Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 939/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2020-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7 lit. d, art. 23 ust. 1, art. 28 ust. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 670
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2020 r. sprawy ze skargi S. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] maja 2019 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Burmistrz Miasta [...] decyzją z dnia [...] maja 2019 r., nr [...] uznał, że kwota wypłacona za okres od dnia [...] listopada 2018 r. do dnia [...] listopada 2018 r. w wysokości [...] zł jest nienależnie pobranym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego przyznanym osobie uprawnionej S. J. (dalej: skarżącej) i zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty, które na dzień dzisiejszy wynoszą [...] zł.

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ wskazał, że decyzją [...] z dnia [...] października 2018 r. przyznano skarżącej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres od [...] października 2018 r. do [...] września 2019 r. w wysokości [...] zł miesięcznie. Dnia [...] marca 2019 r. do Wydziału Świadczeń Rodzinnych Urzędu Miejskiego w [...] wpłynęła informacja o stanie egzekucji i przyczynach bezskuteczności z kancelarii Komornika Sądowego w [...] Pana A. J.. Z pisma wynika, iż osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała za pośrednictwem organu egzekucyjnego w dniu [...] października 2018 r. kwotę [...]zł oraz w dniu [...] listopada 2018 r. kwotę [...]zł tytułem alimentów.

Organ wskazał, że w ww. decyzji pouczono stronę, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona lub jej przedstawiciel ustawowy obowiązani są do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia w tym o otrzymaniu świadczeń alimentacyjnych bezpośrednio od dłużnika lub za pośrednictwem komornika sądowego zgodnie z art. 19 ust. 1 ww. ustawy. Wskazano również, że na mocy art. 23 ust. 1 osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu. Z okoliczności sprawy wynika, że komornik sądowy przekazał skarżącej - kwotę [...]zł w dniu [...] października 2018 r. oraz kwotę [...]zł w dniu [...] listopada 2018 r. tytułem alimentów. Organ odstąpił od żądania zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego za miesiąc październik 2018 r., z uwagi na fakt, iż strona otrzymując alimenty z kancelarii komornika nie była w posiadaniu decyzji ustalającej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Natomiast w miesiącu listopadzie 2018 r. skarżąca posiadała już decyzję przyznającą prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego i pobrała już świadczenie z funduszu alimentacyjnego za miesiąc październik w dniu [...] października 2018 r. i już wtedy miała świadomość, że w miesiącu październiku 2018 r. przyjęła alimenty od komornika i wypłacony fundusz alimentacyjny i fakt ten należy zgłosić w Wydziale, bowiem to na stronie spoczywa obowiązek poinformowania organu wypłacającego świadczenia z funduszu alimentacyjnego o otrzymanych alimentach z kancelarii komornika.

Skarżąca, pismem z dnia [...] czerwca 2019 r., wniosła odwołanie od decyzji organu I instancji, zarzucając jej naruszenie:

- art. 19 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez uznanie, że pobrana za okres od [...] listopada 2018 r. do [...] listopada 2018 r. kwota świadczenia w wysokości [...] zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie, gdy tymczasem nie zaszła okoliczność objęta tym przepisem, a także nie zaszła żadna okoliczność wskazana w pouczeniu do decyzji z dnia [...] października 2018 r. [...], w której to pouczeniu jako wytłumaczenie definicji "zmian mających wpływ na prawo do świadczeń" brak jest wskazania, że jest to także okoliczność, gdy komornik sądowy taką należność pobierze od dłużnika alimentacyjnego za to wskazane jest "otrzymanie alimentów bezpośrednio od dłużnika", a tym samym zachowanie odwołującej należy uznać jako niesprzeczne z normą art. 19 powołanej wyżej ustawy,

- art. 9 k.p.a. w zw. z art. 25 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że odwołująca znała przepisy o charakterze publicznoprawnym, a dotyczących definicji nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdy tymczasem to na organie administracji publicznej ciąży obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków,

