Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1001/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2008-09-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 pkt c, art. 2
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jakub Linkowski, asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Agnieszka Matuszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 września 2008 r. sprawy ze skargi N. D. i M. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargę -


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. Wojewoda [...], po rozpatrzeniu wniosku N. D. oraz Z. D. z dnia 2 sierpnia 2002 r., orzekł, że nieruchomość określana jako zespół dworkowo - parkowy w R., stanowiąca przed przejściem na własność Skarbu Państwa część "Dóbr Ziemskich R.", będących własnością P. B., a obecnie oznaczona w ewidencji gruntów obrębu R., jako działka Nr [...] o pow. [...] ha, podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm.).

W uzasadnieniu organ podał, że rozpatrując wniosek, tutejszy organ zobowiązany wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 495/06 wydanym w niniejszej sprawie, ponownie przeprowadził postępowanie dowodowe, w celu ustalenia charakteru przedmiotowej nieruchomości oraz zbadania czy istniał związek funkcjonalny między zespołem dworkowo-parkowym w R., a pozostałą nieruchomością ziemską, określaną jako "Dobra Ziemskie R.", będącą własnością P. B.

Wobec niewielkiej liczby zachowanych dokumentów archiwalnych, dotyczących przedmiotowej nieruchomości, przeprowadzono rozprawę administracyjną, połączoną z oględzinami nieruchomości i przesłuchaniem świadków w osobach: K. W., W. M., M. J., S. D. Pełnomocnik wnioskodawczyń N. i Z. D. sprecyzował wniosek, poprzez wskazanie, że przedmiotem wniosku jest nieruchomość określona w obecnej ewidencji gruntów obrębu R., jako działka Nr [...], pochodząca z działki Nr [...], która podlegała kolejnym podziałom geodezyjnym. Wskazał, że przedmiotem roszczenia jest teren, na którym obecnie znajdują się ruiny dworku, spichlerz, park, z wyłączeniem terenu zajętego pod zabudowania gospodarcze - dawne budynki folwarczne, tj. działki oznaczonej w obecnej ewidencji gruntów obrębu R. Nr [...].

Z zeznań świadków wynika, że do czasu przejęcia zespołu dworkowo-parkowego w R. na rzecz Skarbu Państwa tj. 13 września 1944r., w dworku mieszkał właściciel Dóbr Ziemskich R., P. B. wraz z rodziną oraz służbą domową.

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

Z zeznań S. D. wynika, że dworek był murowany z cegły, otynkowany na biało, pokryty dachówką. W latach II wojny światowej, dworek w/g świadka miał około 80 lat. Organ zaznaczył, że wszyscy świadkowie potwierdzają, że dworek był otoczony parkiem. K. W., którego stryj był ogrodnikiem w majątku oraz S. D., który sam zajmował się parkiem w latach 1947-1950 zeznali, że park był porośnięty trawą, drzewami (wieloletnie dęby - pomniki przyrody, jesiony, wiązy). Park był podzielony alejkami, których brzegi porośnięte były kwiatami. Na terenie parku znajdował się mały staw z mostkiem.

Według świadków na terenie parku nie była prowadzona działalność rolnicza, służył on dla celów wypoczynkowych i rekreacyjnych. Korzystali z niego właściciele majątku z rodziną i gośćmi. Inspekty ogrodnicze znajdowały się poza parkiem, na terenie sadu. Wszyscy świadkowie potwierdzili, że park wraz z dworkiem był ogrodzony. W. M. zeznał, że właściciel majątku zatrudniał zarządcę, a sprawami finansowymi zajmował się księgowy. Zarządca majątku mieszkał poza terenem dworku, po drugiej stronie majątku, pozostali pracownicy mieszkali w budynkach przeznaczonych dla nich. S. D. zeznał, że P. B. właściciel "Dóbr Ziemskich R." nie prowadził innej działalności poza rolniczą. Dworek i park były utrzymywane z dochodów, które przynosiło gospodarstwo rolne.

Po przejęciu Dóbr Ziemskich R. na własność Skarbu Państwa, na podstawie dekretu PKWN o reformie rolnej, w dworku było przedszkole, biuro P., w pomieszczeniach dworku mieszkali też pracownicy P.

