Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 679/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-03-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 98 w zw. z art. 6 pkt 16, art. 104 ust. 4, art. 39
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Sędziowie Sędzia WSA Robert Adamczewski (spr.) Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 marca 2022 r. sprawy ze skargi D. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego 1.oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi J. B., prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. A 168 lok. 21, kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. B.A.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 679/21

Uzasadnienie

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wpłynęła skarga D.D. na decyzję z [...]. (znak: KO.4111.176.2021), którą Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. , działając na podstawie art. 98 w zw. z art. 6 pkt 16, art. 104 ust. 4, art. 39 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz.U. z 2020 r. poz. 1876 z późn. zm.) [dalej: ustawa o pomocy społecznej] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta R. z [...] (znak: [...]) w sprawie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego zasiłku celowego.

Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 3 lipca 2020 r. D.D. zwróciła się do MOPS w R. o udzielenie pomocy na zakup żywności, odzieży, leków, środków czystości i pokrycie raty za okulary. Zainteresowana przedstawiała swoją sytuację rodziną, uzyskiwane w rodzinie dochody oraz ich źródła a także ponoszone wydatki. Do wniosku dołączyła oświadczenie o stanie majątkowym, decyzję przyznającą dodatek mieszkaniowy, dowody wpłat płaconych alimentów na rzecz osób spoza rodziny, specyfikację z apteki. W toku prowadzonego postępowania 3 lipca 2020 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy, który skarżąca osobiście podpisała.

Decyzją z [...] Dyrektor MOPS w R. przyznał skarżącej zasiłek celowy z przeznaczeniem na częściowe pokrycie kosztów zakupu leków w miesiącu lipcu 2020 r. w kwocie 25 zł oraz zasiłek celowy z przeznaczeniem na częściowe pokrycie kosztów zakupu żywności, odzieży, środków czystości oraz częściowe pokrycie kosztów zakupu okularów korekcyjnych w miesiącu lipcu 2020 r. w kwocie 500 zł.

Po zrealizowaniu przyznanych świadczeń organ pierwszej instancji powziął informację, że skarżąca od 10 marca 2020 r. odbywała staż z PUP uzyskując z tego tytułu w czerwcu 2020 r., tj. w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku dochód w wysokości 1.033,70 zł. Uzyskany dochód przekraczał 10% ustawowego kryterium dochodowego, wobec czego organ wszczął z urzędu postępowanie w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej, zawiadamiając o tym skarżącą i jednocześnie pouczając o przysługujących jej w trybie art. 10 k.p.a. uprawnieniach.

Decyzją z [...]. Dyrektor MOPS w R. stwierdził, iż świadczenie pieniężne z pomocy społecznej przyznane decyzją z [...] w formie zasiłku celowego z przeznaczeniem na częściowe pokrycie kosztów zakupu leków w kwocie 7,50 zł oraz na częściowe pokrycie kosztów zakupu żywności, odzieży, środków czystości oraz kosztów zakupu okularów korekcyjnych w kwocie 500 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i jednocześnie zobowiązał skarżącą do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 507,50 zł w terminie 14 dni od dnia, w którym niniejsza decyzja stanie się ostateczna na wskazane konto bankowe.

Na skutek wniesionego przez D.D. odwołania, decyzja organu pierwszej instancji została w całości uchylona decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z [...], a sprawa przekazana do ponownego rozpatrzenia. Uzasadnieniem dla tak podjętego rozstrzygnięcia było naruszenie przepisów postępowania poprzez nierozważenie przesłanek wynikających z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej.

