Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1172/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 1 ust. 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) Sędziowie: WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz WSA Iwona Maciejuk Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 listopada 2013 r. sprawy ze skargi W. L. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej W.L. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

W. L., działając przez pełnomocnika, zaskarżyła decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2013 r. znak [...], odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez C. I. oraz H. I. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowościach D. i P. (powiat [...], województwo [...], obecna [...]).

Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Dnia 21 listopada 2008 r. W. L. złożyła do Wojewody [...] wniosek o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez C. I. i H. I. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonych we wsi D. i P., powiat [...], województwo [...].

W dniu 9 grudnia 2008 r. F.I., B. I. i J. I. złożyli do Wojewody [...] wnioski o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez C. I. i H. I. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonych we wsi D. i P., powiat [...], województwo [...].

Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] marca 2009 r. sygn. akt [...] ustalono, że spadek po C. I., zmarłym w dniu [...] czerwca 1969 r., ostatnio stale zamieszkałym w B., na podstawie ustawy nabyli: żona H. I. z domu B., zmarła w dniu [...] maja 1973 r. w B., córka W. L. z domu I., syn W. I., zmarły w dniu [...] pażdziernika 1991 r. w B. oraz syn B. I. po 1/3 części każdy. Na podstawie w/w postanowienia ustalono również, że spadek po H. I. z domu B., zmarłej w dniu [...] maja 1973 r., ostatnio stale zamieszkałej w B., na podstawie ustawy nabyli: córka W. L. z domu I., syn W. I., syn B. I. po 1/3 części każdy.

Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] grudnia 2008r. sygn. akt [...] ustalono, że spadek po W. I. zmarłym w dniu [...] października 1991 r., ostatnio stale zamieszkałym w B., na podstawie ustawy nabyli: żona A. I. z domu K. zmarła w dniu [...] czerwca 1993 r., syn F. I. i syn J. I. po 1/3 części spadku.

Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] marca 2009r. sygn. akt [...] ustalono, że spadek po A. I. z domu K., zmarłej w dniu [...] czerwca 1993 r., ostatnio stale zamieszkałej w B., zgodnie z ustawą nabyli: syn F. I., syn J. I. po 1/3 części każdy.

F. I., B. I., J. I., W. L. posiadają obywatelstwo polskie.

Na podstawie zaświadczenia Prezydenta Miasta B. z dnia [...] listopada 2008 r. znak: [...] ustalono, że C. I. w dniu [...] czerwca 1969r., H. I. w dniu [...] maja 1973 r., W. I. w dniu [...] października 1991 r. zmarli w B. Na podstawie w/w pisma ustalono również, że B. I., J. I. i F. I. zamieszkiwali od dnia [...] lutego 1959 r. lub od dnia [...] lutego 1959 r., a F. I. od dnia urodzenia do dnia wydania przedmiotowego zaświadczenia w B., zaś J. I. zamieszkiwał w S.

Na podstawie zaświadczenia Prezydenta Miasta B. z dnia [...] listopada 2008 r. znak: [...] ustalono, że W. L. mieszka od dnia [...] lutego 1959 r. do dnia wydania przedmiotowego zaświadczenia w B.

Na podstawie zaświadczenia Prezydenta Miasta B. z dnia [...] grudnia 2008 r. znak: [...] ustalono, że A. I. zmarła w B. w dniu [...] czerwca1993r.

Na podstawie potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii oświadczenia E.J. z domu S. z dnia [...] lipca 2009 r. z podpisem poświadczonym przez urzędnika Ambasady RP w [...] ustalono, że C. I. był właścicielem ziemi w D. i na P. Świadek oświadczył, że "Na P." było [...] ha ziemi, na których znajdowały się zabudowania, las liściasty [...] ha, sad [...] ha, zaś w D. było [...] ha, z tego ziemi uprawnej [...] ha i [...] ha łąki oraz zabudowania: stodoła, budynek szeregowy z przeznaczeniem na stajnię, oborę, owczarnię i chlew. Świadek wyjaśnił, iż "W latach 1947-1949 w czasie kolektywizacji (kołchozy) wszystkim mieszkańcom zabrano wszystko: ziemię (...). Zostawiono tylko po [...] ha ziemi na rodzinę." Na podstawie potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii oświadczenia Z. D. z domu K. z dnia [...] lipca 2009 r. z podpisem poświadczonym przez urzędnika Ambasady RP w [...] ustalono, że C. i H. I. posiadali ziemię w D. i na P. Świadek wskazał, iż w D. w/w posiadali [...] ha ziemi uprawnej i [...] ha łąki, a także zabudowania: stodołę, budynek szeregowy, w którym znajdowała się stajnia, obora, owczarnia i chlew, dom drewniany, studnię. Ponadto świadek oświadczył, że na P. posiadali oni [...] ha ziemi, na której znajdowały się zabudowania: dom drewniany, budynek szeregowy z przeznaczeniem na oborę, stajnię, owczarnię i chlewnię oraz stodoła. Świadek wyjaśnił, iż małżenstow I. posiadali jeszcze las liściasty o powierzchni [...] ha, las iglasty [...] ha oraz sad o powierzchni [...] ha. Świadek wyjaśnił, iż w latach 1947 - 1949 ówczesne władze w czasie kolektywizacji (kołchozy) wszystkim mieszkańcom zabrały wszystko, pozostawiając tylko po [...] ha ziemi z zabudowaniami na 1 rodzinę.

Na podstawie zaświadczenia z Archiwum Historii Państwa [...] z dnia [...] czerwca 2009 znak: [...] ustalono, iż w dniu [...] listopada 1948 r. w powiecie [...] we wsi D. zmarł w wieku 20 lat W. I. (syn C.).

Na podstawie pisma Centralnego Państwowego Archiwum [...] z dnia [...] listopada 2008 r. znak: [...] ustalono, że w spisie mieszkańców Generalnego Okręgu [...] z dnia [...] maja 1942 r. została umieszczona informacja, że C. I. zamieszkuje w D. wraz z żoną H. I. i dziećmi: W., W., J. i W. Na podstawie w/w dokumentu ustalono, że C. i H. I. byli rolnikami pracującymi na swoim gospodarstwie.

Na podstawie pisma Centralnego Państwowego Archiwum [...] z dnia [...] listopada 2008 r. znak: [...] ustalono, że nie znaleziono w archiwum dokumentów o nabyciu w 1927r. mienia nieruchomego A. i K. B. we wsi P. przez H. I. z domu B.

Na podstawie oświadczenia W. L. z dnia [...] marca 3012 r. złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej, z podpisem poświadczonym przez urzędnika administracji ustalono, że w latach 1947-1949/50 C. i H. I. zostali pozbawieni mienia ruchomego i nieruchomego oraz, że C. I. i H. I. z domu B. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwali poza obecnymi granicami RP w D., powiat [...].

Na podstawie potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii karty ewidencyjnej repatrianta z dnia [...] grudnia 1958 r. ustalono, że W. I., C. I., H. I., B. I., A. I., W.I. opuścili byłe terytorium RP w dniu [...] grudnia 1958 r., a w czasie wojny i przed powrotem do Polski zamieszkiwali w D.

Na podstawie protokołu z rozprawy administracyjnej z dnia [...] listopada 2012 r. ustalono, że Państwo I. nie opuścili byłego terytorium RP w czasie pierwszej repatriacji ponieważ zarówno H. I. jak i jej mąż Pan C. byli chorzy. Strony oświadczyły, że po zabraniu przez kołchoz nieruchomości w miejscowości P. i D., rodzinie I. pozostawiono [...] ha ziemi w miejscowości D., na której był dom, stodoła.

Wojewoda [...], działając na podstawie z art. 7 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 1 i art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm.) decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. znak: [...] odmówił potwierdzenia posiadania przez W. L., J. I., F.I., B. I. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez C. I. oraz H. I. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości D. i P., powiat [...], województwo [...].

Od powyższej decyzji odwołanie do Ministra Skarbu Państwa za pośrednictwem Wojewody [...] wniosła W. L., która załączyła do odwołania kopie dokumentów dotyczących A. I. tj. indeks represjonowanych Ośrodka Karta z dnia [...] stycznia 2012 r., dokumenty w języku obcym, przekłady z języka rosyjskiego następujących dokumentów: wyciągu z wyroku dotyczącego A. I. oraz M. I. z dnia [...] kwietnia1945r., wyciągu z protokołu posiedzenia Prezydium Rady Najwyższej ZSRR Nr [...] z sierpnia 1945 r., zaświadczenia Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Komi ASRR z dnia [...] stycznia 1995 r., zaświadczenia z Archiwum Specjalnego Litwy z dnia [...] marca1999 r. Nr [...], zaświadczenia Sądu Najwyższego Republiki Litewskiej z dnia [...] lutego 1994 r. Nr [...]. Skarżąca wyjaśniła, że A. I. i M. I. byli bratankami C. I.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...], Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2013 roku.

Organy obu instancji podkreślały, że w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty spadkobiercy jak i właściciele pozostawionych nieruchomości powinni spełnić łącznie wszystkie wymogi określone w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. Niespełnienie choćby jednej z przesłanek skutkuje wydaniem przez organ administracji decyzji odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty. Zgodnie z przepisami ustawy zabużańskiej prawo do rekompensaty przysługuje osobie, która pozostawiła nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Na podstawie z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. do wniosku należy dołączyć dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy.

Na podstawie oświadczeń świadków Z. D. z domu K. z dnia [...] lipca 2009 r., E. J. z domu S. z dnia [...] lipca 2009 r. oraz protokołu z rozprawy administracyjnej przeprowadzonej przez [...] Urząd Wojewódzki ustalono, że w latach 1947 - 1949 kołchoz przejął całą nieruchomość należącą do C. i H. I. położoną we wsi P. Na podstawie w/w dowodów ustalono również, że we wsi D. pozostawiono małżonkom I. [...] ha ziemi oraz dom i stodołę. C. i H. I. w momencie opuszczenia byłego terytorium w 1958r. (zgodnie z kartami ewidencyjnymi repatrianta) nie byli właścicielami nieruchomości położonej we wsi P. W/w nieruchomości zostały przejęte przez kołchoz. Odnośnie drugiej nieruchomości pozostawionej w miejscowości D., w momencie opuszczenia byłego terytorium, w 1958 r. Państwo I. nie byli właścicielami całej nieruchomości. W wyniku przejęcia w/w nieruchomości przez kołchoz w latach 1947 - 1949 pozostawiono im wyłącznie dom mieszkalny i [...] ha ziemi.

Organ odwoławczy podkreślił, że w przypadku nie przejętego przez kołchoz mienia położonego w miejscowości D. istotną kwestią było ustalenie przez organ I instancji okoliczności opuszczenia przez C. i H. I. byłego terytorium RP. W przedmiotowej sprawie organ I instancji w celu ustalenia stanu faktycznego sprawy, przeprowadził rozprawę administracyjną z dnia [...] listopada 2012 r., z udziałem wszystkich stron postępowania.

Organy obu instancji przyęły, że strona nie przedstawiła wiarygodnych dowodów świadczących o pozostawieniu nieruchomości z przyczyn określonych w art. 1 ustawy. Z akt sprawy wynika, że C. I. i H. I. opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w 1958 r. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego należy uznać, że C. I. i H. I. nie byli zmuszeni do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych bezpośrednio z wojną, o których mowa w art. 1 ust. 2 ww. ustawy. Należy odróżnić zdarzenia będące bezpośrednimi skutkami wojny (deportacje ludności polskiej, zsyłka na Syberię, czy pobór do wojska), których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. od tych, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Wa 444/10). Przymus pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczając byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej może mieć różny charakter (przymus bezpośredni, obawa o własne życie, zdrowie), niemniej jednak musi posiadać związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., a nie wynikać z istoty rozwiązań ustrojowych na terenie ZSRR. Fakt dyskryminacji właściciela nieruchomości oraz jego rodziny jako osób narodowości polskiej zamieszkałych na terytorium ZSRR, trudności administracyjne ze strony ówczesnych władz radzieckich uniemożliwiające wyjazd na obecne terytorium RP oraz przejęcie na rzecz państwa gospodarstwa rolnego, którego byli właścicielami oraz bieda i ciężkie warunki życia, również nie daje podstaw do przyjęcia, że opuszczenie nastąpiło z przyczyn bezpośrednio wynikających z wojny rozpoczętej w 1939 r.