- art. 8 k.p.a., tj. zasady pogłębiania zaufania do organów administracji publicznej poprzez zachowanie organu, które pozbawia odwołującą takiego zaufania, gdyż organ posiadając informację od komornika sądowego o ściągnięciu należności od dłużnika alimentacyjnego już w listopadzie 2018 r. wydaje decyzję o nienależnie pobranym świadczeniu w maju 2019 r. czym narusza także pewność obrotu prawnego co miało wpływ na przekonanie odwołującej, że świadczenie jej jednak przysługuje i nie stanowi świadczenia nienależnie pobranego - w tym wypadku opieszałość organu nie powinna obciążać odwołującej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia, Kolegium wskazało, że skarżąca na druku wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jak również w decyzji o przyznaniu świadczenia, otrzymała informację o tym w jakich sytuacjach uzyskane przez nią świadczenia należy uznać za nienależne. Wyjaśniono stronie, że za takie świadczenia uznaje się świadczenia wypłacone niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z akt sprawy jednoznacznie wynika, że skarżąca składając wniosek o przyznanie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego własnoręcznie podpisała, że zapoznała się z oświadczeniem i pouczeniem. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przejęcie do wiadomości podpisanej treści. Ponadto w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego znajduje się również pouczenia z którego jasno wynika, kiedy świadczenia są nienależnie pobrane. Kolegium wskazało, że skarżąca jest osobą młodą, umiejącą czytać i pisać. W aktach sprawy nie ma żadnych dowodów świadczących o tym, że miała kłopot ze zrozumieniem podpisywanego pouczenia i oświadczenia oraz wątpliwości co do ich treści. Żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku, jak i w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, zostały sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały i nie wymagały znajomości przepisów prawa.

W ocenie Kolegium, nie ulega więc wątpliwości, że na skarżącej, w czasie wypłaty świadczeń z funduszu, ciążył ustawowy obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego, jak również pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek o jakim mowa wypływa wprost z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z powyższych względów, zdaniem Kolegium, w sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki wynikające z art. 2 ust. 7 oraz z art. 23 ust. 1 i 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów warunkujące wydanie decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a podnoszone przez skarżącą zarzuty nie mogły zostać uwzględnione.

Skarżąca, pismem z dnia [...] września 2019 r., wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję organu odwoławczego, zarzucając jej naruszenie:

1) art. 19 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez uznanie, że pobrana za okres od [...] listopada 2018 r. do [...] listopada 2018 r. kwota świadczenia w wysokości [...] zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie, gdy tymczasem nie zaszła okoliczność objęta tym przepisem, a także nie zaszła żadna okoliczność wskazana w pouczeniu do decyzji z dnia [...] października 2018 r. [...], w której to pouczeniu jako wytłumaczenie definicji "zmian mających wpływ na prawo do świadczeń" brak jest wskazania, że jest to także okoliczność, gdy komornik sądowy taką należność pobierze od dłużnika alimentacyjnego za to wskazane jest "otrzymanie alimentów bezpośrednio od dłużnika", a tym samym zachowanie odwołującej należy uznać jako niesprzeczne z normą art. 19 powołanej wyżej ustawy, gdyż kwota zaległych alimentów została przekazana skarżącej pośrednio przez komornika sądowego co tym samym nie zostało objęte pouczeniem zwartym w decyzji i nie może stanowić dla skarżącej negatywnych konsekwencji, gdyż to na organie ciąży obowiązek zawarcia w decyzji pełnego pouczenia co do okoliczności skutkujących zwrot pobranych alimentów w inny sposób niż za pośrednictwem Funduszu Alimentacyjnego,

2) art. 9 k.p.a. w zw. z art. 25 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego niezastosowanie i uznanie, że odwołująca znała przepisy o charakterze publicznoprawnym, a dotyczących definicji nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdy tymczasem to na organie administracji publicznej ciąży obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca, gdyż organ w pouczeniu nie zawarł, że okolicznością skutkującą zwrot alimentów pobranych z Funduszu Alimentacyjnego jest także pobranie tych alimentów przez Komornika Sądowego,