Ponownie prowadząc postępowanie organ I instancji decyzją z [...] stwierdził, iż świadczenie pieniężne z pomocy społecznej przyznane decyzją z [...] w formie zasiłku celowego z przeznaczeniem na częściowe pokrycie kosztów zakupu leków w kwocie 7,50 zł i na częściowe pokrycie kosztów zakupu żywności, odzieży, środków czystości oraz częściowe pokrycie kosztów zakupu okularów korekcyjnych w kwocie 500 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym, zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego w kwocie 507,50 zł i jednocześnie rozłożył na raty spłatę nienależnie pobranego świadczenia na 12 rat, po 42,29 zł miesięcznie każda, płatnych w terminie do 25 dnia każdego miesiąca, począwszy do miesiąca następującego po miesiącu w którym decyzja stanie się ostateczna na wskazany rachunek bankowy.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ pierwszej instancji opisał stan faktyczny sprawy, wskazał podejmowane czynności administracyjne oraz zacytował przepisy prawne mające zastosowanie w niniejszej sprawie. Podniósł, że strona ubiegając się o kolejne świadczenie z pomocy społecznej w październiku 2020 r. poinformowała o utracie prawa do stypendium z PUP pobieranego od 10 marca 2020 r. Strona wyjaśniła, że z uwagi na zły stan psychiczny nie poinformowała wcześniej o posiadanym dochodzie organu. W wyniku weryfikacji dochodu ustalono, że w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku z 3 lipca 2020 r. łączny dochód rodziny z uwzględnieniem wynagrodzenia za odbyty staż wynosił 2.097,38 zł, co w przeliczeniu na osobę stanowi 699,13 zł i przekracza ustawowe kryterium dochodowe w kwocie 528 zł uprawniające do zasiłku celowego. W tej sytuacji przyznany zasiłek celowy z przeznaczeniem na cele bytowe w kwocie 500 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Natomiast przyznany zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup leków jest częściowo nienależnie pobrany do kwoty 7,50 zł, gdyż stosownie do uchwały Rady Miasta R. z 27 kwietnia 2004 r. zasiłek celowy na zakup leków przysługuje, jeżeli dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 150 % kryterium dochodowego, przy czym w przypadku gdy dochód nie przekracza 140% kryterium dochodowego zasiłek może wynosić 70% wartości leków. Powyższe oznacza, że z przyznanej i wypłaconej kwoty 25 zł, część w wysokości 7,50 zł jest nienależna. Organ podkreślił, że jest to już kolejna taka sytuacja, gdyż w listopadzie 2018 r. i styczniu 2019 r. również doszło do nienależnie pobranych świadczeń, gdyż zainteresowana zataiła dochód z tytułu dodatku mieszkaniowego. Strona została poinformowana o konieczności zgłaszania wszystkich okoliczności dotyczących zmian w sytuacji rodzinnej, w tym o zmianie sytuacji dochodowej i majątkowej. Takie pouczenie znajduje się również w decyzji.

Organ mając na względzie art. 104 ustawy o pomocy społecznej rozważył możliwość zastosowania ulgi w spłacie zobowiązań. Organ ustalił sytuację rodzinną, zdrowotną, mieszkaniową, dochodową skarżącej oraz ponoszone przez rodzinę wydatki z miesiąca poprzedzającego wydanie decyzji, a także potencjalne możliwości zwrotu świadczeń i na tej podstawie stwierdził, że jednorazowa spłata zadłużenia mogłaby stanowić nadmierne obciążenie finansowe, dlatego zwrot nienależnie pobranych świadczeń został rozłożony na 12 rat po 42,29 zł miesięcznie.

Od powyższej decyzji D.D. wniosła do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. . W odwołaniu skarżąca wyjaśniła sytuację swojej rodziny powołała się na silną depresję syna z wielokrotnymi próbami samobójczymi oraz opisała własne problemy zdrowotne, w tym związane ze stanem psychicznym. Podniosła, że jest matką samotnie wychowującą dwóch synów, ma ogromne długi, sprawę z byłym mężem o podział majątku, w wyniku której może nie mieć gdzie mieszkać. Obecnie ma potrzebę kupna podstawowych sprzętów do domu. Wskazała, że zna wiele osób, które pobierają świadczenia z pomocy społecznej, nigdy nie pracowały lub handlują na rynku i nie zwracają pieniędzy. Strona podniosła, że pracownik socjalny powinien pomagać w przyznaniu zasiłków jak również wspierać psychicznie, a takiego wsparcia nie otrzymała.

Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium ustaliło, że bezspornie D.D. w chwili ubiegania się o zasiłek celowy przedstawiła nieprawdziwe informacje w zakresie sytuacji dochodowej swojej rodziny, zatajając informację o podjęciu 10 marca 2020 r. stażu z PUP w R. oraz uzyskanym z tego tytułu w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, tj. w maju 2020 r. wynagrodzeniu w kwocie 1.033,70 zł. Okoliczność ta miała istotny wpływ na przyznanie zasiłku okresowego albowiem uprawnienie do tego świadczenia uzależnione jest w pierwszej kolejności od spełnienia ustawowego kryterium dochodowego. Bezsporną w niniejszej sprawie jest również okoliczność, że organ pierwszej instancji [...] przyznał D.D. zasiłek celowy pomimo, iż dochód rodziny (z uwzględnieniem pominiętego dochodu) nie uprawniał do przyznania zasiłku celowego z uwagi na przekroczenie ustawowego kryterium dochodowego.

Kolegium uznało, że skarżąca była świadoma, że podjęcie stażu z PUP i uzyskanie dochodu jest okolicznością którą należy zgłosić do organu podczas ubiegania się o świadczenia pieniężne z pomocy społecznej. Wnioskodawczyni wiedziała również o tym, że niepodanie źródła dochodu rodziny ma wpływ na przyznany jej zasiłek celowy. Strona regularnie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej od wielu lat, podczas każdego wywiadu środowiskowego podaje dochód rodziny, w każdej decyzji zawarte jest pouczenie o konieczności informowania o zmianie sytuacji dochodowej i majątkowej rodziny. Ponadto, strona wypełniając 3 lipca 2020 r. druk wniosku o przyznanie zasiłku w rubryce "stypendia kwota" wpisała "nie". Taką informację wpisała również w innym wniosku z 4 maja 2020 r. oraz we wnioskach z lipca i sierpnia 2020 r. O fakcie tym nie poinformowała organu również w terminie późniejszym pobierając kolejne świadczenia z pomocy społecznej na podstawie nieprawdziwej sytuacji dochodowej rodziny. Trudno zatem uznać, że stan emocjonalny strony był powodem zatajenia informacji w dacie ubiegania się o zasiłek celowy, skoro taka sama sytuacja miała miejsce przez kilka kolejnych miesięcy. Świadomym wprowadzeniem w błąd organu jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się o świadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jego uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności.

Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, że D.D. można przypisać cechy dotyczące stanu świadomości o pobieranym wynagrodzeniu oraz zaniechaniu o tym fakcie poinformowania organu. Wskazywany przez stronę zły stan psychiczny, na który się konsekwentnie powołuje i w jej ocenie stanowiący przyczynę niepoinformowania organu, nie może być uznany za uzasadniony, gdyż strona w tym samym czasie kontynuowała zatrudnienie będąc gotowa i zdolna do wykonywania swoich zadań a jednocześnie przez kilka miesięcy ukrywała fakt odbywania stażu i uzyskiwania z tego tytułu dochodu, świadomie poświadczając nieprawdę co do swojej sytuacji dochodowej.

W ocenie organu powyższe okoliczności, dają podstawę do uznania, że wypłacony zasiłek celowy jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej. Świadczenia nienależnie pobrane, stosownie do art. 98 tej ustawy podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny.

Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej stosowanym odpowiednio w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

W rozpatrywanej sprawie organ I instancji zbadał faktyczne możliwości obciążania skarżącej zwrotem nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że zainteresowana ma 45 lat, jest osobą rozwiedzioną, samotnie wychowuje dwóch synów. Dorosła córka mieszka w Warszawie i matka płaci na jej rzecz alimenty w wysokości 400 zł miesięcznie. Skarżąca w okresie od 5 listopada 2020 r. do 30 kwietnia 2021 r. posiadała status osoby bezrobotnej na stażu i z tego tytułu pobierała stypendium - staż. Rodzina mieszka w 3 izbowym mieszkaniu w bloku, które jest współwłasnością z byłym mężem. Żaden z członków rodziny nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, choć wszyscy pozostają pod stałą opieką lekarską. Starszy syn w przeszłości miał epizody depresyjne wymagające leczenia i hospitalizacji psychiatrycznej. Młodszy syn ma nawracające stany zapalne górnych dróg oddechowych. Sama zainteresowana również ma problemy zdrowotne, jednakże jak wynika z akt sprawy istniały one również we wcześniejszym okresie. W kwietniu 2021 r. dochodem rodziny było stypendium w wysokości 1.310,40 zł, które wypłacone zostało również w maju 2021 r. dodatek mieszkaniowy w wysokości 162,48 zł przyznany od [...] do 30 września 2021 r., alimenty na rzecz syna w wysokości 600 zł, świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz drugiego syna w wysokości 500 zł wraz z zasiłkiem rodzinnym w wysokości 124 zł. Łączny dochód rodziny wyniósł 2.696,88 zł, który należy pomniejszyć o alimenty płacone na rzecz córki w wysokości 400 zł. Tym samym dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie wynosi 765,63 zł i przekracza ustawowe kryterium dochodowe w kwocie 528 zł.

W ocenie Kolegium, analiza dokonanej sytuacji rodzinnej D.D. oraz zebrane w sprawie dowody potwierdzają, że skarżąca ma możliwość spłaty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych płatnych po 42,29 zł przez okres 12 miesięcy: choć rodzina boryka się z różnymi trudnościami, to jednak nie są to sytuacje nadzwyczajne, odbiegające od typowych sytuacji, w jakich znajdują się inne rodziny, spełniające kryterium dochodowe. Kolegium zaakcentowało, że organ I instancji oceniając nadmierne obciążenie, będące następstwem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, wziął pod uwagę sytuację rodzinną strony w ujęciu całościowym, bowiem w okresie którego dotyczy niniejsze postępowanie organ pierwszej instancji równolegle wydał trzy decyzje zobowiązujące do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych na łączną kwotę 97,80 zł. Mając na uwadze, że rodzina dysponuje jeszcze dochodem z tytułu pobieranego świadczenia wychowawczego, który nie jest wliczany do kryterium dochodowego rodziny, spłata zadłużenia nie będzie nadmiernym obciążeniem.

Na powyższą decyzję D.D. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.

Wydanej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie "przepisów ustawy o pomocy społecznej w sytuacji kryzysu zgodnie z art. 47.1 o pomocy społecznej dając podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego". Na tej podstawie strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Uzasadniając skargę podniosła, że jest matką samotnie wychowującą dwójkę dzieci, bez prawa do zasiłku, chorującą na depresję, nadciśnienie tętnicze, tarczycę, zapalenie żołądka i dwunastnicy, ma problemy ze stawami. Aktualnie utrzymuje się z alimentów na dzieci w wysokości 600 zł i 500 zł miesięcznie, sama również płaci alimenty na córkę. Podniosła, że rozmawiając z pracownikiem socjalnym MOPS w R. uzyskała informację, że jak dostarczy zaświadczenie od lekarza psychiatry, to będzie miała umorzone świadczenia nienależnie pobrane. Skarżąca wskazała również, że ma ogromne długi u ludzi, od których pożycza pieniądze, ponadto ma sprawę o podział majątku z byłym mężem. Ponadto jeden z synów choruje na depresję i miał próby samobójcze.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Dodatkowo organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Odpis odpowiedzi na skargę wraz z zawiadomieniem o zgłoszonym wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym doręczono pełnomocnikowi skarżącej wyznaczonemu z urzędu 6 grudnia 2021 r. Wobec milczenia pełnomocnika skarżącej zarządzeniem z 5 stycznia 2022 r. sprawę skierowano do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Pismem z 4 lutego 2022 r. pełnomocnik skarżącej poparł skargę i zarzucił organowi bezzasadne nałożenie obowiązku zwrotu przyznanego zasiłku celowego, w sytuacji gdy został on spożytkowany przez stronę zgodnie z jego przeznaczeniem. Ponadto pełnomocnik strony wniósł o przeprowadzenie rozprawy zdalnej.

Zarządzeniem z 9 lutego 2022 r. Sąd poinformował pełnomocnika skarżącej, że 6 grudnia 2021 r. doręczono mu zawiadomienie o złożonym przez organ wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, co do którego pełnomocnik skarżącej nie wypowiedział w ustawowym terminie, a zatem w świetle art. 119 pkt 2 ustawy p.p.s.a. Sąd jest uprawniony do rozpoznania niniejszej sprawy w trybie uproszczonym. Ponadto pełnomocnik skarżącej nie wskazał swego adresu na platformie ePuap, co uniemożliwia korespondencję tą drogą.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że skarga D.D. została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym stosownie do uprawnienia wynikającego z art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2022 r. poz. 329) [dalej: ustawa p.p.s.a.]. W myśl powołanego przepisu sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

W niniejszej sprawie wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym organ zawarł w odpowiedzi na skargę, którą doręczono pełnomocnikowi skarżącej 6 grudnia 2021 r. W terminie 14 dni pełnomocnik strony nie wypowiedział się, a zatem Sąd był uprawniony do rozpoznania niniejszej sprawy w trybie uproszczonym.

Materialnoprawną podstawę decyzji wydanej w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego stanowiły przepisy ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj. Dz.U. z 2020 r. poz. 1876 z późn. zm.) [dalej: ustawa o pomocy społecznej].

Stosownie do art. 98 tej ustawy, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, niezależnie od dochodów rodziny. Artykuł 104 ust. 4 powoływanej ustawy stosuje się odpowiednio.

Świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej (art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej).

Zgodnie zaś z art. 104 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wysokość należności, o których mowa w ust. 1 art. 104 powoływanej ustawy, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej). W przypadku posiadania uprawnień do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych podlegają potrąceniu z bieżących wypłat (art. 104 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej). Wskazane wyżej należności podlegają zwrotowi na rachunek bankowy odpowiednio gminy, powiatu lub samorządu województwa (art. 104 ust. 8 ustawy o pomocy społecznej).

Zgodnie natomiast z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Zauważyć przy tym należy, że jednoznaczne brzmienie wskazanego przepisu art. 98 ustawy o pomocy społecznej, jak też ugruntowane w tym zakresie orzecznictwo sądowe nie pozostawia wątpliwości, że jego wykładni nie można dokonywać w oderwaniu od art. 104 ust. 4 tej ustawy, do którego stosowania pierwszy z powołanych przepisów wprost odsyła.

Z powyższego wynika zatem, że wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Powyższe stanowisko wynika z ugruntowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. m.in. wyrok NSA z 30 października 2008 r., I OSK 1863/07, wyrok NSA z 19 listopada 2008 r., I OSK 1864/07, wyrok NSA z 18 marca 2011 r., I OSK 2065/10).

Podstawą faktyczną wydanych w sprawie rozstrzygnięć było ustalenie, że decyzją z [...] skarżącej przyznano zasiłek celowy zgodnie z wnioskiem skarżącej po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego. Skarżąca wówczas zadeklarowała, że zamieszkuje z dwójką dzieci, pobiera zasiłek rodzinny, zasiłek mieszkaniowy oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego i alimenty na dzieci. Zanegowała pobieranie dochodów z prac dorywczych, renty emerytury lub stypendium, wpisując wyraz "nie" w stosownych rubrykach w formularzu wniosku.

Natomiast organ I instancji w trakcie prowadzonego postępowania uzyskał informację, że skarżąca od 10 marca 2020 r. podjęła staż w urzędzie pracy. Należy więc przychylić się do stanowiska organów, że bezspornie skarżąca w chwili ubiegania się o zasiłek celowy przedstawiła nieprawdziwe informacje w zakresie sytuacji dochodowej swojej rodziny, zatajając informację o podjęciu 10 marca 2020 r. stażu z PUP w R. oraz uzyskanym z tego tytułu w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, tj. w czerwcu 2020 r. wynagrodzeniu w kwocie 1.033,70 zł. Okoliczność ta miała istotny wpływ na przyznanie zasiłku celowego albowiem uprawnienie do tego świadczenia uzależnione jest w pierwszej kolejności od spełnienia ustawowego kryterium dochodowego. Tu tylko na marginesie można wskazać, że w argumentacji Kolegium mylnie w tym miejscu powołano się na dochody z maja 2020 r., jednak ta omyłka nie ma wpływu na rozstrzygnięcie, skoro również w czerwcu 2020 r. skarżąca uzyskała stypendium w tej samej kwocie.

Zdaniem organów, spełniona została zatem przesłanka z art. 98 ustawy o pomocy społecznej, tj. uzyskania przez skarżącą świadczenia na podstawie nieprawdziwych informacji w związku ze zmianą sytuacji materialnej.

W tym miejscu podkreślenia wymaga, że warunkiem uznania, że została spełniona przesłanka z art. 98 ustawy o pomocy społecznej, tj. uzyskania przez osobę korzystającą ze świadczeń z pomocy społecznej, świadczenia na podstawie nieprawdziwych informacji jest wykazanie, że świadomie podała ona nieprawdziwe dane o swojej sytuacji majątkowej, wprowadzając organ w błąd.

Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09 obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Sąd w składzie orzekającym stwierdził, że organy orzekające w niniejszej sprawie sprostały powyższym wymaganiom: materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych wskazuje, że skarżąca była wielokrotnie pouczana o obowiązku niezwłocznego informowania organu o każdej zmianie w sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń z pomocy społecznej. Takie pouczenie o treści art. 109 ustawy o pomocy społecznej zawierały przykładowo decyzje przyznające świadczenia wydane bezpośrednio przed złożeniem przez skarżącą analizowanego wniosku z 3 lipca 2020 r. i odebrane osobiście przez skarżącą, tj.: decyzja z [...] przyznająca zasiłek celowy, decyzja z [...]. w sprawie pomocy na zakup posiłku czy decyzja z [...] przyznająca zasiłek celowy. Dodatkowo formularz wniosku, który podpisała skarżąca zawiera zdanie: "Oświadczam, że opisany we wniosku obecny stan faktyczny jest zgodny z prawdą." Nie bez znaczenia jest też fakt, iż skarżąca w momencie wypełniania druku wniosku o przyznanie zasiłku celowego w rubryce "stypendia kwota" wpisała słowo "nie". Takową informację wpisała również w innym wniosku z 4 maja 2020 r. oraz we wnioskach z lipca i sierpnia 2020 r. O fakcie pobierania stypendium nie poinformowała także organów w okresie późniejszym, przez cały czas pobierając świadczenie i równolegle uzyskując dochód z tytułu stypendium.

Sąd w składzie orzekającym doszedł więc do przekonania, iż w kontrolowanym postępowaniu wykazano, że skarżąca świadomie korzystała z przyznanych jej świadczeń, mimo że wiedziała, że są one nienależne, tzn. świadomie zataiła informację o stypendium ze stażu w urzędzie pracy od marca 2020 r., a w konsekwencji zaistniała podstawa do orzeczenia, że wypłacony na mocy decyzji z [...] zasiłek celowy jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Na aprobatę zasługuje także stanowisko Kolegium, które nakazało organowi I instancji rozważyć przesłanki z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Zgodnie bowiem z poglądem zaprezentowanym przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyrok z 22 października 2021 r., I OSK 520/21 organy administracji publicznej orzekające w sprawach zwrotu nienależnie pobranych środków pomocy publicznej mają obowiązek stosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej także na etapie postępowania w przedmiocie ustalenia kwoty do zwrotu wynikającej z faktu nienależnego pobrania wsparcia. Oznacza to, że postępowanie wyjaśniające prowadzone przez organy powinno obejmować nie tylko kwestie związane z ustaleniem, że określone świadczenia zostały pobrane nienależnie i wyliczenia ich wysokości, ale także ustalenie, czy zwrot takiej należności stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub niweczyłby skutki udzielonej pomocy.

Omawiany przepis stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

W kontekście tych rozważań godne uwagi jest to, że organ oceniając nadmierne obciążenie, będące następstwem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, wziął pod uwagę sytuację rodzinną strony w ujęciu całościowym, bowiem w okresie którego dotyczy niniejsze postępowanie organ pierwszej instancji równolegle wydał trzy decyzje zobowiązujące do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych na łączną kwotę 97,80 zł. Oceniając obecny stan majątkowy rodziny skarżącej i uwzględniając, że rodzina dysponuje jeszcze dochodem z tytułu pobieranego świadczenia wychowawczego, który nie jest wliczany do kryterium dochodowego rodziny, organ doszedł do prawidłowego wniosku, że spłata zadłużenia w formie 12 rat miesięcznych nie będzie nadmiernym obciążeniem.

Mając powyższe na uwadze, a także uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa, Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Rozstrzygnięcie o kosztach (punkt 2 wyroku) zapadło na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ustawy p.p.s.a. Na zasądzone koszty złożyła się kwota wynagrodzenia adwokata w wysokości 240 zł ustalona zgodnie z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tj. Dz.U. z 2019 r., poz. 18).

IB