Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1914/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-07-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 73 ust. 4
journal: Dz.U. 1998 nr 133 poz 872
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną.
article: art.209
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 28 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. K., B. P., E. J. i L. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r. sygn. akt I SA/Po 53/21 w sprawie ze skargi J. K., B. P., E. J. i L. D. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowanie z tytułu przejęcia części nieruchomości jako grunt zajęty pod drogę publiczną – drogę gminną 1) prostuje z urzędu oczywistą omyłkę w komparycji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r. sygn. akt I SA/Po 53/21 w ten sposób, że w miejsce błędnej daty decyzji Wojewody Wielkopolskiego: "[...] listopada 2020 r." wpisuje poprawnie: "[...] listopada 2020 r."; 2) oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 12 maja 2021 r. sygn. akt I SA/Po 53/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę J. K., B. P., E. J. i L. D. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania z tytułu przejęcia części nieruchomości jako grunt zajęty pod drogę publiczną – drogę gminną.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Pismem z dnia 6 grudnia 2005 r. J. K. wystąpiła z wnioskiem o ustalenie odszkodowania za część działki nr [...], położonej w P., zapisanej w księdze wieczystej nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Poznaniu.

Starosta Poznański decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. orzekł o ustaleniu odszkodowania za części nieruchomości położonej w P., oznaczonej w ewidencji gruntów jako działki nr [...] i [...], obręb [...], zapisane obecnie odpowiednio w księgach wieczystych nr [...] i nr [...] oraz o sposobie wypłaty odszkodowania na rzecz J. i H. K., J. K., L. D., E. J. oraz B. P.

Burmistrz Miasta Puszczykowa wniósł odwołanie od powyższej decyzji.

Wojewoda Wielkopolski decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. uchylił decyzję organu I instancji w całości i orzekł o ustaleniu odszkodowania oraz o sposobie jego wypłaty na rzecz J. i H. K.

W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł, że złożenie wniosku o ustalenie i wypłatę odszkodowania poza ustawowym terminem oznacza niemożność uwzględnienia roszczenia. Mając na uwadze powyższe wskazano na zasadność zarzutu Burmistrza Miasta Puszczykowa odnośnie kręgu uprawnionych do ustalenia odszkodowania.

Ponadto organ odwoławczy stwierdził, że termin określony w art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację (Dz. U. Nr 133, poz. 872 ze zm.), jest terminem zawitym prawa materialnego, co oznacza, że nie może być przywrócony, a wniosek złożony po tym terminie powoduje, że roszczenie o ustalenie i wypłatę odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość wygasa, niezależnie od tego, z jakich powodów strona nie dochowała temu terminowi. Podkreślono przy tym, że wystąpienie jednego ze współwłaścicieli w imieniu własnym o zapłatę odszkodowania jest samodzielnym uprawnieniem współwłaściciela.

Mając na uwadze powyższe organ odwoławczy stwierdził, że roszczenie o ustalenie odszkodowania za nieruchomości wywłaszczone w trybie art. 73 ust. 1 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną nie wygasa jedynie w przypadku podmiotów, które złożyły wniosek o ustalenie odszkodowania w ustawowym terminie - tj. do dnia 31 grudnia 2005 r. W przypadku współwłaścicieli, którzy nie złożyli przedmiotowego wniosku, roszczenie wygasło, na co wskazuje treść wniosku o ustalenie odszkodowania za nieruchomości wywłaszczone w trybie art. 73 ust. 1 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną z dnia 6 grudnia 2005 r. W treści przedmiotowego wniosku wskazani są jedynie J. K. oraz H. K., w aktach sprawy brak również dowodów wskazujących na udzielenie J. K. pełnomocnictwa przez pozostałych współuprawnionych.

Operat szacunkowy sporządzony w niniejszej sprawie na zlecenie organu, z uwagi na brak wad powodujących jego dyskwalifikację, organ odwoławczy uznał za dowód w sprawie.

J. K., L. D., E. J. oraz B. P. wnieśli skargę na powyższą decyzję w części obejmującej punkt II i III, tj. ustalenia odszkodowania za części nieruchomości, oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr [...], obręb [...] (pkt II) oraz w części dotyczącej sposobu wypłaty odszkodowania (pkt III).