3) art. 8 k.p.a., tj. zasady pogłębiania zaufania do organów administracji publicznej poprzez zachowanie organu, które pozbawia skarżącą takiego zaufania, gdyż organ posiadając informację od komornika sądowego o ściągnięciu należności od dłużnika alimentacyjnego już w listopadzie 2018 r. wydaje decyzję o nienależnie pobranym świadczeniu w maju 2019 r. czym narusza także pewność obrotu prawnego co miało wpływ na przekonanie skarżącej, że świadczenie jej jednak przysługuje i nie stanowi świadczenia nienależnie pobranego - w tym wypadku opieszałość organu nie powinna obciążać odwołującej, a także poprzez zawarcie w decyzji błędnego pouczenia, które nie zawierało opisu sytuacji, w której należy zwrócić pobrane od Funduszu Alimentacyjnego alimenty, tj. pobrania ich przez Komornika Sądowego, które zdaniem skarżącej nie stanowi otrzymania alimentów bezpośrednio od dłużnika (pkt d pouczenia decyzji), a jest pośrednich ich otrzymaniem co stanowi, że skarżąca nie naruszyła obowiązków wynikających z pouczenia decyzji,

4) art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez nierzetelne załatwienie sprawy i nie odniesienie się do wszystkich stawianych zarzutów do decyzji organu I instancji, a tym samym niepełna analiza złożonego w sprawie odwołania, która doprowadziła organ II instancji do niepełnego załatwienia sprawy, w szczególności co do zarzutu odnośnie braku pouczenia w decyzji o fakt, że jeżeli komornik sądowy dokona skutecznego ściągnięcia zadłużenia alimentacyjnego to powstaje obowiązek zwrotu otrzymanego świadczenia, gdy tymczasem z pouczenia wynika, że chodzi o bezpośrednia otrzymanie alimentów od zobowiązanego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, pismem z dnia [...] października 2019 r., złożonym w odpowiedzi na skargę, wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu jednakże nie z przyczyn w niej wskazanych.

Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie, którym organ I instancji uznał, że kwota [...]zł wypłacona skarżącej za okres od [...] listopada 2018 r. do [...] listopada 2018 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym z funduszu alimentacyjnego i zobowiązał skarżącą do jej zwrotu. Organ powołał się w swoim rozstrzygnięciu na niekwestionowany fakt, że skarżąca otrzymała w dniach [...] października 2018 r. oraz [...] listopada 2018 r. kwoty po [...] zł tytułem alimentów. Skarżąca wskazuje natomiast, że kwoty te, otrzymane nie bezpośrednio od dłużnika lecz za pośrednictwem komornika nie były wymienione w otrzymanym pouczeniu i jako takie nie podlegają zwrotowi.

W ocenie Sądu, co do powyższej kwestii należy przyznać rację organowi. Jak wskazuje się w orzecznictwie, nie ulega wątpliwości, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest zobowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 670 z późn. zm., dalej: u.p.u.a.). Nienależnie pobrane świadczenie zostało zdefiniowane w art. 2 pkt 7 u.p.u.a. Z kolei przepis art. 28 ust. 1 u.p.u.a. określa kolejność zaspokajania należności z kwot uzyskanych od dłużnika w następujący sposób:

1) należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia,

2) należności powstałe z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia [...] kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej 8 - do ich całkowitego zaspokojenia,

3) należności wierzyciela alimentacyjnego - do ich całkowitego zaspokojenia,

4) należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałe z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia [...] lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym 9 - do ich całkowitego zaspokojenia

- po należnościach określonych w art. 1025 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, a przed należnościami określonymi w art. 1025 § 1 pkt 2-10 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego.

Osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d ustawy i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki wierzyciel alimentacyjny winien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela, o czym skarżąca w sposób wyraźny została pouczona. W czasie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego wierzyciel alimentacyjny nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika. Kolejność zaspokajania roszczeń z kwot uzyskanych od dłużnika alimentacyjnego normuje bowiem art. 28 u.p.u.a., który przewiduje, iż środki te w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet zobowiązania dłużnika istniejącego z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela (zob.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2019 r., sygn. akt: I OSK 699/17, LEX nr 2648310).