W ocenie organu odwoławczego kopie dokumentów dotyczących A.I. oraz M. I. - bratanków C. I. załączone przez W. L. do odwołania od zaskarżonej decyzji Wojewody [...], nie dotyczą bezpośrednio ani właścicieli pozostawionej nieruchomości, ani ich spadkobierców. Wobec powyższego nie mają mocy dowodowej w niniejszej sprawie.

Organ odwołaczy przyjął zatem, że Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. znak: [...], słusznie i w zgodzie ze stanem faktycznym oraz prawnym odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty na rzecz W. L., J. I., F. I. i B. I. z tytułu pozostawienia przez C. i H. I. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W. L., działając przez pełnomocnika, zaskarżyła decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2013 r., utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2013 roku.

Zaskarżonej decyzji zarzucała naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej poprzez przyjęcie, iż opuszczenie terytorium obecnej [...] w ramach tzw. "drugiej repatriacji" w sytuacji, w której członkom najbliższej rodziny (dzieciom C. i H. I.) groziło skierowanie do pracy w głębi ZSRR, a dalsi członkowie rodziny byli poddani represjom w związku z działalnością w AK nie wypełnia przesłanki "zmuszenia do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych okoliczności związanych z wojną". Naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 oraz 107 k. p. a. poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału zebranego w sprawie, w szczególności poprzez pominięcie istotnej okoliczności wskazywanej przez strony, jaką była groźba skierowania do pracy w głębi ZSRR oraz pominięcie jako nieistotnej w sprawie okoliczności, iż członkowie rodziny Państwa I. byli represjonowani jako żołnierze AK, uczestniczący w akcjach skierowanych przeciwko Armii Czerwonej, co rzutowało również na sytuację stron i stanowiło powód opuszczenia byłego terytorium RP, art. 67 k. p. a. poprzez niewłaściwe sporządzenie protokołu rozprawy administracyjnej z dnia 8 listopada 2012 r. tj. poprzez brak odnotowanie w protokole, która z obecnych na rozprawie stron złożyła oświadczenie o jakiej treści oraz poprzez brak odnotowania w protokole, czy oświadczenia miały charakter zeznań, przewidzianych w art. 86 k. p. a.

Skarżąca wnosiła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd administracyjny nie dokonuje ustaleń faktycznych w zakresie objętym sprawą administracyjną. Sąd ten bada, czy ustalenia faktyczne dokonane przez organy administracji publicznej, których decyzje zostały zaskarżone, odpowiadają prawu (wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2007 r., II FSK 72/06, ONSA WSA 2008, nr 2, poz. 31; zob. także uchwała pełnego składu NSA z dnia 26 października 2009 r., I OPS 10/09, s. 29 uzasadnienia). Ponadto, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego chyba, że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 1 i 2 p.p.s.a.).

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja ją poprzedzająca naruszają przepisy prawa.

Skarżąca wraz z rodziną powróciła do Polski w 1958 r. w ramach akcji repatriacyjnej, której podstawą prawną była umowa międzynarodowa z dnia 25 marca 1957 r. zawarta pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz.U. Nr 47 poz. 222). Umowa ta nie mieści się w katalogu umów i układów enumeratywnie wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 1 - 4 powołanej ustawy, w niniejszej sprawie może mieć zastosowanie jedynie art. 1 ust. 2 ustawy stanowiący o tym, że art. 1 ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Artykuł 1 ust. 2 ww. ustawy nie precyzuje, co należy uważać za wskazane w nim "inne okoliczności związane z wojną" oraz "zmuszanie" do opuszczenia byłego terytorium RP. Należy przyjąć, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Przy czym przymus ten musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Wprawdzie nie wszystkie repatriacje, mające miejsce po zakończeniu II wojny światowej mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy, tym nie mniej ustawodawca nie zawęził pojęcia "zmuszania" jedynie od zdarzeń wojennych typu: deportacje ludności polskiej, aresztowania, czy pobór do wojska.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 października 2012r. sygn. akt I OSK 1388/11, wskazał, że ustawodawca w art. 1 ust. 2 ustawy przyznał prawo również osobom, które "na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Nie jest sporne to, że taką "inną okoliczność" stanowi repatriacja dokonana na podstawie umowy pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR z dnia 25 marca 1957 r. w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że jest faktem powszechnie znanym, że na skutek zmian granic państwa obywatele polscy opuszczali byłe terytorium RP, pozostawiając tam swój majątek, nie tylko w pierwszych latach po zakończeniu wojny, lecz również w okresie późniejszym. Należy podkreślić, że umowa o tzw. dalszej repatriacji z dnia 25 marca 1957 r. była niejako "kontynuacją" układów republikańskich z 1944 r., co prowadzi do wniosku, iż nie ma jakichkolwiek podstaw do różnicowania sytuacji prawnej osób przesiedlonych na podstawie tych umów (por. np. wyrok NSA z dnia 25 lipca 2007 r., sygn. akt I OSK 1252/06, uchwała SN z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, OSNC 1990/10-11/129). Innymi słowy, osoby, które powróciły do Polski w nowych granicach na podstawie umowy z 1957 r., powinny być traktowane tak samo jak osoby, które podlegały repatriacji na podstawie układów republikańskich (por. np. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2007 r., sygn. akt I OSK 1173/06).

