Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 988/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2013-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 154 par. 1 pkt 1 lit. c), art. 153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: par. 14 ust. 2 pkt 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2002 nr 163 poz 1349
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu.
article: art. 6, art. 7, art. 80, art. 154 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2 lit. a)
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 12 marca 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Kośka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2013 roku sprawy ze skargi I. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu M. B. prowadzącemu Kancelarię Radców Prawnych w Ł. przy al. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. LS


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm., w skrócie k.p.a.) oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm., powoływana także jako ustawa), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

W toku postępowania ustalono, iż pismem z dnia [...] zatytułowanym "wniosek o zmianę decyzji" I. W. zwróciła się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o zmianę niekorzystnej decyzji tego organu z dnia [...], nr [...] i ponowne rozpatrzenie jej sprawy z uwagi na obowiązującą od dnia 20 kwietnia 2011r. nowelizację ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej (...). W dalszej części wniosku strona przytoczyła okoliczności związane z jej wysiedleniem i wywiezieniem do pracy przymusowej, które w jej ocenie przemawiają za spełnieniem wszystkich przesłanek do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Kierownik Urzędu w trybie art. 235 § 1 k.p.a. zakwalifikował wspomniane pismo jako wniosek o zmianę lub uchylenie decyzji w trybie art. 154 § 1 k.p.a. i decyzją z dnia [...] na podstawie art. 154 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy odmówił I. W. uchylenia decyzji własnej z dnia [...] oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...].

I. W. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego i obowiązującą od dnia 20 kwietnia 2011r. nowelizację ustawy, żądając rozpatrzenia jej sprawy w oparciu o nowy stan prawny. W motywach wniosku strona przytoczyła okoliczności związane z deportacją i pracą przymusową.

Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].

Wyrokiem z dnia 17 lutego 2012r., sygn. akt II SA/Łd 1117/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną przez I. W. decyzję ostateczną z dnia [...], nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...], nr [...].

W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że organ administracji z naruszeniem prawa uchylił się od ustalenia rzeczywistej treści żądania strony skarżącej, co do trybu w jakim winien zostać rozpoznany jej wniosek, a wydając decyzję w oparciu o regulację art. 154 § 1 i 2 k.p.a., nie zweryfikował z należytą starannością, wymaganą przepisami art. 7 i 77 § 1 k.p.a., czy w sprawie występuje którakolwiek z przesłanek przemawiających za zmianą bądź uchyleniem decyzji ostatecznej o odmowie przyznania I. W. świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Kierownik Urzędu uchylił się od rzeczowej i logicznej oceny, czy w realiach rozpoznawanej sprawy występują przesłanki przemawiające za zmianą lub uchyleniem własnej ostatecznej decyzji o odmowie przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Organ nie zbadał bowiem, czy za wzruszeniem ostatecznej decyzji przemawia wzgląd na interes społeczny lub słuszny interes strony, ograniczając się li tylko i wyłącznie do oceny, że to strona nie wykazała istnienia owych przesłanek koniecznych do zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji z dnia [...] i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...], prezentując jednocześnie przekonanie, że sam organ jest zwolniony od "aktywności" i podejmowania działań, w celu wyjaśnienia stanu sprawy, a jego rola sprowadza się wyłącznie do autorytatywnej oceny, iż brak jest możliwości zastosowania norm wynikających z art. 154 k.p.a. Tym samym organ administracji naruszył przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co obligowało Sąd do usunięcia ich z obrotu prawnego.

