Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt II SA/Kr 1611/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2017-04-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6135 Odpady
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krystyna Daniel Sędziowie: WSA Mirosław Bator WSA Beata Łomnicka (spr.) Protokolant: Maksymilian Krzanowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi B.J. i R.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 11 października 2016 r., znak: [....] w przedmiocie nakazu usunięcia odpadów skargę oddala.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia 11 października 2016 r., znak: [....] , po rozpatrzeniu odwołania skarżących - R.J. i B.J. od decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia 30 marca 2016 r., nr [....] nakazującej skarżącym usunięcie z terenu działki nr [....] obr. [....] jedn. ewid. [....] położonej przy ul. [....] w K. , odpadów pochodzenia budowlanego: w postaci kawałków nawierzchni asfaltowej, rodzaju: odpady z remontu i przebudowy dróg, kod: 17 01 81 - w całej zdeponowanej ilości; w postaci ziemi i gruzu, rodzaju: zmieszane odpady z betonu, gruzu ceglanego, odpadowych materiałów ceramicznych i elementów wyposażenia inne niż wymienione w 17 01 06, kod: 17 01 07; gleba i ziemia, w tym kamienie, inne niż wymienione w 17 05 03, kod: 17 05 04, tak, aby na powierzchni ww. działki pozostała co najwyżej warstwa tych odpadów łącznie w ilości 0,2 Mg/m2 utwardzanej powierzchni.

Orzekającej, iż wykonanie decyzji nastąpi poprzez załadunek wszystkich odpadów w postaci kawałków nawierzchni asfaltowej oraz odpadów w postaci ziemi i gruzu w ilości stanowiącej nadmiar nad ww. warstwę, na środki transportu i ich przetransportowanie do uprawnionego miejsca odzysku lub unieszkodliwiania (składowania) tego rodzaju odpadów, prowadzonego przez podmiot posiadający odpowiednie zezwolenie właściwego organu, zgodnie z ustawą o odpadach - z którym to podmiotem skarżący winni zawrzeć stosowną umowę oraz, że czynności objęte powyższym nakazem należy zakończyć w terminie do czterech miesięcy od kiedy niniejsza decyzja stanie się ostateczna.

Na podstawie:

- art. 26 ust. 2 i ust. 6 w zw. z art. 3 ust. 1 pkt 19, ustawy z dnia 14 grudnia 2012r. o odpadach (Dz. U. 2013 poz. 21);

- rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 grudnia 2014 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz. U. 2014.1923),

- art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23),

utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Opisaną na wstępie decyzją Prezydenta Miasta K. orzekł jak powyżej przywołano. W uzasadnieniu decyzji powołano regulacje prawne, przedstawiono przebieg postępowania i ustalenia organu l instancji.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyli skarżący. W odwołaniu wskazali na naruszenie:

- art. 2 pkt 3 ustawy o odpadach poprzez niewyjaśnienie w sposób nie budzący wątpliwości, czy nie zachodzą przypadki wyłączenia ustawy, to jest czy zidentyfikowane materiały nie mieszczą się w którejkolwiek z kategorii substancji i przedmiotów tam określonych w szczególności, czy przedmiotowa gleba i inne materiały wydobyte w trakcie robót budowlanych nie miały być wykorzystane do celów budowlanych na danym terenie,

- art. 26 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy o odpadach poprzez błędne przyjęcie, że zidentyfikowane określone materiały stanowiły "odpady" w rozumieniu przepisów ustawy o odpadach w sytuacji, gdy gromadzenie materiałów nie miało charakteru pozbycia się ich, a przy tym nie mogły być uznane za odpady niebezpieczne,

art. 26 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy o odpadach i stosownych przepisów wykonawczych poprzez nieprecyzyjne zakwalifikowanie przedmiotowych materiałów do określonych kodów; ustalenia organu w tym zakresie zostały sprowadzone jedynie do przytoczenia szeregu kodów odpadów i przypisanych im przez ustawodawcę rodzajów odpadów bez precyzyjnych ustaleń w tym zakresie, co nie pozwala odwołującemu na ich jednoznaczną weryfikację,

art. 26 ust. 2 i 6 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy o odpadach poprzez wadliwe ustalenie ilości odpadów wymienionych w sentencji decyzji oraz brak określenia rzędnych terenu na podstawie mapy, co nie może być uznane za prawidłowe;

art. 7, art. 77 § 1 art. 84 i art. 107 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie w sposób pełny wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a także nieuwzględnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia.

W oparciu o powyższe skarżący wnieśli o zmianę przedmiotowej decyzji, względnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi administracyjnemu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wskazało, że zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 26 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach i powołało treść powyższego przepisu.

Z akt sprawy wynika, że organ l instancji dokonał następujących ustaleń:

- Na terenie działki nr [....] utworzony został nasyp z mas ziemnych zmieszanych z gruzem budowlanym, którego powierzchnia była wyrównana, w części pokryta płytami żelbetowymi, w części gruzem betonowym, w części kruszywem.

- Nasyp został ukształtowany w taki sposób, że rozciąga się na całej szerokości działki nr [....] na odcinku od wjazdu na tą działkę z ul. [....] w jej głąb, aż do rosnących na działce drzew w ok. połowie długości tej działki; na końcowym odcinku tego nasypu zostały postawione 3 kontenery.

- Wysokość nasypu jest zmienna, jednakże waha się w granicach kilkudziesięciu centymetrów; wysokość ta jest największa przy wjeździe na teren działki, a na odcinku końcowym jest najmniejsza i sięga ok. 20-30 cm - co wynika z ukształtowania tego terenu sprzed nadsypania.

