Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 34/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2021-04-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6321 Zasiłki stałe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 6 pkt 14 i 16, art. 8, art. 37, art. 98, art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.
article: art. 170
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Sędziowie Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca) Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnemu P. M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r. nr [...] – po rozpatrzeniu odwołania A. K. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta L. przez Kierownika F. N. [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku stałego pobranego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r., w łącznej wysokości [...] zł, oraz ustalenia terminu jego zwrotu – utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] r. A. K. przyznana została pomoc w formie zasiłku stałego dla osoby w rodzinie, na okres od dnia 1 [...] r. do dnia [...] r., w wysokości [...] zł miesięcznie wraz z opłacaniem składek na ubezpieczenie zdrowotne. Do ubezpieczenia zdrowotnego zostały zgłoszone dzieci beneficjenta jako członkowie rodziny. Decyzja została wydana na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu [...] r. Następnie ustalono, że decyzją z dnia [...] r. stronie przyznany został zasiłek pielęgnacyjny na okres od dnia [...] r. do dnia [...] r., w wysokości [...] zł miesięcznie. Pierwsza wypłata świadczenia nastąpiła we wrześniu [...] r. W związku ze zmianą sytuacji dochodowej strony, w dniu [...] r. dokonano aktualizacji wywiadu środowiskowego. W wyniku przeprowadzonych czynności organ pierwszej instancji zakwestionował oświadczenia M. K. (żony A. K.), jakoby strona prowadziła odrębne, samodzielne gospodarstwo domowe. W konsekwencji decyzją z dnia [...] r. wstrzymano od dnia [...] r. wypłatę A. K. zasiłku stałego. Strona wniosła odwołanie od powyższej decyzji, kwestionując uznanie, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dziećmi. Decyzją z dnia [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy ww. decyzję organu pierwszej instancji, natomiast wyrokiem z dnia 24 listopada 2015 r. sygn. akt II SA/Lu 129/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił ww. decyzje organów obu instancji. Sąd przyjął, że A. K. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dziećmi, a zatem ustalając jego uprawnienia do świadczeń z pomocy społecznej należy ustalić dochód całej jego rodziny. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] r. uchylił własną decyzję z dnia [...] r. przyznającą stronie pomoc w formie zasiłku stałego. Zgodnie ze wskazaniami Sądu organ uwzględnił dochody wszystkich osób w rodzinie wnioskodawcy. W wyniku podjętych czynności ustalił, że od dnia [...] r. na dochód rodziny składało się świadczenie z funduszu alimentacyjnego pobierane przez żonę wnioskodawcy na troje dzieci w kwocie po [...] zł na każde dziecko, co daje łączną kwotę [...]zł miesięcznie. Organ pierwszej instancji podkreślił, że ani A. K., ani jego żona, nie poinformowali o fakcie ubiegania się o alimenty, ich zasądzeniu oraz przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, pomimo, że w treści decyzji z dnia [...] r. zostali pouczeni o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia [...] r. Z kolei Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 24 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 779/16 oddalił skargę A. K. na decyzję Kolegium z dnia [...] r., natomiast Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 19 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1632/17, oddalił skargę kasacyjną strony od ww. wyroku Sądu pierwszej instancji. W konsekwencji decyzja organu pierwszej instancji z dnia [...] r. w przedmiocie uchylenia decyzji przyznającej stronie zasiłek stały, stała się ostateczna z dniem [...]

Zawiadomieniem z dnia [...] r. organ pierwszej instancji poinformował stronę o wszczęciu postępowania w przedmiocie ustalenia wysokości świadczenia nienależnie pobranego w postaci zasiłku stałego wypłaconego za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. Wszczynając postępowanie w tym przedmiocie organ miał na względzie treść uzasadnienia prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 18 czerwca 2018 r. sygn. akt II SAB/Lu 99/18 (uwzgledniającego skargę A. K. na bezczynność polegającą na niedopełnieniu czynności wypłaty zasiłku stałego), w którym wskazano na konieczność rozważenia, czy w razie wypłaty stronie zasiłku stałego za okres wsteczny, świadczenie to nie będzie stanowiło świadczenia nienależnie pobranego wobec ujawnienia okoliczności nieznanych w dniu podejmowania decyzji, dotyczących sytuacji dochodowej rodziny strony i mających wpływ na jej uprawnienie do zasiłku stałego.

Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Kierownik F. N. [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta L., powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] r. ustalił A. K. na kwotę [...]zł wysokość nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku stałego wypłaconego za okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. oraz ustalił termin zwrotu tego świadczenia jako 30 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji. Organ pierwszej instancji wskazał, że zgodnie z decyzją z dnia [...] r. stronie na okres od dnia [...] r. do dnia [...] r. przyznany został zasiłek stały w kwocie [...]zł miesięcznie. Kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. wynosiło [...] zł. W okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. dochód rodziny wynosił [...] zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie stanowiło [...] zł (do dochodu rodziny zaliczono: zasiłki rodzinne - [...] zł, dodatek z tytułu wielodzietności - [...] zł, świadczenie z funduszu alimentacyjnego - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny - [...] zł). Do dochodu rodziny nie został doliczony dochód M. K. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, albowiem działalność ta została przez nią zawieszona. W. zasiłku stałego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r winna więc wynosić [...] zł miesięcznie (tj. [...] zł - [...] zł = [...] zł). W okresie tym A. K. miał natomiast przyznany zasiłek stały w kwocie [...]zł miesięcznie. Różnica między wysokością zasiłku wypłaconego za ten okres, a jego ponownie ustaloną wysokością, stanowi zatem świadczenie nienależnie pobrane w łącznej wysokości [...] zł. W okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. dochód rodziny strony stanowiła kwota [...]zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie stanowiło dochód w wysokości [...] zł (do dochodu rodziny zaliczono: zasiłki rodzinne - [...] zł, dodatek z tytułu wielodzietności - [...] zł, świadczenie z funduszu alimentacyjnego - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny - [...] zł, działalność gospodarcza [...] dochodu za [...] r. - [...] zł). W okresie od dnia [...]. do dnia [...] r. dochód rodziny stanowiła zaś kwota [...]zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie stanowiło dochód w wysokości [...] zł (do dochodu rodziny zaliczono: zasiłki rodzinne - [...] zł, dodatek z tytułu wielodzietności - [...] zł, świadczenie z funduszu alimentacyjnego - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny- [...] zł, działalność gospodarcza [...] dochodu za [...] r. - [...] zł). W związku z tym, że w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. dochód na osobę w rodzinie był wyższy od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie tj. od kwoty [...]zł, organ uznał, że strona nie była uprawniona do zasiłku stałego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. Świadczenie nienależnie pobrane za ten okres wyniosło [...] zł. W okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie wynosiło [...] zł. W okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. dochód rodziny strony wynosił [...] zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie stanowiło kwotę [...]zł (do dochodu rodziny zaliczono: zasiłki rodzinne - [...] zł, dodatek z tytułu wielodzietności - [...] zł, świadczenie z funduszu alimentacyjnego - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny - [...] zł, działalność gospodarcza [...] dochodu za 2014 r. - [...] zł). W. zasiłku stałego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. winna zatem wynosić [...] zł miesięcznie (tj. [...] zł - [...] zł = [...] zł). W okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. dochód rodziny (w związku ze zmianą wysokości świadczeń rodzinnych) stanowił z kolei kwotę [...]zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie stanowiło [...] zł (do dochodu rodziny zaliczono: zasiłki rodzinne - [...] zł, dodatek z tytułu wielodzietności - [...] zł, świadczenie z funduszu alimentacyjnego - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny - [...] zł, działalność gospodarcza [...] dochodu za [...] r. - [...] zł). W związku z tym, że zmiana dochodu strony od dnia [...] r. wyniosła jedynie [...] zł, a zatem była niższa od 10% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (tj. od kwoty [...]zł), organ stwierdził, że stosownie do art. 106 ust. 3a ustawy o pomocy społecznej zmiana ta nie powoduje zmiany zasiłku stałego od dnia [...] r. Wysokość zasiłku stałego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r winna wynosić [...] zł miesięcznie. W okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. strona miała natomiast przyznany zasiłek stały w kwocie [...]zł miesięcznie, a winna być to kwota [...]zł miesięcznie. Różnica pomiędzy przysługującą wysokością zasiłku stałego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r., a ponownie ustaloną wysokością zasiłku stałego, stanowi więc świadczenie nienależnie pobrane w łącznej wysokości [...] zł (tj. [...] zł - [...] zł = [...] zł x 4 miesiące, tj. [...] r. oraz [...] r.). Od dnia [...] r. dochód rodziny strony stanowił kwotę [...]zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie stanowiło [...] zł (do dochodu rodziny zaliczono: zasiłki rodzinne - [...] zł, dodatek z tytułu wielodzietności - [...] zł, świadczenie z funduszu alimentacyjnego - [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny - [...] zł, działalność gospodarcza [...] dochodu za [...] r. - [...] zł). W związku z tym, że od dnia [...] r. dochód na osobę w rodzinie był wyższy od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie nie spełnione zostały przesłanki do pobierania zasiłku stałego w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. W tym okresie strona miała jednak przyznany zasiłek stały w kwocie [...]zł miesięcznie, a w konsekwencji pobrała w tym czasie świadczenie nienależnie pobrane w łącznej kwocie [...]zł. Organ pierwszej instancji uznał, że nieujawnienie w trakcie korzystania z pomocy ważnych i istotnych informacji na temat sytuacji rodzinnej i dochodowej strony, było działaniem ukierunkowanym na osiągnięcie korzyści finansowych tj. otrzymania świadczeń ze środków społecznych. Ubiegając się o pomoc ze środków społecznych wnioskodawca nie poinformował bowiem, że jego żona złożyła przeciwko niemu pozew o alimenty. Nie poinformował o też przyznanych następnie świadczeniach z funduszu alimentacyjnego. Konsekwencją prawną ustalenia, że strona nie poinformowała organu decyzyjnego o uzyskaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest uznanie przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane, które podlega zwrotowi.

W ocenie organu pierwszej instancji zebrany materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia, że w sprawie zachodził "przypadek szczególnie uzasadniony", o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, uzasadniający odstąpienie lub zastosowanie innej formy ulgi przy dochodzeniu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Organ podkreślił, że strona miała możliwość wzięcia czynnego udziału w postępowaniu, wypowiedzenia się w sprawie i przedłożenia wszelkiego materiału dowodowego, lecz z uprawnień tych nie skorzystała. Z akt sprawy wynika, że działania strony sprowadzają się jedynie do składania zażaleń i odwołań od wydawanych przez MOPR w L. rozstrzygnięć. Strona nie czyni żadnych starań, aby przedstawić swoje stanowisko w sprawie, poprzeć je dokumentacją i udzielić organowi pomocy w ustaleniu stanu faktycznego. Ostatni kontakt pracownika socjalnego z wnioskodawcą miał miejsce w dniu [...] r. podczas jego osobistej wizyty w siedzibie Ośrodka. Od tego czasu pracownik socjalny nie mógł nawiązać kontaktu z A. K. i jego żoną, pomimo wielokrotnych wizyt w miejscu ich zamieszkania oraz prób nawiązania kontaktu telefonicznego. Zebrana dokumentacja nie daje wiedzy o aktualnej sytuacji życiowej rodziny strony. Rodzina ta nie ubiega się jednak o pomoc finansową ze środków pomocy społecznej, przez co – w ocenie organu pierwszej instancji – można domniemywać, że obecna sytuacja finansowa zabezpiecza wszystkie potrzeby rodziny związane z jej codziennym funkcjonowaniem. Wobec braku współdziałania A. K. w zakresie ustalenia sytuacji życiowej brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że w jego przypadku zachodzą przesłanki uprawniające do skorzystania z dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, tj. odstąpienia od żądania zwrotu, bądź umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części ze względu na szczególną sytuację strony.

W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji A. K. zarzucił naruszenie przepisów postępowania. Odwołujący stwierdził, że nie uznaje roszczeń organu w sprawie nienależnie pobranych świadczeń we wskazanych okresach, bowiem nie gospodarował i nie gospodaruje wspólnie z żoną. W jego ocenie organ niesłusznie zaniżył zasiłek stały, który z powodu braku renty został mu przyznany na utrzymanie.

Rozpatrując odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie znalazło podstaw do jego uwzględnienia. W ocenie Kolegium z analizy akt sprawy wynika, że zasadnie organ pierwszej instancji uznał, iż zasiłek stały wypłacony stronie za okres od dnia [...] r. do [...] r. w wysokości [...] zł, stanowi świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej. Decyzja z dnia [...] r., przyznająca stronie przedmiotowe świadczenie w kwocie [...]zł miesięcznie, wydana została w oparciu o ustalenia wywiadu środowiskowego z dnia [...] r., podczas którego stwierdzono, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz trójką dzieci. Fakt ten wnioskodawca dodatkowo potwierdził w oświadczeniu z dnia [...] r. Według deklaracji strony dochód rodziny wynosił wówczas [...] zł. Tymczasem organ pomocy społecznej ustalił, że od dnia [...] r. [...] otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na troje dzieci w kwotach po [...] zł na każde dziecko, co daje łączną kwotę [...]zł miesięcznie. O okoliczności tej ani A. K., ani jego żona, nie poinformowali organu. Kolegium podkreśliło, że w treści wszystkich decyzji przyznających członkom tej rodziny pomoc finansową, w tym w decyzji z dnia [...] r., zawarte było pouczenie o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Skoro zaś w okresie od [...] r. rodzina A. K. uzyskiwała rzeczywisty dochód w wysokości wyższej od ujawnianego, konieczne stało się ponowne ustalenie prawa i wysokości należnego zasiłku stałego. W oparciu o regulacje wynikające z art. 8 ust. 3 i ust. 4 ustawy o pomocy społecznej organ dokonał weryfikacji dochodu strony, uwzględniając kwoty uzyskiwanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Na tej podstawie ustalił wysokość należnego zasiłku stałego, wyliczonego zgodnie z art. 37 ust. 2 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej, a następnie ustalił różnicę pomiędzy świadczeniem należnym a pobranym, określającą wysokość nienależnie pobranego świadczenia. W ocenie Kolegium, wysokość nienależnie pobranego świadczenia została prawidłowo obliczona na kwotę [...]zł, co potwierdzają szczegółowe wyliczenia przedstawione w decyzji organu pierwszej instancji.