Decyzji zarzucono naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, to jest art. 7 i art. 77 k.p.a. przez niepodjęcie z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i niezebranie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co miało wpływ na treść decyzji polegający na tym, że Wojewoda Wielkopolski uznał, że rodzeństwo J. K. nie złożyło w ustawowym terminie wniosku o ustalenie odszkodowania za nieruchomości zajęte pod drogę publiczną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalając skargę wskazał, że literalna treść art. 73 ustawy - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną przesądza, że nie może budzić wątpliwości, iż warunkiem ustalenia i wypłaty odszkodowania, o którym mowa w ww. art. 73 ust. 4 jest złożenie stosownego wniosku w terminie od 1 stycznia 2001 r. do dnia 31 grudnia 2005 r. Po upływie tego okresu roszczenie wygasa. Powyższe oznacza, że przepis art. 73 ust. 4 przewiduje prekluzję roszczeń odszkodowawczych za nieruchomości zajęte pod drogi publiczne. Wygaśnięcie roszczenia oznacza, że po upływie terminu wskazanego w ustawie, roszczenie nie przysługuje i nie może być dochodzone. Określony w powołanym przepisie termin jest więc terminem zawitym prawa materialnego. Ze względu na jego materialny charakter nie mają do niego zastosowania przepisy regulujące instytucję przywrócenia terminu.

Sąd dodał, że wyrokiem z dnia 15 września 2009 r. w sprawie o sygn. akt P 33/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 73 ust. 4 cyt. ustawy, w zakresie, w jakim określa termin wygaśnięcia roszczenia o odszkodowanie bez powiązania z faktem i datą wydania decyzji, o której mowa w art. 73 ust. 3 tej ustawy, jest zgodny z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że kwestia ograniczenia terminem zawitym możliwości zgłaszania wniosku o wypłatę odszkodowania została uznana za zgodną z Konstytucją w wyroku Trybunału z dnia 20 lipca 2004 r. w sprawie SK 11/02. Art. 73 ust. 4 ustawy nie różnicuje pozycji prawnej byłych właścicieli, ponieważ wszystkie osoby zainteresowane uzyskaniem odszkodowania były uprawnione do złożenia wniosku w takim samym okresie od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2005 r. Skoro ustawodawca zdecydował, że wywłaszczenie nastąpiło 1 stycznia 1999 r., to każdy były właściciel nieruchomości miał możliwość zgłoszenia żądania odszkodowania w zakreślonym przez prawo terminie. Stan prawny wyraźnie bowiem wskazuje, że wystąpienie z żądaniem odszkodowania nie było uzależnione od uprzedniego wydania decyzji wojewody. Zgłoszenie w określonym przez art. 73 ust. 4 ustawy okresie wniosku było wystarczającą czynnością by uzyskać prawo do odszkodowania za wywłaszczenie. Wniosek ten stanowił zatem oświadczenie, że były właściciel zamierza skorzystać z prawa do odszkodowania, a dopiero w następnej kolejności zawierał żądanie ustalenia i wypłaty odszkodowania w przewidzianej prawem procedurze.

Przechodząc do okoliczności niniejszej sprawy Sąd wskazał, że L. D., E. J. ani B. P. nie dokonali skutecznego złożenia stosownego wniosku w ustawowo zakreślonym terminie. Jedyne pismo jakie w tej sprawie zostało złożone to wniosek J. K. z dnia 6 grudnia 2005 r., a jego treść jednoznacznie wskazuje, że wyżej wymieniona nie złożyła go w imieniu pozostałych skarżących osób. W aktach sprawy nie ma też żadnego dokumentu, który sugerowałby, że miała ona pełnomocnictwo do działania w imieniu pozostałych skarżących.

Podkreślono, że zgodnie z treścią art. 209 k.c. każdy ze współwłaścicieli nieruchomości może dokonywać wszelkich czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania wspólnego prawa. Stosownie do użytego w przepisie wyrażenia czynności te określa się mianem czynności zachowawczych jako czynności zarządu rzeczą wspólną. Celem tych czynności jest ochrona wspólnego prawa w obronie interesów wszystkich współwłaścicieli. Czynności zachowawcze mogą stanowić czynności faktyczne (obrona konieczna), czynności prawne (ugoda) oraz przede wszystkim czynności procesowe, które służą szeroko pojmowanej ochronie wspólnego prawa (pozew o wydanie, o ustalenie własności, o uzgodnienie treści księgi wieczystej).

W ocenie Sądu istotnym jest także, że współwłaściciel dokonujący czynności zachowawczej nie działa w imieniu pozostałych współwłaścicieli jako ich przedstawiciel, lecz w imieniu własnym, chociaż we wspólnym interesie wszystkich współwłaścicieli. Wykluczone jest domniemanie udzielenia pełnomocnictwa wzajemnie przez ogół współwłaścicieli. Tym samym współwłaściciel dokonujący czynności zachowawczej występuje po części we własnym interesie w części zaś w interesie pozostałych współwłaścicieli, jednakże zawsze w imieniu własnym.

Sąd wskazał, że J. K. będąca współwłaścicielką wywłaszczonej nieruchomości na żadnym etapie postępowania wszczętego jej wnioskiem o odszkodowanie za część przedmiotowej nieruchomości stanowiącej jej własność nie twierdziła i nie ujawniła, że działa także w imieniu pozostałych skarżących. Wniosek J. K. został tylko przez nią podpisany. Nie było w nim żadnej wzmianki o pozostałych skarżących. We wniosku tym wskazała nieruchomość, której postępowanie dotyczy. Trafnie w świetle powyższego uznano w sprawie, że wniosek ten nie został złożony przez pozostałych skarżących i brak jest podstaw do przyjęcia, że składając ów wniosek, J. K. działała także w imieniu swojego rodzeństwa, pozostałych współwłaścicieli nieruchomości. Złożenie wniosku w trybie art. 73 ust. 4 ustawy o wypłatę odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość nie jest sprawą "mniejszej wagi" w rozumieniu art. 33 § 4 k.p.a., w związku z czym nie można domniemywać istnienia pełnomocnictwa osoby bliskiej do jego wniesienia. Sama J. K. oświadczyła w skardze, że pełnomocnictwa nie składała.

Zdaniem Sądu nie sposób również zgodzić się ze skarżącymi, że w niniejszej sprawie organ uchybił treści art. 7 i art. 77 k.p.a. Wojewoda Wielkopolski przeprowadził postępowanie zgodnie z przepisami prawa materialnego oraz poszanowaniem przepisów procedury, w tym zasady ochrony interesu społecznego i interesu obywatela, wyjaśnił jasno przesłanki decyzji wydanej po przeprowadzeniu wnikliwego postępowania i rozpatrzeniu całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli J. K., B. P., E. J. i L. D., zarzucając naruszenie:

1) przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 k.p.a. poprzez niezastosowanie ich w sprawie polegające na utrzymaniu w mocy (wskutek oddalenia skargi) zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy organ II instancji nie dążył do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym przyczyny i podstaw prawnych samodzielnego wystąpienia przez skarżącą J. K. z wnioskiem o wypłatę odszkodowania za część nieruchomości po zmarłych rodzicach zajętą pod drogę publiczną - ulicę [...] w P., a w związku z tym:

b) art. 151 p.p.s.a poprzez uznanie decyzji organu II instancji za prawidłową, pomimo że wydana została z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej na skutek nieprzeprowadzenia przez ten organ właściwego postępowania dowodowego mającego na celu wszechstronne wyjaśnienie sprawy w tym zagadnienia, czy J. K. działała wyłącznie we własnym imieniu, czy także w imieniu swojego rodzeństwa będącego wraz z nią współspadkobiercami po zmarłych rodzicach i czy istniały ku temu podstawy prawne;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 209 k.c. i jego niezastosowanie w sytuacji, gdy wnioskodawczyni J. K. w dniu 6 grudnia 2005 r. podjęła działania jako domniemana współspadkobierczyni ustawowa po zmarłych rodzicach A. i J. P. - właścicielach nieruchomości zajętej pod drogę publiczną - posiadająca prawa do spadku.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wnieśli o:

1) uchylenie powyższego wyroku w całości i przekazanie do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie;

2) uchylenie powyższego wyroku w całości i oddalenie skargi w całości;

3) zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Ponadto skarżący kasacyjnie oświadczyli, że zrzekają się rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.

Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Jedynie w przypadku gdyby zachodziły przesłanki powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek.

Przedmiotową skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych, przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sytuacji podniesienia obu podstaw kasacyjnych, zasadą jest w pierwszej kolejności rozpoznanie zarzutów procesowych, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez Sąd I instancji przepis prawa materialnego.

W zarzutach skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia przepisów postępowania w pkt 1 lit. a) wskazano na naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 k.p.a. poprzez niezastosowanie ich w sprawie w sytuacji gdy organ II instancji nie dążył do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, w tym przyczyny i podstaw prawnych samodzielnego wystąpienia przez skarżącą z wnioskiem o wypłatę odszkodowania za część nieruchomości po zmarłych rodzicach. Zarzut ten jest niezasadny. Należy zwrócić uwagę, że tożsamy zarzut dotyczący naruszenia art. 7 i 77 k.p.a. był podnoszony przez skarżącą w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, do którego odniósł się Sąd I instancji. Podkreślić należy, że pismo skarżącej z dnia 6 grudnia 2005 r. zawierające wniosek o wypłatę odszkodowania w sposób jednoznaczny i niebudzący żadnych wątpliwości wskazuje, że wniosek ten składany jest wyłącznie w imieniu J. i H. K. Z treści przedmiotowego wniosku nie tylko nie wynika, że wniosek został złożony również w imieniu pozostałych skarżących, ale treść tego wniosku nie zawiera jakiejkolwiek sugestii, która mogłaby na to wskazywać, również do wniosku nie zostały dołączone inne dokumenty (np. postanowienie spadkowe, pełnomocnictwa) które mogłyby wskazywać na inny zamiar wnioskodawczyni. Zaznaczyć należy, że skarżąca składając wniosek z dnia 5 grudnia 2005 r. nie dysponowała postanowieniem spadkowym po zmarłych rodzicach. Dopiero przy piśmie z dnia 10 czerwca 2009 r. skarżąca przedłożyła postanowienie Sądu Rejonowego w Poznaniu sygn. akt I Ns 3880/08 z dnia 8 kwietnia 2009 r. o nabyciu praw do spadku po zmarłych rodzicach, przez J. K. i pozostałych spadkobierców.

Mając powyższe na uwadze, oraz treść art. 73 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną, zgodnie z którym warunkiem ustalenia i wypłaty odszkodowania jest złożenie stosownego wniosku w terminie od 1 stycznia 2001 r. do 31 grudnia 2005 r., a po upływie tego okresu roszczenie wygasa, zarzut dotyczący naruszenia przez organ art. 7 i art. 77 k.p.a. jest oczywiście bezzasadny.

W drugim zarzucie skargi kasacyjnej dotyczącym naruszenia przepisów postępowania sformułowanym w pkt 1 lit. b wskazano na naruszenie art. 151 p.p.s.a. poprzez uznanie decyzji organu II instancji za prawidłową, pomimo że wydana została z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej. Odnosząc się do tego zarzutu, zauważyć należy, że przepis art. 151 p.p.s.a. ma z kolei charakter wynikowy, a to oznacza, że jego zastosowanie jest za każdym razem rezultatem uznania, że w sprawie nie zaistniało tego rodzaju naruszenie przepisów prawa materialnego bądź regulacji procesowej, które uzasadniałaby wyeliminowanie z obrotu prawnego zaskarżonego aktu. Chcąc powołać się na zarzut naruszenia tego przepisu, autor skargi kasacyjnej jest zobowiązany bezpośrednio powiązać ten zarzut z naruszeniem innych konkretnych przepisów, które to naruszenie prawa zostało wadliwie zaakceptowane w zaskarżonym wyroku (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 87/10 oraz z dnia 19 stycznia 2012 r. sygn. akt II OSK 2077/10; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zarzut podniesiony w badanej skardze kasacyjnej takiego powiązania jest pozbawiony. Ponadto przepis art. 151 p.p.s.a. może być naruszony gdy Sąd I instancji, uznając, że skarga zasługuje na uwzględnienie, wydaje orzeczenie oddalające skargę, lub też gdy, uznając, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, uwzględnia ją. W przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji zgodne jest z dyspozycją zastosowanej normy prawnej. Tak więc zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. także nie może być zasadny.

