Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 4819/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 26 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. G. opiekuna prawnego ubezwłasnowolnionego całkowicie syna T. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20 w sprawie ze skargi J. G. opiekuna prawnego ubezwłasnowolnionego całkowicie syna T. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 6 października 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 89/20 oddalił skargę J. G. - opiekuna prawnego ubezwłasnowolnionego całkowicie syna T. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy:

Decyzją z dnia [...] października 2019 r., nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r., poz. 53, dalej: ustawa o emeryturach) - po rozpatrzeniu wniosku J. G. - opiekuna prawnego ubezwłasnowolnionego całkowicie syna T. G. z dnia 11 lutego 2019 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku dla syna T. G., odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu ww. rozstrzygnięcia, Prezes ZUS stwierdził, że T. G. stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 43 lat, zaś na przestrzeni 46 lat życia T. G. posiada tylko 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów składkowych. Organ wskazał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, T. G. udokumentował jedynie 3 miesiące okresu składkowego.

Ponadto, Prezes ZUS wskazał, że w latach 2000-2016 T. G. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Mając powyższe na względzie, organ stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności z art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach uniemożliwiające stronie skarżącej przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionym wyżej okresie (przerwach w ubezpieczeniu) wobec T. G. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Organ zauważył, że całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u T. G. ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2019 r. dopiero od stycznia 2017 r. Jednocześnie wskazano, że strona skarżąca nie wykazała, aby do tego czasu zachodziły jakieś inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. W związku z powyższym, Prezes ZUS uznał, że w tym stanie faktycznym, brak jest podstaw do przyznania stronie skarżącej świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W piśmie z dnia 9 grudnia 2019 r. skarżąca wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2019 r.

Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2019 r., strona skarżąca zarzuciła: a) obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - poprzez jego niezastosowanie i uzależnienie przyznania świadczenia w drodze wyjątku od posiadania okresów składkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy powyższy przepis wskazuje, że warunkiem przyznania powyższego świadczenia jest posiadanie statusu osoby ubezpieczonej, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub posiadanie statusu członka rodziny po ubezpieczonym; b) obrazę przepisów prawa procesowego, mogącą mieć istotny wpływ na treść skarżonego rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 107 § 3 k.p.a. - wyrażającą się w braku prawno-relewantnej argumentacji organu rentowego w pisemnych motywach skarżonej decyzji i w konsekwencji niewyjaśnienie, dlaczego przyznanie powyższego świadczenia organ uzależnia od posiadania okresów składkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy powyższy przepis art. 83 ustawy wskazuje, że warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest posiadanie statusu osoby ubezpieczonej, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub posiadanie statusu członka rodziny po ubezpieczonym.

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca wskazała na wstępie, że T. G. w styczniu 2017 r. uległ wypadkowi, w wyniku którego został sparaliżowany, na skutek czego doznał przykurcza spastycznego czterokończynowego, stając się całkowicie niesamodzielny. Wyjaśniono, że postanowieniem Sądu Okręgowego w Warszawie, III Wydziału Cywilnego, w sprawie sygn. akt III NS 71/17, T. G. został ubezwłasnowolniony całkowicie z powodu zaburzeń psychicznych. Strona skarżąca wskazała także na postanowienie Sądu Rejonowego dla Łodzi - Śródmieścia w Łodzi, VIII Wydział Rodzinny i Nieletnich, wydane w sprawie sygn. akt VIII RNs 153/18, którym to opiekunem prawnym nad ubezwłasnowolnionym całkowicie T. G. ustanowiono matkę J. G.

Dalej podniesiono, że T. G. od stycznia 2018 r. przebywał na rehabilitacji neurologicznej w Szpitalu w [...], zaś w dniu składania skargi przebywał w [...], gdzie jest rehabilitowany, zaś miesięczny pobyt we wskazanym zakładzie opieki zdrowotnej wynosi 800,00 złotych.

Ponadto, strona skarżąca wskazała, że T. G. w zasadzie przez cały okres swojego życia pracował, jednakże nie były to prace na umowę o pracę ani zlecenia (T. G. był operatorem kamery) tylko w ramach umowy o dzieło, co spowodowało, że nie posiadał on dodatkowego ubezpieczenia.

Strona skarżąca podniosła także, że T. G. na podstawie decyzji z dnia [...] maja 2017 r. wydanej przez Prezydenta [...] miał przyznane do dnia 9 marca 2019 r. świadczenie w formie opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne. Ponadto, strona skarżąca wskazała, że na podstawie decyzji z dnia [...] marca 2018 r. Prezydenta [...], T. G. ma przyznany zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153,00 złotych miesięcznie. Strona skarżąca zaznaczyła także, że z kolei na mocy decyzji z dnia [...] maja 2018 r. wydanej przez Prezydenta [...], T. G. miał przyznany zasiłek stały w kwocie 481 złotych do dnia 31 października 2019 r., a od dnia 1 listopada 2019 r. do dnia 11 listopada 2019 r. wysokość zasiłku stałego wynosić będzie 160,33 złotych.

Niemniej, jak zauważyła strona skarżąca, powyższe zasiłki nie pokrywają nawet kosztów pobytu w Zakładzie Opieki Zdrowotnej, nie mówiąc już o innych dodatkowych środkach w walce z niepełnosprawnością. Strona skarżąca zaznaczyła, że opiekę nad ubezwłasnowolnionym całkowicie T. G. sprawuje matka J. G., która brakującą kwotę za pobyt w szpitalu uiszcza z własnej emerytury.

Zdaniem autora skargi, organ rentowy, analizując stan faktyczny, wskazał na dodatkowe przesłanki uzasadniające przyznanie T. G. świadczenia w trybie specjalnym, uzależniając przyznanie wnioskowanego świadczenia od długości okresu składowego T. G. (których nie przewiduje art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach).

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w ww. wyroku z dnia 6 października 2020 r. uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przytaczając treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Sąd stwierdził, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W ocenie Sądu, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1046/10.

Tymczasem w przedmiotowej sprawie ustalono, że na przestrzeni 46 lat życia, T. G. udokumentował jedynie 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów składkowych.

Zdaniem Sądu I instancji, nie bez znaczenia pozostawał fakt, iż pierwsze udokumentowane objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi T. G. nastąpiło dopiero w dniu 23 lipca 2000 r., czyli po ukończeniu przez niego 27 roku życia. Zaakcentowano też, że istotne dla rozstrzygnięcia sprawy był to, iż T. G. w bardzo długim okresie, tj. latach 2000-2016 nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi.

Nadto zdaniem Sądu I instancji, faktu występowania w niektórych branżach, w tym m.in. w branży filmowej, powszechnej praktyki świadczenia usług na podstawie umowy o dzieło, nie można traktować, jako okoliczności nadzwyczajnej i zarazem usprawiedliwiającej brak objęcia przez długi okres T. G. ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi.

Zatem Sąd I instancji stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające stronie skarżącej przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, albowiem w wymienionych przerwach wobec strony skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy.

Podkreślono również, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego i nie może opierać się wyłącznie na aktualnych potrzebach osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one tak zwyczajnie, po ludzku, uzasadnione.

Sąd I instancji zwrócił przy tym uwagę na fakt, że w przypadku skarżącego całkowitą niezdolność do pracy uniemożliwiającą zatrudnienie ustalono orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2019 r. dopiero od stycznia 2017 r. A zatem, uznano, że przed tym okresem nie istniały całkowite przeszkody w podjęciu przez T. G. zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

W ocenie Sądu I instancji, skoro skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu, to również sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu spornej decyzji, a także obecny niezaprzeczalnie zły stan zdrowia (całkowita niezdolność do pracy), nie mogły stanowić wystarczających przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Skargę kasacyjną złożyła J. G., zaskarżając ww. wyrok w całości.

