Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1486/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2022-04-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Grzegorz Saniewski Sędziowie: sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz sędzia WSA Jarosław Wichrowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 13 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi T. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza T. z dnia [...] sierpnia 2021 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz Skarżącej kwotę [...]([...]) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia [...] sierpnia 2021 r. Burmistrz T. na podstawie art. 17 ust. 1, 1a i 1b, art. 23 ust. 2, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej powoływana jako uśr), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466) oraz art. 104, art. 107 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej powoływana jako kpa) odmówił T. J. (dalej określana jako Skarżąca) prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem.

W uzasadnieniu organ wskazał, że do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zostało dołączone orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T. z [...].05.2017 r. zaliczające brata Skarżącej do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak stanowi art. 17 ust. 1a cyt. ustawy, osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z akt sprawy wynika, że brat Skarżącej jest kawalerem, nie ma dzieci. Rodzice niepełnosprawnego nie żyją. Ma dwie siostry - Skarżącą, z którą wspólnie zamieszkuje oraz drugą, która jest osobą pracującą, zamieszkującą w odległości ok. 300 km od brata; nie posiada ona orzeczenia o niepełnosprawności. Wobec powyższych okoliczności w niniejszej sprawie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny sióstr jako osób w pierwszej kolejności zobowiązanych do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem.

Brat Skarżącej jest po udarze, ma niedowład lewej strony ciała, porusza się przy pomocy kul. Jak wynika z oświadczeń strony oraz z przeprowadzonego wywiadu, Skarżąca sprawuje opiekę nad bratem, wykonując czynności takie jak pomoc przy higienie osobistej (mycie, golenie), przygotowywanie i podawanie posiłków, załatwianie wizyt lekarskich i spraw urzędowych, podawanie leków, a także czynności życia codziennego - pranie, sprzątanie, robienie zakupów. Wnioskodawczyni wskazała, że czynności te wykonuje "cały czas - cały dzień".

Burmistrz podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne stanowi formę wsparcia, która nie jest przyznawana za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku osób zobowiązanych do alimentacji, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki, co wynika z treści art. 17 ust. 1 uśr. Wobec tego musi istnieć bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną, a więc wymiar i zakres tej opieki musi być na tyle duży, aby uniemożliwiał wykonywanie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera co prawda definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 wynika, że musi ona być stała, długoterminowa, permanentna i regularna.

W ocenie organu zakres pomocy świadczonej przez Skarżącą bratu nie spełnia powyższych wymogów. Nie wykonuje ona przy chorym żadnych czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jego stanem zdrowia. Niepełnosprawny nie jest osobą leżącą, nie wymaga szczególnej pielęgnacji i obsługi. Zakres opieki, jaką sprawuje wnioskodawczyni, w zasadzie sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, także przez osoby pracujące, w niewielkim stopniu wspierając brata w chorobie.

Skarżąca nie wykazała również, że w związku z opieką nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia. Oświadczyła, że od ponad 20 lat pobiera rentę rolniczą (podobna informacja zawarta została we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia); wcześniej zajmowała się prowadzeniem gospodarstwa rolnego, które 18 temu przepisała na syna. W żadnym oświadczeniu ani w trakcie wywiadu nie podała informacji, że zrezygnowała z pracy lub jej nie podejmuje z uwagi na stan zdrowia brata i konieczność sprawowania opieki nad nim.

Z uwagi na przedstawione powyżej okoliczności organ uznał, że nie zostały spełnione niezbędne do przyznania wnioskowanego świadczenia przesłanki dotyczące sprawowania stałej opieki oraz związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Jak wynika z załączonego do akt sprawy orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...] .05.2017 r., brat Skarżącej został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności. Natomiast w pkt IV w/wym. orzeczenia stwierdzono: niepełnosprawność istnieje od - 52-go roku życia oraz w pkt V widnieje zapis: ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 21.03.2013 r. Z uwagi na powyższe żadna z przesłanek art. 17 ust. 1b uśr nie została spełniona.

