Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 244/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2023-01-31 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 269 par. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Daria Sachanbińska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 31 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 maja 2022 r., nr SKO.40.843.2022.śr w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez S. W. (zwanego również skarżącym, wnioskodawcą) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu (dalej w skrócie: SKO lub Kolegium) z dnia 30 maja 2022 r., nr SKO.40.843.2022.śr, którą utrzymano w mocy decyzję Burmistrza G. z dnia 28 stycznia 2022 r., nr [...], odmawiającą przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na brata.

Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu 29 września 2021 r. skarżący - reprezentowany przez pełnomocnika - złożył w Ośrodku Pomocy Społecznej w G. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem – T. W. Do powyższego wniosku dołączył m.in.: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w N. z dnia 13 lipca 2021 r., na podstawie którego zaliczono T. W. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym stwierdzono, że niepełnosprawność istnieje od dnia 17 marca 2011 r., ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 17 marca 2011 r., a orzeczenie wydano do dnia 31 lipca 2023 r.; opis czynności wykonywanych podczas opieki nad osobą niepełnosprawną z dnia 27 września 2021 r.; zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia T. W. z dnia 3 czerwca 2021 r.; dokumentację medyczną osoby niepełnosprawnej z dnia 29 czerwca 2011 r. i 1 maja 2011 r.; zaświadczenia lekarskie z dnia 10 września 2012 r. stwierdzacie niezdolność do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez M. W. i D. W. We wniosku skarżący oświadczył ponadto, że sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem i pomaga mu w codziennym funkcjonowaniu.

W toku postępowania organ włączył do akt sprawy kwestionariusz wywiadu środowiskowego z dnia 21 października 2021 r., z którego wynika, że S. W. sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem, pomaga mu w kąpaniu, wozi do lekarzy, wykupuje leki, robi zakupy oraz oświadczenie S. W. z dnia 19 listopada 2021 r. - stanowiące odpowiedź na wezwanie organu z dnia 28 października 2021 r. - z którego wynika, że rodzeństwo (tj. A. P., J. W. i M. K., zamieszkują poza granicami kraju i nie są w stanie sprawować całodobowej opieki nad niepełnosprawnym bratem), z kolei matka – D. W. (lat 64, będąca osobą schorowaną, z problemami [...], [...], czeka na operację [...] i ma problem ze [...] ), jak i ojciec T. W. – M. W. (lat 68, posiadający orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności, posiadający zwyrodnienie [...], lecący się [...]), ze względów zdrowotnych również nie są w stanie sprawować całodobowej i długoterminowej opieki nad niepełnosprawnym synem. W piśmie tym skarżący oświadczył też, że nie ma przyznanego prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres zasiłkowy 2021/2022 z powodu przekroczenia kryterium dochodowego.

W piśmie z dnia 14 stycznia 2022 r. skarżący oświadczył, iż rezygnuje z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z momentem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z dnia 28 stycznia 2022 r., nr [...], Kierownik Wydziału Spraw Społecznych Ośrodka Pomocy Społecznej w G., działając z upoważnienia Burmistrza G., odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na brata. Rozstrzygnięcie wydane zostało na podstawie art. 2 pkt 2, art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 5 pkt 1 lit. b), i pkt 5, ust. 16 pkt 1 i 2, art. 23, art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm. - zwanej dalej u.ś.r.) i art. 104 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, ze zm. - zwanej dalej K.p.a.). W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji opisał stan faktyczny sprawy i przytoczył treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. Wskazał, że z dołączonych do wniosku zaświadczeń lekarskich wynika, że zarówno D. W., jak i M. W. z powodu chorób przewlekłych nie są w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym synem – T. W. Również rodzeństwo ze względu na wykonywaną pracę oraz dzielącą odległość nie może sprawować opieki nad ww. Odnotował też organ wydanie przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, i stwierdził, że skutkiem wejścia w życie tego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani też wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał orzekł ostatecznie jedynie o niekonstytucyjność części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r., wyraźnie przy tym znaczył, że wykonanie wydanego rozstrzygnięcia "wymaga podjęcia działań ustawodawczych, które doprowadzą do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych". Dlatego w sprawie znajdował zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ podał, że matka i ojciec T. W. nie posiadają znaczonego stopnia niepełnosprawności. Tymczasem z wykładni językowej art. 17 ust.1a u.ś.r. wynika, że tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. W związku z powyższym organ uznał, że ponieważ są osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji, tj. ojciec i matka, to wnioskodawca nie może uzyskać uprawnienia, gdyż nie został spełniony warunek, o którym mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r., bowiem są osoby zobowiązane w pierwszej kolejności do alimentacji, tj. ojciec i matka. Organ odnotował też, że S. W. ma przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy na okres od dnia 1 lipca 2021 r. do dnia 31 października 2021 r., zgodnie natomiast z art. 17 ust. 5 pkt 5 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1a i ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b i art. 27 ust. 5 u.ś.r. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący domagał się uchylenia w całości decyzji Burmistrza G. i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W wyniku rozpoznania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 30 maja 2022 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy kwestionowaną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kolegium zrelacjonowało przebieg dotychczasowego postępowania, po czym przytoczyło treść przepisów art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b i ust. 5 u.ś.r. oraz ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 - dalej K.r.o.). W dalszej kolejności podniosło, że nie podziela poglądu organu pierwszej instancji dotyczącego konieczności zastosowania przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Odwołując się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, którym stwierdzono niezgodność art. 17 ust. 1b ustawy z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Kolegium uznało, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie po wejściu w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, tj. od dnia 23 października 2014 r. Z tego względu za niezasadną uznało odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia ze wskazaniem, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie Kolegium, skarżący nie spełnia natomiast przesłanki z art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. W tym zakresie wyjaśniło, że S. W. jest osobą spokrewnioną z T. W. w linii bocznej, gdyż jest jego bratem, a zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie warunki w nim zawarte. Kolegium wyjaśniło też, że prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez stronę wywodzić należy z obowiązku alimentacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.), o którym mowa w art. 128 K.r.o. Obowiązek ten sprowadza się do dostarczania środków utrzymania obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 K.r.o.). Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala zatem kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Dopiero gdy nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, bądź gdy takie osoby same nie mogą sprawować opieki, bo legitymują się znacznym stopniem niepełnosprawności, wówczas ustawodawca dopuszcza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, po spełnieniu przez nie warunku nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uwzględniając powyższe, Kolegium uznało, że S. W. nie może zostać przyznane wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne, gdyż strona nie należy do kręgu osób zobowiązanych w pierwszej kolejności do alimentacji względem swojego brata. Osobami w pierwszej kolejności zobowiązanymi do świadczenia alimentacyjnego, zgodnie z treścią przepisów K.r.o. oraz ustawą są natomiast rodzice T. W., którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub równoznacznym. Stąd jako bez wpływu na podjęte rozstrzygnięcie Kolegium uznało fakt pobierania przez stronę specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W skardze na powyższą decyzję skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się brata, będącego jednocześnie opiekunem osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez rodziców niepełnosprawnego, którzy nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Na podstawie tych zarzutów wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Ponadto wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W motywach skargi skarżący, nie zgodził się z dokonaną przez Kolegium wykładnią art. 17 ust 1a u.ś.r. Wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając zatem wyłącznie przy wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Zdaniem skarżącego, w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Zgodnie z art. 132 K.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu - narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Postanowieniem z dnia 10 listopada 2022 r., sygn. akt II SA/Op 244/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, ze zm., [obecnie Dz. U. z 2023 r. poz. 259] - zwanej dalej P.p.s.a.) zawiesił postępowanie sądowe w niniejszej sprawie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego wynikłego na tle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a sprawie nadana została sygnatura I OPS 2/22. Postępowanie w tej sprawie wyjaśni treść przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., na których oparto zaskarżoną decyzję oraz zarzuty skargi.

W dniu 14 listopada 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny podjął uchwałę w sprawie sygn. akt I OPS 2/22.

Postanowieniem z dnia 12 grudnia 2022 r., sygn. akt II SA/Op 244/22, tut. Sąd podjął zawieszone postępowanie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.

Stosownie do art. 134 § 1 cyt. powyżej ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - zwanej nadal P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a. uwzględnienie skargi na decyzję lub postanowienie następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W razie nieuwzględnienia skargi, podlega ona oddaleniu odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.).

Dodać jeszcze trzeba, że zgodnie z art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie, uwzględniając stanowisko skarżącego w zakresie rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym i organu, który nie zgłosił żądania rozpoznania sprawy na rozprawie, Sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na zgodny wniosek stron. W tym trybie rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 P.p.s.a.).

Przeprowadzona przez Sąd w przedmiotowej sprawie, według podanych powyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że nie narusza ona prawa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Sąd nie stwierdził nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa. Z tego powodu Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa, a skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Podkreślić na wstępie należy, iż na pełną aprobatę zasługuje stanowisko Kolegium uwzględniające treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt 38/13, w którym Trybunał orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ odwoławczy powołując się na treść powyższego wyroku Trybunału uznał, że moment powstania u brata skarżącego niepełnosprawności nie może stanowić negatywnej przesłanki przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu stwierdziło natomiast, że w sprawie występuje inna okoliczność uniemożliwiająca ustalenie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego brata, albowiem żyją rodzice osoby uprawnionej, na których w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny względem dziecka, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei według skarżącego pomimo, że rodzice nie posiadają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności, to jednak z uwagi na to, że jest on obciążony obowiązkiem alimentacyjnym wobec brata i opiekę tę sprawuje oraz pomaga mu w codziennym funkcjonowaniu, jest uprawniony do wnioskowanego świadczenia.

Przechodząc na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, iż podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowiły przepisy cyt. powyżej ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych o - zwanej nadal u.ś.r., która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasad ich ustalania. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Powołane przepisy zawierają zamknięty katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ściśle związany z istnieniem obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą ubiegającą się o to świadczenie względem osoby będącej pod jej opieką.

Dodać również należy, iż kolejność spełnienia obowiązku alimentacyjnego określają przepisy art. 128 - 130 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1359 - zwanej dalej K.r.o.). Zgodnie z treścią art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W natomiast myśl art. 129 § 1 K.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (§ 1). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 1). Stosownie zaś do art. 130 K.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Bezsporne jest w sprawie, że skarżący należy do kręgu osób, na których w świetle art. 138 K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny wobec brata – T. W., który orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w N. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 lipca 2023 r., przy czym niepełnosprawność istnieje od dnia 17 marca 2011 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 marca 2011 r. W orzeczeniu tym stwierdzono ponadto, że T. W. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez organ wynika podano, że skarżący sprawuje nad bratem stałą opiekę, co uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Istotą sporu w sprawie, ze względu na treść przytoczonych przepisów u.ś.r. oraz K.r.o. jest to, czy obowiązujący stan prawny dopuszcza możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu - jako bratu będącemu osobą spokrewnionej w linii bocznej z osobą wymagającą opieki, w sytuacji, gdy rodzice, tj. osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, którzy ze względu na stan zdrowia, lecz nie legitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie wywiązują się z tego obowiązku.

Zauważyć należy, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ukształtowały się dwa rozbieżne stanowiska, które w odmienny sposób odnosiły się do tego, pod jakim warunkiem osoby wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy żyją rodzice osoby wymagającej opieki. Zgodnie z pierwszym stanowiskiem, warunkiem koniecznym przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1a u.ś.r.

W opozycji do powyższego, drugie stanowisko wskazywało, że legitymowanie się takim orzeczeniem przez wymienione osoby nie jest konieczne, jeżeli z przyczyn obiektywnych osoby te nie mogły realnie podjąć się opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sądy uznawały w takiej sytuacji, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane osobie sprawującej faktycznie opiekę, zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej takiej opieki.

W związku z tymi rozbieżnościami Rzecznik Praw Obywatelskich, wnioskiem z dnia 6 kwietnia 2022 r., na podstawie art. 264 § 2 w zw. z art. 15 § 1 pkt 2 P.p.s.a., wystąpił o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały mającej na celu wyjaśnienie: "Czy podstawę do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, przez osoby wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi wyłącznie legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonka osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czy też dopuszczalne jest przyznanie, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnowania z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji w sytuacjach, gdy rodzice osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (art. 17 ust. 1a u.ś.r.), współmałżonek osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale z przyczyn obiektywnych nie mogą sprawować realnie i efektywnie opieki nad osobą wymagającą wsparcia".

Ostatecznie wątpliwości w tym zakresie zostały rozstrzygnięte przez Naczelny Sąd Administracyjny, który w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, stwierdził w punkcie pierwszym, że "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, z późn. zm.), dalej: "u.ś.r.", osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.)". W konsekwencji należy przyjąć, że w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa rodziców osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności.

Powyższa uchwała jest na mocy art. 269 § 1 P.p.s.a. pośrednio wiążąca dla każdego składu orzekającego sądu administracyjnego. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przepis ten nie pozwala żadnemu składowi sądu administracyjnego rozstrzygnąć sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjmować wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jeżeli skład sądzący w sprawie nie stwierdzi zasadności uruchomienia trybu przewidzianego w art. 269 P.p.s.a., to obowiązany jest respektować stanowisko wyrażone w uchwale składu poszerzonego Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie NSA z 8 lipca 2014 r., II GSK 1518/14; wyroki NSA: z 26 listopada 2014 r., II FSK 1474/14; z 4 lutego 2015 r., II OSK 1632/13). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w sentencji powyższej uchwały, jak również akceptuje argumentację podniesioną w jej uzasadnieniu. W tych okolicznościach wszelkie argumenty podważające prawidłowość poglądu wyrażonego przez Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu powiększonego z dnia 14 listopada 2022 r., muszą być uznane za pozbawione podstaw.

Konsekwencją podjętej uchwały jest to, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W realiach niniejszej sprawy skarżący z bratem T. W. jest spokrewniony w drugim stopniu zaś w pierwszym stopniu jest spokrewniony z żyjącymi rodzicami. Jak wynika z akt sprawy rodzice osoby wymagającej opieki nie legitymują się żadnym orzeczeniem o niepełnosprawności. Jak już wcześniej zaznaczono brak możliwości sprawowania opieki ze względów faktycznych jeżeli osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszym stopniu nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie stanowi przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r.

Reasumując, należy stwierdzić, że z uwagi na kategoryczne i jednoznaczne wskazanie w przywołanej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą wymagającą opieki, osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest śmierć rodziców, pozbawienie rodziców praw rodzicielskich, czy legitymowanie przez rodziców osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji, skoro ojciec jak i matka nie legitymowali się w dacie wydania zaskarżonej decyzji orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to ze względu na jednoznaczne brzmienie art. 17 ust. 1a u.ś.r., przyznanie świadczenia skarżącemu było niedopuszczalne.

W tym miejscu wypada podkreślić, że nie ma znaczenia z jakiego powodu rodzice osoby wymagającej opieki, opieki tej nie mogą sprawować. Takie okoliczności jak wiek, czy problemy zdrowotne nie mogą zostać uwzględnione, gdyż pozostają bez wpływu na wystąpienie przesłanek z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. W konsekwencji zgodzić należy się z organem, że nie zachodzą podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia, gdyż obowiązek sprawowania opieki nad T. W. spoczywa w pierwszej kolejności na jego rodzicach.

Zauważyć również należy, że obowiązek alimentacyjny może polegać nie tylko na osobistych staraniach, ale także na wypłacie niezbędnych środków. Dopuszczalna jest bowiem każda postać świadczeń alimentacyjnych, jeżeli zabezpieczy ona w należyty sposób interesy uprawionego. Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałby bowiem niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą, w sytuacji gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego, w oparciu o art. 128 i następne K.r.o. (por. wyrok WSA w Kielcach z 26 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Ke 306/21 czy wyrok WSA w Krakowie z 2 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 1008/20). Pomoc w formie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest bowiem skierowana do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym - z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej - może okazać się celowym w danym stanie faktycznym przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna niż wymieniona expresis verbis w ustawie kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 listopada 2008 r., sygn. P 27/07), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne a decyduje o tym przepis prawa. Sprawowanie opieki jest prawnym i moralnym obowiązkiem rodziców względem dzieci a tylko uzasadniona, obiektywnie występująca przeszkoda w postaci złego stanu zdrowia potwierdzona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, może spowodować zwolnienie z niego osób zobowiązanych.

Wprawdzie S. W. wskazuje, iż to on faktycznie sprawuje opiekę nad swoim niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem, bowiem jego rodzice z uwagi na wiek i problemy zdrowotne nie są w stanie zapewnić swojej synowi właściwej opieki, to jednak rzeczywiste niewypełnianie obowiązku opieki przez krewnych pierwszego stopnia nie jest przesłanką ustawową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dalszym krewnym osoby wymagającej opieki. W niniejszej sprawie skarżący nie wykazał bowiem, aby rodzice T. W. legitymowali się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dopiero zaś taka okoliczność, w świetle przesłanek ustawowych oraz stanowiska przedstawionego we wskazanej powyżej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I OPS 2/22, stanowiłaby obiektywną przeszkodę w sprawowaniu opieki nad bratem wnioskodawcy przez jego najbliższych krewnych.

Reasumując stwierdzić należy, że skarżący nie należy do kręgu osób uprawionych, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., gdyż nie zaistniały okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować jego obowiązek alimentacyjny względem brata i odstąpić od zasady przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z pominięciem osób najbliższych.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił.