Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 2125/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2010-12-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Krystyna Madalińska - Urbaniak (spr.), Sędzia WSA - Andrzej Kania, Sędzia WSA - Barbara Mleczko - Jabłońska, Protokolant: referent - Maryla Wiśniewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi J.K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lipca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji własnej w sprawie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J.K. jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] lipca 2010 r. utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] marca 2010 r. o odmowie uchylenia decyzji w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art.3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395. z późn. zm.), Decyzja ta zapadła w następującym stanie faktycznym :

J.K. wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w w/w ustawie złożył w 1997 r. We wniosku wskazał, że pracował od października 1939 r. do stycznia 1945 r. w miejscowości C. pow. K. Decyzją z dnia [...] listopada 1997 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił przyznania powyższego świadczenia, gdyż praca wykonywana była na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a więc nie była represją rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy .

W dniu 11.02.2010 r. do Urzędu wpłynął kolejny wniosek strony w przedmiocie przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z 31.05.1996 roku. Strona nie powołała się na ustawowe podstawy do wznowienia postępowania ani też na podstawy do wszczęcia postępowania w celu stwierdzenia nieważności decyzji. W związku z powyższym Kierownik Urzędu zakwalifikował pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 kpa.

Decyzją z dnia [...] marca 2010r. organ odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...].11.1997 r. Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ustawy z 31.05.1996r. W uzasadnieniu organ wskazał, że J.K. nadal nie spełnia wymogów określonych w art. 2 pkt. 2 lit. a ustawy. Co prawda wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23.12.2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej to jednak nie zakwestionował samej zasady, że świadczenie należy się za pracę przymusową wykonywaną w warunkach deportacji.

Od powyższej decyzji Strona złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Podkreślała w nim, że pracę wykonywała w warunkach deportacji, gdyż całą rodzinę – rodziców i rodzeństwo skierowano do pracy przymusowej i wysiedlono ich z rodzinnego domu.

Wspomnianą na wstępie decyzją Kierownik Urzędu utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu powołał się na pogląd zaprezentowany w motywach wyroku Trybunału Konstytucyjnego – Trybunał nie kwestionując zasadności ograniczenia świadczenia pieniężnego tylko do kręgu osób pracujących przymusowo w warunkach deportacji, wskazał, że praca w warunkach deportacji była szczególnie uciążliwa. W ocenie organu Strona nie spełnia wymogu deportacji, gdyż wykonywała pracę przymusową w okresie od października 1939 r. do stycznia 1945 r. w miejscowości C., w pobliżu miejsca zamieszkania (K.). Kierownik Urzędu podkreślił, iż nie neguje w tym wypadku faktu ciężkiej sytuacji strony podczas wojny , lecz jedynie fakt, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej.

Od powyższej decyzji J.K. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze zarzucił organowi, że w zaskarżonych decyzjach doszło do naruszenia prawa materialnego tj. art. 2, art. 4 ust. 1,2, 4 ustawy z 31.05.1996 r. poprzez błędne uznanie, że Skarżący nie był osobą deportowaną do pracy przymusowej. Zarzucił też naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy poprzez niedostateczne zebranie i wyjaśnienie materiału dowodowego. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż okolice K. zostały wcielone do III Rzeszy jako land o nazwie [...], stąd od początku okupacji zaczęły się masowe wysiedlenia, łapanki, w czasie których były wynajdowane osoby zdolne do pracy. Taki los spotkał także jego rodzinę. Zarówno rodzice jak i rodzeństwo zostali skierowani do pracy przymusowej – rodzice , brat W. i Skarżący w gospodarstwach rolnych (różnych) w powiecie kaliskim , dwie starsze siostry w K, a najmłodsza [...] letnia pracowała jako pomoc domowa w Ł. W ocenie Skarżącego spełnia on wszystkie wymogi deportacji do pracy przymusowej, gdyż został wyrwany ze swego dotychczasowego środowiska, zmuszony do opuszczenia domu rodzinnego, pozbawiony kontaktu z najbliższymi, zmuszony do przebywania w obcym wrogim otoczeniu i zmuszany do pracy ponad siły.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 2 ustawy z 31.05.1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.. U. Nr 87,poz. 395 z późn. zm. ) represją jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Wyrokiem z dnia z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. akt K 49/07 orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z 1998 r. Nr 162, poz. 1118, z 1999 r. Nr 28, poz. 257, z 2001 r. Nr 154, poz. 1788, z 2003 r. Nr 110, poz. 1060 oraz z 2005 r. Nr 85, poz. 725) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał nie zakwestionował natomiast wymogu, aby praca przymusowa odbywała się w warunkach deportacji.

Tak więc w stanie prawnym obowiązującym w chwili rozpatrywania wniosku o uchylenie decyzji ostatecznej istotne znaczenie ma interpretacja pojęcia "deportacja", zwłaszcza, że nie ma jednolitej czy też legalnej definicji tego pojęcia. Wskazówki czym jest deportacja zawarte są w uzasadnieniu wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego: "Pewne wątpliwości z punktu widzenia zasady pewności prawa budzi także trafność zastosowania określenia "deportacja" w odniesieniu do rodzaju represji, który uprawnia do otrzymania świadczenia na podstawie badanej ustawy.

W języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie" (Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328; definicja zacytowana w powołanym wyroku o sygn. akt II SA/Wr 1166/03; podobnie np. Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978 r., s. 145 - "zesłanie skazanego, zwł. do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt"). Z przytoczonych cytatów wyraźnie wynika, że pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (potocznie: "na roboty"). Dodatkowo należy także uwzględnić geograficzne i historyczne konotacje omawianych wyrażeń. O "zesłaniu" mówi się głównie w odniesieniu do przesiedleń na dalsze odległości w kierunku wschodnim w okresie od zaborów do czasów tuż powojennych, podczas gdy "wywiezienie na roboty" łączy się z raczej z przesiedleniami w kierunku zachodnim, dokonywanymi przez III Rzeszę w okresie II wojny światowej.

Także w języku prawnym i prawniczym słowo "deportacja" występuje w nieco innym znaczeniu niż w ustawie o świadczeniu.

Po pierwsze, w odniesieniu do zdarzeń współczesnych deportacja jest odpowiednikiem określenia "wydalenie z terytorium polskiego". Deportacja w tym znaczeniu jest dokonywana w drodze indywidualnych decyzji administracyjnych wyłącznie w stosunku do cudzoziemców, przede wszystkim w sytuacji, gdy przebywają oni w Polsce nielegalnie (por. rozdział 8 ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o cudzoziemcach, Dz. U. z 2006 r. Nr 234, poz. 1694, ze zm.). Różni się ona od ekstradycji, polegającej na wydaniu władzy obcego państwa osoby ściganej za przestępstwo (por. W. Góralczyk, S. Sawicki, Prawo międzynarodowe publiczne w zarysie, Warszawa 2004, s. 257; warto zauważyć, że art. 55 Konstytucji w obecnym brzmieniu dopuszcza także warunkowo ekstradycję obywatela polskiego).

Po drugie (co w warunkach niniejszej sprawy ważniejsze), w odniesieniu do zdarzeń historycznych deportacja to szczególny rodzaj represji okresu wojennego lub powojennego (maksymalnie do 1956 r.), polegający na przymusowych przesiedleniach z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych (a nie gospodarczych) na tereny byłego ZSRR. Taka definicja wynika wprost z art. 4 ust. 1 pkt 3 ustawy o kombatantach, w zbliżonym kontekście jest ona stosowana także w art. 1 ustawy z dnia 17 października 2003 r. o ustanowieniu Krzyża Zesłańców Sybiru (Dz. U. Nr 225, poz. 2230), art. 13 ust. 3 pkt 4-5 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o Karcie Polaka (Dz. U. Nr 180, poz. 1280, ze zm.; dalej: Karta Polaka) oraz preambule i art. 6 ust. 1 pkt 5 oraz ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji (Dz. U. z 2004 r. Nr 53, poz. 532, ze zm.; dalej: ustawa o repatriacji). We wszystkich tych aktach prawnych - inaczej niż w ustawie o świadczeniu - określenie "deportacja" jest stosowane wyłącznie w odniesieniu do przesiedleń na terytorium ZSRR (a nie III Rzeszy), bez względu na miejsce zamieszkania danej osoby przed deportacją (por. zwłaszcza Karta Polaka i ustawa o repatriacji). Wyraźnie też podkreślone są pozagospodarcze przyczyny takich represji (por. zwłaszcza ustawa o kombatantach)".

Niewątpliwie więc pojęcie "deportacja" jako niemające legalnej definicji i używane w różnych znaczeniach sprawia trudność interpretacyjną. Jednak, zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w każdym z tych pojęć istotne, wyróżniające znaczenie ma znaczna odległość pomiędzy dotychczasowym miejscem zamieszkania a miejscem, w którym byłą wykonywana praca przymusowa.

Taka sytuacja w sprawie niniejszej nie występuje. W aktach administracyjnych znajduje się mapa, z której wynika, że miejscowość C. od K. dzieli odległość ok. 2,5 km. Ze skargi wynika, że większość członków najbliższej rodziny Skarżącego pracowała na terenie powiatu k. Skarżący obszernie opisuje sytuację w jakiej się znalazł w czasie wojny – sam, niepełnoletni, zmuszany do pracy ponad siły. Jednak należy podkreślić, że przedmiotowa ustawa nie ma ambicji zadośćuczynienia wszystkim krzywdom, jakich doznali obywatele polscy w czasie wojny. Podkreśla to również Trybunał, kwestionując jedynie przyjęte kryterium geograficzne jako wyróżnik osób uprawnionych do uzyskania świadczenia.

Z tych też względów Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu i Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w sposób prawidłowy uznał, że mimo wspomnianego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie zachodzą w sprawie określone w art. 154 § 1 k.p.a. przesłanki do uchylenia zaskarżonej decyzji.

Z tych względów, na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz.1270 ze zm.) należało oddalić skargę jako niezasadną.