Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 17/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Podatek dochodowy od osób fizycznych
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 10), art. 22 ust. 1
journal: Dz.U. 2012 poz 361
law: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz, Sędzia NSA Stefan Babiarz, Sędzia NSA (del.) Anna Maria Świderska (sprawozdawca), Protokolant Paweł Kowalczyk, po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 25 września 2014 r. sygn. akt I SA/Go 381/14 w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z dnia 24 kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości poniesionej straty z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 r. 1.) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim, 2.) zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze na rzecz M. G. kwotę 447 (słownie: czterysta czterdzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 25 września 2014 r. w sprawie sygn. akt I SA/Go 381/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę M. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Zielonej Górze z 24 kwietnia 2014 r. określającą wysokość straty poniesionej przez podatnika z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 rok.

Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym ustalonym w toku postępowania podatkowego i przyjętym przez sąd I instancji.

M. G. w złożonym 2 lutego 2009 r. zeznaniu PIT- 36L za 2008 r. wykazał stratę w kwocie 4.053.024,90 zł z działalności gospodarczej prowadzonej w 2008 r. przez "G." G. i Wspólnicy spółkę jawną, w której posiadał udziały w wysokości 45 %. Z kolei postępowanie kontrolne prowadzone wobec spółki "G." wykazało, że część transakcji przeprowadzonych przez nią na pochodnych instrumentach finansowych nie została zawarta w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą oraz nie służyła zachowaniu i zabezpieczeniu źródła przychodów. W związku z tym organ kontrolny stwierdził: zawyżenie kosztów uzyskania przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 r. o kwotę 7.985.700 zł, tj. wydatki na nabycie pochodnych instrumentów finansowych oraz w związku z realizacją umów dotyczących pochodnych instrumentów finansowych (w tym w części przypadającej na skarżącego w wysokości 3.593.565 zł); zawyżenie przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 r. o kwotę 422.926,48 zł, stanowiącą przychód z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz realizacji praw z nich wynikających (w tym w części przypadającej na skarżącego w wysokości 190.316,92 zł); zawyżenie kosztów uzyskania przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 r. o kwotę 115.086,32 zł. wynikającą z zapłaconych odsetek od kredytu przeznaczonego na pokrycie zobowiązań spółki z tytułu rozliczenia transakcji na pochodnych instrumentach finansowych - w części odnoszącej się do tych zobowiązań, które nie stanowią kosztów uzyskania przychodów spółki (w tym w części przypadającej na skarżącego w wysokości 51.788,84 zł). Powyższe nieprawidłowości spowodowały określenie straty za 2008 r. w odmiennej wysokości niż to wykazał skarżący.

Organ pierwszej instancji decyzją z 24 stycznia 2014 r. określił skarżącemu stratę poniesioną w 2008 r. z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości 597.987,98 zł.

Po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez podatnika Dyrektor Izby Skarbowej w Zielonej Górze decyzją z 24 kwietnia 2014 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Uzasadniając decyzję wyjaśnił, że postępowanie wykazało, iż część transakcji na pochodnych instrumentach finansowych, tj. walutowe transakcje zamiany stóp procentowych - CIRS nr 112161 i nr 117176 oraz walutowe transakcje terminowe - WTT, zawieranych przez spółkę, której wspólnikiem był skarżący nie została przeprowadzona przez spółkę "G." w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą i nie miała na celu zachowania lub zabezpieczenia źródła przychodów, a jedynie uzyskanie zysków spekulacyjnych.

Wskazał, że organ pierwszej instancji w toku postępowania włączył do niniejszego postępowania materiały z postępowania kontrolnego prowadzonego wobec spółki. Stwierdził, że w 2008 r. spółka zakwalifikowała do przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej kwoty przychodów z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych oraz realizacji praw z nich wynikających w łącznej wysokości 1.552.638,01 zł. W tym samym okresie do kosztów uzyskania przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej zakwalifikowała kwoty strat powstałych w wyniku realizacji umów dotyczących pochodnych instrumentów finansowych w łącznej wysokości 10.603.508,20 zł. Wskazał, że w 2008 r. spółka zawarła szereg transakcji na pochodnych instrumentach finansowych, tj. opcje walutowe, walutowe transakcje terminowe i walutowe transakcje zamiany stóp procentowych, które zostały przeprowadzone w oparciu o "Umowę ramową nr 3471/05 z 24 maja 2005 r. z X. Bankiem SA. Według twierdzeń skarżącego pochodne instrumenty finansowe były wykorzystywane w spółce w celu zabezpieczenia przed ryzykiem kursowym oraz zabezpieczenia stóp procentowych. W ramach podstawowej działalności gospodarczej spółka wykonywała zamówienia dla klientów w walutach obcych. Zgodnie z polityką zarządzania ryzykiem kursowym, spółka dokonuje zabezpieczenia ryzyka walutowego na poziomie nie więcej niż 80% przepływów walutowych wynikających z zamówień w danej walucie, co odbywa się, m.in. przez wykorzystanie instrumentów pochodnych. W spółce ryzyko stóp procentowych występuje głównie w związku z zawieranymi umowami leasingu oraz umowami kredytów inwestycyjnych i obrotowych. Umowy te zawierane są w walucie euro i walucie krajowej i oparte są głównie o zmienne stopy procentowe. Ryzyko związane z zadłużeniem zostało uznane za istotne dla spółki i dlatego wspólnicy podjęli decyzję o dokonaniu zabezpieczeń przez wykorzystanie swapu walutowo-procentowego (CIRS).