- Nasyp ten został utworzony - jak to było widoczne na jego zboczach - z "materiału" stanowiącego ziemię oraz gruz budowlany taki jak: kawałki betonu, cegły, nawierzchni asfaltowej; na koronie nasypu od strony ul. [....] ułożone zostały płyty żelbetonowe (część z nich pozostawionych zostało w stosie).

- Skarpa nasypu od strony działki sąsiedniej nr [....] porośnięta była roślinnością za wyjątkiem części nadsypanej drobnym gruzem, tj. w pobliżu ustawionych na tym nasypie kontenerów. Od strony działki nr [....] przedmiotowy nasyp wyglądał podobnie, z tą różnicą że zbocze skarpy od tej strony było wyższe i sięgało wysokości studzienki kanalizacyjnej znajdującej się na działce nr [....].

- Czoło nasypu, znajdujące się w głębi działki nr [....] , ok. w połowie jej długości, za kontenerami, a przed rosnącymi tam drzewami miało wysokość od 20 do 30 cm. Powierzchnia nasypu przed kontenerami została pokryta warstwą kruszywa.

Działka nie była ogrodzona z żadnej strony, jedynie w części od ulicy postawiony został szlaban z rurek metalowych.

- Stan działki obrazuje dokumentacja fotograficzna wykonana podczas rozprawy administracyjnej przeprowadzonej dnia 5 października 2015 r.

Przywożenie ww. "materiału" na teren działki nr [....] miało miejsce w połowie 2015 r. a według oświadczenia współwłaściciela działki sąsiedniej o nr [....] rozpoczęto się już w 2013 r.

"Materiał" przywieziony na działkę nr [....] pochodził z budów prowadzonych poza terenem tej działki.

W toku postępowania nie ustalono, kto przywoził i skąd pochodzi "materiał" zdeponowany na terenie przedmiotowej działki nr [....] .

Organ odwoławczy powołał przepis art. 2 pkt 3 ustawy.

Według ustaleń organu, w przedmiotowej sprawie ziemia nie została wykorzystana na terenie, na którym została wydobyta (została przewieziona na inne działki), a zatem, zdaniem organu zastosowanie mają przepisy o odpadach.

Organ, podniósł, iż Katalog odpadów będący załącznikiem do rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 9 grudnia 2014r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U.2014.1923), klasyfikuje:

ziemię do odpadów z grupy 17, gleba i ziemia, w tym kamienie, inne niż wymienione w 170503, kod: 170504,

zmieszany gruz budowlany do odpadów rodzaju: zmieszane odpady z betonu, gruzu ceglanego, odpadowych materiałów ceramicznych i elementów wyposażenia inne niż wymienione w 17 01 06, kod: 17 01 07,

kawałki nawierzchni asfaltowej pochodzące z prowadzonych robót drogowych do odpadów rodzaju: odpady z remontu i przebudowy dróg, kod: 170181.

Organ wskazał, że odpadem w rozumieniu przepisu art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy o odpadach jest każda substancja lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza pozbyć się lub do ich pozbycia się jest obowiązany.

Kolegium powołało się na Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2015 r. określające listę rodzajów odpadów, które osoby fizyczne lub jednostki organizacyjne niebędące przedsiębiorcami mogą poddawać odzyskowi na potrzeby własne, oraz dopuszczalnych metod ich odzysku (Dz. U. z 2016 r. poz. 93).

Załącznik do w/w rozporządzenia stanowi, iż:

- gleba i ziemia, w tym kamienie mogą zostać wykorzystane do utwardzania powierzchni po rozkruszeniu odpadów, jeśli jest to konieczne do ich wykorzystania odpadów, oraz z zachowaniem przepisów odrębnych, w szczególności przepisów Prawa wodnego i Prawa budowlanego; dopuszczalna maksymalna ilość odpadów do przyjęcia to 0,2 Mg/m2 utwardzanej powierzchni,

- zmieszane odpady z betonu, gruzu ceglanego, odpadowych materiałów ceramicznych i elementów wyposażenia inne niż wymienione w 17 01 06, kod: 17 01 07; do utwardzania powierzchni po rozkruszeniu odpadów, jeśli jest to konieczne do ich wykorzystania odpadów, oraz z zachowaniem przepisów odrębnych, w szczególności przepisów Prawa wodnego i Prawa budowlanego; dopuszczalna maksymalna ilość odpadów do przyjęcia: 0,2 Mg/m2 utwardzanej powierzchni.

Organ wskazał, iż w załączniku tego rozporządzenia nie zostały wskazane odpady z remontu i przebudowy dróg, kod: 17 01 81. Według ustaleń organu, na terenie działki nr [....] został utworzony nasyp z odpadów (w postaci gruzu budowlanego, w tym betonowego, ceglanego; kawałków nawierzchni asfaltowej pochodzących z robót drogowych oraz ziemi) o wysokości kilkudziesięciu cm.

Kolegium przychyliło się do stanowiska organu l instancji, iż przepisy ww. rozporządzenia nie przewidują możliwości tworzenia nasypów na działkach (podnoszenia terenu), gdyż przepisy te dopuszczają jedynie możliwość utwardzenia powierzchni oraz określają ilość odpadów możliwych do przyjęcia.

Organ wskazał, iż działka nr [....] w K. nie jest miejscem przeznaczonym do składowania ani magazynowania odpadów. Mianowicie składowiskiem odpadów jest obiekt budowlany przeznaczony do składowania odpadów (art. 3 ust. 1 pkt 25 ustawy o odpadach).