Kolejno, dla ustalenia, czy skarżącej przysługuje prawo do rekompensaty konieczne jest dokonanie wykładni fragmentu art. 1 ust. 2 ww. ustawy: "[...] były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej". Organy uznały, że w przypadku skarżącej nie doszło do "zmuszenia", o którym mowa w ww. przepisie. Powodem takiego stanowiska był m.in. brak w materiale dowodowym źródeł, które świadczyłyby o poddaniu skarżącej prześladowaniom czy represjom. Organy obu instancji faktycznie przyjęły, że opuszczenie byłego terytorium RP przez rodzinę skarżącej w 1958r. było spowodowane przyczynami ekonomicznymi (chęć poprawy warunków życia), co nie stanowi okoliczności związanych bezpośrednio z II wojną światową.

Naczelny Sąd Administracyjny w cytowanym wyroku z dnia 30 października 2012r. I OSK 1388/11 stwierdził, że błędna jest wykładnia art. 1 ust. 2 ustawy, która w zasadzie sprowadzała się do stanowiska, że dla spełnienia przesłanki "zmuszania", o której mowa w ww. przepisie, konieczne jest wykazanie, że właściciel nieruchomości był poddany przymusowi w postaci represji czy prześladowań. Zawarta w art. 1 ust. 2 ustawy przesłanka "zmuszenia" do opuszczenia byłego terytorium RP wymaga dokonania zindywidualizowanej oceny sytuacji, w jakiej znalazł się po wojnie konkretny właściciel nieruchomości wnioskujący o przyznanie rekompensaty. Trudno przy tym sformułować w tym zakresie jednoznaczną i uniwersalną definicję (podobnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 28 listopada 2011r. I SA/Wa 1158/11 oraz w wyroku z dnia 10 września 2013r., I SA/Wa 945/13). Przy czym, w wyroku z dnia 28 listopada 2011r. WSA w Warszawie podkreślił, że przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej może mieć różny charakter. Za jeden z elementów takiego przymusu może być również uznany fakt zmiany granic państwowych, którego bezpośrednią konsekwencją była konieczność opuszczenia dotychczasowych miejsc zamieszkania przez obywateli polskich, którzy nadal chcieli żyć w Polsce. Pojęcia "zmuszone" (art. 1 ust. 2 ustawy z 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej) nie należy zawężać jedynie do przypadków represji władz radzieckich wobec obywateli polskich potwierdzonych dokumentami posiadanymi przez Instytut Pamięci Narodowej. Pod pojęciem tym mogą zawierać się również inne okoliczności związane z udręczeniem fizycznym czy psychicznym, stosowane nie tylko bezpośrednio wobec właściciela nieruchomości, lecz również pośrednio, przez stworzenie niekorzystnych dla niego i jego bliskich sytuacji życiowych i prawnych w ZSRR (wyrok NSA z dnia 30 października 2012r., I OSK 1388/11).

