Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1116/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2022-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 25 ust. 1 pkt 6 w zw. z art. 4 us.t 1
journal: Dz.U. 2022 poz 1577
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Siudyka, Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.), Sędzia WSA Artur Żurawik, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 23 czerwca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1622/2022/8277/ w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 7 kwietnia 2022 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 10 lutego 2021r. (informacja numer [...]) Prezydent Miasta S. (dalej: Prezydent, organ pierwszej instancji) po rozpatrzeniu wniosku M.G. (dalej: Strona, Skarżąca) poinformował o przyznaniu świadczenia wychowawczego na syna K.G. oraz I.K. w kwocie po 500 zł miesięcznie na dziecko w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. dla Igora oraz od 1 czerwca 2021 . do 14 kwietnia 2022r. - dla K.

Postanowieniem Sądu Rejonowego w S. Wydział [...] z dnia [...] r. sygn. akt [...] udzielono zabezpieczenia do czasu prawomocnego zakończenia postępowania regulując sposób roztoczenia pieczy nad małoletnim K.G., w ten sposób, że zarządzono natychmiastowe umieszczenia małoletniego - w trybie rodziny zastępczej spokrewnionej - u J. i A.G. a małoletniego I.K. - poprzez natychmiastowe umieszczenie w rodzinie zastępczej spokrewnionej - u D.T.

Pismem z dnia 29 marca 2022 r. organ pierwszej instancji zawiadomił Stronę o wszczęciu postępowania w sprawie nienależycie pobranych świadczeń wychowawczych w okresie świadczeniowym 2021/2022, a następnie decyzją z dnia 7 kwietnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 2407 ze zm.) i art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego uznał, że kwoty wypłacone w okresie od 1 lutego 2022 r. do 31 marca 2022 r. w wysokości 2.000zł były nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi i zobowiązał Stronę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 2.000zł wraz z odsetkami za opóźnienie .

W uzasadnieniu organ stwierdził, że zgodnie z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeśli dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej. Wobec postanowienia Sądu Rejonowego po analizie sprawy uznano, iż świadczenia wypłacone za wskazany w sentencji okres - stanowią świadczenia nienależenie pobrane, gdyż zostały wypłacone mimo braku prawa do tych świadczeń. Zgodnie zatem z art. 25 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze jest obowiązana do jego zwrotu, a za takie uważa się świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia - art.25 ust. 2 pkt 6 ustawy.

Wobec wniesionego przez Stronę - pismem z dnia 26 maja 2022 r. odwołania, w którym podniesiono, iż pomimo orzeczenia Sądu dzieci nadal pozostają przy matce, pod jej opieką, rozpatrujące sprawę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: Kolegium, organ odwoławczy) decyzją z dnia 23 czerwca 2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu po przytoczeniu treści zastosowanych w sprawie przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci Kolegium stwierdziło, iż organ pierwszej instancji poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne i zastosował w sprawie właściwe przepisy. Okoliczności stanu faktycznego w ocenie Kolegium są bezsporne i prawidłowo udokumentowane, a zarzuty odwołania nie zasługują na uwzględnienie, gdyż orzeczenia sądów powszechnych wiążą organy administracji nawet w przypadku, gdy nie są one wykonywane. Strona była poinformowana o konieczności zgłaszania organowi pierwszej instancji o zmianie sytuacji mającej wpływ na uprawnienie do świadczenia.

Kolegium dodało, że na podstawie art. 25 ust. 10 wymienionej powyżej ustawy organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w całości lub w części, może odroczyć termin spłaty albo rozłożyć go na raty. W tym zakresie Strona jest upragniona do złożenia w ramach odrębnego postępowania, odrębny wniosek.

Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem Kolegium Skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz umorzenie postępowania w sprawie i zasądzenie kosztów postępowania .

W uzasadnieniu wyjaśniła, że mocą postanowienia Sądu Rejonowego w S. postanowiono o umieszczeniu jej synów w rodzinach zastępczych, jednak dzieci cały okres przebywały i nadal czas przebywają pod Jej opieką. Wskazała, że wszystkie środki, które otrzymała przeznaczone były na zaspokojenie potrzeb dzieci.

Przytaczając fragmenty orzeczeń sądowych podkreśliła że nigdy nie działała w złej wierze, a uzyskane środki ze świadczenia przeznaczone były na zaspokojenie potrzeb synów. Podkreśliła, że była zupełnie nieświadoma, iż jej działanie jest sprzeczne z prawem. Wskazała, że nie posiada wiedzy prawniczej, a otrzymywana korespondencja pisana skompilowanym językiem prawniczym była bardzo niezrozumiała. Dodała, iż "niczego nie ukrywała i żadnych dokumentów nie preparowała" by uzyskać przedmiotowe świadczenia. Podniosła, iż nie poinformowano Jej, że postanowienie Sądu pozbawia ją prawa do pobierania świadczeń wychowawczych, mimo, iż pieniądze te były przeznaczone tylko i wyłącznie na utrzymanie synów, którzy wspólnie z nią zamieszkują i nad którymi razem z mężem roztaczają opiekę. Odnosząc się do pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia", jako świadczenia wypłaconego mimo braku prawa do tego świadczenia, wskazała, iż nie można tego powiązać z jej sytuacją, gdyż faktycznie nadal dzieci były przy Niej.

Wskazała na różnicę pojęć "świadczenie nienależne" - jako pojęcia obiektywnego i "świadczenie nienależnie pobrane" - gdzie osobie która je pobrała można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W jej ocenie nienależnie pobrane świadczenie obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy.

W ocenie skarżącej dopiero zaistnienie dwu przesłanek - obiektywnej - brak uprawnień i subiektywnej - świadomość nieprzysługiwania świadczenia, pozwoli na stwierdzenie, że świadczenie zostało pobrane nienależnie.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wniosło o jej oddalenie.

Organ wniósł o rozpatrzenie sprawy w trybie uproszczonym

Rozpatrując sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) Sąd sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 329) tylko stwierdzenie, iż gdy zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może to skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji - art. 145 § 1 pkt. 1 lit.a, b, c powołanej ostatnio ustawy.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji zgodnie ze wskazanymi normami Sąd doszedł do przekonania, iż zarzuty skargi są zasadne, gdyż zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisów procedury administracyjnej, a to: art. 7, art. 77 (1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, co w rezultacie doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 1577).

Z oczywistym naruszeniem treści art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego organy obu instancji w uzasadnieniach wydanych decyzji nie dokonały wykładni treści przepisów stanowiących podstawę materialnoprawną swoich orzeczeń i nie odniosły jej do stanu faktycznego sprawy, który w ocenie Sądu nie został wyczerpująco i jednoznacznie zbadany i ustalony.

Bezsporny w sprawie pozostaje fakt, iż postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 31 stycznia 2022 r. Sygn. akt [...] zarządzono natychmiastowe umieszczenie dzieci Skarżącej w rodzinach zastępczych. Nie ma też wątpliwości, że zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeśli dziecko umieszczone zostało w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej.

Orzekające w sprawie organy opierając się wyłącznie na powyżej wskazanych faktach stwierdziły, że wypłacone Skarżącej świadczenia wychowawcze za okres od 1 lutego do 31 marca 2022 r. stanowią świadczenia nienależenie pobrane, wypłacone mimo braku prawa do tych świadczeń.

Całkowicie natomiast w toku postępowania organy pominęły cel wprowadzenia świadczenia wychowawczego i nie dokonały żadnych ustaleń faktycznych w tym kierunku. Ustawa wprowadzając w art. 4 ust. 1 świadczenie wychowawcze wskazała, że celem tego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Regulacja zawarta w punkcie 2 tego przepisu dodaje, że świadczenie to przysługuje matce lub ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca. Oznacza to, że intencją ustawodawcy było, aby określając przesłanki uprawniające do przyznania tego świadczenia, powiązać je z rzeczywistym sprawowaniem opieki nad dzieckiem w celu częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem i utrzymaniem dziecka.

Z zaskarżonej decyzji i przedłożonych Sądowi akt administracyjnych nie wynika w dostateczny i jednoznaczny sposób jaki istniał w sprawie stan faktyczny, a stan ten ma znaczenie w odniesieniu do przepisów prawa materialnego. Nie wynika m.in. w dostateczny sposób, czy i od kiedy synowie Skarżącej przestali razem z nią zamieszkać, czyli od kiedy przestali pozostawać na jej utrzymaniu w rozumieniu art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy. Nie ustalono też przeznaczenia pobranych przez Skarżącą środków, ani tego czy podobne świadczenia pobierane były przez rodziny zastępcze.

W ogóle też organy obu instancji nie odniosły się w kontekście treści art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 oraz art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy do twierdzeń samej Skarżącej, że faktycznie pobrane w spornym okresie świadczenie wychowawcze było przeznczone i wydatkowane na zaspokojenie potrzeb mieszkających razem z nią synów.

Mając na uwadze treść art. 7a Kodeksu postępowania administracyjnego oraz biorąc pod uwagę wynikający z art. 4 ust. 1 ustawy cel świadczeń wychowawczych, treść art. 72 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (zob: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 marca 2020 r., sygn. akt II SA/Gl 1486/19, Lex nr 2979528) oraz art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji, należy bowiem dokonywać takiej wykładni przedmiotowej ustawy, aby zapewnić praktycznie każdemu dziecku prawo do korzystania w pełnym zakresie z przewidzianych nią świadczeń wypłacanych podmiotom co do zasady do tego uprawnionym, jeżeli zgłoszą tylko w tym względzie przewidziany ustawą wniosek. Należy mieć bowiem również na uwadze, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność na co świadczenie wypłacone zostało przeznaczone (wykorzystane) ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyroki: Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Łodzi z 24 czerwca 2021 r, sygn. akt II SA/Łd 668/20; w Gliwicach z 7 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 47/21 oraz z 15 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 572/21; w Krakowie z 18 października 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 772/21 i w Olsztynie z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 648/21).

Należy mieć też na uwadze, że wbrew twierdzeniom organów z dołączonej do akt informacji przyznającej Skarżącej świadczenie nie wynika pouczenie Jej co do konieczności zgłaszania organowi zmian mających wpływ na prawo do tego świadczenia.

W świetle poczynionych rozważań stwierdzić należało, że jeżeli pobrane przez Skarżącą świadczenia wychowawcze zostałyby, tak jak twierdzi sama zainteresowana spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb synów, to oznaczałoby to, iż świadczenia te nie mogą być zakwalifikowane jako pobrane nienależnie. Jednak wskazany powyżej cel świadczenia wychowawczego nie został wzięty pod uwagę przez organy obu instancji, sprawa w tym kierunku nie była w ogóle analizowana a w szczególności nie wynikało to z uzasadnień ich decyzji.

W związku z powyższymi uchybieniami doszło, zdaniem Sądu, do naruszenia art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego z uwagi na niewyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności. Naruszenie to zaś mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy naruszyły ponadto art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, a naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy. Wobec niedostatecznego wyjaśnienia i rozważenia sprawy brak było też podstaw do uznania za nieuzasadniony zarzutu wydania zaskarżonej decyzji z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy.

Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a oraz lit.c w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z przedstawionych

powyżej rozważań.