Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 539/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2010-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Kolejnictwo
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 74, art. art. 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 84 par. 1, art. 105 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
Teza: 1) Brak podstaw do przyjęcia, że w przypadku ustalenia, że Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego bądź PKP SA, nie był właścicielem działki gruntu, nie będzie możliwe ustalenie, że Skarb Państwa był poprzednikiem prawnym, posiadającym samoistnie ową działkę przez co najmniej 30 lat (art. 37 ust. 7 zd. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 2000 r., nr 84, poz. 984 ze zm., dalej uPKP).

2) Płacenie podatków od nieruchomosci jest jednym z przejawów animus rem sibi habendi, lecz nie jest warunkiem ani koniecznym, ani wystarczającym, by wykazać posiadanie samoistne nieruchomości.

TEZY

1) Brak podstaw do przyjęcia, że w przypadku ustalenia, że Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego bądź PKP SA, nie był właścicielem działki gruntu, nie będzie możliwe ustalenie, że Skarb Państwa był poprzednikiem prawnym, posiadającym samoistnie ową działkę przez co najmniej 30 lat (art. 37 ust. 7 zd. 3 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 2000 r., nr 84, poz. 984 ze zm., dalej uPKP).

2) Płacenie podatków od nieruchomosci jest jednym z przejawów animus rem sibi habendi, lecz nie jest warunkiem ani koniecznym, ani wystarczającym, by wykazać posiadanie samoistne nieruchomości.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski /spr./ Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska WSA Izabela Bąk-Marciniak Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2010r. sprawy ze skargi "A" SA w W. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] kwietnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za działkę będącą własnością Skarbu Państwa I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty Cz.-T. z dnia [...] czerwca [...] r. nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana, III. zasądza od Wojewody W. na rzecz skarżącego "A" S.A w W. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. kwotę 357 złotych (trzysta pięćdziesiąt seidem ) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] czerwca 2008 r.) Starosta Cz.-T. (dalej Starosta) na podstawie art. 104 kpa, art. 129 ust. 1 i 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz.U. 261/04/2603 ze zm.— dalej ugn), § 37 i 36 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz.U. 207/04/21019 ze zm.) i art. 37a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. 84/00/984 ze zm., dalej ukPKP bądź ustawa o komercjalizacji PKP), po rozpatrzeniu wniosku M. G., zam. w Cz. przy ul. [...]) ustalił odszkodowanie w wysokości [...] zł za działkę nr [...] o pow. [...] m2 położoną w Cz., stanowiącą do dnia 31 maja 2003 r. własność M. G. s. W. i W., zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...] Sądu Rejonowego w T. Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych w Cz. wchodzącą w skład linii kolejowej, pozostającą w dniu [...] lutego 2003 r. we władaniu "A" SA, będącą od dnia 1 czerwca 2003 r. własnością Skarbu Państwa oraz przedmiotem użytkowania wieczystego "A" SA; 2) zobowiązał "A" SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. z siedzibą przy [...] do wypłaty jednorazowo gotówką lub przekazem pocztowym określonego punkcie 1 odszkodowania na adres uprawnionego Wnioskodawcy w terminie 30 dni od dnia, w którym niniejsza decyzja stała się ostateczna; 3) wysokość odszkodowania ustalona w decyzji podlega waloryzacji na dzień jego zapłaty przez "A" SA, przy zastosowaniu wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych, ogłaszanych przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego.

W uzasadnieniu Starosta wskazał, że wnioskiem z dnia [...] lipca 2006 r. M. G. (dalej Wnioskodawca) zwrócił się do Starosty Cz.-T. o ustalenie odszkodowania za działkę nr [...] o pow. [...] m2 położoną w Cz., zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...] Sądu Rejonowego w T. Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych w Cz., która z dniem 1 czerwca 2003 r. stała się własnością Skarbu Państwa oraz przedmiotem użytkowania wieczystego "A" SA, co potwierdziła decyzja z dnia [...] grudnia 2005 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] grudnia 2005 r.) Wojewody W. na mocy art. 37a ukPKP. Art. 37 ust.1 i 2 ukPKP stanowi, że grunty wchodzące w skład linii kolejowych, pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP SA, a nie stanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP SA, stają się z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. własnością Skarbu Państwa oraz przedmiotem wieczystego użytkowania PKP SA za odszkodowaniem. Nabycie owej działki przez PKP SA następuje za odszkodowaniem wypłacanym dotychczasowemu właścicielowi przez PKP SA, pod warunkiem spełnienia przesłanek wynikających z art. 37a ukPKP. Dotychczasowemu właścicielowi gruntu zajętego pod linie kolejowe, któremu odebrano prawo własności, przysługuje roszczenie o ustalenie i wypłatę odszkodowania za ten grunt, jeśli złoży wniosek w terminie od 1 czerwca 2003 r. do 31 grudnia 2007 r. z zastrzeżeniem, że odszkodowanie ustalane i wypłacane będzie według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości. Ustalono, że osoba mająca roszczenie o odszkodowanie złożyła wniosek w wymaganym terminie, tj. w dniu [...] lipca 2006 r. Starosta ustalił, że grunt działka nr [...], położony w Cz., wchodzący w skład linii kolejowej w dniu [...] lutego 2003 r. nie stanowił własności Skarbu Państwa ani innej jednostki samorządu terytorialnego; nie stanowił własności "A" SA i pozostawał w tym dniu w użytkowaniu "A" SA. Ustalono, że działka nr [...] w dniu [...] maja 2003 r. była w użytkowaniu "A" SA, a jej poprzednik prawny –"B" w P. władała gruntem od dnia [...] stycznia 1969 r. (poświadczona "za zgodność" kserokopia Rejestru gruntów Tom [...] – Cz., woj. P. karta [...] – gdzie pod poz. rejestrową [...] uwidoczniona jest działka nr [...] o pow. [...] ha, której część po odnowieniu operatu ewidencji gruntów w [...] r. otrzymała nr [...] o pow. [...] ha; poświadczona "za zgodność" kserokopia arkusza nr [...]). "A" SA użytkowały grunt działkę nr [...] o pow. [...] ha przez udokumentowany okres ponad 30 lat, lecz nie stanowi to wystarczającego dowodu na faktyczne władanie gruntem w formie "samoistnego posiadania", zdefiniowanego w art. 336 kc, gdyż "A" SA, mimo że użytkowały grunt, nie władały gruntem jak właściciel (posiadacz samoistny lub posiadacz zależny). Na podstawie potwierdzonych "za zgodność" decyzji Burmistrza Miasta Cz. w sprawie wymiaru podatku od nieruchomości za rok: [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] stwierdzono, że M. G. począwszy od [...] r. tj. od dnia nabycia nieruchomości, oznaczonej w księdze wieczystej Kw nr [...] – płacił podatek od nieruchomości za działkę nr [...] o pow. [...] ha, gdyż w areale opodatkowanej powierzchni nieruchomości, do [...] r. włącznie, zawierała się powierzchnia [...] m2, będąca powierzchnią działki nr [...] (całkowity odpis księgi wieczystej Kw nr [...] Sądu Rejonowego w T. Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych w Cz. z [...] września [...] r., Dziale I Opis i mapa wykazana została m.in. dz. nr [...], w sposobie korzystania "tereny kolejowe", w Dziale II wpis dot. właściciela, którym był M. G.). Działka nr [...] położona w Cz., odłączona została z tej księgi wieczystej w dniu [...] lipca 2006 r. na podstawie decyzji z dnia [...] grudnia 2005 r. nr [...] Wojewody W.; odpis księgi wieczystej Kw nr [...] Sądu Rejonowego w T. Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych w Cz. z [...] września 2007 r.). "A" SA i jej poprzednicy prawni w piśmie z [...] stycznia 2009 r. znak [...] zapewniły, że do dnia [...] czerwca 2003 r., tj. do czasu nabycia prawa użytkowania wieczystego działki nr [...], faktycznie korzystało z gruntu, prowadząc transport kolejowy na linii [...] torowiskiem biegnącym przez ową działkę, czerpiąc pożytki z tego tytułu, jednak ciężary wynikające z prawa własności nieruchomości ponosił przez wiele lat Wnioskodawca, uiszczając należne podatki za grunt faktycznie zajęty pod linię kolejową. Przedstawiony przez "A" SA dowód w postaci tabeli z "Księgi środków trwałych – nawierzchnia i podtorze" dokumentuje fakt dysponowania fragmentem torowiska linii [...], biegnącej przez działkę nr [...] – na dzień [...] października 2001 r., nie dokumentuje natomiast ponad 30 letniego samoistnego władania gruntem działki nr [...] w Cz. Wielkość odszkodowania za grunt zajęty pod linię kolejową ustalono na podstawie operatu szacunkowego określającego wartość, sporządzonego przez rzeczoznawcę majątkowego dnia [...] kwietnia 2009 r. (k. 68-69 t. 2 akt administracyjnych).

Po rozpatrzeniu odwołania "A" SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P., Wojewoda W. (dalej Wojewoda) decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] kwietnia 2010r.) na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymał w mocy decyzję z [...] czerwca 2009 r.

W uzasadnieniu Wojewoda przedstawił przebieg postępowania i dokonał ustaleń faktycznych, odpowiadających ustaleniom faktycznym poczynionym przez Starostę. W uzasadnieniu prawnym Wojewoda w szczególności wskazał, że przesłanką uwłaszczenia "A" SA na owej działce było władanie nią w dniu 28 lutego 2003 r. (art. 37a ust. 1 i 2 ukPKP). Odrębnym zagadnieniem jest ustalenie przez organ administracji publicznej kwestii uprawnień Wnioskodawcy do otrzymania odszkodowania za grunt przejęty na własność Skarbu Państwa. Odszkodowanie będzie ustalane i wypłacane wg zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat (art. 37a ust. 7 ukPKP). M. G. złożył wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania w dniu [...] lipca 2006r. – w trakcie ustawowego terminu. W odróżnieniu od ust. 1 art. 37 a ukPKP, posługującym się pojęciem władania, art. 37a ust. 7 ukPKP rozstrzyga przyznanie uprawnień do odszkodowania przez pryzmat przesłanki samoistnego posiadania przez PKP gruntów zajętych pod linie kolejowe. "A" SA w pismach z [...] września 2009 r. i [...] stycznia 2009 r. znak [...] wskazały, że "A" SA i jej poprzednicy prawni od 1912 r. do dnia [...] czerwca 2003 r. (do czasu nabycia prawa użytkowania wieczystego ww działki) było posiadaczem samoistnym nieruchomości - zabudowało ww działkę, korzystało z niej poprzez prowadzenie ruchu kolejowego na tym terenie oraz czerpało pożytki z tego tytułu czyli w myśl art. 336 kc faktycznie władało nieruchomością jak właściciel (...). Zgodnie z umową [...] z [...] września 2001 r., "A" SA oddało do odpłatnego korzystania "A" P.L.K. SA przedmiotową działkę co potwierdza, iż władało nieruchomością jak właściciel czyli było posiadaczem samoistnym", co powoduje zwolnienie od obowiązku wypłacenia odszkodowania.

Wojewoda, by właściwie ocenić okoliczności faktyczne podniesione przez Odwołującego, ustalił co ustawodawca rozumie przez pojęcie posiadanie samoistne nieruchomości. Wojewoda podzielił stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 23.X.2008r., II SA/Gd 543/08. Mimo, że w przepisach ustawy o komercjalizacji PKP brak odesłania do kodeku cywilnego, dla właściwego ustalenia treści pojęcia posiadanie samoistne konieczne jest sięgnięcie do definicji zawartej w art. 336 kc. Posiadaczem samoistnym jest, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel. Art. 339 kc formułuje domniemanie, że ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel, jest posiadaczem samoistnym. Z art. 340 kc wynika domniemanie ciągłości posiadania. Niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania. Przepisy te określają istotę i elementy posiadania. Stan posiadania tworzą łącznie: fizyczny element władania rzeczą (corpus) i element zamiaru władania rzeczą (animus). Z art. 336 kc wynika, że kodeks [cywilny] zna dwa rodzaje posiadania: posiadanie samoistne i posiadanie zależne. Kluczowe w niniejszej sprawie było obowiązywanie w polskim systemie prawa cywilnego zasady jednolitego funduszu własności państwowej (zniesionej z dniem 1 lutego 1989 r. ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny Dz.U. 3/89/11). Zgodnie z tą konstrukcją, przedsiębiorstwo państwowe w stosunku do nieruchomości niepaństwowej mogło wykonywać jedynie dzierżenie w imieniu Skarbu Państwa (art. 338 kc), przy czym posiadaczem samoistnym takiej nieruchomości był wyłącznie Skarb Państwa. W czasie obowiązywania ww zasady, posiadanie samoistne przez przedsiębiorstwo państwowe nie było możliwe, ponieważ posiadaczem samoistnym był Skarb Państwa, a przedsiębiorstwo państwowe wykonywało tylko władztwo faktyczne i uprawnienia wynikające z tzw. zarządu operatywnego w zakresie odpowiadającym pojęciu posiadania zależnego. Nie można uznać, że owa działka (stanowiąca własność M. G.), pozostawała do [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA nieprzerwanie przez 30 lat, bowiem w świetle ww zasady, przed dniem [...] lutego 1989 r. posiadaczem samoistnym ww nieruchomości mógł być wyłącznie Skarb Państwa. Poprzednicy prawni "A" SA jedynie władali ową działką w jego imieniu jako dzierżyciele. Kwestia pozostawania gruntu do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat budzi wątpliwości (postanowienie z 4.12.2008 r. II SA/Gd 504/08 WSA w Gdańsku, zawierające pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego co do zgodności art. 37a ust. 7 zd. 3 ukPKP z art. 21 ust. 2 Konstytucji RP). Wojewoda na podstawie art. 80 kpa dokonał oceny operatu szacunkowego rzeczoznawcy majątkowego J. M. i uznał, że biegły stosując § 36 ust. 1 rozporządzenia, prawidłowo wycenił wartość działki zajętej pod linię kolejową a opinia ta może być podstawą do ustalenia odszkodowania. Wojewoda ocenił, że materiał dowodowy zebrany przez organ I instancji jest wystarczający do wydania decyzji, został zebrany i rozpatrzony w sposób wyczerpujący; decyzja z 25 czerwca 2009 r. jest prawidłowa, a zarzuty odwołania nie zasługują na uwzględnienie.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu "A" SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. (dalej Spółka bądź Skarżąca) wniosła o uchylenie decyzji z [...] kwietnia 2010 r. w całości. Skarżąca zarzuciła decyzji naruszenie: art. 6 kpa przez nieprawidłowe ustalenie znaczenia normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 ukPKP; prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, tj. art. 37a ust. 7 ukPKP i ustalenie w ten sposób, że "A" SA nie były w samoistnym posiadaniu przez okres 30 lat działki nr [...] o pow. [...] m2 (k. 3-6 akt sądowych).

Wojewoda Wielkopolski wniósł o oddalenie skargi (k. 20-21 akt sądowych).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadną.

1. Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa) sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa).

2. Trafnie Wojewoda wskazuje, że z zasady prawdy obiektywnej wynika obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy administracyjnej (art. 7 kpa), jednakże organy obu instancji obowiązkom wynikającym z tej zasady tej w niniejszej sprawie nie sprostały.