Organ zaznaczył, że przeprowadzone podczas rozprawy, w dniu 15 listopada 2006 r. oględziny nieruchomości wykazały, że obecnie teren parku jest w całości porośnięty trawą oraz drzewostanem różnych gatunków. Brak oznak zagospodarowania terenu w jakikolwiek inny sposób. Wokół terenu parku znajdują się nieliczne fragmenty ogrodzenia w postaci betonowych słupów, pochodzące najprawdopodobniej z okresu powojennego. W parku znajdują się ruiny dawnego dworku.

Po dokonaniu analizy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, Wojewoda [...] stwierdził, że ani dekret PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, ani rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, ani inne akty prawne z tego okresu nie zawierają definicji pojęcia o podstawowym znaczeniu dla reformy rolnej tj. nieruchomości ziemskiej.

Pojęcie to można tłumaczyć w ujęciu przedmiotowym, gdzie podstawowym kryterium jest położenie nieruchomości. W tym ujęciu za nieruchomość ziemską należałoby uważać nieruchomość położoną poza obrębem miast (Rozporządzenie Tymczasowe Rady Ministrów z 1 września 1919 r., Dz. U. Nr 73, poz. 418, uchylone w 1957 r.), zaś w znaczeniu funkcjonalnym - za takową można by uznać nieruchomość, która jest lub może być wykorzystana na cele rolne ( zapisy ustawy z 22 września 1922 r. o wykonaniu reformy rolnej Dz. U. 1922r. Nr 89, poz. 806).

Funkcjonalne rozumienie pojęcia nieruchomości ziemskiej przyjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. (TK W 3/89 OTK 1990/1/26). Co prawda na mocy art. 239 ust. 3 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997 Nr 78, poz. 483 ze zm.), uchwały Trybunału Konstytucyjnego, w sprawie ustalania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, utraciły moc powszechnie obowiązującą, to jednak jak wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanej już uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r. oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006r. wydany w niniejszej sprawie, nie oznacza to, że utraciły one walor poznawczy. Uchwały te zachowały według orzecznictwa aktualność, bowiem ich wartość i przydatność dla praktyki wynika z ich treści, nie zaś z formalnie nadanego im statusu prawnego. Zarówno dekret o reformie rolnej jak i przepisy wykonawcze nie zawierają uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, od wydania aktów prawa o charakterze konstytutywnym. Protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej nie stanowił podstawy przejścia nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Następowało ono z mocy prawa, bez potwierdzenia tego w formie jakiegokolwiek dokumentu.

W ocenie organu rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., w § 6 przewidziało możliwość złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Rozstrzygnięcia w sprawach, w których został złożony taki wniosek, zapadały w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania się do organu wyższego stopnia.

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

Jednak samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 w/w rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został tam wpisany.

Organ podkreślił, że zgodnie z orzeczeniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 czerwca 2006 r., wydanym w niniejszej sprawie, na podstawie § 5 rozporządzenia, organ administracyjny może także orzekać, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a tym samym czy podpada pod reformę rolną.

Z akt sprawy, zdaniem Wojewody, wynika bezspornie, że właścicielem nieruchomości ziemskiej położonej w R., gmina O., powiat j. był P. B. Nieruchomość ta była objęta księgą wieczystą nr [...] "Dobra Ziemskie R., pow. J.".

Z opinii geodezyjno-prawnej z dnia 15 września 2005 r., wykonanej przez geodetę uprawnionego oraz z mapy majątku R. z roku 1945, znajdującej się w zasobach Archiwum Państwowego w K. i księgi wieczystej nr [...] "Dobra Ziemskie R." wynika, że powierzchnia łączna majątku wynosiła ok. [...] ha ( w tym około [...] ha to stawy), natomiast według obecnej ewidencji gruntów łączna powierzchnia działek znajdujących się w granicach byłego majątku to ok. [...] ha. Zmiana powierzchni wynikła z modernizacji ewidencji gruntów. Z ww. opinii geodezyjno - prawnej wynika, w ocenie organu, że dobra ziemskie należące do P. B. przekraczały normy obszarowe ustalone do przejęcia na cele reformy rolnej, określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Całość majątku przeszła na własność Skarbu Państwa, co wynika z treści działu drugiego księgi wieczystej "Dobra Ziemskie R." ks. [...] cyt: "Skarb Państwa - tytułem własności posiada uregulowane w tej księdze Dobra należące poprzednio do P. B. na podstawie art. 2 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w brzmieniu obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 18 stycznia 1945r. (Dz. U. R. P. Nr 3, poz. 13) oraz §12 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r."

