Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 366/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-06-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rozwoju
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c,  art. 200
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7,  art. 77 par. 1,  art. 80,  art. 107,  art. 156 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 3 ust. 1 i 5,  art. 6 ust. 1
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) WSA Tomasz Szmydt Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi Spółki Akcyjnej F. z siedzibą w [...] na decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rozwoju na rzecz Spółki Akcyjnej F. z siedzibą w [...] kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] Minister Rozwoju, po rozpatrzeniu wniosku Spółki Akcyjnej F. z siedzibą w [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r., Nr [...] w części oraz orzeczenia Ministra Hutnictwa z dnia [...] listopada 1953 r. wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskiem z dnia 14 lipca 2008 r. Spółka Akcyjna F. wystąpiła do Ministra Gospodarki z wnioskiem o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r., Nr [...] w części dotyczącej przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F. oraz orzeczenia Ministra Hutnictwa z dnia [...] listopada 1953 r. wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. przejętych składników majątkowych powyższego przedsiębiorstwa.

Decyzją z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] Minister Gospodarki odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F. oraz orzeczenia Ministra Hutnictwa z dnia [...] listopada 1953 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. przejętych składników majątkowych przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. wystąpiła Spółka Akcyjna F.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. Minister Rozwoju, utrzymał w mocy decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2015 r. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że przedmiotowa spółka powstała w 1893 r. pod firmą T. - od roku 1921 działa pod nazwą "Spółka Akcyjna F.". Przedmiotowe przedsiębiorstwo zostało umieszczone w wykazie trzecim przedsiębiorstw przejmowanych na własność Państwa, ogłoszonym w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego [...] z dnia [...] marca 1947 r., nr [...] poz. [...] - na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw przy Zarządzie [...]. Organ wyjaśnił, że w materiale dowodowym brak jest ww. zarządzenia Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia [...] opublikowanego w dniu [...] marca 1947 r. Następnie stwierdził (ustosunkowując się do zarzutów wniosku), że nawet gdyby w treści tego zarządzenia jako podstawę prawną wskazano § 24 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. R. P. Nr 17, poz. 114), zamiast § 24 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, zawierającego tę samą normę prawną (jak twierdzi to wnioskodawca), to i tak zarządzenie to byłoby ważnie, gdyż w dacie publikacji zarządzenia obowiązywał § 24 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. stanowiący podstawę tej publikacji. Co do kolejnego zarzutu, Minister wyjaśnił, że w imieniu organów administracji, w tym również Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji ds. upaństwowienia przedsiębiorstw [...], mogły podpisywać się również osoby posiadające stosowne upoważnienie organu, co nie oznaczało podpisania dokumentu "przez niewłaściwy organ". Jednocześnie podkreślił, że w postępowaniu nieważnościowym ocenie podlegały decyzje administracyjne nacjonalizujące przedsiębiorstwo Spółka Akcyjna F., nie zaś zarządzenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia [...] opublikowane w dniu [...] marca 1947 r. zwierające wykaz przedsiębiorstw, które miały podlegać nacjonalizacji.

Organ wskazał, że postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte w ustawowym terminie, zakreślonym w art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm. - dalej jako: "ustawa nacjonalizacyjna") w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ww. ustawy (Dz. U. z 1946 r. Nr 105, poz. 66), czyli przed dniem 31 marca 1947 r. W konsekwencji, zdaniem organu, zarzut naruszenia tego przepisu jest niezasadny.