Powyższemu wyrokowi zarzucono:

a. obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ustawy o emeryturach poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w niesłusznym uznaniu, zdaniem skarżącego, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku z uwagi na zbyt krótki okres składkowy skarżącego oraz brak przeszkód do podjęcia zatrudnienia przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy,

b. obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ww. ustawy poprzez błędną jego wykładnię wyrażającą się w niesłusznym przyjęciu przez Sąd, że przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest niemożliwość podjęcia zatrudnienia, która w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie jest spowodowana szczególnymi okolicznościami,

c. obrazę przepisów prawa procesowego mogącego mieć istotny wpływ na treść skarżonego rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 141 § 4 p.p.s.a. wyrażającej w braku prawno- relewantnej argumentacji Sądu w pisemnych motywach skarżonego wyroku dlaczego Sąd uznał, że nie zachodzącą przesłanki do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku podczas gdy Skarżący od dnia wypadku jest osobą całkowicie niezdolną do pracy i nie mógł świadczyć pracy i pozostawać w zatrudnieniu,

czego skutkiem był błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę skarżonego wyroku wyrażające się w niesłusznym stwierdzeniu przez Sąd, że:

- skarżący przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy ustalonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2019 roku w styczniu 2017 roku mógł podjąć zatrudnienie co spowodowało zdaniem Sądu, że nie zaistniała przesłanka w postaci niespełnienia wymagań dających prawo do emerytury łub renty spowodowana szczególnymi okolicznościami,

- skarżący miał krótki okres składkowy podczas gdy przepis art. 83 ww. ustawy nie uzależnia prawa do przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości okresów składowych,

- niezdolność do pracy nie powstała na skutek szczególnych okoliczności,

- strona skarżąca nie wykazała na kanwie niniejszej sprawy zaistnienia szczególnych okoliczności,

d. obrazę przepisów prawa procesowego mogącego mieć wypływ na treść skarżonego rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 141 § 4 p.p.s.a. wyrażający wewnętrzną sprzecznością pisemnego uzasadnienia ww. wyroku w zakresie zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia specjalnego po stronie skarżącego w postaci braku niezbędnych środków utrzymania, której to okoliczności Sąd nie kwestionuje podczas, gdy w drugiej części uzasadnienia sąd wskazuje, że świadczenie w drodze wyjątku "nie ma charakteru socjalnego i nie może się opierać wyłącznie na aktualnych potrzebach osoby o nie się ubiegającej nawet gdy są one tak zwyczajnie po ludzku uzasadnione"

e. obrazę przepisów prawa procesowego mogącego mieć istoty wpływ na treść skarżonego wyroku, a mianowicie art. 106 § 3 p.p.s.a poprzez zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego w niniejszej sprawie w zakresie zaistnienia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku dla skarżącego T. G. podczas gdy Sąd ma możliwość przeprowadzenia postępowania dowodowego w urzędu jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie.

Z uwagi na powyższe wniesiono o: 1. uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie zaskarżonego wyroku oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji lub 2. uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji z dnia [...] października 2019 roku w sprawie [...]. 3. zasądzenie od organu na rzecz Skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego według norm prawem przepisanych. 4. złożono oświadczenie o zrzeczeniu się przeprowadzenia rozprawy. 5. wniesiono o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonych do niniejszej skargi kasacyjnej w postaci zaświadczenia lekarskiego z [...] czerwca 2020 r. oraz z dnia [...] marca 2021 roku o aktualnym stanie zdrowia T. G. wraz z jego uzupełnieniem z dnia 23 marca 2021 rok oraz karty leczenia szpitalnego z okresu od dnia 25 grudnia 2020 roku do dnia 29 grudnia 2020 oraz karty informacyjnej z pobytu z okresu od 18 lutego 2021 roku do dnia 5 marca 2021 roku na okoliczność stanu zdrowia T. G. i niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Powyższe zarzuty zostały rozwinięte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie i oświadczył, że nie żąda przeprowadzenia rozprawy.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, to rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art.174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie strona skarżąca oparła skargę kasacyjną na obu podstawach: naruszeniu przepisów prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a.). Rozpoznając zarzuty skargi kasacyjnej w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie są uzasadnione i z tego powodu skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Jak wskazano wyżej podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. W pierwszym przypadku należy wykazać, jaką interpretację (rozumienie) przepisu przyjął sąd w zaskarżonym orzeczeniu, a jaka jest, zdaniem kasatora, prawidłowa. Naruszenie przepisu prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, tj. gdy stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w obowiązującej normie prawnej. Strona zobowiązana jest więc do wskazania, dlaczego przyjęty przez sąd I instancji przepis nie "przystaje" do przepisu, stanowiącego podstawę orzekania.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że sformułowany w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia prawa materialnego nie spełnia powyższego standardu. Został on bowiem sformułowany jako obraza "przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ustawy o emeryturach poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w niesłusznym uznaniu, zdaniem skarżącego, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku z uwagi na zbyt krótki okres składkowy skarżącego oraz brak przeszkód do podjęcia zatrudnienia przed orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy", jak również "w niesłusznym przyjęciu przez Sąd, że przesłanką do przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest niemożliwość podjęcia zatrudnienia, która w okolicznościach przedmiotowej sprawy nie jest spowodowana szczególnymi okolicznościami". Zatem strona skarżąca kasacyjnie podnosi raczej zarzut niewłaściwego zastosowania niż niewłaściwej wykładni art. 83 ustawy o emeryturach.

Zgodnie z treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Jak słusznie wskazał Sąd I instancji "należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Nie ulega jednak wątpliwości, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych." Zdaniem Sądu I instancji na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. W tym kontekście Sąd I instancji podniósł, że wprawdzie przepisy cyt. ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, gdyż świadczenie to może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1046/10 oraz wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1196/10).). W konsekwencji, przyjmuje się, że inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dr hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).

Skarżący kasacyjnie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zakwestionował właśnie ocenę przesłanki "szczególnych okoliczności" z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach poprzez pryzmat stażu zatrudnienia oraz z okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie. Jak bowiem wskazał "warunkiem przyznania powyższego świadczenia nie jest posiadanie wymaganego okresu składkowego a jedynie posiadanie statusu osoby ubezpieczonej. Poza powyższą okolicznością organ rentowy nie odniósł się do innych przesłanek uzasadniających przyznanie świadczenia. (...) To właśnie zaistnienie szczególnych okoliczności winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy."

Tego zarzutu niewłaściwej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach nie można podzielić. Otóż również Sąd I instancji jednoznacznie wskazywał, że kwestia wymaganego okresu składkowego nie jest przesłanką wynikająca z cyt. artykułu. Natomiast jest to element współkształtujący zakres znaczeniowy, wpływający na rozumienie ustawowej przesłanki zamieszczonej w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach tj. pojęcie "szczególnych okoliczności".

Nie budzi wątpliwości w świetle wyżej zacytowanego brzmienia tego przepisu, że przyznanie emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku uzależnione jest od łącznego spełnienia następujących przesłanek:

1. wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

3. nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

4. nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych), to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "w drodze wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia. Przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu nieostrego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali, czy też natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych (zob. wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 130/10).

Podkreślenia wymaga, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku (por. wyroki NSA: z 30 lipca 2021 r., sygn. III OSK 1815/21 oraz z 10 maja 2019 r. I OSK 4415/18).

Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Jej ziszczenie wymaga wskazania zaistnienia zdarzeń lub stanu, które ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

"Szczególne okoliczności", o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach, należy zatem odnosić do zdarzenia lub stanu, które w sposób trwały lub przejściowy wykluczały aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków i uniemożliwiając tym samym ubezpieczonemu wypracowanie wymaganych prawem okresów składkowych. Przy czym owe zdarzenia lub stan muszą pozostawać w związku przyczynowym z brakiem uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, muszą mieć charakter obiektywny oraz być niezależne od woli tej osoby, która pomimo dołożenia należytej staranności, nie była w stanie zapobiec ich skutkom. Istotne są więc przyczyny z powodu, których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego w trybie zwykłym, innymi słowy, czy nienabycie takich uprawnień spowodowane było szczególnymi okolicznościami.

