Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 926/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2020-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzje I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: art. 25 ust. 10
journal: Dz.U. 2018 poz 2134
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.
article: art. 106 par. 3, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135, art. 200 w zw. z art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 10 par. 1, art. 107 par. 3, art. 8, art. 15
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder Sędziowie Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj, Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Skrzetuska-Gajos po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 6 lutego 2020 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz rozłożenia go na raty I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r., Nr [...] II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej A. L. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] [...] Prezydent Miasta S. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) w związku z art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm.), odmówił A. L. umorzenia należności w kwocie [...]zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na rzecz dziecka D. L. za okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] kwietnia 2017 r. oraz o rozłożeniu kwoty zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego przez nią świadczenia wychowawczego na raty według harmonogramu:

1. 2019-04-[...] [...] zł

2. 2019-05-[...] [...] zł

3. 2019-06-[...] [...] zł

4. 2019-07-[...] [...] zł

5. 2019-08-[...] [...] zł

6. 2019-09-[...] [...] zł

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że decyzją z dnia [...] czerwca

2016 r. przyznano A. L. w okresie od [...] kwietnia 2016 r.

do [...] września 2017 r. świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł miesięcznie.

W trakcie ponownej weryfikacji wniosku ustalono, że świadczenie przyznano pomimo przekroczenia kryterium dochodowego w wysokości [...] zł na osobę w rodzinie. Powodem tego było wadliwe działanie systemów informatycznych. W związku

z powyższym Kolegium decyzją nr [...] stwierdziło nieważność decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. W dniu [...] listopada 2017 r. wydano decyzję orzekającą o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego za okres od dnia [...] kwietnia 2016 r. do dnia [...] września 2017 r. w kwocie [...]zł. Strona odwołała się od przedmiotowej decyzji, a [...] listopada 2017 r. złożyła wniosek

o umorzenie powyższej należności. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r. utrzymało w mocy ww. decyzję organu I instancji. Następnie decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. odmówiono umorzenia ww. należności. Od tej decyzji A. L. również wniosła odwołanie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2018 r. orzekło o uchyleniu tej decyzji w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W następstwie powyższego A. L. została wezwana o dostarczenie dokumentów mogących świadczyć o jej sytuacji ekonomicznej, zdrowotnej i rodzinnej, które nadesłała. W dniu [...] października 2018 r. została wydana decyzja ponownie orzekająca o odmowie umorzenia zadłużenia z tytułu nienależnie obranego świadczenia wychowawczego. Na skutek odwołania decyzja ta została uchylona decyzją SKO z dnia [...] stycznia 2019 r. A. L. została wezwana o dostarczenie aktualnych dokumentów mogących być przesłanką do umorzenia należności, które dostarczyła.

Dalej organ I instancji wskazał, że z posiadanego materiału dowodowego wynika, że strona prowadzi gospodarstwo wraz z synem i wnukiem. Zamieszkują w lokalu mieszkalnym (...). Źródłem dochodu rodziny jest przyznane od [...] października 2018 r. do [...] czerwca 2019 r. świadczenie rehabilitacyjne z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. ze względu na ogólny stan zdrowia w wysokości 75% podstawy wymiaru wynagrodzenia, tj. [...] zł. A. L. otrzymuje również pomoc od syna [...] zł miesięcznie. Wydatki przedstawione przez stronę oscylują w skali miesiąca w wysokości [...] zł (opłaty za mieszkanie, prąd, gaz, telefon, wydatki na wyżywienie). Ponadto strona spłaca pożyczkę gotówkową w banku w kwocie [...]zł miesięcznie, pobraną na zakup laptopa.

Zdaniem organu I instancji wydatki które udokumentowała strona nie są wyjątkowe, gdyż dotyczą każdej rodziny, nie wyłączając rodzin znajdujących się

w ciężkiej sytuacji materialnej. Analiza aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej A. L. nie wykazała przesłanek do umorzenia należności. Zwrot świadczenia nienależnie pobranego nie obejmuje odsetek ustawowych za opóźnienie, a zatem nie doprowadza strony do ubóstwa i nie stwarza sytuacji niebezpiecznej dla jej funkcjonowania. Harmonogram wpłat obejmuje 6 miesięcy ponieważ sytuacja materialna strony może ulec zmianiena korzyść strony. A. L. podała, iż syn D. L. planuje powrót z zagranicy, aby przejąć opiekę nad małoletnim wnukiem. Wnioskodawczyni posiada również skierowanie na rehabilitację w ramach prewencji rentowej ZUS, co może przyczynić się do poprawy stanu zdrowia i tym samym powrotu do aktywności zawodowej. Poza tym, po wpłacie raty w sierpniu 2019 r., strona może złożyć podanie rozłożenie kwoty wskazanej w ostatniej racie na mniejsze raty.

Wykładnia art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazuje, że instytucja umorzenia należności powinna być stosowana wyjątkowo i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia w drodze postępowania egzekucyjnego, bądź gdy dochodzenie należności mogłoby pozbawić osobę zobowiązaną albo osobę pozostającą na jej utrzymaniu niezbędnych środków utrzymania. Z uwagi na cel wymienionej wyjątkowej regulacji chodzi tu przede wszystkim o sytuację, w której zachodzi duże prawdopodobieństwo, że natychmiastowa egzekucja pobranego świadczenia mogłaby spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności poprzez uniemożliwienie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Do sytuacji tego typu zalicza się w szczególności złą sytuację materialną, chorobę przewlekłą, bądź też nagłe zdarzenie losowe, powodujące znaczny wzrost wydatków.

A. L. wniosła odwołanie od ww. decyzji, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 25 ust. 10

ww. ustawy poprzez uznanie, iż nie znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej i nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące jej rodziny, a rehabilitacja

w ramach prewencji rentowej ZUS przyczyni się do poprawy stanu zdrowia, a tym samym powrotu do aktywności zawodowej, podczas gdy w sposób wyczerpujący uzasadniła, że stan zdrowia jest ciężki, pomimo przebytych operacji nadal występują bóle w stawach krzyżowo-biodrowych promieniujące do kończony dolnej. Po zakończeniu świadczenia rehabilitacyjnego będzie starać się o rentę z uwagi na wykluczenie pracy na stanowiskach fizycznych, a nie posiada kwalifikacji zawodowych pozwalających na znalezienie innej pracy, którą mogłaby wykonywać pomimo problemów z kręgosłupem i która pozwoliłaby na wykonywanie opieki nad dwojgiem małoletnich dzieci. Organ pominął specyfikę choroby, nie wziął też pod uwagę, że nie korzysta z prywatnej rehabilitacji z uwagi na brak środków pieniężnych, a ponadto organ pominął okoliczność na która zwracał uwagę organ II instancji przekazując sprawę do ponownego rozpoznania, że nie można uznać, że jej rodzina była zobowiązana do spłaty zadłużenia powstałego w wyniku błędnego działania systemu komputerowego. Nadto odwołująca się zarzuciła naruszenie art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności koniecznych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, a w szczególności bezpodstawne uznanie, że jest w stanie udźwignąć zobowiązanie i powrócić do dotychczasowej pracy po zakończonym świadczeniu rehabilitacyjnym i rehabilitacji

w ramach prewencji ZUS, podczas gdy nie będzie ona mogła kontynuować pracy fizycznej i nie ma kwalifikacji zawodowych pozwalających znaleźć inna pracę, a jej stan zdrowia nie ulegnie tak znacznej poprawie jak przewiduje organ I instancji. Ponadto strona zarzuciła pominięcie wskazanych przez Kolegium w decyzji z dnia

[...] września 2018 r., okoliczności powstania nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, z których wynika, że padła ofiara skutków wadliwego funkcjonowania oprogramowania. Do odwołania dołączyła zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia [...] kwietnia 2018 r. z wpisem w rubryce "rokowania" - niezdolna do pracy w zawodzie.

Decyzją z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w zw. z art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016r. ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2018 r. poz. 2134), dalej jako "ustawa" po rozpatrzeniu odwołania, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Kolegium wskazało w uzasadnieniu, że przepis art. 25 ust. 1 ustawy statuuje zasadę, zgodnie z którą co do zasady każdy, kto pobierze świadczenie nienależnie, jest obowiązany do jego zwrotu. Jednakże zgodnie z art. 25 ust. 10 ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 23 stycznia 2019r., sygn. akt II SA/Łd 874/18: "trudna sytuacja materialna danej rodziny sama przez się nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń wychowawczych na pierwsze dziecko, a nie w stosunku do wszystkich innych rodzin". Jednocześnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 10 stycznia 2019 r., sygn. akt III SA/Gd 907/18 wskazał, że "ocena istnienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny, dających organom możliwość do umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Organ administracji publicznej, rozpoznając sprawę administracyjną, ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania przezeń decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego".

W ocenie Kolegium, materiał dowodowy został zgromadzony w sposób kompleksowy, jednakże konieczne stało się przeanalizowanie sytuacji majątkowej rodziny pod kątem dokonanych przez organ wyliczeń. W uzasadnieniu organ wskazał, że dochód rodziny wnioskodawczyni wynosi [...] zł. Jednocześnie ustalił, że wydatki oscylują w granicach osiąganego przez stronę zarobku. Należy jednak mieć na uwadze, że załączona umowa kredytowa została zawarta w grudniu 2018 r., a więc już po tym, jak strona wskazywała na swoją trudną i szczególną sytuację majątkową. Nie ulega wątpliwości, że konieczne jest czasami dokonywanie zakupów urządzeń elektronicznych, że sytuacja majątkowa i zdrowotna wnioskodawczyni jest trudna. Jednak gdyby sytuacja ta była tak szczególnie trudna, że aż uzasadniałaby zastosowanie najdalej idącej ulgi, tj. umorzenia należności, z pewnością wnioskodawczyni nie dokonywałaby zakupu elektroniki bez pomocy państwa. Nie ulega też wątpliwości, że konieczność spłaty należności, w tym również należności wynikającej z pobrania nienależnie świadczenia wychowawczego, nie może powodować sytuacji, w której rodzina wnioskodawcy zostanie zmuszona do korzystania z pomocy państwa, jednakże rozłożenie należności na raty

o wysokości [...] zł miesięcznie, tj. o wysokości odpowiadającej podjętemu przez wnioskodawczynię dobrowolnie zobowiązaniu, nie sposób uznać na nadmiernie obciążające. Ponadto według Kolegium, sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawczyni może w najbliższym czasie ulec zmianie, co wynika choćby z załączonego do odwołania zaświadczenia. Wtedy też może okazać się koniecznym ponowne rozważenie sytuacji wnioskodawczyni.

A. L., reprezentowana przez radcę prawnego, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, zarzucając jej:

1. naruszenie art. 25 ust. 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez uznanie, iż nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji jej rodziny i skupienie się tylko na możliwościach finansowych rodziny oraz uznanie, że zakupiła urządzenie elektroniczne na raty, a zatem jej sytuacja majątkowa nie jest aż tak trudna, i pomoc w postaci rozłożenia należności na raty jest wystarczająca oraz uznaniu, że jej stan zdrowia nie uzasadnia, na chwilę orzekania, uznania szczególnej sytuacji rodzinnej, a także poprzez pominięcie przez organ I jak i II instancji okoliczności, że jej stan zdrowia jest ciężki. Pomimo przebytych operacji nadal występują u niej bóle w stawach krzyżowo-biodrowych przez co, wykluczona jest jej praca na stanowiskach fizycznych, a nie posiada ona kwalifikacji zawodowych pozwalających jej na znalezienie innej pracy. Podniosła też oraz nie wzięcie pod uwagę okoliczności, powstania zadłużenia jako wyniku błędnego działania systemu komputerowego.

2. naruszenie przepisów postępowania, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

tj.: art. 7, 8, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 15 k.p.a. poprzez uchybienie obowiązkowi zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy, a także oceny tego materiału, a w szczególności bezpodstawne uznanie, iż nie znajduje się w złej sytuacji finansowej, bowiem zakupiła laptopa na raty, a także poprzez wybiórcze potraktowanie kwestii związanej ze zdrowiem i nierozpatrzenie w tym zakresie całokształtu materiału dowodowego pomimo udowodnienia złego stanu zdrowia i braku możliwości powrotu do poprzednio zajmowanej pracy, a także pominięcie okoliczności dotyczących powstania nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, co w konsekwencji godzi w poczucie sprawiedliwości i zaufania do władzy publicznej.

Jednocześnie na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. skarżąca wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z następujących dokumentów: orzeczenia lekarskiego nr [...], decyzji odmownej z dnia [...].07.2019r., świadectwa pracy z dnia [...].07.2019 r. na okoliczność zmiany sytuacji rodzinnej, utraty pracy, znacznego pogorszenia się sytuacji finansowej rodziny, braku poprawy sytuacji zdrowotnej.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, iż doszło do pogorszenia jej sytuacji finansowej, bowiem pomimo zakończonej niepowodzeniem rehabilitacji odmówiono przyznania jej renty z tytułu niezdolności do pracy. Uznano, że jest zdolna do pracy i jej wiek produkcyjny nie uzasadnia otrzymywania renty. Z dotychczasowej pracy została zwolniona, a zatem całkowicie straciła dochody, a nadal musi utrzymać siebie oraz małoletniego syna i wnuka.

Następnie skarżąca wskazała, że organ II instancji w decyzji z dnia [...] stycznia 2019 r. jak i w decyzji z dnia [...] września 2018 r. przyznał jej rację, że świadczenie zostało przyznane pomimo przekroczenia kryterium dochodowego z powodu błędów funkcjonowaniu systemów informatycznych. Jednak organ I instancji nie rozstrzygnął w żaden sposób tej kwestii i kwestii tej nie rozstrzygnął także organ II instancji. Tymczasem, w ocenie strony, okoliczność ta ma istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i stanowi szczególnie uzasadnioną okoliczność dotyczącą sytuacji rodziny. W orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze wiedząc, że mu się ono nie należy (vide: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2013 r. II SA/Po 782/12). Dlatego też, zdaniem skarżącej, skoro organ błędnie ustalił dochód przypadający na członka rodziny i w rezultacie przyznał świadczenie wychowawcze, to miała pełne prawo wydatkować je na bieżące potrzeby rodziny. Stwierdzenie nieważności decyzji o przyznaniu świadczenia wychowawczego prowadziło, wobec konstrukcji art. 25 ust. 2 pkt 4 ustawy do automatycznego przerzucenia konsekwencji błędu organu na zobowiązaną do zwrotu tego świadczenia. Kłóci się to w sposób oczywisty z elementarnym poczuciem sprawiedliwości, naruszając przy tym wynikającą z art. 8 § 1 k.p.a. zasadę prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Skarżąca podkreśliła, że przyznane środki wydatkowała w dobrej wierze. Jako matka samotnie wychowująca dziecko, a co więcej rodzina zastępcza dla swojego wnuka, nie jest w stanie zwrócić nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, bowiem nie jest już wzbogacona. Zgodnie z art. 409 Kodeksu cywilnego, obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba

że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Dotychczas osiągane zarobki nie pozwalają także na zgromadzenie tak dużych środków pieniężnych, aby móc zwrócić otrzymane świadczenie. Tym bardziej, że straciła pracę zarobkową.

Odnosząc się do stwierdzenia organu II instancji, że jej sytuacja finansowa nie jest taka zła skoro kupiła laptopa, skarżąca wyjaśniła, że nabyła ten sprzęt elektroniczny na raty. Jej zdaniem, już ta okoliczność daje do zrozumienia, że sytuacja finansowa nie jest dobra, inaczej nie musiałaby korzystać z tej formy ulgi. Ponadto raty te zostały rozłożone na najbardziej korzystny dla niej sposób. Nie należy także pomijać okoliczności, że w skład gospodarstwa domowego wchodzi syn w wieku 17 lat oraz wnuczek w wieku 6 lat, którzy tak jak ich rówieśnicy potrzebują dostępu do internetu i komputera. W dzisiejszych czasach realizacja wielu zadań domowych wiąże się z koniecznością uzyskania dostępu do ww. środków. Zakup wynikał zatem z uzasadnionych przyczyn, niezwiązanych jedynie z chęcią zwiększenia swoich wydatków, czy koniecznością posiadania niepotrzebnego sprzętu.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola legalności rozstrzygnięcia podjętego

w ramach uznania administracyjnego polega na zbadaniu, czy w procesie dochodzenia do tej decyzji organ uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających wpływ na podjęte rozstrzygnięcie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów. Inaczej mówiąc, czy nie doszło do przekroczenia granic tzw. "uznania administracyjnego".