Następnie Minister podniósł, że w ramach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności ww. decyzji koniecznym było ustalenie zaistnienia kryteriów upaństwowienia, wskazanych w przepisach ustawy nacjonalizacyjnej. Jako podstawę prawną orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. powołano art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej. Organ przywołał treść art. 3 ust. 1 lit. A wskazując, że za odszkodowaniem Państwo przejmowało na własność przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w gałęziach gospodarki narodowej wskazanych w siedemnastu punktach tego przepisu, w tym wymienione w punkcie siódmym – przedsiębiorstwa przemysłu zbrojeniowego, lotniczego oraz materiałów wybuchowych. Ponadto Państwo przejmowało, przedsiębiorstwa nie wymienione pod literą A, jeżeli zdolne są zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników (nie dotyczyło to przedsiębiorstw robót budowlanych oraz instalacyjnych bez względu na ilość pracowników, którą zdolne są zatrudnić) – art. 3 ust. 1 lit. B. Rozporządzeniem Rady Ministrów można było podwyższyć dolną granicę 50-ciu pracowników w przemyśle wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanym, bądź o charakterze pionierskim lub sezonowym. Państwo przejmowało także przedsiębiorstwa komunikacyjne oraz telekomunikacyjne – art. 3 ust. 1 lit. C ustawy nacjonalizacyjnej. Zgodnie natomiast z art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (...), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań (...).

Wobec tego, organ ustalił charakter prowadzonej przez przedmiotowe przedsiębiorstwo działalności gospodarczej. Przedmiotem działalności przejętego na własność Państwa przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F., jak wskazano w ww. orzeczeniu Nr [...] ,Ministra Przemysłu i Handlu, była: "produkcja platerów, rur i prętów". Z opisu przedsiębiorstwa (bez daty) stanowiącego załącznik nr 2 do protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. wynika natomiast, że w "zakres produkcji wchodziły następujące wyroby: sztućce i wyroby srebrne i platerowane, elementy amunicji karabinowej tj. łuski i kule ponadto blachy miedziane, mosiężne, nowosrebrne i żelazne powlekane stopem niklu i miedzi, jak również taśmy, rury i pręty z ww. metali". Zdolność produkcyjna ww. zakładu wynosiła ok. 400 t. miesięcznie "nie licząc wyrobów platerowanych i amunicji". Jednocześnie ww. opis przedsiębiorstwa wskazywał, że "zakład uległ w czasie działań wojennych dwukrotnemu zniszczeniu. W 1939 r. zupełnie zniszczony został dział amunicji karabinowej (w tym fabryka na 500.000 szt. łusek na 8 godzin)", jednak po tym zniszczeniu nastąpiła częściowa odbudowa zakładu. Zakład uległ ponownemu zniszczeniu podczas powstania w 1944 r. Z dokumentu tego wynika, że "okupant wywiózł część maszyn reszta została przykryta gruzami i wymagała remontu kapitalnego". Organ stwierdził, że zniszczenia wojenne zakładu nie spowodowały jednak, że zakład przestał należeć do przedsiębiorstw przemysłu zbrojeniowego. Zniszczenia wojenne przedsiębiorstw były czymś powszechnym w czasie wojny. Z powyższego dokumentu nie wynika, by zakład został zniszczony doszczętnie, w sposób uniemożliwiający jego odbudowę i ponowną produkcję amunicji. Ponadto, w ocenie organu, nie można twierdzić, że produkcja łusek i kul "nie przedstawiała wartości bojowej". Jednocześnie, jak wskazał, produkcja amunicji mieści się w pojęciu przemysłu zbrojeniowego. Tym samym organ nie podzielił zarzutu wnioskodawcy, że w dacie nacjonalizacji spółka nie zajmowała się już produkcją łusek karabinowych, albowiem produkcja ta zakończyła się w 1939 r. z powodu zniszczenia zakładu. Organ wskazał, że istotą wywłaszczenia było objęcie kontrolą Państwa przede wszystkim przedsiębiorstw funkcjonujących w strategicznych branżach gospodarki, gwarantujących suwerenność gospodarczą, do których należy zaliczyć górnictwo i hutnictwo, czy przemysł zbrojeniowy. Przedmiotowe przedsiębiorstwo, swoją działalność opierało także na produkcji amunicji karabinowej, mającej, z uwagi na ten profil produkcji i wielkość, charakter kluczowy, strategiczny dla gospodarki narodowej. Przedmiotem ocenianego indywidualnego aktu administracyjnego we wskazanym zakresie było przedsiębiorstwo: Spółka Akcyjna F. jako całokształt zorganizowanych składników majątkowych (materialnych i niematerialnych) o ustalonym profilu działalności gospodarczej, wypełniającym przesłanki nacjonalizacji z art. 3 ust. 1 lit. A pkt i ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej.

Dalej Minister podniósł, że nawet zakładając, iż omawiane przedsiębiorstwo nie było przedsiębiorstwem przemysłu zbrojeniowego, to z uwagi na fakt, że charakter prowadzonej przez ww. przedsiębiorstwo pozostałej jego działalności - produkcja "sztućców i wyrobów srebrnych i platerowanych, blach miedzianych, mosiężnych, nowosrebrnych i żelaznych, powlekanych stopem niklu i miedzi, jak również taśm, rur i prętów z ww. metali" nie został ujęty w katalogu przedsiębiorstw wymienionych pod lit. A wskazanego powyżej art. 3 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej - kryterium upaństwowienia, któremu podlegało to przedsiębiorstwo stanowił art. 3 ust. 1 lit. B tej ustawy. Jak wynika, z materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy Spółka była dużym przedsiębiorstwem, dysponującym 12 budynkami fabrycznymi, w tym jednym mieszczącym kilka działów produkcyjnych - odlewnię, tłoczarnię i rurownię o zdolności zatrudnienia 405 pracowników. W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów, wskazujących na zdolność zatrudnienia poniżej kryterium upaństwowienia określonego w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej. Należy zatem uznać, iż przy hipotetycznym założeniu, że omawiane przedsiębiorstwo nie było przedsiębiorstwem przemysłu zbrojeniowego, to spełniało ono kryterium upaństwowienia określone w art. art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej.

W konsekwencji Minister stwierdził, że orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F. nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Oceniając natomiast orzeczenie Ministra Hutnictwa z dnia [...] listopada 1953 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. przejętych składników majątkowych przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F. organ wskazał, że posiadało ono charakter wyłącznie formalnoprawny, nie wywierało skutków w sferze prawnorzeczowej, było ściśle związane z orzeczeniem nacjonalizacyjnym, było od niego przedmiotowo zależne i tylko orzeczenie nacjonalizacyjne stanowiło podstawę przejęcia na rzecz Państwa wszystkich składników majątkowych ww. przedsiębiorstwa. W sytuacji gdy organ uznał, że ww. orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu Nr [...] zostało wydane zgodnie z prawem, brak jest podstaw do twierdzenia, że orzeczenie o zatwierdzeniu protokołu zdawczo - odbiorczego zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, a tym samym do stwierdzenia jego nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Spółka Akcyjna F. złożyła skargę na decyzję z dnia [...] grudnia 2015 r. której zarzuciła:

1) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] w sytuacji, gdy zachodziły przesłanki do jej uchylenia w całości i stwierdzenia zgodnie z wnioskiem nieważności kwestionowanych decyzji administracyjnych;

2) naruszenie przepisu prawa materialnego art. 156 k.p.a. poprzez zaniechanie dokonania oceny legalności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r., nr [...] o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F. oraz stanowiącego jego konsekwencję orzeczenia Ministra Hutnictwa z dnia [...] listopada 1953 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. przejętych składników majątkowych przedsiębiorstwa - według akt sprawy i stanu sprawy z dnia wydania zaskarżonego orzeczenia, w wyniku błędnego przyjęcia, że zaskarżone orzeczenia nie naruszają prawa, podczas gdy miało miejsce rażące naruszenie przepisów postępowania nacjonalizacyjnego wypełniające przesłankę o której mowa w § 1 pkt 2 przepisu art. 156 k.p.a.;

3) naruszenie przepisu prawa materialnego art. 156 § 1 k.p.a. poprzez niedopuszczalne wyjście poza granice postępowania nadzorczego i wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia administracyjnego i przeprowadzenie ponownego postępowania merytorycznego prowadzącego do rozpoznania istoty sprawy, przejawiające się w samodzielnym ustaleniu przez organ nadzorczy, że gdyby przedsiębiorstwo nie zostało ujęte w katalogu wymienionym pod lit. A przepisu ustawy nacjonalizacyjnej, to podlegałoby pod kryterium z lit. B wymienionego przepisu z uwagi na spełnienie kryterium upaństwowienia, podczas gdy zaskarżona decyzja zapadła w postępowaniu nadzorczym, w którym organ administracji bada jedynie, czy odnośnie decyzji, której dotyczył wniosek o stwierdzenie nieważności zachodzą wady, o których mowa w art. 156 § 1 k.p.a.;

4) naruszenie przepisu prawa materialnego art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez wadliwe przyjęcie, iż datą wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego jest data wydania wykazu trzeciego przedsiębiorstw przejmowanych na własność Państwa, ogłoszonego w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego [...] z dnia [...] marca 1947 r. wydanego na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw przy Zarządzie [...] podczas gdy, prawidłowa wykładnia naruszonego przez Ministra przepisu powinna prowadzić, do przyjęcia, iż za datę wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego należy uznawać dzień wydania Monitora Polskiego, w którym opublikowano wykaz podlegających nacjonalizacji przedsiębiorstw, co w niniejszej sprawie miało miejsce po dniu 31 marca 1947 r.;

5) naruszenie przepisu prawa materialnego art. 3 ust. 1 lit. A ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez wadliwe ustalenie, iż przedsiębiorstwo będące przedmiotem niniejszego postępowania należało zaliczyć do przedsiębiorstwa przemysłu zbrojeniowego, co skutkowało niewłaściwym ustaleniem spełnienia przesłanek upaństwowienia, a w efekcie brakiem dokonania właściwej oceny w kontekście przesłanek nieważnościowych z art. 156 § 1 k.p.a.;

6) naruszenie przepisu prawa materialnego art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej poprzez niezasadne przyjęcie, z powołaniem się na dowód w postaci nie datowanego dokumentu, że zakład produkcyjny przejmowanego przedsiębiorstwa miał zdolność zatrudnienia 405 pracowników, podczas gdy ocena tego kryterium winna zostać dokonana według możliwość zatrudnienia określonej liczby pracowników istniejącej w konkretnej dacie tj. w dniu 5 lutego 1946 r., w sytuacji gdy w dniu wydawania decyzji Minister nie dysponował żadną wiarygodną dokumentacją ustalającą ilość pracowników na jedną zmianę;

7) naruszenie przepisu art. 7, art. 77, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz błędne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego okoliczności sprawy, przejawiające się tym, że jak wynika z treści zaskarżonej decyzji organ administracyjny ograniczył w znacznej części postępowanie dowodowe, posługując się do ustalenia faktów istotnych w sprawie, w rzeczywistości jednym dokumentem stanowiącym załącznik do protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. tj. do opisu przedsiębiorstwa (bez daty) z treści którego wywiódł swoje ustalenia dotyczące zarówno przedmiotu działalności przedsiębiorstwa, jak i zdolności zatrudnienia (art. 3 ust. 1 lit. A i B ustawy nacjonalizującej), podczas gdy takie zachowanie organu administracyjnego powoduje rażące naruszenie przepisów procedury administracyjnej.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Rozwoju z dnia [...] grudnia 2015 r. oraz poprzedzającej decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2015 r. w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi administracyjnemu. Ponadto wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.

W odpowiedzi na skargę, Minister wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 3 czerwca 2016 r. pełnomocnik skarżącej wniósł o uznanie za dowód w sprawie dwóch dokumentów, w tym wyciągu z publikacji [...] dawny "[...]" 1809-1989, a także Dziennika Urzędowego Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego [...] z dnia [...] marca 1947 r. na okoliczność, że zarządzenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji dotknięte jest czterema wadami, a od tego zarządzenia rozpoczynał się proces nacjonalizacji oraz na okoliczność, że w lutym 1946 r. Spółka nie zatrudniała 50 osób przy produkcji na jedną zmianę, bo w ogóle nie było produkcji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Przedmiotem oceny, dokonanej w ramach prowadzonego postępowania nieważnościowego, przez Ministra Gospodarki a następnie Ministra Rozwoju było orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r., nr [...] o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F. oraz orzeczenie Ministra Hutnictwa z dnia [...] listopada 1953 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. przejętych składników majątkowych tego przedsiębiorstwa.

Podstawą prawną nacjonalizacji - orzeczeniem Ministra Przemysłu i Handlu nr [...] - wyżej opisanego przedsiębiorstwa był art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R. P. Nr 3, poz. 17) oraz § 61 ust. 1 pkt a i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. R. P. Nr 16, poz. 62). Orzeczenie to zostało opublikowane w Monitorze Polskim z dnia 30 kwietnia 1948 r., Nr 44, poz. 222. W powyższym orzeczeniu nie sprecyzowano więc jakiej kategorii przedsiębiorstwa podlegały upaństwowieniu. Stwierdzono tylko, że przedsiębiorstwa firm wymienionych w załączniku zostają przejęte z dniem ogłoszenia niniejszego orzeczenia oraz zostały umieszczone w wykazach przedsiębiorstw ogłoszonych we właściwych Wojewódzkich Dziennikach Urzędowych. Przedsiębiorstwo Spółka Akcyjna F. została umieszczona w wykazie [...], ogłoszonym w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego [...] z dnia [...] marca 1947 r., nr [...], poz. [...], na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw przy Zarządzie [...]. Zarządzeniem Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 16 września 1948 r., na podstawie § 72 rozporządzenia z dnia 30 stycznia 1947 r., zarządzono objęcie przedmiotowego przedsiębiorstwa przez Z. – przedsiębiorstwo państwowe wyodrębnione w [...]. Objęcie poszczególnych składników majątkowych przedsiębiorstwa nastąpiło ww. protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia [...] stycznia 1952 r., zaś jego zatwierdzenie nastąpiło w powyższym orzeczeniu Ministra Hutnictwa.

Wobec tego rolą Ministra była ocena pod kątem czy przy ich wydaniu nie doszło do rażącego naruszenia prawa, a więc czy orzeczenia nie są dotknięte wadą nieważności określoną w art.156 § 1 pkt 2 k.p.a. Przy czym rażące naruszenie prawa zachodzi w przypadku naruszenia przepisu, którego treść bez żadnych wątpliwości interpretacyjnych może być ustalona w bezpośrednim rozumieniu. Podstawą zastosowania tej przesłanki musi być zatem niebudzący wątpliwości stan prawny. Rażące naruszenie prawa to naruszenie oczywiste, wyraźne, bezsporne. O rażącym naruszeniu prawa można mówić tylko wtedy, gdy proste zestawienie treści rozstrzygnięcia z treścią zastosowanego przepisu prawa wskazuje na ich oczywistą niezgodność.