Sąd rozpoznając sprawę ze skargi W. L. podziela ten pogląd. Przymus o jakim mowa w art. 1 ust. 2 ustawy mógł mieć charakter ekonomiczny (przejęcie gruntów C. I H. I. przez kołchoz, dokwaterowanie Rosjan), mógł mieć charakter obawy o życie i zdrowie (zagrożenie obowiązkowym skierowaniem do pracy w głąb ZSRR, obawa o to by rodziny nie dotknęły represje z uwagi na działalność krewnych w AK). Taki przymus mógł mieć też charakter chęci bycia polakiem w Polsce a nie w ZSRR (Karty Ewidencyjne Repatrianta zawierają zapisy - Data i okoliczności opuszczenia Polski: "Zmiana granicy").

Organy pomimo dysponowania dowodami w tym zakresie nie odniosły się do wskazanych wyżej okoliczności, ograniczając się do błędnego twierdzenia, że nie mają one bezpośredniego związku z II wojną światową.

Organy naruszyły zatem prawo materialne (art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.) poprzez błędną wykładnie oraz nie ustalenie, czy opuszczenie terytorium byłej RP w ramach tzw. "drugiej repatriacji" nastąpiło w sytuacji, w której członkom najbliższej rodziny (dzieciom C. i H. I.) istotnie groziło przymusowe skierowanie do pracy w głąb ZSRR, nie ustalenie czy dalsi członkowie rodziny byli poddani represjom w związku z działalnością w AK (na okoliczność których skarżąca przedłożyła dowody) i czy te represje mogły przekładać się na obawę represji skierowanych wobec rodziny C. i H. I. Organy nie odniosły się dowodów w postaci Kart Ewidencyjnych Repatrianta zawierających zapisy - Data i okoliczności opuszczenia Polski: "Zmiana granicy", na okoliczność ustalenia przyczyny opuszczenia ZSRR, jak również nie odniosły się do tego czy nastąpiło stworzenie niekorzystnej dla rodziny C. i H. I. sytuacji życiowej i prawnej w ZSRR, chociażby poprzez przejęcie większości ich ziemi przez kołchoz i dokwaterowanie Rosjan. Ponadto, osoby wyjeżdżające ze Związku Radzieckiego mogły wywieźć należące do nich mienie osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania zawodu, mogły też rozporządzić mieniem według swego uznania, na przykład poprzez zbycie nieruchomości (należących do nich domów, budynków), jak również mogły wpłacać swoje środki pieniężne do Państwowego Banku ZSRR ze zleceniem przekazania ich na swój rachunek w Narodowym Banku Polskim (art.8 umowy z dnia 25 marca 1957r.). Organ nie ustalił, czy takie rozporządzenie mieniem miało w niniejszej sprawie miejsce, jeśli nie to czemu. Ustalenia te pozwoliłby na uzyskanie możliwie pełnego obrazu okoliczności związanych z repatriacją i na prawidłowe ustalenie przesłanki "zmuszania" w niniejszej sprawie.

Ponadto, organ pierwszej instancji naruszył dyspozycję art. 67 k. p. a. poprzez niewłaściwe sporządzenie protokołu rozprawy administracyjnej z dnia [...] listopada 2012r., tj. poprzez brak odnotowania w protokole, która z obecnych na rozprawie stron złożyła oświadczenie o jakiej treści oraz poprzez brak odnotowania w protokole, czy oświadczenia miały charakter zeznań, przewidzianych w art. 86 k. p. a. Z treści protokołu nie wynika, czy strony zostały przesłuchane zgodnie z treścią art. 86 k. p. a., czy oświadczenia stron zostały złożone w jakimś innym charakterze. Protokół ten nie odzwierciedla tego, kto i jakiej treści zeznania złożył (na rozprawie było obecnych troje spadkobierców C. i H. I.). Procedura administracyjna nie dopuszcza składania zeznań przez kilka osób jednocześnie, bez możliwości personalnego rozróżnienia do kogo zeznania należą.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy związane zatem będą wykładnią przepisów przedstawionych przez Sąd w niniejszej sprawie. Przeprowadzą postępowanie na wskazane wyżej przez Sąd okoliczności i we wskazanym zakresie a w szczególności przeprowadzą prawidłowy dowód z przesłuchanie stron.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.