Jeśli chodzi o zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego to w pkt 2 skargi kasacyjnej wskazano na naruszenie art. 209 k.c. przez błędną wykładnię i jego niezastosowanie w sytuacji gdy wnioskodawczyni J. K. w dniu 6 grudnia 2005 r. podjęła działania jako domniemana współspadkobierczyni ustawowa po zmarłych rodzicach – właścicielach nieruchomości zajętej pod drogę publiczną. W uzasadnieniu tego zarzutu podniesiono, że w zakresie odnoszącym się do wspólności majątku spadkowego (art. 1035 k.c.) zastosowanie znajdują art. 195-221 k.c.

Aby odnieść się do tego zarzutu przypomnieć należy treść art. 209 k.c. i art.1035 k.c. Zgodnie z art. 209 k.c. każdy ze współwłaścicieli może wykonywać wszelkie czynności i dochodzić wszelkich roszczeń, które zmierzają do zachowania wspólnego prawa. Natomiast zgodnie z art. 1035 k.c. jeżeli spadek przypada kilku spadkobiercom, do wspólności majątku spadkowego oraz do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów niniejszego tytułu.

Artykuł 209 k.c. (który poprzez odesłanie z art. 1035 k.c. może mieć również zastosowanie do współwłasności powstałej w wyniku spadkobrania) dotyczy tzw. czynności zachowawczych, których funkcją jest ochrona wspólnego prawa do przedmiotu współwłasności. Ich wyodrębnienie jest spowodowane właśnie rolą, którą spełniają, i celem, do którego zmierzają. One to przemawiają za przyznaniem każdemu współwłaścicielowi uprawnienia do samodzielnego podejmowania czynności faktycznych i prawnych w celu zachowania i ochrony wspólnego prawa, bez konieczności uzyskiwania zgody większości (art. 201).

Konstrukcja upoważnienia każdego współwłaściciela do wszelkich czynności zachowawczych nie opiera się na przedstawicielstwie ustawowym jednego współwłaściciela przez drugiego, tylko na wzajemnej reprezentacji interesów jednych współwłaścicieli przez drugich. Charakterystyczną cechą tej wzajemnej reprezentacji jest to, że współwłaściciel podejmuje czynność zachowawczą w imieniu własnym, ale w interesie wszystkich i dlatego może np. żądać wydania rzeczy wspólnej do własnych rąk. Powództwo windykacyjne, jako zmierzające do najdalej idącej ochrony przedmiotu współwłasności przed osobami trzecimi, jest najbardziej typowym przykładem czynności zachowawczej jednego współwłaściciela na korzyść wszystkich współuprawnionych. Z tego względu współwłaścicielowi rzeczy przysługuje legitymacja czynna do wystąpienia z takim powództwem.

Każdy ze współwłaścicieli może podejmować działania, które mają na celu ochronę przedmiotu współwłasności, doktryna określa ten rodzaj czynności jako czynności zachowawcze. Ten rodzaj czynności mieści się w pojęciu zarządu rzeczą wspólną, a zatem może obejmować zarówno czynności procesowe, prawne, jak i faktyczne. Pojęcie to obejmuje działanie nastawione na ochronę wspólnego dobra podejmowane w obliczu niebezpieczeństwa zagrażającego rzeczy wspólnej. To krótkie przypomnienie istoty regulacji zawartej w art. 209 k.c. wskazuje, że przepis ten ma zastosowanie do stosunków istniejących pomiędzy współwłaścicielami, jednym słowem musi istnieć współwłasność określonej rzeczy w tym przypadku nieruchomości, wówczas współwłaściciele mogą podejmować czynności o których mowa w art. 209 k.c., czyli czynności zmierzające do zachowania wspólnego prawa.