Kolegium zwróciło uwagę na kwestię ponoszenia odpowiedzialności za zgromadzone odpady i wskazało treść art. 3 ust. 1 pkt 19 i 32 ustawy o odpadach.

Kolegium wskazało, iż obowiązkiem organu jest przede wszystkim przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego celem ustalenia posiadacza odpadów. Jeżeli okaże się to niemożliwe, wówczas działa domniemanie, iż władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów znajdujących się na nieruchomości. Organ l instancji przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji poczynione w tym zakresie ustalenia. Wskazał, iż podczas rozprawy administracyjnej przeprowadzonej w dniu 5 października 2015r. współwłaścicielka działki sąsiedniej o nr [....] oświadczyła, że: " ...nawożenie na działkę ziemi i płyt miało już miejsce w 2013 r., ale nie wie z jakich budów to pochodziło ", " ... na działkę nr [....] w czerwcu tego roku przywożone były samochody ciężarowe, jakie tylko pracowały przy remoncie ulicy [....] w K. , tj. gruzy asfalt, tj. wszystko, co obecnie znajduje się na tej działce - w części tylnej, a koparka wyrównywała". Zatem w celu ustalenia sprawców przywożenia odpadów na teren działki nr [....] w czerwcu 2015r., organ l instancji zwrócił się do Zarządu Infrastruktury Komunalnej i Transportu w K. m. in. o wskazanie wykonawcy remontu ul. [....] w K. Pismem z dnia 8 grudnia 2015 r. znak: [....] , ZIKiT w K. poinformował, że: " Wykonawcą remontu ul. [....] była firma [....] SA. Oddział Budownictwa Inżynieryjnego w K. , Al. [....] [....] ".

W związku z powyższym pismem z dnia 8 stycznia 2016 r. zwrócono się do [....] S.A. z siedzibą w W. , o wskazanie osoby, która posiadałaby wiedzę na temat odpadów wytworzonych podczas prowadzonych prac w trakcie remontu ul. [....] w K. , a przetransportowanych na teren ww. działki. W odpowiedzi pismem z dnia 22 stycznia 2016 r., nr: [....] oświadczono, że [....] S.A. "zgodnie z ustawą o odpadach z dnia 14.12.2012r. nie jest Wytwórcą przedmiotowych odpadów. Odpady składowane na terenie działki nr [....] obr. [....] jedn. ewid. [....] nie pochodzą z remontu ulicy [....] w K. , ani z żadnej innej realizowanej przez firmę inwestycji".

W trakcie prowadzonego postępowania skarżący nie wskazali skąd pochodzą odpady przywiezione na teren działki nr [....] i kto był sprawcą ich przywozu, zarówno tych w czerwcu 2015 r. jak i wcześniej. W toku postępowania nie ustalono zatem, skąd pochodziły odpady znajdujące się na terenie działki nr [....] ani też kto jest ich wytwórcą.

Kolegium wskazało, iż jednym ze skutków domniemania prawnego wskazanego w art. 3 ust 1 pkt 19 ustawy o odpadach jest przerzucenie ciężaru dowodu na osobę władająca powierzchnią ziemi, na której znajdują się odpady. Innymi słowy, to na skarżącym spoczywa ciężar obalenia domniemania odpowiedzialności ciążącej na właścicielu nieruchomości. Skarżący nie przedstawili żadnych dowodów potwierdzających tożsamość wytwórcy odpadów. Organ odwoławczy podkreślił, że art. 26 ustawy o odpadach nakłada na organy administracji powinność zobowiązania posiadacza odpadów do ich usunięcia. Obowiązek usunięcia odpadów ciąży na ustalonym zgodnie z ustawą posiadaczu odpadów, a jego odpowiedzialność oparta jest na obiektywnym fakcie zalegania odpadów w miejscu do tego nieprzeznaczonym.

Mając powyższe na względzie, Kolegium wskazało, iż organ l instancji dokonał prawidłowych ustaleń i nałożył na skarżących (współwłaściciele działki nr....) obowiązek usunięcia odpadów.

Skarżący zarzucili wadliwe ustalenie ilości odpadów wymienionych w sentencji decyzji oraz brak określenia rzędnych terenu na podstawie mapy. W zaskarżonej decyzji organ l instancji nakazał usunięcie odpadów:

- w postaci kawałków nawierzchni asfaltowej, rodzaju: odpady z remontu i przebudowy dróg, kod: 17 01 81 - w całej zdeponowanej ilości;

- w postaci ziemi i gruzu, rodzaju:

zmieszane odpady z betonu, gruzu ceglanego, odpadowych materiałów ceramicznych i elementów wyposażenia inne niż wymienione w 17 01 06, kod: 17 01 07;

gleba i ziemia, w tym kamienie, inne niż wymienione w 17 05 03, kod: 17 05 04, tak, aby na powierzchni ww. działki pozostała co najwyżej warstwa tych odpadów łącznie w ilości 0,2 Mg/m2 utwardzanej powierzchni.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołało Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 10 listopada 2015 r., określające listę rodzajów odpadów, które osoby fizyczne lub jednostki organizacyjne niebędące przedsiębiorcami mogą poddawać odzyskowi na potrzeby własne, oraz dopuszczalnych metod ich odzysku i wskazało, iż nie wyszczególnia odpadów z remontu i przebudowy dróg, a to oznacza, że nie ma możliwości wykorzystania przez osoby fizyczne odpadów tego rodzaju, np. do utwardzenia terenu. Kolegium zwróciło uwagę, iż prawidłowo organ l instancji nakazał usunięcie odpadów w postaci kawałków nawierzchni asfaltowej w całej zdeponowanej ilości. Natomiast pozostałe odpady, tj. zmieszane odpady z betonu, gruzu ceglanego, odpadowych materiałów ceramicznych i elementów wyposażenia inne niż wymienione w 17 01 06, kod: 17 01 07 oraz gleba i ziemia, w tym kamienie, inne niż wymienione w 17 05 03, kod: 17 05 04 - zostały wyszczególnione w w/w rozporządzeniu i mogą zostać wykorzystane do utwardzania powierzchni. Z tym że, zdaniem organu odwoławczego, rozporządzenie określa dopuszczalną maksymalną ilość odpadów, które osoby fizyczne mogą przyjąć i ta dopuszczalna maksymalna ilość odpadów do przyjęcia wynosi 0,2 Mg/m2 utwardzonej powierzchni.

Zatem Kolegium wskazało, iż organ l instancji nakazując usunięcie w/w odpadów z działki nr [....] w K. tak, aby na powierzchni działki pozostała co najwyżej warstwa tych odpadów łącznie w ilości 0,2 Mg/m2 utwardzanej powierzchni - orzekł zgodnie z zapisem w/w rozporządzenia.

Ponadto Kolegium wyjaśniło, iż nie ma potrzeby określania rzędnej terenu, ponieważ zgromadzone na działce nr [....] odpady tworzą nasyp o wysokości kilkudziesięciu centymetrów. Wobec tego, ażeby wykonać decyzję, osoby zobowiązane będą musiały usunąć taką ilość odpadów, ażeby ten nasyp miał wysokość od 10 do 14 cm. Nadto Kolegium wskazało, iż ust. 6 art. 26 ustawy o odpadach, który reguluje, co w szczególności w decyzji należy określić - nie wymienia tam ilości odpadów, natomiast wskazuje, iż w decyzji nakazującej posiadaczowi odpadów usunięcie odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania należy określić w szczególności 1) termin usunięcia odpadów; 2) rodzaj odpadów; 3) sposób usunięcia odpadów.

Według Kolegium, organ l instancji, zgodnie z zapisem art. 26 ust. 6 ustawy o odpadach w decyzji oprócz rodzaju odpadów, określił sposób i termin usunięcia odpadów.

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, na powyższą decyzję skargę wnieśli skarżący B.J. i R.J.

Decyzji zarzucili naruszenie prawa materialnego, tj.:

- art. 2 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 2012 roku o odpadach zw. dalej ustawą o odpadach poprzez niewyjaśnienie w sposób nie budzący wątpliwości, czy nie zachodzą przypadki wyłączenia ustawy, to jest czy zidentyfikowane materiały nie mieszczą się w którejkolwiek z kategorii substancji i przedmiotów tam określonych w szczególności, czy przedmiotowa gleba i inne materiały wydobyte w trakcie robót budowlanych nie miały być wykorzystane do celów budowlanych na danym terenie;

- art. 26 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy o odpadach poprzez błędne przyjęcie, że zidentyfikowane określone materiały stanowiły "odpady" w rozumieniu przepisów ustawy o odpadach w sytuacji, gdy gromadzenie materiałów nie miało charakteru pozbycia się ich, a przy tym nie mogły być uznane za odpady niebezpieczne;

- art. 26 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy o odpadach i stosownych przepisów wykonawczych poprzez nieprecyzyjne zakwalifikowanie przedmiotowych materiałów do określonych kodów; ustalenia organu w tym zakresie zostały sprowadzone jedynie do przytoczenia szeregu kodów odpadów i przypisanych im przez ustawodawcę rodzajów odpadów bez precyzyjnych ustaleń w tym zakresie, co nie pozwala skarżącym na ich jednoznaczną weryfikację;

- art. 26 ust. 2 i 6 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy o odpadach poprzez wadliwe ustalenie ilości odpadów wymienionych w sentencji decyzji oraz brak określenia rzędnych terenu na podstawie mapy, co nie może być uznane za prawidłowe;

- art. 7, art. 77 § 1 art. 84 i art. 107 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób pełny wszystkich istotnych okoliczności sprawy, a także nieuwzględnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, które to naruszenia miały istotny wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia.

Skarżący wnieśli o zmianę przedmiotowej decyzji względnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi administracyjnemu.

Skarżący podnieśli, że w uzasadnieniu skarżonej decyzji organ wskazał, iż na przedmiotowej działce zgromadzone zostały odpady, z których wykonano nasyp, przy czym, skarżący podkreślił, iż nie została jednoznacznie określona wysokość nasypu –, raz organ podaje wysokość 20 cm, w innym miejscu uzasadnienia podaje, iż ma on kilkadziesiąt cm. Skarżący zarzucili, że organ wskazał, iż materiał, którego użyto do utwardzenia powierzchni działki stanowi odpad w rozumieniu wyżej powołanych przepisów ustawy o odpadach. Organ przyjął również, iż właściciele działki nie wykonali ciążącego na nich obowiązku wykazania, osoby, która nawiozła materiał na działkę, a zatem w ocenie skarżących nie zdołali obalić domniemania odpowiedzialności ciążącej na właścicielu.

Podtrzymali skarżący w całości swoje twierdzenia w zakresie interpretacji definicji odpadu zawartej w dyspozycji przepisu art. 3 ust. 6 ustawy o odpadach, podkreślając, iż oczywistym jest, iż materiał który posłużył do utwardzenia powierzchni działki nie stanowi odpadu, gdyż został wykorzystany i służy określonemu celowi. Skarżący podają, że materiał został w całości rozplantowany na terenie do nich należącym. Wobec powyższego podtrzymali wniosek, iż bezprzedmiotowym jest prowadzenie postępowania w oparciu o art. 26 cytowanej ustawy.