W toku postępowania ustalono, że 10 października 2008 r. spółka zawarła dwie walutowe transakcje terminowe (WTT) na parze walutowej EUR/PL o nominale 500.000 EUR każda. Z zeznań świadka K. G. wynikało, że transakcje te najprawdopodobniej miały służyć zabezpieczeniu kontraktu na formy wtryskowe. Świadek wskazała, że po przejrzeniu dokumentów firmy byłaby w stanie wskazać konkretny kontrakt, którego dotyczyły ww. walutowe transakcje terminowe. Mimo takiej deklaracji transakcji tych nie wskazała. W tej sytuacji Dyrektor Izby Skarbowej stwierdził, że zasadnie uznano, iż zawarcie WTT nie było związane z prowadzoną działalnością gospodarczą spółki. Za niewiarygodne też uznał twierdzenia, że transakcje WTT były takim samym narzędziem zabezpieczającym jak opcje walutowe, gdyż dodatkowa forma zabezpieczenia (w postaci WTT) miałaby zostać podjęta przy w zasadzie niezmienionym poziomie sprzedaży i zakupów w walutach obcych i w dodatkowo poprawiających się dla eksporterów warunkach na rynku walutowym. Transakcja została zawarta w sytuacji spadku wartości PLN do EUR, co z punktu widzenia firm sprzedających za granicę i przyjmujących zapłatę w EUR było sytuacją korzystną. Tym samym uznano, że koszty w wysokości 155.700 zł, będące stratą z rozliczenia netto transakcji WTT nie stanowią kosztów uzyskania przychodów.

Odnośnie walutowych transakcji zamiany stóp procentowych - CIRS, stwierdzono, że w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą spółka zawarła trzy umowy kredytowe na sfinansowanie jej inwestycji, trwające również w 2008 r., na łączną kwotę 7.759.696 zł (od sierpnia 2008 r. 9.909.696 zł). Ponadto spółka w 2008 roku korzystała z umów leasingowych na maszyny, urządzenia oraz samochody osobowe. Wartość umów leasingowych ustalana była w euro (łącznie na kwotę 528.872) oraz we frankach szwajcarskich (łącznie na kwotę 276.036,01). Łączna wartość wszystkich umów leasingowych przedstawionych przez skarżącego i obowiązujących spółkę w 2008 r. wyniosła 2.744.856,76 zł. W 2008 r. spółka była związana czterema umowami walutowych transakcji zamiany stóp procentowych – CIRS (bazową kwotę transakcji stanowił jen japoński, kwotę niebazową - złoty polski), tj.:

1. CIRS nr 111989 z 13 lipca 2007 r. na niebazową kwotę transakcji 10.000.000 PLN, przedterminowo rozwiązana w 16 kwietnia 2008 r. z zyskiem dla spółki w wysokości 150.000 zł,

2. CIRS nr 112161 z 31 lipca 2007 r. na niebazową kwotę 10.000.000 PLN, przedterminowo rozwiązana 2 kwietnia 2008 r. z zyskiem dla spółki w wysokości 200.000 zł,

3. CIRS nr 116771 z 18 lipca 2008 r. na niebazową kwotę 5.000.000 PLN, przedterminowo rozwiązana 6 października 2008 r. ze stratą dla spółki w wysokości 2.005.000 zł,

4. CIRS nr 117176 z 13 sierpnia 2008 r. na niebazową kwotę 20.000.000 PLN, przedterminowo rozwiązana 10 października 2008 r. ze stratą dla spółki w wysokości 7.830.000 zł.

Organ odwoławczy podkreślił, że zbieżność warunków zawartych umów kredytowych z warunkami swapów walutowo-procentowych (CIRS) jest wystarczająca, aby uznać, że umowy CIRS wymienione w pkt 1 i 3 zostały podjęte w celu zabezpieczenia warunków płatności odsetek od umów kredytowych. Analiza i porównanie czasu trwania oraz wartości zawartych przez spółkę umów kredytowych oraz umów CIRS pozwala na uznanie, że ww. swapy były wystarczające, aby zabezpieczyć poziom płaconych przez spółkę odsetek od kredytów. W okresie trwania umowy CIRS nr 111989, tj. od kwietnia 2008 r. oraz umowy CIRS nr 116771, tj. od lipca 2008 r. poziom zadłużenia spółki z tytułu kredytów inwestycyjnych wynosił 7.759.696 zł w styczniu i lutym, 9.109.696 zł w marcu i kwietniu oraz 9.909.696 zł od sierpnia. Transakcje CIRS nr 111989 i nr 116771 były więc wystarczające dla zabezpieczenia poziomu płaconych odsetek od kredytów zaciągniętych przez spółkę w tym okresie. Przyjęcie w transakcjach pary walutowej JPY/PLN przy uzależnieniu oprocentowania bazowego od 1-miesięcznej stopy LIBOR pozwoliło spółce na zmianę warunków zadłużenia i płatności odsetek.