Czynności, o których mowa w art. 209 k.c., są czynnościami prewencyjnymi i mogą być podejmowane przez współwłaścicieli, natomiast nie obejmują działań podejmowanych przez byłych już współwłaścicieli, a dotyczących utraconej własności. W niniejszej sprawie przedmiotowa nieruchomość była na dzień 31 grudnia 1998 r. przedmiotem współwłasności kilku osób w tym wnioskodawczyni J. K. Jednak z dniem 1 stycznia 1999 r. współwłasność ta ustała, albowiem z mocy prawa nieruchomość stała się własnością Miasta Puszczykowa. Tym samym wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania złożony przez J. K. w dniu 6 grudnia 2005 r. był złożony przez byłą współwłaścicielkę nieruchomości, a nie współwłaścicielkę stąd też zarzut dotyczący naruszenia art. 209 k.c. jest niezasadny. W takiej sytuacji jak w przedmiotowej sprawie roszczenie odszkodowawcze z art. 73 powoływanej wcześniej ustawy przysługiwało każdemu byłemu współwłaścicielowi z osobna proporcjonalnie do przysługujących mu udziałów.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej naruszenia art. 209 k.c. upatrywano w związku z art. 1035 k.c. i wskazano na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2017 r. sygn. akt II CSK 15/17, w którym wyrażony został pogląd, że "Spadkobiercy przed działem spadku, przysługuje samodzielna legitymacja do dochodzenia całej wierzytelności", odwołano się również do uzasadniania tego wyroku w którym przedstawiono istniejące wątpliwości co do podstawy prawnej dochodzenia wspólnej wierzytelności spadkowej, w konsekwencji przyjmując, że podstawą dochodzenia takiej wierzytelności jest art. 209 k.c. Odwołano się również do wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 10 listopada 2020 r. sygn. akt I ACa 447/20, w którym wyrażony został pogląd, że wierzytelność spadkowa, której odpowiada podzielne świadczenie dłużnika, nie ulega podziałowi w myśl art. 379 § 1 k.c. i może być dochodzona w całości przez każdego ze współspadkobierców na podstawie art. 209 k.c. w zw. z art. 1035 k.c. Odnosząc się do powyższego zagadnienia, tj. podstawy prawnej dochodzenia wspólnej wierzytelności spadkowej Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w okolicznościach niniejszej sprawy zagadnienie to nie ma prawnego znaczenia, albowiem nie mamy do czynienia z wierzytelnością spadkową. Należy jeszcze raz podkreślić, że do spadku po zmarłych rodzicach należało prawo własności przedmiotowych nieruchomości, to spadkobiercy byli współwłaścicielami tych nieruchomości w dniu 31 grudnia 1998 r. i to spadkobiercy z dniem 1 stycznia 1999 r. z mocy prawa utracili prawo własności tych nieruchomości. Tym samym roszczenie o wypłatę odszkodowania na podstawie art. 73 ustawy powstało na rzecz byłych współwłaścicieli nieruchomości, bo to oni pozbawieni zostali prawa współwłasności nieruchomości, którą nabyli z tytułu spadkobrania, a nie ich spadkodawcy. Dlatego też w niniejszej sprawie rozważania dotyczące wierzytelności spadkowej są bezzasadne, albowiem w skład spadku po A. i J. P. wchodziło prawo własności przedmiotowych nieruchomości, a nie wierzytelność spadkowa. Stąd też można tylko zwrócić uwagę, że jedynie w takiej hipotetycznej sytuacji, tj. gdyby właścicielami przedmiotowych nieruchomości w dniu 31 grudnia 1998 r. byli A. i J. P., którzy z dniem 1 stycznia 1999 r. zostaliby pozbawieni prawa własności, a następnie po tej dacie zmarli wówczas w skład spadku nie wchodziłoby prawo własności nieruchomości, a wierzytelność spadkowa obejmująca roszczenie o ustalenie i wypłatę odszkodowania, jednak taka sytuacja nie miała miejsce w niniejszej sprawie.

Mając powyższe na uwadze, zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia prawa materialnego, tj. art. 209 k.c. jest niezasadny.

Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.

Jednocześnie, stosownie do treści art. 156 § 1 i 3 p.p.s.a., dokonano sprostowania oczywistej omyłki w komparycji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w zakresie wskazanym w punkcie 1, wobec błędnego określenia daty zaskarżonej decyzji Wojewody Wielkopolskiego.

Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony nie zażądały jej przeprowadzenia.