Przeprowadzona przez Sąd w określonych wyżej ramach kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że zarzuty skargi zasługują na uwzględnienie, a organ przekroczył granice dowolności w uznaniowym rozstrzygnięciu przedmiotowej sprawy.

Spór koncentruje się wokół uznania czy w okolicznościach przedmiotowej sprawy organy zasadnie odmówiły stronie umorzenia należności z tytułu nienależnie wypłaconych świadczeń wychowawczych na syna.

Materialnoprawną podstawą orzekania w sprawie stanowił art. 25 ust. 10 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm. – zwana dalej "ustawą"). Zgodnie z treścią tego przepisu organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Przywołana norma prawna obliguje organ do przeprowadzenia oceny w zakresie tego, czy w indywidualnym określonym przypadku, zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, przemawiające za jego zastosowaniem. Przy czym ustalenie tej przesłanki w rodzinie wnioskodawcy niewątpliwie wymaga, poza wyliczeniem dochodu, dokładnej analizy całokształtu sytuacji rodzinnej i jej oceny z uwzględnieniem także norm społecznych, które wynikają z powszechnego poczucia sprawiedliwości i słuszności.

Nie pozostawia wątpliwości, iż decyzja wydawana na podstawie art. 25 ust. 10 ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Istotne jest, iż działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza dowolności w działaniu organów, w tym dowolny wybór rozstrzygnięcia. Przeciwnie, obowiązkiem organu w tego rodzaju sprawie jest każdorazowo wnikliwe wyjaśnienie sprawy, ustalenie i rozważenie wszystkich okoliczności w oparciu o wyczerpujący materiał dowodowy, przy tym decyzja winna być wyczerpująco i jasno uzasadniona. Organ winien szczegółowo przedstawić motywy rozstrzygnięcia, tak aby nie było wątpliwości, że nie przekroczył on granic swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), a tym samym że orzeczenie nie jest dowolne.

Tymczasem, w niniejszej sprawie, organ I instancji poprzestał na ustaleniu dochodu i niektórych wydatków w rodzinie strony i na zestawieniu w uzasadnieniu decyzji wysokości dochodu skarżącej oraz sumy przedstawionych przez stronę wydatków i lakonicznym stwierdzeniu, iż nie są to opłaty wyjątkowe, a analiza sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej wykazała brak przesłanek do umorzenia należności.

Z całą pewnością tak przeprowadzona analiza i ocena faktów w zakresie ustalenia przesłanek warunkujących zastosowanie umorzenia należności nie jest ani wnikliwa, ani prawidłowa i świadczy o zaniechaniu należytej weryfikacji sytuacji finansowej i bytowej rodziny skarżącej, w kontekście przesłanki warunkującej skorzystanie przez stronę z ulgi z art. 25 ust. 10 ustawy.

Przede wszystkim organ nie przeprowadził żadnych ustaleń dotyczących wydatków związanych z potrzebami rodziny, innymi niż wyżywienie, w szczególności rozwijających się dzieci, w tym ucznia technikum. Oczywistym jest, w świetle doświadczenia życiowego, że wydatki związane z funkcjonowaniem rodziny to nie tylko opłaty za media i mieszkanie oraz koszty wyżywienia. Organ nie wziął pod uwagę innych kosztów utrzymania wieloosobowej rodziny (w tym uczącego się jeszcze dziecka) takich jak wydatki na ubrania, buty, książki, zeszyty, leki, środki czystości, które są przecież konieczne i też stale obciążają budżet domowy. Pod uwagę wzięto wyłącznie kwotę [...] zł na wyżywienie i kwoty na rachunki, przy czym nie ulega wątpliwości, że w realiach cenowych kwota pozostała skarżącej na żywność (po opłaceniu rachunków) nie jest wygórowaną sumą dla trzyosobowej rodziny.

Tym samym nie można przyjąć, że organ I instancji wystarczająco i rzetelnie rozważył miesięczne możliwości finansowe skarżącej w kontekście dochodu i wszystkich wydatków. Nie jest zatem uzasadnione stwierdzenie organu I instancji, że wydatki konieczne dla utrzymania rodziny skarżącej oscylują w granicach dochodu skarżącej, co również Kolegium bezrefleksyjnie powtórzyło w swoim uzasadnieniu decyzji.

Ponadto, jak wynika z decyzji kasacyjnej Kolegium z dnia [...] stycznia 2019 r., organ ten wskazywał na konieczność dokonania ustaleń również w zakresie wydatków wnioskodawczyni związanych z leczeniem i rehabilitacją takich jak zakup leków, czy korzystanie z fizjoterapii, podkreślając przy tym, że organ I instancji nie wziął pod uwagę w należyty sposób stanu zdrowia wnioskodawczyni. Rozpoznające ponownie sprawę organy w ogóle nie odniosły się do powyższej kwestii. Kolegium nie odpowiedziało na zarzuty skarżącej podniesione w odwołaniu, w którym wyraźnie strona powołuje się na treść poprzedniej decyzji Kolegium i podkreśla, że nadal jej stan zdrowia nie jest na tyle dobry aby kontynuować zatrudnienie i wymaga usług rehabilitacyjnych, z których nie korzysta z uwagi na brak środków finansowych. Skarżąca wyjaśniła w odwołaniu, że najbardziej odpowiednia dla niej byłaby rehabilitacja prywatna, z czym trudno się nie zgodzić z uwagi na powszechnie znany stan służby zdrowia.

Nie sposób też zaakceptować argumentu organu II instancji, iż fakt kupna na raty laptopa, bez pomocy państwa, świadczy o nie najgorszej sytuacji finansowej strony. Słusznie zauważyła skarżąca, że kupno sprzętu elektronicznego na raty świadczy raczej o braku możliwości sfinansowania zakupu ze środków własnych. Należy mieć na uwadze, że w dzisiejszych realiach życiowych posiadanie komputera i dostępu do internetu nie stanowi nadzwyczajnego, czy zbędnego wyposażenia gospodarstwa domowego, zwłaszcza, że przy uczących się w szkole nastolatkach i obecnych wymaganiach w szkołach.

Za nielogiczne należy uznać też stwierdzenie Kolegium, że podjęcie przez stronę dobrowolnie zobowiązania finansowego w wysokości podobnej do kwot rat spłaty nienależnie pobranego świadczenia ([...] zł) oznacza, że pomoc w postaci rozłożenia kwoty zadłużenia na raty jest wystarczająca.

Takie stanowisko, zdaniem Sądu, przeczy prawidłowemu rozumowaniu skoro rata należności płatnych do organu ma być dodatkowym, nie zaś w miejsce dotychczasowej raty bankowej, obciążeniem dochodu skarżącej, który i tak - według organu - w całości przeznaczany jest na opłaty za media, czynsz i żywność.

Ponadto, organy obu instancji zupełnie pominęły w swoich rozważaniach - jak już wskazano - okoliczności dotyczące ewentualnych koniecznych wydatków na leczenie skarżącej, ale też i nie rozważyły nadal, w należyty sposób, stanu zdrowia strony, co zalecało Kolegium w decyzji z dnia [...] stycznia 2019 r., a które to okoliczności, w ocenie Sądu niezależne od woli strony (losowe), mają istotne znaczenie w zakresie ustalenia przesłanki zastosowania instytucji z art. 25 ust. 10 ustawy.

Zdaniem Sądu, organ I instancji nie tylko niezasadnie, ale i przedwcześnie uznał za zdarzenie pewne powrót skarżącej do zdrowia i do aktywności zawodowej, tylko ze względu na przyznaną jej rehabilitację w ramach prewencji rentowej ZUS-u. Jak słusznie wskazała skarżąca w odwołaniu, i ponownie w skardze, organ I instancji de facto wydał własną diagnozę lekarską w zakresie jej możliwości zdrowotnych po przebytych operacjach kręgosłupa, pomijając w swojej ocenie informacje zawarte w przedłożonych do akt zaświadczeniach lekarskich.