Zdaniem organu odwoławczego zawarcie kolejnych umów CIRS (pkt 2 i 4) miało charakter czysto spekulacyjny. Zawarto je zaledwie kilkanaście dni po poprzedzających je transakcjach nr 111989 i nr 116771, ich niebazowe kwoty transakcji, tj. 10.000.000 zł i 20.000.000 zł wykraczały poza wartość kapitału zaciągniętych kredytów. W lipcu i sierpniu 2008 r. zawarto dwie umowy CIRS o łącznej wartości nominalnej 25.000.000 zł, natomiast podpisany w sierpniu 2008 r. aneks do umowy kredytowej nr 31/017/07/Z/FA, który zdaniem strony - "w zasadniczy sposób zmieniał sytuację finansową spółki" i uzasadniał skorzystanie z nowych instrumentów finansowych, zwiększał kwotę kredytu o 800.000 zł, przy czym umowa CIRS nr 117176 podpisana w sierpniu 2008 r. została zawarta na kwotę 20.000.000 zł. Zatem poziom zabezpieczenia wynikający z ww. transakcji nie był adekwatny do zjawisk zabezpieczanych.

Dyrektor Izby Skarbowej wskazał, że proces zawierania umów CIRS charakteryzuje określona chronologia, a decyzje odnośnie kolejnych transakcji CIRS były podejmowane już w określonych okolicznościach. Z akt sprawy wynika, że spółka, posiadając już umowę CIRS nr 116771 (zawartą 18 lipca 2008 r., niebazowa kwota 5.000.000 zł) i kredyty na kwotę: 9.109.696 zł (w rzeczywistości zapewne mniejszą - z uwagi na stopniową spłatę kredytu), podjęła decyzję o zwiększeniu kredytu o 800.000 zł i jednocześnie o dokonaniu zabezpieczenia w postaci CIRS nr 117176 o nominale 20.000.000 zł. W jego ocenie, nawet jeśli przyjąć, że CIRS o nominale 5.000.000 zł nie pokrywał całości posiadanych kredytów, to i tak nie można dać wiary, że umowa CIRS nr 117176 o tak wysokim nominale (20.000.000 zł) została zawarta z myślą o zabezpieczeniu poziomu płatności odsetek od posiadanych kredytów - znacznie niższych aniżeli nominalna wartość CIRS.

Organ odwoławczy podkreślił, że porównanie dwóch wartości, tj. nominału kredytów i transakcji CIRS jest podstawą do uznania, że dwie transakcje CIRS nr 112161 i nr 117176 nie zostały zawarte z zamiarem zabezpieczenia źródła przychodów. Z uwagi na niepodzielny charakter transakcji CIRS nie porównano i nie szacowano tych transakcji proporcjonalnie, gdyż niemożliwe do przyjęcia było założenie, że część pojedynczych transakcji CIRS została zawarta z zamiarem zabezpieczenia źródła przychodów, a pozostała część w celach spekulacyjnych. Przy ustalaniu, które z transakcji CIRS uznać za zabezpieczające źródło przychodów zastosowano zasadę chronologii zdarzeń i działań podejmowanych przez spółkę.

W ocenie organu odwoławczego zasadnie też nie dano wiary twierdzeniu, jakoby transakcje CIRS zawarte w III kwartale 2008 r. miały służyć dopiero planowanej inwestycji. Organ odwoławczy podkreślił, że wspólnicy podjęli decyzję o nabyciu "instrumentu zabezpieczającego" (CIRS) przed nabyciem "instrumentu zabezpieczanego" (kredytu), co jest sprzeczne z samą ideą zastosowania swapu jako instrumentu optymalizacyjnego i wskazuje na jego spekulacyjne zastosowanie.

W kwestii dotyczącej zabezpieczenia poziomu płatności odsetek od umów leasingowych transakcjami CIRS organ odwoławczy stwierdził, że w przedłożonych przez skarżącego umowach leasingowych zastosowano walutę EUR i CHR, a miesięczna rata leasingowa była kalkulowana w oparciu o wskaźnik EURIBOR i LIBOR. Zawarcie transakcji CIRS w wartościach przekraczających wartość zaciągniętych kredytów nie miało na celu ani uzyskania przychodu z działalności gospodarczej, jaką była produkcja form wtryskowych i wyrobów z tworzyw sztucznych, ani też zachowania czy zabezpieczenia źródła tych przychodów. Aby móc zaliczyć wydatki związane z umową na finansowe instrumenty pochodne do kosztów uzyskania przychodów, widocznym musi być racjonalny na moment zawarcia umowy, zamiar zabezpieczenia się na wypadek ryzyka finansowego. W przypadku zawierania umów na finansowe instrumenty pochodne zabezpieczenie musi być adekwatne do kontraktów zabezpieczanych. Wielkość zabezpieczenia musi pozostawać w logicznym związku z wymiarem źródeł przychodów. Wskazał, że aby pochodne instrumenty finansowe dobrze spełniały funkcję mechanizmu zabezpieczającego firmę przed ryzykiem walutowym, powinny być tak dobrane, aby ich działanie było dostosowane do specyfiki działalności firmy, sposobów w jakich dokonuje rozliczeń z kontrahentami oraz aktualnej sytuacji rynkowej. Bez wątpienia zabezpieczenie wysokości przychodów kalkulowanych w walutach obcych, zwłaszcza w sytuacji znaczącej aprecjacji kursu PLN miało racjonalne uzasadnienie. Jednakże Spółka dokonała transakcji nabycia walutowych transakcji terminowych oraz walutowych transakcji zamiany stóp procentowych w okolicznościach wskazujących jednoznacznie na to, że celem dokonania tych transakcji było przede wszystkim uzyskanie zysków spekulacyjnych, które dopiero w dalszej kolejności miały kompensować ewentualne koszty wynikłe z wahań kursów walutowych oraz konieczności zapłaty odsetek od umów kredytowych i leasingowych. W tej sytuacji organ odwoławczy uznał, że nie doszło naruszenia art. 22 ust.1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych a zawyżenie kosztów uzyskania przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 r. z tytułu rozliczenia transakcji CIRS nr 117176 i WTT, przypadające na skarżącego wyniosło 3.593.565 zł.

