Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 262/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-11-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Dnia 4 listopada 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Jan Szuma po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 listopada 2021 roku sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy W. z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...]; II. umarza postępowanie administracyjne; III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz strony skarżącej kwotę [...]zł (słownie: [...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy W. (zwany dalej "Burmistrzem" lub "organem I instancji") przyznał M. K. (zwanej dalej "Skarżącą") zasiłek rodzinny na dziecko – K. K. na okres 01.11.2018-31.10.2019 w kwocie [...]zł miesięcznie oraz dodatki tj. dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego (100 zł we wrześniu 2019 r.), dodatek z tytułu pokrycia wydatków związanych z dojazdem do miejscowości, w której znajduje się szkoła w wysokości [...] zł miesięcznie ([...]). Skarżąca otrzymała także zasiłek rodzinny na syna – S. K. w wysokości [...] zł miesięcznie na okres [...], a także dodatek do opłacenia kosztów dojazdu do szkoły – [...] zł miesięcznie przez okres [...]. Skarżąca otrzymała także zasiłek na syna – A. K. w kwocie [...]zł miesięcznie na okres [...] oraz dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego ([...] zł we wrześniu 2019 r.) oraz dodatek z tytułu wychowywania w rodzinie wielodzietnej – [...] zł w okresie [...].

Pismem z dnia [...] grudnia 2018 r. Skarżąca powiadomiła Burmistrza, że jej mąż – B. K. zakończył pracę z dniem [...] listopada 2018 r., a syn K. rozpoczął pracę otrzymując [...] zł netto w listopadzie 2018 r.

W związku z powstałymi wątpliwościami co do wysokości dochodu ustalono, że K. K. zarobił w listopadzie 2018 r. kwotę [...]zł netto.

Pismem z dnia [...] stycznia 2019 r. Skarżąca powiadomiła Burmistrza o dochodach K. K. w grudniu 2018 r. ([...] zł) oraz w styczniu 2019 r. ([...] zł). Od dnia [...] stycznia 2019 r. K. K. podjął nową pracę z wynagrodzeniem brutto [...] zł.

W piśmie z dnia [...] lutego 2019 r. Burmistrz zwrócił się z ostatecznym zapytaniem, ile zarobił K. K. w miesiącach [...]

Pismem z dnia [...] marca 2019 r. Burmistrz zawiadomił Skarżącą o wszczęciu postępowania administracyjnego w związku ze zmianą sytuacji majątkowej jej rodziny.

Burmistrz wezwał Skarżącą do przedłożenia dokumentu potwierdzającego fakt, że jej mąż podjął pracę i otrzymuje wynagrodzenie. W stosunku do syna K. – np. świadectwo pracy wystawione po zakończeniu jej w kwietniu 2019 r.

Pismem z dnia [...] czerwca 2019 r. Skarżąca powiadomiła Burmistrza, że jej syn K. zakończył pracę z dniem [...] kwietnia 2019 r.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] Burmistrz zmienił decyzję z dnia [...] października 2018 r. przez zmianę okresu przyznania świadczenia. Skarżąca wniosła odwołanie od decyzji z dnia [...] czerwca 2019 r.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2019 r. nr [...] Burmistrz uchylił decyzję własną z dnia [...] października 2018 r. Skarżąca wniosła odwołanie od decyzji z dnia [...] sierpnia 2019 r.

Decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "SKO w P.", "Kolegium" lub "organem II instancji") uchyliło decyzję organu I instancji z dnia [...] czerwca 2019 r. i umorzyło postępowanie przed nim.

Pismem z dnia [...] grudnia 2019 r. Burmistrz zawiadomił Skarżącą o wszczęciu postępowania administracyjnego w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne w okresie [...]

Decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] Burmistrz uznał za nienależnie pobrany zasiłek rodzinny wraz z dodatkami do niego wypłaconego Skarżącej w okresie [...] oraz zobowiązał ją do zwrotu kwoty [...]zł wraz z odsetkami [...] zł, co łącznie dało kwotę [...]zł. Skarżąca złożyła odwołanie od decyzji z dnia [...] grudnia 2019 r.

Decyzją z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] SKO w P. uchyliło decyzję organu I instancji z dnia [...] sierpnia 2019 r. i umorzyło postępowanie przed nim w całości.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji z dnia [...] grudnia 2019 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Burmistrza. W uzasadnieniu decyzji SKO w P. przeprowadziło obliczenia kwot i doszło do przekonania, że powstają wątpliwości, co do dochodu utraconego. W innych aktach sprawy (dot. specjalnego zasiłku opiekuńczego) mowa jest o kwocie [...]zł dochodu utraconego występującego po stronie B. K.. Organ II instancji polecił sprawdzenie tej okoliczności.

Pismem z dnia [...] lipca 2020 r. Burmistrz powiadomił Skarżącą o wszczęciu postępowania administracyjnego. Natomiast, dnia [...] lipca 2020 r. Burmistrz powiadomił Skarżącą o przystąpieniu do prowadzenia postępowania w związku z decyzją SKO w P. z dnia [...] czerwca 2020 r.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] Burmistrz uznał za nienależnie pobrany zasiłek rodzinny wraz z dodatkami wypłacony Skarżącej w okresie [...] i zobowiązał ją do zwrotu [...] zł wraz z odsetkami w wysokości [...] zł, co daje łącznie kwotę [...]zł do zapłaty. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji dokonał jasnych obliczeń i wykazał, że uzyskanie dochodu przez K. i B. K., a także utracone dochody doprowadziły do konieczności uznania, że w okresie [...] świadczenie rodzinne nie przysługiwało, a pobrane świadczenie należy uznać za nienależnie pobrane.

W terminowo wniesionym odwołaniu Skarżąca zakwestionowała decyzję organu I instancji i wniosła o jej uchylenie, a także o umorzenie postępowania. Skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 7, art. 7a, art. 7b, art. 10, art. 12, art. 14a, art. 75, art. 76, art. 76a, art. 77 k.p.a. oraz art. 2, art. 3, art. 22 ust. 23c oraz art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zmianami, zwanej dalej "u.ś.r."). Skarżąca podkreśliła w szczególności zarzut naruszenia art. 30 ust. 1, 2, 2b i 8 oraz art. 3 pkt 1a u.ś.r., a także art. 21 pkt 17 w związku z art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1426 ze zmianami, zwanej dalej "u.p.d.o.f.").

Decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] SKO w P. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji przedstawił wyliczenia podobnie jak Burmistrz i wskazał, że doszło do przekroczenia kryterium dochodowego, w związku z czym należało uznać pobrane świadczenie we wskazanym okresie jako nienależne. Odniesiono się do zarzutów i uznano je za niezasadne.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła pełnomocnik Skarżącej – r. pr. M. M. kwestionując decyzję organu II instancji w całości. Podniesiono zarzut rażącego naruszenia przepisów proceduralnych, a w szczególności:

1) pominięcie przez Kolegium okoliczności naruszenia przez Burmistrza podstawowych zasad postępowania tj. przepisów 6-9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zmianami, zwanej dalej "k.p.a.") polegających na niezgodnym z prawem niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności sprawy, nieudzieleniu Skarżącej informacji o aktualnej sytuacji wynikającej ze zgłoszonej zmiany sytuacji finansowej, bezpodstawnym uznaniu, iż miała świadomość, że wnioskowane świadczenia jej nie przysługują, mimo iż organ nie udzielił jej w tej sprawie informacji i nie zmienił dotychczasowej decyzji nagłego odstąpienia przez organ od dotychczasowej praktyki, budzącego – wbrew interesowi publicznemu – nieufności wobec organu;

2) pominięcie przez organ II instancji okoliczności rażącego naruszenia przez Burmistrza przepisów k.p.a. polegającego na braku informowania Skarżącej o stanie sprawy, o braku szczegółowego wyliczenia przez organ dochodu rodziny z uzasadnieniem w zakresie kwalifikacji poszczególnych kwot, które to zarzuty zostały opisane przez Skarżącą w jej odwołaniach;

