Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 388/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2016-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 28 ust. 2 i ust. 3 pkt 2
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: § 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 24 czerwca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Furmanek (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Ewa Cisowska-Sakrajda Sędzia WSA Monika Krzyżaniak Protokolant referent-stażysta Renata Tomaszewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 czerwca 2016 roku sprawy ze skargi J. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

III SA/Łd 388/16

U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z (...) (Nr ...), wydaną na podstawie art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.) [dalej: ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych] oraz na podstawie art. 138 § 1 k.p.a., Zakład Ubezpieczeń Społecznych – w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy – utrzymał w mocy swoją decyzję z (...) o odmowie umorzenia wobec J. S. należności z tytułu składek ubezpieczenie społeczne i zdrowotne.

Powyższe rozstrzygnięcie wydane zostało w oparciu o następujący stan prawny i faktyczny:

Decyzją z (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych przeniósł na J. S. jako spadkobiercę, odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego syna – A. S..

Wnioskiem z 26.10.2015 r. skarżąca wystąpiła o umorzenie całości należności z tytułu nieopłaconych składek przez zmarłego syna, A. S..

W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej oraz że obecnie nie pracuje i ma ustaloną III grupę niepełnosprawności na stałe. Ponadto oświadczyła, że w 2010 r. zmarł jej mąż, natomiast w 2011 r. zmarła jej mama, a w 2012 r. zmarł syn. Wyjaśniła, że ani syn, ani mąż nie pracowali i "nie zostawili żadnego majątku, jak również spadku". Dalej wyjaśniła, że utrzymuje się z zasiłku z MOPS, wobec czego nie posiada środków na uregulowanie zadłużenia. Kwota ta nie wystarcza jej nawet na opłacenie czynszu, wobec czego grozi jej eksmisja. Podniosła także, że jest chora na "cukrzycę, wysokie ciśnienie, kręgosłup lędźwiowy" i zgodnie z oświadczeniem "do pracy nie może sama chodzić" oraz ma "opiekunkę z PCK, która pomaga wyjść do różnych urzędów, lekarzy i robić potrzebne zakupy". Ponadto wskazała, że nie ma rodzeństwa, "więc nie może na nikogo liczyć".

Rozstrzygając wniosek w pierwszej instancji ZUS stwierdził, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynikało, że skarżąca jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w powiatowym urzędzie pracy bez prawa do zasiłku. Zgodnie z oświadczeniem, pobiera zasiłek z pomocy społecznej w kwocie 317,00 zł, natomiast stan zdrowia uniemożliwiał jej podjęcie zatrudnienia.

W "oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej", skarżąca wskazała, że ponosi wydatki z tytułu miesięcznych opłat (energia, gaz, itp.) w wysokości 120,00 zł oraz wydatki związane z leczeniem (np. wykup leków, badania, wizyty) w kwocie 100,00 zł. W oświadczeniu wskazała także, iż posiada zobowiązania wobec Spółdzielni Mieszkaniowej w wysokości 7.000,00 zł, które nie są regulowane. Ponadto z akt sprawy wynikało, że: skarżąca nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości oraz praw majątkowych; nie posiada maszyn, urządzeń, środków transportu oraz innych składników mienia ruchomego; nie posiada wierzytelności.

Po dokonaniu analizy i oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z (...), mając w szczególności na uwadze fakt, i wydawana decyzja ma charakter uznaniowy, a sama skarżąca nie przedłożyła żadnych dokumentów potwierdzających jej sytuację majątkową, zdrowotną odmówił umorzenia należności z tytułu składek.

