Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1066/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6136 Ochrona przyrody
Hasła tematyczne: Ochrona zwierząt
Skarżony organ: Inspektor Ochrony Środowiska
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 64 art. 73 1-3 ust. 11
journal: Dz.U. 2009 nr 151 poz 1220
law: Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody - tekst jednolity
article: art. 1 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 106 poz 1002
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 12 marca 2019 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Masternak-Kubiak /spr./ Sędziowie sędzia NSA Jerzy Stelmasiak sędzia del. WSA Tomasz Świstak Protokolant starszy asystent sędziego Rafał Kopania po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2019 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2016 r. sygn. akt IV SA/Wa 802/16 w sprawie ze skargi D. K. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zezwolenia na odstępstwo od zakazu 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w [...] z dnia [...] października 2012 r., znak: [...]; 2. odstępuje od zasądzenia od Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 czerwca 2016 r., sygn. akt IV SA/Wa 802/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę D. K. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zezwolenia na odstępstwo od zakazu.

Powyższy wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Wnioskiem z dnia [...] maja 2012 r. skarżąca zwróciła się do Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w [...] o wydanie zezwolenia na odstępstwo od zakazu posiadania samicy małpy rezusa (Macaca Mulatta). We wniosku podała, że małpa urodziła się w hodowli w [...] w październiku 2008 r., zaś skarżąca jest jej właścicielką od dnia [...] czerwca 2009 r. Obecnie zwierzę przebywa w jej domu, w specjalnym pomieszczeniu. Rezus został zgłoszony i wpisany do rejestru zwierząt na podstawie art. 64 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (tekst jedn. Dz. U. z 2009, nr 151, poz. 1220 z późń. zm.) – dalej powoływana, jako: "ustawa o ochronie przyrody", co potwierdza zaświadczenie Prezydenta [...] nr [...] z dnia [...] lipca 2009 r., znak: [...].

Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska w [...] pismem z dnia [...] października 2012 r. poinformował skarżącą, że zgodnie z art. 73 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody, zezwolenia na odstępstwa od zakazów posiadania i przetrzymywania zwierząt niebezpiecznych, mogą zostać wydane przez właściwego regionalnego dyrektora ochrony środowiska, zgodnie z rozporządzeniem Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 r., w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz. U. Nr 173, poz. 1037), wyłącznie w stosunku do gatunków należących do kategorii II zwierząt niebezpiecznych. Rezus został natomiast ujęty w kategorii I zwierząt niebezpiecznych, a zatem jego posiadanie i przetrzymywanie możliwe jest wyłącznie przez jednostki zwolnione z tego zakazu, tj. przez ogrody zoologiczne, cyrki, placówki naukowe prowadzące badania nad zwierzętami oraz ośrodki rehabilitacji zwierząt (art. 73 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 ustawy o ochronie przyrody). Osoby prywatne nie mają możliwości posiadania i przetrzymywania gatunków należących do kategorii I zwierząt niebezpiecznych, w związku z tym zwierzę należy przekazać do jednego z ww podmiotów. Według organu brak jest podstaw prawnych do rozpatrzenia wniosku o wydanie zezwolenia na odstępstwo od zakazu posiadania rezusa przez osobę fizyczną.

Skarżąca odwołała się od ww pisma, stanowiącego w jej ocenie odmowną decyzję.

Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2013 r. Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska stwierdził niedopuszczalność odwołania wobec nieistnienia w obrocie prawnym przedmiotu zaskarżenia, tj. decyzji administracyjnej w znaczeniu prawnym.

Na powyższe postanowienie skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 729/13, uchylił zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że organ odwoławczy błędnie zinterpretował treść art. 61 K.p.a., uznając że Regionalny Dyrektor nie wszczął postępowania w przedmiotowej sprawie. Sąd uznał, że treść pisma z dnia [...] października 2012 r. wskazuje na rozstrzygnięcie sprawy co do istoty. W ocenie Sądu pismo Dyrektora Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w [...] z dnia [...] października 2012 r. może być uznane za decyzję administracyjną, gdyż zawiera część koniecznych elementów, które powinna zawierać decyzja administracyjna. Mianowicie pismo to zawiera: datę wydania pisma, oznaczenie strony do której jest ono kierowane, rozstrzygnięcie oraz podpis Zastępcy Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w [...] - Regionalnego Konserwatora Przyrody.

Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 1 lipca 2015 r., sygn. akt II OSK 2881/13, oddalił skargę kasacyjną. W motywach rozstrzygnięcia NSA stwierdził, że w niniejszej sprawie istniała materialnoprawna podstawa wydania przez właściwego regionalnego dyrektora ochrony środowiska decyzji w sprawie zezwolenia na odstępstwo od zakazu posiadania żywego zwierzęcia gatunku zaliczonego do gatunków niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (art. 73 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 ustawy o ochronie przyrody), Regionalny dyrektor ochrony środowiska, w świetle przepisów art. 73 ustawy o ochronie przyrody, zobowiązany był zatem do rozpatrzenia żądania skarżącej w trybie postępowania jurysdykcyjnego i jego zakończenia poprzez wydanie stosownej decyzji administracyjnej.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy - Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r. utrzymał w mocy decyzję Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] października 2012 r. W uzasadnieniu stwierdził, że przy wydawaniu rozstrzygnięcia kierował się oceną prawną i wytycznymi wynikającymi z wyroku NSA z dnia 1 lipca 2015 r. i wyroku WSA z dnia 1 sierpnia 2013 r.

Organ odwoławczy podał, że w myśl rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 r. w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz. U. Nr 173, poz. 1037) rezus został ujęty w kategorii I zwierząt niebezpiecznych (załącznik nr 1 poz. 235), obejmującej najbardziej niebezpieczne gatunki lub grupy gatunków zwierząt, które z przyczyn naturalnej agresywności lub właściwości biologicznych mogą stanowić poważne zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi. Stosownie do art. 73 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody, zakazy; posiadania i przetrzymywania, sprowadzania z zagranicy, sprzedaży, wymiany, wynajmu, darowizny i użyczania podmiotom nieuprawnionym do ich posiadania, w odniesieniu do żywych zwierząt gatunków niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, nie dotyczą ogrodów zoologicznych, cyrków i placówek naukowych prowadzących badania nad zwierzętami, zaś zakaz posiadania i przetrzymywania nie dotyczy ośrodków rehabilitacji zwierząt. Tym samym, jak słusznie stwierdził organ pierwszej instancji, zwierzęta należące do kategorii I należy przekazać do jednego z ww ośrodków. Zdaniem organu odwoławczego w decyzji z dnia [...] października 2012 r. w sposób jasny i niebudzący wątpliwości przedstawiono przepisy obowiązujące w stosunku do przetrzymywania zwierząt należących do I kategorii zwierząt niebezpiecznych, do których zalicza się rezus.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że rozporządzenie w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, wykonuje upoważnienie ustawowe zawarte w art. 73 ust. 11 ustawy o ochronie przyrody, wprowadzone ustawą z dnia 3 października 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 201, poz. 1237). Celem stworzenia ww przepisów jest ochrona życia i zdrowia ludzkiego przed niebezpieczeństwem powodowanym przez gatunki zagrażające człowiekowi. Zgodnie z art. 73 ust. 3 ustawy o ochronie przyrody gatunki zwierząt niebezpiecznych dzieli się na dwie kategorie. W kategorii I znalazły się gatunki lub grupy gatunków zwierząt wyjątkowo niebezpiecznych, w stosunku do których istnieją informacje o ich szczególnej agresywności i udokumentowanych wypadkach z ich udziałem, w efekcie których nastąpiła śmierć, bądź trwałe uszkodzenie ciała człowieka. Do kategorii II zaliczono gatunki lub grupy gatunków zwierząt, które mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia lub życia ludzi, i z tego względu wymagają szczególnych umiejętności właściciela oraz właściwych warunków przetrzymywania, uniemożliwiających ich ucieczkę. Zagrożenie powodowane przez gatunki naczelnych ujęte w kategorii I zwierząt niebezpiecznych, to przede wszystkim pogryzienie i możliwość infekcji. Zwierzęta ujęte w kategorii I zwierząt niebezpiecznych nie muszą na co dzień przejawiać agresywnych zachowań. Jednakże, należy mieć na uwadze, że zarówno rezus, jak i inne gatunki należące do I kategorii zwierząt niebezpiecznych, to zwierzęta dzikie, u których niedostrzeżony przez opiekuna impuls może spowodować uruchomienie niekontrolowanych aktów agresji. Badania nad zachowaniem rezusów żyjących w niewoli wykazały, że młode rezusy pozbawione macierzyńskiej opieki wyrastały na osobniki o skrzywionej osobowości, nieprzystosowane do życia w kolektywie i skłonne do niekontrolowanych aktów agresji. Badania dowiodły też, że wychowanie spokojnego, nieagresywnego osobnika wymaga stymulującego środowiska - klatki pełnej atrakcyjnych zabawek i towarzystwa do zabawy. Nie jesteśmy w stanie stwierdzić, w jaki sposób przetrzymywane zwierzęta zostały wychowane i przewidzieć, czy spokojne dotąd zwierzę pod wpływem impulsu nie stanie się agresywne. W związku z powyższym, gatunki skłonne do przejawiania agresywnych zachowań w naturze, nie powinny być przetrzymywane poza ogrodami zoologicznymi i innymi przystosowanymi do tego instytucjami. W przypadku małp należących do gatunku rezus szczególnie niebezpieczna jest możliwość infekcji, możliwa nawet w przypadku drobnego ugryzienia i przede wszystkim z tego względu osobniki te nie powinny być przetrzymywane przez osoby prywatne.

Organ zauważył, że w momencie wejścia w posiadanie osobnika rezusa przez skarżącą, tj. w czerwcu 2009 r., nie obowiązywało żadne rozporządzenie dotyczące zwierząt niebezpiecznych. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 23 sierpnia 2005 r. w sprawie gatunków lub grup gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz. U. z 2006 r. Nr 43, poz. 309, z późn. zm.) zostało uchylone w dniu 15 listopada 2008 r. przez art. 1 pkt 37 ustawy z dnia 3 października 2008 r. zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 201, poz. 1237, z późn. zm.). Z kolei, rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 r. w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz. U. Nr 173, poz. 1037) weszło w życie dopiero w dniu 23 listopada 2011 r. Jednocześnie w czerwcu 2009 r. ogólnie dostępny był tekst rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 23 sierpnia 2005 r. w sprawie gatunków lub grup gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi i kolejnych jego wersji. W załączniku do ww rozporządzenia, tj. w Wykazie gatunków lub grup gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, w tym drapieżnych i jadowitych, figurowały wszystkie małpy należące do rodziny koczkodanowatych, inaczej makakowatych Cercopithecidae, z wyjątkiem rodzaju Miopithecus spp. (taiapoiny). Do rodziny makakowatych należy rezus, a zatem gatunek ten był ujęty w poprzednich wersjach rozporządzenia dotyczącego zwierząt niebezpiecznych.

Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw, hodowcy, którzy przetrzymywali zwierzęta niebezpieczne należące do kategorii II, byli zobowiązani w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie rozporządzenia uzyskać zezwolenie właściwego regionalnego dyrektora ochrony środowiska na ich posiadanie i przetrzymywanie oraz złożyć wniosek o dokonanie wpisu do rejestru starosty właściwego ze względu na miejsce przetrzymywania zwierząt. Natomiast właściciele zwierząt należących do I kategorii zwierząt niebezpiecznych w terminie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie przedmiotowego rozporządzenia byli zobowiązani przekazać zwierzęta podmiotom uprawnionym do ich posiadania. Ustawodawca nie ograniczał sposobu przekazania tych zwierząt, co dopuszczało przykładowo sprzedaż, czy też darowiznę podmiotom uprawnionym do ich przetrzymywania w kraju lub za granicą. Z uwagi na bardzo długie okresy przejściowe, nie może być mowy o zaskakiwaniu posiadaczy zwierząt niebezpiecznych zmianą stanu prawnego.

D. K. w skardze na ostateczną decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska, wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła wydanie zaskarżonej decyzji:

1. z rażącym naruszeniem prawa materialnego, tj.:

- art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt przez niezastosowanie, a to przez niewzięcie pod uwagę, iż pozostający pod opieką i ochroną skarżącej makak rezus jest istotą żyjącą, zdolną do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą, a człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę,

- § 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia przez zastosowanie w niniejszej sprawie, a to przez zaliczenie małpy posiadanej przez skarżącą do zwierząt kategorii I zwierząt niebezpiecznych, podczas gdy w czerwcu 2009 r., tj. w dacie nabycia małpy nie była ona zaklasyfikowania przez Ministra Środowiska do gatunków niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, co więcej - nie była zaklasyfikowana do kategorii I gatunków niebezpiecznych;

2. z rażącym naruszeniem prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik postępowania, tj.;

- art. 10 § 1 K.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków dowodowych, co uniemożliwiło stronie wykazanie, że będący jej własnością makak rezus jest zdrowy, nie wykazuje cech agresji, nie zagraża ludziom bądź innym zwierzętom i pozostaje pod opieką medyczną lekarza weterynarii, a warunki jego wychowania i sprawowanej opieki nie doprowadziły do skrzywienia jego osobowości,

- art. 7, art. 77 i 80 K.p.a. przez niewzięcie pod uwagę okoliczności, że ten konkretny makak rezus nie jest zwierzęciem dzikim, jako zwierzę pochodzące z hodowli, całkowicie uległ domestykacji, od urodzenia przebywał z ludźmi i nie potrafi egzystować w stadzie swoich pobratymców;

3. naruszeniem zasady praw nabytych przez nie wzięcie pod uwagę okoliczności, że skarżąca posiada małpę już od 7,5 roku, tj. od czerwca 2009 r. W tym czasie obowiązywało rozporządzenie z dnia 23 sierpnia 2005 r., które nie kwalifikowało gatunku Macaca Mulatta do gatunków niebezpiecznych, co więcej - nie klasyfikowało też do kategorii i gatunków niebezpiecznych. Dodatkowo według skarżącej postanowienia art. 73 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody w brzmieniu obowiązującym od dnia 16 września 2009 r. jako niezgodne z regulacjami w układzie akcesyjnym między Rzeczpospolitą Polską a Unią Europejską, nie powinny mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie.

Główny Dyrektor Ochrony Środowiska - w odpowiedzi na skargę - wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

W wyroku oddalającym skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska wydał decyzję zgodną z prawem. Podkreślił, że ustawodawca ustanawiając w art. 73 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody, zakaz posiadania i przetrzymywania żywych zwierząt gatunków niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, które podzielił na dwie kategorie (I i II), przewidział jednocześnie odstępstwa od tego zakazu tylko w stosunku do zwierząt gatunków zaliczonych do jednej z tych kategorii (II). Ustalenia, w konkretnym przypadku, przynależności przedmiotowego osobnika do jednej z tych kategorii, dokonuje regionalny dyrektor ochrony środowiska właściwy ze względu na miejsce przetrzymywania zwierząt. Jeżeli organ ten ustali w toku postępowania, że wniosek strony dotyczy osobnika gatunku objętego kategorią I, to wówczas prawidłowym rozstrzygnięciem będzie odmowa udzielenia zezwolenia na odstępstwa od zakazu posiadania i przetrzymywania takiego osobnika.

Sąd Wojewódzki wskazał, że wniosek skarżącej dotyczy rezusa, który został ujęty w kategorii I zwierząt niebezpiecznych i wymieniony pod poz. 235 w załączniku Nr 1 do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 r. w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, które weszło w życie w dniu 23 listopada 2011 r., obejmującym najbardziej niebezpieczne gatunki lub grupy gatunków zwierząt, które z przyczyn naturalnej agresywności lub właściwości biologicznych, mogą stanowić poważne zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi. Konsekwencją powyższego ustalenia było utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji o odmowie udzielenia zezwolenia na odstępstwo od zakazu posiadania i przetrzymywania przez skarżącą małpy rezus. Stosownie bowiem do art. 73 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody, zakaz posiadania i przetrzymywania, w odniesieniu do żywych zwierząt gatunków niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, nie dotyczy ogrodów zoologicznych, cyrków i placówek naukowych prowadzących badania nad zwierzętami, a nadto ośrodków rehabilitacji zwierząt.

Sąd Wojewódzki uznał, że z racji bezwarunkowego zaliczenia, przez ustawodawcę, tego gatunku małpy do zwierząt niebezpiecznych kategorii I, czyli zwierzęcia najbardziej niebezpiecznego, które z przyczyn naturalnej agresywności lub właściwości biologicznych może stanowić poważne zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi, organ nie był zobowiązany do wykazania, udowodnienia - wbrew twierdzeniu skarżącej - agresywnych cech osobowości, czy nosicielstwa groźnych dla życia ludzi wirusów małpy skarżącej.