Nadto organ drugiej instancji wskazał, że doszło do zawyżenia przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 r. o kwoty pieniężne uzyskane z tytułu rozliczeń kolejnych okresów odsetkowych umów CIRS nr 112161 i nr 117176 oraz rozliczeń przedterminowego zamknięcia umowy CIRS nr 112161. Zawarcie i realizacja transakcji CIRS nr 112161 i nr 117176 miało charakter spekulacyjny, więc nie było związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, a zatem nie doszło do naruszenia art. 14 ust.1 ww. ustawy. Zawyżenie przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2008 r. z tego tytułu przypadające na stronę wyniosło 190.316,92 zł.

W skardze na powyższe rozstrzygnięcie M. G. zarzucił naruszenie:

1. art. 121 § 1, art. 122, art. 187 § 1, art. 188, art. 191 i art. 210 § 4 Ordynacji podatkowej przez niezbadanie okoliczności niezbędnych do prawidłowego zakończenia postępowania, w tym niezebranie i nierozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego. Zarzucił też przeprowadzenie postępowania w sposób naruszający zasadę prawdy obiektywnej oraz zasadę pogłębiania zaufania do organów podatkowych, co w wyraża się w oparciu rozstrzygnięcia na błędnie ustalonym stanie faktycznym sprawy;

2. art. 22 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na wadliwym uznaniu, że skarżący nie miał prawa do zaliczenia w koszty uzyskania przychodów części strat na pochodnych instrumentach finansowych (zabezpieczających źródło przychodów) poniesionych w 2008 r., albowiem korzystanie przez niego z tych instrumentów nie było uzasadnione ekonomicznie i zostało zawarte w "celach spekulacyjnych", a w związku z tym straty te nie powinny być rozliczane w ramach źródła przychodów, jakim jest działalność gospodarcza.

Dyrektor Izby Skarbowej w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymał dotychczas prezentowane stanowisko.

Oddalając przedmiotową skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim wskazał, że u podstaw jego rozstrzygnięcia leży statuowany art. 134 § 2 p.p.s.a. zakaz orzekania na niekorzyść skarżącego.

W ocenie sądu I instancji organy obu instancji dokonały błędnej kwalifikacji osiągniętego przez skarżącego, jako wspólnika spółki jawnej "G.", przychodu z tytułu odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych.

WSA podkreślił, że w konstrukcji podatku dochodowego od osób fizycznych przyporządkowanie przychodu do konkretnego źródła ma istotne znaczenie dla określenia wysokości dochodu jak i stawki opodatkowania. Art. 10 ust. 1 u.p.d.o.f. zawiera katalog źródeł przychodów, którymi są m. in. pozarolnicza działalność gospodarcza (pkt 3) oraz kapitały pieniężne i prawa majątkowe, w tym odpłatne zbycie praw majątkowych innych niż wymienione w pkt 8 lit. a) – c) (pkt 7).

Z zaskarżonej decyzji wynika, że kwestia celowości i zasadności przeprowadzonych przez spółkę "G." transakcji na pochodnych instrumentach finansowych była rozpatrywana przez organ kontroli skarbowej tylko w odniesieniu do prowadzonej działalności gospodarczej. Przychód z transakcji CIRS nr 111989 oraz strata z transakcji CIRS nr 116771 uwzględnione przez organy obu instancji przy określaniu skarżącemu podstawy opodatkowania zostały zakwalifikowane do źródła przychodów jakim jest pozarolnicza działalność gospodarcza. Pozostałe badane pochodne instrumenty finansowe organy wykluczyły jako przychód z tego źródła wskazując na ich - jak to określiły - spekulacyjny charakter. Zdaniem Sądu, zakwalifikowanie przychodu i straty z obu tych transakcji (tj. CIRS nr 111989 i CIRS nr 116771) do źródeł przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej jest wadliwe i narusza przepis art. 30b ust. 4 w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 10 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Sąd I instancji podzielił pogląd wyrażony w wielu wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których uznano, że użyte w art. 30b ust. 4 ww. ustawy sformułowanie "odpłatne zbycie papierów wartościowych i pochodnych instrumentów finansowych oraz realizacja praw z nich wynikających następuje w wykonywaniu działalności gospodarczej" oznacza, że wykonywanie tej działalności polega właśnie na odpłatnym zbywaniu i realizowaniu praw z papierów wartościowych i pochodnych instrumentów finansowych w sposób zorganizowany, ciągły oraz zarobkowy. Innymi słowy jest to czynność prawna stanowiąca realizację przedmiotu działalności gospodarczej. Jeżeli natomiast dokonana przez podatnika czynność nie stanowi realizacji przedmiotu jego działalności gospodarczej nie następuje w wykonywaniu tej działalności, ale tylko w związku z nią (por. wyroki NSA: z 5 października 2011 r. II FSK 277/11, z 1 marca 2012 r. II FSK1456/10, z 25 lipca 2012 r. II FSK 34/11 i II FSK 2393/11, z 18 grudnia 2012 r. II FSK 963/11, z 9 maja 2013 r. II FSK1898/11, z 26 lutego 2014 r. II FSK432/12 – wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zatem przychody uzyskiwane przez spółkę niemającą osobowości prawnej z odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych, zasadniczo powinny być kwalifikowane, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 10 i art. 10 ust. 1 pkt 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, do przychodów z kapitałów pieniężnych, co w konsekwencji wyklucza możliwość ich zaliczenia do przychodów ze źródła, jakim jest pozarolnicza działalność gospodarcza.

