Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1111/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-10-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art.  80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Joanna Zdrzałka Sędziowie WSA Ewa Partyka /spr./ WSA Elżbieta Mazur - Selwa Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2021 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J. C. (dalej: "skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (dalej: "Prezydent", "organ I instancji") z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, którą wydano w następującym stanie sprawy;

Skarżący wystąpił do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności matką W. C.

Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. organ I instancji, działając w oparciu o art. 104, art. 105 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. 2018 r. poz. 2096 z późn. zm. – dalej: "K.p.a.") w zw. z art. 17 ust. 1, ust. 1 a, ust. 1 b, ust. 3, ust. 5, art. 24 ust. 1, ust. 2, ust. 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm. – dalej: "u.ś.r."), w pkt I odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na okres od 1 maja 2020 r. do 23 października 2020 r. oraz w pkt II umorzył postępowanie administracyjne w sprawie przyznania tego świadczenia począwszy od dnia 24 października 2020 r.

W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia Prezydent wyjaśnił, że uprzednio wydaną decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...] odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką, jednakże w konsekwencji uchylenia tej decyzji przez SKO decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...], konieczne stało się ponowne rozpoznanie sprawy.

Organ wskazał następnie, że w toku postępowania w sprawie przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia, w dniu 23 października 2020 r. matka skarżącego zmarła. Z uwagi na powyższe wniosek skarżącego od dnia 24 października 2020 r. stał się w ocenie organu bezprzedmiotowy. Jednocześnie mając na uwadze fakt, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wpłynął w dniu 16 maja 2020 r. organ I instancji uznał, że koniecznym było podjęcie merytorycznego rozstrzygnięcia w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od miesiąca, w którym wpłynął wniosek, tj. od 1 maja 2020 r. do daty śmierci osoby wymagającej opieki, tj. do dnia 23 października 2020 r.

W kontekście powyższego organ wskazał, że skarżący jest synem osoby wymagającej opieki, a zatem ciąży na nim obowiązek alimentacyjny względem matki. Od maja 2020 r. skarżący zrezygnował z zatrudnienia celem sprawowania stałej i osobistej opieki nad matką. Matka skarżącego na podstawie orzeczenia wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności dla Miasta [...] z dnia 29 listopada 2016 r. znak: [...] zaliczana była do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe, ze wskazaniem, że niepełnosprawności nie da się ustalić, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datowano od 13 grudnia 2014 r., czyli od 68-go roku życia. Siostry skarżącego B. P. i M. C. nie mieszkają w Rzeszowie i wedle oświadczenia skarżącego nie miały możliwości sprawowania całodobowej opieki nad matką ze względu na odległość zamieszkania. Organ podał, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ważnym do dnia 31 stycznia 2022 r. oraz miał ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy przyznane do 31 marca 2021 r. Jednocześnie skarżący nie ma ustalonego prawa do żadnych świadczeń wyłączających z ustawy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ ustalił, że również żadna z innych osób nie miała ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury, specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego ani zasiłku dla opiekuna, jak również nikt nie był uprawniony za granicą do świadczeń na pokrycie kosztów związanych z opieką nad ww. osobą niepełnosprawną. Dalej organ podał, że rodzice W. C. nie żyją, natomiast ona sama pozostawała w związku małżeńskim z J. C., który legitymuje się orzeczeniem zaliczającym go do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności wydanym na stałe, ze wskazaniem, że niepełnosprawność istnieje od 59-go roku życia, natomiast ustalony stopnień niepełnosprawności datuje się od 1989 r. Zgodnie z oświadczeniem skarżącego stan zdrowia J. C. znacznie się pogorszył - jest po udarze mózgu, cierpi na chorobę Parkinsona oraz polineuropatię kończyn.

Zdaniem organu I instancji w sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia we wskazanym okresie. Organ podał, iż po pierwsze wątpliwości budzi istnienie w sprawie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką, gdyż wymieniona legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności już od 2016 r., natomiast skarżący zrezygnował z zatrudnienia dopiero w dniu 30 kwietnia 2020 r. Po drugie matka skarżącego w dacie złożenia wniosku pozostawała w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co wypełnia negatywną przesłankę wyłączającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, określoną w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Jednocześnie z ustaleń organu nie wynikało, aby mąż skarżącej nie mógł sprawować nad nią opieki. Końcowo organ I instancji wskazał, że nie została spełniona również przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r., a więc niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresie, o którym mowa w tym przepisie, uprawniającym do uzyskania wnioskowanego świadczenia. Organ wyjaśnił, że pomimo wcześniej wyrażonego stanowiska Kolegium odnośnie niemożności zastosowania ww. przepisu w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym uznano ten przepis za niezgodny z Konstytucją, pozostaje on nadal w porządku normatywnym i jest dla organu wiążący.

Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, w konsekwencji którego Kolegium, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., opisaną na wstępie decyzją z dnia 16 kwietnia 2021 r. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Uzasadniając powyższe organ odwoławczy w pierwszej kolejności szczegółowo wyjaśnił przyczyny, z powodu których nieprawidłowe było oparcie odmownej decyzji organu I instancji o przesłankę momentu powstania niepełnosprawności z powołaniem na przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. Kolegium przypomniało, że wskazanym wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. SKO zwróciło uwagę, że aktualnie ugruntowała się linia orzecznicza, zgodnie z którą w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż to wskazano w ww. przepisie, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

Jednocześnie organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji w kwestii uznania, że pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim stanowi przeszkodę do przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącemu. SKO wskazało, że w badanym stanie faktycznym można było rozważać wyłącznie prawo małżonka do świadczenia, gdyby taki wniosek został złożony, ponieważ małżonek jest osobą, na której, w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny względem współmałżonka.

Końcowo Kolegium oceniło, że w związku ze śmiercią osoby, nad którą sprawowano opiekę, zasadne było również umorzenie postępowania administracyjnego począwszy od dnia 24 października 2021 r.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obydwu instancji.

Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez ich nieprawidłową wykładnię, naruszającą zasady wyrażone w Konstytucji RP i uznanie, iż nie jest możliwe pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego przez zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności (syna) w sytuacji, gdy osoba podlegająca opiece pozostaje w związku małżeńskim i jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, lecz opieki tej z przyczyn obiektywnych małżonek nie może sprawować - skutkującą pozbawieniem skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką;

- art. 7, art. 8, 77 § 1 i 80 K.p.a., poprzez naruszenie wymogu podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, praworządnego, sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej i zaniechane dokonania ustaleń faktycznych co do tego, czy istnieją obiektywne przeszkody, by mąż W. C. sprawował nad nią opiekę, skoro legitymuje się umiarkowanym stopnieniem niepełnosprawności, ma 77 lat, cierpi na liczne schorzenia i sam już potrzebuje pomocy osób drugich.

W uzasadnieniu skargi skarżący podał, że nie zgadza się z wydanym rozstrzygnięciem w części dotyczącej odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w okresie 1 maja 2020 r. do 23 października 2020 r. Wyjaśnił, że początkowo matką opiekował się jej mąż – ojciec skarżącego, jednak z biegiem czasu jego stan zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu, co uniemożliwiło mu dalsze sprawowanie tej opieki. Skarżący podkreślił, że w tej sytuacji to on, jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu, sprawująca opiekę nad matką, był zatem uprawniony do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tego tytułu.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 – określanej dalej jako P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności

z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki

w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Po rozpoznaniu sprawy w powyższych aspektach Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia podjętego w kontrolowanej sprawie stanowiły przepisy art. 17 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Według ust. 1a osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z kolei ust. 1b brzmi następująco: świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Na wstępie Sąd podkreśla, że nie budzi żadnych wątpliwości prawidłowość stanowiska SKO dotyczącego zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. w stanie faktycznym kontrolowanej sprawy. Zasadnie bowiem SKO uznało, że nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ww przepis, którego niezgodność z konstytucyjną zasadą równości została stwierdzona zakresowym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Kwestia ta, jako już utrwalona w orzecznictwie nie wymaga szerszego omówienia a przedstawione przez organ odwoławczy wywody i wnioski jej dotyczące są właściwe i Sąd podziela takie właśnie stanowisko.

Kolegium uznało jednakże, że istnieją inne okoliczności wykluczające przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką, jaką sprawował nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką aż do jej śmierci, która nastąpiła w dniu 23 października 2020 r. Od następnego dnia po tej dacie istotnie sprawa stała się bezprzedmiotowa, co uzasadniało umorzenie postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Decyzje w zakresie umorzenia postępowania z tego powodu są zgodne z prawem i skarżący także nie kwestionował ich w tej części.

Kolegium uznało, że skoro matka skarżącego pozostawała w związku małżeńskim a jej małżonek nie legitymował się również orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec treści art. 17 ust. 1a u.ś.r. to właśnie małżonek ma obowiązek w pierwszej kolejności sprawować opiekę nad żoną.

Z akt sprawy wynika, że małżonek matki skarżącego legitymuje się orzeczeniem wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności dla Miasta [...] z dnia 24 czerwca 2015 r., według którego zaliczono go do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności na stałe. Z kolei według treści protokołu z dnia 17 lipca 2020 r. stan zdrowia ojca znacznie się pogorszył bo jest on po udarze mózgu, cierpi na chorobę Parkinsona praz polineuropatię kończyn. J. C. w dniu spisania protokołu, tj. 17 lipca 2020 r. miał już ukończone 77 lat.

W stanie faktycznym bezsporne jest, że matka skarżącego do dnia śmierci była osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaś skarżący sprawował nad nią faktyczną opiekę.