Oceniając materiał dowodowy zgromadzony w aktach (tj. treść orzeczenia nr [...] oraz opis przedsiębiorstwa (bez daty) stanowiący załącznik nr 2 do protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. Minister stwierdził, że wprawdzie w orzeczeniu jako przedmiot działalności wskazano "produkcja platerów, rur i prętów", jednakże z ww. opisu przedsiębiorstwa wynika, że w zakres produkcji wchodziły także wyroby srebrne i elementy amunicji karabinowej tj. łuski i kule ponadto blachy miedziane, mosiężne, nowosrebrne i żelazne powlekane stopem niklu i miedzi. Dalej organ wskazał, że chociaż w czasie działań wojennych zakład uległ dwukrotnemu zniszczeniu, jednakże w jego ocenie zniszczenia te nie spowodowały, że zakład przestał należeć do przedsiębiorstw przemysłu zbrojeniowego a zniszczenia uniemożliwiały jego odbudowę i ponowną produkcję amunicji łusek karabinowych, w tym w dacie nacjonalizacji. Wobec tego, zdaniem organu, przedsiębiorstwo jako całokształt zorganizowanych składników majątkowych (materialnych i niematerialnych) o ustalonym profilu działalności gospodarczej, wypełniało przesłanki nacjonalizacji z art. 3 ust. 1 lit. A pkt ustawy nacjonalizacyjnej.

Powyższe stanowisko, w ocenie Sądu, jest przedwczesne.

Podkreślić należy, że dla oceny prawidłowości nacjonalizacji nie mogą być miarodajne okoliczności z momentu sporządzenia protokołu zdawczo odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r., albowiem stan ten odzwierciedlał zupełnie inną rzeczywistość aniżeli w dacie 5 lutego 1946 r. (dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej), która jest istotna przy ocenie prawidłowości upaństwowienia. Z protokołu można wywnioskować tylko nawiązanie pośrednio do tej daty, albowiem odnotowano w nim, że: "zakład uległ dwukrotnemu zniszczeniu podczas działań wojennych, w 1939 r. zupełnie został zniszczony Dział amunicji karabinowej (w tym fabryka na 500.000 sztuk łusek na 8 godzin) oraz Dział platerów i część rurowni, po częściowej odbudowie zakład uległ ponownemu zniszczeniu w 1944 r., okupant wywiózł część maszyn, reszta wymagała remontu, do produkcji przystąpiono w marcu 1946 r." Wobec tego, w tym stanie faktycznym sprawy, stanowisko Ministra co do tego, że w lutym 1946 r. przedsiębiorstwo było przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 3 ust. 1 lit. A pkt 7, tj. przemysłu zbrojeniowego - jest oparte jedynie na przypuszczeniu i domniemaniu. Obowiązkiem organu była bowiem ocena czy w oparciu o park maszynowy jakim dysponował zakład w dniu [...] stycznia 1952 r., opisanym w: opisie przedsiębiorstwa – załącznik nr 2; w: wykazie maszyn i urządzeń produkcyjnych, wykazie maszyn i urządzeń produkcyjnych przeniesionych z innych przedsiębiorstw (...), wykazie maszyn i urządzeń produkcyjnych pomocniczych - załącznik nr 4, 5, 6 - możliwa była produkcja w dniu 5 lutego 1946 r., a jeżeli tak - jaki przedmiot produkcji był dominujący, tj. czy "przemysłu zbrojeniowego", czy też inny – "produkcja sztućców i wyrobów srebrnych i platerowanych, blach miedzianych, mosiężnych, nowosrebrnych i żelaznych, powlekanych stopem niklu i miedzi, jak również taśm, rur i prętów z ww. metali". Niewątpliwie, nie bez znaczenia na cykl produkcyjny miał także pozostały majątek przedsiębiorstwa w tym nieruchomości budynkowe. Wykaz takich został zamieszczony w załącznikach nr 3 i 3a. Protokół z 1952 r. (załączniki nr 10, 11, 12, 13) wzmiankuje też o zobowiązaniach, wierzytelnościach przedsiębiorstwa, wykazach gotówki i wkładach bankowych z okresu okupacji. Jednakże w tym zakresie brak jest jakiejkolwiek oceny, tj. czy przy wykorzystaniu tego stanu majątkowego zastanego w 1952 r. możliwa była produkcja kilka lat wcześniej – w 1946 r. Po tak dokonanych ustaleniach, organ powinien następnie odnieść się do twierdzenia zawartego w ww. opisie przedsiębiorstwa, że: "do produkcji przystąpiono w marcu 1946 r." Takiej oceny Sąd niestety w kontrolowanej decyzji nie dostrzegł.

Dopiero, jeżeli Minister ustaliłby, iż przedsiębiorstwo nie było przedsiębiorstwem przemysłu zbrojeniowego (czyli wykluczyłby nacjonalizację z art. 3 ust. 1 lit. A pkt 7 ustawy nacjonalizacyjnej), mógłby przystąpić do oceny prawidłowości nacjonalizacji w oparciu o art. 3 ust. 1 lit. B ustawy mając na uwadze, że dla oceny zdolności produkcyjnych i zatrudnienia istotne są okoliczności istniejące w dacie 5 lutego 1946 r. Poprzestanie na argumentacji zaprezentowanej przez organ w decyzji z dnia [...] grudnia 2015 r., zdaniem Sądu, jest niewystarczające. Minister stwierdzając bowiem, że przedsiębiorstwo spełniło kryterium upaństwowienia z ww. przepisu (zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników) ograniczył się tylko do odniesienia do kwestionariusza (bez daty), sporządzonego dla Spółki, gdzie wskazano, iż przedsiębiorstwo miało zdolność zatrudnienia 405 pracowników. Ponadto odwołał się do protokołu zdawczo odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r., w którym zaznaczono tylko, że przedsiębiorstwo dysponowało 12 budynkami fabrycznymi, w tym jednym mieszczącym kilka działów produkcyjnych. Przyjęcie zatem przez organ, tak lakonicznie, że zdolność produkcji i zatrudnienia była zgodna z kryterium upaństwowienia – jest dowolne. Należy wskazać, że przez "zdolność zatrudnienia", o której mowa w powyższym przepisie, należy rozumieć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" w danym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r., przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w tej dacie, jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 1145/10). Zestawienie parku maszynowego zostało zawarte w ww. załącznikach do protokołu, niestety odniesienia do tego organ nie dokonał. Zdaniem Sądu oczywiste jest, iż dokonywana ocena w trybie nieważnościowym aktu, wydanego kilkadziesiąt lat temu może opierać się na niekompletnym materiale dokumentacyjnym. Jednakże organ powinien wykazać, że wyczerpał wszystkie możliwości pozyskiwania innych dowodów. O ile organ uzyskał częściowe akta archiwalne, należałoby rozważyć ponowną kwerendę akt w archiwach państwowych pod kątem zdolności produkcyjnej (w przypadku gdyby organ przesądził, że do upaństwowienia doszło na podstawie litery B a nie A art. 3 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej). Dopiero w sytuacji braku w zgromadzonym materiale dowodowym dokumentów bezpośrednio wskazujących na zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie na dzień 5 lutego 1946 r. (w ilości pracowników wyżej wskazanej), Minister powinien ocenić stan budynków oraz stan maszyn i urządzeń oraz wypowiedzieć się czy zastany park maszynowy w 1952 r. umożliwiał produkcję przy wykorzystaniu na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników – kilka lat wcześniej, tj. w lutym 1946 r.

Biorąc pod uwagę powyższe, po przeprowadzeniu ponownie analizy materiału dowodowego (z uwzględnieniem ewentualnie jego uzupełnienia) i wypowiedzeniu się co do kryterium nacjonalizacji, Minister rozważy zasadność skorzystania z opinii biegłego, w celu przedstawiania fachowej opinii na okoliczności wyżej wskazane, a mające znaczenie dla wyniku sprawy.

