Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2219/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-12-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok w części i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: Dz.U. z 2019 r. poz.2325 ze zm.art.141 par.4.
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Rafał Stasikowski Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 lutego 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 1104/17 w sprawie ze skarg Uniwersytetu [...] w [...] i E. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej skargę E. M. i w tym zakresie przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, 2) zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego E.M. kwotę 440 zł (czterysta czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 7 lutego 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt I SA/Wa 1104/17) oddalił skargi Uniwersytetu [...] w R. oraz E. M. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2017 r. w przedmiocie reformy rolnej.

W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że decyzją z [...] czerwca 2014 r. Wojewoda Podkarpacki na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm. – zwanego dalej rozporządzeniem) w związku z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13 ze zm. – zwanego dalej dekretem) oraz art. 104 K.p.a. stwierdził, że nieruchomość położona w [...], odpowiadająca obecnym działkom ewidencyjnym nr: [...], zabudowana zespołem pałacowo – parkowym – podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył E. M.

Decyzją z [...] maja 2017 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. w związku z art. 105 § 2 K.p.a. oraz art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i § 5 rozporządzenia:

1. uchylił zaskarżoną decyzję w całości,

2. umorzył postępowanie pierwszej instancji w części dotyczącej nieruchomości położonej w [...], aktualnie oznaczonej ewidencyjnie jako część działki nr [...], liczącą 0,2878 ha, opisaną jako inne tereny zabudowane (Bi), na której znajdowały się spichlerz, magazyn folwarczny i stajnia – wozownia,

3. stwierdził, że pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie podpadała nieruchomość, położona w [...], aktualnie oznaczona ewidencyjnie jako działka nr [...] (o powierzchni 0,2117 ha) oraz wnioskowana część działki nr [...] (licząca 6,4605 ha, a mianowicie z wyłączeniem spichlerza, magazynu folwarcznego i wozowni – stajni);

4. stwierdził, że pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podpadała nieruchomość, położona w [...], aktualnie oznaczona ewidencyjnie jako działka nr [...].

Zdaniem Ministra nie podlegały przejęciu na reformę rolną pochodzące z przedmiotowego majątku działki, aktualnie oznaczone nr [...], na której znajduje się reprezentacyjny park z pałacem ze stawem i kortem tenisowym, które były niezdolne do produkcji rolnej ani nie ułatwiały takiej działalności w części rolnej majątku. Przejawem związku funkcjonalnego nie było też zarządzanie zadłużonym majątkiem z pomieszczenia w pałacu przez zarządcę przymusowego jako okoliczność tymczasowa i przypadkowa, oderwana od obiektywnego przeznaczenia pałacu. Zamierzony, zwykły tryb administrowania dobrami był inny od realizowanego w czasie zajęcia majątku przez banki. Do 1929 r. majątkiem nie kierował osobiście właściciel, który był oficerem rezerwy, a wykonywał te obowiązki zawodowy zarządca, który mieszkał i urzędował w rządcówce poza parkiem. Również zagospodarowanie parku wykluczało jego przydatność rolną. Przekonuje o tym urozmaicony, dwustuletni starodrzew ozdobny. Nie było tam żadnego sadu i ogrodu warzywnego, które zostały urządzone obok oranżerii i szklarni, poza parkiem. W parku znajdował się gazon, salon ogrodowy, kort tenisowy, huśtawki i piaskownica dla dzieci.

Podlegały natomiast w ocenie Ministra przejęciu w ramach reformy rolnej aktualne działki nr [...] (odpowiadające dawnym parcelom nr [...]). Były one przydatne na cele rolne, gdyż stanowiły łąkę. Parcele te były oznaczone katastralnie jako "pastwisko" co wynika z [...]. Istnienie łąki w zachodniej części zespołu wynika również z zeznań świadka F. S. Działki te były skąpo zadrzewione i pozbawione infrastruktury parkowej. Świadkowie zeznali, że wypasane było na nich bydło i koszono trawę dla bydła. Łąki od parku oddzielał płot z żerdzi. Brama wjazdowa była zamknięta, żeby krowy nie wychodziły. Jedynym elementem pozarolnym w tym obszarze była kapliczka pobudowana na skraju działki nr [...] w 1873 r. przez Z. T., wcześniejszego właściciela majątku. W ocenie jednak Ministra urządzenie wielu kapliczek w rolnej części dóbr było typową formą łączenia pracy z modlitwą. Nie niweczy głównej funkcji gospodarczej całości, nie może przesłonić rolnego charakteru działek i spowodować wyłączenie 2 ha pastwisk spod reżimu reformy rolnej.

Skargi na powyższą decyzję wnieśli Uniwersytet [...] oraz E. M.

Uniwersytet [...] zaskarżył decyzję w części, w jakiej organ stwierdził, że pod działanie art. 2 ust. lit e dekretu nie podpadała nieruchomość oznaczona nr [...]oraz cześć działki nr [...], zarzucając jej naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 i art. 138 § 2 K.p.a.

E. M. zaskarżył decyzję w części, w której organ orzekł o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu nieruchomości, aktualnie oznaczonych w ewidencji gruntów jako działki nr [...], zarzucając jej naruszenie art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i 80 K.p.a. w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i w związku z § 5 i § 6 rozporządzenia oraz art. 2 ust. 1 lit e dekretu.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie.

Oddalając powyższe skargi na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał na wstępie na konieczność wyjaśnienia pojęcia "nieruchomość ziemska", o której mowa w art. 2 ust. 1 dekretu. Jak przyjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89, a następnie w uchwale z 16 listopada 1996 r. sygn. akt W 15/95, reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Taki też kierunek rozumienia ww. pojęcia przyjął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 oraz uzasadnieniu uchwały 7 sędziów z 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10, gdzie wyraźnie stwierdzono, że dekret nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Orzekając więc na podstawie § 5 rozporządzenia należy zbadać, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Zespoły pałacowo – parkowe nie były wykorzystywane bezpośrednio do prowadzenia produkcji rolnej, a więc nie mogły być przeznaczone na cele określone w dekrecie. Natomiast możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która stanowiła zespół pałacowo – parkowy wymaga oceny, czy prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego było możliwe bez tego zespołu, a więc czy istniał związek funkcjonalny zespołu z pozostałą częścią nieruchomości o charakterze rolnym. W tym zakresie Sąd pierwszej instancji uznał, że organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że zespół pałacowo – parkowy majątku, zlokalizowany na działkach obecnie oznaczonych w ewidencji gruntów nr [...] nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zasadnie rozważono wzajemne powiązania poszczególnych składników majątku oraz charakter zespołu, dowodząc braku związku funkcjonalnego. Konkluzje tę Sąd pierwszej instancji w całości podzielił. Jak podał Sąd, ostatni właściciel majątku J. T., który był oficerem rezerwy nie kierował osobiście majątkiem. Zajmował się tym zawodowy zarządca, który mieszkał i urzędował w budynku znajdującym się poza zespołem tzw. rządcówce, a która jest wyraźnie wyodrębniona i opisana w materiałach dotyczących wpisu obiektu do rejestru zabytków. Stwierdzają to także przesłuchani w toku postępowania świadkowie M. P., J. B. i F. B. Sytuacja się zmieniła w 1929 r. i miała związek z problemami finansowymi właściciela. Zaciągnął on pożyczki na znaczącą kwotę zarówno w bankach i u wielu osób fizycznych. W tej sytuacji banki ustanowiły zarząd przymusowy i zatrudniły zarządcę przymusowego w osobie K. F. Taka sytuacja trwała do 1944 r. Zarządca przymusowy miał swoje biuro w jednym z pokoi w pałacu, gdzie przychodził do pracy spoza majątku. W ocenie Sądu, nie można jednak uznać zarządu sprawowanego przez zarządcę przymusowego jako świadczącego o związku funkcjonalnym między częścią gospodarczą a zespołem dworsko – parkowym. Zarząd przymusowy wykonywany był w interesie części wierzycieli – banków i miał na celu pozyskiwanie środków na zaspokojenie tych wierzycieli. Natomiast nie był sprawowany w interesie właściciela dla prawidłowego funkcjonowania całego majątku ziemskiego. Z tego względu urzędowanie przymusowego zarządcy w jednym z pomieszczeń pałacu nie pozbawia charakteru tego pałacu jako pełniącego funkcję mieszkalną dla właściciela i jego rodziny oraz funkcję reprezentacyjną (istnienie sali balowej). Tym samym nieruchomość, na której posadowiony jest pałac, nie stanowi nieruchomości rolnej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a zatem nie mogła być ona objęta jego regulacją. To samo odnosi się do parku pałacowego, który stanowił z pałacem jedno założenie architektoniczne. Dowodzi tego również istniejący stan nasadzeń w parku, który stanowi dwustuletni ozdobny starodrzew, ozdobny staw z mostkami, kort tenisowy, jego ukwiecenie, istnienie huśtawki i piaskownicy, żwirowe alejki. Park pełnił funkcję wypoczynkowo – reakcyjną i z tych też przyczyn Sąd nie podzielił zarzutów skargi Uniwersytetu [...].

Za prawidłowe uznał także Sąd pierwszej instancji rozstrzygnięcie dotyczące uznania, że część majątku (aktualne działki nr [...]) podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Nieruchomość ta jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Sąsiadowała ona bezpośrednio z zespołem pałacowo – parkowym i już w tamtym czasie była wykorzystywana na cele rolnicze. Działki te odpowiadają dawnym parcelom nr [...]. Ze znajdującego się w aktach sprawy wykazu katastralnego [...] wynika, że były oznaczone jako "pastwisko", a wykaz ten jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 1 K.p.a., a zatem dowodzi tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Dokument taki posiada szczególną moc dowodową i korzysta z domniemania prawdziwości oraz zgodności z prawdą tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone. Również zeznania świadków potwierdzają, że działki te były wykorzystywane jako pastwisko. Wypasano tam bydło i koszono dla niego trawę. Od parku łąki były odgrodzone płotem z żerdzi. Brama wjazdowa była zamknięta, by krowy nie uciekały. Zeznali o tym Z. S. – syn ogrodnika pałacowego oraz Z. F. – syn zarządcy przymusowego. Wprawdzie świadkowie byli wówczas dziećmi, to często bywali w tej części majątku, gdyż przychodzili do swoich ojców w nim pracujących, a więc mieli możliwość spostrzegania, co się tam działo. Charakteru rolnego tej części majątku nie zmienia fakt posadowienia w przeszłości przez jednego z wcześniejszych właścicieli kapliczki na skraju działki nr [...]. W świetle tych ustaleń i dowodów zarzuty skargi błędnej i wybiórczej oceny materiału dowodowego dokonanej przez organ Sąd uznał za niezasadne, gdyż sprowadzają się do polemiki skarżącego z prawidłową, logiczną i nie przekraczającą zasady swobodnej oceny dowodów, określonej w art. 80 K.p.a., oceną dokonaną przez organ. Ta ocena zaś uprawnia organ do uznania, że w części wskazanej w pkt 4 decyzji nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł E. M., zaskarżając go w części, tj. w zakresie oddalenia skargi skarżącego na punkt 4 sentencji decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2017 r. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

- wydanie z naruszeniem przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 133 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 7 K.p.a., art. 75 § 1 K.p.a., art. 77 K.p.a. i art. 80 K.p.a. w zw. z art. 2 ust. 1 lit e dekretu i w zw. z § 5 i § 6 rozporządzenia, wydanie rozstrzygnięcia z pominięciem oceny i uwzględnienia faktów wynikających z części zgromadzonych dowodów z dokumentów oraz pominięcie przy ustaleniu stanu faktycznego rozbieżności wynikających z zeznań świadków, co doprowadziło organ II instancji oraz Sąd pierwszej instancji do błędnych ustaleń dotyczących nieruchomości wg stanu z daty odjęcia przez Państwo na cele reformy rolnej, w tym wypadku oznaczonych ewidencyjnie, jako działki nr [...], zarówno w zakresie ogólnego obszaru enklawy zespołu pałacowo – parkowego w [...], jak też charakteru poszczególnych części zespołu pałacowo – parkowego w [...], w tym poprzez błędne ustalenie, że ww. nieruchomości w dacie przejęcia miały charakter rolny i potencjalnie przydatny do celów reformy rolnej, tj. odpowiednio poprzez:

• błędne ustalenie, że ww. nieruchomości (w zaskarżonej części) nie stanowiły nieruchomości parkowych, stanowiących część enklawy zespołu pałacowo – parkowego w [...], na który składał się okazały pałac oraz przestronny krajobrazowy park w stylu angielskim, jako obiekty reprezentatywne dla statusu właściciela majątku należącego do warstwy polskiej arystokracji, a tym samym w tej części ustalenie, że nieruchomości te były nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym służącą w dacie objęcia ich enklawą parkową do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit e dekretu,

• błędną ocenę faktów wynikających ze zgromadzonych dowodów z dokumentów, w tym pominięcie dokumentu urzędowego - Wykazu majątków państwowych Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] sporządzonego wg stanu na dzień 1 października 1946 roku, pozyskanego z Archiwum Akt Nowych z zasobu Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych w Warszawie, sygn. [...], na stwierdzenie jego treści, w tym na okoliczność ustalenia ujawnionego w rubryce oznaczonej, jako "PARKI" w majątku "[...]", powierzchni tego użytku określonej na wartość 7,9700 ha, a nie jak ustalił organ na podstawie innych założeń o charakterze odległym od ww. daty,

• błędną ocenę faktów wynikających ze zgromadzonych dokumentów, w tym pominięcie faktu objęcia zespołu pałacowo – parkowego w [...] decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w R. Wydział Kultury i Sztuki z [...] maja 1975 roku, w tym w zakresie opisu i zasięgu terytorialnego (z wyłączeniem zespołu folwarcznego) parku w [...], sięgającego aż poza wspomnianą i posadowioną na spornych nieruchomościach (objętych pkt 4 zaskarżonej sentencji decyzji) KAPLICĘ, w tym z wyszczególnieniem parcel, w tym obejmujących także sporne nieruchomości, przy czym z racji daty wydania przedmiotowej decyzji oraz faktu posadowienia na części nieruchomości parkowych (w części zachodniej) budynków szkolnych, nie było ewentualnej możliwości zaktualizowanie ochrony konserwatorskiej w tym zakresie, albowiem wobec jej zabudowy w okresie PRL budynkami, część nieruchomości utraciła swoje walory historyczno – zabytkowe,

• błędną i wzajemnie sprzeczną ocenę zgromadzonych dowodów, w zakresie ustalenia położenia spornych nieruchomości (w zaskarżonej części decyzji), w stosunku do układu całego parku, którego granice są dostrzegalne w terenie do dnia dzisiejszego i były udokumentowane w protokole oględzin w toku postępowania administracyjnego, w szczególności błędne ustalenie rzekomego charakteru i przeznaczenia nieruchomości działki nr [...] na podstawie źródeł osobowych - zeznań świadków (kwestionowanych przez skarżącego), jakoby działka ta znajdowała się za stawem ozdobnym w parku, tj. w kierunku zachodnim od stawu, podczas gdy ww. działka jest usytuowana na południe - w linii prostej - od budynku pałacu i na południowy wschód od ww. stawu, a dodatkowo znajduje się w zakolu drogi istniejącej obecnie, jak również istniejącej w dacie przejęcia i funkcjonowania zespołu pałacowo – parkowego w warunkach wolnościowych,

• błędną ocenę dowodów - w tym wniosków z oględzin nieruchomości, dokonanych w niniejszym postępowaniu w części zaskarżonej decyzji dotyczącej nieruchomości, oznaczonych aktualnie jako działki nr [...] i pominięcie faktu ujawnionej w tej części nieruchomości specyfiki parku, wyrażającej się nie tylko w posadowieniu na dz. ew. nr [...] okazałej, murowanej kaplicy, o charakterze niewątpliwie służącym dawniej i aktualnie, do kultu religijnego, ale także pominięcie faktu posadowienia wokół kaplicy i wzdłuż całej granicy parku - starych dębów i grabów, zachowanych starodrzewi, wyznaczających faktyczne i naturalne granice parku,

• błędną ocenę dowodów – w tym pominięcie dowodu z dokumentu dawnej mapy sytuacyjnej Wojskowego Instytutu Geograficznego dla miejscowości [...], pozyskanej przez organ orzekający z urzędu oraz złożonej przez stronę skarżącego do akt postępowania jako dowód dokumentującej stan faktyczny - sytuacyjny, kompleksu pałacowo – parkowego w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II Wojny Światowej i wg stanu z przejęcia majątku przez Państwo, na której jest widoczne i możliwe do zidentyfikowania miejsce posadowienia budynku pałacu, kaplicy, ale także usytuowania innych obiektów parkowych, w tym stawu ozdobnego zwanego [...], odwzorowanych na ww. urzędowej mapie alejek parkowych, gazonów, charakteru drzewostanu porastającego cały analizowany obszar parku, ale także w części południowo – zachodniej parku (nieopodal Kaplicy) – reprezentacyjnego budynku przybramnego, w którym w okresie funkcjonowania majątku przebywał stałe dozorca, pilnujący wjazdu na teren zespołu pałacowo – parkowego, albowiem, jak to wynika także z treści zeznań świadków, główna brama – o cechach reprezentacyjnych właściwych rezydencji arystokratycznej, znajdowała się właśnie w sąsiedztwie kaplicy w południowo – zachodniej części parku, bezpośrednio przy drodze głównej biegnącej wzdłuż całej południowej części parku, wyznaczając zarazem południową granicę parku, a która zachowała się w tym samym śladzie szlaku drożnego do czasów współczesnych,

• błędną i dowolną ocenę zgromadzonych dowodów, w tym wbrew oględzinom i ww. dokumentom, tj. (-) Wykazowi majątków państwowych Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] sporządzonego wg stanu na dzień 1 października 1946 roku, (-) decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w R. Wydział Kultury i Sztuki z dnia [...] maja 1975 roku, (-) mapie sytuacyjnej [...] Wojskowego Instytutu Geograficznego z okresu międzywojennego w analizowanym zakresie, ustalenie, że w zakresie nieruchomości, stanowiących aktualnie działki ewidencyjne nr [...], było pastwisko eksploatowane rolniczo na potrzeby wypasu krów, a wobec posadowienia na tym terenie w latach 60-tych XX wieku budynków szkolnych, niewątpliwie w dacie przejęcia nieruchomości nie było tam drzew, co jest ustaleniem błędnym, i dowodzi jedynie faktu, iż na potrzeby ww. przedsięwzięcia budowlanego w latach 60-tych i 70-tych XX wieku, porastające ten teren drzewa parkowe zostały wykarczowane, o czym świadczy fakt zachowania śladów oraz pozostałych starych dębów parkowych wokół kaplicy, pomiędzy budynkami i wzdłuż granic objętego wnioskiem skarżącego terenu zespołu pałacowo – parkowego w [...],

• błędne ustalenie, iż w zakresie dz. ew. [...], istnieje różnica w posadowionych na tej nieruchomości starodrzewiach i drzewostanach parkowych, albowiem ww. nieruchomość stanowi faktycznie część parku, którego jedyną granicę - będącą jednocześnie w tej części parku granicą zespołu pałacowo – parkowego w [...], wyznacza w części południowej droga (obecnie asfaltowa) istniejąca jeszcze przed II Wojną Światową, której szlak nie zmienił się do czasów współczesnych (jak wyżej) oraz droga biegnąca wzdłuż parku po stronie wschodniej, która również istniała w okresie międzywojennym, w trakcie II Wojny Światowej i do chwili obecnej, w niemienionym śladzie, wyznaczała granicę wschodnią parku;

2. art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez zaniechanie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wyjaśnienia przez Sąd pierwszej instancji motywów oceny i rozstrzygnięcia w przedmiocie zarzutów skargi skarżącego, w szczególności pod kątem konfrontacji już zgromadzonych w postępowaniu dowodów z dokumentów i źródeł osobowych pod kątem słuszności podniesionych zarzutów "skargi",