Ze stanu faktycznego sprawy jednoznacznie wynika, iż podstawowym przedmiotem działalności spółki jawnej "G.", której wspólnikiem jest skarżący, było wytwarzanie wyrobów z tworzyw sztucznych oraz przetwórstwo tworzyw sztucznych. Skarżący podkreślał konsekwentnie, że zastosowanie przez spółkę instrumentów pochodnych (finansowe instrumenty zabezpieczające) miało na celu zabezpieczenie przed ryzykiem kursowym, jak również zabezpieczenie kontraktów zawieranych w walutach obcych. Zawieranie przez spółkę umów w zakresie pochodnych instrumentów finansowych miało zatem charakter okazjonalny, ponieważ umowy te zawierane były przy okazji prowadzenia działalności gospodarczej, jakkolwiek pozostawały z nią w związku.

Tym samym przychód z transakcji odpłatnego zbycia pochodnych instrumentów finansowych należało przyporządkować do źródła przychodów z kapitałów pieniężnych i opodatkować zgodnie z regułami określonymi w art. 30b ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, natomiast ewentualna strata z tych transakcji nie będzie mogła podlegać rozliczeniu podatkowemu, jako koszt uzyskania przychodów z pozarolniczej działalności gospodarczej. Natomiast organy obu instancji uwzględniając w przychodach z pozarolniczej działalności gospodarczej skarżącego zysk w wysokości 150.000 zł z umowy CIRS nr 111989 oraz stratę w wysokości 2.005.000 zł z umowy CIRS nr 116771 (proporcjonalnie do wysokości jego udziału w spółce jawnej) naruszyły przepisy prawa materialnego, tj. art. 10 ust. 1 pkt 3, art. 14 ust. 1 i 1a, art. 22 ust. 1 oraz art. 10 ust. 1 pkt 7 i art. 30b ust. 1 i 4 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych.

W skardze kasacyjnej od powyższego rozstrzygnięcia z 26 listopada 2014 roku uzupełnionej pismem z 27 listopada 2014 roku podatnik zaskarżył powyższe rozstrzygnięcie w całości wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim alternatywnie, o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i rozpoznanie skargi na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i poprzedzających go decyzji organów administracyjnych l i II instancji i umorzenie postępowania oraz o zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zarzucił naruszenie prawa materialnego, t.j.

1. art. 30b ust. 1 i ust. 4 w zw. z art. 10 ust. 1 pkt 3 i pkt 7 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej u.p.d.o.f.) poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, t.j. poprzez uznanie, że realizacja przez skarżącą praw wynikających z instrumentów finansowych (opcji walutowych) w związku z zawarciem przez Spółkę w której uczestniczyła skarżąca - jako podmiotu, którego przedmiotem działalności gospodarczej nie jest obrót instrumentami finansowymi - umów mających na celu zabezpieczenie przed ryzykiem zmiany kursu walut, generuje przychód (dochód) z kapitałów pieniężnych i praw majątkowych, wymieniony w art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f. i opodatkowany na zasadach określonych w art. 30b ust. 1 u.p.d.o.f.

2. art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f. poprzez niezastosowanie tego przepisu i w konsekwencji przyjęcie, że straty z tytułu realizacji terminowych transakcji walutowych oraz innych pochodnych instrumentów finansowych nie są kosztami uzyskania przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, kiedy w rzeczywistości wydatki te służyły osiągnięciu przychodów a także zachowaniu i zabezpieczeniu źródła przychodów.

3. naruszenie art. 10 ust. 1 pkt 7 u.p.d.o.f. w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi przez jego błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie;

4. naruszenie art. 10 ust. 1 pkt 3 u.p.d.o.f. w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi przez jego błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie;

5. naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 10 u.p.d.o.f. w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi przez jego błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie;

6. naruszenie art. 30b ust. 4 wzw. z art. 30b ust. 1 u.p.d.o.f. w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi przez jego błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie;

7. naruszenie art. 23 ust. 1 pkt 38a oraz pkt 38b u.p.d.o.f. w zw. z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy o obrocie instrumentami finansowymi poprzez jego błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie

W piśmie z 27 listopada 2014 roku podniesione zostały także zarzuty naruszenia przepisów postępowania (art. 174 pkt. 2.p.p.s.a), które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art.134 § 1 p.p.s.a. przez nie rozważenie konsekwencji regulacji obowiązujących w okresie dokonywania i rozliczania zakwestionowanych transakcji, jak również skutków zmian w regulacjach prawnych (w tym zwłaszcza - w ustawie z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi), ze szczególnym uwzględnieniem zmiany definicji legalnej instrumentów finansowych, dla zasad opodatkowania strat skarżącego a w konsekwencji - wyprowadzenie nieprawidłowych wniosków co do obowiązku rozliczenia takiej straty nie na zasadach ogólnych, ale w ramach rozliczenia przychodów z kapitałów pieniężnych, w sytuacji, gdy WSA był zobowiązany do przeprowadzenia analizy tych okoliczności ex officio;

2. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez; nie przedstawienie pełnej podstawy prawnej wydanego rozstrzygnięcia, wadliwy opis stanu faktycznego i prawnego;

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit c/ p.p.s.a. w zw. z art. 121 § 1 ordynacji podatkowej (dalej: o.p.), art. 145 § 1 pkt 1 lit c/ p.p.s.a. wzw z art. 122 o.p., art.145 § 1 pkt 1 lit c/ p.p.s.a. w zw. z art. 187 § 1 o.p., art.145 § 1 pkt 1 lit cl .p.p.s.a. wzw. z art. 188 o.p., art.145 § 1 pkt 1 lit c/.p.p.s.a. wzw. z art. 191 o.p. poprzez nie uchylenie przez Sąd orzekający decyzji, przy których wydaniu doszło do naruszeń przepisów postępowania mających istotny wpływa na wynik sprawy;

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit a/.p.p.s.a. wzw. z art. 22 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej: u.p.d.o.f.) poprzez nie uchylenie przez Sąd orzekający decyzji, przy których wydaniu doszło do naruszeń przepisu prawa materialnego, mających istotny wpływa na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że w rozpoznawanej sprawie skutecznie została wywiedziona jedynie kasacja z 25 listopada 2014 roku. Drugie pismo zatytułowane "skarga kasacyjna" z 27 listopada 2014 roku zostało złożone z uchybieniem terminu do dokonania tej czynności. W konsekwencji NSA mógł rozpoznawać jedynie zarzuty o charakterze materialnoprawnym podniesione w kasacji z 25 listopada 2014 roku uzupełnione argumentacją zaprezentowaną w piśmie z 27 listopada w zakresie prawa materialnego. Natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego podniesione w tym piśmie zostały uznane za spóźnione i jako takie nie podlegały ocenie sądu kasacyjnego.

Przed przystąpieniem do rozpatrzenia zarzutów skargi kasacyjnej należy wskazać, że przepisy proceduralne służą przede wszystkim do rekonstrukcji prawnopodatkowego stanu faktycznego. Jednakże zakres i potrzeba dokonywania określonych ustaleń i oceny materiału dowodowego zależne są w dużej mierze od przepisów prawa materialnego. W rozpatrywanej sprawie ocena zawieranych przez Spółkę jawną, w której uczestniczył podatnik, walutowych transakcji terminowych oraz swapów walutowo-procentowych (z ang. Cross Currency Interest Rate Swap, w skrócie: "CIRS"), powinna zostać poddana ocenie z punktu widzenia przede wszystkim normy wynikającej z art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f., lecz nie pod kątem osiągania z tego tytułu przychodów, gdyż tego rodzaju aktywność inwestycyjna nie była przedmiotem działalności spółki jawnej G.. Istotne zatem jest, czy tego rodzaju operacje gospodarcze służyły zachowaniu albo zabezpieczenia źródła przychodów, na co zresztą wskazywała w toku postępowania sama strona skarżąca. Podkreślenia na wstępie wymaga, że w 2008 r. zawierane przez Spółkę jawną, w której wspólnikiem był podatnik, swapy walutowo-procentowe (CIRS) nie były uznawane na gruncie podatku dochodowego od osób fizycznych za pochodne instrumenty finansowe, a zatem brak było jakichkolwiek możliwości kwalifikowania przysporzeń uzyskiwanych z tego tytułu do przychodów kapitałowych, o których stanowi art. 17 ust. 1 pkt 10) u.p.d.o.f. Wynika to stąd, że definicja legalna pochodnych instrumentów finansowych zamieszczona w art. 5a pkt 13) u.p.d.o.f. wskazywała w 2008 r., że są nimi instrumenty finansowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi. Z kolei art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. c) ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi (Dz. U. nr 183 poz. 1538 ze zm.; zwana dalej: "u.o.i.f.") definiował instrumenty finansowe (czyli w rozumieniu u.p.d.o.f. – "pochodne instrumenty finansowe") jako niebędące papierami wartościowymi finansowe kontrakty terminowe oraz inne równoważne instrumenty finansowe rozliczane pieniężnie, umowy forward dotyczące stóp procentowych, swapy akcyjne, swapy na stopy procentowe, swapy walutowe. Wynika stąd, że do dnia nowelizacji art. 2 pkt 2 lit. c) u.o.i.f., która to weszła w życie od 21 października 2009 r., wyliczenie wymienionych w tym przepisie swapów miało charakter enumeratywny. Brak było zaś w nim swapów walutowo-procentowych. Dopiero na skutek nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 4 września 2008 r. o zmianie ustawy o obrocie instrumentami finansowymi oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 165 poz. 1316), zgodnie z którą analizowany przepis art. 2 pkt 2 lit. c) u.o.i.f. otrzymał brzmienie: "Instrumentami finansowymi w rozumieniu ustawy są: (...) opcje, kontrakty terminowe, swapy, umowy forward na stopę procentową, inne instrumenty pochodne, których instrumentem bazowym jest papier wartościowy, waluta, stopa procentowa, wskaźnik rentowności lub inny instrument pochodny, indeks finansowy lub wskaźnik finansowy, które są wykonywane przez dostawę lub rozliczenie pieniężne" - definicją legalną objęte zostały wszystkie swapy, a zatem należy przyjąć, że także swapy walutowo-procentowe. Pomimo zatem tego, że w praktyce obrotu gospodarczego swapy walutowo-procentowe były uznawane na równi ze swapami walutowymi, swapami stopy procentowej i swapami akcyjnymi za jedne z instrumentów finansowych, to jednak do dnia 21 października 2009 r. nie mogły być uważane za pochodne instrumenty finansowe w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 10) u.p.d.o.f. Tym samym brak było możliwości stosowania do nich reguł ustalania dochodów, a także kwalifikowania do poszczególnych źródeł przychodów np. na podstawie art. 30b ust. 4 u.p.d.o.f. Uznawaniu wobec tego swapów walutowo-procentowych za instrumenty finansowe dla celów opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych, a tym samym możliwości kwalifikowania przychodów z ich odpłatnego zbycia oraz z realizacji praw z nich wynikających do przychodów z kapitałów pieniężnych, sprzeciwiała się w 2008 r. zasada wyłączności ustawy i jej określoności wynikająca z art. 217 Konstytucji RP. Dotyczy ona nie tylko samego nakładania podatków i innych danin publicznych, ale i także określania podmiotów, przedmiotów opodatkowania i stawek podatkowych. Z tego unormowania wynika konieczność uregulowania w ustawie wszystkich podstawowych elementów, tak by norma prawna zyskała cechy kompletności, precyzji i jednoznaczności, przy zastosowaniu dopuszczalnych w danym przypadku reguł wykładni. To zatem wyłącznie od woli legislatora podatkowego w świetle zasad wynikających z art. 84 i art. 217 Konstytucji RP zależy takie wyznaczenie podstawy opodatkowania, aby podatnik mógł w sposób precyzyjny określić treść ciążących na nim obowiązków daniowych, w tym również co do przedmiotu podatku, na co m.in. wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 29 lipca 2014 r., o sygn. akt P 49/13 (publ. OTK-A 2014/7/79).

W kontekście zawartych w 2008 roku przez Spółkę jawną, w której uczestniczył skarżący, walutowych transakcji terminowych i transakcji zamiany stóp procentowych (swapów walutowo-procentowych – CIRS) należy przyjąć, że przy ustalaniu kosztów uzyskania przychodów każdy wydatek - poza wyraźnie wskazanymi w ustawie - wymaga indywidualnej oceny pod kątem bezpośredniego związku z przychodem i racjonalnością działania dla osiągnięcia przychodu z określonego źródła. Sytuacje, w których ów związek przyczynowy nie jest jednoznaczny, należy rozwiązywać według zasad racjonalnego rozumowania, odrębnie w odniesieniu do każdego przypadku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2006 r., w sprawie II FSK 1447/05, publ. LEX nr 263869). Podkreślenia wymaga, że WSA w Gorzowie Wielkopolskim przechodząc w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do oceny zarzutów procesowych pominął właściwą w tym zakresie wykładnię prawa materialnego, która wyznacza i jednocześnie limituje zakres niezbędnych ustaleń faktycznych. W przypadku inwestycji związanych z instrumentami finansowymi, czy też quasi-instrumentami finansowymi na gruncie ustawy podatkowej, należy mieć przede wszystkim na względzie to, czy zawierane transakcje miały na celu zabezpieczenie bieżącej działalności danego podmiotu, czy też nosiły charakter jedynie spekulacyjny, a nie zabezpieczający. Bez znaczenia była w tym kontekście ocena i przewidywania Spółki jawnej co do dalszej aprecjacji złotówki, a także sytuacja makroekonomiczna, gdyż przedmiotem jej zainteresowania w okresie dokonywania inwestycji w pochodne instrumenty finansowe, a także swapy walutowo-procentowe powinna być rzetelna i wszechstronna ocena zagrożeń i spodziewanych ryzyk dla prowadzonej działalności gospodarczej. Nie ulega wątpliwości, że transakcje polegające na wymianie między kontrahentami płatności odsetkowych naliczanych od kwot nominowanych w różnych walutach i określanych według różnych stóp procentowych, czyli swapów walutowo-procentowych, wykorzystywane są do zabezpieczenia ryzyka walutowego oraz stóp procentowych wynikających z otwartych pozycji bilansowych określonego podmiotu, a umowy tego rodzaju mogą być postrzegane również jako narzędzia pozwalające zachować płynność finansową. Jednakże uznanie danego wydatku za koszt uzyskania przychodu w rozumieniu art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f. powinno być uzależnione przede wszystkim od jego przeznaczenia dla danego podatnika w określonym czasie. W przypadku skarżącego i Spółki, w której uczestniczył trudno było oczekiwać i zakładać w sposób racjonalny wystąpienia przychodów i korzyści związanych z zabezpieczeniem w przypadku zawierania wszystkich transakcji swapów walutowo-procentowych. Podkreślenia wymaga fakt, że użyty w art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f. zwrot "w celu" oznacza, że nie każdy koszt poniesiony przez podatnika w związku z prowadzoną działalnością podlega odliczeniu od podstawy opodatkowania, lecz tylko ten wydatek, który pozostaje w związku przyczynowo-skutkowym. Poniesienie wydatku ma lub może mieć wpływ na powstanie lub zwiększenie przychodów. Wydatek należy oceniać mając na uwadze racjonalność określonego działania dla osiągnięcia przychodu. Poniesienie wydatku musi zatem być powiązane z prowadzoną przez podatnika działalnością gospodarczą, ukierunkowaną na uzyskanie przychodów, a także powinien on przynajmniej potencjalnie wpływać na wielkość uzyskiwanych lub spodziewanych przychodów z tej działalności. Kosztowa kwalifikacja konkretnego wydatku u konkretnego podatnika musi więc uwzględniać charakter i profil prowadzonej działalności gospodarczej oraz ekonomiczną racjonalność poniesionego wydatku. Na stronie zaś ciąży obowiązek wykazania, że zamiar poniesienia określonego wydatku był obiektywnie związany z osiągniętym lub nawet zamierzonym przychodem. Skutki materialnoprawne w postaci potrącenia z przychodu wydatków w celu ich osiągnięcia mogą nastąpić jedynie wtedy, gdy podatnik przedstawi lub wskaże środki dowodowe uzasadniające poniesienie wydatków, a które umożliwią organowi podatkowemu przeprowadzenie dowodu w postępowaniu podatkowym na okoliczność istnienia związku pomiędzy poniesionymi wydatkami, a osiągniętym lub zamierzonym przychodem, bądź jego zabezpieczeniem. Ustalenia w zakresie dotyczącym celu poniesienia wydatku muszą mieć charakter zobiektywizowany, a skoro tak, to muszą one przede wszystkim zmierzać do odpowiedzi na pytanie, czy daje się racjonalnie powiązać konkretny wydatek z uzyskanym lub oczekiwanym przychodem, czy też jego zabezpieczeniem. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt II FSK 1058/11 (publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej: "CBOSA"), warunkiem zaliczenia wydatków do kosztów uzyskania przychodów jest wykazanie przez podatnika, że poniesione wydatki są racjonalne tak co do zasady, jak i ich wysokości. Skoro ustawodawca wyraźnie wiąże koszty uzyskania przychodów z celem osiągnięcia przychodów, bądź zabezpieczeniem to cel ten musi być widoczny. Oznacza to, że ponoszone koszty powinny ustanowiony cel realizować lub co najmniej zakładać realnie jego osiągnięcie.

Jak trafnie zauważył organ podatkowy w chwili zawierania dwóch kolejnych umów CIRS o nr [...] i [...] Spółka posiadał już dostateczne zabezpieczenie wynikające z zawieranych wcześniej umów tego samego rodzaju, czyli CIRS o nr 111989 i 116771, które w obu przypadkach o kilkanaście lub kilkadziesiąt dni je poprzedzały. Dokonana przez organ analiza umów zawieranych wcześniej trafnie wskazywała, że były one wystarczające dla zabezpieczenia poziomu płaconych przez Spółkę jawną zobowiązań o charakterze kredytowym. Słusznie zatem wobec tego w uzasadnieniu decyzji wskazano, iż zakwestionowane umowy CIRS o nr [...] i [...] miały charakter spekulacyjny. Nie zasługuje na akceptację stanowisko, że dwie kolejne umowy CIRS miały zabezpieczać zarówno bieżące płatności, jak i przyszłą, planowaną inwestycję, gdyż w tym kontekście właściwie przyjęto w uzasadnieniu decyzji ostatecznej organu podatkowego, że w takim przypadku instrument zabezpieczający musiałby wyprzedzać nie tyle samą inwestycję, co kredyt, który miał ją sfinansować, czyli instrument, który miał być zabezpieczany. Podzielić należy zatem stanowisko wyrażone w skardze kasacyjnej, że instrumenty pochodne aby spełniały swoją funkcję powinny być tak dobrane, aby ich działanie było dostosowane do specyfiki działalności danej firmy. Koresponduje to z wyrażonym w orzecznictwie stanowiskiem, że instrumenty finansowe, aby mogły pełnić funkcję zabezpieczenia przychodów, powinny być produktami typu tailor made (uszytymi na miarę), czyli stworzonymi przez banki dla danego podatnika jako indywidualnego klienta, co odróżnia je od inwestycji wysokiego ryzyka, które nie mogą zostać rozliczone w rachunku podatkowym (por. wyrok NSA z dnia 28 marca 2014 r., sygn. akt II FSK 1009/12, publ. CBOSA).

Mając na uwadze dokonaną powyżej analizę stanu sprawy i obowiązujących przepisów przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd pierwszej instancji uwzględni wykładnię przepisów prawa materialnego zawartą w niniejszym wyroku. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 oraz art. 209 p.p.s.a.