Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 2016/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-01-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6116 Podatek od czynności cywilnoprawnych, opłata skarbowa oraz inne podatki i opłaty
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 199, art. 246 par. 2.
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 10, art. 11, art. 312
journal: Dz.U. 2012 poz 1112
law: Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze - tekst jednolity.
article: art. 2.
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. sp. z o.o. w upadłości układowej z siedzibą w N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 października 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 2102/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. w upadłości układowej z siedzibą w N. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od gier za lipiec 2012 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

1. Postanowieniem z dnia 28 października 2014 r., III SA/Wa 2102/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił A. sp. z o.o. w upadłości układowej z siedzibą w N. (dalej: spółka lub skarżąca) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie (dalej: Dyrektor IC) z dnia 25 kwietnia 2014 r. w przedmiocie podatku od gier za lipiec 2012 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). Postanowienie jest dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/.

2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:

2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Warszawie podał, że w odpowiedzi na wezwanie Sądu pierwszej instancji do uiszczenia wpisu skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że zmiana przepisów doprowadziła ją do zapaści finansowej. Powołała się także na trudności w kontynuowaniu działalności z uwagi na "działania różnych organów państwa", a nabyte przez nią w znacznych ilościach automaty o niskich wygranych stały się rzeczami bez wartości. Aktualnie skarżąca walczy o przetrwanie na rynku oraz o swoje prawa w postępowaniach sądowych, jej przychody zmalały bowiem znacząco w stosunku do lat 2009-2010. Podwyżka podatku od gier spowodowała, że przychody te przeznaczone są na regulowanie danin publicznych. W efekcie spółce brakuje środków na bieżącą działalność. Skarżąca podniosła, że wysokość wydatków przekracza ilość środków zgromadzonych na rachunku bankowym. Podała, że kapitał zakładowy wynosi 2.500.000 zł. Wartość środków trwałych określiła na 4.657.599,66 zł, zaś stan rachunków bankowych na 0 zł.

2.2. W wykonaniu wezwania Referendarza sądowego WSA w Warszawie skarżąca przesłała sprawozdanie finansowe za 2012 r.; wydruki z rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy; zestawienie posiadanych nieruchomości i tytuły prawne do nich; kopie zeznań podatkowych CIT-8 za 2011 r., 2012 r., 2013 r. Poinformowała, że sprawozdanie finansowe jest w trakcie sporządzania "z uwagi na trwającą wycenę majątku firmy przez biegłych rzeczoznawców". Skarżąca wskazała, że eksploatuje 17 urządzeń, na podstawie trzech (z pięciu) niewygasłych decyzji, co pozwala jej osiągać przychody w wysokości ok. 100.000 zł miesięcznie. Cofnięcie zezwolenia na województwo małopolskie spowodowało konieczność wyłączenia z eksploatacji 44 urządzeń pracujących w lokalach i zmniejszenie przychodów z dniem 31 lipca 2014 r. Spółka zadeklarowała, że po opłaceniu kosztów stałych, kwota przeznaczona dla spółki wynosi ok. 30.000 zł miesięcznie, co nie wystarcza na pokrycie bieżących miesięcznych wydatków.

2.2. Postanowieniem z dnia 3 października 2014 r. Referendarz sądowy WSA w Warszawie odmówił spółce przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżąca w ustawowym terminie wniosła sprzeciw od ww. postanowienia. Postanowieniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 10 i art. 11 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2012 r. poz. 1112 ze zm.; dalej: p.u.n.), poprzez bezzasadne odmówienie zastosowania wobec skarżącej dobrodziejstwa zwolnienia z obowiązku z uiszczenia wpisu od skargi w sytuacji, gdy strona w stanie upadłości obiektywnie nie dysponuje kwotą wymaganą od niej do zapłaty wpisów sądowych w wielu sprawach i w żadnym razie kwoty tej nie jest w stanie zgromadzić.

3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (Sądu pierwszej instancji):

Odmawiając przyznania prawa pomocy WSA w Warszawie stwierdził, że w sprawie podjęto działania zmierzające do uzyskania pełnego obrazu możliwości płatniczych skarżącej, wzywając ją do uzupełnienia wniosku o stosowne informacje. Z obowiązku przesłania tych dokumentów skarżąca nie wywiązała się w pełni. Również nie nadesłała ich łącznie ze złożonym sprzeciwem. Skarżąca nie przedstawiła zestawień faktur VAT za ostatnie sześć miesięcy prowadzenia działalności, a także sprawozdania finansowego za 2013 r. mimo, że w świetle przepisów ustawy o rachunkowości miała obowiązek sporządzenia tego sprawozdania. Nieprzedłożenie stosownej dokumentacji uniemożliwia weryfikację złożonych przez skarżącą oświadczeń, co z kolei uznać należało za przeszkodę wykluczającą przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie.