Kolegium natomiast odstąpiło od jakiejkolwiek analizy realnej możliwości rozpoczęcia pracy zarobkowej przez skarżącą w kontekście stanu zdrowia, pomimo zarzutów i argumentów zawartych w odwołaniu skarżącej i ograniczyło się jedynie do uznania ustaleń organu I instancji w omawianym zakresie za prawidłowe. Podkreślenia wymaga, że w odwołaniu skarżąca wyjaśniła, że pomimo dwóch operacji kręgosłupa nie powróciła do zdrowia, nadal ma bóle, co zostało potwierdzone w dokumencie z dnia [...] stycznia 2019 r., wystawionym przez neurochirurga, z zaleceniem badań kontrolnych, rehabilitacji z zakresu fizjoterapii przeciwbólowej i z zakazem przeciążania kręgosłupa i miednicy.

Sąd stwierdził ponadto, że żaden z organów nie odniósł się do zaświadczeń lekarskich i szpitalnych kart informacyjnych oraz składanych w toku całego postępowania wyjaśnień skarżącej na temat jej zdrowia i nie przeanalizował informacji w nich podanych. Tymczasem porównanie informacji zawartych w zaświadczeniu z poradni neurologicznej z [...] kwietnia 2018 r., w kartach informacyjnych leczenia szpitalnego, w zaświadczeniu o stanie zdrowia z dnia [...] kwietnia 2018 r. (dołączone do odwołania) i w historii z badania lekarskiego, wykonanego po kilku miesiącach od zabiegu (z dnia [...] stycznia 2019 r.

z dalszymi zaleceniami leczenia) oraz przedstawionych w oświadczeniach strony, prowadzi do logicznego wniosku, że na dzień wydawania zaskarżonej decyzji, bez dodatkowych ustaleń, nie można było mówić o pełnym powrocie skarżącej do zdrowia i możliwości podjęcia pracy w swoim zawodzie.

Powyższy wniosek potwierdza dołączone do skargi zaświadczenie lekarskie z dnia [...] czerwca 2019 r. o utracie zdolności do wykonywania dotychczasowej pracy.

W tym miejscu należy wyjaśnić, że Sąd nie uwzględnił wniosków dowodowych skarżącej, kierując się przepisem art. 106 § 3 p.p.s.a. wedle którego, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym nie może zmierzać do rozpatrzenia merytorycznego sprawy, w tym ustalania stanu faktycznego (por. wyrok NSA z 18 maja 2018 r., sygn. akt I OSK 1646/16). Jednakże przy ponownym rozpoznaniu sprawy skarżąca winna mieć możliwość przedłożenia dokumentów (dowodów) w jej sprawie, aktualizujących stan faktyczny sprawy, i jeśli takie przedłoży organ winien je ocenić.

Mając na uwadze wykazane uchybienia Sąd doszedł do przekonania, że organy obu instancji w sposób istotny naruszyły podstawowe zasady procedury administracyjnej określonej w art. 7, art. 77 § 1, art. 8 k.p.a. i art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a., a tym samym nie ustaliły ponad wszelką wątpliwość i nie uzasadniły, że sytuacja rodzinna skarżącej, w tym sytuacja zdrowotna, materialna, bytowa nie kwalifikuje się do szczególnie uzasadnionych okoliczności, o których mowa w art. 25 ust. 10 ustawy. Nadto, organ odwoławczy naruszył zasadę dwuinstancyjności postępowania z art. 15 k.p.a., zgodnie z którą winien na nowo rozpoznać całokształt sprawy, a więc zweryfikować i ocenić cały materiał dowodowy (z uwzględnieniem ewentualnych zmian stanu faktycznego), przeanalizować od początku wszystkie okoliczności sprawy i w miarę procesowych możliwości uzupełnić braki dowodowe, a dodatkowo rozpatrzyć zarzuty z odwołania. Tak samo jak organ niższej instancji organ odwoławczy jest obowiązany przeprowadzić swoje postępowanie z zachowaniem elementarnych zasad postępowania administracyjnego, w tym także art. 10 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a.

Ponadto, Sąd stwierdził, że rację ma skarżąca, że w rozpoznawanej sprawie przy ocenie wystąpienia przesłanki, o której mowa w art. 25 ust. 10 ustawy, znaczenie miały również przyczyny powstania zadłużenia, niezawinionego przez skarżącą, czego nie wzięły pod uwagę organy administracji.

