Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 652/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2017-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 190 ust. 3
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 6
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jolanta Sudoł Sędziowie: Sędzia NSA Anna Orłowska Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.) Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Zegan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2017 r. sprawy ze skargi H. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 czerwca 2017 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 11 maja 2017 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 14 czerwca 2017 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 11 maja 2017 r. (nr [...]), którą organ odmówił H. G. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem.

W sprawie zaistniały następujące okoliczności faktyczne i prawne:

Decyzją z dnia 11 maja 2017 r. (nr [...]) Wójt Gminy - działając na podstawie art. 104, art. 108, art. 127 § 1, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. 2016 r., poz. 23 ze zm. – dalej: "k.p.a.") oraz art. 17, art. 20, art. 25, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2016 r., poz.1518 ze zm. – dalej jako: "u.ś.r."), § 2 oraz § 8 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie postępowania w sprawach o świeżenia rodzinne (Dz. U. z 2015 r., poz. 2284 ze zm.), oraz art 6 ust. 2, ust. 2a, ust. 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.: Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.), art. 66 ust. 1 pkt 28 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j.: Dz. U. z 2015 r., poz. 581 ze zm.) - odmówił H. G. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1, wnioskowanego na niepełnosprawnego męża – J. G.. Powodem odmowy było nie spełnienie przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 ust. 1b pkt 1 i 2 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że H. G. (dalej zwana: "stroną", "skarżącą") zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym J. G. Do wniosku dołączyła wydane wobec męża przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w L. na okres do dnia 31 marca 2020 r. orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynikało, iż niepełnosprawność J. G. istnieje od 20 roku życia.

W toku postępowania strona zeznała, że w momencie powstania niepełnosprawności u małżonka nie podejmował on nauki w szkole ani w szkole wyższej. W momencie stwierdzenia choroby J. G. pracował zawodowo. J. G. złożył zaś oświadczenie pod odpowiedzialnością karną, z którego wynika, iż w momencie ustalenia niepełnosprawności miał 21 lat i wówczas nie kontynuował nauki w szkole ani w szkole wyższej, ponieważ pracował zawodowo. J. G. posiada kurczowe porażenie, które powoduje niedowład kończyn lewych. Ponadto cierpi na depresję. W związku z bardzo złym stanem zdrowia męża strona pomaga mu w codziennych czynnościach życiowych takich jak: pomoc w higienie osobistej, prowadzenie gospodarstwa domowego, towarzyszy w spacerach, utrzymuje kontakt ze środowiskiem, pilnuje aby mąż regularnie przyjmował leki, zapewnia częste wizyty u lekarzy specjalistów oraz współdziała w procesie rehabilitacji domowej.

Organ podkreślił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane matce lub ojcu, a nadto innym osobom na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Strona natomiast nie należy do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec J. G., gdyż zgodnie z zapisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego taki obowiązek powstałby dopiero w momencie rozwiązania, separacji lub unieważnienia małżeństwa.

Ponadto organ wskazał, że należało odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na nie spełnienie przesłanek z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W przypadku J. G. niepełnosprawność istnieje od 21-go roku życia, jednakże nie powstała w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej. Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli (...) osoba wymagająca opieki: pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wynika z tego, że osoba wymagająca opieki nie może być w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Strona odwołała się od decyzji organu I instancji wskazując na swoją sytuację życiową i w związku z tym wnosząc o przyznanie świadczenia.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 14 czerwca 2017 r. (nr [...]) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Organ odwoławczy stwierdził, że fakt pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki nie stanowi przesłanki do odmowy przedmiotowego świadczenia. W tej części uwzględnić należało ocenę prawną dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07), zgodnie z którą prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego. Fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osobę, nad którą ma być sprawowana opieka nie niweczy uprawnienia innych osób do świadczenia biorąc pod uwagę obowiązek alimentacyjny wynikający z ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Organ wyjaśnił, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny, jakim jest małżonek nie może być wywodzony, tylko i wyłącznie z obowiązku alimentacyjnego, przewidzianego w normach ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej w skrócie: "k.r.o."), a w szczególności z art. 128 tej ustawy, który stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Taki obowiązek wynika także z art. 23 i 27 k.r.o., które przewidują, że małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, które przez swój związek założyli oraz, co istotne do wzajemnej pomocy, pod pojęciem której należy także pomoc w przypadku choroby. Skoro zatem obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych drugiego małżonka, to tym bardziej obowiązek zobowiązanego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych uprawnionego małżonka w czasie trwania małżeństwa w myśl art. 27 k.r.o. Mając powyższe na uwadze organ odwoławczy stwierdził, że małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego łączy się prawo ubiegania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w zgodzie z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.

Bezspornym natomiast jest, że w sprawie nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r., tj., że niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki musi powstać nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zgodnie z orzeczeniem z dnia 8 marca 2017 r. J. G. został zaliczony do stopnia niepełnosprawności znacznego, jednak niepełnosprawność istnieje od 21 roku życia. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 16 stycznia 2017 r. Z oświadczenia J. G. wynika, że w momencie ustalenia niepełnosprawności miał 21 lat i wówczas nie uczęszczał do szkoły ani szkoły wyższej, ponieważ pracował zawodowo.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. został wprowadzony na mocy ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw i obowiązuje od dnia 1 stycznia 2013 r. Przepisy ustawy nowelizującej, obok dotychczasowego świadczenia pielęgnacyjnego, uregulowanego w art. 17 ww. ustawy, wprowadziły świadczenia różnicujące sytuację prawną opiekunów osób niepełnosprawnych, a podstawą tego rozróżnienia stał się wiek powstania niepełnosprawności.

Organ zauważył, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł w, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał uznał, że stosowanie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jako kryterium identyfikacji beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do takiego zróżnicowania w obrębie prawa do świadczeń opiekuńczych, które traci swoje konstytucyjne uzasadnienie. Niemniej jednak organ odwoławczy wskazał, że podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, wykładnię i rozumienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego jaką zaprezentowano m.in. w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 10 września 2015 r. (sygn. akt II SA/Ol 732/15) czy wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 21 stycznia 2015 r. (sygn. akt II SA/Rz 1507/14) oraz wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lutego 2015 r. (sygn. akt I OSK 2926/14), z których wynika, że powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego orzeka wprawdzie o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r., to jednak nie zmienia sytuacji prawnej skarżącej, gdyż musi ona bowiem czekać na rozwiązania ustawowe.

H. G. zaskarżyła decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku zarzucając jej:

- zastosowania normy prawnej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia skutków prawnych wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

- błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r. polegającą na pominięciu celów ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącą zasiłku dla opiekuna, na podstawie ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego;

- nie zastosowanie art. 27 ust. 5 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r. a przez to nie uwzględnienie, że w razie zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku dla opiekuna osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego ze świadczeń, jak wynika z treści art. 27 ust. 5 u.ś.r.;

- naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy istotnych dla rozstrzygnięcia i przyjęcie, że fakt pobierania zasiłku dla opiekuna skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. 2016, poz. 1666 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli sądowej w przedmiotowej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 czerwca 2017 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 11 maja 2017 r., którą organ odmówił H. G. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Organy uznały, ze skarżąca nie spełnia warunków do przyznania świadczenia określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych.

H. G. kwestionuje powyższe stanowisko. Powołuje się przy tym na skutki płynące z wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku o sygn. akt K 38/13 z dnia 21 października 2014 r., które - w ocenie skarżącej - nie zostały uwzględnione przez organy w procesie stosowania prawa.

Zgodnie z ustalonym w sprawie stanem faktycznym, skarżąca wnioskiem z dnia 24 kwietnia 2017 r. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem – J. G. J. G. urodził się 8 stycznia 1956 r., a na mocy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Niepełnosprawności w L. z dnia 8 marca 2017 r. (nr [...]) został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. W orzeczeniu stwierdzono, że niepełnosprawność męża skarżącej datuje się od 21-go roku życia, przy czym – jak wynikało z wyjaśnień skarżącej oraz J. G. – jego niepełnosprawność powstała w czasie, gdy nie podejmował on nauki w szkole ani w szkole wyższej, gdyż w momencie stwierdzenia choroby J. G. pracował zawodowo. Z wyjaśnień złożonych przez J. G. w toku postepowania administracyjnego wynika, że cierpi na kurczowe porażenie, które powoduje niedowład kończyn lewych, a także na depresję. Orzeczenie wydano do dnia 31 marca 2020 r. i wskazano w nim, że niepełnosprawny wymaga stałej/długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z materiału dowodowego wynika, że z uwagi na swoją niepełnosprawność J. G. wymaga opieki, która przejawia się w tym, że skarżąca pomaga mu w codziennej egzystencji i czynnościach życiowych takich jak: pomoc w codziennej toalecie, przygotowywanie posiłków, rehabilitacja domowa, ubieranie, przyjmowanie leków, wizyty u lekarza, kontakt ze środowiskiem, wychodzenie na spacery i spotkania kulturalne.

Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy na gruncie obowiązujących przepisów, żonie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne o którym mowa w art. 17 u.ś.r. pomimo, że niepełnosprawność jej męża, powstała po zakończeniu nauki w szkole, jak i po ukończeniu 18. roku życia przez tę osobę niepełnosprawną.

Strony niniejszego postępowania zgodnie wskazują, że dla udzielenia odpowiedzi na powyższe pytanie, konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunał Konstytucyjny wyroku o sygn. akt K 38/13 z dnia 21 października 2014 r. dla określania ich wpływu na sytuację prawną skarżącej. Sąd podziela stanowisko, że kwestia ta jest kluczowa dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, ponieważ strony pozostają w sporze, co tego w jaki sposób ww. wyrok wpłynął na sytuację prawną opiekunów dorosłych (pełnoletnich) osób niepełnosprawnych. Rzeczą Sądu jest zatem zbadanie, czy organy w prawidłowy sposób ustaliły zakres normy prawnej, na podstawie której powinien zostać rozpoznany wniosek skarżącej o przyznanie świadczenia z art. 17 u.ś.r.