Organ I instancji zaznaczył, że przeprowadzona analiza dokumentów dotyczyła w szczególności ustalenia, czy istniał związek funkcjonalny (tzw. łączność) pomiędzy w/w nieruchomością tj. zespołem dworkowo-parkowym w R., a resztą majątku ziemskiego określanego jako "Dobra Ziemskie R.". Oceny tej dokonano poprzez kryteria powiązań organizacyjnych terytorialnych i finansowych.

Zdaniem organu materiał dowodowy sprawy wykazuje, że w dacie przejścia majątku ziemskiego na własność Skarbu Państwa obszar parku wraz z dworkiem sam w sobie nie był typową nieruchomością rolną. Dworek otoczony był parkiem, porośniętym drzewami, krzewami oraz rabatami kwiatów. Nieruchomość służyła celom mieszkalnym i rekreacyjnym. Dwór wraz z parkiem był wyodrębniony fizycznie od reszty majątku. Oddzielenie zespołu pałacowo - parkowego od reszty majątku, nie było, zdaniem organu, jego prawnym wydzieleniem i nie skutkowało utratą funkcjonalnej łączności z resztą majątku, bowiem właściciel pozostawał ten sam. Zarówno nieruchomość obejmująca przedmiotowy park z dworkiem jak nieruchomość, na której znajdowały się budynki gospodarcze, objęte były tą samą księgą wieczystą. Zdaniem organu wydzielenie dworku wraz z parkiem poprzez jego ogrodzenie miało inny charakter - chodziło o stworzenie właścicielowi wraz z rodziną dogodnych warunków do bezpiecznego zamieszkania i wypoczynku.

Zdaniem organu także pomiędzy zespołem dworkowo - parkowym a resztą majątku istniał związek terytorialny. Ponadto, jak wskazują zeznania świadków, stare mapy oraz oględziny zespołu, park z dworkiem znajdował się w bezpośrednim sąsiedztwie pozostałych zabudowań gospodarczych. Tuż za ogrodzeniem znajdowały się zabudowania gospodarcze (stodoła, obora, stajnia). Ponadto organ wskazał, że jak wynika z akt sprawy, na terenie nieruchomości znajdowała się drewniana drwalka, kurnik oraz drewniany spichlerz służący najprawdopodobniej do przechowywania zboża. Budynek ten związany był z działalnością rolniczą i zachował się w niezmienionej postaci do dziś. Ponadto działka nr [...] stanowiła działkę sąsiednią, na której znajdowały się zabudowania gospodarcze stanowiące jednolitą całość.

Związek organizacyjny zespołu dworsko - parkowego z resztą majątku ziemskiego był, w ocenie organu, ściśle związany z osoba właściciela. Organ zaznaczył, że co prawda P. B. zatrudniał administratora, który mieszkał

Sygn. akt IV SAM/a 1001/08

poza terenem parku i księgowego, jednak najważniejsze decyzje podejmował on sam.

Związek finansowy zespołu dworkowo - parkowego z resztą nieruchomości ziemskiej polegał, w ocenie organu i instancji, na korzystaniu przez właściciela i jego rodzinę z wszelkich dóbr jakie ta nieruchomość przynosiła.

Zdaniem organu dowody świadczą o tym, że zespół dworkowo - parkowy w R. nie mógł funkcjonować w oderwaniu od reszty dóbr ziemskich. Budynek dworku położony w okalającym go parku, to dom mieszkalny właściciela majątku ziemskiego i jego rodziny, w całości wykorzystywany do celów mieszkalnych. Na terenie zespołu dworkowo - parkowego nie prowadzono działalności, która przynosiłaby dochody pozwalające na jego odrębne, niezależne funkcjonowanie. Utrzymanie rodziny i tego domu było więc, zdaniem organu, ściśle związane z dochodami, jakie uzyskiwano z dóbr ziemskich, co świadczy o istnieniu wzajemnej zależności, łączności pomiędzy zespołem dworkowo - parkowym a resztą majątku ziemskiego. Związek funkcjonalny był oparty zarówno na uwarunkowaniach terytorialnych, organizacyjnych jak i finansowych.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła N. D.. Zaskarżonej decyzji zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonej decyzji, polegający na niezasadnym i sprzecznym z zgromadzonym materiałem dowodowym stwierdzeniu, iż nieruchomość określona jako zespół pałacowo - parkowy w R., stanowiąca przed przejściem na własność Skarbu Państwa część "Dóbr Ziemskich R.", będących własnością P. B., podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.) oraz naruszenie art. 7 Kpa oraz art. 2, 7, 8 oraz 64 Konstytucji, poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu strony.