W związku z powyższym rozstrzygnięciem skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. W uzasadnieniu podniosła, że podtrzymuje prośbę o umorzenie zadłużenia, do opłacenia którego zobowiązana jest na podstawie decyzji o przeniesieniu odpowiedzialności za zobowiązania zmarłego syna. Podniosła, iż nie jest w stanie uregulować długu, gdyż utrzymuje się z zasiłku z MOPS w kwocie 317,00 zł. Ponadto nie jest zdolna do podjęcia pracy, nie może poruszać się "po mieszkaniu", stosuje leki przeciwbólowe. Ponadto korzysta trzy razy w tygodniu z pomocy opiekunki PCK, w tym przy załatwianiu "spraw urzędowych". Podniosła również, że jest zarejestrowana w powiatowym urzędzie pracy z uwagi na objęcie ubezpieczeniem. Wskazała, iż korzysta z wizyt lekarskich w ramach publicznej służby zdrowia, gdyż nie stać jej na "prywatne wizyty". Nie przewiduje poprawy swojej sytuacji finansowej, zwłaszcza, iż po opłaceniu rachunków za energię, gaz i leki, pozostaje jej na miesiąc do dyspozycji kwota 50,00 zł.

W treści zaskarżonej decyzji ZUS zacytował na wstępie przepisy mające zastosowanie do rozpoznania sprawy wskazując, iż wynika z nich, że decyzja w sprawie umorzenia należności ZUS jest tzw. decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w sytuacji gdy spełnione są przesłanki umorzenia Zakład nie jest zobowiązany do wydania pozytywnej decyzji w tym zakresie. Zasadą jest bowiem opłacanie składek ubezpieczeniowych. Natomiast wszelkie ulgi, a także umorzenie należności ZUS mają charakter wyjątkowy.

Oceniając zebrany w sprawie materiał dowodowy Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że wniosek o umorzenie przeanalizowany został ponownie w oparciu o art. 28 ust. 1-3 oraz 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz Rozporządzenie MGPiPS w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365).

Zakład wskazał, iż przesłanka całkowitej nieściągalności zachodzi między innymi w przypadku stwierdzenia przez organ egzekucyjny - naczelnika urzędu skarbowego lub komornika sądowego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję oraz w sytuacji, gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W stosunku do zaległości, za które ponosi odpowiedzialność skarżąca nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, zatem żaden uprawniony organ nie stwierdził braku majątku, z którego można egzekwować należności.

Z tego też względu Zakład uznał, iż w niniejszej sprawie brak jest przesłanki całkowitej nieściągalności zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, której istnienie mogłoby uzasadniać podjęcie decyzji zgodnej z wnioskiem. Brak jest zatem podstaw do umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 tejże ustawy.

Dale organ wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. 1 Rozporządzenie MGPiPS w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz fundusz pracy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami tych składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Powtórna jednak analiza zgromadzonego materiału dokonana w oparciu o wskazaną podstawę prawną, prowadzi do tożsamych wniosków, jakie legły u podstaw decyzji Zakładu z 23.12.2015 r.

Jak dalej wyjaśnił ZUS, ze zgromadzonego w sprawie materiału wynika, że skarżąca jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w powiatowym urzędzie pracy bez prawa do zasiłku. Zgodnie z oświadczeniem pobiera zasiłek z pomocy społecznej w kwocie 317,00 zł, natomiast stan jej zdrowia uniemożliwia podjęcie zatrudnienia. Wskazała także, iż ponosi wydatki z tytułu miesięcznych opłat (energia, gaz itp.) w wysokości 120,00 zł oraz wydatki związane z leczeniem (np. wykup leków, badania, wizyty) w kwocie 100,00 zł. Do dyspozycji pozostaje jej miesięcznie kwota 50,00 zł. Posiada zadłużenie wobec spółdzielni mieszkaniowej w wysokości 7.000,00 zł, które nie jest regulowane. Nie posiada majątku ruchomego ani nieruchomego, nie przysługują jej również wierzytelności.

