Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 3092/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Bujko Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) Sędzia del. WSA Iwona Bogucka Protokolant asystent sędziego Marta Romanowska po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 3 października 2012 r. sygn. akt II SA/Sz 567/12 w sprawie ze skargi W.D. na decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 3 października 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę W.D. (dalej jako "skarżący") na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z [...] kwietnia 2012 r. w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wyjaśnił, że wnioskiem z 21 czerwca 2006 r. skarżący wystąpił o przyznanie świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym").

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] sierpnia 2006 r. odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia.

Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyjaśnił między innymi, że po wyrzuceniu jego matki i rodzeństwa z własnego gospodarstwa pozostał sam bez środków do życia. Uważa, że deportacja rodziny była jednocześnie deportacją jego osoby. Niemcy przestali go szukać, gdy dowiedzieli się, że pracuje u Niemki Olgi Busse w Łagiewnikach.

Decyzją z [...] listopada 2006 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] sierpnia 2006 r. Organ ustalił, że skarżący w latach 1941 – 1945 wykonywała pracę przymusową na terytorium Polski (w miejscowości Łagiewniki, pow. Włocławek), w jej granicach sprzed 1 września 1939 r. Organ stwierdził, że praca wykonywana była w Polsce, więc świadczenie stronie nie przysługuje.

Pismem z 29 września 2007 r. skarżący wniósł o wznowienie postępowania zakończonego ostateczną decyzją z [...] listopada 2006 r.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] listopada 2007 r. odmówił wznowienia postępowania. Decyzją z [...] lutego 2008 r. organ utrzymał własną decyzję w mocy.

Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z 11 czerwca 2008 r. sygn. akt II SA/Sz 231/08 oddalił skargę.

Wnioskiem z 25 października 2010 r. skarżący ponownie wystąpił o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie od marca 1941 r. do stycznia 1945 r.

Decyzją z [...] listopada 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił uchylenia decyzji własnej z [...] listopada 2006 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] sierpnia 2006 r. o odmowie przyznania uprawnienia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Jako podstawę organ wskazał art. 154 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Organ powołał się także na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734).

Organ wskazał, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. Strona w okresie okupacji nie była deportowana, lecz wykonywała pracę przymusową w bezpośrednim sąsiedztwie stałego miejsca zamieszkania. Praca nie przybrała zatem dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 16 grudnia 2009 r. tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.

Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z [...] grudnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] listopada 2010 r.

Zdaniem organu, w przypadku strony nie został spełniony ustawowy warunek deportacji, do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy, ponieważ strona wyjechała do Łagiewnik dobrowolnie.

Pismem z 30 stycznia 2012 r. skarżący wystąpił o przyznanie mu świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej na terenie Polski przedwojennej w okresie od marca 1941 r. do stycznia 1945 r. Powołał się na oświadczenia dwóch świadków i oświadczenie własne, w którym podał, że on i jego rodzina w marcu 1941 r. zostali wysiedleni przez żandarmów niemieckich z ich domu i gospodarstwa rolnego z Woli Nakanowskiej. Całą rodzinę zabrano i wysiedlono w nieznanym kierunku a jego zawieziono do majątku niemieckiego Olgi Busse w Łagiewnikach, gdzie był zatrudniony jako robotnik – parobek do ciężkiej pracy na roli.

Decyzją z [...] lutego 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że 20 kwietnia 2011 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o świadczeniu pieniężnym, dokonana ustawą z 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 72, poz. 380 – dalej jako "ustawa zmieniająca"). Niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej i wykonywania tej pracy przez okres co najmniej 6 miesięcy. Na terenach okupowanych przez III Rzeszę istniał powszechny obowiązek świadczenia pracy, której niepodjęcie zagrożone było surowymi karami. Niejednokrotnie istniała potrzeba jej wykonywania z powodów bytowych, konieczności przeżycia w trudnych warunkach okupacyjnej rzeczywistości (otrzymania wyżywienia bądź kartek na żywność, różnego rodzaju deputatów w naturze, wynagrodzenia na zaspokojenie minimalnych potrzeb życiowych, ubezpieczenia itp.). Ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do świadczenia do osób wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja, wywiezienie). W ocenie organu, w niniejszej sprawie nie zostało spełnione kryterium deportacji do pracy przymusowej. Rodzina strony została bowiem wysiedlona z miejsca zamieszkania, jednak strona przebywała w tym czasie poza domem. Pozostając bez środków do życia zmuszona była podjąć pracę w pobliskim majątku rolnym w miejscowości Łagiewniki.

Skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wnioskodawca wyjaśnił, że zatrzymanie w Łagiewnikach nie nastąpiło z jego inicjatywy, ale został zatrzymany przez żandarmów niemieckich w miejscowości Wola Nakanowska. Oddzielono go od rodziny do innej miejscowości Łagiewniki, gdzie w 1941 r. został osadzony u gospodarza – Niemki Olgi Busse. Ponadto stwierdził, że nie otrzymywał żadnego wynagrodzenia z tytułu tej pracy przymusowej, lecz tylko otrzymywał jedynie jedzenie i miejsce do spania w pomieszczeniach gospodarczych, zaś oddalenie się z gospodarstwa było zakazane pod rygorem zastosowania kar.

Decyzją z [...] kwietnia 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] lutego 2012 r.

Organ wyjaśnił, że w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego postanowieniem z 12 marca 2012 r. dopuścił dowód z przesłuchania strony. Wnioskodawca w protokole przesłuchania z 29 marca 2012 r. wskazał, że powrócił do Woli Nakanowskiej na drugi dzień po wysiedleniu i zastał osadnika niemieckiego, który odwiózł go Łagiewnik i przekazał w ręce pracowników majątku ziemskiego należącego do Olgi Busse.

Organ stwierdził, że opis zawarty we wniosku jak i protokole przesłuchania, pomimo drobnych rozbieżności z relacją zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z 27 listopada 2010 r., nie stoi w sprzeczności z innymi dowodami zebranymi w sprawie. W aktach sprawy znajduje się ankieta kierowana do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych, która potwierdza pobyt skarżącego w okresie okupacji w Łagiewnikach. Ponadto w aktach sprawy znajdują się oświadczenia świadków S.R. oraz G.C., którzy potwierdzili fakt wykonywania pracy przez skarżącego. Wnioskodawca w piśmie z 27 listopada 2010 r. wskazał, że nie został deportowany wraz z rodzicami i że pozostał bez ubrania i środków do życia. Wskazał również, że "musiałem się, więc sam deportować do Łagiewnik bo mimo tragedii wysiedlenia żyć chciałem". W ocenie organu, nie doszło do deportacji skarżącego do pracy przymusowej. Zmiana miejsca zamieszkania skarżącego była spowodowana względami ekonomicznymi.

Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

Oddalając skargę Sąd I instancji podzielił stanowisko organu w zakresie charakteru pracy skarżącego podczas okupacji. Sąd I instancji podkreślił, że brak jest dowodów z dokumentów potwierdzających okoliczność, że skarżący wykonywał pracę przymusową. Ponadto, oświadczenia świadków, na których powołuje się skarżący w skardze, zasadnie wzięte zostały przez organ pod uwagę jako dowód pobytu skarżącego w Łagiewnikach i wykonywania pracy na rzecz właścicielki majątku Olgi Busse. Jednocześnie zasadnie organ z oświadczeń tych nie wyprowadził wniosków dalej idących, skoro nie wynikają z nich okoliczności związane z opuszczeniem przez skarżącego rodzinnej wsi.

Zdaniem Sądu I instancji, organ poddał ocenie wyjaśnienia strony zawarte w jej pismach i oświadczeniach. Wynika z nich wyraźnie rozmijanie się wersji skarżącego wraz z upływem czasu i dostosowywanie jej do potrzeb aktualnie (w danym momencie) dowodzonej tezy. W ocenie Sądu I instancji, prezentowana przez skarżącego koncepcja deportowania go do pracy przymusowej w Łagiewnikach trafnie oceniona została przez organ jako niewiarygodna i niedająca podstawy do przyznania świadczenia pieniężnego. Stanowisko skarżącego nie wynika z faktów odzwierciedlających deportację jako zaplanowanej i zorganizowanej w celu wykonania nakazu władzy okupacyjnej akcji podjętej względem skarżącego, lecz jest oparta na domysłach i przypuszczeniach skarżącego sformułowanych na podstawie okoliczności deportacji innych członków jego rodziny.

Skarżący wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku.

Po pierwsze, skarżący zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym i przyjęcie, że nie spełnia przesłanek do przyznania mu przedmiotowego świadczenia.

Po drugie, skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a.") w związku z art. 7 i art. 77 k.p.a. W ocenie skarżącego, nie doszło do wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego w sprawie, zeznania świadków oceniono tylko na dowód pobytu skarżącego w Łagiewnikach. Zdaniem skarżącego błędnie przyjęto, że z zeznań tych nie wynikają warunki opuszczenia przez skarżącego jego rodzinnej miejscowości. Sąd I instancji i organ błędnie więc pominęły, że podczas deportacji rodziny skarżącego ujawniono, że brakuje jednego członka rodziny, a następnie sołtys został zobowiązany do wywiezienia skarżącego do pracy w majątku w Łagiewnikach.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 174 ustawy p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Nie ulega wątpliwości, że świadczenie określone w przepisach ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługuje tylko tym osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Spośród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych.

Nie ulega więc także wątpliwości, że wysiedlenie do pracy przymusowej stanowi podstawy warunek przyznania przedmiotowego świadczenia. Należy podkreślić, że użyty w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć więc należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej, ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. Pojęcie deportacji wiązać należy z określoną, mniej lub bardziej zorganizowaną akcją władz okupacyjnych, mającą na celu przesiedlenie obywateli polskich z ich dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowanie ich do pracy przymusowej. Ustawodawca nie posługuje się pojęciem celu, z powodu którego nastąpiła deportacja do pracy przymusowej, należy jednak przyjąć, że chodzi o pracę przymusową na rzecz i korzyść okupanta, często powiązaną z realizacją jego celów wojennych. Oznacza to, że za pracę przymusową nie powinna być uznana praca podjęta w celach ekonomicznych. Odmienna interpretacja przepisów ustawy prowadziłaby do nieuzasadnionego wniosku, że niemalże każda praca w okresie okupacji była pracą przymusową. Najczęściej była bowiem świadczona w ciężkich warunkach, za minimalnym wynagrodzeniem bądź też tylko w zamian za zaspokojenie podstawowych potrzeb, jak jedzenie czy miejsce do spania. Przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym przewidują swoiste zadośćuczynienie finansowe, jednak nie w celu zrekompensowania ciężkich przeżyć związanych z okupacją w ogóle, lecz tylko takich, które były efektem deportacji, wyrwania z dotychczasowego środowiska i zmuszenia do pracy na rzecz okupanta.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji trafnie uznał, że w niniejszej sprawie nie można mówić o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Skarżący pracował w gospodarstwie rolnym u Niemki Olgi Busse, dokąd udał się już po deportacji jego rodziny. Od samego początku postępowania skarżący potwierdzał, że zmiana jego miejsca pobytu nie stanowiła bezpośredniego efektu akcji wysiedleńczej władz okupacyjnych, bowiem w czasie, kiedy była przeprowadzana znajdował się poza domem. Skarżący użył nawet sformułowania, że "deportował się sam". Późniejsze jego twierdzenia dotyczące sposobu opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania organ trafnie uznał za niewiarygodne i nieznajdujące poparcia w materiale dowodowym sprawy. Sąd I instancji prawidłowo podzielił stanowisko organu w tym zakresie.

Pomimo niewątpliwie trudnych warunków życia, skarżący znajdował się w znacznie lepszej sytuacji niż osoby wywiezione w nieznane im, odległe tereny. Pracował z własnej woli (choć oczywiście zmuszony warunkami wojennymi), w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Okoliczności te, przemawiają zatem za uznaniem, że nie nastąpiło wywiezienie skarżącego do pracy przymusowej, a więc nie sposób mówić o represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się więc w istocie do stwierdzenia, że skarżący podczas okupacji był w ciężkiej sytuacji, czego zarówno Sąd I instancji, jak również Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionują. Nie oznacza to jednak, że praca skarżącego świadczona była w warunkach deportacji, a to z przyczyn, o których mowa wyżej.

Niezasadnym okazał się więc zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniu pieniężnym. Trafnie bowiem ocenił Sąd I instancji, że decyzja organu o odmowie przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia została wydana w zgodzie z cytowanym przepisem prawa materialnego.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 3 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 7 i art. 77 k.p.a. Wbrew twierdzeniom skarżącego, w sprawie doszło do wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego. Zeznania świadków ocenione zostały w takim zakresie, w jakim było to konieczne dla podjęcia rozstrzygnięcia. Z całokształtu materiału dowodowego sprawy wynikało zaś, że skarżący nie spełniał przesłanek do przyznania mu świadczenia pieniężnego. Materiał dowodowy sprawy został zebrany i oceniony zgodnie z art. 6, art. 7, art. 8, i art. 77 § 1 k.p.a. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, dokonaną w wyroku będącym przedmiotem skargi kasacyjnej, która prowadziła do wniosku, że okoliczności faktyczne sprawy pozwalały na przyjęcie, że praca świadczona przez skarżącego nie odbywała się w warunkach deportacji, a więc brak było podstaw do przyznania świadczenia zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.

Z powyższych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.

-----------------------

5

8