Odwołująca się podniosła, że Wojewoda [...] w sposób niezasadny, całkowicie dowolny i sprzeczny z zebranym w sprawie materiałem dowodowym uznał, iż zespół pałacowo - parkowy R. nie był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej. Powyższe ustalenie Wojewody [...] jest sprzecznie ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, który wykazuje w sposób niewątpliwy, iż zespół dworsko - parkowy w R. był od zawsze wyraźnie wyodrębniony od pozostałych nieruchomości należących do P.

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

B. W wyniku przeprowadzenia powyższych dowodów, Wojewoda [...] potwierdził stanowisko wnioskodawców i ustalił ponad wszelką wątpliwość, iż w dacie przejścia majątku ziemskiego w R. na własność Skarbu Państwa, obszar parku wraz z dworkiem sam w sobie nie był typową nieruchomością rolną, dworek przeznaczony był na cele mieszkalne oraz rekreacyjne i zajmowany był przez właściciela P. B. wraz z rodziną. Dworek otoczony był parkiem, porośniętym drzewami, krzewami oraz rabatami kwiatów. Dwór wraz z parkiem był wyodrębniony fizycznie od reszty majątku poprzez ogrodzenie. Ustalenia Wojewody [...] wskazują, w ocenie odwołującej się, niewątpliwie na organizacyjne wyodrębnienie zespołu dworsko - pałacowego w R. od reszty nieruchomości.

Zdaniem odwołującej się Wojewoda [...] niezasadnie uznał jednak, iż oddzielenie zespołu pałacowo - parkowego w R. od reszty majątku nie było prawnym wydzieleniem i nie skutkowało utratą funkcjonalnej łączności z resztą majątku, albowiem właściciel pozostawał ten sam. Nadto, wydzielenie dworku wraz z parkiem miało jedynie stwarzać jego właścicielowi wraz z rodziną dogodne warunki do bezpiecznego zamieszkania i wypoczynku. Odwołująca wskazała, iż do uznania, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie dekretu PKWN o reformie rolnej nie jest wymagane stwierdzenie oraz wykazanie wyodrębnienia prawnego danej nieruchomości. Trybunał Konstytucyjny w dniu 19 września 1990 r., (sygn. akt TK W3/39) podjął uchwałę, w której uznał za szczególnie istotne stwierdzenie, iż na cele reformy rolnej dekret PKWN przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 sierpnia 2000 r. (sygn. IV S.A. 2582/98) wskazał, iż przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51) powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit, e) dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu. Zdaniem odwołującej się za całkowicie dowolne i nietrafne należy uznać twierdzenia Wojewody [...], iż warunkiem wyłączającym zespół dworsko - pałacowy w R. spod działania przepisów o reformie rolnej było jego prawne wyodrębnienie.

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

Odwołująca podniosła, iż Wojewoda [...] niezasadnie uznał i stwierdził, iż pomiędzy zespołem dworsko - pałacowym w R. a resztą majątku istniał związek terytorialny, organizacyjny i finansowy. Zdaniem odwołującej się, iż fakt usytuowania zespołu pałacowo - parkowego w sąsiedztwie pozostałych zabudowań gospodarczych nie przesądza o istnieniu pomiędzy nimi związku terytorialnego. Wskazać należy, iż Wojewoda [...] w uzasadnieniu swojego stanowiska w sposób wybiórczy i niepełny odniósł się do zeznań przesłuchanego w sprawie świadka S. D. Świadek ten zeznał, iż na terenie zespołu pałacowo - parkowego znajdowała się drewniana drwalka, kurnik oraz drewniany spichlerz służący najprawdopodobniej do przechowywania zboża, który związany był z działalnością rolniczą. Odwołująca podniosła i wskazała, iż na uzupełniające zadane przez nią pytanie, świadek S. D. stwierdził, iż drwalka oraz kurnik służyły wyłącznie na użytek kuchni i dworu. Zaś wejście do spichlerza, uznanego już przed wojną jako zabytek, usytuowane było od strony folwarku i spichlerz nie posiadała innego wejścia ani okien od strony parku. Powyższe zeznania świadka zostały jednak całkowicie pominięte w treści uzasadnienia do zaskarżonej decyzji Wojewody [...]. Okoliczności te świadczą bowiem niewątpliwie, iż drewniana drwalka oraz kurnik służyły wyłącznie na potrzeby dworku i nie były związane w żaden sposób z działalności rolniczą. Drewniany spichlerz nie był zaś połączony funkcjonalnie z zespołem dworsko - pałacowym. Niezasadne jest więc stwierdzenie Wojewody [...], iż zeznania świadka S. D. świadczą o powiązaniu terytorialnym zespołu pałacowo - parkowego z resztą majątku ziemskiego. Treść złożonych przez świadka zeznań wskazuje bowiem wprost, iż nie istniał związek terytorialny pomiędzy dworem a resztą majątku ziemskiego.