Zatem przyjęte przez Sąd I instancji rozumienie "szczególnych okoliczności" z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach uznać należy za prawidłowe.

Przesłanka szczególnych okoliczności ma indywidualny charakter. W związku z tym, bez wskazania przez zainteresowanego zaistnienia tych szczególnych okoliczności, ustalenie ich wyłącznie z urzędu nie jest możliwe. Nie ma podstaw do obarczania wyłącznie organu obowiązkami dowodowymi w omawianym zakresie (por. wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1726/11; wyrok NSA z dnia 20 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 696/12; wyrok NSA z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1610/14, https://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Najczęściej taką szczególną okolicznością będzie choroba, która ubezpieczonemu utrudniała przejściowo lub uniemożliwiała całkowicie podjęcie zatrudnienia i odprowadzanie składek na ubezpieczenia społeczne.

Tymczasem z akt przedmiotowej sprawy wynika, że pierwsze udokumentowane objęcie ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym T. G. miało miejsce dopiero w dniu 23 lipca 2000 r., czyli po ukończeniu przez niego 27 roku życia. Nadto w późniejszym okresie w dłuższym okresie czasu w ogóle nie wykonywał zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym lub rentowym. Łącznie na przestrzeni 46 lat życia udokumentował jedynie 3 miesiące i jeden dzień łącznych okresów składkowych. Tymczasem z informacji zawartych w aktach sprawy oraz skardze kasacyjnej nie wynika, aby T. G. nie mógł podejmować pracy (np. z powodu choroby) przed styczniem 2017 r. Wręcz przeciwnie podnoszone są okoliczności, że mógł i prowadził on działalność zarobkową, jako operator kamery - na podstawie umów o dzieło.

Wobec braku podstaw do odmiennej wykładni pojęcia "szczególne okoliczności" nie znajduje również uzasadnienia zarzut dotyczący prawidłowości zastosowania art.83 ust.1 ustawy o emeryturach zwłaszcza, że nie został jednocześnie zakwestionowany, ustalony w sprawie stan faktyczny.

Uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie można także zarzucić, że nie realizuje ono niezbędnych elementów uzasadnienia określonych w art. 141 § 4 p.p.s.a., a których zamieszczenie pozwala odtworzyć sposób rozumowania Sądu. Sporządzenie uzasadnienia jest czynnością następczą w stosunku do podjętego rozstrzygnięcia, stąd też tylko w nielicznych sytuacjach naruszenie tej normy prawnej może stanowić skuteczną podstawę skargi kasacyjnej. Co więcej Sąd ma obowiązek zwięzłego przedstawienia stanu sprawy, co obejmuje nie tylko przytoczenie ustaleń dokonanych przez organ administracji publicznej, ale także ich ocenę pod względem zgodności z prawem. Jedynie w sytuacji, gdy lakoniczne i ogólnikowe uzasadnienie wyroku uchylającego akt administracyjny, pozbawiałoby stronę informacji o przesłankach rozstrzygnięcia, naruszałoby prawo. Tymczasem te wszystkie elementy znajdują się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a uzasadnienie części prawnej wyroku jest wystarczające dla uzyskania informacji o przesłankach rozstrzygnięcia. Fakt, że strona skarżąca kasacyjnie nie zgadza się z argumentacją Sądu I instancji zaprezentowaną w uzasadnieniu, nie została nią przekonana, a wręcz uważa ją za błędną nie oznacza eo ipso naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.

Równie nietrafny jest zarzut naruszenia art.106 § 3 p.p.s.a. przez Sąd I instancji. W postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie dokonuje się ponownego ustalenia stanu faktycznego sprawy administracyjnej, lecz jedynie ocenia, czy organy administracji publicznej ustaliły ten stan zgodnie z regułami obowiązującymi w postępowaniu administracyjnym i następnie, czy prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego odpowiadające poczynionym ustaleniom (jak słusznie wskazuje WSA w Gdańsku w wyroku z 6 lipca 2021 r., sygn. I SA/Gd 366/21). Postępowanie dowodowe, o którym mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a., jest postępowaniem uzupełniającym. Znajduje ono zastosowanie, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Sąd administracyjny nie przeprowadza się dowodów uzupełniających z dokumentów w przypadku, gdy zachodzi potrzeba dokonania przez organ administracyjny ponownej oceny materiału dowodowego oraz poszerzenia przez ten organ tego materiału albo, gdy ustalony w sprawie stan faktyczny nie budzi wątpliwości stron lub sądu. Przenoszenie ciężaru prowadzenia postępowania dowodowego na sąd administracyjny pozostaje w sprzeczności z rolą tego sądu. Sąd administracyjny nie może zastępować organów administracyjnych w ocenie materiału dowodowego i przeprowadzania (uzupełniania) postępowania dowodowego. Tym samym nieprzeprowadzenie dowodu z dokumentu, tak jak wskazuje to przepis art. 106 § 3 p.p.s.a., nie może być oceniane jako naruszenie prawa procesowego i to naruszenie, mające istotny wpływ na wynik sprawy (wyrok NSA z 22 czerwca 2021 r., sygn. II OSK 2754/18).

Odnośnie wniosku o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów z dokumentów wskazanych w skardze kasacyjnej brak jest podstaw do jego uwzględnienia. Dyspozycja art. 106 § 3 p.p.s.a. nie daje podstaw, by żądać przeprowadzenia przed sądem administracyjnym postępowania dowodowego wskazującego na istnienie nowych okoliczności faktycznych, których strona nie podniosła w toku postępowania przed organem administracji. Przepis ten nie jest również instrumentem służącym do zwalczenia ustaleń faktycznych, z którymi strona skarżąca się nie zgadza. Ponadto sąd administracyjny, kontrolując zgodność z prawem postępowania administracyjnego i wydanej w jego wyniku ostatecznej decyzji administracyjnej, nie ma w świetle obowiązujących przepisów ani obowiązku, ani nawet uprawnienia, aby odnosić się do zdarzeń późniejszych i uwzględniać dokumenty powstałe po wydaniu zaskarżonej decyzji (wyrok NSA z 26 maja 2021 r., sygn. II GSK 1041/18). Wnioskowane o dopuszczenie dokumenty zostały sporządzone po dacie wydania zaskarżonej decyzji ([...] października 2019 r.). Nadto "podkreślenia bowiem wymaga, że możliwość przeprowadzenia dowodów uzupełniających z dokumentów dotyczy postępowania przed sądem I instancji. Wniosek taki wynika już z samej systematyki ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Regulujący omawianą kwestię art. 106 § 3 tej ustawy znajduje się w Dziale III ustawy zatytułowanym: Postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Zgodnie z powołanym przepisem, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania. Wprawdzie w postępowaniu kasacyjnym, jeżeli nie ma szczególnych przepisów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, na podstawie art. 193 p.p.s.a. stosuje się odpowiednio przepisy postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym, jednak nie znaczy to, że do tego postępowania stosuje się art. 106 § 3 p.p.s.a. Należy mieć na względzie, że "odpowiednie" stosowanie przepisów może polegać na zastosowaniu przepisu (lub jego części) wprost, z modyfikacją lub nawet na odmowie zastosowania (por. uchwała SN z dnia 18 grudnia 2001 r., sygn. akt III ZP 25/01). (...) Wykluczyć należy, by Naczelny Sąd Administracyjny w ramach kontroli instancyjnej mógł podjąć się ustalenia stanu faktycznego sprawy. (...) Pogląd taki został już wyrażony w uzasadnieniach do wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego, m.in. w sprawach o sygn. akt II GSK 372/10, II GSK 373/10, I GSK 253/10, II OSK 1051/06 (...)" - zob. wyrok NSA z 23 maja 2013 r., I GSK 385/12, LEX nr 1329324. Podobny pogląd został jeszcze powtórzony w uzasadnieniach wyroków w sprawach I OSK 3113/14 i I GSK 1048/18.

Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, co skutkowało jej oddaleniem na podstawie art. 184 p.p.s.a.