Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 456/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2020-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Dnia 17 grudnia 2020 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] lutego 2020 r., nr [...] w częściach dotyczących orzeczenia o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z [...] kwietnia 2020 r. nr [...], działając na podstawie art. 17 pkt 1, art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r., poz. 256, dalej K.p.a.) po rozpoznaniu odwołania E. K. (dalej jako strona lub skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Wójta G. z [...] lutego 2020 r., nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką S. H..

Z akt sprawy wynika, że w dniu [...] marca 2019 r. skarżąca złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w G. (dalej GOPS) wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką S. H., (urodzoną w dniu [...] czerwca 1944 r.) wraz z wymaganymi dokumentami. Wynika z nich, że S. H. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na stałe, a niepełnosprawność istnieje od [...] lutego 2018 r. Pani H. pozostaje w związku małżeńskim z S. H., ur. [...] grudnia 1938 r., który oświadczył że zamieszkuje wspólnie z żoną, córką i zięciem. Podał, że z uwagi na swój stan zdrowia i wiek nie jest w stanie opiekować się małżonką. Czynności przy niej wykonuje jego córka, która pomaga też jemu. Z akt sprawy wynika nadto, że S. H. choruje na serce, jest osobą niedowidzącą, ma problemy z poruszaniem się i utrzymaniem równowagi. Przy tym ma stwierdzony umiarkowany stopień niepełnosprawności od 2016 r.

Decyzją nr [...] z [...] kwietnia 2019 r. organ l instancji odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wnioskowanego na matkę. Odmowa była podyktowana faktem, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia (S. H. miała ukończone 73 lata). Negatywną przesłanką był również fakt, że mąż S. H. (osoby wymagającej opieki) - S. H. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją nr [...] z [...] maja 2019 r. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

E. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (dalej WSA) skargę na ww. decyzję SKO w K.. WSA Poznaniu wyrokiem z [...] października 2019 r., sygn. II SA/Po [...] uchylił decyzje organów obu instancji. Wyrok ten uzyskał przymiot prawomocności wobec niezaskarżenia go skargą kasacyjną przez którąkolwiek ze stron.

W motywach wyroku Sąd wskazał, że po pierwsze nie miał racji organ I instancji twierdząc, że podstawą odmowy może być okoliczność powstania niepełnosprawności matki skarżącej dopiero w wieku 73 lat. WSA przywołał brzmienie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 poz. 2220, dalej u.ś.r. ) który określa, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. WSA wskazał, że wyrok zakresowy Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 uznał ww. przepis za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Mimo więc braku eliminacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. z ustawy, aktualnie brak jest podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie z uwagi na fakt powstania niepełnosprawności w okresach późniejszych niż wskazane w przywołanym przepisie.

Odnosząc się zaś do drugiej przyczyny odmowy, którą była okoliczność pozostawania S. H. w związku małżeńskim z osobą która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności Sąd wypowiedział się następująco.

WSA wskazał, że w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu, wbrew literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (tylko umiarkowanym jak S. H.), możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. A mianowicie byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie był zdolny do sprawowania opieki. Okolicznościami takimi zaś są np. wiek i stan zdrowia małżonka. Okoliczności te mogą być wykazane różnymi dowodami np. dokumentacją medyczną, wywiadem środowiskowym, wyjaśnieniami stron.

Mając to na uwadze Sąd nakazał przy ponownym rozpoznaniu sprawy zbadać, czy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek pani S. H. jest zdolny do sprawowania opieki, mimo wieku i schorzeń, na które cierpi. W przypadku ustalenia, że nie jest w stanie tej opieki sprawować organy miały rozważyć, czy skarżąca spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w sytuacji ich spełnienia – stosownie do przepisów art. 24 ust. 2 i 4 u.ś.r. – Sąd wskazał, że świadczenie winno być przyznane począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek tj. od marca 2019 r.

Decyzją z [...] lutego 2020 r. nr [...] Wójta Gminy G.

1. Odmówił E. K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę - S. H. w okresie od [...] marca 2019 do [...] października 2019 r.

2. Przyznał E. K. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę - S. H. w okresie od [...] października 2019 do [...] października 2019 w kwocie [...]zł, w okresie [...] listopada 2019 do [...] grudnia 2019 w kwocie [...]zł miesięcznie oraz w okresie od [...] stycznia 2020 do bezterminowo w kwocie [...]zł.

Organ pierwszej instancji, po ponownym rozpoznaniu sprawy ustalił, ze skarżąca od [...] marca 2019 r. nie podejmuje zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Organ ustalił, że E. K. nie pobiera emerytury, renty ani innych świadczeń. Posiada gospodarstwo rolne ale nie pracuje w nim z uwagi na opiekę nad matką. Stwierdził, że spełnia przesłanki ustawowe do przyznania jej wnioskowanego świadczenia.

W dniu [...] stycznia 2020 r. do organu wpłynęło orzeczenie z [...] października 2019 r. Lekarza Rzeczoznawcy KRUS stwierdzające trwałą niezdolność S. H. do samodzielnej egzystencji od nie da się ustalić (pisownia zachowana - uwaga Sądu, k. 15 akt adm.)