Odwołująca się podniosła, iż Wojewoda [...] stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż istniał związek organizacyjny zespołu dworsko - pałacowego z resztą majątku ziemskiego, z uwagi na ścisłe powiązanie z osobą właściciela P. B. Wojewoda [...] stwierdził, iż P. B. podejmował w nim najważniejsze decyzje dotyczące majątku. Zaznaczyła, że Wojewoda [...] ustalił ponad wszelką wątpliwość, iż właściciel P. B. zatrudniał administratora oraz księgowego, którzy w jego imieniu zarządzali majątkiem oraz prowadzili jego gospodarkę finansową. Osoby te na stałe zamieszkiwały poza terenem parku. Okoliczność ta świadczy w sposób niewątpliwy, iż P. B. nie wykonywał bezpośrednio czynności związanych

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

z zarządzaniem majątkiem ziemskim, powierzając ich wykonywanie w/w osobom. P. B. nie brał więc bezpośredniego udziału w zarządzaniu majątkiem ziemskim.

Ponadto odwołująca się podniosła, że korzystanie przez właściciela P. B. i jego rodzinę z korzyści uzyskiwanych z majątku ziemskiego było rzeczą naturalną i wynikało z charakteru stosunków jakie w owym czasie panowały pomiędzy majątkami ziemskimi a zespołami pałacowo - parkowymi. Dochody uzyskiwane z folwarku były zawsze w części przeznaczane na utrzymanie dworku z uwagi na fakt, iż miały tego samego właściciela. Pożytki uzyskiwane z majątku ziemskiego stanowiły zazwyczaj jego jedyne źródło dochodu.

Zdaniem odwołującej się, wbrew stanowisku Wojewody [...], zgodnie ze ustalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, iż inne nieruchomości i wyposażenie budynków mieszkalnych, pałaców itp. podlegały przejęciu na własność Państwa wraz z nieruchomościami ziemskimi określonymi w art. 2 ust. 1 lit. a) omawianego dekretu, skoro jego przepisy nie wywłaszczały właścicieli przejmowanych nieruchomości z całego ich mienia. Przejmowane mogły być bowiem tylko te budynki wraz z całym inwentarzem żywym i martwym, które znajdowały się w obrębie danej nieruchomości ziemskiej, a wiec takiej, która miała charakter rolniczy. W ocenie N. D. w toku postępowania zostało w sposób niewątpliwy wykazane, iż zespół dworsko - parkowy R. nigdy nie miał charakteru rolnego i nie był powiązany z gospodarstwem rolnym. Z uwagi więc na brak przesłanki charakteru rolnego nieruchomości, dokonane przez Wojewodę [...] odmienne ustalenie należy jej zdaniem uznać za bezpodstawne i sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym. W świetle prawidłowych ustaleń dokonanych przez Wojewodę [...], organ I Instancji nie uwzględnił obowiązującego orzecznictwa oraz norm prawnych zawartych w art. 7 kpa oraz art. 2,7,8 oraz 64 Konstytucji. Zasada obowiązku uwzględniania słusznego interesu stron wraz z przewidzianą w Konstytucji zasadą ochrony prawa jednostki do własności i innych praw majątkowych (art. 64 Konstytucji RP) winny bowiem być bezwzględnie przestrzegane przez organy administracji publicznej. Każda decyzja organu administracyjnego przewidująca pozbawienie lub ograniczenie własności musi być zgodna z art. 64 Konstytucji. Regulacja art. 64 Konstytucji w połączeniu z normą prawną wynikającą z treści art. 7 kpa, nakazuje organom administracji publicznej,

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

by przy wydawaniu decyzji kierowały się zasadą słuszności w zakresie ochrony prawa własności jednostki.

