Postanowienie NSA, sygn. akt I FSK 934/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-12-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Odrzucenie skargi
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 6
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Małgorzata Niezgódka - Medek, , , po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej H. S. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 16 kwietnia 2010 r. sygn. akt I SA/Ke 44/10 w sprawie ze skargi H. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 12 listopada 2009 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za sierpień 2004 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 kwietnia 2010 r., sygn. akt I SA/Ke 44/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach odrzucił skargę H. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 12 listopada 2009 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za sierpień 2004 r.

W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że w wyniku wezwania o uiszczenie wpisu od skargi skarżący wniósł o zwolnienie z kosztów sądowych. Zarządzeniem z 18 lutego 2010 r. referendarz sądowy WSA w Kielcach pozostawił ten wniosek bez rozpoznania. Po uprawomocnieniu się tego zarządzenia ponownie wezwano stronę o wpis. Skarżący jednak nie uiścił wpisu, co było powodem odrzucenia jego skargi na podstawie art. 220 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), zgodnie z którym skarga, od której pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlega odrzuceniu przez sąd.

W skardze kasacyjnej na to postanowienie strona zarzuciła mu naruszenie art. 6 p.p.s.a., skutkujące ograniczeniem prawa do sądu, poprzez brak informowania skarżącego, występującego bez profesjonalnego pełnomocnika, o przysługującym mu prawie pomocy oraz formie wnioskowania o jego przyznanie. Skarżący wniósł o uchylenie postanowienia WSA i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm prawem przepisanych. Strona wniosła o też o połączenie tej sprawy z innymi jej sprawami do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia na podstawie art. 111 § 1 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy wskazać, że skoro w świetle art. 111 § 1 p.p.s.a. sąd zarządza połączenie kilku oddzielnych spraw toczących się przed nim w celu ich łącznego rozpoznania lub także rozstrzygnięcia, jeżeli mogły być objęte jedną skargą, to w niniejszej sprawie sytuacja taka nie ma miejsca, bowiem skarżący wymienił m.in. sprawę o sygn. akt I SA/Ke 39/10, która jest już prawomocnie rozstrzygnięta przez Sąd pierwszej instancji, a ponadto, jak wynika z przedmiotu tych spraw, nie mogłyby być one objęte jedną skargą w rozumieniu tego przepisu.

Stosownie do art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań.

W doktrynie przepis ten określa się jako zasadę ogólną udzielania pomocy stronom, zgodnie z którą wskazówki i pouczenia sądu powinny dotyczyć dokonywanych przez stronę czynności procesowych na danym etapie postępowania i w powstałej sytuacji procesowej. Sąd co prawda nie ma obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań, ale obowiązek ten odnosi się do wskazówek i pouczeń celowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony. Dotyczy to zwłaszcza takich czynności, których niepodjęcie spowoduje istotne pogorszenie pozycji procesowej strony (vide B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2009, wyd. III.).

Żadne z wezwań o uiszczenie wpisu od skargi w niniejszej sprawie nie zawiera pouczenia o możliwości i trybie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pierwsze prawidłowe pouczenie o tej możliwości pojawia się dopiero na tzw. etapie międzyinstancyjnym postępowania sądowoadministracyjnego, jako część pouczenia o możliwości i trybie zaskarżenia postanowienia odrzucającego skargę. Skarżący zresztą skorzystał na tym etapie z tej możliwości i postanowieniem referendarza sądowego WSA w Kielcach z 16 czerwca 2010 r. został zwolniony z kosztów sądowych.

Na poprzednim etapie sprawy skarżący próbował złożyć wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych, jednak bez zachowania wymaganej prawem formy. Samo wniesienie przez stronę w niniejszej sprawie sporządzonego odręcznie pisma zawierającego braki winno było uświadomić Sądowi pierwszej instancji, iż skarżący - jako strona działająca bez adwokata lub radcy prawnego - nie jest zorientowany w wymaganiach dotyczących dokonywania czynności procesowych. W odpowiedzi na pismo z wnioskiem o zwolnienie z kosztów sądowych WSA wezwał stronę jedynie o podanie sygnatury akt w określonym terminie, któremu skarżący jednak uchybił, co było powodem pozostawienia jego wniosku bez rozpoznania.

Tymczasem w świetle art. 6 oraz art. 252 § 2 w związku z art. 49 § 1 p.p.s.a. prawidłowe działanie Sądu pierwszej instancji w takich okolicznościach winno było polegać na wezwaniu strony do złożenia tego wniosku na stosownym formularzu (w tym przypadku chodzi o formularz PPF dla osób fizycznych). Powszechną praktyką w sądach administracyjnych jest zresztą nie tylko udzielenie w wezwaniu pouczenia co do formy wnioskowania o przyznanie prawa pomocy, ale również dołączenie blankietu formularza, podanie strony internetowej, z której można pobrać plik zawierający formularz lub wskazanie, w jakich instytucjach formularze są dostępne. W formularzu tym jest zaś odpowiednia rubryka, w której wpisuje się sygnaturę akt - rubryka 1. Sąd, do którego jest składany wniosek (nazwa i siedziba sądu oraz sygn. akt, jeżeli została nadana).

Skarżący został co prawda pouczony o tym, że nieuiszczenie wpisu spowoduje odrzucenie skargi, co w istocie wypełnia zasadę z art. 6 p.p.s.a. w części pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Nie zostały mu jednak udzielone prawidłowe wskazówki co do czynności procesowych, o czym również stanowi ten przepis. Chodzi zaś o wskazówki dotyczące możliwości i trybu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, które pośrednio mają zapobiec negatywnej konsekwencji nieuiszczenia tego wpisu, jakim jest odrzucenie skargi. Zaniechanie w tym zakresie udzielania stronom działającym bez adwokata czy radcy prawnego stosownych informacji czyni iluzoryczną zasadę prawa do sądu wobec osób, których nie stać na ponoszenie kosztów postępowania. W doktrynie podkreśla się zaś, że celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) (vide B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2009, wyd. III.).

Rację ma zatem strona, że działanie Sądu pierwszej instancji naruszało art. 6 p.p.s.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Nie można bowiem w świetle zasady prawa do sądu, na którą powołuje się skarżący, akceptować działania WSA, który najpierw nie informuje strony o możliwości i prawidłowym trybie podejmowania czynności procesowych, których zaniechanie pogarsza sytuację procesową strony i narusza jej gwarancje procesowe, a następnie odrzuca skargę, co uniemożliwia merytoryczne rozpoznanie sprawy. Sąd pierwszej instancji odrzucając skargę, wziął pod uwagę jedynie samo nieuiszczenie wpisu, nie zważył zaś na nieprawidłowość swoich dotychczasowych działań, które się do tego przyczyniły.

Mimo że żaden przepis ustawy p.p.s.a. nie stawia sądom administracyjnym generalnego i bezwzględnego wymogu pouczania o możliwości i trybie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy na każdym etapie postępowania, to jednak w sytuacji, która miała miejsce w niniejszej sprawie, gdy strona działająca bez adwokata lub radcy prawnego dała jednoznacznie – choćby nieprawidłowo – wyraz temu, iż chciałaby z takiej możliwości skorzystać, to w świetle art. 6 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji winien był pouczyć stronę o prawidłowym trybie dokonywania czynności procesowych zmierzających do skorzystania z tego uprawnienia przez stronę.

Wobec powyższego należało na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 182 § 1 i § 3 p.p.s.a. orzec jak w sentencji.

Brak jest natomiast podstawy prawnej do zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W art. 209 p.p.s.a. przyjęto unormowanie, że wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę (art. 200 p.p.s.a.) oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 p.p.s.a. Zatem w innych przypadkach sąd nie rozstrzyga o zwrocie kosztów postępowania. Nie istnieje bowiem podstawa prawna dla takiego rodzaju rozstrzygnięcia (vide postanowienie NSA z 15 lutego 2007 r., sygn. akt II FZ 12/07, LEX nr 299419).