Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 712/05
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2005-09-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 647  Sprawy związane z ochroną danych osobowych
Hasła tematyczne: Ochrona danych osobowych
Skarżony organ: Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 18 ust. 1, art. 23 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 101 poz 926
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych - tekst jedn.
article: art. 509 par. 1
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a , art. 188
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Teza: 1. Aby zastosować art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych /Dz.U. nr 101 poz. 926 ze zm./ jako podstawę do przetwarzania danych osobowych musiałby istnieć przepis prawny zezwalający na przekazanie danych. Przepis art. 509 par. 1 Kc, stanowiący o przeniesieniu bez zgody dłużnika wierzytelności na osobę trzecią /chyba że sprzeciwiałoby to się ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania/ wypowiada się wyłącznie w przedmiocie przelewu. Nie może więc być traktowany jako zezwolenie na przetwarzanie danych w rozumieniu art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy.

2. W przypadku przetwarzania danych osobowych przez administratora danych, bez zgody osoby, której te dane dotyczą, w pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie i rozważenie, czy spełniona jest ustawowa przesłanka szczegółowa uzasadniająca przetwarzanie danych bez zgody osoby, której dane dotyczą, a następnie, jeżeli przesłanka ta jest spełniona, ustalenie i rozważenie wszystkich okoliczności koniecznych do wyważenia niezbędnej ochrony interesów osoby, której dane dotyczą oraz interesów administratora danych.

TEZY

1. Aby zastosować art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych /Dz.U. nr 101 poz. 926 ze zm./ jako podstawę do przetwarzania danych osobowych musiałby istnieć przepis prawny zezwalający na przekazanie danych. Przepis art. 509 par. 1 Kc, stanowiący o przeniesieniu bez zgody dłużnika wierzytelności na osobę trzecią /chyba że sprzeciwiałoby to się ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania/ wypowiada się wyłącznie w przedmiocie przelewu. Nie może więc być traktowany jako zezwolenie na przetwarzanie danych w rozumieniu art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy.

2. W przypadku przetwarzania danych osobowych przez administratora danych, bez zgody osoby, której te dane dotyczą, w pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie i rozważenie, czy spełniona jest ustawowa przesłanka szczegółowa uzasadniająca przetwarzanie danych bez zgody osoby, której dane dotyczą, a następnie, jeżeli przesłanka ta jest spełniona, ustalenie i rozważenie wszystkich okoliczności koniecznych do wyważenia niezbędnej ochrony interesów osoby, której dane dotyczą oraz interesów administratora danych.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Chróścielewski, Sędziowie NSA Janina Antosiewicz (spr.), Henryk Dolecki, Protokolant Mariusz Bartosiak, po rozpoznaniu w dniu 23 września 2005 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej "P." S.A. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 marca 2004 r. sygn. akt II SA 1631/03 w sprawie ze skargi "P." S.A. z siedzibą w W. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia 2 kwietnia 2003 r. (...) w przedmiocie przetwarzania danych osobowych 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla zaskarżoną decyzję, 3. zasądza od Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych na rzecz skarżącej "P." S.A. z siedzibą w W. kwotę 730 /siedemset trzydzieści/ zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym 480 /czterysta osiemdziesiąt/ zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 11 marca 2004 r. II SA 1631/03 oddalił skargę "P." S.A. w W. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia 2 kwietnia 2003 r. (...), którą organ utrzymał w mocy swą poprzednią decyzję z dnia 17 stycznia 2003 r., nakazującą "P." S.A. nieudostępnianie danych osobowych abonenta Piotra N., przetwarzanych w związku z przelewem wierzytelności, bez spełnienia warunków określonych w art. 385[1] par. 1 w zw. z art. 385[3] pkt 5 Kodeksu cywilnego, tj. bez zgody abonenta. W uzasadnieniu wyroku Sąd podzielił ustalenia i stanowisko Generalnego Inspektora.

Organ ustalił, że dnia 29 lipca 1998 r. została zawarta pomiędzy Piotrem N. a "P." S.A. umowa o świadczenie usług telekomunikacyjnych, następnie rozwiązana 7 lipca 2000 r., bez uregulowania wynikających z niej należności. W dniu 30 maja 2001 r. "P." S.A. zawarła umowę o przelew z "O." Sp. z o.o. z siedzibą w P., odnoszącą się również do wierzytelności P. N. i w wykonaniu tej umowy udostępniła tej Spółce jego dane osobowe. Jako podstawa udostępnienia danych osobowych wskazany został przepis art. 509 i nast. Kc. Pismem z dnia 2 września 2002 r. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów poinformował Generalnego Inspektora, że w jego opinii cesja długu abonenta będącego konsumentem pomiędzy przedsiębiorcą /kontrahentem konsumenta/ a firmą windykacyjną jest dopuszczalna jedynie za zgodą konsumenta, w przeciwnym razie przyjęcie dopuszczalności takiej cesji na podstawie art. 385[1] par. 1 Kc spełnia ogólne przesłanki niedozwolonego postanowienia umownego. Wydając decyzję z dnia 17 stycznia 2003 r. Generalny Inspektor przyjął, że zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych /Dz.U. nr 101 poz. 926 ze zm./, przetwarzanie danych jest dopuszczalne, gdy osoba, której dane dotyczą wyrazi na to zgodę. "P." S.A. przez zawarcie umowy z P. N. nabyła prawo do przetwarzania jego danych osobowych w granicach określonych postanowieniami tej umowy i w celu jej realizacji, jak również w celu dochodzenia ewentualnych roszczeń z tytułu niewłaściwego wykonania tej umowy. W ocenie organu wskazana przez "P." S.A. przesłanka z art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych w związku z art. 509 Kc nie stanowi podstawy prawnej dla udostępnienia danych osobowych Spółce "O." w sytuacji, gdy P. N. nie wyraził na to zgody. Organ powołał się przy tym na treść art. 385[1] par. 1 i art. 385[3] pkt 5 Kc prezentując pogląd, że niedopuszczalne jest udostępnienie osobom /podmiotom/ trzecim przez "P." S.A. w drodze przelewu wierzytelności, danych osobowych P. N. wyłącznie na podstawie art. 509 Kc. Takie działanie, niepoprzedzone jego zgodą, przyjmuje bowiem charakter niedozwolonego postanowienia umownego, o którym mowa w art. 385[3] pkt 5 Kc, te zaś zgodnie z art. 385[1] Kodeksu nie są dla konsumenta wiążące.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy "P." S.A. zarzuciła niewłaściwą wykładnię przepisów Kodeksu cywilnego i ustawy o ochronie danych osobowych wywodząc, iż podstawę do przetwarzania danych stanowiły przepisy art. 23 ust. 1 pkt 2 i 5 tej ustawy, stąd też brak było ustawowej przesłanki do zastosowania środków przewidzianych w art. 18 ustawy. Zdaniem tej Spółki podstawę przetwarzania danych osobowych stanowił w odniesieniu do tego administratora danych art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy, dopuszczający przetwarzanie danych, gdy jest to niezbędne do wypełnienia prawnie usprawiedliwionych celów administratorów lub osób trzecich, którym dane te są przekazywane, a przetwarzanie ich nie narusza praw i wolności osoby, której dane dotyczą. Windykację należności należy uznać za prawnie usprawiedliwiony cel. Zdaniem Spółki "P.", organ naruszył także przepisy art. 385[1] par. 1, art. 385[3] pkt 5 i art. 509 Kc, gdyż brak jest podstaw do stwierdzenia, że stosunkom zobowiązaniowym z udziałem konsumentów ustawodawca nadał charakter szczególny /rozumiany jako lex specialis/ i w odniesieniu do nich wyłączone są inne przepisy Kodeksu. Brak jest także przesłanek do uznania, że istnieją szczególne "właściwości zobowiązania" w rozumieniu art. 509 par. 1 in fine Kodeksu, które przesądzały o zakazie dokonywania przelewu wierzytelności, przysługującej przedsiębiorcy w stosunku do konsumenta. Zmiana podmiotowa w zakresie osoby wierzyciela w odniesieniu do ściśle określonej wierzytelności pieniężnej nie powoduje przekształcenia stosunku zobowiązaniowego w takim stopniu, który mógłby uzasadniać zastosowanie zakazu przenoszenia wierzytelności, ani też nie powoduje po stronie dłużnika /konsumenta/ obciążeń i trudności tego rodzaju, że z punktu widzenia jego interesów należałoby takiej czynności zakazać. Nie można zatem uznać, że dokonanie przelewu naruszałoby interesy konsumenta, a naruszenie to miałoby charakter rażący. Spółka twierdziła także, iż naruszono art. 105 par. 1 Kpa, gdyż postępowanie stało się bezprzedmiotowe, bowiem w dacie wydania decyzji "P." S.A. nie przysługiwała żadna wierzytelność w stosunku do P. N., stąd nie ma przedmiotu, który mógłby podlegać przelewowi bez jego zgody; nie ma więc uzasadnienia zakaz przekazania jakiemukolwiek podmiotowi danych osobowych P. N.

W decyzji ostatecznej, utrzymującej w mocy decyzję z dnia 17 stycznia 2003 r., organ podtrzymał poprzednią argumentację, stwierdzając nadto, że nie wystąpiła w tej sprawie żadna z okoliczności, o których mowa w art. 105 par. 1 Kpa, uzasadniająca umorzenie postępowania. W uzasadnieniu tej decyzji obszernie odniósł się także do tego, że podstawy do udostępnienia danych osobowych nie może stanowić art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochronie danych osobowych, ponieważ Spółka "P.", bez zgody konsumenta nie mogła dokonać przelewu wierzytelności. Organ przyznał, że sam przelew nie pogarsza sytuacji dłużnika, jednakże od chwili, gdy prawa wierzyciela zaczęła wykonywać Spółka "O.", rażącemu pogorszeniu uległa jego sytuacja prawna. Umowa ukształtowała bowiem jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza jego interesy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę "P." S.A., w której powtórzono argumentację i zarzuty z wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy /rozbudowując je o dodatkowe rozważania prawne/, podzielił pogląd organu podkreślając jednakże, iż nie ocenia ważności czy skuteczności umowy, do czego powołany jest sąd powszechny, lecz ocenia jedynie legalność przetwarzania danych osobowych, bowiem to należy do kompetencji Generalnego Inspektora i sąd administracyjnego.

Odnosząc się do przesłanki przetwarzania danych osobowych, wskazanej w art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych, a więc gdy zezwalają na to przepisy prawa, Sąd stwierdził, że art. 509 Kc takiej dyspozycji nie zawiera. Stanowi on jedynie o przelewie wierzytelności, zatem nie może być samoistną podstawą przekazania danych osobowych. Rozważając przesłankę z art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy, a więc gdy jest to niezbędne do wypełnienia prawnie usprawiedliwionych celów administratorów danych, o których mowa w art. 3 ust. 2 lub osób trzecich, którym są przekazywane te dane, a przetwarzanie ich nie narusza praw i wolności osoby, której dane dotyczą, Sąd stwierdził, iż umowa o przelewie wierzytelności, jak i działalność windykacyjna, mogą powodować, że powstaje usprawiedliwiony cel administratora. Nie może jednak nastąpić pogorszenie sytuacji osoby, której dane dotyczą. Oceniając sytuację prawną kontrahenta strony umowy konsumenckiej należy badać, czy nie nastąpiło pogorszenie jego sytuacji prawnej w świetle przepisów dotyczących umów konsumenckich. Sąd przyjął, że art. 509 Kc pozwala na takie przelewy bez zgody dłużnika, pod warunkiem, że nie sprzeciwia się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. W przypadku umów konsumenckich dokonaniu takiego przelewu bez zgody dłużnika sprzeciwia się ustawa. Art. 385[3] pkt 5 Kodeksu wskazuje na to, że niedozwolonym postanowieniem umownym jest takie postanowienie, które pozwala kontrahentowi konsumenta na przeniesienie praw i obowiązków wynikających z umowy bez zgody konsumenta. Oznacza to, że takie postanowienie nieuzgodnione z nim indywidualnie, jeżeli byłoby zawarte we wzorcu umownym nie wiąże go. W konsekwencji takie postanowienie, łącząc je z treścią art. 385[3] pkt 5 Kodeksu, musiałoby być określone w samej umowie indywidualnie uzgodnionej z konsumentem. Skoro nie można nawet we wzorcu umownym wyłączyć zgody konsumenta, to zakazane jest czynić więcej, a więc dokonywać takich czynności bez zgody konsumenta. W świetle art. 385[3] pkt 5 Kc nie można zezwolić kontrahentowi na zawarcie we wzorcach umownych postanowienia zezwalającego na przeniesienie praw i obowiązków. Zdaniem Sądu dokonana cesja wierzytelności wiąże się zarówno z przeniesieniem praw, jak i obowiązków, co potwierdza art. 513 par. 2 Kodeksu i treść umowy przelewu, w której nabywca zobowiązał się do wysłania dłużnikowi w imieniu zbywcy pisemnego zawiadomienia o przelewie.

Odnosząc się do zarzutu bezprzedmiotowości decyzji Generalnego Inspektora, Sąd dokonał oceny tej przesłanki z uwzględnieniem treści art. 105 par. 1 Kpa i stwierdził, że nie zachodziły w tej sprawie przesłanki bezprzedmiotowości ani z przyczyn podmiotowych, ani przedmiotowych. Po dokonaniu cesji wierzytelności "P." S.A. nadal dysponowała danymi osobowymi P. N., istniały zatem władcze kompetencje do orzekania w drodze decyzji na podstawie art. 18 ustawy o ochronie danych osobowych. Organ zakazał przekazywania danych osobowych w związku z przelewem wierzytelności bowiem wiązał to z zakresem stwierdzonego naruszenia. Z punktu widzenia art. 18 tej ustawy nie jest zaś istotne, czy takie czynności były prawnie skuteczne oraz czy mogły być takie w przyszłości. Należy bowiem odróżnić skuteczność samej umowy od przekazania danych osobowych. W przypadku przekazania danych bez podstawy prawnej - zdaniem Sądu - nie jest zasadnym umarzanie postępowania, gdyż poza zakresem kontroli organu pozostawałby cały obszar faktycznych działań administratora danych. Treść decyzji nie mogła być inna, gdyż nakazy lub zakazy Generalnego Inspektora muszą być konsekwencją stwierdzonych naruszeń, w odniesieniu do przetwarzania danych osobowych P. N.

Skargę kasacyjną wniosła Spółka "P." S.A. zaskarżając wyrok w całości i wskazując jako podstawę kasacyjną naruszenie prawa materialnego zarzuciła:

- naruszenie art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych przez przyjęcie, że art. 509 par. 1 Kc - z uwagi na brzmienie art. 385[3] pkt 5 i art. 513 par. 2 Kodeksu - nie jest przepisem prawa zezwalającym na przetwarzanie danych, a tym samym błędną wykładnię powyższych przepisów i niewłaściwe zastosowanie art. 385[3] pkt 5 Kodeksu;

- naruszenie art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochronie danych osobowych, poprzez przyjęcie, że skarżąca otrzymując i przetwarzając dane osobowe dla realizacji prawnie usprawiedliwionego celu, naruszyła prawa i wolności osoby, której dane dotyczą, a tym samym błędną wykładnię tego przepisu;

- naruszenie art. 18 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych, poprzez przyjęcie, że Generalny Inspektor miał prawo wydać decyzję nakazującą uzyskiwanie zgody klienta na przelew wierzytelności, w sytuacji, gdy kompetencje organu ograniczają się tylko do sfery przetwarzania danych osobowych, a nie do sfery czynności cywilnoprawnych, a tym samym, błędną wykładnię tego przepisu i jego niewłaściwe zastosowanie.