Odwołująca się wskazała, że następcy prawni P. B. korzystają z określonej w Konstytucji ochrony prawa własności. Tymczasem Wojewoda [...] nie uwzględnił przy wydawaniu zaskarżonej decyzji powyższych zasad i nie dostrzegł norm prawnych zawartych w art. 7 kpa oraz art. 64 Konstytucji.

Wobec powyższego, zdaniem N. D. Wojewoda [...] naruszył treść art. art. 7 kpa oraz art. 2,7,8 oraz 64 Konstytucji.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...]. Organ odwoławczy podzielił argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji organu I instancji. Podniósł ponadto, odnosząc się do zarzutów, że zagadnieniem kluczowym w zakresie zbadania, czy zespół pałacowo - parkowy podlegał czy też nie podlegał wyłączeniu spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej było istnienie związku funkcjonalnego tego pałacu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Badanie związku funkcjonalnego polega na ustaleniu istnienia bądź nieistnienia powiązań o charakterze terytorialnym, organizacyjnym i finansowym pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią majątku. Przy czym o istnieniu związku funkcjonalnego decyduje fakt, czy bez zespołu dworsko - parkowego gospodarstwo rolne nie mogłoby prawidłowo funkcjonować i odwrotnie. O powiązaniu terytorialnym decyduje fakt, gdy usytuowanie dworu oraz budynków gospodarczych, jak również charakter użytków rolnych wskazuje na to, że nieruchomość tworzy jednolitą całość wzajemnie ze sobą powiązaną. Związek finansowy istnieje wówczas, gdy dwór jest utrzymywany z dochodów z gospodarstwa, a produkty wytwarzane w tym gospodarstwie służą zaspokojeniu potrzeb mieszkańców dworu.

Rozważając istnienie związku terytorialnego w rozpatrywanej sprawie organ wskazał, że nieruchomość określana jako zespół dworsko-parkowy w R. stanowiła przed przejściem na rzecz Skarbu Państwa własność P. B. Zdaniem organu odwoławczego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią majątku zachodził niewątpliwie związek terytorialny. W przedmiotowej sprawie pałac był obiektem zlokalizowanym w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowań gospodarczych. Wynika to zarówno z archiwalnych map, jak i z zeznań przesłuchanych w niniejszej sprawie świadków. Za ogrodzeniem zespołu znajdowały

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

się zabudowania gospodarcze (stodoła, stajnia, obora). Organ stwierdził, iż przeszkodą do zanegowania związku pomiędzy nieruchomością dworską, a nieruchomościami rolnymi jest już sama lokalizacja zespołu. Przepisy dekretu nie wyłączały automatycznie budynków mieszkalnych spod reformy rolnej. Wyłączenie takie mogło mieć miejsce tylko wtedy, gdy nieruchomość z posadowionym na niej dworem zachowywała odrębność od rolnej części majątku. Zabudowania dworskie należące do P. B., sąsiadujące z budynkami gospodarczymi nie wykazują cechy odrębności od nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym.

Wydzielenie zespołu dworsko - parkowego poprzez jego ogrodzenie nie może skutkować utratą funkcjonalnej łączności z resztą majątku. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 grudnia 2005 r. sygn. akt I OSK 210/05 ,,(...) samo wyeksponowanie pałacu wraz z otaczającym go parkiem (zrozumiałe wobec roli pałacu w całym majątku) poprzez elementy wyodrębnienia fizycznego, nie może być traktowane jako oznaka braku powiązania funkcjonalnego tego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Było to bowiem zjawisko typowe".

Badając kryterium organizacyjno - decyzyjne organ stwierdził, iż związek ten wynikał z faktu, iż właściciel majątku ziemskiego sprawował nadzór właścicielski. Wprawdzie P. B. zatrudniał administratora, który mieszkał poza terenem dworsko - parkowym oraz księgowego, którzy w jego imieniu zarządzali majątkiem i prowadzili gospodarkę finansową, to jednak najważniejsze decyzje były podejmowane przez właściciela majątku.

Ustosunkowując się natomiast do kryterium finansowego organ stwierdził, iż z akt sprawy nie wynika, aby na terenie nieruchomości prowadzona była działalność nie związana z produkcją rolną, która mogłaby stanowić źródło utrzymania pałacu. Wręcz przeciwnie, z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż źródłem finansowania rodziny B. były dochody uzyskiwane z dóbr ziemskich.

W ocenie organu odwoławczego zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, iż pomiędzy nieruchomością ziemską a zespołem pałacowo-parkowym istniał ścisły i nierozerwalny związek. Zespół pałacowo-parkowy oraz pozostała część majątku były elementami w stosunku do siebie współzależnymi, zespół pałacowo-parkowy nie mógł funkcjonować w oderwaniu od reszty dóbr ziemskich.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wnieśli N. D. i M. D.

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię w konsekwencji niewłaściwej interpretacji pojęcia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworkwo - parkowym a pozostałą częścią majątku, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, naruszenie art. 77 KPA przez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, w szczególności poprzez brak ustalenia, czy zabudowania znajdujące się na terenie zespołu dworkowo - parkowego służyły gospodarce prowadzonej w części nieruchomości przeznaczonej na cele, co zdaniem skarżących, miało wpływ na przyjęcie istnienia powiązań o charakterze terytorialnym i funkcjonalnym, a w konsekwencji przyjęcie związku funkcjonalnego pomiędzy częścią nieruchomości przeznaczoną na cele rolne, a zespołem dworkowo - parkowym i w konsekwencji miało wpływ na wynik sprawy. Zarzucili także naruszenie art. 80 Kpa poprzez pominięcie części materiału dowodowego, w szczególności dotyczącego oddzielenia terytorialnego zespołu dworkowo - parkowego od części nieruchomości wykorzystywanej na cele rolnicze za pomocą płotu drewnianego, muru, usytuowania zabudowań, obsadzania granicy drzewami, układu dróg, a w konsekwencji błędne uznanie, iż pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a częścią nieruchomości wykorzystywaną na cele rolne występował związek funkcjonalny oraz przyjęcie za udowodnione, iż zespół dworkowo - parkowy utrzymywany był wyłącznie z dochodów z części nieruchomości wykorzystywanej na cele rolnicze, przy braku dostatecznego materiału dowodowego uzasadniającego taki wniosek, w konsekwencji błędne uznanie, iż pomiędzy częścią nieruchomości przeznaczoną na cele rolnicze a zespołem dworsko - parkowym występował związek finansowy.

Podnosząc powyższe naruszenia skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu skargi skarżący podnieśli okoliczności tożsame z zawartymi w odwołaniu od decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonej decyzji z prawem materialnym i procesowym. Zdaniem Sądu brak jest podstaw

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

do uchylenia zaskarżonej decyzji.

W ocenie organy administracji zgromadził materiał dowodowy w sposób pełny i wyczerpujący. Ocena tego materiału jest zdaniem Sądu prawidłowa. Ponowne przytaczanie argumentów wskazanych przez organy administracji jest niecelowe. Zarzut, iż w toku postępowania doszło do naruszenia art. 77 kpa oraz art. 80 kpa, zdaniem Sądu, nie znajduje uzasadnienia i jest jedynie polemiką z prawidłowym stanowiskiem organów administracji.

Zarzut skarżących sprowadza się do stwierdzenia, iż wydając decyzję z dnia [...] stycznia 2007 roku, Nr [...] Wojewoda [...] rażąco naruszył art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1944 roku, Nr 4, poz. 17 ze zm.). Zgodnie z treścią tego przepisu na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Zdaniem skarżących brak było podstaw do przejęcia na podstawie tego przepisu kompleksu dworkowo - pałacowego. Poglądu tego, zdaniem Sądu, nie można podzielić. Nieruchomości ziemskie przejęte na cele reformy rolnej były dzielone w celu przekazania ich uprawnionym do korzystania z reformy rolnej. Wskazać należy, iż zgodnie z treścią § 44 pkt 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 roku, Nr 10, poz. 51 ze zm.) nie podlegały podziałowi zabudowania dworskie i przemysłowe. Nieruchomości, na których znajdowały się zabudowania dworskie podlegały więc przejęciu na cele reformy rolnej.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 19 września 1990 roku, W 3/89 (OTK 1990/1/26) Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty.