Z dokumentów finansowych za lata wcześniejsze (2012 r.) wynika, że przychody skarżącej wyniosły 148.552.333,43 zł, zaś koszty ich uzyskania 149.633537,81 zł. Zaś z zeznania CIT-8 wynika, że strata podatkowa na koniec 2013 r. wyniosła 112.487,38 zł. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wydanym wobec skarżącej postanowieniu z dniu 5 sierpnia 2014 r., II FZ 1161/14, wskazana wielkość straty wskazuje na polepszanie się jej sytuacji w porównaniu z poprzednim rokiem, kiedy to strata wyniosła 888.485,30 zł.

W sprawie nie może mieć decydującego znaczenia fakt wystąpienia za poprzedni rok straty. Jak bowiem zaznaczył Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanym wyżej postanowieniu strata ta nie świadczy jeszcze o braku środków finansowych pozwalających uiścić należne koszty sądowe, gdyż biorąc pod uwagę skalę prowadzonej przez skarżącą działalności kwota wpisów sądowych stanowi zaledwie ułamek procentowy jej przychodu.

Orzeczenie upadłości układowej nie stanowi – w ocenie WSA w Warszawie - o braku możliwości ponoszenia przez skarżącą jakichkolwiek kosztów. Ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu powoduje, że spółka może dalej prowadzić działalność gospodarczą, gdyż nie zostaje ona pozbawiona możliwości zarządzania swoim majątkiem. Sądowi również wiadomym jest, że w postępowaniu upadłościowym spółka zaprezentowała propozycje układowe, zakładające spłatę zobowiązań z dochodów pochodzących z prowadzonej działalności, która powinna umożliwić również pokrywanie bieżących kosztów funkcjonowania przedsiębiorstwa (por. postanowienie WSA w Krakowie z dnia 20 maja 2014 r., I SA/Kr 2127/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie ulegało wątpliwości, że do takich kosztów należało zaliczyć koszty postępowań sądowych zainicjowanych przez spółkę.

4. Stanowisko spółki w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:

4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na ww. postanowienie WSA w Warszawie, spółka (reprezentowana przez pełnomocnika – radcę prawnego) zaskarżyła je w całości i zarzuciła Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 10 i art. 11 p.n.u., poprzez bezzasadne odmówienie zastosowania wobec skarżącej dobrodziejstwa zwolnienia z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w sytuacji, gdy strona w stanie upadłości obiektywnie nie dysponuje kwotą wymaganą od niej do zapłaty wpisów sądowych w wielu sprawach i w żadnym razie kwoty tej nie jest w stanie zgromadzić. Spółka wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie jej z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej.

Uzasadniając zażalenie spółka podniosła, że przywołane przez Sąd pierwszej instancji wielomilionowe obroty spółki w ostatnim okresie działalności, wykazane przy wniosku o przyznanie prawa pomocy, mają tak dużą wartość tylko w ujęciu księgowym, a w żadnym razie nie w realnym wymiarze wpływów do spółki. Wskazana kwota stanowi bowiem sumę wszystkich wpłat do automatów do gier eksploatowanych przez stronę w całym kraju. Kwocie tej odpowiada natomiast, również wyłącznie księgowa, zbliżona, wielomilionowa wartość wygranych wypłaconych z owych automatów. Wysokie obroty są zatem wynikiem polityki rachunkowości, wymuszonej przez administrację podatkową, ale zdecydowanie przerysowują obraz rzeczywistego rozmiaru działalności prowadzonej przez spółkę. Wartość wpływów do spółki skorygowana musi zostać dodatkowo o podatek od gier, który w omawianym okresie wyniósł ryczałtowo 2.000 zł od każdego urządzenia miesięcznie, czyli przy 300 urządzeniach około 600.000 zł należności odprowadzanych każdego miesiąca.

Odwołując się do art. 10 i art. 11 p.u.n. spółka stwierdziła, że na tle postanowienia sądu gospodarczego jasnym jest, że spółka postawiona została w taki stan albowiem nie była w stanie wykonywać swoich wymagalnych zobowiązań. Ten niepodważalny fakt został jednak zupełnie zignorowany przez Sąd pierwszej instancji, który zaakcentował w swoim orzeczeniu jedynie fakt dalszego prowadzenia działalności przez spółkę, co jednak w okolicznościach sprawy jest nieistotne z punktu widzenia regulacji art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Fakt wykonywania działalności może mieć bowiem znaczenie tylko na tle art. 13 p.u.n., jeśli bowiem brak byłoby jakiejkolwiek aktywności i związanego z tym majątku spółki, to nie można byłoby ogłosić jej upadłości. Oznaczałoby to faktyczny kres działalności przedsiębiorstwa, które po prostu utraciłoby już całkowicie zdolność do prowadzenia jakiejkolwiek aktywności operacyjnej. Wprawdzie spółka w tak dramatycznej sytuacji jeszcze się nie znalazła i czyni wielokierunkowe starania, by jej uniknąć, jednakże taka jej aktywność ewidentnie nie znajduje zrozumienia w sądach administracyjnych, które odmawiają takiemu upadłemu przedsiębiorstwu przywilejów płynących z "prawa ubogich", przecząc tym sposobem sensowi i znaczeniu prawnemu tej szczególnej formy wsparcia państwa dla podmiotu prywatnego znajdującego się w sytuacji ekonomicznej zapaści. W ocenie spółki, jeśli dla Sądu pierwszej instancji stan upadłości nie jest uzasadnieniem wystarczającym dla przyznania zwolnienia od kosztów sądowych w części, to zadać należy pytanie, czy istnieje dla niego jakiś taki stan ekonomiczny, w którym owo dobrodziejstwo mogłoby zostać przyznane, czy też "prawo ubogich" jest w przypadku spółek kapitałowych instytucją faktycznie martwą, istniejącą wyłącznie dla stworzenia pozorów dostępności do sądu.

4.2. Pismem z dnia 29 grudnia 2014 r. (data wpływu) syndyk masy upładłości spółki przedłożył kopię sentencji postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-Środmieścia w Krakowie z dnia 14 listopada 2014 r., VIII GUp 5/14/S, którym postanowiono: (1) zmienić sposób prowadzenia postępowania upadłościowego z postępowania z możliwością zawarcia układu na postępowanie obejmujące likwidację majątku upadłego, (2) odwołać dotychczasowego nadzorcę sądowego, (3) powołać syndyka w osobie Mirosława Szarańca, (4) oddalić wniosek wierzyciela spółki o uchylenie zarządu własnego upadłego oraz ustanowienie zarządcy.

5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu, w związku z tym zażalenie podlega oddaleniu. Wbrew twierdzeniom spółki, które przedstawiła w zażaleniu, należy ocenić jako prawidłową konstatację Sądu pierwszej instancji, że nie wykazała ona, zgodnie z wymogiem art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., iż jej sytuacja finansowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy.

5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienia NSA: z dnia 5 grudnia 2013 r., II FZ 1102/13 – dotyczące tożsamej sprawy Spółki; z dnia 13 maja 2010 r., II FZ 185/10; z dnia 19 maja 2010 r., II FZ 156/10; publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Prawidłowo w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji zbadał zatem zasadność przyznania spółce prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, analizując sytuację majątkową spółki, zobrazowaną jej oświadczeniami oraz przedłożonymi do akt sprawy dokumentami źródłowymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie zauważył, że okoliczność zastosowania do spółki przepisów p.u.n. nie uzasadnia przyznania prawa pomocy, a brak należytego wywiązania się przez skarżącą z obowiązku wykazania zasadności przyznania prawa pomocy (patrz: pkt 3) uniemożliwiało uwzględnienie wniosku.

5.3. W ocenie Naczelny Sąd Administracyjny w świetle tak znacznych przychodów, jakie uzyskuje spółka, a także wartości jej majątku trwałego, niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy. Spółka we wniosku o przyznanie prawa pomocy podała, że wysokość jej kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych wynosi 2.500.000 zł, a wartość środków trwałych 4.657.599,66 zł. Za ostatni rok obrotowy według bilansu spółka wykazała stratę w wysokości 888.485,30 zł. Spółka wskazała, że posiada dwa rachunki bankowe, które zostały zajęte w postępowaniu zabezpieczającym, a saldo ich wynosi 0 zł. Argumentacja spółki w zakresie wpływu zmiany przepisów na jej działalność, ponoszonych kosztów tej działalności, niemożliwości spieniężenia automatów do gier, czy wielości toczących się spraw była już oceniana przez NSA i nie może podlegać powtórnej ocenie.

Spółka nie wykazała, że zmaga się z obiektywną groźbą niewypłacalności - przedłożone oświadczenie świadczy bowiem o prowadzeniu działalności na dużą skalę, z której uzyskiwane są znaczne przychody. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ogłoszenie upadłości spółki nie uzasadnia automatycznie priorytetu zobowiązań prywatnoprawnych względem danin publicznych. Nie powoduje również automatycznego zwolnienia spółki od ponoszenia kosztów sądowych. W świetle wykładni systemowej p.n.u., w szczególności przepisów ogólnych tej ustawy, tj. art. 10 i art. 11 ust. 1, należy dojść do wniosku, że przesłanką ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność dłużnika rozumiana jako niewykonywanie swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. W doktrynie przyjmuje się, że dla określenia, czy dłużnik jest niewypłacalny, nieistotne jest, czy nie wykonuje wszystkich zobowiązań pieniężnych czy też tylko niektórych z nich. Nieistotny też jest rozmiar niewykonywanych przez dłużnika zobowiązań. Tak rozumiana "niewypłacalność" nie jest więc tożsama z brakiem środków na dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa upadłego. Dla określenia stanu niewypłacalności bez znaczenia są przyczyny niewykonywania zobowiązań z uwagi na to, że nawet niewykonywanie zobowiązań o niewielkiej wartości oznacza niewypłacalność dłużnika w rozumieniu art. 11 ust. 1 p.u.n.

W kontekście powyższej wykładni przepisów p.u.n. należy zauważyć, że syndyk masy upadłości przedłożył do akt sprawy jedynie sentencję postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-Środmieścia w Krakowie z dnia 14 listopada 2014 r., VIII GUp 5/14/S, którym zmieniono sposób prowadzenia postępowania upadłościowego spółki z układowego na likwidacyjny. Jednakże nie przedłożono uzasadnienia tego postanowienia, zatem dla Sądu rozpoznającego zażalenie niejawne pozostają okoliczności faktyczne, które skłoniły sąd gospodarczy do zmiany postępowania upadłościowego. W tej kwestii spółka nie podjęła żadnych działań wyjaśniających, a rozpoznawane zażalenie zawiera jedynie polemikę z oceną WSA w Warszawie oraz błędne twierdzenie, co do wpływu postępowania upadłościowego na zasadność przyznania prawa pomocy. Wymaga podkreślenia, że wszczęcie wobec wnioskodawcy postępowania upadłościowego (układowego lub likwidacyjnego) nie uzasadnia automatycznie przyznania prawa pomocy. Jedynie wykazanie - zgodnie z wymogiem art. 246 § 2 p.p.s.a. - zasadności przyznania prawa pomocy, czyli przedstawienie sytuacji majątkowej i finansowej w sposób nie budzący wątpliwości, że zasadne jest przerzucenie kosztów postępowania na ogół społeczeństwa, może prowadzić do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podniesienie okoliczności, że względem spółki prowadzone jest postępowanie upadłościowe obejmujące likwidację jej majątku nie usuwa w rozpoznawanej sprawie wątpliwości co do kondycji finansowej wnioskodawcy, bowiem w myśl art. 312 p.u.n. w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego można prowadzić dalej przedsiębiorstwo upadłego, jeżeli możliwe jest zawarcie układu z wierzycielami lub możliwa jest sprzedaż przedsiębiorstwa upadłego w całości lub jego zorganizowanych części (ust. 1), natomiast jeżeli syndyk prowadzi przedsiębiorstwo upadłego, powinien podjąć wszelkie działania zapewniające zachowanie przedsiębiorstwa co najmniej w niepogorszonym stanie (ust. 2).

W świetle art. 312 ust. 2 p.u.n. należy sformułować pogląd, że w rozpoznawanej sprawie o zasadności przyznania spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie może przemawiać konieczność ponoszenia przez nią wydatków na zobowiązania prywatnoprawne, które w drodze likwidacji majątku spółki będzie zaspokajał syndyk. Jego działanie będzie musiało uwzględnić obowiązek publicznoprawny w postaci uiszczenia wpisów sądowych. Odmienna ocena naruszyłaby zasadę sprawiedliwości, która jako ogólna zasada ustrojowa i zasada orzekania sądowego wyrażona została w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Uwzględniając tę zasadę, nie można zaakceptować próby ochrony pokaźnego majątku spółki kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 p.p.s.a.) wyraźnie wskazuje podmiot, który powinien ponieść wskazane tam koszty postępowania sądowego. Przepis prawa nie obarczył co do zasady kosztami postępowania sądowoadministracyjnego społeczeństwa, więc działanie w celu uniknięcia obowiązku partycypowania w ww. kosztach dla zabezpieczenia partykularnego interesu gospodarczego godzi w sprawiedliwość społeczną.

5.4. Reasumując należy stwierdzić, że w świetle oświadczenia spółki we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dokumentów źródłowych na pełną aprobatę zasługuje ocena stanu faktycznego przeprowadzona przez Sąd pierwszej instancji oraz konkluzja, że spółka nie wykazała zasadności przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Oceny tej w chwili rozpoznania zażalenia spółki nie zmienia okoliczność zmiany postępowania upadłościowego prowadzonego wobec spółki. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie jako niezasadne oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.