Ponadto Sąd wskazał, iż błędny jest pogląd Kierownika Urzędu, iż w przypadku strony nie został spełniony warunek deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, skoro według ustaleń organu strona świadczyła pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania. Zdaniem Sądu organ niewątpliwie nie dostrzegł, że obecne brzmienie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) będące konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. K 49/07 (OTK-A 2009/11/169) nie wprowadza kryterium geograficznego, czy też inaczej mówiąc kryterium odległości na jaką miało nastąpić wywiezienie, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Dla przyznania rzeczonego świadczenia konieczne jest ustalenie, że w konkretnym przypadku miała miejsce deportacja, czyli wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. (...) oraz, że strona świadczyła pracę pod przymusem na rzecz okupanta. Przy czym deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska, a następnie życiem w otoczeniu wrogości i wyobcowania. Natomiast sam fakt odległości wywiezienia nie został poddany reglamentacji prawnej, tym samym nieuprawnione byłoby obwarowywanie tej przesłanki dodatkowymi, pozaustawowymi warunkami, tym bardziej iż zmierzałyby one do ograniczenia dostępności do tego świadczenia, co nie było celem rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, zmierzającym do zrównania uprawnień wywiezionych do pracy przymusowej poza granice kraju z wywiezionymi w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. Tak więc wywiezienie, jak w przypadku skarżącej, do miejscowości oddalonej o kilkanaście kilometrów, jeżeli trwało co najmniej 6 miesięcy i było związane z wykonywaniem pracy przymusowej wypełnia ustawowe przesłanki uprawniające do świadczenia pieniężnego.

W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie, nie miał zastosowania szczególny tryb zmiany decyzji ostatecznych przewidziany w art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...), w myśl którego zmiana decyzji ostatecznych, odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, czyli ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...), w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. następuje na wniosek strony, bowiem sprawa I. W. została załatwiona ostateczną decyzją odmawiającą prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r., w jej obecnym brzmieniu, nadanym treścią wyroku TK.

Mając powyższe na uwadze Sąd wskazał, iż prowadząc ponownie postępowanie, organ zobowiązany będzie, korzystając z przepisu art. 9 k.p.a., ustalić treść żądania strony, a następnie rozpoznać jej wniosek zgodnie z zasadami postępowania przewidzianymi dla wskazanego trybu. Jeśli strona będzie domagała się rozpoznania jej wniosku w trybie art. 154 k.p.a. Kierownik Urzędu winien zbadać, czy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i obowiązujące w tym zakresie przepisy prawa przemawiają za zmianą decyzji z uwagi na wystąpienie interesu społecznego lub słusznego interesu strony, a wyniki tych ustaleń przedstawić, zgodnie z wymogami art. 11 i 107 § 3 k.p.a., mając przy tym na względzie wskazania i ocenę prawną zawartą w niniejszym orzeczeniu.

Ponownie rozpatrując sprawę Kierownik Urzędu wezwał I. W. do wskazania, na jakiej podstawie skarżąca domaga się rozpatrzenia swojego wniosku z dnia [...]. W odpowiedzi na wezwanie organu skarżąca ponownie oświadczyła, iż domaga się zastosowania znowelizowanych przepisów ustawy.

Wobec tego Kierownik Urzędu uznał, że jedynym możliwym do zastosowania w niniejszej sprawie jest art. 154 k.p.a. przy równoczesnym uwzględnieniu nowelizacji art. 2 pkt 2 ustawy. Na tej podstawie organ stwierdził, iż wniosek skarżącej nie jest zasadny i nie może zostać uwzględniony, bowiem ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w okresie od maja 1941r. do 17 stycznia 1945r. skarżąca pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym, pod zarządem Niemca K. T. we wsi W., w gminie T. Wieś W. sąsiaduje z miejscem stałego zamieszkania wnioskodawczyni tj. miejscowością B., gmina T. (odległość około 2 km). W sąsiedztwie zamieszkiwała i pracowała w czasie okupacji siostra skarżącej, F. S., z którą utrzymywała stały kontakt, co potwierdzają zeznania świadka F. S. z dnia 4 stycznia 1994r. i z dnia 24 stycznia 1995 r.

Następnie organ stwierdził, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę przymusową na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do osób, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Powyższe ustalenia wskazują, że w sprawie wniosku I. W. brak jest przesłanek uzasadniających zmianę lub uchylenie decyzji odmawiającej przyznania świadczenia za pracę przymusową, ze względu na słuszny interes strony lub interes społeczny, gdyż wnioskodawczyni nie była deportowana do pracy, pracowała w bliskim sąsiedztwie stałego miejsca zamieszkania, w granicach gminy, w której znajdowała się jej rodzinna wieś, z możliwością stałego kontaktu z rodziną. Równocześnie należy zauważyć, że postępowanie administracyjne zakończone decyzją organu z dnia [...], nr [...] uwzględniało treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., który uznał za naruszenie konstytucyjnej zasady równości uzależnienie prawa do świadczenia od kryteriów "geograficznych" (przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenie możliwości jego otrzymania przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego.

Z tych względów Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...], na podstawie 154 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, odmówił uchylenia ostatecznej decyzji z dnia [...], nr [...] oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...], nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

I. W. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że rozpatrzony wniosek jak i jego uzasadnienie oparte zostały i rozpatrzone na nieprawidłowych przepisach, źle interpretowanej definicji deportacji, przytoczeniu nieprawdziwych danych z zeznania świadka, oraz opisom własnym, które zaprzeczają sobie nawzajem. W treści wniosku skarżąca przytoczyła okoliczności wykonywanej pracy przymusowej.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] podnosząc, iż konstrukcja art. 154 k.p.a. powoduje, że prowadzone w oparciu o powołaną podstawę prawną postępowanie administracyjne nie ma na celu merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, lecz koncentrację na ocenie (weryfikacji) wydanej uprzednio decyzji pod względem interesu społecznego lub słusznego interesu strony. W ocenie organu bezspornym jest, iż decyzja z dnia [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oraz utrzymująca ją w mocy decyzja z [...] nie tworzą dla strony żadnych praw, dlatego też mogłyby być wzruszone w myśl art. 154 k.p.a. tylko wówczas, gdyby strona wykazała istnienie interesu społecznego lub słusznego interesu własnego. Jednakże okoliczności podnoszone przez stronę nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, przejawiającej się nie tylko w zmianie miejsca pobytu, lecz również w "wyrwaniu" z dotychczasowego środowiska i zerwaniu z nim więzi, będących następstwem deportacji. Zgodnie bowiem z wolą ustawodawcy, wyrażoną w art. 2 pkt 2 ustawy, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Sytuacja strony w trakcie działań wojennych z pewnością wiązała się z określonymi uciążliwościami, których skutki odczuwa po dziś dzień. Jednakże sytuacja ta, mimo wszystko, była dużo lepsza w porównaniu do osób, które zostały wywiezione nawet na kilkaset, czy kilka tysięcy kilometrów od domu i oderwane od znanego im otoczenia, które nie wiedziały, gdzie znajduje się ich rodzina i czy kiedykolwiek w ogóle powrócą do kraju i bliskich.

Na powyższą decyzję z dnia [...] Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych skargę do sądu administracyjnego złożyła I. W., która powołała się na argumenty podnoszone już zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i sądowoadministracyjnego.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia [...] pełnomocnik skarżącej podtrzymał skargę, jednocześnie uzupełniając ją o zarzut naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 i 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przez niewyjaśnienie istotnych okoliczności w świetle art. 154 k.p.a., tj. czy zgromadzony w sprawie materiał dowodowy i obowiązujące przepisy prawa przemawiają za zmianą lub uchyleniem decyzji o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego z uwagi na wystąpienie interesu społecznego lub słusznego interesu strony, a także przez niewyjaśnienie istotnych okoliczności, w świetle art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej (...), mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy t.j., nieustalenie, czy skarżąca podlegała represjom, o którym mowa w powyższym, znowelizowanym przepisie (została deportowana do pracy przymusowej). Ponadto pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przez utrzymanie w mocy decyzji z dnia [...] nr [...] mimo, iż została ona wydana z naruszeniem przepisów prawa.

W ocenie pełnomocnika skarżącej organ nie ustalił, czy istnieje interes społeczny lub słuszny interes strony, który przemawiałby za zmianą ww. decyzji, natomiast ograniczył się jedynie do oceny jednego dokumentu zgromadzonego w sprawie tj. protokołu z zeznań świadka - siostry skarżącej – F. S.. Brak natomiast jakiejkolwiek analizy tych zeznań w świetle całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności realiów panujących wówczas w okupowanej Polsce. Organ zamiast dokonać szczegółowej oceny wszystkich dowodów zgromadzonych w sprawie, wybrał ten, który jego zdaniem najlepiej uzasadnia treść decyzji o odmowie świadczenia pieniężnego, co nie ma nic wspólnego z obowiązkiem nałożonym na każdy organ administracji, do zbadania całokształtu okoliczności sprawy i dopiero na tej podstawie, wydania decyzji.

Zdaniem pełnomocnika skarżącej Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w toku prowadzonego postępowania, nie powinien ograniczać się jedynie do ustalenia, że skarżąca została wywieziona do przymusowej pracy jedynie kilka kilometrów od domu, w którym kiedyś mieszkała oraz była widywana w polu, w czasie pracy. Takie ustalenia nie wystarczą ani do oceny, czy za zmianą decyzji przemawia słuszny interes strony ani do ustalenia, czy skarżąca została poddana represjom. Organ nie wyjaśnił jakie znaczenie powyższe stwierdzenie ma dla ustalenia czy skarżąca poddana była represjom, o których mowa w art. 2 znowelizowanej ustawy tj. czy została deportowana. Organ w ogóle nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy (w brzmieniu obowiązującym od 20 kwietnia 2011 roku). Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie ocenił wniosku skarżącej przez pryzmat interesu społecznego, który bez wątpienia uzasadnia zmianę decyzji o przyznanie skarżącej świadczenia pieniężnego.

Mając powyższe na uwadze pełnomocnik skarżącej uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji tego organu z dnia [...], nr [...].

Jednocześnie pełnomocnik skarżącej oświadczył, iż udzielona przez niego z urzędu pomoc prawna, nie została przez skarżącą opłacona w żadnej części, wobec czego wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu, według norm przepisanych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2000r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., nr 270 ze zm., powoływana dalej jako P.p.s.a.).

W rozpoznawanej sprawie zastosowanie znajduje ponadto przepis art. 153 p.p.s.a. stanowiący, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. W sprawie niniejszej toczyło się już bowiem postępowanie sądowoadministracyjne, zakończone wspomnianym wcześniej prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 lutego 2012r., sygn. akt II SA/Łd 1117/11, w którym Sąd uchylił uprzednio wydane decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych obu instancji. W motywach tego wyroku Sąd zawarł wiążące organ wytyczne, co do dalszego postępowania w sprawie.

Przede wszystkim sąd przesądził, że postępowanie zainicjowane wnioskiem skarżącej z 2011 roku winno się toczyć w trybie art. 154 k.p.a. Jak podkreślono w uzasadnieniu powołanego wyroku przepis ten uzależnia możliwość wzruszenia decyzji ostatecznej od łącznego spełnienia dwóch przesłanek. Po pierwsze, musi być to decyzja, która nie tworzy praw nabytych dla żadnej ze stron postępowania. I po drugie, za wzruszeniem decyzji przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony.

W niniejszej sprawie bezspornym jest spełnienie pierwszej z wymienionych wyżej przesłanek, natomiast nadal pozostaje kwestią sporną to, czy za zmianą decyzji przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony.

Oceniając czy w danej sprawie występuje słuszny interes strony, przemawiający za uchyleniem decyzji, należy wziąć pod uwagę nie subiektywne przekonanie strony o doznanej przez nią krzywdzie lecz rozważyć okoliczności, które pozwalają ustalić, że żądanie strony (zmiany decyzji) jest słuszne i zasługuje na społeczną akceptację (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 września 2010r., sygn. akt I OSK 428/10 – dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Oczywistym jest również to, że zmiana decyzji ostatecznej w trybie art. 154 § 1 k.p.a. nie może prowadzić do wydania decyzji sprzecznej z prawem. Słuszny interes strony w rozumieniu art. 154 § 1 k.p.a. musi być zatem interesem znajdującym oparcie w obowiązujących przepisach prawa. Rozpatrując kwestię przesłanek z art. 154 k.p.a. należy w związku z tym przyjąć, że słuszny interes strony nie może być sprzeczny z jasno brzmiącym przepisem ustawy, ani też go zastępować, bowiem zasada praworządności, wyrażona w art. 6 k.p.a. zobowiązuje organy administracji do działania na podstawie przepisów prawa (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2007r., sygn. akt II OSK 1406/06 – dostępny w CBOSA).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 17 lutego 2012r. zwrócił również uwagę na pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z dnia 9 listopada 2007 r. sygn. akt I OSK 1531/06 (dostępny w CBOSA), w myśl którego z kolei, postępowanie w trybie art. 154 k.p.a. jest postępowaniem mającym nowy przedmiot w stosunku do tego, którego dotyczyło postępowanie prowadzone wcześniej w trybie zwykłym. Przepis ten nie może być przy tym traktowany jedynie jako stwarzający możliwość uznaniowego działania organów administracji i to tylko w interesie publicznym reprezentowanym przez organy administracji, albowiem pozwala on na zajęcie się ponownie sprawą również w interesie strony. Bez tego przepisu prawidłowo wydana odmowna decyzja administracyjna pozbawiałaby stronę możliwości ubiegania się o określone prawa "po wsze czasy", co dalekie byłoby od racjonalnego pojmowania administracji publicznej. Zmiany polityki administracyjnej, wykładni prawa, oceny stanów faktycznych, następujące po wydaniu w sprawie odmownej decyzji ostatecznej nie prowadzą do jej wadliwości lub bezprzedmiotowości, a wobec tego bez dopuszczenia odwołalności decyzji lub jej wzruszenia w trybie nadzoru, strona byłaby pozbawiona możliwości uzyskania dla siebie nowego rozstrzygnięcia jej sprawy.

Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji słusznie zwraca uwagę, że słuszny interes strony nie może prowadzić do obejścia obowiązujących przepisów prawa.. Wniosek ten organ wyprowadza bowiem z zaprezentowanej wykładni przepisów przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej i argumentuje, że skoro skarżąca nie spełnia przesłanki deportacji, to zmian ostatecznej decyzji odmawiającej jej uprawnienia do świadczenia byłaby sprzeczna sz prawem i nie jest uzasadniona słusznym interesem strony.

Jednakże żądanie skarżącej do takiego obejścia prawa wcale nie zmierza Organ zdaje się nie zauważać, ze w uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku w tej samej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny przesądził, że błędny jest pogląd Kierownika Urzędu, iż w przypadku strony nie został spełniony warunek deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej tylko dlatego, iż skarżąca świadczyła pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania. Należy powtórzyć tę część wywodów sądu, z których wprost wynika, że " organ niewątpliwie nie dostrzegł, że obecne brzmienie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej nie wprowadza kryterium geograficznego, czy też inaczej mówiąc kryterium odległości na jaką miało nastąpić wywiezienie, jako warunku przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Dla przyznania rzeczonego świadczenia konieczne jest ustalenie, że w konkretnym przypadku miała miejsce deportacja, czyli wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. (...) oraz, że strona świadczyła pracę pod przymusem na rzecz okupanta. Przy czym deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska, a następnie życiem w otoczeniu wrogości i wyobcowania. Natomiast sam fakt odległości wywiezienia nie został poddany reglamentacji prawnej, tym samym nieuprawnione byłoby obwarowywanie tej przesłanki dodatkowymi, pozaustawowymi warunkami". Pogląd ten stanowi wykładnię prawa materialnego, którą związany jest zarówno organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy, jak i sąd. kontrolujący kolejną decyzję w sprawie świadczenia pieniężnego.

Jednakże pomimo wyraźnych wskazań co do dalszego postępowania, Kierownik Urzędu ponownie stwierdził, iż w przypadku skarżącej nie został spełniony warunek deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej, z uwagi na niewielką odległość miejsca wykonywanej pracy od miejsca dotychczasowego zamieszkania. Organ uzależnił tym samym spełnienie określonych w art. 154 K.p.a. przesłanek od dokonanej przez siebie interpretacji pojęcia "represji", o której mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...).

Z powyższego wynika, że organ nie zastosował się do wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku w sprawie II SA/Łd 1117/11, w szczególności zdając się nie zauważać wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. Wykładnie tę sąd w niniejszym składzie w całości podziela.

Niezależnie od tego przy ponownym orzekaniu jest ona absolutnie wiążąca z mocy art. 153 P.p.s.a. Naruszenie wskazań zawartych w wyroku uchylającym decyzje i przekazującym sprawę do ponownego rozpoznania czy nieuwzględnienie w kolejnym rozstrzygnięciu wykładni prawa przedstawionej przez sąd stanowi istotne naruszeni przepisów postępowania, o którym stanowi przepis art. 145§ 1 pkt 1 liot. "c" p.p.s.a. i skutkować musi uchyleniem decyzji obarczonej taką wadą.

Należy przy tym podkreślić, że pewna uznaniowość decyzji wydawanej w trybie art. 154 k.p.a. podlega ograniczeniu z uwagi na dyspozycję art. 153 k.p.a. Rozważając słuszny interes strony w kontekście obowiązującej w tym postępowaniu wykładni prawa materialnego podnieść trzeba, iż niewątpliwie przejawia się on w uzyskaniu decyzji uwzględniającej dokonanie wykładni prawa materialnego zgodnej z intencją ustawodawcy, orzecznictwem sądów administracyjnych (powołanego orzeczenia NSA)

Skoro zatem z materiału dowodowego, zgromadzonego w postępowaniu zwykłym wynika jednoznacznie, że w okresie od maja 1941r. do 17 stycznia 1945r. skarżąca pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym, bezspornie też została wbrew woli, a więc również przymusowo wywieziona ze swojego dotychczasowego miejsca zamieszkania, to organ winien rozważyć weryfikację wcześniejszych wniosków o niespełnieniu przesłanki deportacji w świetle powołanej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ustawy.

Dodatkowo podnieść należy, że przy wykładni znowelizowanego przepisu art. 2 ustawy należy pamiętać, że nie może ona zmierzać ograniczenia dostępności do tego świadczenia. Celem noweli było zrównanie uprawnień wywiezionych do pracy przymusowej poza granice kraju z wywiezionymi w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. Taką wykładnię też prezentuje się w orzeczeniach sądów administracyjnych. Kwestia odległości miejsca, do którego deportowano (wywieziono) skarżącą od miejsca jego stałego zamieszkania, jest jedynie jednym z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji i podlega ocenie organu przy uwzględnieniu wszystkich innych okoliczności sprawy. Nie można zatem z góry wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana w rozumieniu ustawy, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania (por. wyrok NSA z dnia 13 września 2012r., sygn. akt II OSK 227/12 – dostępne w CBOSA).

W związku z powyższym wywiezienie, jak w przypadku skarżącej, do miejscowości oddalonej o kilka kilometrów, jeżeli trwało co najmniej 6 miesięcy i było związane z wykonywaniem pracy przymusowej wypełnia ustawowe przesłanki uprawniające do świadczenia pieniężnego. Nie zmienia tego faktu okoliczność, że skarżąca widywała się w tym czasie ze swoją siostrą, bowiem kontakt ten był niezwykle ograniczony i sporadyczny, zatem nie można mówić w tym wypadku o utrzymywaniu więzi rodzinnych. Organ, oceniając skalę represji, jakimi poddawano skarżącą, pominął w ogóle kwestię jej wieku i jego wpływu na doznawane cierpienia. Nie sposób tez nie zauważyć, że okoliczność ową, tak brzemienną w skutki dla skarżącej, o niezerwaniu więzi z rodziną (siostrą) organ ustalił na podstawie lakonicznego zeznania tejże, składanego na potrzeby zupełnie innego postępowania. Stanowi to pogwałcenie zasad określonych w art. 7 i 80 k.p.a.

Skoro zatem Kierownik Urzędu dokonał błędnej interpretacji pojęcia deportacji i powiązanej z nimi "represji", na skutek czego odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej to oznacza, że zmiana decyzji ostatecznej w tym przedmiocie jest jak najbardziej uzasadniona nie tylko słusznym interesem strony ale i interesem społecznym. Celem nadzwyczajnego trybu postępowania, określonego w art. 154 K.p.a. jest bowiem m.in. eliminowanie rozstrzygnięć dotkniętych niekwalifikowanymi wadami prawnymi, a do takich wad można zaliczyć niewłaściwą wykładnię przepisu prawa.

W świetle powyższego należy stwierdzić, iż Kierownik Urzędu, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej dokonał oceny istnienia słusznego interesu strony nie uwzględniając, iż wcześniejsze rozstrzygnięcia zapadły przy przyjęciu wadliwej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeni u pieniężnym . jak też wcześniej wskazano, organ orzekał z naruszeniem art. 153 p.p.s.a.

Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzeczono na podstawie art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z wcześniejszych rozważań i związane są z koniecznością uwzględnienia wykładni przywoływanego przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeni u pieniężnym oraz rozważenia w tym kontekście słusznego interesu strony, niewątpliwie przejawiającego się w uzyskaniu zmiany decyzji, odpowiadającej przyjętemu w orzecznictwie poglądowi.

LP