Nie kwestionując poglądu Trybunału Konstytucyjnego, zdaniem Sądu

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

stwierdzić należy, iż wskazane przez Trybunał Konstytucyjny rodzaje działalności wytwórczej w rolnictwie należy traktować jako wskazanie przykładowe. Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku wskazał na produkcję roślinną, zwierzęcą i sadowniczą, by uwypuklić różnice między nieruchomościami przeznaczonymi na cele działalności wytwórczej w rolnictwie, a nieruchomościami mającymi charakter działek budowlanych. Produkcja roślinna i zwierzęca nie może być utożsamiana z typowym wyobrażeniem o takiej produkcji, to jest np. z hodowlą koni, owiec, świń, krów lub uprawą zbóż, ziemniaków lub warzyw. Działalność wytwórcza w rolnictwie, to również działalność mniej typowa np. hodowla pszczół i produkcja miodu, uprawa roślin energetycznych.

Nie można też zdaniem Sądu uznać, iż nieruchomości ziemskie to wyłącznie nieruchomości, które mogą być wykorzystane do uprawy zbóż lub innych roślin. Z treści art. 2 ust. 1 pkt e wynika, że użytki rolne są tylko jednym z rodzajów nieruchomości ziemskich. Do nieruchomości służących produkcji rolnej zaliczyć należy nieruchomości na których znajdują się urządzenia melioracji wodnej. Urządzenia takie służyły należytemu utrzymaniu użytków rolnych. Nieruchomościami ziemskimi będą drogi dojazdowe do użytków rolnych. Bez ich istnienia nie byłoby bowiem możliwe wykorzystanie użytków rolnych. Nieruchomością ziemską będzie nieruchomość, na której znajduje się staw rybny. Za nieruchomości ziemskie uznać należy nieruchomości na których zlokalizowane były zabudowania gospodarcze. Istnienie takich zabudowań umożliwiało bowiem wykorzystanie użytków rolnych. Nieruchomością ziemską jest również zdaniem Sądu nieruchomość, na której znajdują się zabudowania dworskie oraz nieruchomość, na której znajduje się park. Funkcjonowanie gospodarstwa rolnego związane jest z koniecznością posiadania przez właściciela gospodarstwa miejsca, w którym będzie on mieszkał i odpoczywał. Oczywistym jest bowiem, że prowadzenie gospodarstwa rolnego nie polega na ciągłej w nim pracy. Dla racjonalnego funkcjonowania gospodarstwa niezbędne jest posiadanie przez jego właściciela miejsca wypoczynku. Takim miejscem są zabudowania dworskie oraz ich otoczenie jak np. park. Wydzielanie nieruchomości na których znajdują się zabudowania dworskie i park z całości majątku ziemskiego byłoby zabiegiem sztucznym. Gospodarstwo rolne można w pewnym uproszczeniu porównać do zakładu pracy. Zakład pracy - oprócz pomieszczeń przeznaczonych na cele produkcyjne - posiada także pomieszczenia socjalne, z których korzystają osoby w nim zatrudnione. W gospodarstwach rolnych

14

Sygn. akt IV SA/Wa 1001/08

znajdują się natomiast zabudowania mieszkalne oraz ogródki, które również w uproszczeniu można porównać do zaplecza socjalnego zakładu pracy. Zabudowania dworskie oraz park spełniają takie same funkcje jak zabudowanie mieszkalne i ogródki w gospodarstwach chłopskich. Różnica między nimi nie jest jakościowa, tylko ilościowa. Zabudowania dworskie oraz park są większe od zabudowań mieszkalnych i ogródków w gospodarstwach chłopskich, ale ich funkcja jest taka sama.

Nie będzie nieruchomością ziemską, pomimo umiejscowienia jej na terenach wiejskich, nieruchomość, na której znajdują się zabudowania niezwiązane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, jak na przykład zabudowania służące wyłącznie wypoczynkowi, np. pałacyk letni, pałacyk myśliwski, zajazd. Zabudowania dworskie oraz park dawnego majątku ziemskiego położonego w R. nie mogą być uznane za tego rodzaju nieruchomości. Ponownie stwierdzić należy, iż ich wyodrębnianie z całego majątku R. byłoby zabiegiem sztucznym. Brak było zdaniem Sądu podstaw, by w decyzji z dnia z dnia [...] stycznia 2007 r. Wojewoda [...] stwierdził, iż przejęciu na cele reformy rolnej nie podlegała ta część majątku ziemskiego R., na której znajdowały się zabudowania dworskie oraz park. Tym samym brak jest podstaw do kwestionowania prawidłowości decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Z powyższych względów na podstawie art. 151 Ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 roku Nr 153 poz. 1270 ze zm.) Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.