Biorąc pod uwagę powyższe, Zakład powtórnie uznał, iż sytuacja finansowa, spowodowana stanem zdrowia, pozostawaniem bez pracy, koniecznością ponoszenia wydatków z tytułu miesięcznych opłat oraz posiadaniem przez skarżącą zobowiązań wobec innych wierzycieli jest trudna, tym samym uznać należy, iż zachodzi przesłanka zdefiniowana w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia MGPiPS w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Mając jednak na względzie, że decyzja, o której stanowi art. 28 ust. 1 i 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ma charakter uznaniowy, co oznacza, że nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona zostanie całkowita nieściągalność należności, czy trudna sytuacja majątkowa, organ może odmówić umorzenia, postanowiono odmówić umorzenia należności z tytułu składek w świetle przesłanki zdefiniowanej w § 3 ust. 1 pkt 1 w/w rozporządzenia, co Zakład uzasadnił tym, że: do przedmiotowego wniosku nie zostały załączone żadne dokumenty, z których wynikałoby, że skarżąca jest osobą niezdolną do pracy, bądź, że w stosunku do niej stwierdzono przeciwwskazania do podjęcia i wykonywania pracy zarobkowej, co mogłoby w znacznym stopniu ograniczać lub trwale wykluczać osiąganie dochodów umożliwiających spłatę zadłużenia. Organ zauważył ponadto, że skarżąca jest zarejestrowana w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy. Fakt rejestracji w PUP jako osoby bezrobotnej oznacza, że wyraża ona gotowość do podjęcia zatrudnienia zgodnie z możliwościami psychofizycznymi. W ocenie ZUS, obecna sytuacja może nie mieć charakteru trwałego i może ulec zmianie, np. w wyniku podjęcia zatrudnienia. Także posiadanie przez skarżącą zobowiązań wobec innych wierzycieli pozostaje bez wpływu na stanowisko Zakładu w przedmiotowej sprawie, ponieważ każdy wierzyciel ma prawo, a co więcej obowiązek dochodzenia swoich należności, taki też obowiązek został nałożony na Zakład. Nie wystarczy zatem jedynie wskazanie przez skarżącą na uciążliwość i trudności w zapłacie zobowiązań, wynikających z decyzji.

Dalej Zakład wskazał, że nie kwestionuje schorzeń, na jakie cierpi skarżąca oraz niedogodności z tym związanych. Podkreślił jednak, iż do wniosku nie zostały załączone żadne dokumenty, z których wynikałoby, że skarżąca jest osobą niezdolną do wykonywania pracy trwale, bądź, że w stosunku do niej stwierdzono przeciwwskazania do podjęcia i wykonywania pracy zarobkowej oraz, że członkowie jej rodziny z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej opieki ze strony skarżącej. Ponadto, zdaniem ZUS, fakt rejestracji skarżącej w urzędzie pracy świadczy o gotowości do podjęcia przez nią zatrudnienia, wskazuje, także, iż może otrzymywać oferty zatrudnienia zgodnie z możliwościami psychofizycznymi. Skarżąca nie wykazała w ramach postępowania, iż posiadane schorzenia pozbawiają ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenia należności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżąca podnosząc argumenty uprzednio już wskazane we wniosku o umorzenie należności i w późniejszym wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wnosiła o umorzenie postępowania.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wnosił o oddalenie skargi argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi skarżąca popierała skargę. Obecna na rozprawie opiekunka skarżącej wyjaśniła, że sprawuje opiekę na skarżącą z ramienia Polskiego Czerwonego Krzyża oraz że opiekuje się skarżącą od 3 lat.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz.U. z 2014 r., 1647 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, iż w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej.

Badana jest legalność decyzji, czyli jej zgodność z przepisami prawa materialnego i prawidłowość przyjętej przez organ procedury, która doprowadziła do wydania tego rozstrzygnięcia.

Stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), Sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że w granicach danej sprawy Sąd dokonuje oceny zgodności zaskarżonego aktu z przepisami prawa, bez względu na zarzuty podniesione w skardze.

Rozpoznawana sprawa dotyczy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenia zdrowotne.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tj. Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.) [dalej ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych] oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.) [dalej: rozporządzenie].

Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd doszedł do przekonania, że wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z (...) wydana została z naruszeniem przepisów prawa, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przede wszystkim podnieść należy, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona, gruntowna analiza stanu faktycznego sprawy, stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Szczególnie trzeba o tym pamiętać wtedy, kiedy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek, ewentualnie tak, jak w przypadku rozpoznawanej sprawy, ma odmówić obywatelowi możliwości skorzystania z uprawnień przewidzianych prawem.

Zdaniem Sądu, ograniczeniami swobody uznania są określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. W przypadku umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ograniczeniami tymi są przesłanki sformułowane w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Wskazana regulacja określa dwie kategorie sytuacji, w których nastąpić może umorzenie należności z tytułu zaległych składek. W art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewidziana została możliwość umorzenia należności wyłącznie wobec całkowitej ich nieściągalności. W ust. 3a tego artykułu dopuszczono natomiast możliwość umorzenia takich należności w uzasadnionych przypadkach, tj. w sytuacji, gdy przewidziana w powołanym przepisie całkowita nieściągalność nie zachodzi.

O ile w ramach pierwszej z tych kategorii grupa przesłanek pozwalających na zastosowanie instytucji umorzenia ma charakter precyzyjny, pozostawiający wąskie granice swobodnej oceny organu, to w przypadku umorzenia "w uzasadnionych przypadkach" okoliczności przewidziane w art. 28 ust. 3 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz w powołanym rozporządzeniu, dają organowi zdecydowanie szerszy zakres swobody uznania. Nie zmienia to jednak faktu, że w każdym przypadku, organ zobligowany jest do wnikliwej oceny stanu faktycznego z perspektywy określonych w przepisach przesłanek. Ocena taka, przeprowadzona z uwzględnieniem wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej decyzji. Treść zawarta w uzasadnieniu decyzji ma bowiem zasadnicze znaczenie przy ocenie jej prawidłowości, realizowanej w administracyjnym toku instancji, a następnie w ramach kontroli sądowej. Szczególnie w przypadku decyzji o charakterze uznaniowym, brak prawidłowego uzasadnienia uniemożliwia - w przypadku jej zaskarżenia - ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego.

Należy również wskazać, iż prawidłowo skonstruowane uzasadnienie, zawierające wyczerpujące omówienie co do oceny zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, wykładni zastosowanych przepisów i oceny przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa jest istotne z punktu widzenia stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a., realizowanej na mocy art. 107 § 3 k.p.a. Organ administracji, zgodnie z tą zasadą, jest bowiem obowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Celem jest doprowadzenie stron do przekonania o trafności wydanego rozstrzygnięcia i uniknięcie w ten sposób wykonania decyzji z zastosowaniem środków przymusu.

W rozpoznawanej sprawie analiza treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej wykazała, że organy dokonały pobieżnej oceny stanu faktycznego. W sytuacji bowiem gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności w przypadkach zaistnienia okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 rozporządzenia, organ odmawiając zastosowania tych instytucji zobowiązany był wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny. Zauważyć również należało, że w wypadku stwierdzenia, iż pomimo składanych przez stronę oświadczeń dotyczących jej sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej, stan faktyczny sprawy nie jest w pełni wyjaśniony organ administracyjny ma obowiązek przejawiać inicjatywę procesową w gromadzeniu koniecznych dla wyjaśnienia sprawy dowodów. Należy pamiętać, że w postępowaniu, o którym tu mowa obowiązują zasady ogólne k.p.a. Treść § 3 ust. 1 rozporządzenia, gdzie mowa jest o tym że to zobowiązany ma wykazać dane okoliczności, nie zwalnia organu administracyjnego od obowiązku wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego. Wskazany przepis rozporządzenia nakłada na stronę obowiązek wykazania określonych okoliczności, natomiast gospodarzem postępowania wyjaśniającego jest organ administracyjny, który winien czuwać nad tym, aby materiał dowodowy był kompletny. Tymczasem organ nie dość, że nie wykazał żadnej inicjatywy w zakresie samodzielnego ustalenia faktycznego stanu faktycznego sprawy i potwierdzenia – wskazywanej przez skarżącą - trudnej sytuacji materialnej i zdrowotnej oraz niemożność podjęcia zatrudnienia, to jeszcze na niekorzyść skarżącej interpretował ustalone fakty.

W uzasadnieniu decyzji zabrakło pogłębionej analizy miesięcznych dochodów skarżącej i majątku w kontekście skutecznej egzekucji, jak i ewentualnej dobrowolnej spłaty należności. Ogólnikowe stwierdzenie o nieprowadzeniu wobec skarżącej postępowania egzekucyjnego oznacza, że organ nie ustalił, a zatem i nie ocenił tych kwestii w sposób wystarczający, co mogło mieć wpływ na wynik postępowania. W praktyce organ w ogóle nie rozważał, nie analizował i co za tym idzie nie ustalił i nie ocenił, jakie są "niezbędne potrzeby życiowe" skarżącej i czy rzeczywiście ma ona jakiekolwiek realne "możliwości zaspokojenia" tych potrzeb. Przyjmując, że skarżąca może podjąć pracę (notabene w bliżej nieokreślonej przyszłości), organ nawet nie zbadał (a w każdym razie tego nie wskazał), czy w miejscu zamieszkania skarżącej lub okolicach jest szansa na zdobycie pracy, czy otrzymywała ona oferty pracy, jak wygląda faktyczna sytuacja na rynku pracy i jakie w związku z tym są realne szanse na znalezienie pracy przez skarżącą – w szczególności w świetle podnoszonych przez skarżącą argumentów o niemożliwości podjęcia zatrudniania z uwagi na stan zdrowia.

W ocenie Sądu, organ nie rozważył należycie również wskazanej powyżej okoliczności dotyczącej stanu zdrowia skarżącej i jego wpływ na zakres koniecznej opieki nad nią, a co za tym idzie zdolności zarobkowych skarżącej. W szczególności nie odniósł się do rodzaju schorzeń, na jakie cierpi skarżąca, nie rozważył, czy są to dolegliwości o charakterze przewlekłym ograniczające jej w przyszłości podjęcie pracy zarobkowej, co niewątpliwie będzie miało wpływ na ogólną sytuację majątkową skarżącej.

Zdaniem Sądu organ administracji pominął kwestię możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych przez skarżącą, nie rozważając przy tym zależności pomiędzy stanem zdrowia (orzeczenie o ustaleniu tzw. III grupy niepełnosprawności na stałe) i wiekiem skarżącej (54 lat w dacie wydawania decyzji) - a jej możliwościami zarobkowymi. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy, skarżąca nie była w stanie bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie opłacać bieżących zobowiązań; okoliczność ta nie tylko nie została przez organ prawidłowo ustalona ale nade wszystko - oceniona.

Ocena tych możliwości winna być bowiem dokonywana ze szczególnym uwzględnieniem indywidualnych uwarunkowań osobistych zobowiązanej. Tymczasem organ w niniejszej sprawie zbagatelizował fakt, że skarżąca jest osobą w wieku 54 lat i cierpi na szereg - wskazanych szczegółowo przez skarżącą - schorzeń, które niewątpliwie mogą wpływać na jej zdolność do podjęcia pracy. W tej sytuacji, biorąc pod uwagę wiek skarżącej i jej problemy zdrowotne, niewątpliwie znacznie utrudniające czy nawet wykluczające wykonywanie pracy (przynajmniej w dłuższych okresach czasu - w zależności od przebiegu choroby), trudno też mówić o realnych szansach poprawy sytuacji materialnej skarżącej w aspekcie możliwości spłaty zaległych należności bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego.

Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m.in. porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (por. m.in. wyrok NSA z 10 października 2007 r., sygn. akt II GSK 176/07). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 23 listopada 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 2247/07). Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zdrowotnej osoby zobowiązanej, która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie (w przypadku trwałej niezdolności do pracy).

Jednakże najistotniejsze, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, jest to, że orzekający w przedmiotowej sprawie organ całkowicie zbagatelizował fakt, że skarżąca korzysta z pomocy społecznej, tj. z pomocy finansowej państwa, a otrzymywane z tej pomocy (z MOPS) środki w zasadzie stanowią jedyne stałe źródło jej utrzymania.

Fakt, że skarżąca korzysta z pomocy społecznej, co prawda z góry (a priori) nie przesądza, tym niemniej może jednak wskazywać, że sytuacja skarżącej jest na tyle trudna, iż może uzasadniać zastosowanie wnioskowanej przez nią ulgi w spłacie zadłużenia. Najogólniej rzecz ujmując, uregulowana w art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ulga w spłacie zadłużenia, może być przyznana – na podstawie ust. 3a tego artykułu – tym osobom, których dochód w rodzinie, określony na podstawie przepisów o pomocy społecznej, uzasadnia przyznanie prawa do świadczenia pieniężnego z powodu ubóstwa. Korzystanie przez daną osobę z pomocy finansowej państwa świadczyć może, zdaniem Sądu, o trudnej sytuacji finansowej tej osoby i stanowi istotną okoliczność mogącą przemawiać za uwzględnieniem jej żądania o umorzenie zadłużenia. Nie jest pewne, a raczej jest wątpliwe, czy środki jakie otrzymuje skarżąca z pomocy społecznej są w ogóle wystarczające do zaspokojenia jej niezbędnych potrzeb życiowych. W przedmiotowej sprawie jednak, o czym już wyżej wspomniano, okoliczność korzystania przez skarżącą z pomocy społecznej (tj. z pomocy finansowej państwa) nie była rozważana w toku prowadzonego postępowania administracyjnego. Tymczasem w sytuacji, gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych przypadkach" organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny.

W ocenie Sądu, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie wskazuje wprost, że sytuacja finansowa skarżącej jest szczególnie trudna i uzasadnia stwierdzenie, że spłata zadłużenia pociągnęłaby za sobą zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanej i jej rodziny. Biorąc pod uwagę już chociażby tę okoliczność, że skarżąca obecnie utrzymują się z publicznych środków pomocowych, trudno przyjąć, że wyegzekwowanie od strony zaległych należności jest realne, a w szczególności, że może pozostawać w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela.

Przyjęcie stanowiska, że "interes publiczny" ma wyższą rangę niż "ważny interes osoby zobowiązanej" oznacza, iż norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, wobec bezustannie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych nie znalazłaby w praktyce w ogóle zastosowania. Takie rozumowanie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej (zob. wyrok NSA z 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06).

Należy także wziąć po uwagę, że system ubezpieczeń społecznych jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokojeniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego, nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla osoby zobowiązanej i jej rodziny. Każdy przypadek powinien być rozpoznawany indywidualnie.

W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu, zabrakło szczegółowego rozważenia i indywidualnego podejścia do szczególnej sytuacji majątkowej i zdrowotnej skarżącej z punktu widzenia skutków dla zobowiązanej, co oznacza, iż zaskarżona decyzja nie mieści się w sferze swobodnego uznania, lecz nosi cechy dowolności.

Reasumując, w świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, że ustalenia dokonane przez organ na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego są niepełne i w konsekwencji niewyczerpująco rozpatrzone, czym dopuszczono się naruszenia reguł procesowych zawartych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a. oraz naruszenia prawa materialnego, tj. art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jak i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, organ ponownie badając sprawę - mając na względzie w szczególności przesłanki umorzenia należności określone § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. - winien poddać wnikliwej analizie sytuację życiową i materialną wnioskodawczyni, ze szczególnym uwzględnieniem dochodów i niezbędnych wydatków, biorąc pod uwagę konieczność utrzymania gospodarstwa domowego na poziomie niezagrażającym egzystencji. Ponadto, organ winien rzetelnie rozważyć kwestię przyczyn utrzymującego się bezrobocia oraz możliwości podjęcia pracy zarobkowej przez skarżącą. Na tej dopiero podstawie, organ będzie mógł sformułować realną i racjonalną ocenę dotyczącą obecnej i przyszłej sytuacji finansowej skarżącej i jej rodziny oraz perspektyw uzyskania dochodów na poziomie umożliwiającym spłatę zadłużenia wobec ZUS. Ocena ta winna uwzględniać indywidualną, obiektywnie trudną sytuację zobowiązanej.

W przypadku zaistnienia jakichkolwiek wątpliwości co do merytorycznego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, organ ma obowiązek przeprowadzenia dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia materiałów i dowodów w sprawie (art. 136 K.p.a.).

W związku z powyższym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i lit. c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

B.K.