Jednocześnie organ dokona ponownej analizy prawidłowości daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego. Organ stwierdził, że postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte w ustawowym terminie, zakreślonym w art. 3 ust. 6 ustawy w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ww. ustawy (Dz. U. z 1946 r. Nr 105, poz. 66), czyli przed dniem 31 marca 1947 r. W tym miejscu wskazać należy, że zmiana ta została dokonana aktem jednorazowym opublikowanym w Dz. U. z 1946 r. Nr 72, poz. 394 a nie jak wskazał organ w decyzji w Dz. U. Nr 105. Nowelizacja art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej weszła w życie z dniem ogłoszenia, czyli z dniem 30 grudnia 1946 r. i miała następującą treść: "Orzeczenie w trybie niniejszego artykułu może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa." Organ wyjaśnił, odwołując się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1664/07, że kwestia daty "wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego" jest złożona, lecz należy ją łączyć z datą złożenia wniosku. Stwierdził, że skoro datą wydania zarządzenia Przewodniczącego Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw o umieszczeniu ww. przedsiębiorstwa w wykazie przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw był dzień 31 marca 1947 r., to pierwsza czynność w sprawie, czyli dzień złożenia wniosku o wszczęcie postępowania nacjonalizacyjnego, poprzedzający procedurę postępowania przygotowawczego, musiała mieć miejsce przed tą datą. W dalszych jednak rozważaniach, odwołując się nadal do wyroku NSA, wskazał, że jest to dzień pierwszej czynności procesowej jaką organ podjął wobec strony, czyli data ogłoszenia wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji. To ostatnie stanowisko organ konsekwentnie przywoływał w swoich innych rozstrzygnięciach, odwołując się przy tym do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2001 r., sygn. akt III KN 176/00 OSNP 2001/16/503 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2005 r., sygn. akt OSK 1176/04 (jest to okoliczność znana Sądowi z urzędu). Takie stanowisko prezentował m.in. w sprawach - wyrok WSA z 19 listopada 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1197/13; wyrok NSA z 27 lutego 2013 r., sygn. akt I OSK 1632/11. W konsekwencji, Minister wypowie się, czy za datę wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego uważa dzień złożenia wniosku o wszczęcie tego postępowania (jak wskazał na str. 6 decyzji – 1 akapit z góry), czy dzień pierwszej czynności podjętej przez właściwy organ, tj. w niniejszym przypadku ogłoszenie wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji (jak również pośrednio wskazał na str. 6 decyzji). Jeżeli uzna, że datą wszczęcia jest data ogłoszenia wykazu trzeciego, ogłoszonego w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego [...] z dnia [...] marca 1947 r., nr [...], poz. [...] – wypowie się w kontekście terminu wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego wskazanego w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej - "przed dniem 31 marca 1947 r."

Rozważania w kwestii prawidłowości daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego organ przeprowadzi przed merytoryczną oceną kontrolowanych orzeczeń z 1948 r. oraz 1953 r.

Wobec dostrzeżonych przez Sąd powyższych uchybień, w przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym, dotyczących zarówno wątpliwości co do daty wszczęcia nacjonalizacji jak i oceny orzeczenia nr [...], wypowiedzenie się co do prawidłowości orzeczenia Ministra Hutnictwa z dnia [...] listopada 1953 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1952 r. przejętych składników majątkowych przedsiębiorstwa Spółka Akcyjna F. jest przedwczesne. Sąd jednak podziela stanowisko organu, co do tego, że orzeczenie to posiada charakter wyłącznie formalnoprawny, nie wywiera skutków w sferze prawnorzeczowej, jest ściśle związane z orzeczeniem nacjonalizacyjnym i jest od niego przedmiotowo zależne. W zależności więc od wyniku postępowania, które przeprowadzi organ z zaleceniem jak wskazano wyżej, Minister dokona następnie kontroli orzeczenia z dnia [...] listopada 1953 r. i wypowie się czy zostało ono wydane z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

W konsekwencji, Sąd przyznał rację stronie skarżącej. Przede wszystkim Sąd dostrzegł naruszenie przez organ przepisów art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 3 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., mające istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponownie prowadząc postępowanie organ uwzględni przedstawione wyżej stanowisko Sądu i podejmie działania, celem wyeliminowania powyższych nieprawidłowości.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 lit. a) i lit. c) oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku