Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 236/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 199, art. 246 par. 1 pkt 2, art. 252 par. 1, art. 255
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Henryk Wach po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 11 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Gl 1698/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 11 stycznia 2016 r. o sygn. akt III SA/Gl 1698/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił skarżącemu J. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. dnia [...] czerwca 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie podatku akcyzowego.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwiema małoletnimi córkami, mieszkając w domu o pow. 112 m² (stanowiącym własność córek). Wnioskodawca wskazał, że jedynym źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie za pracę żony w wysokości 2700 zł netto miesięcznie, co nie wystarcza na pokrycie miesięcznych kosztów utrzymania (wyżywienie, woda, środki czystości i higieny, energia elektryczna, telefon i Internet, wywóz śmieci, podatek od nieruchomości, zakup paliwa, leczenie), które zostały oszacowane na kwotę 3620 zł. Skarżący oświadczył, że brakująca kwota jest pokrywana dzięki pomocy rodziców (ok. 500 - 1000 zł). Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynikało ponadto, że skarżący od września 2011 r. prowadził działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży hurtowej paliw i produktów pochodnych, jednak od lutego 2014 r. sytuacja strony uległa pogorszeniu, co miało związek z wydanymi przez Naczelnika Urzędu Celnego w K. decyzjami określającymi zobowiązania podatkowe w podatku akcyzowym z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego olejów smarowych, które to decyzje zostały zabezpieczone poprzez zajęcie rachunków bankowych skarżącego. W konsekwencji skarżący w dniu [...] czerwca 2015 r. złożył w Sądzie Rejonowym K.-W. Wydział [...] Gospodarczy wniosek o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku. Skarżący dodał, że dotychczas uiszczał wpisy sądowe od składanych skarg, jednak obecnie nie ma już środków finansowych, ani możliwości zaciągania dalszych pożyczek u rodziny i znajomych. Na potwierdzenie złożonych oświadczeń zostały nadesłane dokumenty w postaci: 1) wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i jego żony, 2) zeznań podatkowych za 2014 r., 3) czterech zaświadczeń o zameldowaniu, 4) oświadczenia w sprawie kredytu w jednym z banków, 5) faktur za telefon za okres lipiec - wrzesień 2015 r., 6) potwierdzenia opłat za energię elektryczną, Internet, podatek od nieruchomości, wodę, przedszkole młodszej córki, 7) wniosku o wyjawienie majątku z dnia [...] lipca 2015 r., 8) zaświadczenia o zarobkach żony skarżącego, 9) wydruku z CEIDG, 10) postanowienia Sądu Rejonowego K.-W. z dnia [...] września 2015 r. w sprawie oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku z uwagi na brak wystarczających środków na zaspokojenie kosztów postępowania, 11) deklaracji VAT-7 za okres od stycznia do maja 2015 r., 12) zestawienia do zaliczek na rozliczenie roczne za pierwsze pięć miesięcy 2015 r., 13) rachunku zysków i strat - wariant porównawczy za pierwsze pięć miesięcy 2015 r. 14) wypis z kartoteki budynków dla działki nr [...] oraz wydruk księgi wieczystej nr [...]. Ponadto w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia [...] listopada 2015 r. (odmawiającego przyznania prawa pomocy), pełnomocnik strony stwierdził, że w 21 sprawach skarżący uiścił wpisy od skarg (w łącznej kwocie 18 000 zł, którą pożyczył od znajomych i rodziny), natomiast obecnie jest zobowiązany do opłacenia 76 innych skarg. Zdaniem skarżącego, bezskuteczność prowadzonej wobec niego egzekucji na łączną kwotę 3 752.273.00 zł (stan na dzień [...] września 2015 r.) świadczy o tym, że nie posiada on jakichkolwiek środków finansowych, w tym oszczędności, wartościowych ruchomości i nieruchomości oraz bieżących dochodów.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w niniejszej sprawie należało odmówić przyznania prawa pomocy, bowiem skarżący nie przedstawił w sposób jednoznaczny możliwości finansowych żony, które stanowią istotny czynnik przy ocenie przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd zwrócił uwagę, że z nadesłanych wyciągów bankowych, których właścicielem jest żona skarżącego wynika, że konto D. prowadzone w [...] jest systematycznie zasilane (łącznie 6200 zł w okresie lipiec - wrzesień 2015 r.) wpływami z innego rachunku należącego do żony skarżącego, przy czym skarżący nie podał stanu, ani wyciągów z tego rachunku. Dodatkowo z wyciągu bankowego wystawionego przez [...] wynika, że żona skarżącego w ramach zlecenia stałego opłaca [...] swojemu mężowi, przy czym nie podano, jakie kwoty zostały tam zgromadzone. Wobec tego Sąd pierwszej instancji za wątpliwe uznał twierdzenie jakoby skarżący i jego żona byli zmuszeni zaciągać pożyczki u rodziny i znajomych w celu pozyskania środków niezbędnych do koniecznego utrzymania.

Sąd zauważył również, że w oświadczeniu podano, iż wynagrodzenie żony skarżącego wynosiło jedynie 2700 zł netto, podczas gdy z przedłożonych do akt dokumentów źródłowych wynika, że [...] września 2015 r. żona skarżącego uzyskała ekwiwalent za urlop w kwocie 2373,58 zł, zaś jej pobory [...] października 2015 r. wynosiły łącznie 2837,70 zł. Ponadto z zeznania podatkowego za 2014 r. wynika, że poza dochodami ze stosunku pracy żona skarżącego wypracowała jeszcze inne źródła przychodu (miesięczny dochód za 2014 r. wynosił 6145,06 zł netto), jak również uzyskała dochód z prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 58 574,52 zł (przy przychodzie rzędu 3 259 868,39 zł), przy czym ze zgromadzonych w aktach dokumentów źródłowych nie wynika, czy ta działalność gospodarcza jest nadal prowadzona.

Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył J. P. (zastępowany przez adwokata). Zarzucił, że WSA błędnie ocenił zebrany materiał dowodowy, co skutkowało nieprawidłową oceną sytuacji finansowej skarżącego, która faktycznie uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Sąd całkowicie pominął kwestię ciążących na skarżącym zobowiązań i ich łączną kwotę oraz to, że skarżący - chcąc przynajmniej częściowo pokryć koszty wniesionych skarg - w 21 sprawach uiścił opłaty w łącznej kwocie 18 000 zł. Skarżący nie ma natomiast środków na opłacenie 76 skarg, zaś rozpatrywanie każdego wniosku w oderwaniu od pozostałych spraw prowadzi do błędnych ustaleń faktycznych (sytuacja majątkowa skarżącego jest bowiem każdorazowo oceniana w kontekście możliwości uiszczenia opłaty od pojedynczej skargi, a nie wszystkich opłat łącznie). Skarżący zwrócił też uwagę, że w związku z rozbiciem całości postępowania na 97 spraw jest zmuszony wielokrotnie ponosić te same koszty w sprawach różniących się jedynie datą wystawionej faktury oraz kwotą widniejącą na niej. Takie postępowanie stanowi tylko dodatkową uciążliwość dla skarżącego i zmusza do ponoszenia kosztów wielokrotnie wyższych niż byłoby to możliwe w przypadku połączenia spraw.

Odnosząc się do wątpliwości Sądu pierwszej instancji odnośnie do jednego z rachunków bankowych żony skarżącego, autor zażalenia stwierdził, że wspomniane konto jest subkontem oszczędnościowym w banku [...] (tzw.[...]), na które wcześniej przelewane są pieniądze pochodzące z wynagrodzenia otrzymywanego przez U. P. Po otrzymaniu wynagrodzenia, żona skarżącego zawsze część otrzymywanej kwoty przelewa na konto [...], a potem - stosownie do bieżących potrzeb - pieniądze są przelewane z powrotem na konto właściwe. Tymczasem WSA pominął kwestię wpłat dokonywanych na to konto. Zdaniem strony, Bank nie przewiduje możliwości wydania wyciągu z subkonta oszczędnościowego, a więc skarżący nie może takiego wyciągu przedstawić.

W zażaleniu zakwestionowano również ustalenia Sądu pierwszej instancji odnośnie do dochodu żony skarżącego w 2014 r., wskazując że kwoty podane przez WSA były kwotami brutto, a nie netto. W związku z tym autor zażalenia podał, że łączny dochód za 2014 r. wyniósł 114 820,45 zł netto. Skarżący zwrócił również uwagę, że w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego wyjaśniono, iż U. P. obecnie nie uzyskuje dochodów z działalności gospodarczej, gdyż działalność ta generuje straty (na listopad 2015 r. wynoszące 42 397,55 zł).

W ocenie autora zażalenia, odmowa przyznania prawa pomocy w przypadku skarżącego jest równoznaczna z pozbawieniem prawa do sądu, które jest jednym z konstytucyjnych praw jednostki.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP).

W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania z dnia [...] października 2015 r. (wystosowanego przez referendarza sądowego na podstawie art. 255 p.p.s.a.), skarżący nie przedłożył bowiem wyciągów lub wykazów ze wszystkich rachunków bankowych należących do niego lub żony. Na podstawie przedłożonych wyciągów z rachunku bankowego U. P. prowadzonego w [...] Sąd pierwszej instancji ustalił, że żona skarżącego posiada również rachunek bankowy o numerze [...], którego stan nie został w żaden sposób przedstawiony w nadesłanych dokumentach źródłowych. Z rachunku tego - w każdym z analizowanych miesięcy - były dokonywane przelewy na wspomniane konto w [...]. W zażaleniu skarżący podniósł, że wskazany przez WSA rachunek bankowy jest jedynie subkontem oszczędnościowym w ramach rachunku głównego i nie ma możliwości uzyskania wyciągów z takiego subkonta. Względy doświadczenia życiowego nie pozwalają uznać wyjaśnień skarżącego w tym zakresie za wiarygodne. Podkreślenia wymaga przy tym, że skarżący na żadnym etapie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy (jak również w zażaleniu) nie wskazał stanu tegoż subkonta. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia są natomiast zarzuty zażalenia, że Sąd pierwszej instancji skupił się wyłącznie na przelewach dokonanych ze wspomnianego subkonta, zaś pominął wpłaty dokonywane na tenże rachunek. Podkreślić bowiem należy, że bez przedstawienia wyciągów bankowych z przedmiotowego subkonta oszczędnościowego (co było obowiązkiem skarżącego) kwestia ta w ogóle nie może zostać zweryfikowana.

Za uwzględnieniem zażalenia nie mogły również przemawiać zarzuty wskazujące na pominięcie przez Sąd pierwszej instancji okoliczności, że skarżący uiścił już opłaty sądowe w łącznej kwocie 18 000 zł i że ma obowiązek uiszczenia tego rodzaju opłat jeszcze w 76 innych sprawach. Odniesienie sytuacji majątkowej i finansowej strony domagającej się przyznania prawa pomocy do ciążących na tej stronie kosztów wszystkich postępowań sądowych przez nią zainicjowanych może bowiem (i powinno) nastąpić, jednak dopiero wówczas, gdy wspomniana sytuacja majątkowa i finansowa została w sposób rzetelny i wiarygodny przedstawiona. Tymczasem w niniejszej sprawie - o czym była już mowa - skarżący nie udokumentował operacji finansowych ani stanu jednego z rachunków bankowych (konta oszczędnościowego) swojej żony, co nie pozwala na ocenę czy wysokość kosztów sądowych w tej sprawie (nawet w kontekście obowiązku poniesienia tego rodzaju kosztów w kilkudziesięciu innych sprawach) przekracza aktualne możliwości finansowe skarżącego. Natomiast poza przedmiotem oceny w niniejszym postępowaniu wpadkowym pozostaje - sygnalizowana w zażaleniu - kwestia istnienia podstaw do połączenia spraw ze skarg J. P., jak i ewentualny wpływ takiej decyzji procesowej na łączną wysokość kosztów sądowych.

Za uchyleniem zaskarżonego postanowienia nie przemawia również zarzut przyjęcia przez Sąd pierwszej instancji kwot brutto jako kwot netto przy wskazywaniu dochodów małżonki skarżącego uzyskanych w 2014 r. Wprawdzie trafnie autor zażalenia wskazuje na błąd WSA w tym zakresie, jednakże w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego to uchybienie nie miało istotnego wpływu na treść zaskarżonego rozstrzygnięcia. Zasadniczym powodem odmowy przyznania prawa pomocy był bowiem brak rzetelnego przedstawienia sytuacji majątkowej strony (co miało związek z nieprzedstawieniem wyciągów z jednego z rachunków bankowych żony skarżącego), nie zaś wysokość wykazanych w zeznaniach podatkowych za 2014 r. dochodów skarżącego, czy jego małżonki. Jednocześnie za uprawnione należało uznać stwierdzenie Sądu pierwszej instancji, że w toku postępowania w przedmiocie prawa pomocy skarżący nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, z których wynikałoby, czy jego żona nadal prowadzi działalność gospodarczą i czy osiąga z tego tytułu dochód. Informacji w tym zakresie - wbrew twierdzeniom zażalenia - nie ma również w sprzeciwie od wydanego w tej sprawie postanowienia referendarza sądowego. Załączenie dopiero do zażalenia jednego z takich dokumentów źródłowych (zestawienia do zaliczki na rozliczenie roczne za listopad 2015 r.) nie może skutecznie podważyć oceny Sądu pierwszej instancji, skoro została ona wyrażona przed wpłynięciem tego dokumentu do akt sądowych.

Oceny Sądu pierwszej instancji w zakresie wystąpienia w przypadku skarżącego przesłanek przyznania prawa pomocy nie podważa również okoliczność, że postanowieniem z dnia [...] września 2015 r. Sąd Rejonowy K.-W. w K. Wydział [...] Gospodarczy oddalił wniosek J. P. o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika. Z treści tego orzeczenia wynika, że J. P. nie posiadał środków umożliwiających przeprowadzenie postępowania upadłościowego (oszacowanych na kwotę ok. 100 000 zł), a nie to, że nie posiada żadnych środków, które mogłyby zostać przeznaczone na pokrycie np. kosztów sądowych. Podkreślić przy tym należy, że w tym samym orzeczeniu Sąd Rejonowy postanowił oddalić wniosek J. P. o zwolnienie od kosztów sądowych.

Wbrew konkluzji zażalenia, w okolicznościach niniejszej sprawy nie można przyjąć, że odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych narusza prawo do sądu określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Do naruszenia tego przepisu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi pierwszej instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.