Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 105/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-11-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 14 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz ust. 3, art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1270
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 listopada 2020 r. sprawy ze skargi D. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) decyzją nr [...], z dnia [...] listopada 2019 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] czerwca 2019 r., nr [...] o odmowie przyznania D.M. świadczenia w drodze wyjątku.

Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym

i prawnym:

Wnioskiem z dnia [...] lutego 2019 r. D.M. wystąpił do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku w trybie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W uzasadnieniu wniosku podał, że decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r. ZUS odmówił mu przyznania prawa do renty w trybie zwykłym z uwagi na brak wymaganych okresów ubezpieczeniowych. Powołując się obszernie na orzecznictwo sądowoadministracyjne wyjaśnił, że okolicznością szczególną, która uniemożliwiła mu wypracowanie wymaganych okresów ubezpieczeniowych był zdiagnozowany u niego w 2017 r. guz lewej nerki. W sierpniu 2017 r. przeszedł zabieg usunięcia lewej nerki. Obecnie w związku ze stwierdzoną wznową oczekuje na kolejny zabieg, termin przyjęcia do Kliniki Urologii ma wyznaczony na [...] lutego 2019 r. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z [...] stycznia 2019 r. orzekł, że od sierpnia 2017 r. jest całkowicie niezdolny do pracy. Ponadto podał, że od wielu lat cierpi na tzw. czerwienicę prawdziwą oraz nadciśnienie tętnicze, co także miało wpływ na niespełnienie przez niego wymogów do uzyskania renty w trybie zwykłym. Powołał się też na panującą w województwie [...] bardzo trudną sytuację na rynku pracy. Podkreślił jednocześnie, że spełnia także przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania, gdyż jedynym jego źródłem utrzymania jest obecnie zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł przyznany decyzją Ośrodka Pomocy Społecznej w O. z dnia [...] października 2017 r oraz przyznany jego żonie specjalny zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 620 zł miesięcznie. Tym samym dochód w przeliczeniu na jednego członka rodziny wynosi 386,50 zł, co nie pozwala na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb.

Prezes ZUS decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 poz. 1270 z późn. zm.) odmówił przyznania D.M. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji, powołując się na treść art. 83 ww. ustawy wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia.

Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że wnioskodawca w wieku 57 lat stał się całkowicie niezdolny do pracy. Na przestrzeni 59 lat życia udokumentował natomiast tylko 12 lat, 11 miesięcy i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych.

Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem złożenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano jedynie 1 rok i 12 dni tych okresów. Przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

W ocenie Prezesa ZUS nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że w latach 1981-1984, 1993-2012, 2013-2017 wnioskodawca nie udowodnił żadnego okresu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym.

Ponadto, zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach wobec wnioskodawcy nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, a całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została ustalona dopiero od sierpnia 2017 r. Do tego dnia nie istniały zatem przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Ponadto wnioskodawca nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub innych stanów, na które nie miał wpływu.

Organ zaznaczył jednocześnie, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.

Podał też, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, a z akt rentowych wynika, że wnioskodawca otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych z Powiatowego Urzędu Pracy w S., zatem nie można uznać, że w jego przypadku zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania.

W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy D.M. wniósł o uchylenie decyzji z dnia [...] czerwca 2019 r. w całości oraz orzeczenie co do istoty sprawy zgodnie z wnioskiem, tj. przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu wniosku podkreślił, że w przedmiotowej sprawie zostały spełnione wszystkie przesłanki uprawniające do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Zaznaczył jednocześnie, że możliwość decydowania w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku według uznania nie oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym względzie.

Zakwestionował stanowisko organu wskazujące, że tylko orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy stanowi szczególną okoliczność uniemożliwiającą przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Taką szczególną okolicznością może być bowiem także taki stan, który obiektywnie ogranicza i utrudnia możliwości zatrudnienia - przy uwzględnieniu wszelkich aspektów stanu faktycznego sprawy. Powołując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Wa 242/16, wnioskodawca podniósł, że również taki stan, zapowiadający zwiększoną absencję w pracy, utrudnia poszukiwanie pracy i zniechęca potencjalnych pracodawców do zatrudnienia osoby chorej. Jest ona bowiem teoretycznie zdolna do pracy, ale w praktyce możliwość wykorzystania jej potencjału zawodowego jest znacznie ograniczona.

