Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2373/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-09-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 23 ust. 1, art. 2 pkt 7, art. 9 ust. 2, art. 12 ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie sędzia NSA Rafał Stasikowski sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) Protokolant starszy inspektor sądowy Kamil Wertyński po rozpoznaniu w dniu 16 września 2020 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Op 59/18 w sprawie ze skargi A.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 10 kwietnia 2018 r. II SA/Op 59/18, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi: 1) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] czerwca 2017 r. nr [...]; 2) zasądził od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] sierpnia 2013 r. nr [...] przyznał A.G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r.

Postanowieniem z [...] marca 2015 r. Prezydent Miasta [...] wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej decyzją z [...] sierpnia 2013 r. W uzasadnieniu wskazał, że [...] października 2014 r. wpłynął do organu odpis skrócony aktu małżeństwa, z którego wynika, że B.G [...] czerwca 2010 r. zawarła związek małżeński z R.R., co nie było wiadome organowi przy rozpatrywaniu wniosku A.G., a miało wpływ na ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Decyzją z [...] kwietnia 2015 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] uchylił decyzję własną z [...] sierpnia 2013 r. oraz orzekł o nieprzyznaniu A.G. świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

W uzasadnieniu wskazał, że zawarcie [...] czerwca 2010 r. związku małżeńskiego między B.G. a R.R. spowodowało, że rodzina A.G. składa się z trzech, a nie jak wskazano we wniosku - dwóch osób. Uwzględniając zatem w dochodach rodziny również dochód R.R., świadczenie z funduszu alimentacyjnego A.G. nie przysługuje z uwagi na przekroczenie kryterium dochodowego.

Decyzją z [...] października 2016 r. Prezydent Miasta [...], na podstawie art. 23 ust. 1 i ust. 1a) w związku z art. 2 pkt 7 lit. b) i pkt 12, art. 9 ust. 2, art. 12 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016 r., poz. 169 ze zm.) uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł, zostało nienależnie pobrane przez A.G. i podlega zwrotowi wraz z odsetkami za opóźnienie. W uzasadnieniu organ wskazał, że realia niniejszej sprawy wypełniają przesłanki wskazane w art. 2 pkt 7 lit. b) ww. ustawy.

W wyniku rozpatrzenia odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z [...] marca 2017 r. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Kolegium zwróciło uwagę, że z akt sprawy nie wynika, aby strona miała świadomość kto wchodzi w skład rodziny, a co za tym idzie brak było wystarczających dowodów dla uznania, że strona świadomie wprowadziła organ w błąd nie podając wśród członków rodziny ojczyma – R.R.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy decyzją z [...] czerwca 2017 r. nr [...] Prezydent Miasta [...] uznał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w łącznej kwocie 6.000,00 zł, zostało nienależnie pobrane przez A.G. i podlega zwrotowi. W uzasadnieniu wskazano, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, na okres świadczeniowy 2013/2014 uznając, że wypłacone stronie świadczenie z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w kwocie 6.000,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i stosownie do art. 23 ust. 1 i ust. 1a w związku z art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy, A.G. jest obowiązany do zwrotu tego świadczenia bez ustawowych odsetek za opóźnienie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu, po rozpoznaniu odwołania A.G., decyzją z [...] października 2017 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ podniósł, że sytuacja, w której w trybie wznowieniowym uchylono decyzję przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wprost obliguje organ do wydania decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane i zobowiązującej do jego zwrotu. Kolegium wskazało, że w decyzji z [...] marca 2017 r., zawarto wskazania w zakresie ponownego przeprowadzenia przez organ I instancji postępowania w trybie art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy, która stanowiła podstawę decyzji organu I instancji z [...] października 2016 r. Jednocześnie Kolegium zaleciło dokonanie analizy, czy w sprawie będą miały zastosowanie inne przesłanki wynikające z art. 2 pkt 7 ustawy. Skoro organ I instancji ustalił, że zastosowanie w sprawie znajdzie art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy, zatem bezprzedmiotowym było badanie przez ten organ przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wniósł A.G.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Powołanym na wstępie wyrokiem z 10 kwietnia 2018 r. II SA/Op 59/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] czerwca 2017 r.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane, konieczne jest wystąpienie przesłanek określonych art. 2 pkt 7 ustawy, tj. muszą zaistnieć okoliczności powodujące ustanie prawa do pobierania świadczenia, pobierający świadczenie musi być wcześniej pouczony o konsekwencjach takich okoliczności, pobierający złożył nieprawdziwe oświadczenie lub sfałszował dokumenty albo zaszły inne przypadki świadomego wprowadzenia w błąd organu. Wszystkie przesłanki wskazane w tym przepisie odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. W przedmiotowej sprawie pobrane przez A.G. świadczenie nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy wymagało wykazania negatywnego zachowania skarżącego ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Zgodnie bowiem z treścią art. 2 pkt 7 w zw. z art. 23 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie tylko z samym pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Sąd powołując się na orzecznictwo podniósł, że pojęcia te nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje miedzy innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej, lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy.

Sąd podkreślił, że na gruncie prawa publicznego obowiązuje zasada nakazująca organowi administracji publicznej najpierw zadbać o należyty stan świadomości prawnej strony, a dopiero po wypełnieniu tego obowiązku - nakładać na niesumiennych świadczeniobiorców ciężary, które ustawodawca związał z nieprawidłowym sposobem wykonywania prawa do świadczenia. W przedmiotowej sprawie uchylenie decyzji przyznającej świadczenie nastąpiło na skutek błędnego ustalenia składu osobowego rodziny skarżącego, a w konsekwencji błędnego wyliczenia dochodu przypadającego na członka w rodzinie. Niewątpliwe oznacza to, że wypłacone świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Jednakże osoby uprawnione do alimentów nie mogą ponosić żadnych negatywnych konsekwencji niezawinionych przez siebie działań (skarżący zarówno w odwołaniu jak i skardze konsekwentnie podnosił, iż nie został pouczony przez organ o zasadach ustalania członków rodziny).

Zdaniem Sądu I instancji organy zastosowały błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy niezasadnie uznając wypłacone skarżącemu świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązując go do zwrotu tego świadczenia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu. Zaskarżając wyrok w całości organ zarzucił:

I. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - p.p.s.a.) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2017 r. poz. 489 ze zm. – dalej "p.o.u.a."), poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że organy obu instancji niezasadnie uznały wypłacone skarżącemu świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązały go do zwrotu tego świadczenia, bowiem zdaniem Sądu "badanie stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie nie zostało ograniczone jedynie do przypadku, gdy świadczenie zostało przyznane lub wypłacone w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez tę osobę (art. 2 pkt 7 lit. b) p.o.u.a.), lecz do każdego przypadku enumeratywnie wymienionego w art. 2 pkt 7 p.o.u.a.", a zatem również unormowanego w art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a. Tym samym Kolegium podniosło zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., przez niesłuszne przyjęcie, że zasadne jest uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta [...], podczas, gdy – w istniejącym stanie faktycznym i prawnym sprawy - organy administracyjne obu instancji, wbrew ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, w sposób uprawniony przyjęły, że badanie stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie nie jest wymagane w sytuacji, gdy podstawą żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest zaistnienie przesłanki z art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a.;

II. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzuciło naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie zaistniały podstawy do uchylenia decyzji obu instancji sprowadzające się do konkluzji, że organy te nie dokonały ustaleń odnośnie istotnych elementów stanu faktycznego, bowiem według Sądu, przy obowiązującej zasadzie nakazującej organowi najpierw zadbać o należyty stan świadomości prawnej strony, a dopiero po wypełnieniu tego obowiązku - nakładać na niesumiennych świadczeniobiorców ciężary, które ustawodawca związał z nieprawidłowym sposobem wykonania prawa do świadczenia organy nie przesłuchały skarżącego, czy zostały mu zakomunikowane przesłanki ustania uprawnienia do świadczenia wymienione w art. 19 ust. 1 ustawy, co oznacza, że "nie ustaliły (...) i nie oceniły podstawowych elementów stanu faktycznego" naruszając przepisy art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., podczas gdy – w istniejącym stanie faktycznym i prawnym sprawy - postępowanie organów obu instancji było przeprowadzone prawidłowo i zostało zakończone decyzjami, w których organy wykazały zasadność podjętych rozstrzygnięć, a tym samym - wbrew ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu - nie dopuściły się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego i wobec tego przeprowadzone w sprawie postępowanie wyjaśniające przez organy obu instancji, mimo twierdzenia Sądu, jest wystarczające do dokonana oceny merytorycznej całości sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu do ponownego rozpoznania. Ponadto wniosło o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Zdaniem skarżącego kasacyjnie świadczenie nienależnie pobrane, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a. nie jest uzależnione od winy osoby, która pobrała to świadczenie, w przeciwieństwie do pozostałych przypadków wymienionych w art. 2 pkt 7 p.o.u.a. Świadczenie pobrane pomimo braku podstaw do jego przyznania (art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a.) uzależnione jest wyłącznie od wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji je przyznającej, bowiem od początku świadczenie to nie przysługiwało. Jedynie w pozostałych przypadkach świadczeń nienależnie pobranych ocenie podlega wina osoby, która je pobrała, co wynika albo wprost z tego przepisu (lit. b) bądź z art. 19 p.o.u.a., który nakłada na osobę uprawnioną obowiązek informowania organu o zmianach, które mają wpływ na prawo do uzyskanego świadczenia.

Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego składa wniosek, o którym mowa w art. 15 ustawy. Treść wniosku musi odpowiadać wymogom wynikającym z ustawy i rozporządzenia wykonawczego, jakim w dacie składania tego wniosku przez A.G. było rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. Nr 123, poz 836 ze zm.), które utraciło moc 1 stycznia 2016 r. i zostało zastąpione kolejnymi przepisami wykonawczymi regulującymi te kwestie. Przy czym wniosek powinien zawierać dane dotyczące m.in. członków rodziny, wymienione w art. 15 ust. 3 pkt 1 ustawy. Organ wskazał, że wnioskodawca w momencie składania wniosku o przyznanie świadczenia nie podał wszystkich osób (członków) wchodzących w skład rodziny, mimo że wzór wniosku (załącznik nr 1 do rozporządzenia) zawierał wyjaśnienia w tej kwestii, a nadto oświadczenia składane przez wnioskodawcę służące ustaleniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w tym oświadczenia, że zapoznał się z warunkami uprawniającymi do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, oraz pouczenie o konsekwencjach podania nieprawdziwych danych, a także o obowiązku informowania o zmianach dotyczących szeroko pojętej sytuacji korzystającego ze świadczenia z zastrzeżeniem, że niepoinformowanie organu właściwego o takich zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji koniecznością ich zwrotu. Oznacza to, że wbrew twierdzeniu Sądu skarżący nie był pozbawiony informacji co do przysługującego mu prawa. Powyższe okoliczności świadczą o tym, że - wbrew twierdzeniu Sądu - doszło do spełnienia tzw. obiektywnej przesłanki nienależności świadczenia, bowiem o braku uprawnień do świadczenia przesądza odmowa jego udzielenia, co w przedmiotowej sprawie oznacza, że od początku ono nie przysługiwało (decyzja wznowieniowa z [...] kwietnia 2015 r.). Natomiast pobranie tego świadczenia w okresie od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. w wysokości 6.000 zł, mimo braku uprawnień, skutkuje tym, iż stanowi ono nienależnie pobrane świadczenie w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy i to niezależnie od tego, czy do jego pobrania przyczyniła się strona świadomie przemilczając fakty mające wpływ na orzeczenie o uprawnieniu do świadczenia alimentacyjnego. Słusznie więc organy obu instancji przyjęły, że dla wypełnienia przesłanek z art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy oraz zastosowania art. 23 ust. 1 ustawy nie jest wymagane badanie, czy strona celowo wprowadziła w błąd organ administracji publicznej co do składu rodziny. Normy stanowiące podstawę prawną uchylonych decyzji nie zawierają bowiem elementu winy.

Wobec powyższego zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Oznacza to, zdaniem wnoszącego kasację, że ustawodawca w art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy jednoznacznie wykluczył możliwość pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli, jak w przedmiotowej sprawie, w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Dlatego osoba otrzymująca świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie może pobierać tych świadczeń, gdy w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, a zaistnienie takiej sytuacji powoduje, że środki finansowe otrzymane z funduszu stają się świadczeniem nienależnie pobranym. W konsekwencji zastosowania wadliwej wykładni obowiązującego w sprawie przepisu materialnego, tj. art. 2 pkt 7 lit. c) ustawy, Sąd I instancji bezzasadnie zarzucił organom obu instancji brak "wykazania negatywnego zachowania skarżącego ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych", w rezultacie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., uchylając decyzje organów obu instancji.

Według organu, nie można ponadto zgodzić się z argumentacją przedstawioną przez Sąd I instancji w zakresie wadliwości postępowania obu organów instancyjnych polegającej na nieustaleniu i niedokonaniu oceny, czy wnioskodawca posiadał "rzetelną wiedzę o katalogu (...) faktów" wymienionych w art. 19 ust. 1 ustawy. Przepis ten bowiem reguluje sytuację, w której doszło do zmiany liczby członków rodziny, czy też sytuacji dochodowej lub osobistej po przyznaniu świadczenia, co mogłoby mieć wpływ na dalsze pobieranie świadczeń. Sytuacja taka nie miała miejsca w przedmiotowej sprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną A.G. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku determinują zakres dokonywanej przez Sąd kontroli, który w odróżnieniu od sądu I instancji nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Z tego punktu widzenia skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy.

W przedmiotowej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. Wprawdzie co do zasady w pierwszej kolejności rozważeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, to jednak w niniejszej sprawie, z uwagi na powiązanie naruszeń przepisów postępowania z naruszeniami określonych przepisów prawa materialnego, najpierw należało odnieść się do zarzutów naruszenia prawa materialnego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, w kontekście zarzucanej błędnej wykładni przepisu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – art. 2 pkt 7 lit. c).

W rozpoznawanej sprawie, zdaniem autora skargi kasacyjnej, Sąd I instancji nieprawidłowo przyjął, że do uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane nie jest wystarczające wydanie, w wyniku wznowienia postępowania, decyzji uchylającej decyzję przyznającą świadczenie i odmawiającej prawa do świadczenia, lecz niezbędne jest jeszcze wykazanie, że osoba, która pobrała świadczenie, miała świadomość, że jest ono nienależnie przyznane, a tym samym pobierane.

Sąd I instancji trafnie zauważył, że pojęcie "nienależnie pobranego świadczenia" występuje zarówno w przepisach ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (art. 2 pkt 7 oraz w art. 23) jak i w ustawie z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ("u.ś.r.").

W niniejszej sprawie wymagało rozważenia, czy obowiązek wykazania przesłanki subiektywnej dotyczy także przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a. Zasadnym jest przytoczenie całego art. 2 pkt 7 p.o.u.a., w tym lit. c), w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez Kolegium. Przepis ten stanowi, że ilekroć w ustawie mowa o nienależnie pobranym świadczeniu – oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego:

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,

e) (uchylona),

f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję,

g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g p.o.u.a. dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję. Odnosząc się do przypadku określonego przez ustawodawcę w art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a. wskazać należy, że istotny jest tam jedynie czynnik obiektywny w postaci zaistnienia faktu wypłacenia świadczenia bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli następnie stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia.

Istotnym w niniejszej sprawie jest zatem, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał tę decyzję. Dowód, na którym organ I instancji oparł swe rozstrzygnięcie we wznowionym postępowaniu administracyjnym, wpłynął do tego organu [...] października 2014 r. - odpis skrócony aktu małżeństwa, z którego wynika, że B.G. [...] czerwca 2010 r. zawarła związek małżeński z R.R. - przy czym z akt sprawy wynika, że wcześniej dokument ten nie znajdował się w aktach. Uprawnia to zatem do stwierdzenia, że w sprawie pojawiły się nowe okoliczności. Należy zauważyć, że dokument ten istniał w czasie wydawania decyzji w sprawie przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego, jednakże organy nie były w jego posiadaniu.

Z uwagi na nadzwyczajny charakter omawianego postępowania, uznać należy, że w tym konkretnym przypadku nie jest w ogóle istotny fakt, czy osoba która pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji wyeliminowanej następnie z obrotu prawnego, podczas pobierania świadczeń była świadoma bądź nieświadoma, że przedmiotowa decyzja narusza prawo. Istotny jest tu bowiem wyłącznie skutek w postaci uchylenia decyzji i odmowy przyznania świadczenia, a więc wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji, na mocy której wypłacono świadczenie, które od początku było nienależne. Zarazem jest to istotna różnica na tle pozostałych przesłanek z art. 2 pkt 7 p.o.u.a. Ustawodawca w przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a., w odróżnieniu do pozostałych przypadków wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g p.o.u.a., wyeliminował czynnik subiektywny przy ustalaniu świadczenia nienależnie pobranego. Wykładnia językowa art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a. nie nasuwa jakichkolwiek wątpliwości.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, za trafnością przedstawionego wyżej stanowiska dotyczącego wykładni art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a. przemawia także orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące regulacji zawartej w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., która jest tożsama. Przyjmuje się w nim, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest w treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Ta regulacja jest odmienną od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r.), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia (zob. wyrok NSA z 4 lipca 2018 r., I OSK 309/18, wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r. I OSK 1773/12, wyrok WSA w Warszawie z 28 kwietnia 2017 r., I SA/Wa 357/17, publ. CBOSA).

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu dokonał błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a. Zasadność zarzutu naruszenia powołanego przepisu prawa materialnego skutkowała przyjęciem skuteczności zarzutu naruszenia przepisów postępowania – art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a.

Skoro w rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym przez A.G., o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c) p.o.u.a., to zobowiązanie go na podstawie art. 23 ust. 1 i ust. 2 p.o.u.a. do zwrotu świadczenia nie narusza prawa. Dla nałożenia przedmiotowego obowiązku bez znaczenia była kwestia świadomości osoby zobowiązanej.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. w zw. z art. 193 i art. 151 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, poprzez jej oddalenie. W oparciu o art. 207 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia od A.G. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, uznając, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie, z uwagi na charakter świadczenia, będącego przedmiotem rozstrzygnięcia i sytuację wnioskodawcy.