Organ odwoławczy jako wyłączny powód odmowy przyznania świadczenia, zwrócił uwagę w istocie na okoliczność późnego powstania niepełnosprawności męża skarżącej, wskazując bowiem, że niepełnosprawność J. G. powstała wieku 21 lat, kiedy zakończył już naukę w szkole. Wskazano, że warunkująca przyznanie świadczenia przesłanka wymagająca wcześniejszego powstania niepełnosprawności wynika wprost z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Treść tego przepisu jest następująca: świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Przytoczony art. 17 ust. 1b u.ś.r. został powołany jako postawa prawna wydania obu skierowanych do H. G. decyzji. Organ odwoławczy wyjaśnił w uzasadnieniu, że choć Trybunał Konstrukcyjny orzekł wcześniej o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., to jednak nie zmieniło to sytuacji prawnej H. G. i pozwoliło na odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na tej właśnie podstawie i z tego powodu. Skarżąca zaś - chcąc uzyskać od Państwa pomoc finansową dla utrzymania siebie i niepełnosprawnego męża - musi w ocenie organu poczekać na nowe rozwiązania ustawowe w tej materii, które zgodnie z postulatami Trybunału Konstytucyjnego dopiero ukształtują sytuację opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych w sposób zgodny z zasadą równości obywateli wobec prawa. Argumentowano bowiem (odwołując się przy tym do wskazanych orzeczeń sądów administracyjnych), że z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) – zgodnie z jego uzasadnieniem – wynika, że "skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który – biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii – powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki". Konkludując przytoczony cytat organ odwoławczy stwierdził w istocie, że choć ww. wyrok orzekł o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. - który właśnie stanowił postawę wydania zaskarżonej decyzji - to nie zmieniło to sytuacji prawnej H. G., która musi czekać na uporządkowanie przez ustawodawcę systemu świadczeń dla opiekunów osób niepełnosprawnych

Tymczasem pkt 2. sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) brzmi następująco: "Art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji".

Wyjaśnić w tym miejscu należy, że przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.s.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl), możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela.

Zaznaczyć także należy, że Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie, domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.s.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy - art.17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b u.śr. – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych", to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy jednak sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego, realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich, jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmieniał sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., tj. z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W okolicznościach niniejszej sprawy należy dodatkowo podkreślić, że skoro Trybunał uznał za niekonstytucyjne różnicowanie prawa opiekunów osób niepełnosprawnych do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności wskazany przez ustawodawcę w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., to skutek ten rozciąga się na wszystkie przypadki, także te w których niepełnosprawność powstała co prawda "w granicy podwyższonego wieku" stosownie do wskazań art. 17 ust. 1b pkt 2 u.ś.r. (tj. "nie później niż do ukończenia 25. roku życia"), lecz nie została dopełniona – tak jak w rozpoznawanej sprawie - wskazana w tym przepisie przesłanka "kontynuacji nauki".

Mając powyższe na uwadze zaistniała zatem podstawa do uwzględnienia skargi, bowiem przedmiotowym wyrokiem Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, który stanowił podstawę orzekania w niniejszej sprawie.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, które w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych wnoszących o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego po wyroku Trybunału, dostrzegają jego wpływ na obecną sytuację tych podmiotów i stwierdzają o konieczności uchylenia decyzji (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1614/16; z dnia 4 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 1578/16 oraz z dnia 2 sierpnia 2016 r,; sygn. akt I OSK 923/16; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 2 kwietnia 2015 r., sygn. akt VIII SA/Wa 1026/14; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 27 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 623/15 czy cytowany powyżej wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 1 czerwca 2015 r., sygn. akt II SA/Bd 366/15 – publ.: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd nie podziela tym samym poglądu wyrażonego w innych orzeczeniach, w których przyjęto, że wejście w życie wskazanego powyżej wyroku Trybunału nie ma wpływu na kształt obowiązujących przepisów, z uwagi na zawarte w jego uzasadnieniu wyjaśnienia (m.in. wyroków przywołanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a także wyroków: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 1085/14 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 20 sierpnia 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 464/15 – publ.: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Odnosząc się do treści skargi, za niezrozumiałe dla Sądu – w konfrontacji z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy – należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia przez organy w niniejszej sprawie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ czy też art. 27 ust. 5 u.ś.r., gdyż powodem do odmowy przyznania wnioskowanego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego nie był występujący w przypadku skarżącej "zbieg" prawa do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, lecz w istocie błędna wykładnia i zastosowanie art. 17 u.ś.r.

Z powyższych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ powinien dokonać merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącej, badając, czy ustalony w sprawie stan faktyczny wypełnia dyspozycję normy prawnej wynikającej z art. 17 u.ś.r., przy uwzględnieniu zakresu, w jakim przepis ten został uznany za niekonstytucyjny począwszy od dnia 23 października 2014 r. na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego K 38/13.