W skardze kasacyjnej zawarto wniosek o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę wyroku w całości przez uchylenie obu decyzji Generalnego Inspektora /art. 176 w zw. z art. 188 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi/ i zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że naruszenie art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych, polega na przyjęciu, że działanie skarżącej Spółki nie znajduje oparcia w przepisie zezwalającym na przetwarzanie danych, podczas gdy przepisem takim jest przepis art. 509 par. 1 Kc. Zdaniem skarżącej Spółki zezwolenie takie w przepisie prawa nie musi wyraźnie upoważniać podmiot do przetwarzania danych osobowych. Wystarczy, że zezwala on na wykonanie określonej czynności, do której niezbędne jest przetwarzanie danych osobowych. Odesłanie z art. 23 ust. 1 pkt 2 odnosi się do całego systemu prawnego, w tym przepisów prywatnoprawnych. Należy więc traktować je jako odesłanie do przepisów wyznaczających prawa i obowiązki administratora danych dla wykonania których następuje przetwarzanie przez niego danych osobowych. W poszczególnych ustawach zastosowano różne rozwiązania; w części wyraźnie przyznano uprawnienie do przetwarzania danych, inne określają jedynie sposób zachowania się, z którym związane jest przetwarzanie danych.

Wnoszący skargę kasacyjną podniósł także że na takie rozumienie przepisu art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy wskazuje art. 7 lit. "c" dyrektywy UE nr 95/46 o ochronie osób fizycznych w związku z przetwarzaniem ich danych osobowych oraz o swobodnym przepływie tych danych. Zezwala on na przetwarzanie danych w sytuacji, gdy "jest to konieczne w celu wykonania wynikającego z prawa zobowiązania, któremu administrator danych podlega". Intencją dyrektywy jest więc wskazanie jako podstawy prawnej przetwarzania danych przepisów prawa, z których konieczność przetwarzania wynika również pośrednio. Nie ma racjonalnych przesłanek by treść powołanego przepisu ustawy interpretować odmiennie niż nakazuje to dyrektywa. Zdaniem skarżącego znaczenie w tej sprawie dla zastosowania art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy, ma art. 509 par. 1 Kc. Wynika z niego zasada, że wierzytelność jest zbywalna i może być przedmiotem przelewu. Przelew wierzytelności konsumenckiej był w tej sprawie dopuszczalny, bowiem nie istnieje żadna z negatywnych przesłanek, określonych w art. 509 par. 1 Kodeksu. Błędnie organ i Sąd przyjęli, że w przypadku umów konsumenckich przeszkodą jest art. 385[3] pkt 5 Kodeksu, stanowiący, że niedozwoloną może być klauzula w umowie z konsumentem dopuszczająca przeniesienie praw i obowiązków z tej umowy na inny podmiot, bez zgody konsumenta. Błąd polega na tym, że: 1/ umowa z konsumentem nie zawierała żadnych postanowień odnoszących się do cesji wierzytelności, a przepis art. 385[1] Kodeksu odnosi się do klauzul zawartych w umowach konsumenckich, 2/ gdyby klauzula o przeniesieniu wierzytelności była zawarta w umowie z konsumentem, to nie mogłaby być oceniana jako wadliwa w świetle art. 385[3] pkt 5 Kodeksu. Jeżeli konsument unika zapłaty, a w ocenie przedsiębiorcy, jedynym i korzystnym rozwiązaniem dla niego będzie zbycie wierzytelności lub jej dochodzenie przez nabywcę wierzytelności /działalność polegająca na obrocie wierzytelnościami jest przecież zgodna z prawem/, to, zdaniem skarżącej, trudno odmówić mu takiego prawa, tym bardziej iż w żadnym stopniu nie uderza to w prawa konsumenta ani nie podważa przyznanych mu gwarancji uczciwego handlu. Przy ocenie, jakie działania administratora danych mieszczą się w ramach "usprawiedliwionego interesu" oraz "naruszenia praw i wolności" /spełnienie przesłanek z art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochronie danych osobowych/, należy zwrócić uwagę, iż wedle ustawodawcy, nawet marketing usług /towarów/ administratora spełnia powyższe kryteria. Trudno zatem uznać, że może naruszać prawa i wolności osoby, będącej dłużnikiem, podejmowanie wobec niej działań służących windykacji należności. W tej sytuacji, przetwarzanie danych znajduje także oparcie w przesłance, o której mowa w art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochrony danych osobowych.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 18 ustawy o ochronie danych osobowych skarżący stwierdził, że zgodnie z tym przepisem Generalny Inspektor jest uprawniony do wydania decyzji w przypadku naruszenia przepisów o ochronie danych. Tymczasem organ powołując się na niedopuszczalność stosowania art. 509 par. 1 Kc ze względu na art. 385[3] pkt 5 dopuścił się de facto rozstrzygnięcia w zakresie ważności umowy przelewu, co należy do sądu powszechnego, a w niektórych wypadkach do Prezesa UOKiK. Jeżeli rozstrzygnięcie w sprawie z zakresu danych osobowych /będącej sprawą administracyjną/ zależy od uprzedniej kontroli treści danej czynności przez inny organ, postępowanie administracyjne powinno ulec zawieszeniu na podstawie art. 97 par. 1 pkt 4 Kpa. W przedmiotowej sprawie organ powołuje się na stanowisko Prezesa UOKiK - zdaniem skarżącej - jednak nie może ono być traktowane jako rozstrzygnięcie zagadnienia wstępnego przez inny organ. Rozstrzygając więc o niedopuszczalności przelewu wierzytelności bez zgody konsumenta, Generalny Inspektor wykroczył poza przyznane mu w art. 18 ustawy kompetencje. Ten sam błąd popełnił Sąd uznając, iż ten organ mógł w przedmiotowej sprawie rozstrzygnąć zagadnienie wykraczające poza jego właściwość.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Generalny Inspektor wniósł o jej oddalenie, a odnosząc się szczegółowo do jej zarzutów, opowiedział się za stanowiskiem zajętym w zaskarżonym wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy a niektóre postawione w niej zarzuty Sąd uznał za trafne.

W przedmiotowej sprawie odmienna interpretacja wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów ustawy o ochronie danych osobowych i Kodeksu cywilnego sprowadza się w istocie do tego czy art. 23 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy stanowiły podstawę do przekazania skarżącej Spółce będącej administratorem danych osobowych - bez zgody abonenta, będącego stroną umowy konsumenckiej.

Odnosząc się do pierwszego z wymienionych przepisów należy stwierdzić, iż stanowi on podstawę do przetwarzania danych osobowych bez zgody osoby, której dane te dotyczą gdy zezwalają na to przepisy prawa. Zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, że aby zastosować art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy jako podstawę do przetwarzania danych osobowych musiałby istnieć przepis prawny zezwalający na przekazanie danych. Przepis art. 509 par. 1 Kc, stanowiący o przeniesieniu bez zgody dłużnika wierzytelności na osobę trzecią /chyba że sprzeciwiałoby to się ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania/ wypowiada się wyłącznie w przedmiocie przelewu. Nie może więc być traktowany jako zezwolenie na przetwarzanie danych w rozumieniu art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy. Zarzut naruszenia tego przepisu przez Sąd I instancji, zamieszczony w skardze kasacyjnej należy więc uznać za chybiony.

Przepis art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy dopuszcza przetwarzanie danych gdy jest to niezbędne do wypełnienia prawnie usprawiedliwionych celów administratorów danych, o których mowa w art. 3 ust. 2 lub osób trzecich, którym są przekazywane te dane - a przetwarzanie danych nie narusza praw i wolności osoby, której dane dotyczą.

Dokonując wykładni tego przepisu należy zwrócić uwagę na użycie przez ustawodawcę określenia "jeżeli jest to niezbędne". Wskazuje to, że stosowanie tego przepisu wymaga nie tylko wykazania że chodzi o realizowanie uprawnienia lub obowiązku wynikającego z przepisów prawa lub prawnie usprawiedliwionego celu, ale także dokonanie oceny czy dla realizacji tego celu niezbędne jest przekazanie danych, pomimo braku zgody osoby której dane te dotyczą.

Ocena ta to wyważanie racji i interesów "właściciela" danych, objętego ochroną prawną, aby dane nie były przetwarzane bez jego zgody, a z drugiej administratora danych, również chronionego przez prawo w zakresie w jakim może realizować prawnie usprawiedliwione cele i uprawnienia. W przypadku administratora, będącego wierzycielem, jest to prawo do uzyskania świadczenia należnego od dłużnika. Przy istniejącym konflikcie interesów obu stron /osoby której dane dotyczą i administratora danych/ stosowanie art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy wymaga wyważenia tych interesów przy uwzględnieniu rangi tych interesów w okolicznościach konkretnej sprawy. Uwzględnić przy tym należy, iż z pozycji osoby której dane te dotyczą konflikt ten dotyka sfery prywatności, a więc wartości o szczególnej randze, chronionej także przez Konstytucję RP.

Oznacza to, że w przypadku przetwarzania danych osobowych przez administratora danych, bez zgody osoby, której te dane dotyczą, w pierwszej kolejności konieczne jest ustalenie i rozważenie, czy spełniona jest ustawowa przesłanka szczegółowa uzasadniająca przetwarzanie danych bez zgody osoby, której dane dotyczą, a następnie, jeżeli przesłanka ta jest spełniona, ustalenie i rozważenie wszystkich okoliczności koniecznych do wyważenia niezbędnej ochrony interesów osoby, której dane dotyczą oraz interesów administratora danych.

Tak też rozumiane są postanowienia powołanej dyrektywy 95/46/WE z dnia 24 października 1995 r. Przepis art. 7 lit. "f" dyrektywy dopuszcza przetwarzanie danych osobowych przez administratora, gdy jest to konieczne z punktu widzenia potrzeb wynikających z uzasadnionych interesów administratora lub osoby trzeciej, chyba że interesy te są podporządkowane interesom związanym z podstawowymi prawami i wolnościami osoby, której dane dotyczą. Oznacza to, że dyrektywa nakazuje ważyć interesy obu stron w konkretnym przypadku i - co do zasady - dopuszcza przetwarzanie danych, które jest konieczne do realizacji prawnie usprawiedliwionych celów administratora, chyba że po dokonaniu porównania interesów obu stron okaże się, że podstawowe prawa i wolności jednostki mają większą wagę niż konkretny interes administratora. W wyroku z dnia 14 września 2000 r. - The Queen przeciwko Ministrowi Rolnictwa Wielkiej Brytanii /Zb. Orz. 2000 r., s. I - 6751, załącznik A.1/, dotyczącym wykładni art. 7 lit. "f" dyrektywy Europejski Trybunał Sprawiedliwości podkreślił, że przepisy prawa krajowego powinny być interpretowane tak dalece, jak to możliwe, na podstawie brzmienia i celu dyrektywy, aby zapewnić realizację tego celu. Celem tym jest ochrona prywatności, która powinna być rozpatrywana także w świetle art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W ocenie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości przetwarzanie danych osobowych bez zgody osoby, której dane dotycząc jest dopuszczalne, jeżeli: a/ ma podstawę w przepisie prawa, który wyraźnie na takie przetwarzanie zezwala, b/ przetwarzanie /udostępnianie/ danych jest niezbędne do realizowania uprawnienia lub spełnienia obowiązku określonego ustawą, c/ dane są przetwarzane tylko w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne do osiągnięcia tych celów. Rozstrzygając o legalności przetwarzania danych trzeba każdorazowo, ważąc interesy stron, znaleźć równowagę między prawami i wolnościami jednostki z jednej strony a prawnie usprawiedliwionym interesem osoby trzeciej z drugiej strony. Oznacza to obowiązek zapewnienia właściwej równowagi praw i interesów stron, w tym praw podstawowych.

Dokonana przez Sąd I instancji wykładnia art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy, wyłączająca ten przepis jako podstawę przetwarzania danych osoby, będącej stroną umowy konsumenckiej, bez jej zgody ze względu na przepis art. 385[3] pkt 3 Kc narusza prawo.

Przedstawione przez Sąd w zaskarżonym wyroku stanowisko nie wynika z przepisów art. 385[3] Kc. W zestawieniu z przepisem art. 385[1] par. 1 Kc można jedynie przyjąć, że postanowienie umowne, zawarte we wzorcu umownym, zezwalające kontrahentowi konsumenta na przelew wierzytelności, może być uznane za niedozwolone, jeżeli kształtuje prawa i obowiązku konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Oznacza to, że również przelew wierzytelności, w przypadku gdy umowa zawarta z konsumentem na podstawie wzorca umownego, nie zawiera takiej klauzuli, mógł być jedynie oceniany na podstawie przesłanek określonych w art. 385[1] Kc. Nie można więc przyjąć z góry założenia, że nie można przenieść wierzytelności na osobę trzecią, gdy dłużnikiem jest konsument, bez zgody dłużnika /art. 509 par. 1 Kc/, ponieważ sprzeciwiłoby się to ustawie /art. 385[3] pkt 5 Kc/. Na takim założeniu został oparty zaskarżony wyrok.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w zaskarżonym wyroku jak również w zaskarżonej decyzji zarówno Sąd jak i Generalny Inspektor wypowiadał się w kwestii ważności i dopuszczalności czynności przelewu, co należy do kompetencji sądu powszechnego.

Z uzasadnienia decyzji wynika, iż organ naruszenia praw osoby, której dane są przetwarzane upatruje nie tyle w samej instytucji prawnej przelewu wierzytelności, co w działaniach podejmowanych po zawarciu umowy przelewu przez nabywcę wierzytelności /brak faktycznych możliwości wyjaśniania z udziałem dłużnika istnienia zobowiązania, stosowanie swoistych metod zmierzających do uzyskania świadczenia/. Przyjęcie takiego założenia przez organ, aprobowane przez Sąd, jest wadliwe. Nie oznacza to jednak, że w sprawie administracyjnej nie jest możliwe ocenianie znaczenia i skutków umowy dla potrzeb rozstrzygnięcia administracyjnego, jeżeli prawo administracyjne odsyła do prawa cywilnego. W przypadku art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy takie odesłanie ma miejsce. Prawnie usprawiedliwiony cel, o którym mowa w tym przepisie może być oparty także na przepisach prawa cywilnego. Za taki prawnie usprawiedliwiony cel już sama ustawa uznaje dochodzenie roszczeń z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej /art. 23 ust. 4 pkt 2/. Nie bez znaczenia przy ocenie, czy cel jest prawnie usprawiedliwiony są także przepisy prawa cywilnego, które służą ochronie konsumentów. Czym innym jednak jest ocena, czy cel realizowany przez administratora danych osobowych jest prawnie usprawiedliwiony, w rozumieniu art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy, co należy do kompetencji organu rozstrzygającego sprawę administracyjną, a czym innym zanegowanie tego celu na podstawie stwierdzenia, że zawarcie określonej umowy jest w ogóle zakazane, co wykracza poza granice sprawy administracyjnej.

Przedstawioną wykładnię przyjął w wyroku z dnia 6 czerwca 2005 r. I OPS 2/05 Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając identyczną pod względem prawnym sprawę ze skargi kasacyjnej "P." S.A. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych z 13 czerwca 2003 r.

Sąd w składzie rozpoznającym tę sprawę podziela ją uznając, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny interpretując w sposób przedstawiony w zaskarżonym wyroku przepis art. 23 ust. 1 pkt 5 ustawy o ochronie danych osobowych naruszył ten przepis i oddalił skargę, pomimo iż należało uchylić zaskarżoną decyzję.

Oddalając skargę Sąd I instancji naruszył także przepis art. 18 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych. Wydanie nakazu w trybie tegoż przepisu jest uzasadnione tylko wówczas, gdy organ stwierdzi naruszenie przepisów o ochronie danych osobowych. W sytuacji gdy nie została dokonana ocena "niezbędności" realizacji prawnie usprawiedliwionego celu administratora danych i nie wyważono jego interesów w konfrontacji z konstytucyjnie chronioną sferą prywatności /art. 47 Konstytucji RP/ abonenta zastosowanie art. 18 ust. 1 ustawy stanowiło naruszenie prawa przez Generalnego Inspektora, a Sąd administracyjny, aprobujący to w zaskarżonym wyroku także dopuścił się naruszenia prawa.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżony wyrok a rozpoznając skargę uwzględnił ją uchylając zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. "a" tej ustawy.

O kosztach Sąd orzekł w oparciu o przepisy art. 200 i 203 pkt 1 powołanej ustawy, jako wydaną z naruszeniem prawa materialnego.