3) pominięcie przez organ II instancji naruszenia przez Burmistrza przepisów art. 12 i art. 35 § 1 i 3 k.p.a. poprzez niezachowanie ustawowych terminów załatwiania spraw i przewlekłe prowadzenie postępowania zarówno dotyczącego przedmiotowego świadczenia, jak i postępowania w sprawie uznania zasiłku za nienależnie pobrany;

4) rażące naruszenie przez organy obydwu instancji przepisów art. 32 k.p.a. oraz art. 40 § 1 i 2 k.p.a. – polegające na całkowitym pominięciu okoliczności, iż Skarżąca ustanowiła pełnomocnika i zgodnie z udzielonym pełnomocnictwem ogólnym w tych sprawach, wszelka korespondencja dotycząca postępowań w sprawie rzekomo nienależnie pobranych przez nią świadczeń powinna być doręczana wyłącznie pełnomocnikowi;

5) postępowanie w obydwu instancjach jest dotknięte sankcją nieważności, ponieważ strona została pozbawiona możliwości działania przez pełnomocnika, który w ogóle nie został zawiadomiony o wszczęciu przedmiotowego postępowania przez Burmistrza, ani przez Kolegium, mimo iż obydwa organy dysponowały udzielonym pełnomocnictwem – i pełnomocnik nie mógł odnieść się do zgromadzonego materiału dowodowego.

Ponadto podniesiono zarzuty rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, a w szczególności art. 30 ust. 1, 2, 2b i 8, art. 3 pkt 1a i 1c oraz art. 5 i 6 u.ś.r., a także przepisów art. 13 pkt 5, art. 21 pkt 17 w związku z art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f. poprzez:

1) błędne zastosowanie art. 30 ust. 1 i 2, art. 3, art. 5, art. 6 u.ś.r. polegające na uznaniu, że Skarżąca pobrała nienależnie zasiłek rodzinny w łącznej kwocie [...]zł, mimo że zgłaszała ona organowi wszelkie zmiany w sytuacji materialnej rodziny wnosząc o udzielenie informacji o ewentualnym dokonaniu zmian w naliczeniu zasiłków i nie uzyskała odpowiedzi oraz nie została pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) błędne ustalenie wysokości dochodu rodziny w spornym okresie, w tym również przyjęcie, że łączny dochód w okresie przyznanego zasiłku wynosił [...] zł, przyjęcie nadmiernych dochodów, z uwzględnieniem incydentalnych np. bonów żywnościowych przy pracy w nadgodzinach itp. zamiast średniej miesięcznej dochodów, a nade wszystko brak uzasadnienia i nieprzedstawienie sposobu wyliczenia wysokości ustalonej należności;

3) naruszenie art. 13 pkt 5, art. 21 pkt 17 w związku z art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f. polegające na błędnym ustaleniu dochodu rodziny, poprzez nieuwzględnienie kosztów uzyskania przychodu B. K. w związku z otrzymywaniem diety z tytułu pełnienia obowiązków społecznych i obywatelskich;

4) pominięcie przez obydwa organy i niewykonanie wskazań SKO w P. zawartych w poprzednio uchylonej decyzji, a zobowiązujących organ I instancji do wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, w tym między innymi do prawidłowego ustalenia całkowitego dochodu rodziny, a także całkowite pominięcie analogicznych orzeczeń Kolegium w sprawie państwa Kwiatkowskich za lata poprzednie i interpretacji przesłanek stosowania przepisu art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. wynikających z orzecznictwa sądów administracyjnych.

Na tej podstawie Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO w P., uchylenie decyzji Burmistrza, umorzenie postępowania w I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W uzasadnieniu skargi rozwinięto zarzuty.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji podniósł, że Skarżąca od lat bierze udział w analogicznych postępowaniach i miała wiedzę o tym, że zmiany sytuacji majątkowej jej rodziny mają przełożenie na prawo do otrzymywania przyznanego świadczenia. Skarżąca była informowana o konieczności wykazywania zmian. Kolegium uznało, że wykazano, jakie kwoty wzięto pod uwagę przy obliczaniu kwoty nienależnie pobranej. Pozostałe zarzuty uznano za niezasadne. Skoro Skarżąca sama występowała w sprawie kierując pisma do organów, odpowiedzi były przesyłane do niej. Czas prowadzenia postępowania nie ma wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie zarzuty zostały wzięte pod uwagę.

Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym zarządzeniem z dnia [...] września 2021 r. Przewodniczący Wydziału II. tut. Sądu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] listopada 2021 r.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zmianami, zwanej dalej "p.p.s.a.") w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany granicami skargi, w związku z czym zarzuty podniesione w jej treści nie wyznaczają kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

Przedmiotem skargi jest ocena zgodności z prawem decyzji SKO w P. utrzymującej w mocy decyzji Burmistrza w przedmiocie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oraz zobowiązania Skarżącej do jego zwrotu. W wyniku przeprowadzonej kontroli sądowej Sąd doszedł do przekonania, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Burmistrza nie odpowiadają prawu. Twierdzenie Sądu wynika z następującej argumentacji.

Bezspornym jest fakt, że Skarżąca uzyskała świadczenia rodzinne, które pobierała na swoich synów. Prawo do świadczeń rodzinnych zostało ustalone decyzją ostateczną z dnia [...] października 2018 r. Bezsporny jest także fakt, że sytuacja majątkowa rodziny Skarżącej ulegała zmianom w związku z podjęciem pracy przez jej syna – K. K., a także jej męża – B. K.. Nie ulega wątpliwości, że zmiany w sytuacji majątkowej mają istotny wpływ na prawo do uzyskania świadczenia rodzinnego, gdyż te zmiany determinują zdolność do jego pobierania w związku z kryterium dochodowym, o którym mowa w art. 5 ust. 1 u.ś.r.

Należy podkreślić to, że istnieje obowiązek współdziałania pomiędzy organem udzielającym świadczeń rodzinnych a ich beneficjentem. Współpraca polega między innymi na obowiązku informowania organu o każdej zmianie w sytuacji rodzinnej, czy też dochodowej, gdyż, jak wskazano, determinuje ona możliwość pobierania rzeczonego świadczenia.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r.: "Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu". Ustawodawca wymienia przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane w ust. 2 powołanego przepisu. Okoliczności niniejszej sprawy wskazują jednoznacznie, że jedyną możliwą do rozważania przesłanką był przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. – "Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;".

Zanim powyższe zostanie przeniesione na grunt niniejszej sprawy, Sąd w składzie orzekającym wskazuje na okoliczność, która musi być wyraźnie wyeksponowana. Przedmiotem kontrolowanej decyzji wieńczącej postępowanie jest nałożenie obowiązku zwrotu świadczenia rodzinnego uznanego za nienależnie pobrane. Nakładanie obowiązków o charakterze publicznoprawnym wiąże się z koniecznością stosowania dyrektyw wykładni zawężającej, gdyż niemożliwym byłoby rozszerzanie przesłanek, z których wystąpieniem ustawodawca wiązałby skutek prawny. Oznacza to, że na gruncie niniejszej sprawy, przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. musi być interpretowany w sposób ścisły.

Brzmienie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. wymaga zatem ustalenia, czy zaszły okoliczności uznania pobieranego świadczenia za nienależnie pobrane, a także czy beneficjent był pouczony o braku prawa do ich pobierania. Tylko łączne spełnienie tych dwóch przesłanek dopuszcza możliwość podjęcia rozstrzygnięcia, takiego jak kontrolowane w niniejszej sprawie.

Decyzją z dnia [...] października 2018 r. nr [...] Burmistrz przyznał Skarżącej świadczenia rodzinne tj. zasiłki rodzinne wraz z dodatkami na trzech jej synów. Decyzja ta została zwieńczona informacją dotyczącą wystąpienia zmian w trakcie jej obowiązywania (k. 74 akt administracyjnych I instancji). Burmistrz zawarł informację, że w przypadku takich zmian jak zmiana liczby członków rodziny, zmiana sytuacji dochodowej – uzyskanie dochodu, Skarżąca ma obowiązek niezwłocznie powiadomić o tym fakcie organ przyznający świadczenie. Następnie Burmistrz wymienił przypadki uznane za uzyskanie dochodu:

1) dochód uzyskany w związku z zakończeniem urlopu wychowawczego;

2) uzyskanie zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych;

3) uzyskanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;

4) uzyskanie zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, a także emerytury, renty, renty rodzinnej lub renty socjalnej;

5) rozpoczęcie lub wznowienie pozarolniczej działalności gospodarczej;

6) uzyskanie zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego lub zasiłku macierzyńskiego przysługujących po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;

7) uzyskanie świadczenia rodzicielskiego;

8) uzyskanie zasiłku macierzyńskiego;

9) uzyskanie stypendium doktoranckiego.