Zdaniem Sądu, ze względu na racje aksjologiczne, oparte na powszechnie uznanych w społeczeństwie wartościach, a także z uwagi na zasadę pogłębiania zaufania do władzy publicznej z art. 8 k.p.a. nie można pominąć w analizie "szczególnie uzasadnionych okoliczności" faktu braku winy skarżącej w zaistniałej sytuacji oraz tego, że konsumując przyznanie jej świadczenia działała w tzw. "dobrej wierze". Trafnie skarżąca przywołała w skardze art. 409 Kodeksu cywilnego, wskazując, że nie musiała liczyć się z obowiązkiem zwrotu spornego świadczenia i działając w zaufaniu do organu, na podstawie decyzji, miała pełne prawo je wydatkować, co uczyniła na potrzeby rodziny.

Stwierdzone wady procesowe w postępowaniu przed organami obu instancji spowodowały, że przy wydawaniu kwestionowanych decyzji o rozłożeniu świadczenia na raty i odmowie umorzenia spornych należności doszło nie tylko do przekroczenia granic "uznania administracyjnego", ale i istotnego naruszenia zasady zaufania obywateli do organów państwa z art. 8 k.p.a.

Przypomnieć należy, że za warunki uznania postępowania za prowadzone

w sposób budzący zaufanie uznaje się m.in. staranne i poprawne merytorycznie prowadzenie postępowania, prawidłowe dokonywanie wykładni mających zastosowanie w sprawie przepisów, zachowanie postaw utożsamianych z kulturą administrowania, sporządzanie wyczerpujących uzasadnień, nieprzerzucanie na stronę błędów postępowania, bezstronność orzekania, ustosunkowanie się do żądań stron oraz uwzględnienie w decyzji zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywateli. Nie ulega wątpliwości, że zasada zaufania ma zastosowanie we wszystkich fazach postępowania administracyjnego, w czym przejawia się jej uniwersalny charakter (vide: Komentarz Prawo procesowe administracyjne System Prawa Administracyjnego Tom 9 red. prof. dr hab. Roman Hauser, prof. dr hab. Zygmunt Niewiadomski, prof. dr hab. Andrzej Wróbel wydanie 2020 – Legalis).

Nawiązując do powyższej zasady, abstrahując od kwestii, czy skarżąca spełniała warunki do umorzenia należności, należałoby się zastanowić, czy rozłożenie na raty należności w sposób jak uczynił to organ I instancji jest rzeczywiście w jakikolwiek sposób korzystne dla strony, a taki jest przecież cel ulg.

Niezrozumiałe bowiem dla Sądu i nieadekwatne do oceny możliwości finansowych strony, które poczynił sam organ, jest ułożenie harmonogramu spłat zadłużenia z obowiązkiem zapłaty "na raz" ostatniej (szóstej) raty w wysokości [...] zł, a więc tylko o [...] zł mniej niż wynosi całość zadłużenia. Przyjmując bowiem wyliczenia organu I instancji, że dochód rodziny w skali miesiąca w całości jest skonsumowany na podstawowe utrzymanie siebie i mieszkania plus dochodzi kwota rat [...] zł przez pierwsze 5 miesięcy to obiektywny i logiczny jest wniosek, że zaoszczędzenie tak dużej kwoty w ciągu 6 miesięcy, w sytuacji skarżącej, nawet jeśliby powróciła do pracy, jest niemożliwe, a więc przyznana ulga staje się dla skarżącej pozorna. Nie zmienia tego faktu i nie stanowi właściwego uzasadnienia dla motywu rozstrzygnięcia w takim kształcie rat pouczenie o prawie do kolejnego wniosku o rozłożenie na raty.

Stwierdzone naruszenia prawa zobligowały Sąd do wyeliminowania z obrotu prawnego wadliwych decyzji, co powoduje powrót sprawy do ponownego rozpoznania wniosku o umorzenie zadłużenia z obowiązkiem uwzględnienia powyższych rozważań Sądu, z których wynikają wskazania co do dalszego sposobu postępowania.

W punkcie I wyroku Sąd orzekł zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art.135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi. W punkcie II orzeczono o kosztach postępowania na zasadzie art. 200 w związku z art. 205 § 2 p.p.s.a.