Wobec powyższego, w ocenie Sądu, zasadnicza kwestia będąca przedmiotem sporu została trafnie rozstrzygnięta przez organ. Treść pouczenia zawartego w decyzji z dnia [...] października 2018 r. w sposób wyraźny informuje uprawnioną nie tylko o sytuacjach, jakie powinna ona zgłosić organowi ale także o definicji świadczenia pobranego nienależnie oraz o konsekwencjach takiego stanu rzeczy. Fakt, że sytuacji takiej jak zaistniała w niniejszej sprawie nie zaliczono do okoliczności "mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego", o których należy powiadomić organ, pozostaje bez wpływu na wynik sprawy, skoro równocześnie skarżącą pouczono o treści art. 23 u.p.u.a. Wobec powyższego, podnoszone w skardze zarzuty naruszenia art. 19, art. 25 u.p.u.a. oraz art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., nie podlegają uwzględnieniu.

W ocenie Sądu, także zarzut naruszenia art. 8 k.p.a. poprzez wydanie decyzji dopiero w maju 2019 r., nie jest trafny. Z akt sprawy wynika bowiem, że informacja o stanie egzekucji wpłynęła do organu dnia [...] marca 2019 r. a postępowanie w niniejszej sprawie organ wszczął w dniu [...] marca 2019 r. Nie sposób więc czynić organowi zarzutów z tego tytułu.

Zastrzeżenia Sąd budzi natomiast wysokość kwoty, którą organ uznał za świadczenie nienależne. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.u.a., nienależnie pobrane świadczenie to świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

Zwrócić więc należy uwagę, że skarżąca otrzymała od komornika, tytułem alimentów, kwotę [...]zł w dniu [...] października 2018 r. oraz kwotę [...]zł w dniu [...] listopada 2018 r. W treści decyzji organu I instancji wskazano, że organ odstąpił od żądania zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego za miesiąc październik 2018 r., z uwagi na fakt, iż strona otrzymując alimenty z kancelarii komornika nie była w posiadaniu decyzji ustalającej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Natomiast w miesiącu listopadzie 2018 r. strona posiadała już decyzję przyznającą prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (zwrotne potwierdzenie odbioru decyzji w dniu [...] października 2018 r.) i pobrała już świadczenie z funduszu alimentacyjnego za miesiąc październik w dniu [...] października 2018 r. i już wtedy miała świadomość, że w miesiącu październiku 2018 r. przyjęła alimenty od komornika i wypłacony fundusz alimentacyjny i fakt ten należy zgłosić w Wydziale, bowiem to na stronie spoczywa obowiązek poinformowania organu wypłacającego świadczenia z funduszu alimentacyjnego o otrzymanych alimentach z kancelarii komornika.

W ocenie Sądu, działanie organu jest niekonsekwentne, w sposób wyraźny narusza zasadę zaufania do organów (art. 8 § 1 k.p.a.). Organ dostrzega bowiem okoliczność, że w chwili otrzymania pierwszej ze wskazanych wypłat od komornika skarżąca nie otrzymała jeszcze decyzji przyznającej świadczenie z funduszu. Z powyższej przyczyny, organ odstąpił od żądania zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego za miesiąc październik 2018 r. Jednocześnie jednak, w sposób w ocenie Sądu nieuprawniony, orzekł, że cała kwota wypłaconego w miesiącu listopadzie świadczenia jest nienależna, mimo że kwota ta była wyższa niż wysokość otrzymanych od komornika alimentów w tym miesiącu.

Z uwagi na powyższe, istnieje konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z obrotu prawnego. Ponownie rozpoznając sprawę, organ winien ustalić kwotę nienależnie pobranego przez skarżącą świadczenia, z uwzględnieniem treści art. 2 pkt 7 lit. d u.p.u.a., tj. do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Orzeczenie co do nienależnego charakteru świadczenia wypłaconego w listopadzie 2018 r. nie może uwzględniać alimentów otrzymanych przez skarżącą w październiku 2018 r.

Z uwagi na powyższe, wydane w sprawie decyzje podlegają uchyleniu, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.).