Sąd – jak już w wielu wcześniejszych wyrokach - przyznaje, że orzecznictwo sądów administracyjnych na tle powołanego przepisu nie jest jednolite, co przełożyło się na dwie skrajnie odmienne linie orzecznicze: pierwszą, która wspiera się wykładnią wyłącznie językową, która zakłada, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona (i zobowiązana) w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na jej stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, i drugą, która opiera się na dyrektywach pozajęzykowych – systemowych i celowościowych. Uwzględnienie pozajęzykowych, w tym prokonstytucyjnych dyrektyw wykładni, pozwala bowiem tak zinterpretować art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., aby umożliwiał uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Może to jednak mieć miejsce tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Przy czym te "obiektywne przyczyny" powinny być przede wszystkim związane z wiekiem lub stanem zdrowia współmałżonka, a nie z innymi okolicznościami (zob. np. wyroki WSA w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 987/12; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14; wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 972/19; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 429/21). Chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny właściwie wykonywać opieki, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana do tego w dalszej kolejności (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20).

Sąd oczywiście dostrzega, iż taka dwoistość stanowisk judykatury jest niepożądana i niewątpliwie przekłada się na trudności orzecznicze organów administracji publicznej, niemniej jednak nie można abstrahować od jednej zasadniczej kwestii, że zarówno organy, a przede wszystkim sądy, powinny dążyć do tego, aby kształtowanie sytuacji prawnej jednostki w ramach relacji publicznoprawnej było sprawiedliwe i zgodne z przepisami Konstytucji RP. Sąd w składzie orzekającym nie może zgodzić się z taką wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., która sprowadzałaby się do z góry przyjętego założenia, że każdy układ faktyczny, w którym opiekun osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym pozostającej w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności byłby pozbawiony możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Stany faktyczne mogą bowiem kształtować się w ten sposób, że małżonek osoby wymagającej opieki, mimo iż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, obiektywnie nie będzie zdolny do sprawowania tej opieki.

Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę co do zasady możliwe jest przyznanie świadczenia innemu niż mąż członkowi rodziny, gdy osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których mąż osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania tej opieki (pozwala im na to wiek lub stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, zdaniem Sądu, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między członkami rodziny, czy też z innych przyczyn np. małżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji czy niepodejmowania pracy wyraża inny członek rodziny (por.: wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 254/19, wszystkie powoływane wyroki dostępne na www.cbois.nsa.gov.pl). Dopuszczalna jest bowiem każda postać świadczeń alimentacyjnych, w tym poprzez świadczenia w naturze, jeżeli sposób ten będzie skuteczniej zabezpieczać interesy uprawnionego i będzie wygodniejszy dla zobowiązanego. Decydować o tym będą każdorazowo okoliczności sprawy. Obowiązek alimentacyjny może być bowiem też spełniony przez wypłatę niezbędnych środków lub pokrycie koniecznych wydatków, w tym na opiekę, a nie tylko przez osobiste świadczenie (por. np. wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Lu 466/19). Przyjęcie odmiennego stanowiska spowodowałoby niczym nieuzasadnione przerzucenie na organy państwa kosztów związanych z opieką nad niepełnosprawną osobą w sytuacji, gdy istnieją osoby z kręgu jej najbliższej rodziny, które w świetle obowiązujących regulacji prawnych mają względem tej osoby obowiązek pokrywania takich kosztów w ramach obowiązku alimentacyjnego, w oparciu o art. 128 i następne k.r.i.o.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela i wywodzi jako własny obszernie uzasadniony pogląd, który zajął m.in. tut. WSA w wyroku z dnia 23 lutego 2021 r., że stanowisko interpretacyjne zajęte przez organ odwoławczy na tle regulacji wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w świetle zasad i wartości konstytucyjnych oraz poglądów samego Trybunału Konstytucyjnego i dotychczasowego, przeważającego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych, nie jest trafne i nie może zostać zaakceptowane w demokratycznym państwa prawa.

Orzekającemu sprawie Sądowi znane są odmienne od dotychczasowej, przeważającej linii orzeczniczej sądów administracyjnych poglądy wyrażane ostatnio przez różne składy orzekające NSA (zob. np. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19; wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2020 r., I OSK 599/20; wyrok NSA z dnia 20 listopada 2020 r., I OSK 1304/20). Poglądów tych, pomimo podniesionej w nich argumentacji, Sąd nie podziela wobec zasad i wartości konstytucyjnych, które stoją ponad pozornie jednoznacznym wnioskiem wynikającym z rozważanego w izolacji od innych norm i wartości brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Wątpliwości może bowiem budzić praktyka nagłej zmiany dominującej linii orzeczniczej NSA w sytuacji, gdy przez dość długi okres w orzecznictwie tego Sądu dominowało odmienne podejście, a liczba podmiotów, które nabyły prawa do świadczeń pielęgnacyjnych na podstawie korzystnej dla nich linii orzeczniczej NSA, jest znaczna. Odwrócenie dominującej linii orzeczniczej sądów administracyjnych doprowadziłoby w takiej sytuacji do naruszenia konstytucyjnej zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP) w ten sposób, że podmioty charakteryzujące się tożsamą cechą relewantną prawnie (tzn. podmioty pozostające w związku małżeńskim, które ze względu na stan zdrowia nie mogą realnie i efektywnie sprawować opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem i jednocześnie nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) zostałyby poddane nowej (niekorzystnej dla nich) ocenie prawnej, pomimo iż przez okres wielu lat w orzecznictwie sądów administracyjnych dominowało podejście, które dokonując pełnej wielopłaszczyznowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. osłabiło rezultat wykładni językowej wynikającej z tego przepisu przez zastosowanie wykładni wewnątrzsystemowej (w tym prokonstytucyjnej), aksjologicznej oraz celowościowo-funkcjonalnej. Tymczasem obecnie podejmuje się próbę zanegowania wyników takiej wykładni ww przepisu przez nagły "powrót" jedynie do wyników wykładni językowej. Takie podejście godzi jednak nie tylko w zasadę interpretatio cessat in claris, lecz także w zasadę clara non sunt interpretanda. Skoro bowiem przez wiele lat sądy administracyjne przejawiały poważne wątpliwości na tle wyników wykładni jedynie językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i podnosiły istotne argumenty prawne podważające te wyniki, to powstaje pytanie, z czego wynika nagła zmiana powyższej linii i stwierdzenie, że proces wykładni powyższego przepisu powinien zakończyć się na poziomie wykładni tylko językowej. Wieloletnia praktyka orzecznicza Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz sądów administracyjnych pierwszej instancji podważyła zastosowanie zasady clara non sunt interpretanda w odniesieniu do przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., wykazując konieczność sięgnięcia do tej drugiej zasady.

