Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 224/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 183 par. 1 i 2, art. 3 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7, 75 par. 1, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 3, art. 37 ust. 2 pkt 1, art. 98
journal: Dz.U. 2015 poz 163
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon Sędziowie: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędzia del. WSA Przemysław Szustakiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. I. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 17 października 2013 r. sygn. akt II SA/Sz 322/13 w sprawie ze skargi R. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 17 października 2013 r., sygn. akt II SA/Sz 322/13 oddalił skargę R. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. W uzasadnieniu sąd I instancji wskazał na następujący stan faktyczny i prawny:

Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta przez Kierownika Sekcji Pracy Socjalnej II Rejonowego Ośrodka Pomocy Rodzinie Zachód w MOPR w Szczecinie ustalono, że doszło do nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego przyznanego decyzją nr [...] z dnia 30.09.2008 r., za okres od 01.08.2008 r. do 30.06.2009 r. w kwocie 351,00 zł miesięcznie, co stanowi kwotę 3861,00 zł oraz decyzją nr [...] z dnia 16.07.2009 r., za okres od 01.07.2009 r. do 30.09.2009 r. w kwocie 444,00 zł miesięcznie, co stanowi kwotę 1332,00 zł - łącznie 5193,00 zł. W pkt 2 sentencji decyzji wezwano R. I. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pieniężnego w formie zasiłku stałego w łącznej kwocie 5193,00 zł za okres od 01.08.2008 r. do 30.09.2009 r. oraz ustalono (pkt 3) 30-dniowy termin zwrotu liczony od daty uprawomocnienia się decyzji.

W odwołaniu od ww. decyzji R. I. podniósł zarzut wydania jej z naruszeniem prawa, w szczególności art. 77 § 1 K.p.a., ponieważ konsekwentnie podnosił, że czynsz i media opłaca z pomocy rodziny oraz znajomych oraz z wyprzedaży m.in. mebli. Skarżący argumentował również, że jest chory i czeka na operację, czego organ nie wziął pod uwagę rozpoznając sprawę.

Decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.), art. 2 ust. 1, art. 6 pkt 16, art. 8 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 3-4, art. 98 i art. 104 ust. 3-4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, ze zm.), utrzymało w mocy wyżej opisaną decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta przez Kierownika Sekcji Pracy Socjalnej II Rejonowego Ośrodka Pomocy Rodzinie Zachód w MOPR w Szczecinie.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że w myśl art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu - z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach; alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Dochód to suma miesięcznych przychodów bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania. A zatem dochód uzyskiwany ze sprzedaży sprzętów domowych, z wykonywanej pracy dorywczej, otrzymywanej pomocy finansowej od osób drugich, a także z nieujawnionych źródeł dochodu stanowi dochód w rozumieniu cyt. art. 8 ust. 3 ustawy.

W trakcie pobierania świadczeń z pomocy społecznej, strona odwołująca się składała oświadczenia, że źródło jej dochodu to zasiłki z pomocy społecznej, nie wskazując posiadanych dochodów z pracy dorywczej i pomocy innych osób, nie informując o ich uzyskiwaniu, choć strona była informowana o konieczności zgłoszenia każdej zmiany sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej.

Organ II instancji - powołując się na oświadczenie odwołującego się z dnia 19 grudnia 2011 r. (k-18), iż: "Znajomi i rodzina pomagała mi doraźnie. Nie miałem stałego źródła utrzymania, obecnie żyję na granicy ubóstwa. Wszystko co miałem spieniężyłem, już sprzedałem" - wskazał, że odwołujący się nie podał konkretnych danych osób udzielających mu pomocy finansowej poza W. S. oraz siostrą A. R. W. S. w dniu 27 września 2011 r. złożył oświadczenie podając, że pomaga stronie finansowo od ponad roku, daje pieniądze na opłacenie czynszu, ponadto zakupuje żywność. Na wyznaczony przez Ośrodek termin w dniu 24.11.2011 r. W. S. nie zgłosił się, nie kontaktował się również z Ośrodkiem telefonicznie, mimo że pismo zostało odebrane 17.11.2011 r. W dniu 20.12.2011 r. do Ośrodka wpłynęło oświadczenie siostry odwołującego się złożone przed pracownikiem socjalnym Ośrodka Pomocy Społecznej w Dobrzanach, z którego wynika, że nie wyraża ona zgody na przeprowadzenie wywiadu na rzecz odwołującego się i nie wyraża zgody na pomoc finansową ani rzeczową.

Kolegium podkreśliło, że w składanych oświadczeniach odwołujący się nie podał miesięcznych kwot uzyskiwanego dochodu z prac dorywczych, kwot pomocy finansowej rodziny, przyjaciół, znajomych poza oświadczeniem złożonym w dniu 27.10.2011 r., w którym stwierdził, że otrzymuje pomoc ze strony przyjaciela, który pomaga w regulowaniu czynszu oraz zakupie żywności, a pomoc ta istnieje od momentu kiedy odwołujący się uległ wypadkowi tj. od 2008 r. Była to pomoc w wysokości zróżnicowanej w zależności od tego, ile otrzyma pieniędzy od znajomych i rodziny. Wskazał, że średnio od przyjaciela otrzymuje 400 zł miesięcznie, a od siostry w granicach 200 zł miesięcznie oraz żywność, odzież, wykup leków. Ponadto "otrzymuje pomoc od koleżanek, z którymi sypia". W odwołaniu od wcześniejszej decyzji z dnia 5 stycznia 2012 r. strona podniosła, że "(...) Tym niemniej nawet gdyby tak przyjąć, pomoc taka wynosi nie więcej niż 600 zł raz na kwartał, czyli nie więcej niż 200 zł miesięcznie.(...)."

Dodatkowo organ odwoławczy wskazał, że organ I instancji wystąpił z urzędu do ENEA S.A., Szczecińskiej Energetyki Cieplnej i Szczecińskiego Towarzystwa Budownictwa Społecznego o podanie informacji dotyczących wpłat zrealizowanych na rzecz strony - w latach 2008 - 2011 (z dokładnością do miesiąca), a dotyczących zajmowanego przez nią lokalu mieszkalnego. Na podstawie uzyskanych informacji ustalono, że w okresie pobierania świadczeń z pomocy społecznej, były dokonywane wpłaty (za zużycie energii elektrycznej, energii cieplnej i czynszu), przewyższające otrzymywane zasiłki z pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej zasiłek stały przysługuje pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej (477 zł). Art. 8 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy stanowi, że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, które w przypadku strony wynosi 477 zł. W postępowaniu w sprawie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych strona nie podała jednoznacznie (nie potwierdziła), że w określonym czasie prowadziła wspólne gospodarstwo domowe z konkubiną i jej córką (oświadczenie z dnia 16 grudnia i notatka służbowa z dnia 20 grudnia 2011 r.).

W ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie niejednoznaczne, wymijające i często sprzeczne wyjaśnienia zawarte w oświadczeniach i odwołaniu skutkują stwierdzeniem, że na ich podstawie nie można określić rzeczywistych kwot uzyskiwanego przez stronę dochodu. Nie można również ustalić składu rodziny, jej faktycznych dochodów. Dlatego wyznacznikiem dochodu strony ze źródeł jednoznacznie nieokreślonych są kwoty wydatkowane comiesięcznie na utrzymanie mieszkania. Z samych wpłat na poczet czynszu wynika, że zainteresowany dysponował dochodami przekraczającymi kryterium kwalifikujące korzystania ze świadczeń finansowych z pomocy społecznej. A zatem w czasie pobierania zasiłków z pomocy społecznej odwołujący się nie kwalifikował się do otrzymywania tych świadczeń. Z wykazu Szczecińskiego Budownictwa Społecznego dołączonego do pisma z dnia 15.11.2011 r. wynika, że wpływały regularne wpłaty dotyczące lokalu, którego strona jest najemcą. Rok 2008: 1.08.- kwota 1000,00 zł; 10.09.

kwota 900,00 zł; 7.10.- kwota 900,00 zł; 16.10.- kwota 300,00 z 29.10.- kwota 300,00 zł 12.11.- kwota 1461,05 zł; 15.12.- kwota 870,00 zł. Rok 2009: 6.01- kwota 870,00 zł; 12.01- kwota 870,00 zł; 1103.- kwota 684,86 zł; 16.04.- kwota 889,03 zł; 12.05.- kwota 889,03 zł; 2.07.- kwota 889,03 zł; 2107.- kwota 889,03 zł; 12.08.-kwota 900 zł; 28.09.- kwota 994,72 zł; Rok 2010: 12.02.- kwota 1500,00 zł; 22.02.-kwota 1000,00 zł; 26.03.-kwota 2870,14 zł oraz 138,10 zł; 26.05.- kwota 500,00 zł; 24.06.- kwota 1000,00 zł; 12.07.- kwota 1500,00 zł; 109.- kwota 800,00 zł; 21.09.-kwota 800,00 zł; 14.10.-kwota 800,00 zł; 09.11- kwota 200,00 zł; 16.11- kwota 200,00 zł; 22.11-kwota 300,00 zł; 10.12.-kwota 1800,00 zł; 14.12.-kwota 536,51 zł.