Kolegium zaaprobowało stanowisko organu pierwszej instancji również w zakresie, w jakim organ ten nie znalazł podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu przez A. K. nienależnie pobranego świadczenia, na podstawie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Organ odwoławczy podkreślił, że zawiadomieniem z dnia [...] r. organ pierwszej instancji poinformował stronę o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych. Dodatkowo pismem z dnia [...] r. poinformowano stronę o konieczności ustalenia aktualnej sytuacji życiowej jej rodziny oraz przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, i w tym celu zwrócił się do strony o nawiązanie z pracownikiem socjalnym kontaktu w zakreślonym terminie. P. to doręczono stronie w dniu [...] r. Pismem z dnia [...] r., doręczonym w dniu w [...] r., ponownie poinformowano A. K. o konieczności przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w związku z wszczętym postępowaniem w spawie nienależnie pobranego zasiłku stałego. Na wniosek z dnia [...] r. organ przesłał stronie kopie dokumentów - 97 kart, dotyczących prowadzonego postępowania, z wyjątkiem tych, które znajdują się w posiadaniu strony, celem umożliwienia stronie zapoznania się ze zgromadzonym materiałem i wypowiedzenia się co do jego treści. Pismem z dnia [...] r., doręczonym w dniu [...] r., organ pierwszej instancji ponownie poinformował stronę o doręczeniu kopii dokumentacji zgromadzonej w sprawie oraz o uprawnieniach wynikających z art. 10 k.p.a. Ze względu na brak reakcji i całkowitą bierność strony oraz brak możliwości przeprowadzenia wywiadu organ podjął z urzędu działania ukierunkowane na ustalenie, czy w jego przypadku zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu, bądź umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części. Wskutek tego ustalono, że rodzina strony od [...] r. nie ubiega się o pomoc finansową ze środków pomocy społecznej. Organ odwoławczy przychylił się do stanowiska, że okoliczność ta świadczy o tym, iż rodzina strony samodzielnie zabezpiecza wszystkie swoje potrzeby. Nadto ustalono, że żadne z małżonków nie figuruje w bazie ZUS i KRUS. Nie pobierają oni dodatku mieszkaniowego oraz dodatku energetycznego. Nie prowadzą działalności gospodarczej, a żona M. K. została wykreślona z wpisu do rejestru przedsiębiorców z dniem [...] r. Małżonkowie nie figurują tez w ewidencji zeznań podatkowych za [...] r. Ponadto ustalono, że M. K. ma przyznane świadczenia wychowawcze na dwoje dzieci w kwotach po [...] zł miesięcznie na każde z nich. Nie ma natomiast przyznanego zasiłku rodzinnego na dzieci na okres zasiłkowy [...], zaś od [...] r. nie pobiera świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzieci. Zarówno A. K., jak i jego żona, nie są zarejestrowani w Miejskim Urzędzie Pracy w L.. Z pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. wynika, że M. K. w okresie od dnia [...] r. do chwili obecnej nie miała wystawionych orzeczeń o niezdolności do pracy. Wyjaśniając kwestie zdrowotne na podstawie pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. ustalono, że Komisja Lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] r. uznała A. K. za całkowicie niezdolnego do pracy do dnia [...] r. Decyzją z dnia [...] r. organ rentowy odmówił stronie prawa do renty socjalnej, lecz w związku z wniesionym odwołaniem sprawa nie została ostatecznie rozstrzygnięta. Orzeczeniem Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia [...] r. (znak: [...]) ustalono u A. K. umiarkowany stopień niepełnosprawności. Orzeczenie było wydane do dnia [...] r. Nie stwierdzono, aby odwołujący posiadał aktualne orzeczenie Miejskiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L..

W ocenie Kolegium przeprowadzone postępowanie niewątpliwie wykazało, że sytuacja odwołującego jest trudna, głównie z uwagi na chorobę potwierdzoną orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Orzeczenie to wydane zostało jednak okresowo (do dnia [...] r.), co wskazuje na możliwość poprawy stanu zdrowia strony. Żona odwołującego M. K. jest osobą w wieku aktywności zawodowej (ma [...] lat), nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności świadczącego o ograniczonych możliwościach zarobkowych, zatem brak jest przeciwwskazań do podjęcia przez nią zatrudnienia. Ponieważ rodzina korzysta wyłącznie ze świadczeń wychowawczych, które nie są uzależnione od spełnienia warunku kryterium dochodowego, świadczyć to może o stabilizacji sytuacji finansowej rodziny i samodzielnym zaspokojeniu jej potrzeb. Zdaniem Kolegium zasadnie więc organ pierwszej instancji uznał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do stwierdzenia, jakoby w przypadku strony zachodził "przypadek szczególnie uzasadniony" uzasadniający odstąpienie lub zastosowanie inne formy ulgi przy dochodzeniu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Jako całkowicie bezpodstawny Kolegium oceniło podniesiony w odwołaniu zarzut wadliwej oceny, iż strona prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z rodziną, Organ odwoławczy podkreślił, że prawidłowość tej oceny została potwierdzona w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Lublinie z dnia 24 stycznia 2017 r. sygn. akt II SA/Lu 779/16, a następnie w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1632/17, a także w wyrokach Wojewódzkiego Sądu w Lublinie z dnia 9 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Lu 188/19 i sygn. akt II SA/Lu 189/19.

A. K. w ustawowym terminie złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na przedstawioną powyżej decyzję ostateczną Samorządowego Kolegium Odwoławczego. W skardze zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 k.p.a. oraz art. 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 7, art. 9 i art. 11 k.p.a. poprzez nienależyte rozpoznanie i nieuwzględnienie wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, podczas gdy obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich istotnych okoliczności spoczywa na organie, a także błędną ocenę tych okoliczności koniecznych do ustalenia stanu faktycznego, jak również błędną ocenę przesłanek do zastosowania wobec strony uznania przewidzianego w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Zarzucił również naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, wyrażonej w art. 8 k.p.a., poprzez błędną i arbitralną wykładnię przepisów prawa prowadzącą do dowolnych rozstrzygnięć administracyjnych, podczas gdy organ administracji powinien przekonać stronę, że jej stanowisko zostało poważnie wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygnięcie, to przyczyną są istotne powody. Nadto skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego w postaci art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie pomimo wystąpienia ku temu przesłanek, a także poprzez niezawarcie w decyzji organu stosownego pouczenia w tym zakresie, czym ograniczono stronie dostęp do skutecznej obrony i działania, sprowadzając powyższy przepis do postaci czysto iluzorycznej, wykorzystując swoją uprzywilejowaną pozycje, czym w konsekwencji naruszono tez art. 112 k.p.a. poprzez błędne pouczenie strony co do jej praw i obowiązków oraz skutków działania, bądź tez nieudzielenie stronie takiego pouczenia w ogóle. W ocenie skarżącego zaskarżoną decyzją naruszono także przepis art. 10 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, poprzez nieudostępnienie stronie pełnej dokumentacji, w szczególności decyzji, których dotyczy obowiązek zwrotu świadczenia. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący domagał się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...] r.. Wniósł też o zasądzenie kosztów postepowania.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że organy nie tylko nie dość starannie zbadały jego aktualną sytuację, ale też wybiórczo i stronniczo cytowały w swych decyzjach zgromadzony materiał dowodowy, wykorzystując bezbronność skarżącego, który jest inwalidą I. grupy z powodu choroby psychiatrycznej i wymaga stałej opieki. W ocenie skarżącego, jako osoba z takim schorzeniem może się nieracjonalnie lub niezrozumiale zachowywać, więc należało by tu dostrzec nie fakt niepoinformowania organu o jakichś dochodach, lecz schorzenie, na które cierpi skarżący, i przez tę chorobę nie może racjonalnie działać ani zajmować się sprawami innymi niż własne zdrowie. Skarżący podtrzymał stanowisko, że nie prowadził z małżonką wspólnego gospodarstwa w okresach pobierania zasiłku stałego. Obecnie też prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. W ocenie skarżącego, organ pomocy społecznej, będąc skonfliktowany z nim "od lat", nierzetelnie podchodzi do sprawy. Podkreślił, że nie jest prawdą, iż jest bierny w sprawie, gdyż odpowiada na wszystkie pisma organu. Wyjaśnił przy tym, że leczy się onkologicznie i ze względów bezpieczeństwa zdrowotnego nie jest dla niego obecnie wskazany kontakt z innymi osobami. Podsumowując skarżący po raz kolejny podkreślił, że nie uznaje przedmiotowego roszczenia, gdyż nie jest to świadczenie nienależne.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia [...] r. R. M., ustanowiony pełnomocnikiem skarżącego w ramach prawa pomocy, poparł w całości wniesioną skargę oraz zawarty w niej wniosek o uchylenie decyzji organów obu instancji. Wniósł także o przyznanie wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu, oświadczając przy tym, że pomoc tę świadczy w ramach pozarolniczej działalności gospodarczej. Pełnomocnik A. K. podniósł, że kluczowe w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy zachodzą przesłanki materialnoprawne do zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. W tym zakresie organy nie uwzględniły natomiast w dostatecznym stopniu stanu zdrowia skarżącego. Tymczasem skarżący jest bardzo ciężko chorym człowiekiem, zakwalifikowanym do I grupy inwalidzkiej i okresowo niezdolnym do samodzielnej egzystencji, wymagającym stałej opieki żony, na utrzymaniu której pozostaje. Skarżący leczy się ponadto psychiatrycznie i przyjmuje leki psychotropowe, przez co kontakt z nim jest utrudniony, a czasem nawet niemożliwy. Dodatkowo zdiagnozowano i niego nowotwór złośliwy, zaś przyjmowane z tego powodu silne leki (morfina) wyłączają go społecznie. W ocenie pełnomocnika strony błędne jest także ustalenie, że skarżący działał intencjonalnie i świadomie nienależnie korzystał za świadczeń z pomocy społecznej, a także, że celowo i uporczywie nie współdziała z organem pomocy społecznej i jego pracownikami. W konsekwencji błędne są wnioski zmierzające do ustalenia, że przypadek skarżącego nie jest "szczególny" w rozumieniu art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Bezwzględnie konicznej jest zaś ponowne podjęcie przez organy czynności wyjaśniających i próby ustalenia aktualnej sytuacji rodziny skarżącego oraz jego stanu zdrowia. Prawidłowo oceniona sytuacja zdrowotna, rodzin na i finansowa skarżącego bez wątpienia pozwoli bowiem przyjąć, że w jego przypadku zachodzą podstawy do odstąpienia żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Zarządzeniem z dnia [...] r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, w związku z dynamicznym wzrostem zagrożenia epidemicznego na terenie województwa lubelskiego i objęciem całości województwa lubelskiego strefą czerwoną, mając na uwadze, że przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374), zmienił tryb rozpoznania niniejszej sprawy z rozprawy na posiedzenie niejawne w składzie trzech sędziów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Istota zawisłego przed Sądem sporu sprowadza się do oceny, czy skarżący A. K., pobierając w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. zasiłek stały przyznany mu decyzją Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r. w wysokości [...] zł miesięcznie, w ustalonej części świadczenie to pobrał nienależnie, a jeśli tak, czy zasadne jest zobowiązanie go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Zasady i tryb udzielania świadczeń z pomocy społecznej, a także przesłanki kwalifikacji wypłaconych świadczeń jako nienależnie pobranych i żądania ich zwrotu, określa kompleksowo ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1876 ze zm., dalej jako "u.p.s."). Definicję "świadczenia nienależnie pobranego" zawiera art. 6 pkt 16 tej ustawy, stanowiąc, że świadczeniem takim jest świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W niniejszej sprawie u podstaw uznania w części pobieranego przez skarżącego zasiłku stałego za świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu powyższego przepisu, legło ustalenie, że wbrew oświadczeniu strony złożonemu podczas przeprowadzonego w dniu [...] r. wywiadu środowiskowego, według którego łączny dochód rodziny skarżącego miał wynosić wówczas łącznie [...] zł, na dochód ten dodatkowo składały się pobierane przez żonę skarżącego począwszy od dnia [...] r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na ich troje wspólnych dzieci w kwotach po [...] zł na każde dziecko, o której to okoliczności skarżący nie poinformował organu pomocy społecznej ani w czasie ubiegania się o zasiłek stały, ani też w okresie jego pobierania. W dalszym toku postępowania dodatkowo ustalono też inne składniki dochodu rodziny skarżącego w okresie pobierania zasiłku stałego. Okoliczność ta, jak prawidłowo stwierdziły organy, miała wpływ na uprawnienie skarżącego do zasiłku stałego i tym samym uzasadniała weryfikację tego uprawnienia, albowiem w poszczególnych okresach pobierania przedmiotowego świadczenia skutkowała bądź to przekroczeniem ustawowego kryterium dochodowego, a w konsekwencji całkowitą utratą uprawnienia do zasiłku, bądź to zwiększeniem wysokości dochodu strony, co z kolei przekładało się na zmianę wysokości należnego jej w danym okresie zasiłku.

