Postanowienie WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 929/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2017-02-14 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: utrzymano w mocy postanowienie referendarza sądowego
Powołane przepisy: article: art. 260
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Stanisław Grzeszek po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M.P. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 grudnia 2016 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 25 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki w podatku od towarów i usług za styczeń 2011 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

M.P. – dalej skarżący, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie obowiązku uiszczenia tej opłaty ze względu na fakt, iż nie jest on w stanie sprostać takim obciążeniom finansowym bez uszczerbku dla utrzymania siebie i swojej rodziny. Skarżący podniósł, iż obecnie toczy się wobec niego szereg postępowań egzekucyjnych, które skutecznie zablokowały wszelki posiadany przez niego majątek, zaś środki pozyskane z bieżących prac dorywczych nie pozwalają mu na wygospodarowanie kwot niezbędnych na pokrycie opłat sądowych.

W związku z tym, że wniosek o prawo pomocy został złożony bez zachowania przewidzianej prawem formy, zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 23 września 2016 r. skarżący został wezwany do uzupełnienia braku poprzez wypełnienie i odesłanie w terminie 7 dni urzędowego formularza "PPF".

W wyznaczonym terminie strona przesłała wypełniony druk wniosku. Z zakreślenia dokonanego w rubryce 4 wynika, że skarżący domaga się zwolnienia od kosztów sądowych w całości. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach M.P. podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną M.K. P. oraz synami: J. ur. 2005 r. i M. ur. 1994 r. Źródłem utrzymania rodziny jest działalność gospodarcza prowadzona przez żonę wnioskodawcy, która przynosi dochód w wysokości ok. 3.000 zł – 3.500 zł. Skarżący nie uzyskuje dochodów, pozostaje na utrzymaniu żony. Pełnoletni syn M. poszukuje pracy. W skład majątku M.P. wchodzi udział ½ we własności mieszkania o powierzchni 47 m² o wartości ok. 300 tys. zł przy ul. K. w K. obciążonego z tytułu egzekucji na rzecz G. Bank. Żona wnioskodawcy jest właścicielką mieszkania w K. przy ul. K. obciążonego hipoteką na rzecz BPS S.A. Wydatki rodziny przedstawiają się następująco: czynsz 640 zł, media 350 zł, telefon + internet 130 zł, szkoła i zajęcia dodatkowe ok. 400 zł, ubrania 300 zł, środki czystości 100 zł, żywność ok. 1.500 zł.

Odnosząc się do wezwania Referendarza sądowego o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy wystosowanego w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej p.p.s.a.) M.P. przedłożył dodatkowe oświadczenia i dokumenty na okoliczność wykazania jego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych. Wynika z nich, że w roku 2015 skarżący osiągnął przychód w wysokości 5.250 zł (wg.PIT-37). Przychód jego żony z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej w 2015 roku wyniósł 1.866.811,60 zł, przy kosztach jego uzyskania 1.810.322,79 zł, co dało dochód w wysokości 56.488,81 zł (wg. PIT-36). Z deklaracji VAT-7 wynika, że w okresie od czerwca 2016 r. do sierpnia 2016 r. M.K.P. dokonywała w ramach tejże działalności zarówno nabycia, jak i dostaw towarów opodatkowanych podatkiem od towarów i usług, a obroty kształtowały się na poziomie ok. 160 tys. zł miesięcznie. Saldo rachunku prowadzonego przez ING Bank Śląski S.A. dla jej firmy: M.K.P. Firma Handlowa B. w K. na dzień 31 października 2016 r. wynosiło 83,41 zł, natomiast saldo konta osobistego M.K.P. prowadzonego w tym samym banku na dzień 2 listopada 2016 r. wynosiło 0 zł.

W oświadczeniu z dnia 22 listopada 2016 r. skarżący podał, że przez ostatnie trzy miesiące nie uzyskał żadnych dochodów, w tym z tytułu realizacji prac dorywczych. Mieszkanie przy ul. K. w K. stanowi wyłączną własność małżonki wnioskodawcy. Lokal ten zamieszkiwany jest przez skarżącego, jego żonę oraz synów. Skarżący oświadczył, że nie jest właścicielem żadnego pojazdu. W dniu 9 maja 2007 r. skarżący zawarł ze swoją żoną umowę wyłączającą małżeńską wspólność ustawową. Przeciwko skarżącemu prowadzone są następujące postępowania egzekucyjne: PKO egzekucja [...] na kwotę 16.816,29 zł, Salwator biurowce egzekucja [...] na kwotę 6.395,53 zł, J.M. egzekucja [...] na kwotę 12.000 zł, Kredyt Inkaso egzekucja [...] na kwotę 45.287,93 zł i G.Bank egzekucja [...] na kwotę 320.029,77 zł.

Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2016 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych. Uznał on, że skala prowadzonej przez małżonkę wnioskodawcy działalności gospodarczej, wysokość uzyskiwanych przychodów oraz przepływ środków na należącym do niej rachunku bankowym jest w zestawieniu z kosztami postępowań sądowych wszczętych przez skarżącego bardzo duża. Zdaniem referendarza małżonka wnioskodawcy obraca na bieżąco środkami pieniężnymi, które mogłyby zostać przeznaczone na poniesienie przez M.P. kosztów sądowych. Zaznaczono przy tym, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej.

Od powyższego rozstrzygnięcia skarżący w terminie złożył sprzeciw. W uzasadnieniu podniósł, że wielkość uzyskiwanego przez jego małżonkę przychodu nie jest wartością miarodajną dla możliwości płatniczych rodziny. Jak wskazano dochód miesięczny, nie zaś przychód, na rodzinę waha się między 3.000 a 3.500 zł. Dochód wskazuje zatem, iż pomimo wysokich przychodów, M.K.P. nie korzysta z ulg podatkowych w takim zakresie, który umożliwiałby zwiększenie dochodów. Wnioskodawca wyjaśnił, że choć jego małżonka uzyskuje wysoki przychód, to po pokryciu z niego zobowiązań na rzecz Skarbu Państwa, ZUS-u, dostawców i pracowników pozostaje do dyspozycji kwota nie pozwalająca na pokrycie koniecznych kosztów sądowych. Zdaniem wnioskodawcy niesłusznie cały ciężar przeniesiono na jego małżonkę z pominięciem faktu, że wnioskodawcy nie łączy z małżonką wspólność majątkowa, a wnioskodawca sam nie uzyskuje żadnych dochodów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Przepis art. 259 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718) dalej p.p.s.a. stanowi m.in., że od postanowień, wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Z treści art. 260 p.p.s.a. wynika natomiast, iż rozpoznając sprzeciw sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.

W myśl przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 §4 p.p.s.a.).

Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje: w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postepowania, a w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt: l FZ 429/12, LEX nr 1247073).

Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 grudnia 2003 r., 47375/99 w sprawie Pogorzelec przeciwko Polsce, publ. w Lex pod nr 101042) – tak: postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. akt II FZ 1948/14.

Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy.

Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało przede wszystkim od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej. Nastąpić to może w sytuacji, w której strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący żadnych wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób bardzo ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub gdy ich zapłata byłaby związana z poniesieniem uszczerbku koniecznego dla wnioskującego i jego rodziny.

Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12, LEX nr 1274301).

W świetle powyższego referendarz zasadnie uznał, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie.

Prawdą jest, że wnioskodawca jest w chwili obecnej osobą bezrobotną, bez żadnego źródła dochodu. Jego możliwości płatnicze nie mogą być jednak ocenione w oderwaniu od sytuacji finansowej osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, w szczególności żony. Jak słusznie wyjaśnił referendarz, zawarcie umowy wyłączającej wspólność majątkową nie niweczy obowiązku wzajemnej pomocy pomiędzy małżonkami, wynikającego z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dlatego nadużyciem byłoby zwolnienie skarżącego z kosztów sądowych w sytuacji, gdy małżonek ma możliwość udzielenia wsparcia w tym zakresie. Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny, rozdzielność majątkowa, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś do ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09). Oznacza to, że uwzględnienie możliwości sytuacji finansowej małżonki skarżącego nie stanowiło, wbrew zawartym w sprzeciwie zarzutom, nadużycia.

Odnosząc się natomiast do argumentacji skarżącego, że to uzyskiwany dochód stanowi odzwierciedlenie możliwości płatniczych należy wskazać, że w orzecznictwie prezentowany jest konsekwentnie odmienny pogląd. Zgodnie z nim, w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny zdolności płatniczych nie jest kategoria dochodu rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, lecz właśnie przychodu, gdyż istnieją legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów tak, by w końcowym rozliczeniu minimalizować bądź w ogóle eliminować obciążenia podatkowe. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienia NSA z dnia 25 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 10/10 oraz z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt II FZ 1843/14). Skarżący wskazał, że jego żona nie korzysta z ulg podatkowych. Ma wszelako prawo do obniżania przychodu o wysokość poniesionych kosztów, w tym poprzez odpisy amortyzacyjne, czy też do odliczania straty. Dokonanie takich odliczeń powoduje, że w istocie może dysponować większymi środkami finansowymi, niż wynika to z ujawnionego w deklaracjach podatkowych dochodu.

Kierując się opisanymi powyżej wskazówkami interpretacyjnymi wynikającymi z orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego, referendarz zasadnie wziął pod uwagę uzyskany przez małżonkę wnioskodawcy przychód, który w roku podatkowym 2015 wyniósł 1.866.811,60 zł. Zakres i skala tej działalności jest bardzo duża w zestawieniu z wysokością wymaganego w niniejszej sprawie wpisu, wynoszącego 500 zł, nawet przy uwzględnieniu faktu, że skarżący zainicjował w chwili obecnej 14 postępowań sądowych. Referendarz zasadnie dostrzegł możliwość udzielenia przez małżonkę wsparcia w pokryciu przez skarżącego kosztów sądowych wynoszących w sumie 7000 zł.

W sprzeciwie wnioskodawca podniósł, że dopiero po pokryciu kosztów związanych z działalnością gospodarczej, przedsiębiorca może dysponować pozostałą kwotą. W tym miejscu należy zauważyć, że małżonka wnioskodawcy nie prowadzi działalności gospodarczej w formie np. spółki kapitałowej, która posiada odrębną osobowość prawną i majątek. Uzyskany przez przedsiębiorcę przychód uzyskany w ramach prowadzonej przez niego działalności gospodarczej nie musi być przeznaczany wyłącznie na pokrycie kosztów tej działalności lecz może stanowić źródło zaspokojenia innych zobowiązań, zaciągniętych poza prowadzoną działalnością. Obowiązek pokrycia kosztów sądowych nie może być natomiast traktowany jako zobowiązanie o priorytecie niższym niż pozostałe zobowiązania.

Raz jeszcze należy podkreślić, że prawo pomocy jest zastrzeżone dla osób ubogich. Tymczasem, choć skarżący nie uzyskuje aktualnie dochodów, to pozostaje w związku małżeńskim i wspólnym gospodarstwie z osobą prowadzącą działalność gospodarczą na dużą skalę, ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, a także udział w innym, nie zajmowanym przez siebie lokalu. Te fakty stawiają go, zdaniem Sądu, poza kręgiem osób najuboższych.

Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie działając na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak na wstępie.