- wydanie z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art 2 ust 1 lit e dekretu poprzez uznanie, że przejęciu na cele reformy rolnej, jako nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym służąca wyłącznie do produkcji rolniczej, podlegała KAPLICA, jako obiekt kultu religijnego, służąca hołdowaniu przez właściciela oraz jego rodzinę kultowi religijnemu, jako budynek murowany o pow. ponad 44 m2, zadaszony, zamykany, wyposażony w przedmioty kultu religijnego w postaci ołtarza, obrazów "świętych", inskrypcji i innych elementów kultu religijnego, w którym odbywały się msze święte odprawiane przez kapłanów dla członków rodziny właściciela majątku, jak również, poprzez błędną wykładnię ww. przepisu, iż z ewentualnego faktu - różnic w krajobrazie parkowym, a taka charakterystyka parków w różnorakich stylach, w tym np. w stylu angielskich, nie wyklucza parkowego charakteru danej części parku - przemawia za instrumentalnym, wbrew istocie nieruchomości, mającej niewątpliwy charakter parkowy i z całością parkową związany - wyszczególnieniem tej części nieruchomości, jako przydatnej do celów reformy rolnej, i jako takiej podlegającej przejęciu na cele reformy rolnej, wbrew faktycznemu jej przeznaczeniu nieodpowiadającemu cechom nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, ani celom ww. dekretu, jak również nietrafne ustalenie przeznaczenia nieruchomości objętych przedmiotem niniejszej skargi kasacyjnej na podstawie zapisów w dawnej - zamkniętej - księdze wieczystej, wbrew dowodom, które wskazują na odmienny stan faktyczny, tj. objęcie tych nieruchomości enklawą parkową, z wyłączeniem ich rolnoprodukcyjnego charakteru.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w zaskarżonej niniejszą skargą kasacyjną części oraz rozpoznanie skargi wobec dostatecznego wyjaśnienia istoty sprawy i uchylenie punktu 4 sentencji decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] maja 2017 r., ewentualnie uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w zaskarżonej części oraz przekazanie sprawy w tej części do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Skarżący wniósł także o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że skarżący nie kwestionuje przywołanej przez organ odwoławczy i Sąd pierwszej instancji wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale opis wyszczególnionych nieruchomości jako pastwiska w dawnym wykazie tabularnym, które nie odzwierciedla ich rzeczywistego charakteru i przeznaczenia jako części zespołu pałacowo – parkowego. Skarżący wskazał również na błędne określenie powierzchni parku, jego umiejscowienie, stan zadrzewienia i brak infrastruktury parkowej. Za rażąco błędne uznano potraktowanie Kaplicy jako obiektu rolnoprodukcyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że pomimo żądania strony skarżącej przeprowadzenia rozprawy w sprawie, istniały podstawy do jej rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Taką możliwość, z uwagi na obowiązujący stan epidemii wprowadził art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.). Z przepisów tych, stanowiących regulacje szczególne w rozumieniu art. 90 § 1 P.p.s.a., wynika odpowiednio, że "[w] okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu, chyba że przeprowadzenie rozprawy bez użycia powyższych urządzeń nie wywoła nadmiernego zagrożenia dla zdrowia osób w niej uczestniczących" (ust. 2 ) oraz "[p]rzewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów" (ust. 3). Mając na uwadze występujące zagrożenie dla zdrowia osób uczestniczących w rozprawie, jak również niemożność jej przeprowadzenia przy użyciu urządzeń technicznych, o których mowa w art. 15 ust. 2 zzs4 ww. ustawy, zdecydowano o rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym, umożliwiając jednocześnie stronom pisemne wypowiedzenie się w sprawie.

Oceniając natomiast wniesioną w sprawie skargę kasacyjną, stwierdzić należało, że zasługiwała ona na uwzględnienie w zakreślonych w niej granicach zaskarżenia.

Jako zasadny należało ocenić zarzut naruszenia art. 141 § 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. Z 2019 r. poz. 2325 ze zm. – zwanej również P.p.s.a., zarzut 2 naruszenia przepisów postępowania). Zgodnie z tym przepisem "[u]zasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania". Jak zauważa się w doktrynie i orzecznictwie, powyższy przepis oznacza dla sądu administracyjnego nie tylko obowiązek wskazania swojego rozstrzygnięcia (wypowiedzenia się w przedmiocie zgodności z prawem skarżonego aktu administracyjnego), ale i umotywowania swojego stanowiska w tym zakresie, tj. przedstawienia toku rozumowania, który doprowadził do podjęcia rozstrzygnięcia, w tym wskazania przyczyn zajęcia danego stanowiska, jak i powodów, dla których zarzuty i argumenty podnoszone przez stronę są lub nie są zasadne. Wymóg zawarcia w uzasadnieniu wyjaśnienia podstawy prawnej i faktycznej rozstrzygnięcia należy rozumieć w ten sposób, że uzasadnienie musi pozwalać na skontrolowanie przez strony i sąd wyższej instancji, czy sąd orzekający nie popełnił w swoim rozumowaniu błędów, tj. winna zostać w nim uwidoczniona operacja logiczna, którą przeprowadził sąd, stosując określone normy prawne w rozstrzyganej sprawie (por. np. wyrok NSA z 4 stycznia 2006 r. sygn. akt I FSK 372/05 – orzeczenia przywołane w uzasadnieniu niniejszego wyroku są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl; T. Woś (w:) T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Postępowanie sądowoadministracyjne, Warszawa 2004, s. 302). Uzasadnienie wyroku stanowi odzwierciedlenie toku badania danej sprawy przez sąd administracyjny. Argumentacja uzasadnienia musi umożliwiać stronie zrozumienie racji, jakimi kierował się sąd pierwszej instancji, badając legalność zaskarżonego działania/zaniechania organu, a w przypadku, gdy strona z wyrokiem się nie zgadza, uzasadnienie wyroku musi umożliwić jej merytoryczną polemikę z argumentacją sądu (por. wyrok NSA z 15 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 1931/11). Z treści uzasadnienia powinno wynikać, iż sąd przeanalizował wszystkie zarzuty zamieszczone w skardze, konfrontując je z ustaleniami poczynionymi przez organy i z materiałem dowodowym sprawy (wyrok NSA z 23 marca 2014 r. sygn. akt II GSK 36/13). Motywy wyroku muszą być przy tym jasne i przekonujące, stanowić konsekwentną i logiczną całość (por. wyroki NSA z 9 marca 2006 r. sygn. akt II OSK 632/05 oraz 4 lutego 2015 r. sygn. akt II GSK 2304/13). Uzasadnienie wyroku powinno więc stwarzać możliwość jednoznacznej rekonstrukcji podstawy rozstrzygnięcia (por. wyroki NSA z 21 lutego 2014 r. sygn. akt I OSK 2324/12, z 4 stycznia 2011 r. sygn. akt II OSK 1985/09, z 21 listopada 2012 r. sygn. akt II FSK 1067/11). Zarzut uchybienia temu wymogowi jest uzasadniony w sytuacji, gdy Sąd pierwszej instancji nie wyjaśni w sposób adekwatny do celu, jaki wynika z przepisu art. 141 § 4 P.p.s.a., dlaczego nie stwierdził (lub stwierdził) w rozpatrywanej sprawie naruszenia przez organy administracji przepisów prawa materialnego ani przepisów procedury w stopniu, który mógłby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, ale także wówczas gdy wywody sądu są wewnętrznie sprzeczne i niekonsekwentne, co z kolei uniemożliwia odczytanie intencji sądu, które przemawiały za podjęciem określonego rozstrzygnięcia sprawy (wyrok NSA z 29 września 2020 r. sygn. akt II GSK 634/20).

Wskazując na powyżej opisane warunki prawidłowego sporządzenia uzasadnienia wyroku przez sąd administracyjny, stwierdzić trzeba, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia, określonych w art. 141 § 4 P.p.s.a. wymogów.

Na obecnym etapie postępowania nie stanowiło wątpliwości w sprawie, że na cele reformy rolnej nie mógł zostać przejęty zespół pałacowo – parkowy w [...], jako pozbawiony jakichkolwiek funkcji rolnych lub choćby ułatwiających prowadzenie gospodarstwa rolnego. Spornym pozostaje natomiast określenie, czy działki aktualnie oznaczone jako działki nr [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a więc czy mogły zostać przejęte przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej. Analizując tę kwestię Sąd pierwszej instancji powtórzył argumentację przytoczoną przez organ odwoławczy, opierając się na przeznaczeniu ww. działek (odpowiadających parcelom nr [...]), określonym w wykazie katastralnym i zeznaniach świadków. Sąd nie ustosunkował się jednak do innych dokumentów, na które wskazywał skarżący, a które dodatkowo były przedmiotem oceny organu I instancji. Ocena zaprezentowana w skarżonym wyroku sprowadzała się zasadniczo do stwierdzenia, że oznaczenie działek w katastrze jako "pastwiska" przesądziła ich charakter i cel, dla którego były wykorzystywane. Sąd nie wyjaśnił jednak, na jaki moment dokonano tego ustalenia w katastrze i czy w momencie wejścia w życie przepisów dekretu był on aktualny. Powołując się z kolei na art. 76 § 1 K.p.a. i moc szczególną dowodową wykazu katastralnego, Sąd pominął, że art. 76 § 3 K.p.a. daje możliwość przeprowadzenia dowodu przeciwko dokumentom urzędowym, o których mowa w § 1 i 2 analizowanego przepisu. Tym samym obowiązkiem Sądu pierwszej instancji było odniesienie się do innych zebranych w sprawie dokumentów, przywoływanych przez stronę skarżącą jak "Wykaz majątków państwowych Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] sporządzony wg stanu na dzień 1 października 1946 roku", decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w R. z [...] maja 1975 r. i mapy sytuacyjnej [...] Wojskowego Instytutu Geograficznego, sporządzoną – jak podkreślano w sprawie – po ostatecznym ukształtowaniu obszaru parku pałacowego. Za niewystarczającą należy także uznać argumentację Sądu pierwszej instancji odnośnie charakteru bramy wjazdowej i kapliczki. Sąd pierwszej instancji nie ocenił bowiem, czy wypas krów na terenie ww. działek miał charakter incydentalny, czy był prowadzony stale, dowodząc ich charakteru jako pastwiska, czy reprezentacyjna brama wjazdowa stanowiła jedynie element ogrodzenia do wypasu zwierząt oraz dlaczego przeznaczenia tego nie zmienia fakt posadowienia w przeszłości na działce nr [...] kapliczki lub jak stwierdza skarżący – okazałej, murowanej kaplicy, służącej do celów religijnych dawnego właściciela nieruchomości. Poza zakresem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego pozostały wreszcie twierdzenia skarżącego odnośnie położenia samego parku, układu nasadzenia drzew i ich zmiany na przestrzeni lat późniejszych.

Powyższe uchybienie wskazuje na wadliwość uzasadnienia kontrolowanego wyroku Sądu pierwszej instancji, bowiem nie odniesiono się w żaden sposób do argumentacji przedstawionej w skardze jak i nie oceniono dokumentów wskazywanych przez stronę skarżącą. Nie pozwala to na prześledzenie toku rozumowania Sądu, w szczególności dlaczego odmówił on racji przedstawionym przez stronę skarżącą twierdzeniom. Uniemożliwiono tym samym Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę zasadności przesłanek, na których oparto zaskarżone orzeczenie, co jest niezbędne dla przeprowadzenia prawidłowej kontroli instancyjnej.

Podzielając zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a., jako przedwczesne należy ocenić przedstawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego jak również przepisów postępowania, nawiązujących do prawidłowości przeprowadzenia przez organ odwoławczy postępowania administracyjnego.

W tym stanie sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania z uwzględnieniem wytycznych wynikających z uzasadnienia niniejszego wyroku na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. w związku z art. 15zzs4 ust. 2 i 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto stosownie do art. 203 pkt 1 P.p.s.a.