Przypomnieć należy, że w świetle art. 37 ust. 1 u.p.s. uprawnienie do zasiłku stałego uwarunkowane jest zachowaniem kryterium dochodowego odpowiednio dla osoby samotnie gospodarującej lub osoby gospodarującej w rodzinie. Z kolei wysokość zasiłku stałego – w myśl ust. 2 ww. artykułu – stanowi różnicę między kryterium dochodowym odpowiednio osoby samotnie gospodarującej lub osoby gospodarującej w rodzinie, a dochodem tej osoby, z tym że nie może być niższa niż [...] zł (ust. 3). Ocena, czy w poszczególnych okresach pobierania zasiłku stałego skarżący spełniał warunki do jego pobierania oraz, czy pobierał je w należnej mu wysokości, wymaga w pierwszej kolejności ustalenia, czy skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i w konsekwencji ma względem niego zastosowanie kryterium dochodowe dla osoby samotnie gospodarującej, czy też gospodaruje wspólnie z żoną i dziećmi, a przez ustalenie wysokości należnego mu zasiłku stałego winno bazować na kryterium dochodowym dla osoby gospodarującej w rodzinie.

Powyższe kwestia była przedmiotem oceny tutejszego Sądu w ramach kontroli decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r. w przedmiocie uchylenia decyzji tego organu z dnia [...] r. przyznającej skarżącemu zasiłek stały. W zapadłym w tej sprawie wyroku z dnia [...] r. sygn. akt II SA/Lu 779/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, oddalając skargę A. K. na powyższe rozstrzygniecie, zaaprobował stanowisko organów, że w świetle zgormadzonego materiału dowodowego, uwzględniając definicje rodziny określoną w art. 6 pkt 14 u.p.s., skarżącego należy uznać za osobę gospodarującą w rodzinie. Ocenę tę podzielił następnie Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia [...] r., oddalającym skargę kasacyjna strony od ww. wyroku Sądu pierwszej instancji. Powołane wyroki są o tyle istotne, że zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Przepis ten dotyczy prawomocności materialnej orzeczenia, która polega na związaniu tym orzeczeniem określonych podmiotów. Istota przedmiotowej mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu wyraża się w tym, że sądy i inne organy państwowe, a w wypadkach przewidzianych w ustawie - także inne osoby, muszą brać pod uwagę fakt istnienia oraz treść prawomocnego orzeczenia sądu. Wynikający z niej stan związania wprawdzie ograniczony jest co do zasady tylko do rozstrzygnięcia zawartego w sentencji orzeczenia i nie obejmuje jego motywów (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000 r., II CKN 655/98, LEX nr 51062). Nie oznacza to jednak, że dla prawidłowego odczytania treści tej sentencji nie można się kierować treścią uzasadnienia. W niektórych sytuacjach będzie to nawet konieczne (por. B. Dauter [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi. Komentarz, Wydanie 4, Warszawa 2011, s. 476-477). Przyjmuje się zatem, że moc wiążąca orzeczenia określona w art. 170 p.p.s.a. w odniesieniu do sądów oznacza, iż podmioty te muszą przyjmować, iż dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Oznacza to, że w kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może być już ona ponownie badana (por. J. Kunicki: glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1999 r., sygn. akt I CKN 169/98, OSP 2001, z. 4, poz. 63). W związku z powyższym, wobec jednoznacznego stwierdzenia w powołanych wyżej, prawomocnych wyrokach, że skarżący w okresie pobierania zasiłku stałego przyznanego mu uchyloną decyzją z dnia [...] r., prowadził gospodarstwo domowe wspólnie z żoną i ich trojgiem dzieci, podnoszone nadal przez skarżącego zarzuty zmierzające do podważenia tego stanowiska, z góry uznać należało za bezzasadne, przyjmując jednocześnie za zbędne dalsze rozważania w przedmiotowej kwestii.

Zasadnie zatem organy przyjęły, że uprawnienie skarżącego do zasiłku stałego uwarunkowane było wysokością dochodu całej jego rodziny. W konsekwencji prawidłowo też uznano, że zatajenie przez skarżącego informacji o zmianie wysokości dochodu jego rodziny spowodowanej pobieraniem przez żonę skarżącego świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzieci, uzasadniało ponowne ustalenie wysokości dochodu rodziny skarżącego i dokonanie na tej podstawie weryfikacji jego uprawnienia do zasiłku stałego, a w dalszej konsekwencji uznanie pobranego przez skarżącego zasiłku za świadczenie nienależnie pobrane, w rozumieniu art. 6 pkt 16 u.p.s., w częściach, w jakich wypłacone świadczenie przekraczało wysokość świadczenia należnego w danym czasie, tj. adekwatnego do wysokości dochodu tej rodziny w poszczególnych okresach przypadających na okres świadczeniowy.

Zarówno w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...] r., jak i w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, prawidłowo opisano zmiany wysokości kryterium dochodowego dla osoby w rodzinie, określonego w art. 8 ust. 1 pkt 2 u.p.s., przypadające na okres pobierania przez skarżącego zasiłku stałego. W tym zakresie można więc jedynie powtórzyć dla porządku za organami, że w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. kryterium to określone było na poziomie [...] zł, natomiast od dnia [...] r. do dnia [...] r. stanowiło kwotę [...]zł. Prawidłowo też wskazano składniki dochodu rodziny strony oraz jego łączną wysokość w poszczególnych okresach pobierania zasiłku stałego. Bezsporne jest, że na okresy te każdorazowo składały się pobierane przez rodzinę skarżącego zasiłki rodzinne, których łączna wysokość do dnia [...] r. wynosiła [...] zł, natomiast od dnia [...] r. – [...] zł, dodatek z tytułu wielodzietności, który do dnia [...] r. wynosił [...] zł, natomiast od dnia [...] r. – [...] zł; świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej, niezmiennej przez cały okres świadczeniowy wysokości [...] zł, zasiłek pielęgnacyjny w również niezmiennej wysokości [...] zł, a także mający różną wartość w zależności od analizowanego okresu dochód żony skarżącego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Podkreślić należy, że żaden z ww. składników dochodu nie podlega wyłączeniu przy ustalaniu dochodu strony na podstawie art. 8 ust. 3 i ust. 4 u.p.s. W konsekwencji nie budzi zastrzeżeń Sądu poprawność obliczeń organów, z których wynika, że w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. dochód rodziny skarżącego w przeliczeniu na osobę wynosił [...] zł, w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. – [...] zł, w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. – [...] zł, w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. – [...] zł, natomiast od dnia [...] r. – [...] zł. Zestawiając powyższe wysokości dochodu strony w poszczególnych okresach pobierania zasiłku stałego z obowiązującą w danym czasie wysokością kryterium dochodowego dla osoby w rodzinie, organy prawidłowo ustaliły na podstawie art. 37 ust. 2 u.p.s., że wysokość należnego stronie zasiłku stałego wynosiła: w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. – [...] zł, w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. – [...] zł, w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. – [...] zł, natomiast w okresach, od dnia [...] r. do dnia [...] r. oraz od dnia [...] r. do dnia [...] r., tj. w okresach, w których rzeczywisty dochód rodziny skarżącego przekroczył ustawowe kryterium odchodowe, zasiłek stały skarżącemu nie przysługiwał. Różnica pomiędzy powyższymi wartościami należnego świadczenia, a kwotami, w jakich zostało ono stronie wypłacone, stanowiła więc świadczenie nienależnie pobrane, które łączna wartość – jak prawidłowo obliczyły organy – wyniosła [...] zł.

Zgodnie z art. 98 zd. 1 u.p.s. świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Ze zdania drugiego cytowanego artykuły wynika natomiast, że organy administracji, orzekając o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, mają obowiązek odpowiedniego stosowania przepisu art. 104 ust. 4 ustawy. Ten ostatni przepis stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu wskazanych należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Wykładni przepisu art. 98 u.p.s. nie można zatem dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4 tej ustawy, który to przepis ustawa nakazuje stosować odpowiednio. Zaznaczyć należy, że w razie odesłania w normie prawnej do odpowiedniego stosowania innego przepisu, należy - zgodnie z zasadami wykładni - rozważyć, czy ze względu na przedmiot regulacji przepis prawa, do którego jest odesłanie, należy stosować wprost, z pewnymi jego modyfikacjami, czy też należy wyłączyć jego stosowanie. Dokonując wykładni pojęcia odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s., do którego odsyła art. 98 omawianej ustawy, należy uznać, że art. 104 ust. 4 ustawy stosuje się wprost w razie orzekania przez organy administracji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia (por. wyroki NSA: z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt I OSK 517/07, Lex nr 501065; z dnia 19 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1894/07, Lex nr 580349; z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1863/07, publ. ONSAiWSA 2010, nr 2, poz. 31, Lex nr 570410; z dnia 18 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 2065/10, Lex nr 1079747). Z tego zaś wynika, że rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, organ administracji – w toku tego postępowania – obowiązany jest, w myśl art. 104 ust. 4 u.p.s., ocenić, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu należności. Zatem w ramach tego jednego postępowania konieczne jest ustalenie, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby, która pobrała nienależne świadczenie.

Zaznaczyć w tym miejscu należy, że stosując odpowiednio art. 104 ust. 4 u.p.s. w postępowaniu w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, organ pomocy społecznej zobowiązany jest ocenić zasadność jedynie odstąpienia od żądania zwrotu, które ze swej istoty może zostać zastosowane przed nałożeniem obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Uznanie w ramach tego postępowania, że nie zachodzą podstawy do odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego i w konsekwencji podjęcie decyzji nakładającej obowiązek zwrotu takiego świadczenia, nie pozbawia natomiast zobowiązanej tą decyzją strony do wystąpienia w przyszłości z wnioskiem o zastosowanie którejś z pozostałych ulg wymienionych w tym przepisie, tj. o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, które to ulgi zastosowane mogą być (w drodze odrębne decyzji) dopiero po wydaniu ostatecznej decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia.

W ramach postępowania zakończonego zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją powyższy obowiązek rozważenia odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia, został przez organy administracji spełniony, zaś powzięte przez organy w tym zakresie wnioski uznać należy za trafne i przekonujące. Podkreślić należy, że w art. 104 ust. 4 u.p.s. ustawodawca, jako przykład przypadku szczególnie uzasadnionego, wskazał sytuację, w której żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego. Jednocześnie należy podkreślić, że decyzje wydane na podstawie tego przepisu mają charakter uznaniowy. W orzecznictwie już wielokrotnie wyjaśniano, że cechą charakterystyczną tego rodzaju rozstrzygnięć jest to, że organ nie ma obowiązku orzekać zgodnie z wnioskiem strony nawet po dokonaniu ustalenia spełnienia przez nią przesłanek, od zaistnienia których uzależniona jest możliwość jego zastosowania (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 3533/18, dostępne w CBOSA). Nawet zatem trudna sytuacja bytowa osoby, która pobrała nienależnie świadczenia z pomocy społecznej, nie przesądza o odstąpieniu od nałożenia na nią obowiązku zwrotu tych świadczeń, gdyż znaczny ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w tym przepisie. O ile więc organy przeprowadzą prawidłowo postępowanie wyjaśniające i uargumentują w sposób przekonywujący swoją decyzję wydaną w granicach przysługującego im uznania, sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności. Tak też w sprawie niniejszej postąpiły organy, które rozważając odstąpienie od żądania zwrotu przez skarżącego nienależnie pobranego zasiłku stałego w ustalonej wysokości, wyjaśniły (w granicach własnych możliwości w zawiązku z brakiem jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej w tym zakresie ze strony skarżącego) oraz wzięły pod uwagę sytuację życiową skarżącego, w tym jego stan zdrowia i wynikające stąd jego możliwości zarobkowe, a także stan zdrowia żony skarżącej oraz jej możliwości zarobkowe. W tym zakresie wzięły pod uwagę, że skarżący legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, obowiązującym do dnia [...] r., natomiast jego żona jest osobą w wieku aktywności zawodowej (ma [...]) i nie legitymuje się orzeczeniem świadczącym o ograniczonych możliwościach zarobkowania, co również należało uwzględnić w ramach oceny skutków zobowiązania skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, skoro zgodnie z art. 23 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i wspólnego przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny. Uwzględniono także okoliczność, iż sytuacja finansowa rodziny skarżącego niewątpliwie uległa poprawie w związku z uzyskaniem prawa do świadczenia wychowawczego na dwoje dzieci w kwotach po [...] zł. Słusznie w tym kontekście zauważono, że obecnie skarżący i jego żona nie korzystają ze wsparcia z pomocy społecznej (za wyjątkiem otrzymywanego świadczenia wychowawczego), co daje podstawy do uznania, że pomoc taka nie jest im niezbędna. Brak jest zatem podstaw by przyjąć, że skarżący wraz z rodziną znajdują się w trudnej sytuacji życiowej, której nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W konsekwencji brak jest podstaw do przyjęcia, że zwrot nienależnie pobranego zasiłku stałego będzie stanowić dla skarżącego i jego rodziny nadmierne obciążenie, bądź zniweczy skutki udzielonej uprzednio pomocy. Skoro bowiem żona skarżącego ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej, a nadto nie można wykluczyć, że możliwość taką w przyszłości odzyska również sam skarżący, skoro orzeczenie o jego niezdolności do pracy wydane zostało okresowo. Wobec uwzględnienia przez organy wszystkich powyższych okoliczności, stwierdzeniu, iż brak jest w niniejszej sprawie podstaw do zastosowania ulgi przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s., nie sposób zarzucić dowolności. Stanowisko organów w tym zakresie znajduje bowiem podstawę w obiektywnej analizie ustalonych w sprawie okoliczności faktycznych. W konsekwencji niezasadny jest też zarzut naruszenia przez Kolegium art. 8 k.p.a. Wbrew przekonaniu skarżącego, organ wykonywał czynności w sposób budzący zaufanie do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Żadne z przeprowadzonych przez Kolegium czynności lub analiz nie noszą znamion stronniczości.

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 10 k.p.a. Należy zauważyć, że w toku postępowania organ pierwszej instancji, na wniosek skarżącego, udostępnił mu kopie wskazanych akt sprawy. Z pisma z dnia 17 kwietnia 2020 r. (k. 474 akt adm. I instancji) wynika, że skarżącemu doręczono wówczas pełną dotychczasową dokumentację z prowadzonego postepowania, poza pismami złożonymi przez samego skarżącego oraz doręczonymi mu wcześniej decyzjami administracyjnymi, które to dokumenty - jak zasadnie przyjęto – i tak były już w posiadaniu skarżącego. W działaniu tym nie sposób dopatrzeć się naruszenia ww. przepisu, zwłaszcza wobec faktu, iż w zakresie przewidzianego w art. 73 § 1 k.p.a. uprawnienia strony do wglądu w akta sprawy i sporządzania z nich notatek, kopii lub odpisów, organ nie ma obowiązku wyręczania strony w tych czynnościach, a jedynie ma obowiązek umożliwić stronie samodzielne sporządzenie odpisu lub kopii dokumentu z akt w swej siedzibie (por. wyrok NSA z dnia 12 października 2010 r., sygn. akt II OSK 104/10, LEX nr 746399).

Mając na względzie powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), skargę oddalił.

Wynagrodzenie dla radcy prawnego z tytułu pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu przyznano na podstawie art. 250 § 1 ww. ustawy w związku z § 21 ust. 1 pkt.1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz. U z 2019 r. poz. 68). Jest to kwota 240 zł podwyższona - stosownie do § 4 ust. 3 ww. rozporządzenia - o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług.