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 08.07.2013 r. o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna J. B. Ponadto przedłożyła kopie dokumentacji lekarskiej oraz oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z dnia 13.08.2013 r. oraz informacje zawarte w załączniku nr 1 do wniosku o umorzenie należności z tytułu składek.

Decyzją z dnia 16 października 2013 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu, działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3 pkt 3, ust. 3a, ust. 3b, ust. 4 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267) w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 26 lipca 2013 r. nr [...].

Oceniając przesłanki umorzenia należności, Zakład wskazał, że mając na względzie, iż zobowiązana w załączniku sporządzonym w dniu 8 sierpnia 2013 r. złożonym wraz z pismem stanowiącym wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności jako podstawę umorzenia należności z uwagi na szczególne okoliczności o których mowa w art. 28 ust. 3a ustawy wskazała wyłącznie na okoliczności ujęte w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, postępowanie ograniczono do zbadania wskazanych przesłanek. Badając, czy zostały one spełnione, organ ustalił, że zobowiązana jest osobą w wieku niespełna 60 lat, rozwiedzioną i zgodnie z oświadczeniem prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z 23 - letnim synem, który nadal się uczy. Z wyjaśnień strony wynika, że zobowiązana choruje na depresję, jednak nie posiada prawa do zasiłku i od dwóch miesięcy jest bez środków do życia. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni będzie starać się o rentę rehabilitacyjną. Z ustaleń Zakładu wynika, że zobowiązana od 01.03.2013 r. jest zgłoszona do ubezpieczenia z tytułu zatrudnienia u K. B. Przedłożona przez stronę dokumentacja potwierdza, że decyzją z dnia 08.07.2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił zobowiązanej prawa do zasiłku z tytułu powyższego zatrudnienia za okres od 20.05.2013 r. do 30.06.2013 r. z uwagi na wykorzystanie pełnego okresu zasiłkowego wynoszącego 182 dni. Jedynym źródłem dochodu w gospodarstwie domowym, który wskazała strona są alimenty na syna w kwocie [...] zł, które otrzymuje z opieki społecznej, gdyż były mąż zobowiązanej został pozbawiony praw rodzicielskich nad synem i nie utrzymuje z dzieckiem żadnych kontaktów. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej stałe wydatki z tytułu miesięcznych opłat kształtują się następująco: podatek od nieruchomości [...] zł/rocznie; energia elektryczna ok. [...]zł/miesięcznie; gaz, śmieci, woda ok. [...] zł miesięcznie; telefon, telewizja, Internet, bilety na uczelnię syna ok. [...] zł miesięcznie. Nadto strona oświadczyła, że ponosi koszty związane z leczeniem ok. [...] zł miesięcznie, a także wydatki związane z zakupem węgla w kwocie [...] zł rocznie oraz ubiór i pomoce szkolne dla syna ok. [...] zł miesięcznie. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej B. B. nie wykazała innych zobowiązań ani z tytułu podatków, ani wobec banków, instytucji, czy osób fizycznych. Ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że majątek strony stanowi nieruchomość położona w L., przy ul. [...], na której Zakład posiada zabezpieczenie należności z tytułu składek. Nadto strona posiada samochód marki Polonez rok produkcji 1998.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, a w szczególności wysokość osiąganych dochodów i wielkość ponoszonych wydatków Zakład stwierdził, że nie neguje, iż sytuacja finansowa rodziny może być aktualnie trudna. Organ podkreślił jednak, że nie każde kłopoty finansowe strony mogą stanowić podstawę do umorzenia należności z tytułu składek. Jedynie trwała niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jest taką przesłanką. Przyjęcie, że istnieją podstawy do umorzenia zadłużenia nawet wtedy, gdy dłużnik ma czasowe trudności wynikające z niewysokich dochodów prowadzić mogłoby do wykorzystywania instytucji umorzenia należności z tytułu składek, która zarezerwowana została dla sytuacji, w których z uwagi na stan zdrowia czy wiek dłużnik nawet potencjalnie nie ma szans na spłatę długu. Jednocześnie organ podkreślił, że zobowiązana nie przedstawiła dokumentów świadczących o trudnościach w regulowaniu bieżących płatności i również z powyższych względów Zakład uznał za nieuzasadnione umorzenie należności, przyjmując możliwość ich regulowania w dłuższym horyzoncie czasowym. Ponadto zaznaczył, że strona nie wyjaśniła z jakiego źródła finansuje ponoszone w gospodarstwie wydatki, które w znacznej mierze przekraczają osiągane dochody.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca nie zgodziła się z oceną Zakładu, że ma ona możliwość spłaty zaległych należności, podnosząc że jest osobą w wieku 60 lat, leczy się psychiatrycznie z powodu głębokiej depresji. Z tego powodu w ciągu ostatnich 6 miesięcy była na rencie rehabilitacyjnej, a w kwietniu 2014 r. ma przejść na emeryturę, której wysokość ma wynosić ok. [...] zł. Natomiast cały dorobek jej życia to dom, w którym mieszka z uczącym się synem, a który jest w złym stanie, bez kanalizacji sanitarnej, z 35-letnim piecem itp. oraz stary polonez, którego otrzymała od znajomych, u których pracowała jako opiekunka osoby niepełnosprawnej. Wyjaśniła, że reguluje należności związane z gospodarstwem domowym, jednak nie zawsze na bieżąco. W trudnych sytuacjach pomagał jej jeden z synów, który jednak pomagając jej, sam zaciągnął długi. Ponadto dodała, że do zadłużenia doszło z winy jej byłego męża i po 20 latach powinno ono ulec przedawnieniu.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przyjęte w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 27 maja 2014 r. skarżąca dodatkowo wyjaśniła, że gdy straciła zasiłek chorobowy, to przez pół roku otrzymywała świadczenie rehabilitacyjne w wysokości [...] zł, od kwietnia br. ma przyznaną emeryturę w kwocie [...] zł netto, ale jeszcze jej nie otrzymała, wypłata ma nastąpić od 15 czerwca 2014 r. Mieszka z 24-letnim synem, syn jest informatykiem po policealnej szkole, zrezygnował ze studiów, bo nie mają za co żyć. W tej chwili jest zatrudniony dorywczo na zlecenia przy dostawach towaru, pracuje fizycznie i otrzymuje ok. [...] zł miesięcznie z tego tytułu. Syn stara się o pracę, ale bez efektu. Skarżąca podała, że cały czas choruje na depresję, tylko ma lepsze i gorsze okresy, ma również chwilowe zaniki pamięci, co dotyczy również aktualnej sytuacji (ma kartkę z informacją jak ma wrócić do domu). Były mąż zmarł 2 tygodnie temu. Dom, który ma skarżąca, zapewnia dach nad głową jej i synowi, ewentualna egzekucja tego domu pozbawi ich dachu nad głową i nie stać ich będzie na wynajęcie. Starszy syn pomaga skarżącej, ale sam ma długi i płaci alimenty.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast w myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. Nr 270), zwanej dalej P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z powyższej regulacji wynika zatem, że sądowa kontrola zaskarżonego aktu administracyjnego jest dokonywana według kryterium legalności, przy czym sąd administracyjny w granicach danej sprawy bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, choćby nie były one podniesione w skardze. Natomiast stosownie do art. 135 P.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Dokonując kontroli legalności zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji w powyżej określonych granicach, Sąd stwierdził konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i decyzji ją poprzedzającej.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4).

Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy przy tym podkreślić, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, co nie oznacza jednak, że może być ona dowolna. Wynikająca z art. 7 K.p.a. zasada praworządności zobowiązuje organy administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek wymaga od organu – stosownie do art. 77 § 1 K.p.a. – wyczerpującego zebrania i oceny materiału dowodowego w celu dokładnego ustalenia sytuacji osobistej i materialnej dłużnika i na tej podstawie zbadania, czy zaistniały przesłanki umorzenia należności określone w powyższych przepisach prawnych. Dopiero wówczas organ jest uprawniony do wyboru określonego rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności o charakterze uznaniowym (umorzenie bądź odmowa umorzenia). Zarówno poczynione ustalenia w sprawie oraz ich analiza z punktu widzenia przesłanek umorzenia, jak i motywy wyboru rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności winny przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji zgodnie z art. 107 § 3 K.p.a.

Na wstępie, odnosząc się do zarzutów skargi, należy wskazać, że w świetle powołanej regulacji prawnej przyczyny powstania zadłużenia są nieistotne z punktu widzenia przesłanek umorzenia. Natomiast aktualność zadłużenia pomimo upływu terminu przedawnienia wynika w niniejszej sprawie stąd, że ich dochodzenie zostało zabezpieczone przez Zakład hipoteką na nieruchomości. Zgodnie bowiem z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, że w przypadku Skarżącej nie zachodziły przypadki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Nie ulega przy tym wątpliwości, że przesłanki z pkt 1, 2, 4 i 4a tego przepisu nie odnoszą się w ogóle do Skarżącej, ponieważ Zobowiązana żyje, nie zgłaszała wniosku o ogłoszenie upadłości i nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne, a wysokość nieopłaconych składek przekracza koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Zakład nie stwierdził również pozostałych przesłanek całkowitej nieściągalności określonych w powyższym przepisie, wskazując że należności z tytułu składek zostały skierowane do egzekucji administracyjnej i dotąd nie stwierdzono jej bezskuteczności z uwagi na brak majątku. Z tego względu nie można również – zdaniem organu, stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ponadto, wprawdzie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, jednak Zobowiązana posiada nieruchomość, na której Zakład posiada zabezpieczenie należności, a zatem istnieje składnik majątkowy, który potencjalnie może stanowić źródło zaspokojenia wierzytelności Zakładu. Powyższe nie było przy tym kwestionowane przez Skarżącą w postępowaniu administracyjnym ani sądowym.

Nie było również przedmiotem zastrzeżeń Skarżącej i nie budzi wątpliwości w świetle materiału sprawy, że w niniejszej sprawie nie zaistniały także przesłanki umorzenia należności wynikające z § 3 ust. 1 pkt 2 i pkt 3 ww. rozporządzenia, ponieważ Skarżąca nie powoływała się na okoliczności wskazane w tych przepisach.

Nie do zaakceptowania w ocenie Sądu jest natomiast analiza okoliczności sprawy i ich ocena dokonane przez organ z punktu widzenia przesłanki umorzenia wynikającej z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia ("opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych"). Należy bowiem zwrócić uwagę, że Skarżąca zarówno we wniosku o umorzenie należności, jak i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nawiązywała do powyższej przesłanki, powołując się na swój wiek, stan zdrowia (depresja, z powodu której leczy się psychiatrycznie) oraz związany z tym brak wystarczających dochodów, które umożliwiłyby spłatę zaległości. Należy także zauważyć, że okoliczności tych – powołanych i udokumentowanych przez Skarżącą, organ rentowy w istocie nie kwestionował. Ustalił, że Skarżąca, aktualnie w wieku 60 lat po zakończeniu prowadzonej działalności gospodarczej pozostawała w zatrudnieniu u swojego syna. W ostatnim czasie, tj. w pierwszej połowie 2013 r. przebywała na zasiłku chorobowym. Po wyczerpaniu prawa do zasiłku chorobowego oczekiwała na decyzję w sprawie świadczenia rehabilitacyjnego. Jako jedyne źródło dochodu w tym czasie Skarżąca podała alimenty na syna w wysokości [...] zł, które otrzymywała z funduszu alimentacyjnego. Skarżąca przedstawiła także stosowną dokumentację lekarską potwierdzającą, że leczy się psychiatrycznie z powodu depresji. We wspólnym gospodarstwie domowym Skarżąca pozostaje z pełnoletnim, nadal uczącym się synem. Podstawowe miesięczne koszty utrzymania rodziny Skarżącej zostały określone przez Zobowiązaną i przyjęte przez organ następująco: podatek od nieruchomości - [...] zł/rocznie; energia elektryczna - ok. [...]zł/miesięcznie; gaz, śmieci, woda - ok. [...] zł miesięcznie; telefon, telewizja, Internet, bilety na uczelnię syna - ok. [...] zł miesięcznie. Ponadto organ nie kwestionował deklarowanych przez Skarżącą kosztów związanych z leczeniem – ok. [...]zł/m-c oraz ubioru i pomocy szkolnych dla syna – ok. [...] zł/m-c, a także wydatków związanych z zakupem opału w kwocie około [...] zł rocznie. Organ nie wskazał jednak przy tym, jakie możliwości płatnicze Skarżącej dostrzega w odniesieniu do należności z tytułu zaległych składek przy powyższym zestawieniu dochodów i uzasadnionych wydatków w gospodarstwie domowym Skarżącej. Organ sam przyznał, że sytuacja osobista i materialna Skarżącej jest trudna, w szczególności wydatki przekraczają dochody, jednak podnosząc, że Skarżąca nie wykazała trudności w regulowaniu bieżących opłat związanych z utrzymaniem i prowadzeniem gospodarstwa domowego i nie korzysta z pomocy społecznej, uznał, że jej sytuacja nie jest na tyle drastyczna, aby uzasadniała umorzenie należności. Tymczasem, zdaniem Sądu, te okoliczności winny skłonić organ do ewentualnego odebrania wyjaśnień od strony skarżącej powyższym zakresie. Sam fakt, że Skarżąca nie korzystała z pomocy społecznej, radząc sobie z kosztami bieżącego utrzymania koniecznego mógł przecież wynikać chociażby z korzystania z innych form pomocy, niekoniecznie instytucjonalnej. Taką właśnie okoliczność Skarżąca powołała w piśmie złożonym do organu po wydaniu zaskarżonej decyzji oraz w skardze, podając że wcześniej pomagał jej finansowo jeden z synów. W ostatnim jednak czasie z uwagi na własne trudności w regulowaniu zobowiązań finansowych przestał jej pomagać, w wyniku czego sytuacja Skarżącej znacznie się pogorszyła. Tę okoliczność Skarżąca podnosiła już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, że brakuje jej środków na życie. W tej sytuacji nieuprawniony był wniosek organu - oparty w istocie jedynie na tym, że Skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej - że jej sytuacja pozwala na spłatę zadłużenia choćby w dłuższym okresie czasu. Innymi słowy to, że Skarżąca, korzystając okresowo także z pomocy syna, nie sięgała po pomoc społeczną, nie świadczy jeszcze o jej możliwościach finansowych spłaty zadłużenia choćby w układzie ratalnym i w dłuższej perspektywie czasowej. Ocena tych możliwości winna być bowiem dokonywana ze szczególnym uwzględnieniem indywidualnych uwarunkowań osobistych zobowiązanej. Tymczasem organ w niniejszej sprawie zbagatelizował fakt, że Skarżąca jest osobą w wieku 60 lat i cierpi na depresję, z powodu której leczy się psychiatrycznie. Te problemy zdrowotne były przyczyną pobierania zasiłku chorobowego, a następnie – jak wynika z treści skargi – świadczenia rehabilitacyjnego. W tej sytuacji, biorąc pod uwagę zaawansowany wiek Skarżącej i jej problemy zdrowotne, niewątpliwie znacznie utrudniające czy nawet wykluczające wykonywanie pracy (przynajmniej w dłuższych okresach czasu - w zależności od przebiegu choroby, o czym świadczy długotrwały okres zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego), trudno też mówić o realnych szansach poprawy sytuacji materialnej Skarżącej w aspekcie możliwości spłaty zaległych należności bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Nie do zaakceptowania, także z punktu widzenia interesu społecznego, byłaby natomiast sytuacja, w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmuszałaby dłużnika do korzystania z pomocy społecznej. W tym miejscu należy także podkreślić, że brak realnych szans poprawy sytuacji osobistej i materialnej Skarżącej potwierdzają dodatkowo aktualne okoliczności podane w tym zakresie przez Skarżącą po wydaniu zaskarżonej decyzji i w trakcie postępowania sądowego. Otóż aktualnie, syn Skarżącej, z którym pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, zrezygnował ze studiów z uwagi na trudną sytuację materialną i podejmuje prace dorywcze, otrzymując ok. [...] zł miesięcznie z tego tytułu. Natomiast Skarżąca nadal choruje na depresję z chwilowymi zanikami pamięci; po wykorzystaniu świadczeń z tytułu zasiłku chorobowego przez pół roku korzystała ze świadczenia rehabilitacyjnego w wysokości [...] zł, a aktualnie ma przyznaną emeryturę w wysokości [...] zł netto (wypłata ma nastąpić począwszy od 15 czerwca 2014 r.). W okresie oczekiwania na przyznanie świadczeń Skarżącej brakowało środków na życie, w tym na zakup leków. Nie regulowała także bieżących opłat, w szczególności za media, o czym świadczą skierowane do niej wezwania do zapłaty i upomnienia, przedłożone przez Skarżącą po wydaniu zaskarżonej decyzji.

W ocenie Sądu, dla zastosowanej przez organ odmowy umorzenia zaległości, niewystarczający w okolicznościach niniejszej sprawy jest także argument organu dotyczący majątku Skarżącej w postaci nieruchomości, na której Zakład posiada zabezpieczenie oraz samochodu marki Polonez, rok produkcji 1998. Jak bowiem podnosiła Skarżąca, wskazaną nieruchomość stanowi budynek mieszkalny – dom, w którym zamieszkuje wraz synem, a który znajduje się w złym stanie technicznym (brak kanalizacji sanitarnej, 35-letni piec itp.). Tymczasem organ w ogóle pominął, jaką rzeczywiście wartość przedstawia ta nieruchomość, jak również wskazaną przez Skarżącą w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym okoliczność, że Skarżąca jest jedynie współwłaścicielem tej nieruchomości (we współwłasności z byłym mężem). Ma to zaś tym większe znaczenie zważywszy, że w postępowaniu egzekucyjnym regułą jest, że składniki majątkowe są sprzedawane znacznie poniżej ich wartości rynkowej. W konsekwencji ewentualna egzekucja tejże nieruchomości w celu spłaty zaległych składek może spowodować, że Skarżąca wraz z synem zostanie pozbawiona lokum, a środki pozostałe ze sprzedaży egzekucyjnej mogą okazać się niewystarczające na zaspokojenie jej podstawowych potrzeb mieszkaniowych. Tych okoliczności organ w ogóle nie rozważył, a tym samym nie wykazał, że ewentualna egzekucja z tej nieruchomości nie zagrozi egzystencji Skarżącej. Z kolei w odniesieniu do posiadanego przez Skarżącą samochodu marki Polonez, rok produkcji 1998, organ również nie rozważył, jaką wartość może przedstawiać ten samochód i czy nie jest on niezbędny w codziennym funkcjonowaniu Skarżącej i jej syna, pomijając także fakt, że syn Skarżącej jest współwłaścicielem tego samochodu, co wynika z dowodu rejestracyjnego pojazdu, przedłożonego przez Skarżącą wraz z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Należy także zauważyć, że organ sam przyznał, że instytucja umorzenia należności jest przewidziana dla sytuacji, gdy ze względu na wiek lub stan zdrowia dłużnik nawet potencjalnie nie ma szans na spłatę zadłużenia. Jednocześnie jednak, pomimo zaawansowanego wieku Skarżącej i jej stanu zdrowia co najmniej ograniczającego podjęcie zatrudnienia i powodującego zwiększone wydatki oraz niewątpliwie trudnej sytuacji materialnej, organ nie stwierdził zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, uznając, że Skarżąca nie wykazała, iż spłata należności może stanowić zagrożenie dla zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanej i jego rodziny. Takie stwierdzenie bez wszechstronnego rozważenia wszystkich istotnych okoliczności w zakresie sytuacji osobistej i materialnej Skarżącej w zakresie wyżej wskazanym, stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia. Jakkolwiek należy przyznać, że okoliczności przemawiające za umorzeniem należności zasadniczo powinna wykazać osoba ubiegająca się o zastosowanie tej ulgi w spłacie zobowiązań publicznoprawnych, jednakże nie zwalnia to organu administracji z obowiązku wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego sprawy. W razie potrzeby organ powinien przy tym zwrócić się do strony o dodatkowe uzupełnienie wniosku czy dokumentacji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien więc zastosować się do wskazań wynikających z powyższych rozważań, uwzględniając aktualną sytuację osobistą i materialną strony, biorąc także pod uwagę okoliczności wynikające z oświadczeń i dokumentacji przedłożonej przez Stronę po wydaniu zaskarżonej decyzji oraz w toku niniejszego postępowania sądowego. Należy także dodać, że powyższe okoliczności istotne z punktu widzenia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia organ winien także odnieść do "ważnego interesu" osoby zobowiązanej, do którego odwołuje się art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 z późn. zm.), którego zastosowanie w niniejszej sprawie organ stwierdził w decyzji z dnia 26 lipca 2013 r. Pomimo, że Skarżąca nie odwoływała się wprost do tej podstawy prawnej umorzenia w dalszym toku postępowania, jednak z uwagi na podnoszone okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie w świetle przesłanki określonej tym przepisem, organ winien rozważyć, czy przesłanka ta zaistniała w przypadku Skarżącej i czy wnioskowane umorzenie należności może nastąpić na tej podstawie.

Należy przy tym podkreślić, że – jak wykazano powyżej – decyzja w przedmiocie umorzenia jest decyzją uznaniową, co oznacza, że także w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ może, lecz nie musi umorzyć zaległości. W takiej jednak sytuacji – jak już zasygnalizowano w powyższej części rozważań, odmowa umorzenia należności musi być należycie uzasadniona. Nie wystarczy zatem powołanie się na uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia i ogólnie pojęty interes społeczny wszystkich ubezpieczonych oraz obowiązek egzekwowania przez ZUS należności publicznoprawnych. W tej sytuacji konieczne jest zestawienie indywidualnego interesu ubezpieczonego domagającego się umorzenia należności oraz interesu publicznego i wykazania w konkretnej sytuacji zaistniałej w rozpoznawanej sprawie prymatu tego drugiego interesu w stopniu uzasadniającym odstąpienie od zastosowania ulgi wobec osoby spełniającej przesłanki umorzenia, a więc znajdującej się w wyjątkowo trudnej sytuacji życiowej. Zarówno poczynione przez organ ustalenia faktyczne, jak i ich ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia, jak również motywy rozstrzygnięcia co do zastosowania bądź odmowy zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności winny przy tym znaleźć pełny wyraz z uzasadnieniu decyzji.

W świetle powyższych rozważań Sąd doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie nie zostały wyczerpująco przeanalizowane istotne okoliczności sprawy z punktu widzenia znajdujących zastosowanie w sprawie przesłanek umorzenia. Powyższe stanowi naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy i oznacza, że odmowa umorzenia zaległych składek była co najmniej przedwczesna i nie została należycie uzasadniona.

Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) w zw. z art. 135 oraz art. 152 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.