Nadto organ I instancji przeprowadził wywiad środowiskowy w dniu [...] lutego 2020 r. z S. H., z którego wynika, iż ma on 81 lat i jest osobą chorą przewlekle, z uwagi na wiek i stan zdrowia potrzebuje pomocy innych osób w codziennym funkcjonowaniu. Ze względu na swój stan zdrowia nie może opiekować się swoją żoną. Opiekę tę sprawuje córka.

Organ wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje skarżącej od [...] października 2019 r. W tym zakresie wskazał, że od [...] października 2019 r. S. H. - mąż S. H. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (stał się trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji). Jednocześnie wskazał, że za okres od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r. wnioskowanego świadczenia należało odmówić gdyż wtedy pan H. nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności . Zdaniem organu przepisy ustawy są w tym zakresie jednoznaczne i brak stosownego orzeczenia uniemożliwia przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia.

Skarżąca odwołała się od powyższej decyzji kwestionując jej pkt 1 w zakresie w jakim odmówiono jej wnioskowanego świadczenia w okresie od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r. Jej zdaniem decyzja organu I instancji została wydana z naruszeniem art. 24 ust. 2 i 4 u.ś.r. jak i nie uwzględnia oceny prawnej zawartej w prawomocnym wyroku WSA w sprawie o sygn. II SA/Po [...] z [...] października 2019 r.

Opisaną we wstępie decyzją SKO w K. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W motywach rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że zasadnie organ I instancji odmówił skarżącej wnioskowanego świadczenia od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r. SKO wskazało, że skoro lekarz rzeczoznawca wydaje orzeczenie, z którego wynika iż nie da się ustalić daty powstania trwałej niezdolności pana S. H. do samodzielnej egzystencji to tym bardziej nie jest w stanie tego określić organ administracji. Skoro niezdolność została stwierdzona w dacie wydania orzeczenia to dopiero w tej dacie da się stwierdzić w sposób niewątpliwy iż jest on niezdolny do samodzielnej egzystencji. Zdaniem SKO od momentu stwierdzenia u S. H. niezdolności do samodzielnej egzystencji tj. od [...] października 2019 r. możliwym stało się przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na matkę, stosownie do brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

W skardze do WSA E. K. zaskarżyła decyzję SKO w K. w części w której odmówiono jej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzji SKO skarżąca zarzuciła:

1. Naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez błędne zastosowanie art. 24 ust. 2 i 4 u.ś.r., polegające na nieprzyznaniu jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od miesiąca, w którym złożyła poprawny wniosek w GOPS.

2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 80 oraz art. 107 § 3 K.p.a., poprzez niewłaściwą ocenę materiału dowodowego, a nadto z pominięciem interesu społecznego i słusznego interesu strony postępowania.

3. Naruszenie art. 153 P.p.s.a, poprzez nieuwzględnienie przez organy orzekające oceny prawnej Sądu wyrażonej w wyroku WSA w Poznaniu z [...] października 2019 r., sygn. II SA/Po [...], który dotyczy jej pierwszej skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego.

W uzasadnieniu skargi podkreśliła, że organy obu instancji zignorowały wskazania WSA w Poznaniu z wyroku z [...] października 2019 r., sygn. II SA/Po [...] w szczególności to, że WSA przesądził iż w przypadku ustalenia że przysługuje jej świadczenie pielęgnacyjne to należy je przyznać począwszy od miesiąca w którym złożyła wniosek tj. marca 2019 r. Tymczasem organ pozbawił ją świadczeń za [...] miesięcy i straciła [...] zł mimo, że w tym czasie sprawowała opiekę nad niepełnosprawną matką.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje.

Skarga jest zasadna i podlega uwzględnieniu.

Kluczowe znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia miała okoliczność, że kontrolowane decyzje zapadły po uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z [...] października 2019 r. sygn. II SA/Po [...] poprzednio wydanych decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego i Wójta Gminy G. w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką.

Należy mieć zatem na uwadze regulację zawartą w art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej "P.p.s.a."). Zgodnie z powyższym przepisem ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

Związanie oceną prawną oznacza, że ani organ administracji, ani sąd administracyjny, nie mogą w przyszłości formułować innych, nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w całości.

Dodać przy tym należy, że ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy - jedynie zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów - oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyrok NSA z 10 stycznia 2012 r., II FSK 1328/10 - orzeczenia.nsa.gov.pl).

