Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 1065/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6559
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 12 ust. 4
journal: Dz.U. 2004 nr 10 poz 76
law: Ustawa z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o  przyznanie płatności

SENTENCJA

Dnia 10 lipca 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak Sędziowie WSA Ireneusz Fornalik WSA Marzenna Kosewska (spr.) Protokolant: st.sekr.sąd. Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2014 roku przy udziale sprawy ze skargi A.P. na decyzję Dyrektora ... Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w X. z dnia ... maja 2013r. nr ... w przedmiocie zawieszenia numeru identyfikacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w L. z ... lutego 2011 roku nr ..., II. zasądza od Dyrektora ... Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. na rzecz skarżącej kwotę ...,- (...) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia ... maja 2013 roku nr ... Dyrektor ... Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Poznaniu utrzymał w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w L. nr .../2011 z dnia ... lutego 2011 roku, którą tą decyzją organ I instancji orzekł o zawieszeniu nadanego A.P. numeru identyfikacyjnego ... w ewidencji producentów rolnych.

Organy administracji obu instancji orzekły, przedstawiając tożsame ustalenia faktyczne i rozważania prawne.

Na wniosek złożony w Biurze Powiatowym ARiMR w L. z dnia ... marca 2004 roku B. został w ewidencji producentów rolnych za zgodą małżonki A.P. nadany numer identyfikacyjny ....

Następnie na podstawie wniosku o wpis do ewidencji producentów z ... lutego 2005 r. nadano numer identyfikacyjny ... A.P. za zgodą męża B.

W wyniku przeprowadzonego postępowania administracyjnego ustalono, że w trakcie trwania małżeństwa błędnie nadano małżonkom A. i B. dwa numery identyfikacyjne. Wyjaśniono także, że drugi wniosek o wpis do ewidencji producentów złożony przez A.P. został złożony przed zawarciem umowy małżeńskiej majątkowej – akt notarialny z dnia ... marca 2005 r. Rep. "A" nr ... sporządzony przez notariusza ..., zgodnie z którą umową wyłączono wspólność ustawową.

Organy wskazały, że zgodnie z art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności w przypadku małżonków oraz podmiotów będących współposiadaczami gospodarstwa rolnego nadaje się jeden numer identyfikacyjny: numer identyfikacyjny nadaje się temu z małżonków lub współposiadaczy, co do którego współmałżonek lub współposiadacz wyrazili pisemną zgodę. Przepis ten nie różnicuje sytuacji małżonków, którzy posiadają odrębne gospodarstwa rolne, nie związane ze sobą funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie. Obliguje on do nadania numeru identyfikacyjnego jednemu ze współmałżonków, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego współmałżonków.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca zarzuciła:

1) naruszenie art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2004 r. Nr 10 poz. 76 ze zm.), poprzez jego błędną interpretację

2) naruszenie art. 3 pkt 3 lit. a) w zw. z punktem 1 ww. ustawy poprzez jego niezastosowanie

3) naruszenie art. 32, art. 21 ust. 1, art. 22 oraz art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej przez ich niezastosowanie, w szczególności przez niewzięcie pod uwagę przedmiotowych regulacji przy wykładni art. 12 ust. 4 ustawy, o której mowa w pkt 1 powyżej

4) naruszenie art. 47 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy przez jego niezastosowanie w szczególności przez niewzięcie pod uwagę przedmiotowych regulacji przy wykładni art. 12 ust. 4 ustawy, o której mowa w pkt 1 powyżej

5) naruszenie art. 2 lit. a) Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1166/2008 w sprawie badań struktury gospodarstw rolnych i badania metod produkcji rolnej w odniesieniu do współczynników dotyczących sztuk dużych oraz definicji cech objętych badaniem poprzez jego niezastosowanie w szczególności przez niewzięcie pod uwagę przedmiotowych regulacji przy wykładni art. 12 ust. 4 ustawy, o której mowa w pkt 1 powyżej.

Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania, z uwzględnieniem kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych.

Na podstawie art. 193 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78 poz. 483) wniosła, aby Sąd przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2004 r. Nr 10 poz. 76 ze zm.) z art. 32, art. 21 ust. 1, art. 22, art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 47 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że w dniu ... marca 2005 r. małżonkowie – A. i B. zawarli w formie aktu notarialnego umowę majątkową małżeńską, na podstawie której ustalili, iż od daty tej umowy obowiązywał ich będzie umowny ustrój rozdzielności majątkowej.

Po ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej małżonkowie zawarli w formie aktu notarialnego umowę darowizny, na podstawie której B. darował żonie do jej majątku udział w wysokości 2/5 we współwłasności gospodarstwa nabytego na podstawie powołanej wyżej umowy z dnia ... lutego 2005 r. W konsekwencji A.P. stała się wyłącznym właścicielem przedmiotowego gospodarstwa, będąc od samego początku wyłącznym posiadaczem całego tego gospodarstwa.

Każdy z małżonków jest jedynym właścicielem odrębnego gospodarstwa rolnego. Gospodarstwa obu małżonków są ekonomicznie, funkcjonalnie, technicznie i lokalizacyjnie wyodrębnione; każdy z nich w sposób całkowicie samodzielny zarządza własnym gospodarstwem rolnym, dokonuje samodzielnie i we własnym tylko imieniu czynności rozporządzających i zobowiązujących dotyczących własnego gospodarstwa rolnego. Gospodarstwa te są odrębnymi jednostkami organizacyjnymi – odrębnymi gospodarstwami rolnymi w rozumieniu art. 553 Kodeksu cywilnego i ustawy o podatku rolnym. Każde z małżonków posiada również odrębny wpis do ewidencji działalności gospodarczej, prowadzonej przez Wójta Gminy X. w zakresie działalności usługowej dla rolnictwa; każde z małżonków jest więc w tym zakresie odrębnym przedsiębiorcą.

W powyższych okolicznościach należy stwierdzić, iż każde z małżonków osobno jest producentem rolnym w rozumieniu art. 3 pkt 3 ustawy o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, jako że każdy z nich jest posiadaczem odrębnego gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 3 pkt 1 tej ustawy. Taki sam stan miał miejsce w dniu składania przez wnioskodawczynię wniosku o nadanie numeru identyfikacyjnego, jak i w dacie nadania tego numeru przez organ.

Zdaniem skarżącej literalna wykładnia art. 12 ust. 4 ustawy zastosowana przez organ, w szczególności w kontekście analizy jej skutków, prowadzić musiałaby do wniosków wykraczających poza cel ustawy o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, a także do konkluzji pozostających w sprzeczności z podstawowymi zasadami polskiego, jak i wspólnotowego porządku prawnego: zasadą równości wobec prawa, ochrony własności, swobody działalności gospodarczej i działalności rolniczej.

Strona w skardze wywiodła , że stosownie do definicji gospodarstwa rolnego wyrażonego w art. 2 lit. a) Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1166/2008 w sprawie badań struktury gospodarstw rolnych i badania metod produkcji rolnej w odniesieniu do współczynników dotyczących sztuk dużych oraz definicji cech objętych badaniem gospodarstwo rolne oznacza wyodrębnioną jednostkę, zarówno pod względem technicznym, jak i ekonomicznym, która posiada oddzielne kierownictwo i prowadzi działalność rolniczą, wymienioną w załączniku I na terytorium gospodarczym Unii Europejskiej jako działalność podstawową lub drugorzędną. Natomiast w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 1200/2009, wdrażającej powyższe rozporządzenie Parlamentu status prawny gospodarstwa rolnego zależy od statusu użytkownika. W tym zakresie przepisy unijne nakazują badać kto ponosi odpowiedzialność prawną i ekonomiczną za gospodarstwo, czy zarząd i kierownictwo gospodarstwem ma charakter samodzielny, czy wspólny, czy użytkowanie gospodarstwa ma charakter samodzielny, czy wspólny (Załącznik II rozporządzenia Komisji (WE) 1200/2009 – definicje cech dla badania struktury gospodarstw rolnych).

Zdaniem skarżącej przyjęta przez organ wykładnia art. 12 ust. 4 ustawy narusza konstytucyjną zasadę równości wobec prawa i zakazu dyskryminacji (art. 32 Konstytucji), zasadę ochrony własności (art. 21 ust. 1 Konstytucji), stoi w sprzeczności z prywatnym prawem rodzinnym.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał swoje dotychczasowe twierdzenia.

Postanowieniem z dnia 5 listopada 2013 r. Sąd zawiesił postępowanie w sprawie do czasu zakończenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie, w której Naczelny Sąd Administracyjny wystąpił z pytaniem prawnym o treści: "Czy art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2004 r. Nr 10 poz. 76 ze zm.) w zakresie, w jakim uniemożliwia nadanie obu małżonkom numerów identyfikacyjnych, w sytuacji istnienia ustroju rozdzielności majątkowej małżeńskiej i prowadzenia przez każdego z małżonków odrębnych gospodarstw rolnych jest zgodny z art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78 poz. 483 ze zm.)?".

Postanowieniem z dnia 18 lutego 2014 r. Sąd podjął zawieszone postępowanie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga jest zasadna.

Kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także na zasadzie art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) – dalej zwanej p.p.s.a. decyzji organu I instancji prowadzi do wniosku, że nie odpowiadają one prawu z uwagi na zaistnienie przesłanki wznowienia postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 145a § 1 k.p.a., co skutkuje koniecznością ich uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.

Zdaniem Sądu w sprawie nie znajduje zastosowania przepis prawa materialnego, na podstawie którego organy podjęły swoje rozstrzygnięcia, w zakresie w jakim jest on niezgodny z Konstytucją RP. To w konsekwencji prowadzi do wniosku, że kontrolowane decyzje, jako wydane na podstawie niekonstytucyjnego przepisu, naruszyły Konstytucję RP wobec czego podlegały uchyleniu także na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.

Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia o zawieszeniu nadanego stronie skarżącej numeru identyfikacyjnego producenta stanowiły przepisy ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów rolnych, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2012 r. poz. 86) – dalej zwaną ustawą, która określa zasady tworzenia i prowadzenia, zakres oraz przeznaczenie krajowego systemu ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (art. 1). Przepis art. 11 ust. 1 ustawy stanowi, że wpis do ewidencji producentów dokonywany jest na wniosek producenta złożony na stosownym formularzu. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy jednocześnie z wpisem nadawany jest numer identyfikacyjny, co do którego, w myśl art. 13 ust. 2 ustawy kierownik biura powiatowego Agencji wydaje podmiotom wpisanym do ewidencji zaświadczenie o jego nadaniu. Na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy organ odmawia w drodze decyzji administracyjnej wpisu do ewidencji producentów, jeżeli wnioskodawca nie jest producentem lub został mu już uprzednio nadany numer identyfikacyjny. Stosownie natomiast do art. 12 ust. 4 ustawy w przypadku małżonków oraz podmiotów będących współposiadaczami gospodarstwa rolnego nadaje się jeden numer identyfikacyjny; numer identyfikacyjny nadaje się temu z małżonków lub współposiadaczy, co do którego współmałżonek lub współposiadacz wyrazili pisemną zgodę.

Z niespornych okoliczności faktycznych sprawy wynika, że w dniu 5 marca 2004 r. Bogusław Pietrzak został zarejestrowany w ewidencji producentów rolnych i otrzymał numer identyfikacyjny ... za zgodą współmałżonka – A.P..

A.P. (skarżąca) w dniu... lutego 2005 r. uzyskała za zgodą męża wpis do ewidencji producentów rolnych i uzyskała numer identyfikacyjny ....

Następnie ... marca 2005 r. małżonkowie – A. i B. zawarli w formie aktu notarialnego umowę majątkową małżeńską, na podstawie której ustalili, że od tej daty obowiązywał ich będzie umowny ustrój rozdzielności majątkowej.

Zarówno w toku postępowania administracyjnego i w skardze skarżąca A.P. podnosiła, że zarówno on, jak i jej mąż prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, które są pod względem ekonomicznym, funkcjonalnym, technicznym i lokalizacyjnym od siebie niezależne.

W ocenie Sądu w dacie wydania kontrolowanych decyzji, wbrew zarzutom skargi, organy dokonały prawidłowej wykładni przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, przyjmując, że małżonkowie mogą posiadać tylko jeden numer identyfikacyjny bez względu na to, czy posiadają oddzielne gospodarstwa rolne oraz niezależnie od tego jaki ustrój majątkowy ich obowiązuje. Ustawodawca nie rozróżnił bowiem sytuacji małżonków, którzy wspólnie prowadzą gospodarstwo rolne od tych małżonków, którzy posiadają odrębne gospodarstwa rolne niezwiązane ze sobą funkcjonalnie, organizacyjnie i ekonomicznie. Za zasadniczy w kwestii wpisu przyjął fakt pozostawania w związku małżeńskim. Z treści przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie wynika przy tym, aby odwoływał się on w swej regulacji do stosunków majątkowych istniejących między małżonkami (por. wyroki NSA z dnia 3 lipca 2012 r., sygn. akt II GSK 886/11; z 25 stycznia 2011 r., sygn. akt 94/10; z 30 września 2010 r., sygn. akt II GSK 802/09; z 27 sierpnia 2009 r., sygn. akt II GSK 23/09; z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1092/08 publ. CBOSA, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Dla uczynienia zadość regulacji art. 12 ust. 4 ustawy, konieczne zatem było wydanie w niniejszej sprawie, odpowiednio na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy, decyzji w przedmiocie wykreślna wpisu i uchylenia numeru identyfikacyjnego, co organy nazwały zawieszeniem numeru identyfikacyjnego. Wydając w niniejszej sprawie decyzję organy działały na podstawie obowiązujących przepisów prawa.

Jednocześnie Sąd rozpatrując sprawę zauważa ,że w odniesieniu do sytuacji, gdy małżonkowie posiadają rozdzielność majątkową i prowadzą osobne gospodarstwa powstała kontrowersja dotycząca konstytucyjności przepisu art. 12 ust. 4 ustawy. Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika natomiast, że dnia 30 maja 2005 r. skarżąca i jej mąż zawarli małżeńską umowę majątkową, na mocy której ustanowiona została pomiędzy nimi rozdzielność majątkowa. Skarżąca w toku całego postępowania administracyjnego, jak również w skardze podnosiła konsekwentnie, że prowadzone przez nią i jej męża osobno gospodarstwa rolne są wyodrębnione funkcjonalnie, organizacyjnie i gospodarczo. Z tego też powodu, dla oceny legalności zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji oraz decyzji utrzymanej nią w mocy, zasadnicze znaczenie, w ocenie Sądu, miał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12 (Dz. U. z 13 grudnia 2013 r., poz. 1537). W wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP.

Wskazany wyrok stwierdza zatem niekonstytucyjność przepisu, na podstawie którego organy wydały decyzje w niniejszej sprawie, przy czym jego niekonstytucyjność odnosi się do sytuacji, gdy między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. Z zebranego materiału dowodowego w niniejszej sprawie wynika, że skarżąca wraz z mężem posiadali taką rozdzielność. Jednocześnie skarżąca wskazywała na okoliczności dotyczące posiadania przez nich odrębnych gospodarstw rolnych. Uznać tym samym należy, że w zakresie, w jakim Trybunał uznał niekonstytucyjność art. 12 ust. 4 ustawy, przepis ten odnosi się do okoliczności faktycznych, na które wskazywała skarżąca, a które nie zostały – z przyczyn omówionych wcześniej - dogłębnie wyjaśnione przez organy.

Zgodnie z treścią art. 145a § 1 K.p.a., orzeczenie przez Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja, stanowi podstawę wznowienia postępowania. Regulacja ta jest wyrazem realizacji określonej w art. 190 ust. 4 Konstytucji RP zasady wzruszalności orzeczeń i aktów, zgodnie z którą orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Przyjąć tym samym należy, że jakkolwiek w art. 145a § 1 K.p.a. mowa jest o niekonstytucyjności "aktu normatywnego", ze względu na obiektywny porządek prawny, przesłanka określona w tym przepisie będzie spełniona również w przypadku orzeczenia o niezgodności z Konstytucją konkretnego przepisu prawa, na podstawie którego wydano decyzję.

Przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a. przewiduje natomiast, że sąd uwzględniając skargę uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Zaistnienie przesłanki wznowienia z art. 145a § 1 K.p.a. niewątpliwie wiąże się z naruszeniem prawa. Jej stwierdzenie skutkuje zatem uchyleniem decyzji wydanej na podstawie wadliwego, niekonstytucyjnego przepisu prawa, niezależnie od tego, czy występujące naruszenie prawa miało wpływ na wynik sprawy, czy też nie.

Wskazany wyrok Trybunału stanowi zatem podstawę do uznania przez Sąd, że decyzje podlegające w niniejszej sprawie ocenie sądowej, jako wydane na podstawie przepisu, którego niezgodność z Konstytucją stwierdził Trybunał, podjęte zostały z naruszeniem przepisów prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania. Tym samym w niniejszej sprawie zaistniały warunki do zastosowania art. 145 § 1 pkt 1 lit. b P.p.s.a.

Wskazać jednak należy, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywiera skutki nie tylko w zakresie istnienia podstaw do uchylenia kontrolowanych decyzji, ale także w odniesieniu do dalszego postępowania administracyjnego. Organy administracji związane są bowiem stanem prawnym obowiązującym w dniu wydania decyzji. W rezultacie ponownie rozpoznając sprawę związane są także orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, które zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP ma moc powszechnie obowiązującą i jest ostateczne.

Skutkiem wskazanego wyroku stwierdzającego niekonstytucyjność przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie jest jednak utrata mocy obowiązującej przepisu prawa, w zakresie w jakim jest wadliwy, od dnia ogłoszenia wyroku. O ile bowiem, zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, to na mocy tego przepisu Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego, który gdy chodzi o ustawę nie może przekroczyć osiemnastu miesięcy. Korzystając z takiej możliwości, w pkt II wyroku z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, Trybunał orzekł o tym, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, traci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw.

Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP powyższy wyrok Trybunału wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, tj. w dniu 13 grudnia 2013 r. Z tym dniem przepis art. 12 ust. 4 ustawy nie utracił jednak mocy obowiązującej w zakresie, w jakim Trybunał orzekł jego niezgodność z Konstytucją RP. Istotne znaczenie co do następstw wyroku Trybunału dla dalszego postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie ma zatem kwestia skutków prawnych powyższego wyroku, w sytuacji odroczenia utraty mocy obowiązującej wadliwej regulacji prawnej.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz w doktrynie, że skorzystanie przez Trybunał Konstytucyjny z możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego nie zawsze oznacza obowiązek stosowania tego aktu przez sąd do czasu upływu terminu ustalonego przez Trybunał w wyroku. W odniesieniu do stanów faktycznych powstałych przed ogłoszeniem wyroku Trybunału stwierdzić przyjdzie, że art. 190 ust. 4 Konstytucji RP wskazuje na wyraźną wolę ustawodawcy, aby sprawa ostatecznie rozstrzygnięta na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją była rozstrzygnięta w zgodzie z wartościami i zasadami konstytucyjnymi. Podstawowym argumentem przemawiającym za wstecznym działaniem orzeczeń Trybunału jest funkcjonalność prawa. Dysfunkcjonalne byłoby natomiast domaganie się stosowania prawa, co do którego Trybunał stwierdził sprzeczność z Konstytucją, po to tylko, aby po utracie jego mocy obowiązującej wznawiać postępowanie na podstawi procedur, o których mowa w art. 190 ust. 4 Konstytucji. W zakresie interpretacji art. 190 ust. 3 Konstytucji należy rozróżnić kwestie obowiązywania aktu od jego stosowania oraz utraty domniemania konstytucyjności aktu, o którym Trybunał orzekł o jego niekonstytucyjności, choć pozostawił go w obrocie prawnym (por. R. Hauser i J. Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", wyd. LexisNexis, Warszawa 2010, s. 95-107).

W związku z regulacją zawartą w art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP akt normatywny (przepis prawny) uznany za niekonstytucyjny musi być zatem kwalifikowany jako mający moc obowiązującą do dnia ogłoszenia wyroku Trybunału, jednak nie powinien być zastosowany przez sąd w konkretnej sprawie ze względu na fakt wiążącego wszystkich adresatów (art. 190 ust. 1) uznania przez Trybunał Konstytucyjny, że pozostaje on w sprzeczności z Konstytucją RP, gdyż sprzeczność ta z reguły istnieje od samego początku, to jest od daty wydania danego aktu normatywnego, bądź wejścia w życie przepisu prawnego, których domniemanie konstytucyjności zostało przez Trybunał obalone. W takim kontekście przyjąć należy, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w zakresie obowiązywania prawa materialnego wywiera skutki na przyszłość, lecz w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny, wsteczny, wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału. Związane jest to z tym, że po pierwsze w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP zawarta jest zasada wyłączenia z obrotu prawnego niekonstytucyjnego przepisu ustawy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego tą niekonstytucyjność, a po drugie, skoro według art. 190 ust. 4 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału jest podstawą do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wydaną przy zastosowaniu przepisu ustawy uznanego za niekonstytucyjny (art. 145a K.p.a.) i do uchylenia przez wojewódzki sąd administracyjny takiej decyzji (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) P.p.s.a.) oraz do wznowienia postępowania w sprawie prawomocnie rozstrzygniętej wyrokiem sądu administracyjnego w oparciu o taki przepis ustawy (art. 272 § 1 P.p.s.a.), to także w toczącym się postępowaniu przepis taki nie może mieć już (od daty urzędowej publikacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego) zastosowania. Z tych też względów uznać można, że w świetle przepisów art. 190 ust. 3 i ust. 4 Konstytucji RP wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdzający niezgodność określonego przepisu ustawy z Konstytucją, wprowadza z dniem ogłoszenia tego wyroku w trybie art. 190 ust. 2 Konstytucji zakaz stosowania niekonstytucyjnego przepisu ustawy także w postępowaniu sądowoadministracyjnym wszczętym i niezakończonym prawomocnie przed ogłoszeniem tego wyroku. Zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia wyroku Trybunału stwierdzającego niekonstytucyjność jest obalenie domniemania zgodności z Konstytucją wadliwej normy. Wymieniony skutek następuje w dniu ogłoszenia wyroku niezależnie od tego, czy Trybunał zawarł w nim klauzulę odraczającą utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnej normy. Zgodnie natomiast z art. 190 ust. 3 Konstytucji odroczenie odnosi się wyłącznie do utraty mocy obowiązującej przepisu prawnego, a nie do obalenia domniemania konstytucyjności normy prawnej uznanej przez Trybunał za niegodną z Konstytucją. Okoliczność tę powinny uwzględnić w swojej działalności sądy administracyjne i organy administracji publicznej. W konsekwencji zatem sądy administracyjne, w zależności od okoliczności konkretnej sprawy, mają kompetencję do odmowy zastosowania niekonstytucyjnej normy, niezależnie od tego, że przepis który był przedmiotem wyroku Trybunału, formalnie pozostaje elementem sytemu prawa. Określenie innego terminu utraty mocy obowiązującej nie modyfikuje bowiem podstawowego skutku prawnego wyroku polegającego na obaleniu domniemania konstytucyjności. W takiej sytuacji po stronie sądów administracyjnych istnieje obowiązek dokonania oceny, na tle okoliczności konkretnej sprawy, czy konieczność ochrony wartości konstytucyjnych (w szczególności zasad wynikających z klauzuli demokratycznego państwa prawnego, a także wolności lub praw człowieka i obywatela) przemawia za zastosowaniem, czy też za odmową zastosowania w danej sprawie przepisu, którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone (por. wyroki NSA z 23 czerwca 2008 r., I OSK 1007/07; z 16 kwietnia 2009 r., I OSK 586/08 i z 7 czerwca 2013 r., I OSK 1178/12 - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy tym samym przyjąć, że w zależności od rodzaju rozstrzygnięcia kontrolowanego przez sąd, a także charakteru podmiotu skarżącego, sąd w indywidualnej sprawie podejmować powinien incydentalne rozstrzygnięcie kierując się dobrem adresata decyzji, jak również powinien brać pod uwagę przedmiot regulacji objętej niekonstytucyjnym przepisem, przyczyny naruszenia i znaczenie wartości konstytucyjnych naruszonych takim przepisem, powody dla których Trybunał odroczył termin utraty mocy obowiązującej niekonstytucyjnego przepisu, a także okoliczności rozpoznawanej przez sąd sprawy i konsekwencje stosowania lub odmowy stosowania niekonstytucyjnego przepisu (por. R. Hauser i J. Trzciński, op.cit., s. 105-106).

Mając na uwadze powyższe, oceniając skutki wyroku Trybunału z dnia 3 grudnia 2013 r., sygn. akt P 40/12, dla rozpoznania niniejszej sprawy Sąd uznał, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim został uznany za niekonstytucyjny nie będzie miał zastosowania w niniejszej sprawie.

Jak wynika z uzasadnienia powyższego wyroku, punktem wyjścia dla uznania przez Trybunał, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy w zakresie, w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje między nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 18 Konstytucji, było stwierdzenie, że w przepisie tym ustawodawca w sposób generalny zrównał sytuację małżonków z sytuacją współposiadaczy gospodarstwa rolnego, dopuszczając uzyskanie przez nich jednego numeru identyfikacyjnego i tym samym wyłączając możliwość ubiegania się o przyznanie dwóch odrębnych numerów. Ustawodawca założył więc, że małżonkowie zawsze są współposiadaczami gospodarstwa. Jak wskazał Trybunał, założenie to jednak nie w pełni odpowiada rzeczywistości. Niewątpliwie w przeważającej liczbie przypadków małżonkowie są współposiadaczami gospodarstwa rolnego, które wspólnie prowadzą. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, gdy każde z nich posiada i prowadzi odrębne gospodarstwo rolne. Tymczasem kwestionowana regulacja umożliwia wpisanie do rejestru producentów i nadanie numeru identyfikacyjnego tylko jednemu z małżonków. Dokonując oceny co do niezgodności wskazanego przepisu z art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji RP Trybunał stwierdził, że w sytuacji, gdy małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, każde z małżonków spełnia wymagania przewidziane zarówno w prawie unijnym, jak i w prawie polskim, do uznania go za rolnika (producenta rolnego uprawnionego do otrzymania numeru identyfikacyjnego w wyniku wpisu do ewidencji i otrzymania wsparcia finansowego (por. art. 2 lit. a rozporządzenia nr 73/2009, art. 3 pkt 3 lit. a ustawy o systemie ewidencji). Prawo unijne i polskie normujące wpisy do ewidencji wiąże przy tym status producenta rolnego z posiadaniem gospodarstwa rolnego, nie zaś z charakterem przysługujących praw do nieruchomości. Należy więc oddzielić kwestię posiadania i prowadzenia gospodarstwa rolnego przez oboje małżonków od ustroju majątkowego między nimi (wspólność albo rozłączność majątkowa). Rozłączność majątkowa między małżonkami nie wyklucza jednak tego, że gospodarstwo znajduje się w posiadaniu obojga małżonków. Trybunał dostrzegł, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy różnicuje sytuację posiadaczy gospodarstw rolnych, którzy pozostają w związku małżeńskim, i posiadaczy, którzy nie pozostają w związku małżeńskim, a także różnicuje sytuację samych małżonków, z których tylko jedno jest wpisane do ewidencji producentów. Zróżnicowanie wynikające z obowiązywania tego przepisu nie pozostaje jednak w bezpośrednim związku z celem przepisów, w których zawarta jest kontrolowana norma. W sytuacji gdy w świetle art. 15 ust. 1 lit. f rozporządzenia nr 73/2009, art. 5 rozporządzenia nr 1122/2009 oraz art. 4 rozporządzenia nr 65/2011, oboje małżonkowie spełniają kryteria uznania ich za rolników prowadzących działalność rolniczą w posiadanych przez nich gospodarstwach rolnych, odmowa wpisu do ewidencji jednego z małżonków wykracza poza cel, jaki mają realizować przepisy ustawy o systemie ewidencji. Zaskarżona regulacja nie spełnia wymagań proporcjonalności, skoro efektem obowiązywania kwestionowanego przepisu jest wyłączenie pewnej grupy podmiotów z systemów wsparcia przewidzianych dla rolników. Trybunał nie dostrzegł również wartości konstytucyjnej, której miałoby służyć zróżnicowanie wprowadzone przez kwestionowany przepis, a nawet przeciwnie, jest on niezgodny z wartościami wyrażonymi w art. 18 Konstytucji. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Trybunał stwierdził, że zróżnicowanie podmiotów podobnych w wyniku obowiązywania przepisu art. 12 ust. 4 ustawy nie jest usprawiedliwione.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w przedmiocie odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim pozostaje niezgodny z Konstytucją, Trybunał wskazał natomiast, że samo wyeliminowanie z porządku prawnego art. 12 ust. 4 ustawy w zakresie, w jakim jest niekonstytucyjny, nie jest wystarczające do przywrócenia stanu zgodności z Konstytucją. Stwierdził, że niezbędna jest interwencja ustawodawcy. Za konieczne, oprócz nadania nowego brzmienia art. 12 ust. 4 ustawy (z uwzględnieniem wyroku), Trybunał uznał zamieszczenie w ustawie przepisów, które będą przeciwdziałać nadużyciom, polegającym na pozornych lub sztucznych podziałach gospodarstw rolnych dla uzyskania nienależnych lub wyższych płatności. Zaznaczając, że na wnioskodawcach - małżonkach występujących z wnioskiem o osobne wpisy do ewidencji - spoczywa ciężar wykazania, że posiadają i prowadzą odrębne gospodarstwa rolne, jako konieczne wskazał ustawowe określenie przesłanek ustalenia, że taka sytuacja rzeczywiście występuje. Ponadto Trybunał zwrócił uwagę na obowiązek sprawowania kontroli służącej ochronie interesów gospodarczych Unii Europejskiej oraz odzyskiwania kwot nienależnie wypłaconych beneficjentom, spoczywający na właściwych organach polskich na podstawie aktów prawnych prawa unijnego i zaznaczył, że dokonywanie płatności niezgodnie z prawem unijnym pociąga za sobą negatywne konsekwencje nie tylko dla zainteresowanych podmiotów (beneficjentów), ale także dla państw członkowskich.

Uwzględniając motywy, jakimi kierował się Trybunał wydając wyrok z dnia 3 grudnia 2013 r., dostrzec trzeba, że powody dla których odroczony został termin utraty mocy obowiązującej przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, w ocenie Sądu nie uzasadniają stosowania w niniejszej sprawie niekonstytucyjnej normy prawnej. W szczególności Trybunał nie wskazał na żadne wartości konstytucyjne z uwagi na które konieczne jest dalsze stosowanie niekonstytucyjnej normy prawnej, zwłaszcza w odniesieniu do podmiotów, które zostały już wpisane do ewidencji producentów. W niniejszej sprawie zwrócić natomiast należy uwagę na to, że skarżąca została już wpisana do ewidencji producentów i uzyskała numer identyfikacyjny, odrębnie niż jej małżonek. Dzięki temu nabyła natomiast prawo do ubiegania się o przyznanie płatności z funduszy w ramach wspólnej polityki rolnej. Jak zauważył Trybunał w analizowanym wyroku z dnia 3 grudnia 2013 r., wpis do ewidencji producentów jest warunkiem uzyskania takich płatności. Wprawdzie organy o stwierdziły, że kwestie związane z funkcjonowaniem gospodarstwa skarżącej i jej męża nie mają w sprawie znaczenia i ich nie badał, niemniej jednak w świetle uznania przez Trybunał, że istnienie rozdzielności majątkowej oraz posiadanie odrębnych gospodarstw ma znaczenia dla stosowania przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, przyjąć należy, że uznanie obowiązywania w niniejszej sprawie tej regulacji prowadziłoby do arbitralnego rozstrzygnięcia o wykreśleniu skarżącej z ewidencji producentów. Z materiału dowodowego zebranego przez organy wynika natomiast, że w sprawie mogą zachodzić okoliczności, których zaistnienie powodowałoby, że wykreślenie skarżącej z ewidencji producentów na podstawie art. 12 ust. 4 ustawy, stosownie do wyroku Trybunału, mogłoby prowadzić do naruszenia art. 32 ust. 1 w zw. z art. 18 Konstytucji. Jednocześnie, takie wykreślenie i utrata numeru identyfikacyjnego skutkowałoby utratą możliwości ewentualnego ubiegania się przez skarżącą o płatności. Takie konsekwencje byłyby nie do pogodzenia z określoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa prawnego, stanowiącą podstawę ustroju politycznego, z której wynika zasada poszanowania praw nabytych. Skoro skarżąca została już wpisana do ewidencji producentów, dopuszczenie stosowania w niniejszej sprawie przepisu art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, prowadziłoby do tego, że nawet w przypadku jednoznacznego i bezspornego ustalenie przez organy w ponownym postępowaniu, że skarżąca i jej mąż posiadają odrębne gospodarstwa rolne, skarżąca pozbawiona zostałaby praw związanych z wpisem do ewidencji producentów i to pomimo tego, że rozstrzygnięcie takie naruszałoby art. 32 Konstytucji RP. Dostrzec też trzeba, że określona w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasada równości wobec prawa, której naruszenie stwierdził Trybunał, stanowi jedno z podstawowych praw jednostki w demokratycznym państwie prawnym. Od zasady równości Konstytucja nie zna żadnych odstępstw i wyjątków. Natomiast odstępstwo od wynikającej z art. 32 ust. 2 Konstytucji zasady równego traktowania, jest możliwe tylko wówczas, gdy jest to zgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej, a także innymi zasadami konstytucyjnymi. W ocenie Sądu zastosowanie w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niezgodny z Konstytucją, nie pozostawałoby jednak w zgodzie z zasadami sprawiedliwości społecznej i nie służyłoby urzeczywistnieniu tych zasad. Także inne zasady konstytucyjne, zdaniem Sądu, nie uzasadniają zastosowania przepisu, co do którego domniemanie konstytucyjności zostało obalone przez Trybunał Konstytucyjny.

Stosownie do powyższego wskazać przyjdzie, że odstępując od stosowania w niniejszej sprawie art. 12 ust. 4 ustawy, w zakresie w jakim jest niekonstytucyjny, Sąd rozważył powody, dla których Trybunał zastosował odroczenie. Nie znalazł jednak podstaw do uznania, że niestosowanie niekonstytucyjnego przepisu może prowadzić w niniejszej sprawie do nadużycia w zakresie uzyskania nienależnych lub wyższych płatności lub stać w sprzeczności z wartościami konstytucyjnymi.

Kierując się dobrem skarżącej i poszanowaniem jej praw oraz wartości konstytucyjnych Sąd stwierdził tym samym, że przepis art. 12 ust. 4 ustawy nie ma w sprawie zastosowania w zakresie w jakim nie przewiduje dopuszczalności nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, w sytuacji gdy istnieje miedzy nimi rozdzielność majątkowa i posiadają odrębne gospodarstwa rolne. To z kolei uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji, jako naruszających przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Kontrolowane akty wydane zostały bowiem na podstawie art. 12 ust. 4 ustawy, przy czym przepis ten został zastosowany w sprawie w takim zakresie, w jakim uznany został za niekonstytucyjny.

Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz lit. b p.p.s.a. w punkcie I sentencji wyroku. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zaskarżonego orzeczenia uzasadnia przepis art. 152 p.p.s.a. O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z dyspozycją art. 200 p.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji powinny przyjąć, że norma z art. 12 ust. 4 ustawy, która nie dopuszcza nadania osobnych numerów identyfikacyjnych każdemu z małżonków, nie znajdzie w niniejszej sprawie zastosowania w sytuacji, gdy pomiędzy skarżącą i jej mężem istnieje rozdzielność majątkowa i posiadają oni odrębne gospodarstwa rolne. W sytuacji jednak, gdyby do czasu rozpoznania sprawy przez organy, w konsekwencji wyroku Trybunału, weszły w życie nowe uregulowania prawne znajdujące zastosowanie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, organy zobowiązane będą orzekać na podstawie obowiązującego stanu prawnego.