W pkt 2. tej informacji Burmistrz powiadomił, że nienależnie pobrane świadczenie rodzinne podlega zwrotowi na podstawie art. 30 ust. 2 u.ś.r. Informację zamyka pouczenie, że od dnia [...] lipca 2019 r. – drogą elektroniczną, a od dnia [...] sierpnia 2019 r. – drogą tradycyjną będą przyjmowane wnioski na kolejny okres zasiłkowy.

Sąd w składzie orzekającym zwraca więc uwagę, że decyzja z dnia [...] października 2018 r., w drodze której przyznano Skarżącej zasiłki rodzinne wraz z dodatkami nie zawierała pouczenia o przypadkach, kiedy mowa o braku prawa do pobierania świadczenia. Szczególnie zasługuje to na podkreślenie, ponieważ, co bezsporne, Skarżąca skrupulatnie wywiązywała się z obowiązku informowania organu I instancji o wszystkich zmianach, jakie zachodziły w sytuacji dochodowej jej rodziny. Znamienne jest to, że w toku postępowania, Skarżąca ani razu nie otrzymała informacji, że zmiany, o których powiadomiła Burmistrza spowodowały przekroczenie kryterium dochodowego, co mogłoby skutkować wstrzymaniem wypłacania świadczenia (art. 28 ust. 3 u.ś.r.). Skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 lutego 2020 r., sygn. akt II SA/Po 852/19, dostępny na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA").

Organ I instancji miał wszystkie narzędzia niezbędne do przeprowadzenia stosownych obliczeń, czy Skarżąca nadal spełnia kryterium dochodowe uprawniające do przyznania świadczenia. W tym miejscu należy zaznaczyć, że Skarżąca działała w zaufaniu do organów władzy publicznej i miała uzasadnione podstawy wierzyć, że skoro powiadomiła Burmistrza o zmianach, a ten nie podjął żadnej interwencji zmierzającej do pozbawienia jej świadczenia, to dalsze pobieranie przyznanych zasiłków nie znamionuje nienależnie pobranego świadczenia. "Świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały. "Dla oceny, czy w danym przypadku został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Otóż wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego" (wyrok NSA z dnia 10 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1139/19 por. także wyrok WSA w Poznaniu z dnia 9 października 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 615/19, dostępne w CBOSA). Nie sposób uznać, że Skarżąca miała świadomość nienależnie pobieranego świadczenia, skoro informowała Burmistrza o zmianach w sytuacji majątkowej, a ten nie podjął działań zmierzających do wstrzymania wypłacania świadczeń rodzinnych, w związku z przekroczeniem kryterium dochodowego z art. 5 ust. 1 u.ś.r.

Ponownego zaznaczenia wymaga to, że Skarżąca powiadomiła Burmistrza o dochodach syna, a także, że jej mąż z dniem [...] kwietnia 2019 r. podjął zatrudnienie. W maju 2019 r. mąż otrzymał swoje pierwsze wynagrodzenie. Dopiero po ponad roku tj. pismem z dnia [...] lipca 2020 r. Burmistrz zawiadomił Skarżącą o wszczęciu postępowania w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia w okresie analizowanym ([...]). Postępowanie dotyczyło tego okresu bez wątpienia, ponieważ pozostałe postępowania dotyczące innych okresów zostały umorzone przez Kolegium, a dnia [...] lipca 2020 r. przystąpiono do prowadzenia postępowania za inny okres. Pobieranie zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami w czerwcu i lipcu 2019 r. mimo braku reakcji ze strony Burmistrza, który dowiedział się o dochodach męża Skarżącej mogło utwierdzać Skarżącą w przekonaniu, że dochody rodziny nie spowodowały przekroczenia kryterium dochodowego, a więc nadal może pobierać te świadczenia. Należy zatem podkreślić, że Skarżąca nie była świadoma tego, że nienależnie pobiera świadczenie. Pouczenie zawarte w decyzji z dnia [...] października 2018 r. nie spełniało bowiem wymogów z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

W modelowym ujęciu, powiadomienie przez Skarżącą, iż jej rodzina osiągnęła dochód powinno skutkować reakcją ze strony Burmistrza w postaci przeliczenia sytuacji dochodowej rodziny w zestawieniu z kryterium dochodowym. W razie jego przekroczenia Burmistrz powinien wówczas powiadomić Skarżącą o tym, a Skarżąca (należycie pouczona uprzednio według brzmienia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.) powinna zaniechać pobierania tego świadczenia, gdyż miałaby wówczas świadomość tego, że nie ma do tego prawa.

W ocenie Sądu w składzie orzekającym Skarżąca nie była należycie pouczona o braku prawa do pobierania przysługującego jej świadczenia. "Świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać cechy dotyczące stanu świadomości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko osobę, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 9 stycznia 2020 r., sygn. akt IV SA/Wr 403/19, dostępny w CBOSA).

Ponieważ Skarżąca nie została prawidłowo pouczona o braku prawa do świadczenia, nie można orzec wobec niej, że nienależnie pobierała świadczenie oraz zobowiązać ją do zwrotu tego świadczenia.

Powyższe przesądza o zasadności zarzutów dotyczących nieprawidłowości zastosowania art. 5, art. 6, art. 30 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. oraz art. 6-9 k.p.a. Należy zgodzić się także z zarzutem naruszenia art. 13 pkt 5, art. 21 pkt 17 w związku z art. 22 ust. 1 u.p.d.o.f. w związku z art. 3 pkt 1 lit. c tiret 15 u.ś.r. Stwierdzone naruszenia skutkują uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji poprzedzającej ją.

Sąd nie podzielił pozostałych zarzutów, jednakże nie ma to już wpływu na ostateczne rozstrzygnięcie, tym niemniej należy również odnieść się do nich.

Skarżąca podniosła, że naruszono przepis art. 12 oraz art. 35 § 1 i 3 k.p.a. poprzez niezachowanie ustawowych terminów załatwiania spraw i przewlekłe prowadzenie postępowania zarówno dotyczącego przedmiotowego świadczenia, jak i postępowania w sprawie uznania zasiłku za nienależnie pobrany. Sąd zwraca uwagę, że przepisy k.p.a. oraz p.p.s.a. przewidują odmienny tryb sankcjonowania przewlekłości postępowania poprzez wniesienie odpowiednio ponaglenia, a następnie skargi na bezczynność/przewlekłe postępowanie. Tylko te środki służą zwalczeniu bezczynności//przewlekłego prowadzenia postępowania (zob. uchwała w składzie siedmiu sędziów NSA z dnia 22 czerwca 2020 r., sygn. akt I OPS 5/19, a także postanowienie w składzie siedmiu sędziów NSA z dnia 2 września 2020 r., sygn. akt II OSK 3732/18, dostępne w CBOSA). Kwestionowanie trybu prowadzenia postępowania w odniesieniu do przepisów prawa procesowego jest domeną innego postępowania. Sąd w niniejszej sprawie nie może odnieść się do kwestii prowadzenia postępowania w perspektywie czasu, gdyż sprawa sądowoadminsitracyjna została wywołana skargą na rozstrzygnięcie merytoryczne Kolegium oraz Burmistrza, które ostatecznie miały przesądzić o obowiązku Skarżącej.

Sąd nie zgodził się także z rażącym naruszeniem przepisów art. 32 oraz art. 40 § 1 i 2 k.p.a. polegające na całkowitym pominięciu okoliczności, iż Skarżąca ustanowiła pełnomocnika i zgodnie z udzielonym pełnomocnictwem ogólnym w tych sprawach, wszelka korespondencja dotycząca postępowań powinna być doręczana wyłącznie pełnomocnikowi. Sąd zgadza się z twierdzeniem Skarżącej, że ustanowienie pełnomocnika oznacza obowiązek kierowanie korespondencji do niego. Sąd zauważa, że ustanowienie pełnomocnika oznacza konieczność ponoszenia wszelkich skutków, jakie z tego faktu wynikają. To stanowisko jest powszechnie akceptowane w orzecznictwie. Z momentem ustanowienia pełnomocnika staje się on podmiotem wszystkich praw i obowiązków procesowych strony pozostających w zakresie pełnomocnictwa. Czynności pełnomocnika wywołują skutki dla mocodawcy (zob. np. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 15 listopada 2016 r., sygn. akt II SA/Bk 596/16, dostępny w CBOSA). Organy miały zatem obowiązek kierować wszelką korespondencję, w tym przede wszystkim wydawane decyzje do pełnomocnika Skarżącej. Jednakże, jeżeli naruszenie przepisu art. 40 § 1 i 2 k.p.a. nie nastąpiło ze szkodą dla strony postępowania, choćby w ten sposób, że nie mogła brać czynnego udziału w postępowaniu, to naruszenie tego przepisu nie skutkuje eliminacją decyzji z obrotu prawnego wyłącznie z tego powodu (zob. wyrok WSA w Białymstoku z dnia 19 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 432/21, dostępny w CBOSA). Skarżąca istotnie brała udział w postępowaniu. Wiedziała o wszelkich czynnościach dokonywanych przez organy administracji publicznej. Naruszenie ze strony tych organów, co jest bezsporne, nie może skutkować uchyleniem decyzji, a tym bardziej nie może być uznane za naruszenie rażące. Dlatego też nie można podzielić zarzutu o wystąpieniu przesłanki nieważności postępowania z art. 156 § 1 k.p.a.

Odnosząc się do zarzutu błędnego ustalenia wysokości dochodu rodziny przez organy w badanym okresie Sąd stwierdza jego częściową niezasadność. Organy administracji publicznej miały obowiązek wziąć pod uwagę zarówno diety męża Skarżącej z uwagi na sprawowanie przez niego funkcji radnego gminy, a także dochodu jej synów, w tym jednorazowe nagrody sportowe, czy też stypendia. W świetle art. 3 pkt 1 lit. c triet 16 u.ś.r., kwoty diet otrzymywanych przez radnego stanowią przysporzenie majątkowe, które należy traktować jako dochód nieopodatkowany, który powinien być w rozumieniu przepisów tej ustawy uwzględniony w całości w dochodzie rodziny przy ustalaniu prawa do tych świadczeń (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11 października 2017 r., sygn. akt II SA/Po 472/17, dostępny w CBOSA).

Skoro ustawodawca zaliczył do dochodu w szczególności stypendia doktoranckie i habilitacyjne przyznane na podstawie ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki, stypendia doktoranckie określone w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym, stypendia sportowe przyznane na podstawie ustawy o sporcie oraz inne stypendia o charakterze socjalnym przyznane uczniom lub studentom (art. 3 pkt 1 lit. c tiret 15 u.ś.r.), to brak jakiegokolwiek aksjologicznego uzasadnienia, aby nie wliczać dochodów synów Skarżącej, będącymi uczniami. Sąd w składzie orzekającym nie podzielił zatem tego zarzutu.

Odnosząc się natomiast do argumentacji Kolegium przedstawionej w odpowiedzi na skargę, Sąd nie podzielił jej. Kolegium uznało, iż Skarżąca od lat biorąc udział w postępowaniach administracyjnych, których przedmiot jest podobny do niniejszej sprawy, powinna wiedzieć, że zmiany sytuacji dochodowej lub rodzinnej mają wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego. Organ II instancji tym sformułowaniem próbuje uwolnić się od obowiązku informowania strony postępowania administracyjnego o okolicznościach sprawy, które mogą mieć wpływ na jej uprawnienie. Takie twierdzenie przeczy zasadzie informowania stron postępowania administracyjnego wyrażonej w art. 9 k.p.a., a także zasadzie budzenia zaufania do organów władzy publicznej z art. 8 § 1 k.p.a. Dbałość Skarżącej o swoje interesy pozostaje w jej gestii. Organ administracji publicznej nie może uwolnić się od prawnego obowiązku określonego postępowania z uwagi na subiektywnie pojmowane przez niego powinności strony.

Tak jak wskazano powyżej, dezaprobata dla niektórych zarzutów podniesionych w skardze nie ma wpływu na ostateczny wynik niniejszego postępowania. Brak pouczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. skutkuje niemożnością wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia i zobowiązania jej do jego zwrotu. Wszczęcie postępowania mimo to, przesądza o konieczności uchylenia wydanych decyzji. Z tego względu Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt I. sentencji wyroku).

Niemożność prowadzenia postępowania z uwagi na powyższe skutkowało, z kolei umorzeniem przez Sąd postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a., jako bezprzedmiotowego (pkt II. sentencji wyroku) w wyniku stwierdzenia, że zachodzą wskazane w art. 105 § 1 k.p.a. przesłanki dla umorzenia tego postępowania.

Niezależnie bowiem od uchybień procesowych jakich dopuściły się organy administracji, a które zostały omówione powyżej, a dotyczących prawidłowości ustalenia dochodu rodziny Skarżącej, w związku ze zgłaszanymi przez nią zmianami, zebrany materiał dowodowy w sposób jednoznaczny wykazuje, iż Skarżącej nie sposób było przypisać świadome pobieranie nienależnych świadczeń rodzinnych, pomimo pouczenia jej o okolicznościach skutkujących utratą prawa do tych świadczeń.

Co za tym w świetle zgromadzonego i w tym zakresie kompletnego materiału dowodowego nie może budzić wątpliwości, iż działanie skarżącej nie wyczerpało przesłanek dla uznania go za pobieranie nienależnego świadczenia z powodu oczywistego braku wypełnienia przesłanki wynikającej z art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine u.ś.r. i już tylko z tego powodu (i niezależnie od oceny prawidłowości wyliczeń dotyczących zmian w dochodzie na osobę w rodzinie Skarżącej i ewentualnego przekroczenia w związku z tym kryterium dochodowego), brak jest podstaw do orzekania o zwrocie świadczeń rodzinnych wypłaconych Skarżącej na synów za okres od [...] czerwca 2019 r. do [...] lipca 2019 r. Bezprzedmiotowe jest zatem dalsze prowadzenie przez organy administracji postępowania w tej sprawie.

Niezależnie od powyższego i niejako na marginesie powyższych rozważań o charakterze zasadniczym Sąd zauważa, iż zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca nie mogłyby się ostać w obrocie prawnym jako wydane z naruszeniem przepisów prawa procesowego, to jest art. 7 art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenie mogłoby mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, także w przypadku przyjęcia odmiennej niż zaprezentowana w niniejszym wyroku wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Uchybienia procesowe organów dotyczą bowiem poczynienia i uzasadnienia przez nie ustaleń faktycznych dotyczących wpływu licznych i różnorodnych zmian w sytuacji dochodowej rodziny Skarżącej (utraty i uzyskiwania dochodu przez poszczególnych jej członków) na spełnienie kryterium dochodowego uprawniającego do otrzymywania specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Z uzasadnienia tak zaskarżonej decyzji, jak i decyzji organu I instancji nie wynika bowiem, w jaki sposób organy ustaliły ostatecznie wielkość dochodu utraconego przez B. K. na kwotę [...]zł, w sytuacji, gdy w tych samych uzasadnieniach pojawiają się jako wielkość dochodu utraconego tego członka rodziny Skarżącej kwoty odpowiednio [...] zł i [...] zł jako średnie miesięczne dochody utracone z tytułu zatrudnienia w A. Sp. z o.o. Sp. Komandytowa oraz w przedsiębiorstwie M.

O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 oraz art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265). Sąd zasądził kwotę [...]zł, co stanowiło wynagrodzenie radcy prawnego (pkt III. sentencji wyroku).