Podniósł nadto, że kluczowe znaczenie powinny mieć przyczyny, które spowodowały brak uprawnień do świadczenia przyznawanego na ogólnych zasadach, a nie długość udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponownie podkreślił, że cierpi na wiele chorób (guz lewej nerki, kolejne zmiany nowotworowe, czerwienica prawdziwa, nadciśnienie tętnicze, przewlekłe zaburzenia depresyjne), podkreślając, że jeden z leków, który musi przyjmować, ograniczał i nadal ogranicza jego aktywność fizyczną, co z kolei znacznie upośledziło jego zdolność do pracy oraz atrakcyjność jako pracownika. Zdiagnozowane schorzenia potencjalnie stawiały go zatem w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia, szczególnie w warunkach ostrej konkurencji panującej w województwie [...] tj. regionie o bardzo wysokim bezrobociu.

Odnosząc się do ustaleń organu co do niespełnienia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania podał, że zasiłek dla bezrobotnych jest świadczeniem okresowym, przyznanym na okres 180 dni, a przewidywany termin jego pobierania upływa w dniu [...] sierpnia 2019 r. Tak więc po tej dacie jego sytuacja finansowa będzie wyglądała tak, jak została przedstawiona w złożonym wniosku o przyznanie świadczenia. Nadto ze względu na wysokość tego zasiłku trudno mówić o posiadaniu niezbędnych środków utrzymania. Wnioskodawca opisał szczegółowo swoją sytuację finansową, wyliczając niezbędne miesięczne wydatki, których łączna kwota (jak sam podkreślił), przewyższa wysokość minimalnej emerytury i renty, od której to kwoty jego dochody znacząco zresztą odbiegają.

Prezes ZUS w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] czerwca 2019 r.

W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których wnioskodawca nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W ocenie organu wnioskodawca nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności, na które nie miał wpływu. Po ponownej analizie akt sprawy oraz po doliczeniu do stażu pracy okresu pobierania zasiłku dla bezrobotnych wynika, że na przestrzeni 59 lat życia wnioskodawca udokumentował 13 lat, 7 miesięcy, 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, Prezes ZUS wyjaśnił, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w przepisie art. 83 ustawy. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku wnioskodawcy, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS podkreślił, że w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – wnioskodawca udokumentował tylko 1 rok 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych (przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 okresów składkowych). W związku z tym organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. Tymczasem z posiadanej dokumentacji wynika, że od [...].04.1981 r. do [...].05.1984 r., od [...].04.1993 r. do [...].11.2012 r. oraz od [...].10.2013 r. do [...].06.2017 r. wnioskodawca nie wykonywał pracy ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była też wobec wnioskodawcy orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Przeprowadzona analiza akt sprawy nie wskazuje aby w wykazanych przerwach wnioskodawca nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia.

Odnosząc się do zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy twierdzeń wnioskodawcy, że przerwy w wykonywaniu zatrudnienia spowodowane były złym stanem zdrowia, Prezes ZUS wyjaśnił, że samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Wskazał też, że w judykaturze od dawna utrwalony jest pogląd, w świetle którego ustalenie początków niezdolności do pracy nie może opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Tymczasem wnioskodawca nie przedłożył żadnych nowych dowodów na potwierdzenie, że w latach 1981-1984, 1993-2012, 2013-2017 jego stan zdrowia uniemożliwiał podjęcie zatrudnienia.

Prezes ZUS podkreślił, że fundamentalną zasadą przyznawania świadczeń na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy jest całkowita niezdolność do pracy wnioskodawcy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego.

Organ dodał nadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią zatem wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W skardze na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2019 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie D.M. zarzucił organowi:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez błędne uznanie, że nie spełnił przesłanek pozwalających na przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy wszystkie przesłanki wynikające z tego przepisu zostały przez niego kumulatywnie spełnione,

2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez zaniechanie podjęcia wszelkich niezbędnych działań mających na celu dokładne wyjaśnienia stanu faktycznego przedmiotowej sprawy, zaniechanie wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, a zwłaszcza pominięcie okoliczności mających istotny wpływ na jej wynik, zaniechanie zebrania wszelkich możliwych dowodów, które miałyby istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności niedokonaniu ustaleń w zakresie obiektywnych możliwości podjęcia przez skarżącego pracy i opłacania składek w okresach przerw w zatrudnieniu, przy uwzględnieniu stanu zdrowia oraz stopy bezrobocia panującej w województwie [...], które to uchybienia miały istotne znaczenie dla ustalenia wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji skarżącego, a których uwzględnienie powinno skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.

Wobec podniesionych zarzutów skarżący wniósł o:

1) uchylenie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 145a § 1 P.p.s.a., wydanych w przedmiotowej sprawie decyzji Prezesa ZUS i zobowiązanie tego organu do załatwienia sprawy zgodnie ze złożonym przez niego wnioskiem tj. przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Prezesowi ZUS,

2) zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych,

3) zwolnienie skarżącego z kosztów postępowania sądowego w całości, w tym uiszczania opłaty od skargi z uwagi na trudną sytuację finansową i majątkową.

Jednocześnie skarżący wniósł na podstawie art. 106 § 3 P.p.s.a. o dopuszczenie dowodów z:

1) dokumentu w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] września 2017 r., nr [...] na okoliczność udowodnienia, że został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności oraz, że stwierdzono, że wymaga konieczności stałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

2) opinii biegłego lekarza specjalisty hematologa w celu wykazania, że choroba na którą cierpi od wielu lat tj. czerwienica prawdziwa oraz nadciśnienie tętnicze, uniemożliwiała podjęcie pracy i stawiała go w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia.

W uzasadnieniu skargi, powołując orzecznictwo sądów administracyjnych, skarżący zakwestionował dopuszczalność utożsamiania pojęcia szczególnych okoliczności ze stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy. Podniósł, że pojęcie to powinno być rozumiane jako wszelkiego rodzaju sytuacje, które istotnie ograniczają aktywność zawodową ubezpieczonego. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast przyczyny ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, usprawiedliwione choćby przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Zaznaczył, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców.

Dalej skarżący podniósł, że od wielu lat cierpi na tzw. czerwienicę prawdziwą oraz nadciśnienie tętnicze i jest pod stałą kontrolą lekarza z Poradni [...] w T.. Dodał, że to właśnie ta choroba spowodowała także niespełnienie przez niego wymogów koniecznych do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w normalnym trybie. Wyjaśnił, że czerwienica prawdziwa ze współistniejącą patologią układu krążenia (nadciśnieniem tętniczym) istotnie upośledzała jego zdolność do pracy zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji (rolnik, a następnie na skutek przekwalifikowania, spawacz mechanik maszyn rolniczych), ponieważ musiał stale zażywać lek antykoagulacyjny, który narzucał ograniczenia w aktywności fizycznej. Podkreślił nadto, że przedmiotowa choroba nie miała u niego stabilnego przebiegu, nie utrzymywały się bowiem prawidłowe wartości parametrów morfologii krwi i konieczne było stosowanie tzw. krwioupustów. Zdiagnozowane schorzenie potencjalnie stawiało go zatem w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi osobami poszukującymi zatrudnienia, szczególnie w warunkach ostrej konkurencji panującej w województwie [...] tj. regionie o bardzo wysokim bezrobociu. Dodał, że cierpi także na przewlekłe zaburzenia depresyjne, dlatego też z przyczyn całkowicie od niego niezależnych przez dłuższy okres pozostawał osobą bezrobotną i posiada przerwy w zatrudnieniu.

Skarżący podkreślił nadto, że pomimo stanu zdrowia nie był tylko biernym bezrobotnym, ale wykazywał aktywność w poszukiwaniu pracy. Uczestniczył bowiem w zorganizowanym przez Powiatowy Urząd Pracy w S. szkoleniu oraz odbył staż. Ponadto sam aktywnie, nieustannie poszukiwał pracy czego dowodzą dokumenty znajdujące się w posiadaniu Powiatowego Urzędu Pracy w S., z których wynika do ilu przedsiębiorców i instytucji zwracał się z prośbą o pracę, jednakże bezskutecznie. W ocenie skarżącego tych ważnych okoliczności Prezes ZUS w ogóle nie wziął pod uwagę i w ogóle się do nich się nie odniósł w decyzji. Dla Prezesa ZUS kluczowe znaczenie miała bowiem długość udowodnionych przez niego okresów składkowych i nieskładkowych.