Odnosząc się do twierdzenia skarżącej jakoby odmowa udzielenia zezwolenia na odstępstwo od zakazu posiadania i przetrzymywania małpy nastąpiła wbrew zasadzie praw nabytych, Sąd wskazał, że w chwili, w której skarżąca weszła w posiadanie rezusa (czerwiec 2009 r.) nie obowiązywało żadne rozporządzenie dotyczące gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, które kwalifikowałoby to zwierzę do gatunków lub grup zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, w tym drapieżnych i jadowitych, czy kategorii I - obejmującej najbardziej niebezpieczne gatunki lub grupy gatunków zwierząt, które z przyczyn naturalnej agresywności lub właściwości biologicznych mogą stanowić poważne zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzi, bądź kategorii II - obejmującej pozostałe gatunki lub grupy gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi. Sąd zwrócił uwagę, że rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 23 sierpnia 2005 r. w sprawie gatunków lub grup gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz. U. z 2006 r., Nr 43, poz. 309, ze zm.) zostało uchylone z dniu 15 listopada 2008 r. przez art. 1 pkt 37 ustawy z dnia 3 października 2008 r. zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 201, poz. 1237). Z kolei rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 r. w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz. U. Nr 173, poz. 1037) weszło w życie dopiero w dniu 23 listopada 2011 r. Niemniej wątpliwości w tej materii - w ocenie Sądu - rozwiała już norma art. 11 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 201, poz. 1237), obowiązująca od dnia 15 listopada 2008 r., czyli zarówno w dniu, w którym skarżąca weszła w posiadanie zwierzęcia, jak i w dniu rozstrzygania sprawy przez organy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła D. K., zaskarżając go w całości.

Skarżąca zarzuciła, w granicach wskazanych w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.) – dalej: "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

- art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r. Nr 106, poz. 1002 z późn. zm.) – dalej: "ustawa o ochronie zwierząt", poprzez niezastosowanie, a to poprzez niewzięcie pod uwagę, że pozostający pod opieką i ochroną skarżącej makak rezus jest istotą żyjącą, zdolną do odczuwania cierpienia, nie jest rzeczą, a człowiek jest mu winien poszanowanie, ochronę i opiekę;

- art. 73 ust. 3 ustawy o ochronie przyrody, poprzez niewłaściwe zastosowanie do osobnika rezusa (Macaca mulatta), a w konsekwencji do bezzasadnej odmowy wyrażenia zgody na przetrzymywanie rezusa przez osobę fizyczną, nie będącą podmiotem wymienionym w art. 73 ust. 2, tj. ogrodem zoologicznym, cyrkiem, placówką naukową bądź ośrodkiem rehabilitacji zwierząt;

- art. 73 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o ochronie przyrody poprzez niewłaściwe zastosowanie do makaka rezusa, tj. osobnika w pełni poddanemu procesowi domestyfikacji, nie mającemu od dnia urodzenia styczności z osobnikami żyjącymi w stadzie dziko bądź w niewoli, a w konsekwencji do bezzasadnej odmowy wyrażenia zgody na przetrzymywanie makaka przez osobę fizyczną, nie będącą ogrodem zoologicznym, cyrkiem, placówką naukową bądź ośrodkiem rehabilitacji zwierząt:

- art. 73 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 73 ust. 2 i 3 ustawy o ochronie przyrody poprzez niewłaściwe zastosowanie i nieuwzględnienie zasady niedziałania prawa wstecz do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie od dnia 23 listopada 2011 r. nowego rozporządzenia w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, a w konsekwencji do bezzasadnej odmowy wyrażenia zgody na przetrzymywanie makaka rezusa przez osobę fizyczną, nie będącą ogrodem zoologicznym, cyrkiem, placówką naukową bądź ośrodkiem rehabilitacji zwierząt;

- art. 73 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody poprzez brak zastosowania w sprawie i nieuwzględnienie zasady niedziałania prawa wstecz do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie od dnia 23 listopada 2011 r. nowego rozporządzenia w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, a w konsekwencji odmowę wyrażenia zgody na odstępstwo od zakazu przetrzymywania zwierzęcia makaka rezusa przez osobę fizyczną, gdzie do dnia 15 listopada 2008 r. makak rezus był zaliczony do kategorii II zwierząt, a dopiero od dnia 23listopada 2011 r. został przeniesiony do kategorii I. Zmiana stanu prawnego od listopada 2011 r., poprzez zaklasyfikowanie rezusa makaka do kategorii I zwierząt niebezpiecznych, nie może dotyczyć osobników, wobec których dokonano na dzień nabycia zwierzęcia, procedur legalizacyjnych (wpisanie do rejestru zwierząt, spełniania warunków przetrzymywania zwierząt niebezpiecznych);

- § 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia (Dz. U. z 2011 r. Nr 173, poz. 1037 z późn. zm.) przez zastosowanie w niniejszej sprawie, a to poprzez zaliczenie małpy posiadanej przez skarżącą, do zwierząt kategorii I tj. zwierząt niebezpiecznych, podczas gdy w czerwcu 2009 r. tj. w dacie nabycia małpy, nie była ona zaklasyfikowania przez Ministra Środowiska do kategorii I gatunków niebezpiecznych, a od urodzenia zwierzę przebywa wśród ludzi w domu prywatnym, nigdy nie mając kontaktu z osobnikami dzikimi.