Od ww. decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. wniosła Skarżąca, zarzucając jej:

- błędne zastosowanie art. 17 ust. 1b uśr, bowiem organ I instancji nie uwzględnił treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r., sygn. K 38/13, zgodnie z którym cyt. przepis jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP;

- naruszenie przepisów art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 kpa poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Decyzją z dnia [...] września 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 1b uśr oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że przepis art. 17 ust. 1 uśr należy interpretować, mając przede wszystkim na uwadze cel powyższego uregulowania, a więc przyznanie rekompensaty pieniężnej osobom, które podejmując się opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, rezygnują z własnej aktywności zawodowej. Świadczenie nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. Zatem jeżeli osoba, nad którą sprawowana jest opieka, nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez osobę sprawującą opiekę nad osobą niepełnosprawną, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje (por. wyrok WSA w Gliwicach z 19.01.2018 r., IV SA/G1 639/17, Lex nr 2437760).

Biorąc powyższe pod uwagę, należy wskazać, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni.

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2.02.2017 r., I OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 uśr należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5.06.2012 r., I OSK 2454/11).

Skarżąca wykonuje w zasadzie czynności dnia codziennego, wspierając brata w chorobie. Z ustalonego przez organ I instancji stanu faktycznego wynika w sposób niebudzący wątpliwości, że sprawowana przez nią opieka nad bratem w jego codziennym funkcjonowaniu nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa we wskazanym przepisie.

W świetle ustalonych okoliczności faktycznych niniejszej sprawy za prawidłową należało uznać ocenę, że zakres sprawowanej przez odwołującą opieki nad bratem nie stanowi stałej opieki, bowiem jak wynika z jej oświadczenia, Skarżąca pomaga bratu m.in. poprzez sprzątanie, gotowanie, pranie czy kupowanie leków i innych produktów na potrzeby podopiecznego. Skarżąca w zasadzie nie wykonuje przy bracie czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jego osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż nie wymaga on leczenia odleżyn, ran, nie wymaga pielęgnacji przetok czy stomii. Pomoc zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują.

Analiza przedmiotowej sprawy wskazuje, że Skarżąca nie sprawuje w sposób stały, ciągły i nie budzący wątpliwości opieki nad niepełnosprawnym bratem, tym bardziej, że, jak wynika z dokumentacji medycznej dotyczącej jej stanu zdrowia, nie może ona wykonywać ciężkich prac, nie wolno jej dźwigać ciężarów, schylać się, nie może wykonywać prac wymagających długotrwałego stania lub chodzenia.

Skargę na ww. decyzję złożyła Skarżąca, zarzucając jej:

- naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr i niezasadne uznanie, że nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki, jakiej wymaga podopieczny, nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia;

- naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, przez błędną wykładnie, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 kpa przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności w oparciu o wywiad środowiskowy, że niepełnosprawny pomimo orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności nie wymaga stałej opieki siostry.

Mając na uwadze powyższe, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 czerwca 2021 r. na czas nieokreślony.

Ponadto Skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że w aktach sprawy znajduje się orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności jej brata, z którego w sposób nie budzący wątpliwości wynika, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Dokument ten jest dokumentem urzędowym wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności składający się ze specjalistów lekarzy, którzy posiadając fachową wiedzę, uznali niepełnosprawność znaczną. Organy I i II instancji wyszły poza zakres swoich kompetencji i wbrew orzeczeniu specjalistów, którzy posiadają fachową wiedzę, uznały, że podopieczny niepełnosprawny poruszający się o kulach z niedowładem połowicznym nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki swojej siostry. Takie ustalenia bez wątpienia wykraczają poza kompetencje tych organów i sprzeczne są z zasadami dobrej administracji i swobodnej oceny dowodów.

Ponadto organ, dokonując oceny zakresu sprawowania opieki, winien wziąć pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Znaczny stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę (zob. wyrok WSA w Łodzi z 24.06.2020 r., II SA/Łd 218/20).

Zapoznając się więc z zakresem obowiązków ustalonych podczas wywiadu środowiskowego przez organ - przez sprzątnie domu brata, gotowanie, pranie, kupowanie leków, trudno się zgodzić z organem, aby można było pogodzić opiekę nad niepełnosprawnym bratem, wymagającym nadzoru, dawkowania leków i pomocy przy załatwianiu spraw urzędowych z pracą zawodową. Ponadto, jak wynika z załączonego oświadczenia oraz z zaświadczenia lekarskiego, podopieczny wymaga budzenia, pomocy przy higienie osobistej, prowadzenia do toalety, przygotowywania ubrań, mobilizowania do ćwiczeń, dokonywania pomiaru ciśnienia, podawania leków, przygotowywania posiłków, pomocy przy poruszaniu się, sprzątaniu, prasowaniu, opłacaniu rachunków, robieniu zakupów oraz wychodzeniu na spacer. Trudno więc zgodzić się z organem, że zakres tej opieki nie wykracza poza obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga była zasadna.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 cyt. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b uśr, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W rozpoznawanej sprawie organ I instancji odmówił Skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, twierdząc, że jej nie wymaga stałej codziennej opieki. Organ ten uznał również, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 17 ust. 1b uśr, gdyż z załączonego do akt sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że brat Skarżącej został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, która to niesamodzielność istnieje od 52-go roku życia. Tym samym nie można przyjąć, że jego niepełnosprawność powstała do ukończenia przez niego 18. roku życia lub powstała w trakcie nauki w szkole albo w szkole wyższej, nie później jednak, niż do ukończenia 25. roku życia.

SKO odnośnie spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1b uśr nie podjęło żadnej analizy. Zdaniem Sądu, organ I instancji błędnie zastosował przepis art. 17 ust. 1b uśr, bowiem wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r., sygn. K 38/13, przymiot konstytucyjności utraciło przewidziane w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 uśr. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Powyższy pogląd jest powszechnie aprobowany w orzecznictwie sądów administracyjnych.

SKO w zaskarżonej decyzji potwierdziło natomiast słuszność stanowiska organu I instancji, że pomoc udzielana przez Skarżącą bratu nie uniemożliwia jej aktywności zawodowej. Z przepisu art. 17 ust. 1 uśr wynika jednoznacznie, że osoba wnioskująca o świadczenie pielęgnacyjne musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Zatem w okolicznościach rozpatrywanej sprawy ważna jest ocena, czy zakres i rozmiar sprawowanej przez Skarżącą opieki nad niepełnosprawnym bratem wypełnia ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, a także kwestia istnienia ww. związku przyczynowo - skutkowego.

Zdaniem Sądu, ocena dokonana przez organy dotycząca sprawowanej przez Skarżącą opieki jest przedwczesna.

Z akt sprawy wynika, że Skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym bratem, legitymującym się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T., z którego wynika, że został on zaliczony doosób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Ustawodawca na użytek regulacji, jaką stanowi ustawa o świadczeniach rodzinnych, w słowniku wyrażeń ustawowych zawartym w art. 3 tej ustawy w pkt 21 sformułował legalną definicję pojęcia znacznego stopienia niepełnosprawności, przez który rozumie się:

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przytoczony przepis art. 3 pkt 21 lit. a uśr odsyła z kolei do ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 426), która w art. 4 ust. 1 stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r. poz. 2027) w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące:

1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu;

2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem;

3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

W ust. 2 § 29 powołanego wyżej rozporządzenia prawodawca jednocześnie wskazał, że przez długotrwałą opiekę i pomoc w pełnieniu ról społecznych rozumie się konieczność jej sprawowania przez okres powyżej 12 miesięcy w zakresie, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 i 3. Przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych uwzględniono więc m.in. sprawność psychofizyczną organizmu w zakresie zdolności do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych.

Należy więc uznać, że z przepisu art. 17 ust. 1 uśr w przypadku osoby wymagającej opieki, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, negując wymagania dotyczące sposobu i intensywności opieki nad niepełnosprawną osobą określone w orzeczeniu o niepełnosprawności właściwego organu. Zarówno organy, jak i Sąd, nie są uprawnione w niniejszym postępowaniu do kwestionowania wskazanego powyżej orzeczenia.