W tym miejscu Sąd pragnie podkreślić, że zgodnie ze wskazaniami teorii prawa administracyjnego oraz orzecznictwem sądów administracyjnych granice wykładni językowej nie są bezwzględne, jeśli jedynie językowe brzmienie przepisu na tle znaczenia w pełni odkodowanej normy prowadzi do oczywistego i rażącego naruszenia wartości ponadustawowych, w tym konstytucyjnych (zob. szerokie rozważania i ich uzasadnienie: M. Kamiński, Mechanizm i granice weryfikacji sądowoadministracyjnej a normy prawa administracyjnego i ich konkretyzacja, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2016, s. 566 i n., 574-576). W dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych tego rodzaju wartości i zasady (przede wszystkim konstytucyjne) zostały wskazane.

Ponadto określone przesłanki pozwalające na przełamanie "na pierwszy rzut oka" kategorycznego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) można odnaleźć już w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych. Jak wskazał WSA w Rzeszowie w prawomocnym wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 230/20, z jednej strony jest oczywiste, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) cyt. ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z drugiej strony nie należy zapominać, że kategoryczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) jest osłabione przez treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osobom wymienionym w pkt. 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (a więc także małżonkom), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą wymagającą tej opieki (osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji). Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą jej wymagającą i pozostającą w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta powinna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu. Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w zakresie przesłanki negatywnej znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednak pełni inną funkcję. O ile to ostatnie wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle to pierwsze eliminuje przeszkodę do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny. Z powyższego zestawienia należy wyprowadzić wniosek, że tak jak prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.), tak pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki (osobiście lub za pośrednictwem innych osób) powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

Poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek takiej osoby, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych).

Sądy administracyjne orzekające w sprawach na tle problemu legalnej interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. powinny także uwzględnić stanowisko zajęte przez Trybunał Konstytucyjny oraz uczestników postępowania w sprawie o sygn. P 38/09. Trybunał postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r. umorzył postępowanie w związku z niespełnieniem przez pytanie prawne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wymagań formalnych. Jednocześnie Trybunał w podjętym na tle ww. sprawy postanowieniu z tego samego dnia, sygn. S 1/10, przedstawił Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. Jakkolwiek sprawa o sygn. P 38/09 dotyczyła nieco innego zagadnienia (WSA pytał, czy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobom wymagającym opieki pozostającym w związku małżeńskim w sytuacji, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji), to jednak Trybunał umarzając postępowanie i występując do Sejmu RP o podjęcie prac legislacyjnych na tle ustawy o świadczeniach rodzinnych wyraził szersze stanowisko co do konieczności zmiany lub uchylenia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Trybunał zauważył, że: "Analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana w postanowieniu o sygn. P 38/09, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy. (...) Wobec tego należy uznać, że z punktu widzenia zapewnienia spójności systemu prawnego pożądane byłoby podjęcie działań legislacyjnych mających na celu dostosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. do nowego brzmienia art. 17 ust. 1 tej ustawy. Trybunał zaznaczył, że trzeba w szczególności rozważyć, czy nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady (formułowanej obecnie w orzeczeniach większości sądów administracyjnych, omówionych w postanowieniu o sygn. P 38/09), że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko. Ewentualnie prace legislacyjne powinny obejmować także odpowiednie akty wykonawcze. (...) Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na to, że ta sygnalizacja powinna być brana pod uwagę zwłaszcza w toku prac nad poselskim projektem ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (druk sejmowy nr 2021/VI kadencja), w którym proponowane jest uchylenie m.in. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy".

Podobne uwagi były konsekwentnie formułowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego po roku 2010, pomimo że w jednostkowych sprawach Sąd ten wyrażał również odmienne stanowisko (np. w wyrokach z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 1219/13; z dnia 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 3283/14). NSA w wyroku z dnia 11 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1113/15, dobitnie stwierdził, że błędne jest stanowisko opierające się "wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego". W ocenie Sądu oparcie się wyłącznie na językowej wykładni tego przepisu prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności". W dalszej części rozważań Sąd stwierdził, że: "Skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższych przepisów. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. (...) Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. jest w ocenie orzekającego NSA konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i art. 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. (...) W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższym stanowiskiem skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni się zgadza, podziela i traktuje je jak własne. NSA zauważył również, że dorobek orzeczniczy Trybunału Konstytucyjnego ma istotne znaczenie dla stosowania prawa przez sądy administracyjne. Tymczasem Trybunał Konstytucyjny kilkakrotnie wypowiadał się na temat prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę pozostającą w związku małżeńskim. W wyniku tych wypowiedzi przepis art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach pielęgnacyjnych był kilkukrotnie zmieniany. Jak wspomniano postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie S 1/10 Trybunał Konstytucyjny przedstawił Sejmowi uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych. (...) W uzasadnieniu Trybunał polecił rozważenie, czy nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko. W uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie P 38/09 także wskazano, że osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich. Z powyższych wypowiedzi Trybunału wynika, że sygnalizując władzy ustawodawczej potrzebę wprowadzenia zmian w art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazywał, aby w wyniku nowelizacji z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie były wykluczone osoby ubiegające się o świadczenie na niepełnosprawnego małżonka, jeśli jego współmałżonek faktycznie nie jest w stanie takiej opieki sprawować. (...) Rozważania Trybunału Konstytucyjnego wskazywały na konieczność przełamania rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych w takim kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. (...) Podobnie w orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym pod wpływem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07, dominuje pogląd, (...) że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych przed nowelizacją jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. (...) Za nieuprawnioną Sądy uznały taką wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim i to w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również takiej opieki wymaga (...)". Powyższy kierunek interpretacyjny został zaakcentowany i obszernie uzasadniony w wyroku NSA z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 46/13, zgodnie z którym negatywna przesłanka zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Gdy bowiem stan zdrowia obojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie więc stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć, niezależnie od faktu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Należy bowiem mieć na względzie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Jest to subsydiarna forma pomocy rodzinie, która samodzielnie podejmuje się zapewnić niezbędną pomoc osobie niepełnosprawnej odciążając w ten sposób aparat państwa (art. 68 ust. 3 Konstytucji RP).

Na tle powyższych uwag nie może mieć przesądzającego znaczenia pogląd, że "ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego inna interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego" (tak NSA w wyroku z dnia 23 stycznia 2020 r., I OSK 2462/19).

W sprawie, której dotyczy skarga, konieczne jest zatem wyczerpujące ustalenie okoliczności faktycznych, z których wynikać będzie czy małżonek osoby wymagającej opieki może ze względu na stan zdrowia oraz warunki osobiste realnie i efektywnie sprawować opiekę nad niepełnosprawną małżonką. Tylko bowiem w razie bezspornego ustalenia, że małżonek osoby wymagającej opieki może – pomimo ograniczeń wywołanych własnymi schorzeniami – sprawować opiekę nad niepełnosprawną małżonką w taki sposób, że nie będzie to zagrażało jej ale też jego życiu lub zdrowiu, można przyjąć, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. stoi na przeszkodzie przyznaniu świadczenia skarżącej jako córce osoby wymagającej opieki. Ustalenia w tym zakresie powinny wynikać z wszelkiej dostępnej dokumentacji lekarskiej oraz wywiadu środowiskowego, a w razie konieczności z opinii biegłego lekarza.

Podzielając tym samym w pełni wyczerpujące wywody tutejszego WSA m.in. z przywołanego wyroku z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. II SA/Rz 1417/20, wobec powyższego należy stwierdzić, że niezależnie od braku legitymowania się przez małżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stan jego zdrowia i warunki osobiste mogą uzasadniać w świetle istnienia istotnych związków merytorycznych i funkcjonalnych między przepisami art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. oraz wyników wykładni systemowej, aksjologicznej i celowościowo-funkcjonalnej osłabienie kategoryczności brzmienia tego ostatniego przepisu. Rezultatem procesu wykładni jest bowiem określona treść normatywna, a nie oderwane od siebie jednostki redakcyjne tekstu prawnego. Wadliwa jest w ocenie Sądu zatem próba dokonywania wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w izolacji od innych przepisów prawa mających wpływ na prawidłową rekonstrukcję normy podlegającej zastosowaniu (zob. też rozważania na temat weryfikacji fazy interpretacyjnej orzekania organów administracji publicznej: M. Kamiński, Mechanizm i granice weryfikacji sądowoadministracyjnej a normy prawa administracyjnego i ich konkretyzacja, Wolters Kluwer, Warszawa 2016, s. 552 i n.).

W okolicznościach sprawy w decyzjach brakuje szczegółowych ustaleń dotyczących zakresu czynności związanych z koniecznością sprawowania opieki nad matką skarżącego i rzeczywistych a nie tylko teoretycznych możliwości 77 – letniego jej małżonka posiadającego określone potwierdzone zaświadczeniem lekarskim przeciwskazania do wykonywania tej opieki także ze względu na stan zdrowia. Sąd podziela stanowisko SKO, że ani Sąd ani SKO nie są w stanie samodzielnie ustalić stopnia niepełnosprawności ale organy są w stanie samodzielnie, w oparciu o określone dowody (np. opinię biegłego w razie wątpliwości) ustalić czy mąż osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest w stanie samodzielnie sprawować opiekę lub opłacać opiekuna.

Organy powinny w toku ponownego rozpoznania sprawy wziąć też pod uwagę, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wskazując katalog podmiotów uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, odwołuje się bezpośrednio do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zakresem odesłania nie są – co oczywiste – objęte zagadnienia związane z pełną treścią i granicami obowiązku alimentacyjnego, lecz jedynie te przepisy kodeksowe, które ustalają kolejność i zakres tego obowiązku w odniesieniu do szczególnej jego postaci (wykonywania czynności związanych z opieką nad osobą niepełnosprawną) jako przesłanki materialnoprawnej nabycia świadczenia publicznoprawnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości dopuszczalność odwoływania się w toku wykładni art. 17 u.ś.r. do przepisów art. 129 § 1, art. 132 i art. 135 § 1 k.r.o. Odesłanie to nie jest jednak równoznaczne z upoważnieniem organów do wkraczania w kompetencje sądów właściwych do orzekania o istnieniu i zakresie obowiązku alimentacyjnego. Organy rozstrzygające sprawy o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., mają jedynie dokonać oceny, czy dany podmiot obciążony obowiązkiem alimentacyjnym w zakresie wyznaczonym treścią przesłanki "sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji", jest w stanie realnie i efektywnie opiekę tę sprawować, a tym samym, czy podmiot ten może stać się (choćby potencjalnie) beneficjentem świadczenia pielęgnacyjnego jako swoistej rekompensaty publicznoprawnej w związku z rezygnacją z podejmowania lub kontynuowania działalności zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą. Trzeba przede wszystkim zwrócić uwagę, że skoro ustawodawca – intencjonalnie czy nieintencjonalnie – odwołał się do przepisów prawa rodzinnego o obowiązku alimentacyjnym, fragmentarycznie modyfikując jedynie zakres odesłania (zob. art. 17 ust. 1a u.ś.r.), to obowiązkiem organów jest – co do zasady – rozważenie i ewentualne uwzględnienie w procesie oceny kolejności podmiotów zdolnych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zasad kształtujących zakres obowiązku alimentacyjnego, jednak tylko w takich granicach, jakie są konieczne do ustalenia podmiotów, które – niezależnie od ustawowo określonej przesłanki znacznego stopnia niepełnosprawności wykluczającej możliwość nabycia prawa do tego świadczenia – są w stanie realnie i efektywnie sprawować opiekę. W tym zakresie istotne jest zatem uwzględnienie treści art. 129 § 2 k.r.o., zgodnie z którym krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. W dalszej kolejności należy uwzględnić przepis art. 132 k.r.o. Zgodnie z jego treścią obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Wreszcie przepis art. 135 § 1 k.r.o., wyznaczający zasadniczy zakres obowiązku alimentacyjnego, który właśnie pośrednio – przez odesłanie w art. 17 ust. 1 pkt 4 – wpływa na sposób wykładni i stosowania całego art. 17 u.ś.r., przewiduje wprost, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Przeszkodą do badania powyższych okoliczności nie jest treść art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Jakkolwiek bowiem ten pierwszy przepis odczytywany jedynie na gruncie wykładni językowej może sugerować kategoryczność wniosku, że osobom obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie określone w tym przepisie warunki, to jednak ograniczenie wykładni powyższych przepisów jedynie do poziomu językowego jest niedopuszczalne z punktu widzenia standardów wykładni systemowej, aksjologicznej i konstytucyjnej (por. szerokie rozważania dotyczące tych kwestii zawarte w wyrokach tut. Sądu z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 230/20, oraz z dnia 23 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 189/21). Nie można zatem twierdzić, że w każdej sytuacji, gdy żyje nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności mąż, to sprawa możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego krewnemu w pierwszym stopniu jest definitywnie zamknięta, niezależnie od zakresu osobistych (w tym zdrowotnych), zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego w pierwszym stopniu. Tego rodzaju mechaniczna i automatyczna wykładnia przepisów art. 17 u.ś.r. jest słusznie uznawana w orzecznictwie sądów administracyjnych za niespełniającą standardów konstytucyjnych.

Ponadto na gruncie niniejszej sprawy Sąd zauważa, że znaczny stopnień niepełnosprawności, do którego odwołuje się negatywna przesłanka świadczeniowa, dla potrzeb wykładni i stosowania przepisów u.ś.r. został zdefiniowany w art. 3 pkt 21 tej ustawy. Zatem przez znaczny stopień niepełnosprawności należy rozumieć na gruncie u.ś.r.: niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. obliguje w pierwszej kolejności do zbadania czy współmałżonek osoby wymagającej opieki posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli jedno z orzeczeń wynikających z art. 3 pkt 21 ww. ustawy. Jednakże w praktyce mogą zaistnieć przypadki wyjątkowe, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, spełniającemu przesłanki z art. 17 ust. 1 i nast. u.ś.r. Byłoby to dopuszczalne wówczas, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli, a do takich należy osiągnięty wiek, nie jest zdolny do zapewnienia jej bieżącej pomocy i opieki nad nią (tak m.in. WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 18 marca 2021 r., o sygn. II SA/Rz 186/21, wszystkie przywołane wyroki sądów administracyjnych dostępne w CBOIS).

Na dopuszczalność badania takich okoliczności pozwala ustawodawca, który przewidział w art. 16 ust. 2 pkt 3 u.ś.r. możliwość przyznania zasiłku pielęgnacyjnego osobie, która ukończyła 75 lat. Ten rodzaj świadczenia rodzinnego został przewidziany dla osób niezdolnych do samodzielnego życia, jako forma rekompensaty wydatków ponoszonych na opłacenie usług opiekuńczych. Otóż zasiłek pielęgnacyjny w myśl art. 16 ust. 1 u.ś.r. przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością uprawnionego do samodzielnej egzystencji. Niezdolność do samodzielnej egzystencji jest w świetle art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 573), jedną z cech kwalifikujących osobę do znacznego stopnia niepełnosprawności. Znaczny stopień niepełnosprawności na mocy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. umożliwia zaś przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom niż małżonek niepełnosprawnego. Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza w myśl art. 4 ust. 4 w/w ustawy, naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację. Niezdolność do samodzielnej egzystencji jest jednocześnie cechą charakteryzującą osoby wymagającej opieki od swych najbliższych w rozumieniu art. 17 ust. 1 w/w ustawy.

Ukończenie przez osobę wieku 75 lat jest więc traktowane w art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. jako okoliczność świadcząca o niezdolności do samodzielnej egzystencji uprawnionego ze względu na osiągnięty wiek. Ustawodawca ma zatem świadomość, że przekroczenie określonego pułapu wiekowego, może wiązać się z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, bez konieczności stwierdzenia tego stosownym orzeczeniem instytucji publicznej. Powyższy wniosek potwierdza także to, że osobami uprawnionymi do zasiłku pielęgnacyjnego na równi z osobami w wieku 75 lat i więcej, są w myśl art. 16 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. niepełnosprawni w wieku powyżej 16. roku życia, jeżeli legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przytoczone przepisy zrównują więc w uprawnieniach do zasiłku pielęgnacyjnego osoby starsze (75 lat i więcej) oraz osoby niepełnosprawne w stopniu znacznym, zaś cechą łączącą te dwie grupy jest przypisanie im niezdolności do samodzielnej egzystencji, zakładanej z racji niepełnosprawności albo wieku.

Zauważyć należy, że wiek jako cecha osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji występuje także w regulacjach dotyczących dodatku pielęgnacyjnego. Podobnie jak zasiłek pielęgnacyjny, dodatek o jakim mowa opiera się na domniemaniu braku zdolności do samodzielnej egzystencji osób, które ukończyły 75 rok życia. W świetle art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 z późn. zm.), dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia (...).

Powyższe unormowania świadczą o istnieniu w systemie zabezpieczenia społecznego przepisów zakładających domniemanie braku zdolności do samodzielnej egzystencji osoby z powodu osiągnięcia wieku 75 lat. Brak zdolności do samodzielnego życia z przyczyn wiekowych, będzie zaś świadczyć o braku zdolności do sprawowania opieki nad członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Ustawowe założenie zrównania osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym z osobami, które ukończyły 75 lat życia powoduje, iż w sprawach o przyznanie świadczeń pielęgnacyjnych powstaje konieczność dokładnego wyjaśnienia czy małżonek osoby wymagającej opieki z uwagi na osiągnięty wiek 75 lat, a także stan zdrowia, jest rzeczywiście zdolny do sprawowania opieki. Stwierdzenie braku takiej zdolności będzie znosić negatywną przesłankę przyznania świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. na równi z orzeczeniem o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności.

Dlatego jako zasadne i przekonujące Sąd orzekający w niniejszej sprawie uznał stanowisko NSA wyrażone w wyroku z dnia 10 listopada 2015 r., o sygn. I OSK 910/15 (...), gdzie pokreślono, że w sytuacji, gdy ustawodawca przyjmuje domniemanie wynikające z art. 16 ust. 2 pkt 3 w związku z art. 16 ust. 1 u.ś.r., że osoba w wieku 75 lat sama, co do zasady, wymaga opieki ze strony osób trzecich i w tym celu udziela jej wsparcia, to nie można przyjąć, by ten sam racjonalny ustawodawca jednocześnie zakładał, że osoba w tym wieku formalnie nielegitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym małżonkiem. Rozstrzygnięcie o zasadności wniosku o przyznanie świadczenia z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką powinno zależeć od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę zdolny był sprawować jej mąż, a nie wyłącznie od ustalenia, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tutejszy Sąd analogiczne stanowisko zajmował już wcześniej, m.in. w wyroku z dnia 15 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 526/21.

W świetle powyższego Sąd orzekający w niniejszej sprawie stoi na stanowisku, że sam fakt, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym nie legitymuje się formalnym orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, nie przesądza o tym, że faktycznie może on opiekować się współmałżonkiem w każdych okolicznościach.

Wbrew stanowisku SKO, w okolicznościach sprawy, wobec ukończenia przez małżonka osoby wymagającej opieki 75 lat i niekwestionowanych schorzeń tej osoby nie sposób przyjąć aby taka osoba była w stanie opiekować się swoją żoną. Mimo braku szczegółowych ustaleń co do tego jakie czynności potrzebne były aby prawidłowo wykonywać opiekę nad matką skarżącego, zasady doświadczenia życiowego i wyżej przedstawione stanowisko prawne pozostają w kolizji z twierdzeniem, że 77- letni schorowany (po udarze, z chorobą Parkinsona i neuropatią kończyn) człowiek był w stanie prawidłowo wykonywać opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym członkiem rodziny. Umknęła więc uwadze organów podnoszona przez skarżącego okoliczność, że od czasu kiedy ojciec uzyskał orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności upłynęło ponad 5 lat a stan jego zdrowia jeszcze się pogorszył.

W ocenie Sądu przyjęta przez organy czysto literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2) lit. a) u.ś.r. narusza normy konstytucyjne takie jak art. 2, 18, 32 ust. 1, 74 ust. 1 Konstytucji RP oraz w tym kontekście braki w ustaleniach koniecznego dla rozstrzygnięcia stanu faktycznego naruszające art. 7, 77 § 1, 75 § 1 i 80 k.p.a. powodowały konieczność wyeliminowania decyzji organów obydwu instancji na podstawie art. 145 §1 lit. a i c P.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy wyjaśnią kwestie wskazane wyżej przez Sąd i orzekną uwzględniając przedstawiony pogląd.

Sąd zauważa, że nie zasługuje na akceptację argumentacja zaprezentowana w decyzji I instancji, że "w przypadku skarżącego ciężko jest mówić o związku przyczynowo – skutkowym, tj. celowej rezygnacji z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniu ściśle związanych z opieką nad niepełnosprawną matką, ponieważ zrezygnował on z pracy w dniu 30 kwietnia 2020 r. a matka legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności już od 2016 r. a w tym czasie wnioskodawca stałej opieki nie sprawował". Sąd zauważa, że wniosek o przyznanie świadczenia został złożony w dniu 16 maja 2020 r. i ustalenia organu powinny odnosić się do okresu objętego wnioskiem. Nie można czynić takiego zarzutu skoro nie ma żadnych ustaleń co do tego jak wcześniej rodzina radziła sobie z opieką nad daną osobą. Ponadto skarżący podawał, że stan zdrowia ojca pogorszył się więc nawet z tych okoliczności można byłoby wywodzić, że coś się w sytuacji rodziny jednak zmieniło. Według przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wystarczy, że skarżący nie podejmuje zatrudnienia z tej przyczyny, że sprawuje opiekę nad swoją matką. Z pewnością nie zostały wyjaśnione te okoliczności sprawy a jest oczywiste, że mogły one mieć istotny wpływ na wynik sprawy. SKO co prawda tych kwestii nie poruszyło, jednakże Sąd je dostrzegł i uznał za konieczne wyrażenie w tym zakresie swego stanowiska. Braki także w tym zakresie naruszają przepisy art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. – ale Sąd zastrzega, że to stwierdzenie odnosi się do organu I instancji bo SKO nie zajęło w tym przedmiocie stanowiska, opierając się na brzmieniu art. 17 ust. 1a u.ś.r., który według organu odwoławczego był wystarczającą podstawą odmowy przyznania świadczenia za okres do dnia śmierci osoby wymagającej opieki.

W ocenie Sądu takie stanowisko, jako naruszające konstytucyjne zasady równości i ochrony rodziny jest naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, co obligowało do uchylenia decyzji organów obydwu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a.

W ponownym postępowaniu organ ustali, czy w okresie od złożenia wniosku do dnia śmierci matki skarżącego spełnione zostały wszystkie przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, uwzględniając przy tym zaprezentowaną wyżej wykładnię przepisów art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b u.ś.r., uzupełniając postępowanie dowodowe, jeśli uzna to za konieczne dla poczynienia istotnych ustaleń w sprawie. Organ uwzględni też, że złożenie wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest prawem a nie obowiązkiem osoby, która spełnia przesłanki do jego przyznania i nie można czynić zarzutu, że od razu po rezygnacji z pracy taki wniosek nie został złożony, jeśli istotnie opieka nad matką była przyczyna zakończenia aktywności zawodowej przez skarżącego lub niepodejmowania przez niego zatrudnienia.