W granicach wskazanych w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów o postępowaniu w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to nieuwzględnienie przez Sąd naruszenia przez organ administracji:

- art. 10 § 1 K.p.a. poprzez niezawiadomienie strony przed wydaniem decyzji o możliwości wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego, co uniemożliwiło stronie wykazanie, że będący jej własnością makak rezus jest zdrowy, nie wykazuje cech agresji, nie zagraża ludziom bądź innym zwierzętom i pozostaje pod opieką medyczną lekarza weterynarii, a warunki jego wychowania i sprawowanej opieki nie doprowadziły do skrzywienia jego osobowości;

- art. 7, art. 77, art. 80 K.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy i w konsekwencji błędne przyjęcie, że małpa skarżącej jest osobnikiem niebezpiecznym, stwarzającym potencjalne zagrożenie niekontrolowanych ataków agresji i o skrzywionej osobowości, podczas gdy małpa jest zdrowa, nie wykazuje cech agresji i jest pod stałą opieką medyczną lekarza weterynarii.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uwzględnienie skargi oraz uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi oraz zasądzenie na rzecz strony od organu zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

Ponadto skarżąca wniosła o skierowanie do Trybunału Konstytucyjnego, na mocy art. 193 Konstytucji, pytania prawnego o zbadanie zgodności art. 73 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 31 ust. 3 oraz z art. 2 Konstytucji RP.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 P.p.s.a., rozpoznaje sprawę w jej granicach, z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała, wobec czego kontrola Naczelnego Sądu Administracyjnego ograniczyć się musiała wyłącznie do zbadania zawartych w skardze zarzutów sformułowanych w granicach podstaw kasacyjnych.

W świetle art. 174 P.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1. naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2. naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W skardze podniesiono obie podstawy kasacyjne. Jednak przedmiot obu rodzajów zarzutów, jak i kierunek ich argumentacji pozostaje w ścisłym związku, koncentrując się zasadniczo wokół wykładni i zastosowania norm prawa materialnego. Mając na względzie powyższy związek treściowy, sformułowane w niniejszej skardze zarzuty poddane zostaną kontroli kasacyjnej łącznie, w kontekście naruszenia prawa materialnego.

Podkreślić na wstępie trzeba, że sąd administracyjny kontrolując zaskarżoną decyzję może dokonywać wykładni ograniczonej kontekstem ustalonego stanu faktycznego konkretnej sprawy, ale też może wskazać na wykładnię nieograniczoną bezpośrednio kontekstem stanu faktycznego sprawy. Innymi słowy sąd administracyjny może dokonywać tak wykładni operatywnej (powiązanej z treścią kontrolowanej decyzji i dokonywanej w celu wydania orzeczenia o określonej treści), jak i abstrakcyjnej. Przy czym jedynie wykładnia operatywna stanowi integralny element procesu decyzyjnego stosowania prawa i zarazem ma wpływ na treść decyzji stosowania prawa kończącej proces decyzyjny sądu administracyjnego, przedmiotem którego jest kontrola legalności decyzji oraz poprzedzającego ją postępowania (zob. L. Leszczyński, Wykładnia operatywna (podstawowe właściwości), "Państwo i Prawo" 2009, z. 6, s. 22).

Spór w przedmiotowej sprawie sprowadza się do kwestii dopuszczalności odstąpienia od zakazu i wyrażenia zgody przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska, na przetrzymywanie i posiadanie małpy - osobnika rezusa (Macaca mulatta), przez osobę prywatną nie będącą podmiotem wymienionym w art. 73 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody. Okolicznością prawnie relewantną w przedmiotowym sporze jest to, że makak rezus do dnia 15 listopada 2008 r. był kwalifikowany, na podstawie załączania do rozporządzenia Ministra Środowiska 23 sierpnia 2005 r. w sprawie gatunków lub grup gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi (Dz. U. z 2006 r., Nr 43, poz. 309, ze zm.), do kategorii II zwierząt niebezpiecznych, które w odpowiednich warunkach mogły być przetrzymywane przez osoby prywatne, po wyrażeniu zgody przez właściwego regionalnego inspektora ochrony środowiska. Zaznaczyć też trzeba, że osobnik rezusa skarżącej został wpisany do rejestru zwierząt prowadzonego przez starostę, zgodnie z art. 64 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody. Sąd Wojewódzki aprobując stanowisko organu, nie uwzględnił okoliczności wpisania małpy do rejestru zwierząt w lipcu 2009 r. , tj. w stanie prawnym w którym koczkodanowate nie były zaliczone do kategorii II zwierząt niebezpiecznych ani do kategorii I i nie wchodziły w zakres podmiotowy normy z art. 73 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody.

Skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego podziela stanowisko i argumentację skarżącej kasacyjnie, że zmiana stanu prawnego od 23 listopada 2011 r. wskutek wejścia w życie przepisów rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia (Dz. U. z 2011 r. Nr 173, poz. 1037 z późn. zm.), poprzez zaklasyfikowanie rezusa makaka do kategorii I zwierząt niebezpiecznych, nie powinna dotyczyć osobników, wobec których dokonano, na dzień nabycia zwierzęcia, procedur legalizacyjnych (wpisanie do rejestru zwierząt, spełnianie warunków przetrzymywania zwierząt niebezpiecznych, o których mowa w rozporządzeniu wydanym na podstawie art. 73 ust. 11 pkt 2 ustawy o ochronie przyrody).