Następnie, skarżący podnieśli, iż jako że przepis art. 26 ustawy o odpadach wskazuje, że do usunięcia odpadów zobowiązany jest ich posiadacz pierwszym i podstawowym obowiązkiem organu w niniejszej sprawie było ustalić, kto jest posiadaczem odpadów, co w wypadku odpadów tego rodzaju jak w przedmiotowym przypadku było czynnością wymagającą od organu zebrania dowodów umożliwiających przypisanie władztwa nad odpadami konkretnemu podmiotowi. Skarżący podnieśli, że nie można zgodzić się z wyrażonym w uzasadnieniu skarżonej decyzji stanowiskiem jakoby wystarczającym w niniejszej sprawie było oparcie się o domniemanie z art. 3 ust. 1 pkt 19 ustawy o odpadach, to jest przyjęcie, iż władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów znajdujących się na nieruchomości. W toku postępowania organ powziął, jak wyjaśnili skarżący, informację, iż odpady zostały nawiezione na przedmiotową działkę przez podmiot trzeci, jednakże wobec braku merytorycznej odpowiedzi ze strony inwestora remontu ulicy [....] (to jest Zarządu Infrastruktury Komunalnej i Transportu w K. ) oraz wobec niejednoznacznej odpowiedzi wykonawcy wymienionych prac, dalszych czynności organ zaniechał i - co wynika z uzasadnienia skarżonej decyzji – zdaniem skarżących, niezasadnie oparł się na ustawowym domniemaniu wyrażonym w art. 3 ust. 1 pkt 19 ustawy o odpadach.

Według skarżących, zwrócić należało uwagę, iż przedmiotowa działka nie jest w całości ogrodzona od strony ulicy [....] , a właściciele nie przebywają na niej przez cały czas. Zatem, w ocenie skarżących, brak było po ich stronie obiektywnej możliwości jednoznacznego wskazania osób, które nawiozły materiał na ich działkę.

Skarżący podnieśli, że wyżej wskazane domniemanie, iż władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów, może być obalone w przypadku, kiedy możliwe jest ustalenie podmiotu odpowiedzialnego za składowanie odpadów. W konsekwencji oznacza to, według skarżących, że władający powierzchnią ziemi może się zwolnić z odpowiedzialności za odpady wykazując, że odpadem włada lub władał faktycznie inny podmiot, czyli wskazać wyraźnie na innego posiadacza odpadów. Obowiązkowi temu skarżący uczynili zadość w toku postępowania przed organem I instancji, wskazując na wykonawcę prac remontowych nawierzchni ulicy [....] , którym to wykonawcą, jak wskazał ZIKiT K. , była firma [....] . Zatem, w ocenie skarżących, całkowicie oderwanym od zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wydaje się być stwierdzenie, jakoby skarżący nie obalili domniemania zawartego w cyt. przepisach ustawy o odpadach.

Tym samym pełną aktualność, według skarżących, zachowuje konstatacja, iż w przedmiotowej sprawie organ, bez podania przyczyn, nie uwzględnił przy wydawaniu decyzji podnoszonych przez skarżących okoliczności, iż posiadaczem odpadów nawiezionych na teren przedmiotowej działki był inny podmiot, a następnie zaniechał przeprowadzenia wszechstronnego postępowania wyjaśniającego (polegającego choćby na wezwaniu do złożenia oświadczeń przez pracowników firmy [....] wywożących gruz z terenu wskazanej przez skarżących budowy) ani też nie uwzględnił jednoznacznych wniosków wynikających z już zebranych dowodów.

Skarżący podnieśli, iż organy w ogóle nie zbadały powyższych faktów. Nie zostało również ustalone, kto był pierwotnym wytwórcą odpadów, czy wytwórca - przedsiębiorstwo prowadzące remont drogi publicznej na zlecenie ZIKiT w K. - zlecając transport odpadów dochował swoich obowiązków wynikających z ustawy w zakresie wywozu odpadów. Skarżący wyjaśnili, że fakt, iż materiał ten stanowi pozostałość remontu drogi jest w niniejszej sprawie bezsporny i niezbity, stwierdzony - oprócz wyjaśnień uczestników postępowania i protokołu oględzin - także urzędowym pismem ZIKiT K. Według skarżących skąpe postępowanie dowodowe prowadzone przez organ dało wynik całkowicie nieprzystający do realiów sprawy.

W dalszej kolejności skarżący zarzucili, iż uzasadnione wątpliwości wzbudza sposób ustalenia ilości domniemanych odpadów będących przedmiotem zaskarżonej decyzji. Po raz kolejny skarżący podnieśli - co w ogóle nie było przedmiotem rozważań organów w niniejszej sprawie - iż na terenie działki już uprzednio istniała żwirowa droga dojazdowa do budowy głównego kolektora ściekowego Miasta K. , realizowanego w latach 50-60 XX wieku. W ocenie skarżących, wykonując swoje obowiązki w sposób staranny organ prowadzący postępowanie powinien był rozeznać sytuację w Miejskim Przedsiębiorstwie Wodociągów i Kanalizacji oraz sięgnąć po dokumentację techniczną wiązaną z budową kolektora i drogi dojazdowej do niego.

Następnie skarżący zwrócili uwagę, iż prowadzący postępowanie organ w ogóle nie odniósł się w decyzji ani też w jej uzasadnieniu do sytuacji rzeczywistej na gruncie poprzestając jedynie na bardzo nieprecyzyjnym opisie przedmiotowej sytuacji. Skarżący podnieśli, iż organ nie ustalił w ogóle rzędnej nad poziom morza - tzw. "poziomu gruntu pierwotnego", od której liczono nasypywanie mas ziemnych na przedmiotowej działce. Według skarżących, w prowadzonym postępowaniu w ogóle nie prowadzono jakichkolwiek dowodów w kierunku ustalenia pierwotnej sytuacji faktycznej na gruncie, nie przygotowano i nie załączono do zaskarżonej decyzji mapy, która pozwoliłaby na ustalenie pierwotnych rzędnych terenu, następnie zaniechano dokonania wykreślenia w/w substancji na mapę ewidencyjną, a czynności powyższe organ I instancji zastąpił własnym wyliczeniem, dokonanym w sposób całkowicie nieuprawniony a nadto niezrozumiały i tym samym uniemożliwiający weryfikację, wskazując jednocześnie, iż czerpie cytowane w tym miejscu dane "z Internetu".

Skarżący podnieśli, iż do powyżej sygnalizowanych nieprawidłowości w postępowaniu w l instancji, organ odwoławczy nie odniósł się w uzasadnieniu skarżonej decyzji z 11 października 2016 roku, a okoliczności powyższe mają duże znaczenie dla rozstrzygnięcia, biorąc pod uwagę, iż przedmiotowa działka była już uprzednio wyrównywana i nadsypywana przy okazji budowy wspomnianego wyżej kolektora i drogi dojazdowej do niego.

W świetle powyższych rozważań skarżący wskazali, iż nie można zgodzić się z wnioskami płynącymi z uzasadnienia skarżonej decyzji Kolegium, jakoby w przedmiotowej sprawie organ I instancji nie naruszył przepisów proceduralnych. Koniecznym jest według skarżących wskazanie, iż podstawą rozstrzygnięcia nie była kompletna i pełna dokumentacja. Skarżący zarzucili, że organ nie podjął wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, natomiast na podstawie zgromadzonego materiału dokonał błędnych ustaleń, których wyrazem jest w pierwszej kolejności ustalenie, iż skarżący właściciele przedmiotowej działki są posiadaczem odpadów.

W przedmiotowej sprawie, w ocenie skarżących dokonano ustaleń rażąco odbiegających od powyższych zasad. Skarżący podnieśli, że w pierwszej kolejności należy zaznaczyć, iż wobec wykazania (wyjaśnieniami stron i pismem ZKiT K. ), że wytwórcą odpadów była firma wykonująca remont drogi publicznej, do której przylega przedmiotowa działka (ul. ....), całkowicie bezzasadnym jest prowadzenie postępowania wobec skarżących.

W przedmiotowej sprawie, według skarżących, organy nie wykorzystały wszystkich obiektywnie dostępnych możliwości, by ustalić rzeczywistego posiadacza odpadów obowiązanego do ich usunięcia z terenu nieruchomości.

Skarżący podkreślili, iż obowiązkiem organów administracji w postępowaniu prowadzonym w trybie art. 26 wyżej cyt. ustawy z 14 grudnia 2012r., jak i zresztą w każdym postępowaniu administracyjnym, jest rzetelne dogłębne przeprowadzenie postępowania dowodowego.

W ocenie skarżących w przedmiotowej sprawie organy orzekające w sprawie uchybiły zasadom postępowania, co doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia niepoprzedzonego kompleksowym zebraniem i rozpatrzeniem materiału dowodowego. Ustalenia organu w zakresie odpadów, jak i ich ilości, a nadto w kluczowej dla wyjaśnienia sprawy kwestii ustalenia posiadaczy odpadów, są dowolne, zatem nie spełniają wymagań określonych w art. 7, art. 77 §1 i art. 80 k.p.a.

Skarżący wskazali, że postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone pobieżnie, bez ustalenia faktów niezbędnych dla wydania decyzji w trybie art. 26 ust. 2 ustawy o odpadach.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisk w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Przepis art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016.1066) stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżony akt administracyjny według kryterium zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie jego wydania.

Zgodnie z treścią art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2016.718) zwanej dalej p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, nie będąc przy tym związanymi granicami skargi (art. 134 ustawy).

Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia - uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Kontrola zaskarżonej decyzji doprowadziła do wniosku, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 11 października 2016 r., znak: [....] , utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 30 marca 2016 r., nr [....] nakazującą skarżącym usunięcie z terenu działki nr [....] obr. [....] jedn. ewid. [....] położonej przy ul. [....] w K. , odpadów pochodzenia budowlanego.

Zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzji organu pierwszej instancji zostały wydane na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2012 r. o odpadach (Dz. U. 2016.1987) zwanej dalej ustawą.

Przepis art. 26 ust. 1 ustawy stanowi, że posiadacz odpadów jest obowiązany do niezwłocznego usunięcia odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania.

2. W przypadku nieusunięcia odpadów zgodnie z ust. 1, wójt, burmistrz lub prezydent miasta, w drodze decyzji wydawanej z urzędu, nakazuje posiadaczowi odpadów usunięcie odpadów z miejsca nieprzeznaczonego do ich składowania lub magazynowania, z wyjątkiem gdy obowiązek usunięcia odpadów jest skutkiem wydania decyzji o cofnięciu decyzji związanej z gospodarką odpadami.

3. Nakaz usunięcia odpadów, o którym mowa w ust. 2, z terenów zamkniętych oraz z nieruchomości, którymi gmina włada jako władający powierzchnią ziemi, a niebędących w posiadaniu innego podmiotu - wydaje właściwy regionalny dyrektor ochrony środowiska.

