Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3088/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-07-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 5 ust. 1, art. 3 ust. 2, art. 6 ust. 2 pkt 2 i ust. 6
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) sędzia NSA Zygmunt Zgierski sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 21 lipca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1393/18 w sprawie ze skargi B. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od B. K. na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 26 kwietnia 2019 r., na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, ze zm., dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę B. K. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] 2018 r. utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z [...] 2017 r. o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. Ż. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w T. i H., gmina S., powiat S., woj. [...].

W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku B. K., reprezentowana przez radcę prawnego, podniosła następujące zarzuty:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to:

1) art. 5 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 2 pkt 2 i ust. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, ze zm.) w związku z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) p.p.s.a. - poprzez błędną wykładnię i uznanie, że wskazanie, o którym mowa w art. 3 ust. 2 w/w ustawy nie może być dokonane po upływie terminu wskazanego w art. 5 ust 1 tej ustawy,

2) art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a poprzez błędną jego wykładnię i uznanie, że ustawa określa prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami kraju tylko gospodarstwa rolne w rozumieniu ustawy z dnia 28.07.1990 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321);

II. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., dalej: p.u.s.a.) w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji pomimo naruszenia przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji przepisów art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. w związku z art. 27 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) przez nieuwzględnienie i wnikliwie rozpatrzenia materiału dowodowego w tym pisma J. K. z dnia [...] 1992 r. odpisu orzeczenia aktu notarialnego, odpisu orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] 1946 r., odpisu notarialnego certyfikatu przynależności pismo strony z dnia [...] 2017 r. oraz oświadczeń świadków B. D. i Ł.

- art. 1 § 1 i § 2 p.u.s.a. w związku z art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji pomimo naruszenia przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji art. 5 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty (...) oraz art. 61 § 3 k.p.a. i art. 7, 8 k.p.a. przez przyjęcie, że na podstawie wskazanych przepisów wniosek spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej z dnia [...] 2015 r. o wydzielenie sprawy do odrębnego postępowania powoduje dla strony wygaśnięcie uprawnień związanych z żądaniem realizacji prawa do rekompensaty, na mocy art. 5 ust. 1 w/w ustawy.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Jednocześnie oświadczono o zrzeczeniu się rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, reprezentowany przez radcę prawnego wniósł o oddalenie tej skargi i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o przeprowadzenie rozprawy, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach.

Wspomnieć wypada, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tzw. przymusowe przesiedlenie z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest zasadniczą egzemplifikacją jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przesłanka "przesiedlenia właściciela" na "obecne tereny Polski" nie jest jednak jedyną przesłanką nabycia prawa do rekompensaty. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy, potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje na wniosek osoby ubiegającej się o potwierdzenie tego prawa złożony nie później niż do dnia 31 grudnia 2008 r. Ustawodawca zatem wprowadzając wskazany termin ograniczył pod względem czasowym realizację roszczeń. Termin ten jest niewątpliwie terminem materialnoprawnym i zawitym. W doktrynie prawa pojęcie terminu zawitego łączy się z terminami zakreślającymi czasowe granice wykonywania czynności określonych ustawą, których upływ skutkuje wygaśnięciem prawa lub uprawnienia. Aby zatem wniosek o rekompensatę mógł odnieść skutek powinien być złożony najpóźniej do dnia 31 grudnia 2008 r.

Ze względu na określony termin skorzystania ze wskazanego w tym przepisie uprawnienia, wnioskodawca powinien w tym terminie uzewnętrznić nie tylko wolę skorzystania z przywilejów przyznanych mu ustawą, lecz najpóźniej do 31 grudnia 2008 r. wskazać, za jakie konkretnie nieruchomości żąda przyznania mu rekompensaty. Przepis ten nie pozwala po tym okresie skutecznie domagać się rekompensaty za inne mienie niż zgłoszone przed 31 grudnia 2008 r., a wszelkie roszczenia zgłoszone po tej dacie wygasają.

W wynikającym z tego przepisu wnioskowym trybie postępowania w sprawie rekompensat, poprzednik skarżącej własną wolą i dyspozycją ukształtował jego zakres przedmiotowy. Wniosek ten zainicjował postępowanie w zakresie nieruchomości w tym wniosku wymienionych a nie wszystkich nieruchomości do niego wówczas należących. Domaganie się potwierdzenia prawa do rekompensaty jest prawem nie obowiązkiem osoby uprawnionej. Strona decyduje o zakresie podmiotowym i przedmiotowym wniosku. Skutki działania bądź zaniechania strony w określonej sprawie nie mogą być traktowane jako naruszenia zasad ustrojowych Państwa Polskiego.

Jak trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 24 maja 2013 r., sygn. I OSK 594/12 (CBOSA) wprowadzony ustawą zabużańską system zaspokojenia przyznanych uprawnień ustawodawca jednoznacznie powiązał z wymogiem stosownej aktywności i dyscypliny osób zainteresowanych. Potwierdzenie prawa do rekompensaty następuje bowiem nie z urzędu, lecz wyłącznie z inicjatywy samych uprawnionych. Granice tego prawa muszą być zatem w pełni ukształtowane w zakreślonych przez ustawodawcę ramach czasowych. Przyznanie rekompensaty także za nieruchomości, co do których wnioski zostały zgłoszone po dniu 31 grudnia 2008 r., prowadziłoby do obejścia ustawowego nakazu i ponownego nabycia prawa przez stronę, której uprawnienie po upływie zakreślonego terminu wygasło. O zakresie podmiotowym i przedmiotowym wniosku decyduje strona. Ona sama decyduje więc, czy i w jakim zakresie skorzysta z przysługującego jej prawa (por. także wyrok NSA z dnia 7 lutego 2014 r., sygn. I OSK 2216/12, CBOSA).

Powyższego nie modyfikuje przywołany w skardze kasacyjnej art. 3 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl tego przepisu, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2. Wskazanie osoby uprawnionej do rekompensaty następuje przez złożenie oświadczenia z podpisem poświadczonym notarialnie lub przed organem administracji publicznej albo przez złożenie oświadczenia w polskiej placówce konsularnej. Jak stanowi art. 6 ust. 2 ww. ustawy, w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej do wniosku należy dołączyć:

1) postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo o dziale spadku;

2) oświadczenie o wskazaniu osoby uprawnionej w przypadku, o którym mowa w art. 3 ust. 2.

Jeżeli zaś wniosek nie spełnia wymogów określonych w ust. 1-3, wojewoda wzywa wnioskodawcę do usunięcia braków w terminie 6 miesięcy od dnia doręczenia wezwania (art. 6 ust. 6 ustawy). Przepisy te nie wydłużają wyznaczonego dla wystąpienia z żądaniem rekompensaty ustawowego terminu. Jak wskazano powyżej, złożenie wniosku we wskazanym terminie jest podstawowym warunkiem ubiegania się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (obok przesłanek określonych m.in. w art. 6 ustawy).

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, nie można się zgodzić z twierdzeniem skarżącej kasacyjnie, że organy a za nimi Sąd I instancji błędnie odczytały intencje poprzedniczki prawnej skarżącej wyrażone we wniosku z [...] 1992 r. Wyraźnie bowiem wskazano w nim, że uprawnienie do rekompensaty powiązano z pozostawieniem przez J. Ż. nieruchomości poza przedwojenną wschodnią granicą Polski położone w S., powiat S., woj. [...] oraz gminie K., powiat S. Nie można więc przyjąć, że wniosek budzi wątpliwości w swej treści. Zarówno semantyczna treść wniosku jak i interpunkcyjne reguły językowe nie pozwalają wywodzić inaczej. Z faktu, że nieruchomości w T. i H. stanowiły część gospodarstwa rolnego prowadzonego przez poprzednika wnioskodawczyni na posiadanych przezeń nieruchomościach, w tym usytuowanych w miejscowości S., nie sposób skutecznie wywodzić, że złożony wniosek poza nieruchomością S. obejmował również inne nieruchomości. Podkreślić ponownie trzeba, że domaganie się rekompensaty jest prawem a nie obowiązkiem osoby uprawnionej. Postępowanie w tej kategorii spraw może być wszczęte wyłącznie na wniosek osoby ubiegającej się potwierdzenia prawa do rekompensaty. Postępowanie takie musi być prowadzone zgodnie z ogólnymi zasadami procedury administracyjnej. Jednakże to nie na organie lecz na stronie ciąży obowiązek wykazania, że spełnia ona przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa do rekompensaty. Organ zobowiązany jest pouczyć stronę, w jaki sposób i jakimi dokumentami zobowiązana jest to uczynić, wzywając ją do uzupełnienia wyłącznie braków formalnych otrzymanego wniosku. Takiej powinności organu w żaden sposób nie można utożsamiać z obowiązkiem wyręczania strony i poszukiwania z urzędu wszystkich nieruchomości, za które mogłaby ona otrzymać przedmiotowe świadczenie. O zakresie podmiotowym i przedmiotowym wniosku decyduje strona. Ona sama decyduje więc czy i w jakim zakresie skorzysta z przysługującego jej prawa. Tym samym strona nie może przerzucać na organ konsekwencji dokonanych przez siebie wyborów oraz skutków prawnych własnych zaniechań. Nie jest rolą Sądu, czy organu ustalanie, z jakich powodów wnioskodawca - skoro miał wiedzę na temat miejscowości, w których pozostawiono majątek - wskazał jedynie majątek w S. pomijając inne miejscowości.

Skoro zatem kwestia nieruchomości pozostawionych w T. została podjęta po raz pierwszy dopiero w piśmie spadkobierców z [...] 2015 r., zaś wzmianka w zakresie H. po raz pierwszy miała miejsce w oświadczeniu B. C. z [...] 2016 r., należało uznać, że wniosek dotyczący tych części gospodarstwa rolnego należało uznać za spóźniony. Takie działanie należało bowiem potraktować jako nieuprawnione rozszerzenie wcześniejszych wniosków, które pozostać musiało bezskuteczne. Zmierzało ono bowiem do uzyskania prawa do rekompensaty za kolejne już nieruchomości, poprzez próbę obejścia granic czasowych, które ustawodawca wyznaczył dla dochodzenia roszczeń w tym zakresie. Zatem wyrok oddalający skargę na kwestionowaną decyzję o odmowie przyznania rekompensaty za nieruchomość w T. i H., wbrew twierdzeniom autora skargi kasacyjnej, prawa nie narusza.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 oraz art. 204 pkt 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.