Wejście w życie, w dniu 23 listopada 2011 r., nowego rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 3 sierpnia 2011 w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, gdzie w załączniku nr I zalicza się makakowate - wszystkie gatunki, z wyjątkiem gerez i talapoin, do gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, w żaden sposób nie zmienia sytuacji prawnej rezusa makaka, który jest w posiadaniu skarżącej od dnia [...] czerwca 2009 r. Nie może być tak, że opiekun zwierzęcia jest zaskakiwany zmianą stanu prawnego. Skoro w czerwcu 2009 r. skarżąca podjęła decyzję o nabyciu rezusa makaka z legalnej hodowli, a ten gatunek w tej dacie nie był zaklasyfikowany do kategorii I zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, to wejście w życie nowego rozporządzenia w żaden sposób nie wpływa na status małpy skarżącej. Trzeba mieć na uwadze, że imperatyw niedziałania prawa wstecz to nie tylko zakaz stanowienia norm prawnych, które nakazywałyby stosować nowo ustanowione normy prawne do zdarzeń, które miały miejsce przed ich wejściem w życie, z którymi prawo nie wiązało dotąd skutków prawnych, lecz także zakaz uchwalania intertemporalnych przepisów, które mają określić treść stosunków prawnych powstałych pod rządami dawnych norm, a trwających w okresie wejścia w życie norm nowo ustanowionych, jeżeli ich postanowienia wywołałyby ujemne następstwa dla bezpieczeństwa prawnego i poszanowania praw nabytych. Zasada nieretroakcji jest bardzo szeroka i nie odnosi się wyłącznie do przeszłości, ale karze oceniać zachowania prawodawcy z punktu widzenia przewidywalności (nowe regulacje prawne nie mogą zaskakiwać adresatów) i logiki podejmowanych działań (por. wyrok TK z 25 maja 2004 r., sygn. akt SK 44/03).

Każda zmiana normatywna generuje wystąpienie problemu intertemporalnego polegającego na rozgraniczeniu zakresów zastosowania oraz następstw i skutków prawnych norm prawa nowego i prawa dawnego. Wyznaczenie miarodajnego reżimu oceny prawnej stanów faktycznych powstałych pod rządami danego lub nowego prawa implikuje zastosowanie odpowiedniej metody regulacji intertemporalnej. Zasadniczo zdarzenie prawne należy oceniać według stanu prawnego obowiązującego w dacie jego zaistnienia (tempus regit actum). Metoda ta pozostaje w korelacji z zasadą ochrony praw niewadliwie nabytych, zakazującą arbitralnego znoszenia lub ograniczania praw podmiotowych przysługujących jednostce, zarówno publicznych, jak i prywatnych. Natomiast metoda wstecznego działania nowego prawa znajdzie zastosowanie do tych sytuacji, gdy regulacja będąca następstwem zmiany normatywnej rozciąga nowe skutki prawne na stany faktyczne powstałe i zakończone w okresie po wejściu w życie dawnego prawa ale przed wejściem w życie regulacji derogującej. Z kolei metoda bezpośredniego działania nowego prawa będzie wykorzystana w tych sytuacjach, gdy nowe prawo odnosi się wprawdzie do stanów faktycznych powstałych w okresie normatywnego oddziaływania dawnego prawa, jednakże nie narusza sfery skutków prawnych, które zostały powiązane przez dawny reżim z tymi stanami.

Mając na względzie powyższe uwagi należy przyjąć, że treść nowego rozporządzenia w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, stanowiącego prawo materialne obowiązuje wyłącznie do stanów faktycznych powstałych pod jego rządami, tj. poczynając od dnia 23 listopada 2011 r. Jeśli podmioty, których te normy dotyczą, nie mogły w chwili sprowadzania zwierzęcia (w przedmiotowej sprawie czerwiec 2009 r.) racjonalnie przewidzieć zmiany klasyfikacji zwierzęcia, a nadzwyczajne okoliczności, czy dobra podlegające ochronie konstytucyjnej, decyzji takiej nie usprawiedliwiają, to następuje wówczas złamanie zakazu niedziałania prawa nowego prawa wstecz, a także naruszenie zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa (wyrok TK z dnia 28 maja 1986 r., sygn. akt U 1/86). Zasada zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa, wynikająca z konstytucyjnej zasady państwa prawnego, nakazuje prawodawcy należyte zabezpieczenie "interesów w toku", a zwłaszcza należytą realizację uprawnień nabytych na podstawie poprzednich przepisów. Prawodawca narusza wartości, znajdujące się u podstaw omawianej zasady wtedy, gdy jego rozstrzygnięcie jest dla jednostki zaskoczeniem, bo w danych okolicznościach nie mogła go przewidzieć, szczególnie zaś wtedy, gdy przy jego podejmowaniu prawodawca mógł przypuszczać, że gdyby jednostka przewidywała zmianę prawa, byłaby inaczej zadecydowała o swoich sprawach. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wskazuje się, że skutki retrospektywnego działania nowego prawa należy oceniać z punktu widzenia konstytucyjnych zasad państwa prawnego, w tym ochrony praw słusznie nabytych i ochrony interesów będących w toku oraz, że nowe prawo nie powinno naruszać tych zasad. Zasada państwa prawnego, a zwłaszcza wynikające z niej zasady: zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, pewności prawa, ochrony praw nabytych oraz równości wobec prawa, nakazują, by sytuacja prawna osób dotkniętych nową regulacją była poddana takim przepisom przejściowym, by był czas na dokończenie przedsięwzięć prawidłowo podjętych w celu realizacji przyznanych uprawnień na podstawie wcześniejszej regulacji w przeświadczeniu, że będzie ona miała charakter stabilny (zob. orzeczenia z dnia 2 marca 1993 r., sygn. akt K 9/92 i z 15 lipca 1996 r., sygn. akt K 5/96 oraz wyrok z dnia 24 października 2000 r., sygn. akt SK 7/00).

Wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego wątpliwości w tej materii nie rozwiała regulacja art. 11 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o zmianie ustawy o ochronie przyrody oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 201, poz. 1237), obowiązująca od dnia 15 listopada 2008 r. Przepis ten wskazuje, że posiadacz zwierzęcia, o którym mowa w art. 73 ust. 1 ustawy zmienianej w art. 1, (czyli ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody), z wyjątkiem podmiotów, o których mowa w art. 73 ust. 2 ustawy zmienianej w art. 1, (czyli ogrodów zoologicznych, cyrków i placówek naukowych prowadzących badania nad zwierzętami i ośrodków rehabilitacji zwierząt), jest obowiązany w terminie 12 miesięcy, a w odniesieniu do zwierząt gatunków zaliczanych do kategorii I w terminie 6 miesięcy od dnia wejście w życie przepisów wykonawczych, o których mowa w art. 73 ust. 11 ustawy zmienianej w art. 1:

1) uzyskać zezwolenie, o którym mowa w art. 73 ust. 4 ustawy zmienianej w art. 1 oraz złożyć wniosek o dokonanie wpisu do rejestru, o którym mowa w art. 64 ust. 1 tej ustawy (tj. starosty właściwego ze względu na miejsce przetrzymywania zwierząt) lub

2) przekazać to zwierzę podmiotowi uprawnionemu do jego posiadania.

Wykładany ściśle przepis intertemporalny art. 11 ustawy z dnia 3 października 2008 r., prowadzi do wniosku, że w hipotezie i dyspozycji tej normy nałożono obowiązki na realnych "posiadaczy zwierzęcia", czyli osoby, które w dacie wejścia w życie ustawy (15 listopada 2008 r.), faktycznie posiadają zwierzęta niebezpieczne dla życia i zdrowia ludzi, a nie na tych, którzy mogą potencjalnie - w przyszłości wejść w posiadanie takiego zwierzęcia. Skarżąca stała się właścicielką małpy rezus w dniu [...] czerwca 2009 r., zatem nie mogła być adresatem obowiązku z art. 11 ustawy z dnia 3 października 2008 r.

Biorąc powyższe pod uwagę należy przyjąć, że organ administracji, rozstrzygając wniosek skarżącej na wyrażenie zgody na odstępstwo od zakazu trzymywania rezusa, był zobligowany do zastosowania norm prawa materialnego, uwzględniając zakres podmiotowy normy z art. 73 ust. 1-4 ustawy o ochronie przyrody i rozporządzenia wykonawczego, obowiązujący w dniu zgłoszenia małpy do rejestru zwierząt. Skarżąca zgłaszając w czerwcu 2009 r. zwierzę do właściwego rejestru i otrzymując zaświadczenie o wpisie, pozostawała w przekonaniu, że spełniła wszelkie obowiązki związane z przetrzymywaniem zwierzęcia w domu. Wpis do rejestru zwierząt oraz dostosowanie warunków przetrzymywania zwierzęcia do wymogów rozporządzenia wykonawczego, świadczył o wypełnianiu obowiązków normatywnych przez właścicielkę zwierzęcia.

Podstawą orzekania przez organy stosujące prawo nie jest przepis prawny, lecz norma prawna, w praktyce wywiedziona z szeregu przepisów prawnych. Normę prawną rekonstruuje się zawsze z całokształtu obowiązujących przepisów prawnych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedmiotowej sprawie, koniecznym jest sięgnięcie do zasad wykładni, zgodnie z którymi znaczenie przepisu zależy nie tylko od jego językowego sformułowania (kontekst językowy), ale także od treści innych przepisów (kontekst systemowy) oraz całego szeregu wyznaczników pozajęzykowych takich jak cele, funkcje regulacji prawnej i przekonania moralne (zob. L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów - Komentarz, Toruń 2002 r. s. 77). Małpa rezus makak urodziła się w hodowli, w ZOO Parku w [...], w dniu [...] października 2008 r. Od czerwca 2009 r. zwierzę przebywa, w specjalnym pomieszczeniu, w domu skarżącej. Zwierzę to, jako egzotyczne, w momencie zakupu zostało zgłoszone i wpisane do rejestru zwierząt prowadzonym przez Starostę [...]. Wpisu dokonano pod rządami obowiązującego wówczas rozporządzenia z dnia 23 sierpnia 2005 r. w sprawie gatunków lub grup gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi. Rezusa, w chwili jego importowania, nie kwalifikowano, jako gatunku zaliczonego do gatunku zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi. Wpisu do rejestru zwierząt dokonano w dniu [...] lipca 2009 r. na podstawie paszportu zwierzęcia.

Norma art. 73 ust. 2 ustawy o ochronie przyrody stanowi, że zakazy, o których mowa w art. 73 ust,. 1 pkt 1 i 2, nie dotyczą ogrodów zoologicznych, cyrków i placówek naukowych prowadzących badania nad zwierzętami, a zakazy, o których mowa w ust. 1 pkt 1 nie dotyczą ośrodków rehabilitacji zwierząt. Wskazać trzeba, że norma art. 73 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody, przewidująca odstępstwa od zakazu posiadania zwierząt niebezpiecznych, ma wąski zakres zastosowania. Ustawodawca, ustanawiając zakazy posiadania i przetrzymywania zwierząt w art. 73 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie przyrody przez osoby prywatne, nie przewidział w art. 73 ust. 4 braku bezprawności w przypadku gatunków zwierząt zaliczonych do kategorii II pod rządami poprzedniego rozporządzenia z dnia 23 sierpnia 2005 r. w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi. Tym samym nie rozciągnął możliwości odstępstwa od zakazów z art. 73 ust. 1 na te gatunki zwierząt, które w poprzednim rozporządzeniu zostały zaliczone do kategorii II, i które zostały już wpisane do rejestru zwierząt.