Zdaniem skarżącego dla oceny uprawnień konkretnej osoby do świadczenia w drodze wyjątku przesądzającego znaczenia nie ma ani długość stażu ubezpieczeniowego, ani też przerwy w ubezpieczeniu, natomiast istotne znaczenie mają przyczyny, które spowodowały brak uprawnień do świadczenia przyznawanego na ogólnych zasadach oraz ustalenie, czy przyczyny te mogą być uznane za okoliczności szczególne, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy.

Skarżący podkreślił, że zdaje sobie sprawę, że jego staż ubezpieczeniowy nie jest odpowiedni do uzyskania renty w normalnym trybie, jednakże wynika to tylko i wyłącznie z niezależnych od niego przyczyn tj. stanu zdrowia, który nie pozwolił mu pracować normalnie oraz stopy bezrobocia panującej w województwie, w którym zamieszkuje. Zatem w jego ocenie bez wątpienia spełniona została przesłanka zaistnienia szczególnych okoliczności, na skutek których niemożliwym było spełnienie wymogów, od których uzależnione jest nabycie prawa do renty w normalnym trybie.

Stwierdził nadto, że poza sporem jest, że spełniona została przesłanka niemożliwości podjęcia pracy lub działalności ze względu na jego całkowitą niezdolność do pracy. Spełniona została także kolejna przesłanka do nabycia renty w drodze wyjątku, a mianowicie brak posiadania niezbędnych środków utrzymania. Powołując orzeczenia sądów administracyjnych skarżący wskazał, że kryterium niezbędnych środków utrzymania to wynik odniesienia sytuacji materialnej ubiegającego się o świadczenie do wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, czy renty socjalnej. Obecnie najniższa emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renta rodzinna wynosi ok. 1.100 zł. Natomiast jedynym źródłem utrzymania skarżącego jest przyznany decyzją z dnia [...] października 2017 r. przez Ośrodek Pomocy Społecznej w O. zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 180,00 zł miesięcznie oraz przyznany jego żonie, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo, specjalny zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 580,00 zł netto miesięcznie. Tym samym dochód w przeliczeniu na jednego członka rodziny wynosi 380,00 zł, a więc znacząco odbiega od kwoty najniższej emerytury, czy renty i w konsekwencji nie może być w sprawie mowy o posiadaniu przez niego niezbędnych środków utrzymania.

Skarżący wskazał też, że Prezes ZUS ograniczył się jedynie do zsumowania okresów przepracowanych przez niego, wykazania okresów, w których nie pozostawał w zatrudnieniu oraz do wskazania, że nie posiadał wówczas orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. To wszystko było jednak niewystarczające do tego, aby wydać prawidłową decyzję zgodną ze stanem faktycznym. Zarzucił w związku z tym, że Prezes ZUS bez wątpienia dopuścił się naruszenia przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 K.p.a., poprzez zaniechanie podjęcia wszelkich niezbędnych działań mających na celu dokładne wyjaśnienia stanu faktycznego przedmiotowej sprawy, zaniechanie wszechstronnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, a zwłaszcza pominięcie okoliczności mających istotny wpływ na jej wynik, zaniechanie zebrania wszelkich możliwych dowodów, które miałyby istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności niedokonanie ustaleń w zakresie obiektywnych możliwości podjęcia przez niego pracy i opłacania składek w okresach przerw w zatrudnieniu, przy uwzględnieniu stanu zdrowia oraz stopy bezrobocia panującej w województwie [...], które to uchybienia miały istotne znaczenie dla ustalenia wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji skarżącego, a których uwzględnienie powinno skutkować przyznaniem mu świadczenia w drodze wyjątku.

Pełnomocnik Prezesa ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Odpowiadając na zarzuty podniesione w skardze wyjaśnił, że nie kwestionuje ani obecnej niezdolności do pracy skarżącego, ani jego trudnej sytuacji materialnej. Jednak sama w sobie niezdolność do pracy, nawet w powiązaniu z najbardziej w pojęciu zainteresowanego szczególną i wyjątkową jego obecną sytuacją życiową, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia. Pełnomocnik organu podkreślił, że skarżący udokumentował okres zatrudnienia łącznie 13 lat, 7 miesięcy i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jest całkowicie niezdolny do pracy do [...] września 2020 r. i nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność - orzeczenie lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] września 2017 r. Trudno zatem określić, czy brak zatrudnienia był spowodowany wydarzeniem losowym i czy nie istniały obiektywne przeszkody uniemożliwiające podjęcie przez skarżącego zatrudnienia w celu zapewnienia sobie prawa do świadczeń oraz środków niezbędnych do utrzymania.

Podobnie trudna sytuacja materialna (skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną - uzyskiwany dochód jest dzielony na dwie osoby), choć jest brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Pełnomocnik organu wyjaśnił też, że wbrew przekonaniu skarżącego fakt, że jest obecnie - niezaprzeczalnie - pozbawiony prawa do świadczeń w trybie zwykłym, nie daje mu automatycznie prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

W ocenie pełnomocnika organu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Z 2018 r. poz. 1270 ze zm.), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Przepis art. 83 ust. 1 ww. ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły regulacja ta ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku D.M. nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym.

Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym były przerwy, jakie wystąpiły w ubezpieczeniu skarżącego w okresach: od [...].04.1981 r. do [...].05.1984 r., od [...].04.1993 r. do [...].11.2012 r. oraz od [...].10.2013 r. do [...].06.2017 r.

Z akt sprawy nie wynika aby w powyższych okresach przerw w ubezpieczeniu skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

O wyjątkowości podnoszonych przez skarżącego okoliczności nie może bowiem przesądzać jego subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne. Z pewnością do tych okoliczności nie można natomiast zaliczyć subiektywnych odczuć co do stanu zdrowia.

Z dokumentów znajdujących się aktach sprawy wynika, iż w sierpniu 2017 r. zdiagnozowano u skarżącego chorobę nowotworową i od tej daty został uznany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS za całkowicie niezdolnego do pracy.

Komisja Lekarska ZUS na etapie rozpoznawania przez organ wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy w orzeczeniu z dnia [...] października 2019 r. potwierdziła, że całkowita niezdolność do pracy istnieje od sierpnia 2017 r. Jednocześnie stwierdziła, że według dostępnej dokumentacji medycznej brak danych by stwierdzić częściową niezdolność do pracy powstałą przed [...] października 1994 r.

Należy w tym miejscu podkreślić, że zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 ww. ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Zatem same zapewnienia skarżącego, że stan zdrowia nie pozwolił mu na wypracowanie wymaganego stażu ubezpieczeniowego jeszcze przed datą stwierdzonej przez lekarza orzecznika ZUS, a następnie Komisję Lekarską ZUS, całkowitej niezdolności do pracy są dla organu rentowego niewystarczające.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy ustalenia dokonane przez Komisję Lekarską ZUS w orzeczeniu z dnia [...] października 2019 r. były zatem wiążące dla Prezesa ZUS.

Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika, że skarżący na przestrzeni 59 lat życia udokumentował 13 lat, 7 miesięcy i 4 dni okresów składkowych i nieskładkowych.

Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – skarżący udokumentował tylko 1 rok i 12 dni okresów składkowych i nieskładkowych (przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 okresów składkowych).

Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają jednocześnie żadne przeszkody, które uniemożliwiłyby skarżącemu podjęcie pracy we wskazanych wyżej okresach przerw w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Słusznie zatem Prezes ZUS wywiódł, że w przypadku skarżącego nie można mówić, iż niespełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności.

Skarżący znajduje się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej. Trudna sytuacja materialna nie wystarcza jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącego o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku.

Zarzut skarżącego dotyczący naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz 107 § 3 K.p.a. także nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu organ w sposób należyty wyjaśnił stan faktyczny sprawy oraz w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy. Na etapie rozpatrywania wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w związku podnoszonymi przez skarżącego argumentami dotyczącymi stanu jego zdrowia oraz występujących u niego od wielu lat schorzeń, doszło do ponownej oceny stanu zdrowia skarżącego, co znalazło wyraz w orzeczeniu Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] października 2019 r.

Ustalenia organu, co do przerw w zatrudnieniu skarżącego oraz okoliczności, które mogłyby je usprawiedliwić, są także wyczerpujące i nie budzą wątpliwości.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2019 r. odpowiadają prawu.

Sąd zobowiązany jest jednocześnie wyjaśnić, iż nie mógł uwzględnić wniosku skarżącego o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lekarza specjalisty hematologa, gdyż zgodnie z art. 106 § 3 P.p.s.a., sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Dyspozycja przywołanego wyżej art. 106 § 3 P.p.s.a. nie daje zatem podstaw, by żądać przeprowadzenia przed sądem administracyjnym dowodów z opinii biegłego.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.