Podkreślenia jedna wymaga to, że samo posiadanie orzeczenia nie przesądza, że każdy zajmujący się osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie, ani że uprawnia (wprost) do przyjęcia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści jej art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z 2.02.2017 r., I OSK 2201/15). Nie należy jednak rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła, w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest jej stopniem niepełnosprawności, a więc koniecznością wykonywania takich czynności, które warunkują jej egzystowanie w warunkach godności człowieka (zob. wyroki WSA w Gdańsku z 2.07.2020 r., III SA/Gd 482/20, WSA w Krakowie z 29.07.2021 r., III SA/Kr 640/21). Stała opieka winna być zatem rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, przepis art. 17 ust. 1 uśr nie uzależnia otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 23.07.2021 r., II SA/Gl 598/21).

Mając na względzie wyżej przedstawione rozważania, podnieść należy, że na organach w tego typu sprawach spoczywa obowiązek szczególnie dokładnego i wnikliwego ustalenia stanu faktycznego, w szczególności w kwestii zakresu opieki sprawowanej nad niepełnosprawną osobą. W okolicznościach niniejszej sprawy o braku sprawowania stałej opieki uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia nie może zatem przesądzać powierzchowne ustalenie, że Skarżąca jedynie pomaga bratu poprzez przygotowywanie i podawanie posiłków, pomoc przy higienie osobistej, zakupy, pomoc przy wizytach u lekarza, pomoc przy poruszaniu się i przy załatwieniu spraw urzędowych, zakup leków, sprzątanie i pranie. Przyjęcie przez organ w tych okolicznościach, że zakres opieki udzielanej przez Skarżącą nie wykracza poza obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym i to z reguły przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy, a w konsekwencji zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny uprawniający w świetle art. 17 ust. 1 uśr do świadczenia pielęgnacyjnego nie może ograniczać się do wykonywania podstawowych czynności domowych, jest przedwczesny i wymaga uzupełnienia postępowania dowodowego. Takie stwierdzenie organu bez pogłębionej analizy okoliczności sprawy nie może zostać zaakceptowane z tego względu, że podjęcie zatrudnienia mogłoby chociażby znacznie utrudnić dyspozycyjność Skarżącej, co przy jednoczesnym uwzględnieniu stanu zdrowia osoby wymagającej opieki, mogłoby skutkować brakiem możliwości otoczenia jej taką opieką, jakiej wymaga.

Powyższe niewątpliwie świadczy o zbyt powierzchownym rozważeniu materiału dowodowego przez organy, które w szczególności nie przeprowadziły postępowania wyjaśniającego w kierunku ustalenia rzeczywistych potrzeb osoby wymagającej opieki i rzeczywistego nakładu pracy wymaganego dla ich zaspokojenia, a tym samym ciężaru oraz zakresu obowiązków, jaki spoczywa na osobie otaczającej ją opieką. Skutkuje to istnieniem w tym przedmiocie uzasadnionych wątpliwości, które stanowią niedostateczne wyjaśnienie sprawy. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 kpa). W zaistniałej sytuacji należało uznać, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, w tym przywołanych powyżej przepisów, w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W konsekwencji, organ, ponownie rozpoznając sprawę, dokona nie budzących wątpliwości w sprawie ustaleń stanu faktycznego związanych z zakresem sprawowanej przez Skarżącą opieki, uwzględniając schorzenia, na jakie cierpi osoba wymagająca opieki. Następnie organ dokona ponownej oceny wniosku Skarżącej i całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, badając, czy stan faktyczny sprawy pozwala na przyznanie Skarżącej wnioskowanego przez nią świadczenia, wypowiadając się również w kwestii istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (nie podejmowaniem) zatrudnienia.

Odnosząc się do podnoszonej przez organ kwestii stanu zdrowia Skarżącej, mającego rzekomo uniemożliwiać jej sprawowanie opieki nad bratem, wskazać trzeba, że z zebranego materiału dowodowego (w szczególności z wywiadu środowiskowego) nie wynika w żaden sposób, aby opieka ta nie była przez nią sprawowana.

Mając powyższe na uwadze, w oparciu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej powoływana jako "ppsa"), orzeczono jak w sentencji.

Cytowane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query.

Na podstawie art. 119 pkt 2 ppsa sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym.

O kosztach postępowania rozstrzygnięto na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265).