Od momentu narodzin małpa została przystosowana do życia w ludzkiej rodzinie. Z akt sprawy wynika, że pomieszczenie, czyli samodzielny pokój w domu jednorodzinnym, w którym jest przetrzymywana, przystosowano zgodnie z warunkami nałożonymi przepisami rozporządzenia Ministra Środowiska w sprawie gatunków zwierząt niebezpiecznych dla życia i zdrowia ludzi, co potwierdza, wydane przez Państwowy Instytut Weterynaryjny w [...], zaświadczenie. Rezus pozostaje pod stałą opieką lekarza weterynarii, przechodzi wszelkie szczepienia i badania. Zwierzę nie jest nosicielem wirusów niebezpiecznych dla życia i zdrowia człowieka. Istotne w sprawie jest to, że od czasów narodzin małpa nie przebywała w stadzie swojego gatunku. Zwierzę jest w pełni oswojone, nie zna zwyczajów ani codziennych nawyków swoich pobratymców. Przekazanie tego zwierzęcia do ogrodu zoologicznego oznacza skazanie go na walkę o przetrwanie w stadzie, a być może na rychłą śmierć. To samo czeka je w placówce naukowej lub w cyrku. Nie sposób zatem nie wskazać, że w tych okolicznościach, nakazanie osobie prywatnej przekazania udomowionej małpy rezus makaka do ogrodu zoologicznego, do placówki naukowej, bądź do cyrku, jest nie do pogodzenia z normą art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt, z której wynika, że człowiek winien jest zwierzęciu poszanowanie, ochronę i opiekę. Zwierzę to jest "istota żyjąca, zdolna do odczuwania cierpienia", przy czym nie jest rzeczą w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Własność zwierzęcia przede wszystkim zobowiązuje, a zakres i treść uprawnień wobec zwierzęcia jest modyfikowany przez konieczność jego humanitarnego traktowania. Człowiek w stosunku do zwierząt powinien wykazywać zachowania, które odnoszą się do istot żywych zdolnych do pewnych odczuć (np. cierpienia), a nie przedmiotów (rzeczy). Normatywna dereifikacja oznacza, że zwierzę stało się podmiotem w prawie publicznym i prywatnym (zob. J. Helios, W. Jedlecka, A. Ławniczak, Aspekty prawne, filozoficzne oraz religijne ochrony roślin i zwierząt – wybrane zagadnienia, e-monografie Wrocław 2016 r., s. 78). W przedmiotowej sprawie okolicznością relewantną jest to, że małpa poddana została procesowi domestykacji i nawiązała bliskie emocjonalne relacje ze swoją opiekunką. Zdaniem składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego, biorąc pod uwagę poczynione uwagi i analizy, nie ma podstaw faktycznych ani prawnych do odmowy odstąpienia przez Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska od zakazu posiadania przez skarżącą rezusa makaka. W tym bowiem konkretnym przypadku konflikt wartości pomiędzy dobrem, jakim jest ochrona życia i bezpieczeństwa człowieka, a podmiotowością i ochroną istoty żywej, jaką niewątpliwie jest ten konkretny makak rezus, powinien być rozstrzygnięty w duchu aksjologii humanitaryzmu tj. troski i opieki oraz oszczędzenia zwierzęciu niepotrzebnych cierpień. By poważnie traktować interesy zwierząt, należy postrzegać je jako istoty podobne człowiekowi, posiadające z nim wspólne cechy, włącznie z tą jedną najważniejszą - zdolnością do odbierania bodźców z otoczenia.

Prawidłowe ustalenie i przedstawienie w decyzji stanu faktycznego jest zagadnieniem pierwszoplanowym przy stosowaniu prawa, ponieważ stanowi podstawę subsumcji oraz wykładni operatywnej prawa materialnego, konstytuując indywidualny charakter sprawy rozpatrywanej i załatwianej w danym postępowaniu. NSA podziela zarzut skargi, że organy administracji nie dokonały ustalenia stanu faktycznego, pod kątem tego, czy skarżąca spełnia wymogi przepisu art. 73 ust, 11 pkt 2 ustawy o ochronie przyrody. Powoływanie się w ostatecznej decyzji na bliżej nieokreślone badania naukowe odnośnie agresywnego zachowania dzikich zwierząt nie przystaje do tego konkretnego przypadku. Uznanie agresywnych cech osobowości małpy skarżącej za okoliczność istniejącą w niniejszej sprawie, stanowi niczym niepoparte domniemanie. Podobne wnioski, wyciągnięte ad hoc, dotyczą nosicielstwa przez tą konkretną małpę groźnych dla życia ludzi wirusów. Wnioskom tym przeczy zaświadczenie Państwowej Inspekcji Weterynaryjnej oraz protokoły kontroli potwierdzające zapewnienie zwierzęciu godziwych i bezpiecznych warunków bytowych oraz dokonywanie wymaganych szczepień.

Poczynione rozważania i analizy czynią natomiast bezzasadnym wniosek strony skarżącej, o skierowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności art. 73 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody z art. art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 31 ust. 3 oraz z art. 2 Konstytucji. Sąd rozpatrując przedmiotową sprawę, nie dostrzegł takiej konieczności. Na podstawie art. 193 Konstytucji RP wystąpienie przez skład orzekający z pytaniem do Trybunału Konstytucyjnego może mieć miejsce wówczas, gdy od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem, przy czym ocena, czy taka sytuacja zachodzi jest pozostawiona wyłącznie uznaniu sądu. Trzeba przy tym podkreślić, że chodzi tu o uzasadnione wątpliwości sądu, a nie wątpliwości skarżącej. Skarżąca nie ma bowiem uprawnienia do skutecznego domagania się przedłożenia przez sąd pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu.

Wobec uznania, że istota tej sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 P.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, w wyniku czego uznał za zasadne – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. – uchylenie zaskarżonej decyzji, jak również w związku z art. 135 P.p.s.a. – uchylenie decyzji Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w [...] z dnia [...] października 2012 r.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni ocenę prawną i wskazania zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Stosowanie do art. 207 § 2 P.p.s.a., uwzględniając szczególny charakter rozpoznawanej sprawy, Sąd postanowił odstąpić od zasądzenia od organu na rzecz skarżącej, zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.