Podkreślić także należy, że po uprawomocnieniu się orzeczenia, zawarte w nim stanowisko będzie wiążące nie tylko dla organów wymienionych w art. 153 P.p.s.a., bowiem na podstawie art. 170 P.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Jeżeli zatem strona doprowadzi do uprawomocnienia się danego wyroku, wówczas kwestie prawne w nim przesądzone i zawarte wskazania są wiążące dla organów administracyjnych orzekających w sprawie, tego sądu, jak i innych organów (por. wyrok NSA z 10 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1241/10 - orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przypomnienia wymaga zatem, że w powołanym wyroku o sygn. II SA/Po [...] WSA wskazał, że organy dokonały literalnej, a nie funkcjonalnej i celowościowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Odmówiono bowiem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na matkę z uwagi na fakt, że S. H. pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie WSA procedujące w sprawie organy nie ustaliły czy mąż S. H., przy uwzględnieniu jego wieku ([...] lat) i stanu zdrowia (choroby serca, niedowidzenie, trudności w poruszaniu się) jest w stanie sprawować (obiektywnie) opiekę nad małżonką. WSA przesądził, że w przypadku odpowiedzi negatywnej należy rozważyć czy skarżącej (córce) należy się wnioskowane świadczenie, a jeśli tak to przyznać je począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek tj. marca 2019 r.

Ponownie rozpoznając sprawę organy były więc związane ww. oceną prawną zaprezentowaną w wyroku WSA. Rację ma skarżąca, że organy tego wyroku nie wykonały w całości, odmawiając jej wnioskowanego świadczenia w okresie od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r.

Z akt sprawy wynika, że w dniu [...] stycznia 2020 r. wpłynęło do siedziby organu orzeczenie lekarza rzeczoznawcy KRUS z [...] października 2019 r. stwierdzające, że S. H. jest osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. W orzeczeniu wskazano, że nie da się ustalić daty początkowej niepełnosprawności. Organy obu instancji powołując się na art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. wskazały, że skoro mąż S. H. od [...] października 2019 r. jest uznany za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji, to od tego dnia przysługuje skarżącej- jako córce i kolejnej osobie zobowiązanej do alimentacji- świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Dodać trzeba, że w toku postępowania nie było kwestionowane, że skarżąca co do zasady spełnia ustawowe przesłanki do uznania jej za opiekuna gdyż zrezygnowała / nie podejmuje pracy zarobkowej i sprawuje całodobową opiekę nad S. H.. Niemniej jednak organy ponownie dokonały literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., a co szczególnie jaskrawe pominęły w decyzjach ocenę prawną zaprezentowaną w prawomocnym wyroku. WSA wprost wskazał, że w sytuacji gdy organ ustali, że S. H. nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną z uwagi na okoliczności obiektywne (takie jak wiek i stan zdrowia) to należy rozważyć, czy skarżąca spełnia przesłanki do przyznania jej świadczenia. Jeżeli zaś stwierdzi, że skarżącej przysługuje wnioskowane świadczenie to przyzna je od miesiąca, w którym wpłynął wniosek (marca 2019 r.).

Z akt sprawy wynika, że pracownik organu I instancji przeprowadził [...] lutego 2020 r. wywiad środowiskowy i ustalił, że pan H. jest osobą starszą, schorowaną ( niewidomy na jedno oko, tętniak na aorcie, cukrzyca, zakrzepica płucna, przerost gruczołu krokowego, nadciśnienie), a wszystkie czynności przy jego żonie wykonuje córka. Pracownik socjalny stwierdził, ze S. H. nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną z uwagi na zły stan zdrowia. Opiekę nad jego żoną sprawuje córka (por. k. 3 arkusza wywiadu środowiskowego k. 17 akt I instancji).

Pomimo ustalenia powyższych okoliczności organ I instancji przyjął, że datą początkową od której przysługuje świadczenie pielęgnacyjne będzie [...] października 2019 r. tj. dzień w którym wydano orzeczenie lekarskie. Wprawdzie w dacie orzekania przez WSA orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji S. H. jeszcze nie istniało, niemniej jednak WSA wskazał że świadczenie skarżącej będzie przysługiwać jeśli organy ustalą, że obiektywnie rzecz biorąc, a więc niezależnie od jakichkolwiek orzeczeń, S. H. nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną.

Organ takie ustalenia poczynił i wbrew temu co ustalił odmówił skarżącej świadczenia za okres od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r. Tymczasem WSA przesądził już, że jeśli organ stwierdzi spełnienie przez skarżącą przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego to należy się ono od miesiąca marca 2019 r. Trudno w świetle powyższego mówić o wykonaniu wyroku przez organy obu instancji. Uzyskanie przez S. H. orzeczenia lekarskiego o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji w określonej dacie, nie mogło stanowić podstawy do odmówienia skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r. skoro organ ustalił, że w tym czasie S. H. nie był już w stanie sprawować opieki nad żoną.

Z uwagi na naruszenie przez organy art. 153 P.p.s.a. poprzez niepełne zastosowanie się do zaleceń Sądu wskazanych w wyroku z dnia [...] października 2019 r. sygn. II SA/Po [...] oraz naruszenie art. 24 ust. 2 i 4 u.ś.r. Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. orzekł o uchyleniu decyzji obu instancji w części w jakiej odmówiono skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za okres od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r.

Ponownie rozpoznając sprawę organy, będąc związane powyższą oceną prawną, ocenią kwestie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w okresie od [...] marca 2019 r. do [...] października 2019 r.