Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 118/06
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-04-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 50, art. 174, art. 183 par. 1 i 3, art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 118
journal: Dz.U. 1998 nr 7 poz 25
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jedn.
article: art. 7 par. 1
journal: Dz.U. 1982 nr 11 poz 81
law: Ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych.
article: art. 28
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Bujko Sędziowie sędzia NSA Anna Łuczaj( spr.) sędzia del. NSA Paweł Miładowski Protokolant Monika Dworakowska po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skarg kasacyjnych S. T. i D. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 14 lipca 2005 r. sygn. akt II SA/Wr 1596/01 w sprawie ze skargi S. T. oraz M. T., T. B. i D. M., następców prawnych I. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie gospodarowania nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oddala skargi kasacyjne.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 lipca 2005 r., sygn. akt II SA/Wr 1596/2001 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę S. T. oraz M. T., T. B. i D. M. (następców prawnych I. T.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie gospodarowania nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż zaskarżoną decyzją została utrzymana w mocy decyzja Kierownika Urzędu Rejonowego w G. z dnia [...], nr [...] przyznająca nieodpłatnie na własność D. C. działki nr [...] o pow. 0,3645 ha i nr [...] o pow. 0,1355 ha, stanowiące grunt rolny, położone we wsi O., zapisane w ewidencji gruntów pod pozycją nr [...] i w księdze wieczystej nr [...]. Organ I instancji uwzględnił wniosek D. C. w trybie art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) uznając, że wnioskodawczyni spełnia warunki odnośnie zwrotu na własność działek o pow. 0,5 ha, będących w jej dożywotnim użytkowaniu w związku z przejęciem przez Skarb Państwa decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia [...], nr [...], w zamian za rentę gospodarstwa rolnego, jakie posiadała wraz ze zmarłym małżonkiem – A. C..

Od powyższej decyzji odwołali się I. i S. T. zarzucając, że w drodze nieformalnej umowy sprzedaży nabyli tę nieruchomość, co wyklucza przeniesienie własności na rzecz D. C.. Wojewoda O. postanowieniem z dnia [...], nr [...], wydanym w oparciu o art. 134 Kodeksu postępowania administracyjnego, stwierdził niedopuszczalność odwołania z uwagi na brak legitymacji do wniesienia tego środka zaskarżenia.

Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 19 stycznia 2000 r., sygn. akt II SA/Wr 1215/98 uchylił postanowienie organu odwoławczego, wskazując w uzasadnieniu na pogląd wyrażony w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lipca 1999 r. (sygn. akt OPS 16/98), że legitymację strony postępowania należy oceniać według przepisów art. 28, 29 i 30 k.p.a., a subiektywne przekonanie strony o istnieniu tej legitymacji jest wystarczające do skutecznego wniesienia odwołania i postępowanie w tym zakresie, jak każde wszczęte postępowanie administracyjne, powinno być zakończone decyzją rozstrzygającą co do istoty sprawy.

Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy decyzję Kierownika Urzędu Rejonowego w G. z dnia [...] uznając, że odwołującym się przysługuje przymiot strony z uwagi na treść art. 118 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Organ odwoławczy ustalił, że wniosek odwołujących się o zasiedzenie nieruchomości, której dotyczy postępowanie, został oddalony prawomocnym orzeczeniem Sądu Rejonowego w G. (sygn. akt [...]). W tej sytuacji Kolegium stwierdziło, iż po stronie odwołujących nie zachodzi prawo, które wyłączałoby prawo własności Skarbu Państwa do działek, jakie powstało z chwilą przejęcia gospodarstwa za rentę. Nieformalna transakcja nie odniosła skutku prawnorzeczowego. Natomiast małżonkom C. z mocy decyzji o przejęciu gospodarstwa w zamian za rentę służyło dożywotnie prawo użytkowania działki o pow. 0,5 ha, które to prawo, stosownie do art. 266 k.c., wygasa najpóźniej z chwilą śmierci osoby fizycznej. Prawo to nie mogło zatem wygasnąć na skutek jego niewykonywania przez dziesięć lat - na zasadzie art. 255 k.c.

W skardze na powyższą decyzję S. T. i I. T. wnieśli o jej uchylenie. Skarżący zarzucili błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że działki stanowią grunt rolny i wpisane są do księgi wieczystej KW [...], podczas gdy w Księdze jest ujawniony wpis o toczącym się postępowaniu o zasiedzenie. Nadto zarzucili obrazę art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników podając, iż władają działką ponad 20 lat i ponoszą ciężary wynikające z utrzymywania substancji i użytkowania działki oraz obrazę art. 255 i 266 k.c. poprzez niewłaściwą ich interpretację polegającą na nieuwzględnieniu faktu, że małżonkowie C. zaprzestali użytkowania działki, zbyli ją i wyprowadzili się do innej miejscowości, a A. C. łudził zawarciem aktu notarialnego, ale zmarł. Zdaniem skarżących organ pierwszej instancji naruszył przepisy prawa administracyjnego, gdyż nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego i nie ustalił istotnych okoliczności prawa D. C. do działki.

W odpowiedzi na skargę organ wnosił o jej oddalenie.

W toku postępowania sądowoadministracyjnego zmarła skarżąca I. T. i w jej prawa wstąpiły córki: M. T., T. B. i D. M., które z mężem zmarłej S. T. wymienione zostały w postanowieniu Sądu Rejonowego w G. z dnia [...]., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał skargę za niezasadną. Sąd powołując się na przepis art. 50 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) - zwanej "p.p.s.a." i art. 28 k.p.a. - stwierdził, że skarżący I. T. i S. T., jako nieformalni nabywcy gospodarstwa rolnego, wnieśli skargę kierując się interesem faktycznym, a nie prawnym. Z tego też względu skarżący nie byli legitymowani do wniesienia odwołania, gdyż uprawnienie to służy jedynie stronom (art. 127 § 1 k.p.a.). Sąd pierwszej instancji zauważył, iż Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 19 stycznia 2000 r., sygn. akt II SA/Wr 1215/98 nie wypowiedział się wprost o legitymacji skarżących, lecz ograniczył się do wywodu na temat legitymacji strony i prawidłowej formy rozstrzygnięcia w razie braku po stronie odwołującego się przymiotu strony. W ocenie Sądu organ odwoławczy wadliwie uznał skarżących za stronę i merytorycznie rozpatrzył odwołanie. Brak jest bowiem normy prawnej, z której można byłoby wywieść istnienie po stronie skarżących interesu prawnego w sytuacji, gdy prawomocnym orzeczeniem oddalono wniosek skarżących o zasiedzenie przedmiotowej nieruchomości. Organ odwoławczy winien zatem wydać decyzję o umorzeniu postępowania odwoławczego w trybie art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. Skoro jednak organ odwoławczy rozpatrzył odwołanie to wprowadził skarżących do postępowania.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji stronami postępowania w przedmiocie nabycia własności działki gruntu będącej w dożywotnim użytkowaniu w wyniku przekazania gospodarstwa w zamian za rentę w trybie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), nie są osoby, które nabyły tę nieruchomość w drodze nieformalnej umowy i nie mogą wykazać po swojej stronie istnienia tytułu prawnego. Osoby takie mają jedynie interes faktyczny w uregulowaniu istniejącego stanu posiadania, który nie daje uprawnień strony. Osoby takie nie są osobami trzecimi, o których mowa w art. 118 ust. 3 ustawy, gdyż nieodpłatne przyznanie własności nieruchomości dotychczasowemu użytkownikowi nie może naruszać prawa nieformalnych właścicieli, którzy – wobec oddalenia wniosku o zasiedzenie nieruchomości - nie mają żadnego tytułu prawnego. Skarżący nie mając żadnego tytułu prawnego do nieruchomości, nie mieli interesu prawnego tak w postępowaniu administracyjnym jak i we wniesieniu skargi na decyzję organu odwoławczego. Postępowanie w przedmiocie przyznania D. C. własności działki nie dotyczy ani interesu prawnego, ani obowiązku skarżących, co wyczerpywałoby dyspozycję art. 50 p.p.s.a., określającą uprawnienie do wniesienia skargi. Z tego względu Sąd pierwszej instancji oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. wskazując, iż brak przymiotu strony, będący przesłanką materialnoprawną, powoduje oddalenie skargi a nie jej odrzucenie.

Jednocześnie Sąd stwierdził, że brak po stronie skarżących legitymacji procesowej powoduje, że brak jest podstaw do dokonania oceny zaskarżonej decyzji pod względem merytorycznym.

Skargi kasacyjne od powyższego wyroku złożyli S. T. i D. M., reprezentowani przez radcę prawnego Z. P.. Wyrok zaskarżono w całości, zarzucając (skargi kasacyjne zostały oparte na identycznych podstawach i zarzutach):

1. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a to art. 118 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r., nr 7, poz. 25 z późn. zm.) poprzez przyjęcie, iż skarżący nie są osobami trzecimi w rozumieniu tegoż przepisu, art. 118 w/w ustawy poprzez uznanie, iż D. C. spełniła wymogi, mimo nie wykazania jej, jako osoby przekazującej Skarbowi Państwa na własność gospodarstwo rolne w zamian za rentę, art. 7 § 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11 poz. 81) poprzez nie rozważenie płynącego stąd interesu prawnego strony,

2. naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 50 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) poprzez stwierdzenie, iż po stronie skarżącego brak interesu prawnego do wniesienia skargi, art. 28, 29 i 30 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U z 2000r., Nr 98, poz. 1071, z późn. zm.) poprzez uznanie, iż po stronie skarżącej brak interesu prawnego lub obowiązku, art. 7-10 k.p.a. poprzez rażące uchybienie zasadom i uprawnieniom strony, czym uniemożliwiono stronie dochodzenie swych praw,

3. art. 183 § 1 pkt 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez ponowne orzekanie w przedmiocie interesu prawnego skarżącego w sytuacji, gdy został uznany wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego we Wrocławiu z dnia 19 stycznia 2000 r., sygn. akt II S.A. Wr 1215/98.

W oparciu o powyższe zarzuty kasacyjne S. T. i D. M. wnieśli o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i rozpoznanie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych za obie instancje.

W uzasadnieniu skarg kasacyjnych podniesiono, że renta otrzymywana przez D. C. przysługuje z tytułu jej zatrudnienia jako szwaczki, a nie z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego. W sytuacji braku legitymacji do wystąpienia przez D. C. z wnioskiem decyzje organów obu instancji dotknięte byłyby wadą nieważności - art. 156 § 1 pkt 2 i 4 k.p.a., co Sąd powinien wziąć pod uwagę z urzędu. Sąd błędnie przyjął, że działki były w dożywotnim użytkowaniu, skoro A. C. zbył nieruchomość w drodze nieformalnej umowy, a samoistnymi posiadaczami stała się rodzina T.. Podniesiono, iż żaden organ nie zbadał, iż przekazującym gospodarstwo rolne był A. C., była to jego odrębna własność. Przekazana D. C. działka nigdy nie była wydzielona – nawet w dacie przejęcia gospodarstwa za rentę. Nadto, jeżeli byłaby to działka siedliskowa, to użytkowanie wygasłoby po upływie 10 lat nie wykonywania prawa, a najpóźniej w dacie śmierci A. C. (art. 266 k.c.). W ocenie skarżących brak wyjaśnienia powyższych okoliczności narusza przepis art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skarżący wskazali, iż wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego we Wrocławiu z dnia 19 stycznia 2000 r., sygn. akt II SA/Wr 1215/98 uchylone zostało postanowienie Wojewody O. z dnia [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. Wyrok ten przyznał skarżącym przymiot strony. Sąd pierwszej instancji badając ponownie legitymację strony naruszył przepis art. 183 § 1 pkt 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a zatem postępowanie w tej części dotknięte jest nieważnością. Nadto skarżący podnieśli, że art. 118 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie wymaga istnienia interesu prawnego, stanowi tylko o prawie osób trzecich. Interpretacja tego przepisu dokonana przez Sąd pierwszej instancji jest bardzo swobodna. Sąd nie wskazał jakich przesłanek z art. 28 k.p.a. lub art. 50 p.p.s.a. skarżący nie spełnili. Tymczasem przepis art. 28 k.p.a., wymieniając przesłanki uznania w postępowaniu za stronę, obok interesu prawnego stanowi o obowiązku. Zaskarżona decyzja przyznająca na własność nieruchomość D. C. i spadkobiercom A. C. skutkuje tym, iż zgodnie z art. 140 i art. 222 k.c. po ich stronie istnieje uprawnienie domagania się wydania rzeczy i korzystania z nieruchomości z wyłączeniem innych osób, w tym rodziny T., po stronie których istnieje skorelowany z tym uprawnieniem obowiązek wydania nieruchomości. Zdaniem skarżących Sąd pierwszej instancji nie rozważył też interesu prawnego skarżących płynącego z art. 7 § 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. Nr 11 poz. 81). Podniesiono także, że podmiot, który w postępowaniu przed organem I instancji nie miał przymiotu strony z uwagi na brak własnego interesu prawnego, lecz do którego skierowano decyzję pomimo braku tej legitymacji, jest uprawniony, co do zasady, do złożenia skargi na taką decyzję do sądu administracyjnego (wyrok NSA z dnia 20 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 1842/99), co oznacza, iż stanowisko Sądu I instancji co do braku legitymacji skarżących w przedmiotowej sprawie jest wadliwe.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), zwanej "p.p.s.a.", skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. Dokonując tej kontroli Sąd nie jest uprawniony do badania ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia wykraczającej poza ramy wyznaczone zarzutami skargi kasacyjnej. Oznacza to związanie zarzutami i wnioskami skargi kasacyjnej. A zatem zakres rozpoznania sprawy wyznacza strona wnosząca skargę kasacyjną przez przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie.

Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem skarżącego – uchybił Sąd, uzasadnienia ich naruszenia a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wskazania dodatkowo, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W sytuacji, gdy w skardze kasacyjnej zarzucono zarówno naruszenie prawa materialnego jak i naruszenie przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania.

Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie nie może odnieść zamierzonego skutku, a to z poniższych względów.

Nie można podzielić zarzutu kasacyjnego o naruszeniu przez Sąd pierwszej instancji art. 183 § 2 pkt 3 p.p.s.a. W tym miejscu zauważyć należy, iż strona wprawdzie wskazała przepis art. 183 § 1 pkt 3 p.p.s.a., lecz przytoczyła treść przepisu art. 183 § 2 pkt 3 p.p.s.a., w myśl którego nieważność postępowania zachodzi jeżeli w tej samej sprawie toczy się postępowanie wcześniej wszczęte przed sądem administracyjnym albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona.

W pierwszej kolejności podnieść należy, iż wyrok z dnia 19 stycznia 2000 r., sygn. akt II SA/Wr 1215/98 Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wydał po rozpoznaniu skargi I. i S. T. na postanowienie Wojewody O. o stwierdzeniu niedopuszczalności wniesionego przez skarżących odwołania. A zatem, prawomocnie została osądzona sprawa ze skargi na powyższe postanowienie Wojewody O.. Natomiast niniejsza sprawa dotyczy skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] tj. decyzję organu odwoławczego wydaną co do istoty sprawy (przyznania nieodpłatnie na własność działki dożywotniego użytkowania). Z tych względów przepis art. 183 § 2 pkt 3 p.p.s.a. nie może znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie.

Nadto, wbrew stanowisku skarżących, Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu w uzasadnieniu powyższego wyroku nie przesądził, iż skarżącym przysługuje przymiot strony w postępowaniu administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że organ II instancji nie ustalił okoliczności faktycznych mających wpływ na ocenę posiadania przez I. i S. T. przymiotu strony w postępowaniu administracyjnym. W tej sytuacji organ administracji zobligowany był do poczynienia ustaleń faktycznych i w świetle tych ustaleń do oceny, czy I. i S.T. przysługuje status strony w postępowaniu administracyjnym. W tym stanie rzeczy nie można zgodzić się ze stroną skarżącą, że Sąd pierwszej instancji rozpoznając skargę w niniejszej sprawie nie mógł badać legitymacji strony. Osobną kwestią jest prawidłowość stanowiska, jakie zajął w tym przedmiocie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu. To zaś łączy się z kolejnym zarzutem kasacyjnym.

Zgodnie z unormowaniem art. 50 § 1 p.p.s.a. uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich oraz organizacja społeczna w zakresie jej statutowej działalności, w sprawach dotyczących interesów prawnych innych osób, jeżeli brała udział w postępowaniu administracyjnym.

Analiza treści art. 50 § 1 p.p.s.a. prowadzi do wniosku, iż o statusie strony w postępowaniu sądowym decyduje posiadanie interesu prawnego. Podstawę procesowej legitymacji strony musi stanowić przepis prawa materialnego wskazujący na własne prawo (interes prawny) lub obowiązek podmiotu, które podlegają skonkretyzowaniu w postępowaniu administracyjnym. Tak więc istotą interesu prawnego jest jego związek z konkretną normą prawa materialnego - taką normą, którą można wskazać jako jego podstawę i z której podmiot legitymujący się tym interesem może wywodzić swoje racje. Stwierdzenie istnienia interesu prawnego sprowadza się zatem do ustalenia związku o charakterze materialno - prawnym między obowiązującą normą, a sytuacją prawną konkretnego podmiotu.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący nie są podmiotami uprawnionymi do wniesienia skargi do sądu administracyjnego na decyzję administracyjną o przyznaniu nieodpłatnie na własność D. C. przedmiotowych działek - z uwagi na brak interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. - gdyż I. i S. T. jako osoby, które nabyły tę nieruchomość w drodze nieformalnej umowy nie są osobami trzecimi, o których mowa w art. 118 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Z poglądem tym nie można zgodzić się.

A mianowicie, w niniejszej sprawie S. T. i I. T. wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] Zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję Kierownika Urzędu Rejonowego w G. z dnia [...], wydaną na podstawie art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), przyznającą nieodpłatnie na własność D. C. działki nr [...] i nr [...] położone we wsi O.. Powyższą decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wydało po rozpoznaniu odwołania I. i S. T.

Adresatem powyższej decyzji Kolegium są I. i S. T. i decyzja ta została im doręczona. W tej sytuacji I. i S. T. , będąc adresatami decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], posiadają – już z tej chociażby przyczyny - legitymację procesową do wniesienia do sądu administracyjnego skargi na decyzję rozstrzygającą w przedmiocie złożonego przez I. i S. T. odwołania.

Jak stanowi art. 118 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) przepisów ust. 1 - 2a artykułu 118 tej ustawy (tj. przepisów dotyczących przyznania prawa własności działki) nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki lub budynków, o których mowa w tych przepisach.

Prawa osób trzecich, o których mowa w art. 118 ust. 3 ustawy stanowią zatem negatywną przesłankę do przyznania prawa własności działki osobom, o których mowa w art. 118 ust. 1- 2a ustawy. Jeśli zaś naruszenie prawa osób trzecich wyłącza możliwość przyznania nieodpłatnie prawa własności działki osobom, o których mowa w art. 118 ust. 1- 2a ustawy, to organ administracji zobligowany jest do ustalenia, czy w danej sprawie nie zachodzi ta negatywna przesłanka. A skoro, organ administracji winien rozpatrzyć sprawę zarówno w aspekcie przesłanek pozytywnych jak i przesłanki negatywnej, to takie działanie organu oznacza obowiązek merytorycznego rozpatrzenia sprawy tj. co do jej istoty.

A zatem, organ administracji publicznej był zobligowany w niniejszej sprawie do ustalenia, jakie prawa przysługują I. i S. T. i czy prawa te mogą zostać naruszone w wyniku przyznania D. C. prawa własności przedmiotowych działek. Ta ocena pozwoliła dopiero na wyprowadzenie wniosku, czy I. i S. T. są osobami trzecimi w rozumieniu art. 118 ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W takiej więc sytuacji – kiedy zachodzi konieczność zbadania praw, jakie przysługują osobom powołującym się na przepis art. 118 ust. 3 ustawy - organ administracji rozpatruje sprawę merytorycznie tj. ocenia w świetle art. 118 ust. 3 ustawy uprawnienia tych osób oraz zaistnienie w danej sprawie lub nie zaistnienie przesłanki negatywnej.

Pomimo przyjęcia błędnego stanowiska w zakresie statusu strony Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. prawidłowo ocenił uprawnienia skarżących w aspekcie art. 118 ust. 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Zasadny jest pogląd Sądu pierwszej instancji, iż nieodpłatne przyznanie własności nieruchomości D. C. nie może naruszać prawa skarżących, albowiem skarżący nie mogą wykazać się tytułem prawnym do przedmiotowych działek. Takiego tytułu prawnego nie stanowi nieformalna umowa nabycia nieruchomości. Umowa zawarta w [...] r. nie mogła przenieść na I. i S. T. prawa własności, gdyż w tej dacie A. C. nie był już właścicielem nieruchomości. Na podstawie decyzji z dnia [...] właścicielem nieruchomości stał się Skarb Państwa. Tak więc, osoba, która przekazała swoje gospodarstwo Skarbowi Państwa nie mogła przenieść prawa własności nieruchomości na rzecz skarżących, skoro sama tego prawa już nie posiadała.

Na ocenę uprawnień skarżących nie może mieć wpływu przepis art. 7 § 1 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11 poz. 81). Przepis ten przewidujący, iż w razie objęcia nieruchomości lub jej części w posiadanie na podstawie umowy mającej na celu przeniesienie własności, lecz zawartej bez zachowania wymaganej formy aktu notarialnego, terenowy organ administracji państwowej stopnia podstawowego wezwie strony do zawarcia umowy w formie prawem przewidzianej lub do przywrócenia poprzedniego stanu posiadania w terminie trzech miesięcy, obowiązuje od dnia wejścia w życie powołanej wyżej ustawy z dnia 26 marca 1982 r. (art. 11).

Ustawa ta weszła w życie w dniu 6 kwietnia 1982 roku, a więc po dniu przekazania Skarbowi Państwa gospodarstwa rolnego w zamian za rentę (decyzja Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia [...]) i z tych przyczyn art. 7 § 1 tej ustawy nie może znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie.

Jednocześnie zważyć należy, iż przepis prawa materialnego – w niniejszej sprawie art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - nie może służyć do kwestionowania stanu faktycznego sprawy. W razie zatem braku zarzutów kasacyjnych w tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny jest związany przyjętymi ustaleniami faktycznymi. W niniejszej sprawie ustalono, że Skarb Państwa przejął w zamian za rentę gospodarstwo rolne, jakie posiadała D. C. wraz ze zmarłym małżonkiem A. C.. Strona wnosząca skargę kasacyjną nie postawiła zarzutów kasacyjnych zmierzających do zakwestionowania ustalonego stanu faktycznego sprawy. W przyjętym zaś stanie faktycznym sprawy nie można skutecznie zarzucić naruszenia art. 118 powołanej wyżej ustawy przez niewłaściwe zastosowanie.

W tym stanie rzeczy zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargi kasacyjne.