4. Jeżeli posiadacz odpadów nie posiada tytułu prawnego do nieruchomości, z której jest obowiązany usunąć odpady, władający powierzchnią ziemi jest obowiązany umożliwić posiadaczowi odpadów usunięcie odpadów z tej nieruchomości, a w przypadku wykonania zastępczego decyzji - organowi egzekucyjnemu.

5. Władającemu powierzchnią ziemi przysługuje od posiadacza odpadów wynagrodzenie za udostępnienie nieruchomości.

6. W decyzji, o której mowa w ust. 2, określa się w szczególności:

1) termin usunięcia odpadów;

2) rodzaj odpadów;

3) sposób usunięcia odpadów.

Z cytowanej regulacji wynika, że przesłanki wydania decyzji o usunięciu odpadów zostały określone w art. 26 ust. 1 ustawy. Stanowi je składowanie lub magazynowanie odpadów w miejscach na ten cel nie przeznaczonych.

Prawidłowa wykładnia art. 26 ustawy o odpadach, wymaga zdefiniowania pojęcia "posiadacza odpadów". Przepisy powołanej ustawy ustalają definicję legalną tego pojęcia. Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 19 ustawy "posiadaczem odpadów" jest wytwórca odpadów lub osoba fizyczna, osoba prawna oraz jednostka organizacyjna nieposiadającą osobowości prawnej będąca w posiadaniu odpadów. Domniemywa się, że władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów znajdujących się na nieruchomości.

Zauważyć jednak należy, że ustawa o odpadach nie zawiera definicji pojęcia "władającego powierzchnią ziemi". Pojęcie to definiuje natomiast ustawa z dnia 27 kwietnia 2001r. Prawo ochrony środowiska (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 1232 ze zm.). Stosownie do art. 3 pkt 44 tej ostatniej ustawy, pod pojęciem "władającego powierzchnią ziemi rozumie się właściciela nieruchomości, a jeżeli w ewidencji gruntów i budynków prowadzonej na podstawie ustawy - Prawo geodezyjne i kartograficzne ujawniono inny podmiot władający gruntem - podmiot ujawniony jako władający". Za zastosowaniem powyższej definicji na gruncie ustawy o odpadach przemawia chociażby wykładnia systemowa (vide: uzasadnienie do rządowego projektu ustawy o odpadach, dostępne na stronie internetowej: www.sejm.gov.pl).

Nie ulega wątpliwości, że domniemanie, iż władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów znajdujących się na nieruchomości zostało wprowadzone przez ustawodawcę w celu uniknięcia sytuacji, gdy brak jest podmiotu odpowiedzialnego za umieszczenie odpadów na nieruchomości (wytwórcy odpadów). Tym samym domniemanie to może być obalone w przypadku, kiedy możliwe jest ustalenie podmiotu odpowiedzialnego za składowanie odpadów. W konsekwencji oznacza to, że władający powierzchnią ziemi może się zwolnić z odpowiedzialności za odpady tylko w jeden sposób - wykazując, że odpadem włada lub władał faktycznie inny podmiot, czyli wskazać wyraźnie na innego posiadacza odpadów (por.: W. Radecki, Ustawa o odpadach Komentarz, Warszawa 2008, s. 327, oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 27 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Lu 889/10, a także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2007r., sygn. akt II OSK 1721/06, z dnia 26 września 2013r. sygn. akt II OSK 330/12,).

Zarzuty skargi koncentrują się wokół prawidłowego wskazania podmiotu zobowiązanego do usunięcia odpadów, czyli ich posiadacza. Skarżący podnoszą, iż przedmiotowa działka nie jest w całości ogrodzona od strony ulicy [....] , a właściciele nie przebywają na niej przez cały czas. Zatem, w ocenie skarżących, brak było po ich stronie obiektywnej możliwości jednoznacznego wskazania osób, które nawiozły materiał na ich działkę.

Skarżący podnieśli, że wyżej wskazane domniemanie, iż władający powierzchnią ziemi jest posiadaczem odpadów, może być obalone w przypadku, kiedy możliwe jest ustalenie podmiotu odpowiedzialnego za składowanie odpadów. W konsekwencji oznacza to, według skarżących, że władający powierzchnią ziemi może się zwolnić z odpowiedzialności za odpady wykazując, że odpadem włada lub władał faktycznie inny podmiot, czyli wskazać wyraźnie na innego posiadacza odpadów. Obowiązkowi temu skarżący uczynili zadość w toku postępowania przed organem I instancji, wskazując na wykonawcę prac remontowych nawierzchni ulicy [....] , którym to wykonawcą, jak wskazał ZIKiT K. , była firma [....] . Zatem, w ocenie skarżących, całkowicie oderwanym od zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wydaje się być stwierdzenie, jakoby skarżący nie obalili domniemania zawartego w cyt. przepisach ustawy o odpadach. Ponadto jak wskazał organ w toku postępowania nie ustalono, kto przywoził i skąd pochodzi "materiał" zdeponowany na terenie przedmiotowej działki nr [....].

Należy w związku z powyższym przypomnieć, że już organ I Instancji zwrócił się pismem z dnia 8 stycznia 2016 r. do [....] S.A. z siedzibą w W. , o wskazanie osoby, która posiadałaby wiedzę na temat odpadów wytworzonych podczas prowadzonych prac w trakcie remontu ul. [....] w K. , a przetransportowanych na teren ww. działki.

W odpowiedzi pismem z dnia 22 stycznia 2016 r., nr: [....] oświadczono, że [....] S.A. "zgodnie z ustawą o odpadach z dnia 14.12.2012r. nie jest Wytwórcą przedmiotowych odpadów. Odpady składowane na terenie działki nr [....] obr. [....] jedn. ewid. [....] nie pochodzą z remontu ulicy [....] w K. , ani z żadnej innej realizowanej przez firmę inwestycji".

Wskazać należy, że jednym ze skutków domniemania prawnego wskazanego w art. 3 ust. 1 pkt 19 ustawy o odpadach jest bowiem przerzucenie ciężaru dowodu na osobę władająca powierzchnią ziemi, na której znajdują się odpady (zob. wyrok WSA w Lublinie z dnia 27 kwietnia 2001 r., sygn. II SA/Lu 889/10, a także wyroki NSA z dnia 19 grudnia 2007 r., sygn. II OSK 1721/06 oraz z dnia 26 września 2013 r., sygn. Akt II OSK 330/12). Stanowisko skarżących nie znalazło potwierdzenia wobec treści pisma z dnia 22 stycznia 2016 r., nr: [....] [....] S.A.

Prawidłowo zatem organy uznały skarżących za posiadaczy odpadów, na których nakłada się obowiązek usunięcia odpadów.

W ocenie Sądu stan faktyczny sprawy pozwala uznać skarżących za posiadaczy odpadów.

Skarżący zarzucili naruszenie art. 26 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy poprzez błędne przyjecie, że określone materiały stanowiły odpady. Podnieśli, iż materiał zgromadzony na działce nr [....] obr. [....] położona przy ul. [....] w K. nie był odpadem, a posłużył do utwardzenia powierzchni działki. Z twierdzeniem tym nie sposób się zgodzić.

Sąd wskazuje, iż przez odpady rozumie się każdą substancję lub przedmiot, których posiadacz pozbywa się, zamierza się pozbyć lub do których pozbycia się jest obowiązany (art. 3 ust. 1 pkt 6 ustawy). W kwestiach merytorycznych Kolegium uznało słusznie, że organ pierwszej instancji prawidłowo określił, iż materiał zgromadzony na terenie działki nr [....] obr. [....] położonej przy ul. [....] jest odpadem, przedstawiając odpowiednia definicję tego pojęcia.

Analiza akt administracyjnych oraz decyzji z dnia 30 marca 2016 r., znak: [....] , pozwala stwierdzić, że organ pierwszej instancji zebrał obszerny materiał dowodowy, który poddał analizie. Na jego podstawie poczynił szereg ustaleń, czemu dał wyraz w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Prezydent Miasta K. przeprowadził w dniu [....] 2015 r. oględziny terenu działki.

Sąd w pełni zgadza się z organami, że na podstawie przeprowadzonych oględzin w terenie oraz przesłuchania stron i świadków, materiał znajdujący się na przedmiotowej działce, z uwzględnieniem rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów, można zakwalifikować następująco:

ziemię do odpadów z grupy 17, gleba i ziemia, w tym kamienie, inne niż wymienione w 170503, kod: 170504,

zmieszany gruz budowlany do odpadów rodzaju: zmieszane odpady z betonu, gruzu ceglanego, odpadowych materiałów ceramicznych i elementów wyposażenia inne niż wymienione w 17 01 06, kod: 17 01 07,

- kawałki nawierzchni asfaltowej pochodzące z prowadzonych robót drogowych do odpadów rodzaju: odpady z remontu i przebudowy dróg, kod: 170181.

Sąd stwierdza, że ustalenia organu pierwszej instancji są wyczerpujące, znajdują odzwierciedlenie w zgromadzonych dowodach, których ocena nie narusza zasad logiki i doświadczenia życiowego. Wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji jest wystarczające by zrozumieć zasadność przesłanek, którymi kierował się Prezydent Miasta K. przy załatwieniu sprawy.

Skarżący zarzucili naruszenie art. 26 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy i stosownych przepisów wykonawczych poprzez nieprecyzyjne zakwalifikowanie przedmiotowych materiałów do określonych kodów.

Zdaniem Sądu oględziny w terenie oraz protokołów z przesłuchań stron i świadków, pozwalających na ustalenie jakie rodzaje odpadów zalegają na przedmiotowej działce oraz ich zakwalifikowanie do konkretnych kodów określonych w katalogu odpadów co jest wystarczające

Skarżący zarzucili także naruszenie art. 26 ust. 2 i 6 pkt 2 w zw. z art. 3 pkt 6 ustawy poprzez wadliwe ustalenie ilości odpadów wymienionych decyzji oraz brak określenia rzędnych terenu na podstawie mapki stanowiącej załącznik, co ich zdaniem nie może być uznane za prawidłowe.

W ocenie Sądu organ w swojej decyzji zawarł wszystkie informacje, a nie jest wymagane ustawowo określenie ilości poszczególnych odpadów. W powyższym przypadku, gdy odpady zostały ze sobą zmieszane określenie ilości poszczególnych rodzajów odpadów jest w praktyce niemożliwe. Dodatkowo do wykonania decyzji nie jest potrzebne określenie ilości odpadów, skoro znana jest wysokość minimalnej dopuszczalnej warstwy odpadów , która morze pozostać na powierzchni działki nr [....] przy ul. [....] w K.

Odpowiadając na zarzut naruszenia art. art. 7, art. 77 § 1 art. 84 i art. 107 k.p.a. wskazać należy, iż organy wyczerpująco zbadały przedmiotową sprawę, o czym świadczy obszerny materiał dowodowy, a także wydane na jego podstawie decyzje.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł o oddaleniu skargi, biorąc za podstawę art. 151 p.p.s.a.