Z przekazanego przez Stronę pisma STBS z dnia 24.11.2011 r. wynika, że na dzień 24.11.2011 r. dokonywano wpłat w roku 2011: 7.02.-kwota 500,00 zł; 10.03.-kwota 1000,00 zł; 4.04.- kwota 2061,84 zł; 30.05.- kwota 200,00 zł; 13.06.- kwota 1300,00 zł; 15.07.- kwota 1326,93 zł; 17.08.- kwota 700,00 zł; 21.09.- kwota 600,00 zł, 7.10.-kwota1274,30zł.

Już z samych wpłat dokonywanych na poczet czynszu wynika, że przewyższały one deklarowany przez stronę dochód (zasiłek stały). A ponadto, z wykazu listy zapłat ENEA z dnia 7.11.2011 r. wynika, że dokonywane były także wpłaty na poczet energii elektrycznej, które przedstawiają się następująco: rok 2008: 11.04. - kwota 418,43 zł; 12.08. - kwota 285,14 zł, 20.11 -kwota 163,43 zł. Rok 2009: 6.01 - kwota 138,91 zł; 27.01- kwota 201,68 zł; 21.05. -kwota 164,42 zł; 2.07. - kwota 172,94 zł; 13.08. - kwota 138,68 zł; 3.11 - kwota 114,54 zł; 29.12 - kwota 188,59 zł. Rok 2010: 9.03. - kwota 224,16 zł; 16.06. - kwota 344,40 zł; 29.09. - kwota 285,85 zł; 1.12. - kwota 170,40 zł. Rok 2011: 7.02. -kwota 160,78 zł; 30.05. – kwota 135,85 zł; 14.07. -kwota 125,28 zł; 4.08. - kwota 147,76 zł; 21.09. - kwota 152,94 zł. Ośrodek posiada także wykaz wpłat na poczet Szczecińskiej Energetyki Cieplnej z dnia 7.11.2011 r., który wskazuje kwoty wpłat w latach 2008-2011, a mianowicie: w roku 2008 dokonano wpłat na poczet SEC w łącznej wysokości 1361,05 zł, w roku 2009 wpłata wynosiła ogółem 1642,96 zł, w 2010 r. łączna kwota wpłat na poczet energetyki cieplnej wyniosła 2164,52 zł, a w roku 2011 -1673,70 zł.

Mając na uwadze zasady ustalania dochodu (o których mowa w art. 8 ust. 3-4 ustawy o pomocy społecznej) organ odwoławczy stwierdził, że w okresie pobierania świadczeń z pomocy społecznej dochód miesięczny strony niewątpliwie przekroczył kwotę 477 zł, niezależnie od źródeł tego dochodu, czyli nie kwalifikował strony do korzystania ze świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej na zasadzie art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej w związku z art. 37 ustawy określającym prawo do zasiłku stałego. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy "Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości." Przepis ten wyraża zasadę subsydiarności pomocy społecznej, która oznacza, że pomoc społeczna przysługuje, gdy mimo wykorzystania wszystkich swoich możliwości, osoba pozostaje w ubóstwie, oraz, że pomoc społeczna pozostaje na końcu tzw. łańcucha pomocowego państwa. Biorąc pod uwagę wydatki strony związane z mieszkaniem, które pokrywały osoby trzecie, oraz kilkuletnią wyprzedaż wyposażenia mieszkania, przy zachowaniu jego podstawowego wyposażenia, to stwierdzić należy, iż strona miała możliwość przezwyciężenia swej trudnej sytuacji życiowej bez korzystania z pomocy społecznej. Również z tego względu do pomocy społecznej nie kwalifikowała się.

Za "świadczenie nienależnie pobrane" ustawodawca nakazuje rozumieć, zgodnie z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Zgodnie zaś z art. 98 ww. ustawy, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny.

Kolegium wskazało, że przepis art. 6 pkt 16, art. 98, ani żaden inny przepis ustawy nie przewidują samodzielnej decyzji o ustaleniu, że pobrane świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym. Stąd ustalenie, że strona pobrała świadczenia nienależne nastąpiło w decyzji wydanej zgodnie z art. 104 ust. 3 ustawy, który stanowi, że wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Z powyższych względów zarzuty odwołania dotyczące kwestii proceduralnych należało uznać za nieuzasadnione.

Jak już wyżej wskazano, zgodnie z art. 98 ustawy o pomocy społecznej, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Drugie zdanie tego przepisu stanowi, że art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.

Ten ostatni przepis stwierdza, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Z treści przepisu art. 104 ust. 4 wynika, spoczywający na pracowniku socjalnym, obowiązek rozważenia możliwości wystąpienia do właściwego organu z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, zwłaszcza, jeżeli w danej sprawie zaistnieją okoliczności szczególne. Do okoliczności szczególnych uzasadniających wystąpienie z powyższym wnioskiem ustawa o pomocy społecznej zalicza przykładowo sytuację, gdy zwrot wydatków stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielonej pomocy.

Z powyższego wynika zatem, że wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważyć możliwość wystąpienia ze stosownym wnioskiem, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

W dniu 17.04.2012 r. oraz 27.06.2012 r. pracownik socjalny odwiedził zainteresowanego w miejscu zamieszkania i przeprowadził z nim wywiad środowiskowy na okoliczność ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej, dochodowej i materialno - bytowej. W oświadczeniu złożonym w trakcie wywiadu w dniu 17.04.2012 r. skarżący podał, że mieszka sam i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku; nie posiada stałego zatrudnienia i nie podejmuje prac dorywczych. Utrzymuje się z wyprzedaży swojego dobytku, czyli mebli, odzieży (w grudniu 2011 r. sprzedał telewizor za kwotę 400,00 zł oraz złoty łańcuszek za kwotę 260,00 zł; w styczniu 2012 r. sprzedał komodę oraz stół w kwocie ok. 300,00 zł) oraz pomocy przyjaciół (w lutym 2012 r. otrzymał pomoc od przyjaciół w formie prezentu, którym była opłata energii elektrycznej). Do lutego 2012 r. regulował opłaty mieszkaniowe (czynsz, energię cieplną i energię elektryczną) ze sprzedaży dobytku oraz z pożyczonych pieniędzy od znajomych. Podał dalej, że aby-uregulować opłaty pożyczał pieniądze od znajomych i dokładał je do sum, które uzyskał ze sprzedaży mebli i rzeczy wartościowych, jednak tych sum aktualnie nie pamięta. Stwierdził natomiast, że w marcu 2012 r. niczego nie sprzedał i nie osiągnął żadnego dochodu, natomiast regularnie otrzymuje pomoc od znajomych w formie żywności.

W oświadczeniu złożonym w trakcie wywiadu w dniu 27.06.2012 r. zainteresowany nadal wyjaśnia, że mieszka sam i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; jest zarejestrowany w PUP bez prawa do zasiłku; nie pracuje. Oświadczył, że od kwietnia 2012 r. niezmiennie utrzymuje się z wyprzedaży dobytku, z czego w okresie ostatnich trzech miesięcy uzyskał łącznie kwotę 150,00 zł, tj. po 50,00 zł miesięcznie, sporadycznej pomocy od znajomych w formie żywności, a także otrzymuje pomoc z organizacji pozarządowej. Jednocześnie zainteresowany zaznaczył, iż od nikogo nie otrzymuje pomocy finansowej. Zdaniem organu odwoławczego, ww. oświadczenia są sprzeczne z ustaleniami poczynionymi przez Ośrodek. Organ ustalił, że w okresie od września 2011 r. do czerwca 2012 r. dokonywane były opłaty (za zużycie energii elektrycznej, energii cieplnej, opłat czynszu) przewyższające deklarowane przez stronę w tym okresie dochody. Kolegium wskazało również, że w okresie ostatnich kilku miesięcy od uchylenia prawa do świadczeń z pomocy społecznej zainteresowany nie zwrócił się do Ośrodka z podaniem o udzielenie pomocy finansowej. Nie zgłosił również takiego wniosku w trakcie przeprowadzania przez pracownika socjalnego, wspomnianych wyżej wywiadów środowiskowych. Deklarowane przez stronę dochody uniemożliwiają nie dość, że pokrywanie comiesięcznych opłat, to jeszcze zaspokajanie innych potrzeb bytowych, szczególnie w zakresie zakupu odzieży, środków czystości i innych. Powyższe ustalenia ośrodka jednoznacznie wskazują na rażącą dysproporcję między deklarowanymi przez stronę kwotami środków finansowych, a opłatami, które strona reguluje. Zachodząca dysproporcja wskazuje, iż zainteresowany posiada wyższe, niż podane w oświadczeniach dochody uzyskiwane ze sprzedaży dobytku, bądź też inne, niezadekfarowane, pochodzące z nieznanych organowi źródeł, których kwot nie ujawnia. Ponadto, w dniu 17.04.2012 r. podał nieprawdziwą informację, iż tylko do lutego 2012 r. regulował opłaty mieszkaniowe (czynsz, energię cieplną i energię elektryczną) ze sprzedaży dobytku oraz z pożyczonych pieniędzy od znajomych. Tymczasem z akt sprawy wynika, że także w okresie marzec 2012 r. - czerwiec 2012 r. takich opłat dokonywał, a łączna suma wpłat w tym okresie wyniosła 1615, 31 zł.

Zainteresowany złożył oświadczenie, że w marcu 2012 r. nie posiadał dochodu, a dokonał wpłat na opłaty mieszkaniowe na kwotę 301,81 zł, w czerwcu 2012 r. oświadcza, że utrzymuje się z wyprzedaży dobytku, z czego w okresie ostatnich trzech miesięcy uzyskał łącznie kwotę 150,00 zł, tj. po 50,00 zł miesięcznie, a wpłaty w miesiącu kwietniu 2012 r. (kwota 176, 62 zł) i w maju 2012 r. (1103, 93 zł) wskazują dalej na dysproporcję między deklarowanym i faktycznym dochodem. Organ zauważył również, że w czerwcu 2012 r. zainteresowany dokonał opłat na stosunkowo niewielką kwotę 32,95 zł, co jednak stanowi znaczący wydatek w porównaniu do kwoty, jaką dysponował on w czerwcu, tj. 50,00 zł.

Z akt sprawy wynika także, że odwołujący się zamieszkuje w bardzo dużym, dwupoziomowym mieszkaniu, ma zatem możliwości wykorzystania własnych uprawnień do wynajęcia części mieszkania za zgodą właściciela, zamiany mieszkania na tańsze w utrzymaniu. Z kolei, w trakcie przeprowadzania wywiadu środowiskowego, zarówno w kwietniu 2012 r., jak i czerwcu 2012 r. pracownik socjalny nie stwierdził w mieszkaniu strony braków w zakresie jego wyposażenia, co może świadczyć o tym, iż podawane przez w oświadczeniach informacje dotyczące wyprzedaży dobytku, m.in. w postaci komody, czy stołu wydają się być także sprzeczne i niewiarygodne.

Z opisanej wyżej sytuacji materialnej i rodzinnej strony wynika, że zainteresowany nie ma na utrzymaniu żadnych innych osób, od listopada 2011 r. nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, a mimo to jego sytuacja materialno-bytowa nie uległa istotnej zmianie. Oznacza to, że ma on możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb, tak w przeszłości jak i obecnie, bez korzystania ze środków pomocy społecznej. Zwrotu nienależnie pobranych świadczeń żąda się nawet, gdy dochód osoby i rodziny nie przekracza kwoty kryterium dochodowego. W tym przypadku wydatki strony wskazują że posiada on dochód przekraczający kwotę kryterium dochodowego, dlatego zwrot nienależnie pobranych świadczeń nie stanowi nadmiernego obciążenia w rozumieniu art. 104 § 1 ustawy, a jest dolegliwością wynikającą z podawania przez stronę nieprawdziwych informacji. Ocena, że przedmiotowa sprawa nie mieści się w kategorii przypadku szczególnego uzasadniającego odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego, jest zdaniem Kolegium w pełni słuszna. Postępowanie dowodowe w sprawie wykazało ponad wszelką wątpliwość, że podawane przez stronę dochody były zaniżone, faktycznie znacznie przekraczały kwotę kryterium dochodowego, a wskazywane źródła ich pochodzenia, z punktu widzenia doświadczenia życiowego, mało prawdopodobne.

Kolegium wyjaśniło, że podnoszona w odwołaniu choroba strony nie ma istotnego znaczenia w sprawie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z tytułu zasiłku stałego, ponieważ świadczenie to przyznawane jest tylko osobom niezdolnym do pracy z powodu złego stanu zdrowia.

Pismem z dnia 5 marca 2013 r. R. I. złożył skargę na wyżej opisaną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę

Sąd I instancji wskazał, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, ze zm.). Zgodnie z art. 6 pkt 16 tej ustawy, świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub w okolicznościach niepowiadomienia o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Niezależnie od intencji i świadomego działania osoby zainteresowanej, każda nieprawdziwa informacja może przesądzić o tym, że świadczenie zostało nienależnie przyznane i pobrane.

Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 ww. ustawy stosuje się odpowiednio (art. 98). Wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Ustalenie wysokości i terminu zwrotu należności powinno poprzedzać postępowanie wyjaśniające aktualną sytuację osoby i rodziny, którym świadczenie zostało przyznane. Treść sentencji decyzji, określającej zasady zwrotu należności, pozostawiono uznaniu administracyjnemu.

W ocenie Sądu, postępowanie w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia jest postępowaniem odrębnym od postępowania w przedmiocie weryfikacji decyzji ostatecznej, toczącego się w trybie art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej, co oznacza, że w momencie wydania decyzji orzekającej zwrot takiego świadczenia nienależnie pobranego nie jest wymagane istnienie ostatecznej decyzji uchylającej lub zmieniającej uprzednią decyzję ostateczną przyznającą to świadczenie, Stosownie do treści art. 104 ust. 4 ww. ustawy w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w całości lub w części winno być poprzedzone oceną sytuacji zobowiązanego dokonaną na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Sąd I instancji uznał, że organy obu instancji zasadnie przyjęły, iż w przedmiotowej sprawie mamy do czynienia ze świadczeniem nienależnie pobranym, stanowiącym łączną kwotę zasiłku stałego wypłacanego skarżącemu w okresie od 1 sierpnia 2008 r. do 30 września 2009 r. W sprawie bowiem bezsporne jest, że w okresie korzystania z pomocy społecznej skarżący nie zgłaszał faktu otrzymywania pomocy finansowej od rodziny, przyjaciół i znajomych, a deklarował, że utrzymuje się wyłącznie z zasiłku stałego. Innymi słowy, gdyby skarżący poinformował właściwy organ o otrzymywanej pomocy finansowej od osób trzecich, nie zostałby wypłacony mu zasiłek stały w ustalonej kwocie.

W myśl przepisu art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu - z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach; alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Dochód to zatem suma miesięcznych przychodów bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania. A więc, jak zasadnie stwierdziły organy orzekające w sprawie, dochód uzyskiwany z otrzymywanej przez skarżącego pomocy finansowej od osób trzecich, jak również ze sprzedaży sprzętów domowych, a także z nieujawnionych źródeł dochodu stanowi dochód w rozumieniu cyt. art. 8 ust. 3 ustawy. O dochodzie tym skarżący powinien był poinformować organ na etapie przyznawania mu zasiłku stałego, czego jednak, jak wynika z akt sprawy, nie uczynił.

WSA w Szczecinie zgodził się również ze stanowiskiem zaprezentowanym przez organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że z uwagi na niejednoznaczne wyjaśnienia skarżącego zawarte w oświadczeniach składanych w toku postępowania administracyjnego i odwołaniu, nie można - na ich podstawie -określić rzeczywistych kwot uzyskiwanego przez stronę dochodu. Dlatego wyznacznikiem dochodu strony ze źródeł jednoznacznie nieokreślonych stały się kwoty wydatkowane comiesięcznie na utrzymanie mieszkania. Z wpłat na poczet czynszu wynika, że zainteresowany dysponował dochodami przekraczającymi kryterium kwalifikujące do korzystania ze świadczeń finansowych z pomocy społecznej. Również z uzyskanych od ENEA S.A. i Szczecińskiej Energetyki Cieplnej informacji wynika, że w okresie pobierania świadczeń z pomocy społecznej były dokonywane wpłaty za zużycie energii elektrycznej i energii cieplnej przewyższające otrzymywane zasiłki z pomocy społecznej.

W tych okolicznościach faktycznych i prawnych zaskarżone rozstrzygnięcie ustalające, że pobrany przez skarżącego zasiłek stały we wskazanym okresie i kwocie jest świadczeniem nienależnie pobranym odpowiada prawu.

Jak Sąd I instancji wskazał, wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia winno być poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważyć możliwość wystąpienia ze stosownym wnioskiem, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

Z akt sprawy wynika, że w dniach 17 kwietnia i 27 czerwca 2012 r. pracownik socjalny przeprowadził ze skarżącym wywiad środowiskowy na okoliczność ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego. Zdaniem Sądu, organy obu instancji słusznie uznały, że oświadczenia skarżącego, złożone w trakcie wywiadu, są niewiarygodne i sprzeczne z ustaleniami poczynionymi przez organ. Z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika bowiem, że w okresie od września 2011 r. do czerwca 2012 r. skarżący dokonywał opłat za zużycie energii elektrycznej, energii cieplnej oraz na poczet czynszu przewyższające deklarowane przez stronę w tym okresie dochody. Zachodząca dysproporcja wskazuje, iż zainteresowany posiada wyższe, niż podane w oświadczeniach, dochody uzyskiwane ze sprzedaży dobytku, bądź też inne, niezadeklarowane, pochodzące z nieznanych organowi źródeł, których kwot nie ujawnia.

Sąd I instancji zgodził się również z oceną organu II instancji zawartą w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji, że mimo że skarżący nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej od listopada 2011 r., to jego sytuacja materialno-bytowa nie uległa istotnej zmianie. Z analizy sytuacji rodzinno-majątkowej skarżącego wynika również, że ma on możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb bez korzystania ze środków pomocy społecznej. Stwierdzona różnica między udokumentowanym dochodem, a sytuacją majątkową strony stanowi samoistną podstawę do odmowy przyznania świadczenia (art. 11 i 12 ww. ustawy), tym bardziej więc powyższa okoliczność nie może przemawiać za uznaniem jej za przypadek szczególny warunkujący odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Organ wyjaśnił ponadto, że stan zdrowia skarżącego nie ma istotnego znaczenia w sprawie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z tytułu zasiłku stałego, ponieważ świadczenie to przyznawane jest tylko osobom niezdolnym do pracy z powodu złego stanu zdrowia.

W dniu 20 grudnia 2013 r., skargę kasacyjną na powyższy wyrok złożył R. I., wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Zarzucił on WSA w Szczecinie:

1. naruszenie art. 6 pkt 16 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że doszło do nienależnego pobrania świadczeń z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego przez skarżącego;

2. naruszenie art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy

społecznej poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uwzględnienie dochodu

skarżącego na podstawie danych innych, aniżeli sumy miesięcznych przychodów z

miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku;

3. naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, 75 § 1,

77 § 1 oraz 80 K.p.a., przejawiające się w tym, że w wyniku niewłaściwej kontroli

legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w

ustawie, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się być

niewystarczający i budzący wątpliwości, które przy uzupełnieniu materiału

dowodowego, mogły wpłynąć na rozstrzygnięcie korzystne dla skarżącego.

Skarżący podkreślił, że ustalenia organu dotyczące jego sytuacji materialno -bytowej, które nie zostały zakwestionowane zarówno przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, jak i przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, dotyczyły okresu innego (wrzesień 2011 r. - czerwiec 2012 r.), aniżeli ten, w którym były pobierane rzekomo nienależne świadczenia (sierpień 2008 r. -wrzesień 2009 r.). Ponadto wskazał, że już od listopada 2011 r. nie korzystał ze świadczeń pomocy społecznej. Sąd przyjmując ustalenia organu uznał je za prawidłowe, podczas, gdy z materiału środowiskowego wynika, że zaczął wyprzedawać swój dobytek od grudnia 2011 r., zaś do lutego 2012 r. regulował swoje należności z pożyczek od znajomych.

Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r, poz. 270, ze zm.), dalej P.p.s.a Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki określone w § 2 art. 183 P.p.s.a. w rozpoznawanej sprawie nie występują.

Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Należy zatem wskazać konkretne przepisy prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd i zamieścić uzasadnienie podstawy kasacyjnej, czyli uzasadnić uchybienia zarzucane sądowi. Uzasadnienie podstaw kasacyjnych polega na wykazaniu przez autora skargi kasacyjnej, że stawiane przez niego zarzuty mają usprawiedliwioną podstawę i zasługują na uwzględnienie. Uzasadniając zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, iż sąd stosując przepis popełnił błąd w subsumcji czyli, że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi ponadto w uzasadnieniu, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia bądź jak powinien być stosowany konkretny przepis prawa ze względu na stan faktyczny sprawy, a w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu - dlaczego powinien być zastosowany. Uzasadniając zaś naruszenie przepisów postępowania wykazać należy, że uchybienie im mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga kasacyjna nieodpowiadająca powyższym wymaganiom uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności.

W rozpoznawanej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej obejmują zarówno naruszenie przepisów postępowania, jak i przepisów prawa materialnego aczkolwiek nie określają formy naruszeń.

W pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegały zarzuty naruszenia przepisów postępowania.

Zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7, 75 § 1, 77 § 1 oraz 80 K.p.a., należy uznać za niezasadny. Niezastosowanie przez Sąd Wojewódzki przepisu zawartego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. było spowodowane bowiem uznaniem, że skarga wniesiona do Sądu przez R. I. nie była zasadna, czemu Sąd dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Podkreślić w tym miejscu wypada, że wprawdzie, wedle treści art. 7, 75 § 1 i 77 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a, organ administracji publicznej podejmuje wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i jest obowiązany do zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, ale -wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej - okoliczność ta nie zwalniała strony od aktywności dowodowej. Tymczasem w sprawie skarżący w ogóle nie podejmował żadnej aktywności w toku postępowania dowodowego, a przystąpił on do działania już po wydaniu decyzji przez organ I instancji. Nadto nie prawdziwy jest zarzut, że ustalenia jego sytuacji bytowej w okresie pobierania zasiłku nie były przez organ lI instancji jak i WSA w Szczecinie brane pod uwagę. Do wydania decyzji doszło właśnie dlatego, że w toku postępowania administracyjnego ustalono, że R. I. posiadał dodatkowe źródła dochodu, które przekraczały kwotę uprawniającą do pobierania zasiłku stałego. Szczegółowo ustalono, że kwota pokrywanych przez skarżącego opłat (czynsz, energia elektryczna) przekraczała kwotę 477 zł dochodu stanowiącą podstawę do przyznania zasiłku stałego. Wbrew zarzutom skargi ustalenia dotyczyły okresu od 1 sierpnia 2008 r. do 30 września 2009 r., a więc wtedy, gdy R. I. pobierał zasiłek stały. Nie można zatem uznać, że zebrany materiał dowodowy dotyczy innego okresu niż ten, za który było wypłacane świadczenie.

Nieuzasadnione są również zarzuty dotyczące błędnej interpretacji przez WSA w Szczecinie art. 6 pkt 16 oraz art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej. Przypomnieć należy, że art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej statuuje definicję nienależnie pobranego świadczenia. Przepis ten obejmuje dwie sytuacje faktyczne występujące w alternatywie rozłącznej, co oznacza, że spełnienie jednej z nich jest już wystarczające do uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Przepis art. 6 pkt 16 stanowi bowiem, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane:

1) na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji

2) niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.

Natomiast w art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej zostało określone

pojęcie dochodu. W świetle tego przepisu za dochód należy uznać sumę wszystkich miesięcznych dochodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku, które otrzymuje dana osoba bez względu na źródło ich uzyskania. Oznacza to, że dochodem jest każde otrzymane, poza sytuacjami określonymi w pkt 1-3 art. 8 ust. 3 ustawy pomocy społecznej, świadczenie. Dochodem są świadczenia otrzymywane w sposób sformalizowany (np. wynagrodzenie za pracę, sprzedaż rzeczy, emerytury lub renty), jak i nieformalne (np. pomoc rodziny, przyjaciół). Celem świadczeń z opieki społecznej jest bowiem pomoc osobom, które znalazły się w tak trudnym położeniu, że nie mogą one samodzielnie lub nawet z pomocą osób najbliższych zaspokoić niezbędnych potrzeb życiowych, których próg został określony, dla osoby samotnie samodzielnie prowadzącej gospodarstwo domowe, w art. 37 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej.

Tak więc w sytuacji, gdy wnioskodawca posiada źródła nieformalnego dochodu świadczenie przekraczające wysokość o której mowa w art. 37 ust. 2 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej należy uznać, że świadczenie jest nienależne. Organ powinien jedynie ustalić przyczynę pobrania nienależnego świadczenia stosownie do treści art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej. W toku postępowania dowodowego, jak słusznie podniósł Sąd I instancji, organy administracji wskazały, że R. I. przedstawił nieprawdziwe informacje ponieważ nie poinformował organów o pomocy w formie stałych wpłat kwot pieniężnych jaką otrzymuje od osób trzecich oraz o źródłach dodatkowego dochodu pochodzącego m.in. ze sprzedaży posiadanego majątku. Stąd należy uznać, że została spełniona pierwsza z przesłanek określonych w art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej pozwalająca na uznanie, że pobrane świadczenie z pomocy społecznej jest nienależnie, a zatem organ na podstawie art. 98 ustawy o pomocy społecznej był zobowiązany do zwrotu od skarżącego kwoty nienależnie pobranego zasiłku stałego.

Biorąc zatem pod uwagę, że skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

16