Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1777/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-01-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 123 poz 776
law: Ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie WSA Dorota Apostolidis (spr.) WSA Przemysław Żmich Protokolant referent Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 stycznia 2016 r. sprawy ze skargi T. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia [...] września 2015 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] odmawiającą T. S. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem H. S. na podstawie przepisu art. 17 ust.5 pkt 2 lit.a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2015r., poz.114).

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 24 czerwca 2015 r. T. S. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem H. S.

Decyzją Wójta Gminy G. z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] odmówiono wnioskodawczyni przyznania wnioskowanego świadczenia, z uwagi na fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z wnioskodawczynią, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z dnia [...] września 2015 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, że z materiału dowodowego wynika, że H. S. zaliczony został do kategorii osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest całkowicie niezdolny do samodzielnej egzystencji, a wnioskodawczyni faktycznie sprawuje nad nim opiekę. Organ stwierdził, że powodem odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia jest okoliczność pozostawania H. S. w związku małżeńskim z T. S., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe stanowi negatywną przesłankę określoną zdaniem organu w przepisie art 17 ust.5 pkt 2 lit a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła T. S. wnosząc o jej uchylenie i wskazała, że małżonek w pierwszej kolejności jest zobowiązany opiekować się współmałżonkiem i to na nim ciąży obowiązek sprawowania opieki, którą w tym wypadku sprawuje skarżąca, co nie pozwala jej podjąć zatrudnienia. Skarżąca podniosła, że przywołaną przez organ podstawę prawną rozstrzygnięcia należy wykładać prokonstytucyjnie i jej rozumienia nie należy sprowadzać jedynie do wykładni językowej. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak wynika zatem z powyższego, do przyznania osobom wymienionym we wskazanym przepisie świadczenia pielęgnacyjnego, konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. Pierwsza z nich dotyczy sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Druga z kolei dotyczy niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania takiej opieki.

Wskazać przy tym należy, że ustawodawca w powołanym przepisie wyraźnie rozróżnił sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, podając dodatkowe przesłanki, które muszą zostać spełnione aby przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne, od sprawowania opieki nad osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, gdzie dodatkowych warunków już nie zakreślono. Zgodnie bowiem z treścią art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123 poz. 776) do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę mającą naruszoną sprawność organizmu, niezdolną do podjęcia zatrudnienia, zdolną do wykonywania zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej albo w zakładzie aktywizacji zawodowej, wymagającą niezbędnej w celu pełnienia ról społecznych stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Jak wynika z akt administracyjnych niniejszej sprawy i stanowi okoliczność w niniejszej sprawie niesporną – H. S. jest osobą całkowicie niezdolną do pracy do dnia 31 maja 2017 r. i niezdolną do samodzielnej egzystencji – (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...]), a tym samym wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Inwalidztwo wymagające opieki istnieje od 1956 r., H. S. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i opiekę zapewnia mu żona T. S., która w celu jej sprawowania zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Zdaniem składu orzekającego, w takim stanie faktycznym sprawy, opieka świadczona osobie o znacznym stopniem niepełnosprawności oznacza całkowitą zależność tej osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, jak również konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza współdziałanie w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

Odnosząc się z kolei do uzasadnienia decyzji organów obu instancji wskazać należy, że niewątpliwie, literalne brzmienie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w/w ustawy może budzić pewne wątpliwości, to jednak sprowadzenie rozumienia przywołanego przepisu do rozumienia sformułowanego przez organy obu instancji jest z gruntu wadliwe i nie zasługuje na aprobatę. Zdaniem Sądu, dokonując wykładni ww. przepisu należy przede wszystkim uwzględnić stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który jednoznacznie w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 wypowiedział się przeciwko ograniczaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wobec określonych osób - z kręgu członków rodziny, obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym, które rezygnują z zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie zastosowanie ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej u.o.ś.r.) w stosunku do małżonka wnioskującego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad małżonkiem, uniemożliwiłoby przyznanie tego świadczenia osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 u.o.ś.r. jako uprawnionym do świadczenia, w związku z ciążącym na nich obowiązkiem alimentacyjnym. Jak trafnie wskazał bowiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 4 marca 2009 r. sygn. akt I SA/Wa 7/09 w stanie prawnym powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. okoliczność, że skarżąca sprawuje opiekę nad własnym małżonkiem, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wobec powyższego ze stanowiskami, zarówno organu pierwszej jak i drugiej instancji, nie sposób się zgodzić. Przede wszystkim wskazać należy, że rozpatrując sprawy z zakresu świadczeń rodzinnych (jak w niniejszej sprawie) trzeba mieć na uwadze cel tych regulacji prawnych tj. pomoc rodzinom i ich członkom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej. Wykładania celowościowa przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych będzie tu zatem miała pierwszeństwo przed wykładnią językową.

W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (t.j. Dz. U z 2012 r. poz. 788) – (dalej k.r.o.), oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli (art. 27 k.r.o.). Ponadto w myśl art. 23 k.r.o. obowiązani są oni do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.

Analiza tych przepisów wskazuje, że wśród obowiązków małżeńskich istnieje obowiązek wzajemnej alimentacji, który sprowadza się również do obowiązku opieki nad chorym czy niepełnosprawnym małżonkiem. Nie można zatem przyjąć, że kwestie obowiązku alimentacyjnego, należy wyłącznie rozpoznawać w kontekście art. 128 k.r.o.. Stanowisko takie niejednokrotnie już przedstawiały w swych orzeczeniach sądy administracyjne (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 11.03.2014 r., sygn. akt II SA/Ol 979/13, wyrok NSA z dnia 19.07.2013 r., sygn. akt I OSK 2401/12).

Uznać więc należy, że kategoria innych osób, na których zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych ciąży obowiązek alimentacyjny obejmuje przede wszystkim współmałżonka osoby wymagającej opieki. Ponieważ jednak w ust. 1a pkt 2 tego przepisu mowa jest jedynie o osobach spokrewnionych w pierwszym stopniu to regulacja powyższa nie obejmuje małżonka osoby wymagające opieki, gdyż kategoria współmałżonka nie została objęta uregulowaniem art. 17 ust.1a ustawy. Również negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zawarta w przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a nie dotyczy, zdaniem Sądu, małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy. Odmienne stanowisko prowadziłoby w istocie do sytuacji, w której osoby niepełnosprawne wymagające opieki oraz ich rodziny, pozostawałyby bez wsparcia ze strony państwa tylko dlatego, że mają małżonków, którzy wykonując w istocie obowiązki nałożone przez nie przepisami prawa sprawują nad tymi osobami opiekę. Pozostawałoby to również w sprzeczności z fundamentalną zasadą ochrony małżeństwa i rodziny wyrażoną w art. 18 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Godziłoby to ponadto, zdaniem Sądu, w klauzulę antydyskryminacyjną wyrażoną w art. 32 Konstytucji. W rzeczywistości bowiem wykluczenie małżonka osoby niepełnosprawnej z kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego oznaczałoby dyskryminację, na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych, osób pozostających w związkach małżeńskich. Wskazania wymaga ponadto, że stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. jak i organu I instancji w niniejszej sprawie, uznające, że choć małżonek może otrzymać wnioskowane świadczenie tylko w sytuacji kiedy sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest nieprawidłowe. Jak wskazano powyżej to małżonek przede wszystkim i w pierwszej kolejności jest obowiązany do opieki i pomocy osobie niepełnosprawnej. Uprawnienie do świadczenie pielęgnacyjnego dla innych krewnych takiej osoby, nawet spokrewnionych z nią z w pierwszym stopniu, otwiera się zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie jest w stanie tej opieki sprawować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Zgoła odmiennie, wadliwe i społecznie szkodliwe rozumienie przywołanego przepisu zaprezentowały organy obu instancji. Zatem okoliczność, że T. S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powoduje tylko i aż tyle, że może opiekować się wymagającym bezspornie takiej opieki mężem.

W związku z powyższym, Sąd doszedł do przekonania, że organy obu instancji dokonując błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych naruszyły te przepisy - art. 17 ust. 1 i 5 u.o.ś.r. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy i w sposób uzasadniający uchylenie zaskarżonych decyzji. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny dokonać oceny stanu faktycznego, według wskazań zawartych w niniejszym wyroku oraz mieć na uwadze przedstawioną wyżej wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą to wykładnią są związane z mocy art. 153 ustawy p.p.s.a. i ponownie rozpatrzą wniosek T. S. w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając powyższe na względzie Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.