3. Starosta ustalił, że "działka nr [...] w dniu [...] maja 2003 r. była w użytkowaniu "A" SA a jej poprzednik prawny –"B" w P. władała gruntem od [...] stycznia 1969 r." (s. 2 uzasadnienia decyzji z 25 czerwca 2009 r.). Zarówno Starosta, jak i Wojewoda, całkowicie pominęły twierdzenia "A" SA o tym, że "teren zajmowany przez działkę nr [...] był zajęty od 1912 r. przez linię kolejową...linia kolejowa wybudowana prawie 100 lat temu i od tego czasu służąca do świadczenia usługi publicznego transportu jest faktem powszechnie znanym i jej istnienia nie potrzeba dodatkowo udowadniać" (pismo "A" SA z 30.9.2008 r.). Do twierdzeń tych Starosta i Wojewoda nie odnieśli się; wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 7 i art. 77 § 1 kpa nie dokonali żadnych ustaleń, które te twierdzenia potwierdziłyby bądź w sposób prawem przewidziany im zaprzeczyły. Uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

4. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy konieczne było kolejno prawidłowe ustalenie w szczególności dwu okoliczności faktycznych: czy rzeczywiście M. G. był dotychczasowym właścicielem gruntu w rozumieniu art. 37a ust. 7 zd. 1 ukPKP (tylko bowiem dotychczasowy właściciel gruntu może skutecznie domagać się odszkodowania); dopiero po ustaleniu owej przesłanki pozytywnej, konieczne było ustalenie, czy nie zachodzi przesłanka negatywna – czy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat (art. 37a ust. 7 zd. 3 ukPKP). W niniejszej sprawie bezspornym jest, że M. G. złożył wniosek o odszkodowanie, dochował terminu, o którym mowa w art. 37a ust. 7 zd. 2 ukPKP.

5. Organy obu instancji błędnie ograniczyły się do badania stanu prawnego działki nr [...] jedynie w okresie po dniu [...] stycznia 1969 r. (k. 69v t. 2 akt administracyjnych; k. 5-5v t. 3 akt administracyjnych). Na konieczność uwzględnienia stanu prawnego, istniejącego w całym okresie funkcjonowania na tej działce linii kolejowej – począwszy od podjęcia działań prawnych dla pozyskania owej nieruchomości dla budowy linii kolejowej – wskazał Trybunał Konstytucyjny w części II punkcie 3 uzasadnienia postanowienia z 24 maja 2010 r. I P 13/09. Trybunał Konstytucyjny wskazał na istnienie sytuacji, w której wnioskodawcy domagający się odszkodowania, nie byli dotychczasowymi właścicielami gruntu w rozumieniu art. 37a ust. 7 zd. 1 ukPKP, skoro nieruchomość w sprawie II SA/Gd 504/08 była już uprzednio własnością Skarbu Państwa ex lege.

Sądowi z urzędu wiadomym jest, że Cz. leżał w granicach przedrozbiorowych Korony Królestwa Polskiego, po I rozbiorze znalazł się w zaborze pruskim ("Nowa Encyklopedia Powszechna PWN" 1995 t. 1, s. 824; mapa "Polska w okresie rozbiorów" w: red. Wł. Czapliński, T. Ładogórski "Atlas historyczny Polski" PPWK 1985 s. 28). W 1912 r. nie istniało Państwo Polskie, zatem linia kolejowa, obejmująca działkę, która obecnie jest oznaczona numerem [...], stanowiła własność Skarbu Państwa Niemiec i była użytkowana przez koleje niemieckie. Państwo Polskie odrodziło się 11 listopada 1918 r., a ziemie byłego zaboru pruskiego – w szczególności Województwo P., weszło w skład Rzeczypospolitej Polskiej w 1920 r., na mocy Traktatu pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i skojarzonemi i Niemcami podpisany w Wersalu dnia 28 czerwca 1919 r. (Dz.U. RP nr 35 z 1920 poz. 200;dalej Traktat Wersalski), ratyfikowanego ustawą z dnia 31 lipca 1919 r. o ratyfikacji traktatu pokoju (Dz.U. RP nr 35 z 1920 poz. 199; B. Wasiutyński "Encyklopedja prawa obowiązującego w Polsce" pod red. Prof. dra Peretiatkowicza cz. I zesz. 2 Poznań 1929 Fiszer i Majewski Księgarnia Uniwersytecka s. 4-5). Po ratyfikacji Traktatu Wersalskiego dnia 1 sierpnia1919 r. Sejm uchwalił ustawę o tymczasowej organizacji zarządu byłej dzielnicy pruskiej (Dz.Pr. 64 p. 385). Na mocy tej ustawy b. dzielnica pruska została poddana władzy organów centralnych RP. Administracja należała tymczasowo do utworzonego wówczas Ministerstwa b. dzielnicy pruskiej. Minister ten był członkiem Rady Ministrów. Zadaniem Ministra b. dz. pr. było przygotowanie przejścia wszystkich władz i urzędów tej dzielnicy pod bezpośrednie kierownictwo właściwych Ministrów oraz przeprowadzenie reorganizacji tych władz stosownie doza sad przyjętych dla całego państwa. W tym zakresie organizacyjnym miał ów Minister władzę ustawodawczą, będąc uprawnionym do wydawania rozporządzeń, zaprowadzających zmiany ustaw niemieckich i rozporządzeń, potrzebnych celem zupełnego odłączenia władz i urzędów od Niemiec i przystosowania ich ustroju i procedury do nowych warunków politycznych, wypływających z przyłączenia do Rzeczypospolitej Polskiej. W pozostałej części P. i na Pomorzu objęcie władzy nastąpiło po ratyfikacji Traktatu Wersalskiego przez trzy główne mocarstwa sprzymierzone (dnia 10 stycznia 1920 r.). Traktat ów w art. 27 punkcie 7o Części II określił granice Niemiec z Polską, w szczególności wskazując, że "...stamtąd ku północy, granicą, dzieląco powiaty (Kreise) skwirzyński i międzychodzki, następnie ku wschodowi północną granicą P. aż do punktu, gdzie linia ta przecina rzekę stamtąd.; stamtąd w górę rzeki aż do miejsca, gdzie do niej wpada rzeka G.; bieg rzeki N.; stamtąd w górę rzeki, aż do punktu, który będzie obrany mniej-więcej o 6 kilometrów na południowy wschód od P.; bieg rzeki G...." (Dz.U. RP nr 35 z 1920 poz. 200 s. 25). Leżące na lewym brzegu N. miasto Cz. (niemiecka nazwa Cz.; "Spis miejscowości Województwa Poznańskiego" wydał dr Marcin Nadobnik Poznań 1922, Nakładem Urzędu Statystycznego Minist.[erstwa] b. [yłej] Dz.[ielnicy] Pruskiej – reprint Wydawnictwo WiS Poznań 2007 s. 24 cz. IV. p. 1) było siedzibą powiatu cz. Leżąca na południowy zachód od Cz. wieś G. (niemiecka nazwa G.) była siedzibą gminy wiejskiej, a B. (niemiecka nazwa S.-B; tamże- odpowiednio - s. 24 cz. IV. p. 14; s. 25 p. 53), była obszarem dworskim w powiecie czarnkowskim. P. (co nie ma już znaczenia dla niniejszej sprawy) weszła w skład Rzeczypospolitej Polskiej dopiero po II wojnie światowej.

Traktat Wersalski w art. 66 i 67 Działu V Alzacja i Lotaryngia, regulował jednoznacznie – w szczególności – że rząd francuski wchodzi we wszystkie prawa Rzeszy niemieckiej do wszystkich linii kolejowych, zarządzanych przez administrację kolejową Rzeszy i będących obecnie w użytkowaniu lub w budowie. To samo będzie się stosowało do praw Rzeszy względem koncesji na koleje..., znajdujące się na terytoriach, wskazanych w artykule 51[...].

Odnośnie Polski, postanowienia Traktatu Wersalskiego są bardziej skomplikowane. W szczególności Ustalając, w wykonaniu artykułu 254 Części VIII (Odszkodowania) niniejszego Traktatu, wartość dóbr i własności Rzeszy lub Państw niemieckich, przechodzących do Polski jednocześnie z oddanymi jej terytoriami, Komisja Odszkodowań wyłączy z tej oceny budowle, lasy i inną własność państwową, która należała do dawnego Królestwa Polskiego. Przejdą one na własność Polski wolne od wszelkich ciężarów. [...] (art. 92 Działu VIII Polska; s.69-70).

Zgodnie doświadczeniem życiowym, budowa linii kolejowej w państwie niemieckim i według niemieckiego prawa, nie odbywała się na gruncie, do którego inwestor nie miał prawa własności. Na obszarze ówczesnego zaboru pruskiego obowiązywała wówczas ustawa o wywłaszczeniach nieruchomości z 11 czerwca 1874 r. (Zb. U. str. 221), która obowiązywała również po odrodzeniu Państwa Polskiego (dr J. Panejko w: K.W. Kumaniecki, B. Wasiutyński, J. Panejko "Polskie prawo administracyjne w zarysie" Kraków Księgarnia Powszechna b.d.w., s. 375). Wszystkie wpisy dotyczące własności nieruchomości w zaborze pruskim, a następnie w Województwie P., odbywały się w latach 1912-1946 na podstawie: ustawy z dnia 24 marca 1987 r. o księgach wieczystych w brzmieniu obwieszczenia z 20 maja 1898 r. (Dz.u. Rzeszy s. 754); pruskiej ustawy wykonawczej do ustawy o księgach wieczystych z dnia 26 września 1899 r. (Zb. u. prusk. s. 307), rozporządzenia króla pruskiego z dnia 13 listopada 1899 r. o księgach wieczystych (Zb. u. prusk. s. 519), które uległy uchyleniu dnia 1 stycznia 1947 r. (art. V § 1 pkt 4-6 dekretu z 11 października 1946 r. Przepisy wprowadzające Prawo rzeczowe i Prawo o księgach wieczystych). W szczególności zgodnie z § 873 Kodeksu cywilnego niemieckiego, obowiązującego w zaborze pruskim, a następnie na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej, do przeniesienia własności gruntu, do obciążenia gruntu jakiem prawem, jako też do przeniesienia lub obciążenia takiego prawa, potrzebną jest, o ile ustawa inaczej nie postanawia, zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą. ("Kodeks cywilny niemiecki, obowiązujący w zaborze pruskim, a następnie na ziemiach zachodnich Rzeczypospolitej Polskiej" (przekład urzędowy) Wydawnictwa Ministerstwa Sprawiedliwości Zbioru Ustaw Zachodnich tom X. Warszawa-Poznań Z polecenia Ministerstwa Sprawiedliwości 1923). Zgodnie z doświadczeniem życiowym, w kulturze prawnej obowiązującej na terenie byłego zaboru pruskiego, do 1946 r. wszelkie zdarzenia prawne, dotyczące prawa na gruntach, były każdocześnie ujawniane w księgach wieczystych.

Państwo Polskie, przyjmując po byłych państwach zaborczych sieć kolei żelaznych, weszło faktycznie (z małymi wyjątkami- nie mającymi znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy – nieliczne odcinki kolei prywatnych na terytorium b. Królestwa Kongresowego i drobne koleje prywatne na terytorium b. Galicji, pozostawały w XX-leciu międzywojennym pod administracją państwową) w monopol w dziedzinie kolejnictwa. Odpowiadało to ówczesnym tendencjom ogólnoeuropejskim, bowiem państwa wówczas istniejące występowały bądź same jako przedsiębiorstwa kolejowe, bądź w wypadkach dopuszczenia prywatnych przedsiębiorstw kolejowych, zastrzegały dla siebie specjalne uprawnienia w stosunku do tych przedsiębiorstw. Na obszarze b. zaboru austriackiego obowiązywała ustawa o wywłaszczeniu na rzecz kolei z 18 lutego1878 r. (D.u.p. nr 30 z 1878 r.); obszarze b. zaboru pruskiego nadal obowiązywała ustawa o wywłaszczeniach nieruchomości z 11 czerwca 1874 r. (Zb. U. str. 221), a na obszarze b. zaboru rosyjskiego dekret Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 r. (Dz.U. z 1919 r. nr 14 poz. 162; J. Panejko – op. cit. s. 370-375).

W tym stanie rzeczy przejęcie prawa własności gruntu, na którym w 1912 r. pobudowano linię kolejową (po uprzednim wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa Niemiec), nastąpiło w 1920 r. na rzecz Skarbu Państwa (przy ewentualnych zobowiązaniach Skarbu Państwa w zakresie odszkodowań), na podstawie Traktatu Wersalskiego i podlegało ujawnieniu w księgach wieczystych. W byłym zaborze rosyjskim przejmowanie zarządu następowało na podstawie dekretu Naczelnika Państwa o przejściu kolei zbudowanych przez b. władze okupacyjne pod zarząd Ministerstwa Komunikacji (Dz.U. z 1991 nr 14 poz. 155), a następnie na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1920 r. o przejęciu kolei, zbudowanych przez byłe władze okupacyjne, pod zarząd Ministerstwa Kolei Żelaznych (Dz.U. z 1921 r., nr 3, poz. 5).

Dnia 28 września 1926 r. weszło w życie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (Dz.U. R.P. z 1926 r., nr 97, poz. 568). Od samego początku istnienia PKP miało obowiązek ewidencjonowania wydzielonych temu przedsiębiorstwu nieruchomości, przy czym w województwie P. na podstawie wyżej powołanych aktów prawnych, nadal obowiązujących w byłym zaborze pruskim, a w byłym zaborze rosyjskim - w trybie określonym w rozporządzeniu Prezydenta RP z dnia 25 września 1932 r. o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości będących w zarządzie przedsiębiorstwa PKP (w zakresie własności byłych rosyjskich kolei państwowych; Dz.U R.P. 81/32/714). W okresie II wojny światowej przejęcie własności nieruchomości przez Rzeszę Niemiecką, stanowiących własność Skarbu Państwa i obywateli polskich, odbyło się na podstawie zdarzeń prawnych, bezwzględnie nieważnych (jako naruszających prawo międzynarodowe). W szczególności wpisy hipoteczne i rejestrowe, wniesione na podstawie orzeczeń z mocy dekretu nieważnych, podlegały z urzędu, a także na wniosek osób zainteresowanych wykreśleniu, z jednoczesnym przywróceniem wpisów nieprawnie wykreślonych (art. 151 ust. 1 dekretu z 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej – Dz.U. 25/45/151 ze zm.).

Uprawnienia do odszkodowania ustawodawca przyznał wyłącznie dotychczasowemu właścicielowi gruntu (art. 37a ust. 7 zd. 1 ukPKP). Organy obu instancji przedwcześnie przyjęły, że dotychczasowym właścicielem gruntu był M. G. Mimo, że organy dysponowały odpisem księgi wieczystej KW nr [...], w której w dziale II jako właściciel wpisany był M. G. (w obwolucie k. 46a t. 2 akt administracyjnych), organy z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa nie poszukiwały dowodów dla ustalenia, czy nie istnieje bądź nie istniała księga wieczysta, w której jako właściciela gruntu, obecnie stanowiącego działkę nr [...], w okresie 1912-1920 było Państwo Niemieckie bądź Państwo Pruskie, wchodzące w skład Rzeszy Niemieckiej, a w okresie 1920 do 1940 r. Skarb Państwa Polskiego, a uprawnienia do tego gruntu nabyło i ujawniło przedsiębiorstwo Polskie Koleje Państwowe, działające na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (Dz.U. z 1926 r. nr 97 poz. 568 ze zm.; odpowiednio – uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6.9.2010 r. I OSK 1430/09). Gdyby tak było, wobec nieprzerwanego korzystania przez "A" i jej poprzedników prawnych z owej działki, po której przebiegają tory kolejowe linii głównej na trasie [...] (k. 24 t. 2 akt administracyjnych), wówczas sprzeczne z doświadczeniem życiowym jest, by w jakikolwiek prawem przewidziany sposób, M. G. bądź Jego poprzednicy prawni, mogli nabyć prawo własności gruntu, obejmujące działkę nr [...]. Organy nie rozważyły konieczności ustalenia przy pomocy dokumentów źródłowych i ewentualnie opinii biegłego z dziedziny geodezji (art. 84 § 1 kpa), czy nie doszło do błędów w oznaczaniu działki (obecnie noszącej nr [...]), przy wielokrotnym zmienianiu numeracji działek. Z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością można przyjąć, że istnieje (bądź istniała) księga wieczysta, w której uprawnienia do działki, obecnie oznaczonej nr [...], zostały ujawnione na rzecz Skarbu Państwa bądź "A" czy jej poprzedników prawnych. Ustawodawca przewidział dla takiej sytuacji postępowanie przed Sądem powszechnym. W razie zaistnienia takiej sytuacji, organ administracji publicznej winien zawiesić postępowanie do czasu zakończenia postępowania przed Sądem powszechnym. W takiej sytuacji zachodziłaby przesłanka unieważnienia decyzji Wojewody z dnia [...] grudnia 2005 r. (bo nie zachodziłaby wówczas przesłanka uwłaszczenia) i odpadłaby przesłanka pozytywna do odszkodowania, a postępowanie z wniosku M. G. jako bezprzedmiotowe od początku, należałoby umorzyć (art. 105 § 1 kpa).

Przeszkodą dla takiego działania nie mogłoby być przeświadczenie M. G. o opłacaniu przezeń podatku od nieruchomości, z uwzględnieniem działki nr [...]. Zgodnie z art. 21 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Prawo geodezyjne i kartograficzne (w brzmieniu pierwotnym Dz.U. 30/89/163; obecnie art. 21 ust. 1 tej ustawy – j.t. Dz.U. 10/10/19, dalej pgk) – w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy – podstawę wymiaru podatków i świadczeń, stanowią dane zawarte w ewidencji gruntów i budynków. Skoro w ewidencji gruntów działka nr [...] oznaczona była symbolem "Tk" (tereny kolejowe), to nie było podstawy prawnej dla opłacania za tę działkę podatku od nieruchomości.

6. Trafnie Wojewoda wskazuje, że w czasie obowiązywania konstrukcji tzw. jednolitego funduszu własności państwowej samoistne posiadanie nieruchomości przez przedsiębiorstwo państwowe nie było możliwe, ponieważ samoistnym posiadaczem nieruchomości państwowych był Skarb państwa, a przedsiębiorstwo państwowe wykonywało tylko władztwo faktyczne i uprawnienia wynikające z tzw. zarządu operatywnego w zakresie odpowiadającym pojęciu posiadania zależnego (orz. Sądu Najwyższego z: 7.9.1993 r. III CRN 73/93; 17.9.1993 r. III CRN 76/93). Co do zasiedzenia nieruchomości niepaństwowej, to przedsiębiorstwo państwowe, nie mogąc samo nabyć własności, mogło wykonywać w stosunku do tych nieruchomości tylko dzierżenie w imieniu Skarbu Państwa (art. 338 kc), przy czym posiadaczem samoistnym był Skarb Państwa. Z upływem terminu zasiedzenia nabywcą przez zasiedzenie stawał się Skarb Państwa (S. Rudnicki, G. Rudnicki "Komentarz do Kodeksu cywilnego. Własność i inne prawa rzeczowe" LexisNexis 2008 s. 227-228 uw. 19). Jednakże Wojewoda pominął w swych rozważaniach to, że państwowa osoba prawna może zaliczyć sobie okres posiadania sprzed 1 lutego 1989 r. na poczet okresu zasiedzenia, którego termin upływa po tej dacie, gdy Skarb Państwa podczas biegu zasiedzenia przeniósł na nią posiadanie (art. 176 § 1 kc; S. Rudnicki, G. Rudnicki s. 228 uw. 19 akapit 2). Dla oceny poszczególnych zdarzeń nie może pozostać obojętne to, że po II wojnie światowej PKP traktowane były bardziej jako składnik państwowej administracji gospodarczej niż jako przedsiębiorstwo. Pod rządem ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o kolejach (Dz.U. z 1960 r. nr 54 poz. 311 ze zm.), Minister Komunikacji był w istocie dyrektorem PKP (art. 16 ust. 1; P. Świątecki "Nowe prawo kolejowe. Praktyczny komentarz" Kolejowa Oficyna Wydawnicza 2000 s. 6).

Brak zatem podstaw do przyjęcia, że w przypadku ustalenia, że Skarb państwa, jednostki samorządu terytorialnego bądź "A" SA, nie był właścicielem owej działki, nie będzie możliwe ustalenie, że Skarb Państwa był poprzednikiem prawnym, posiadającym samoistnie ową działkę przez co najmniej 30 lat (art. 37 ust. 7 zd. 3 ukPKP). Przeszkodą dla takiego ustalenia nie może być ewentualne opłacanie podatku od nieruchomości w latach 1984-2006 przez M. G. Ani w zeznaniu M. G. z [...] stycznia 1982 r., ani w żadnej z przedłożonych decyzji wymiarowych Burmistrza Miasta Cz. z: [...] lutego 2000 r.; [...] lutego 2001 r.; [...] stycznia 2002 r.; [...] lutego 2003 r.; [...] lutego 2004 r.; [...] lutego 2005 r.; [...] lutego 2006 r., nie wskazano na objęcie opodatkowaniem [...] m2 w zakresie objętym "Tk" (tereny kolejowe), ani na pominięcie tej działki z podstawy opodatkowania (załączone do k. 17 i 46 t. 2 akt administracyjnych). W opisie nieruchomości o pow. [...] m2, opisanej w KW nr [...], położonej w Cz. przy ul. [...], ujętym w kserokopii wypisu aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 1965 r. Repertorium nr [...] PBN w Cz., także brak wskazania, że część nieruchomości obejmuje infrastrukturę kolejową (załączony do k. 17 t. 2 akt administracyjnych). Płacenie podatków od nieruchomości jest jednym z przejawów animus rem sibi habendi, lecz nie jest warunkiem ani koniecznym, ani wystarczającym, by wykazać posiadanie samoistne nieruchomości – tym bardziej, gdy nieruchomość objęta w ewidencji gruntów opisem tereny kolejowe, w ogóle jest od obowiązku płacenia podatku od nieruchomości zwolniona. W praktyce spotyka się również przypadki, gdy na skutek błędu organu podatkowego bądź zainteresowanego, dany podmiot opłaca podatek od innej nieruchomości, bądź nie opłaca go w odpowiednim rozmiarze od danej nieruchomości, i nie wpływa to na ustalenie animus.

7. Przystępując do ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji winien mieć na względzie, że jego obowiązkiem jest zebranie w sposób wyczerpujący i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 kpa). Organ czyni to z własnej inicjatywy, jeśli uzna to za konieczne do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, bądź gromadzi w aktach sprawy dowody wskazane lub dostarczone przez strony, jeżeli mają one znaczenie w sprawie.

Dla obrony przed roszczeniem odszkodowawczym Wnioskodawcy (wskazującego, że jest dotychczasowym właścicielem nieruchomości) "A" SA winna wykazać, że grunt o powierzchni [...] m2, stanowiący część działki nr [...] w Cz., został fragmentem drogi żelaznej w 1912 r. Błędne jest przeświadczenie Skarżącej, że "linia kolejowa wybudowana prawie 100 lat temu... jest faktem powszechnie znanym i jej istnienia nie trzeba dodatkowo udowadniać" (k. 28 t. 2 akt administracyjnych). Spółka może ów fakt wykazywać wszelkimi dowodami, dopuszczanymi przez prawo (art. 75 § 1 kpa; odpowiednio – wyrok NSA z 6.9.2010 r. I OSK 1430/09). Najbardziej pomocne mogą okazać się między innymi zapisy w księdze wieczystej (ewentualnych księgach wieczystych) dotyczących działki nr [...] (bądź nieruchomości, obejmującej tę działkę, uprzednio oznaczoną innym numerem), prowadzonej przez Sąd Rejonowy w T. Wydział Zamiejscowy w Cz., bądź w innym Sądzie, który w okresie od ewentualnego wywłaszczenia na potrzeby budowy drogi żelaznej [...], prowadzono. Księgi wieczyste (także te zamknięte) są jawne, co oznacza, że każdy jego uprawniony do przeglądania akt i otrzymywania z nich odpisów (art. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tj. Dz.U. z 2001 r. nr 124, poz. 1361 ze zm.). Przy każdej księdze wieczystej prowadzi się akta księgi wieczystej. Do akt tych składa się dokumenty i pisma dotyczące nieruchomości (art. 28 tej ustawy). Koniecznym może okazać się sporządzenie tłumaczeń przysięgłych, jeśli odpowiednie dokumenty (bądź wpisy) sporządzone były w języku niemieckim. Prawdopodobnie w archiwach państwowych (polskich bądź niemieckich), znajduje się dokumentacja związana z wytyczeniem drogi żelaznej, wywłaszczeniami dla jej budowy i samą budową, a następnie przejęciem jej przez odrodzone Państwo Polskie w 1920 r. Wykazanie nabycia własności przez Państwo Polskie bądź PKP własności owej nieruchomości przed dniem 1 marca 2003 r., uczyni konieczność gromadzenia dowodów dla ustalenia charakteru posiadania nieruchomości przez "A" SA bądź jej poprzedników prawnych zbędnym, a postępowanie bezprzedmiotowym (art. 105 § 1 kpa).

Na wypadek nie wykazania tych przesłanek przez "A" SA, rzeczą Wnioskodawcy będzie naprowadzenie dowodów wskazujących na niesamoistny charakter posiadania i brak przesłanki nieprzerwanego posiadania owego gruntu przez "A" SA lub jej poprzedników prawnych przez 30 lat (do końca maja 2003 r.).

Nie wyłącza to obowiązku wyjaśnienia przez organ okoliczności sprawy. Należy pamiętać o tym, że wyciąganie dla strony negatywnych skutków, w razie nieprzedstawienia przez nią określonych dowodów, jest możliwe po uprzednim zakreśleniu stronie terminu do dostarczenia tych dowodów (wyrok NSA z 1.8.2007 r. I OSK 1516/06 - Lex nr 360142).

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 i art. 152 ppsa należało orzec jak w punktach I i II sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa.