Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VI SA/Wa 2643/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-03-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 78d ust. 1- ust. 8a, art. 78e ust. 2-ust. 5, art. 78f ust. 1
journal: Dz.U. 2016 poz 1999
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aneta Lemiesz Sędziowie Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Jan Czarnacki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 marca 2018 r. sprawy ze skargi K. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 28-31 marca 2017 r. z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego oddala skargę


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi K. K. (dalej: zdający, skarżący) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jest uchwała Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 28 - 31 marca 2016 r. (dalej: Komisja II stopnia, Komisja Odwoławcza) z [...] października 2017 r. nr [...]. Zaskarżoną uchwałą została utrzymana w mocy uchwała z [...] kwietnia 2017 r. nr [...] Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu adwokackiego z siedzibą w [...] (dalej: Komisja I stopnia, Komisja Egzaminacyjna) w przedmiocie ustalenia negatywnego wyniku z egzaminu adwokackiego.

Podstawę prawną zaskarżonej uchwały stanowi art. 78h ust. 1, 9 i 12 ustawy

z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz.U. z 2016 r., poz. 1999 ze zm.; dalej: p.o.a.) w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257; dalej: k.p.a.).

Do wydania powyższej uchwały doszło w oparciu o następujące ustalenia.

W dniach od 28 do 31 marca 2017 r. skarżący przystąpił do egzaminu adwokackiego przed Komisją I stopnia.

Uchwałą z [...] kwietnia 2017 r. nr [...] Komisja Egzaminacyjna stwierdziła, że zdający uzyskał negatywny wynik z egzaminu adwokackiego. W uzasadnieniu tej uchwały podano, iż skarżący uzyskał ocenę bardzo dobrą z zadania z prawa karnego, ocenę dobrą z zadania z prawa cywilnego, ocenę niedostateczną z zadania z prawa gospodarczego, ocenę dostateczną z zadania z prawa administracyjnego oraz ocenę bardzo dobrą z zadania z zakresu wykonywania zawodu i zasad etyki. Powołując się na treść art. 78f ust. 1 p.o.a., który to przepis określa, że pozytywny wynik z egzaminu, otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu otrzymał ocenę pozytywną, Komisja I stopnia wskazała, iż skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu adwokackiego.

Zadanie z prawa gospodarczego, z którego zdający uzyskał ocenę negatywną, obejmowało, po zapoznaniu się z treścią zadania (opracowanego na potrzeby egzaminu), sporządzenie - jako adwokat F. S. świadczący pomoc prawną na rzecz Przedsiębiorstwa [...] spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w [...] (dalej: spółka [...]) - umowy, zgodnie z podanymi założeniami. W stanie faktycznym zadania wskazano podmioty umowy (wydzierżawiającego i dzierżawcę), przedmiot umowy oraz jej założenia.

Według zadania egzaminacyjnego:

1) wydzierżawiającym jest spółka [...], nieposiadająca rady nadzorczej, której wspólnikami są J. K. i A. N., a prezesem jednoosobowego zarządu jest A.Z.;

2) dzierżawcami są wspólnicy spółki cywilnej [...], to jest J. M., J. Z. oraz jej mąż A. Z., będący jednocześnie prezesem zarządu spółki [...]. Zgodnie z umową spółki cywilnej, każdy ze wspólników może reprezentować spółkę samodzielnie;

3) przedmiotem umowy jest opisana w zadaniu nieruchomość gruntowa zabudowana dwukondygnacyjnym budynkiem usługowym przeznaczonym na galerię handlową, wyposażonym w instalacje: elektryczną, gazową, wodno-kanalizacyjną i centralnego ogrzewania, wszystkie przyłączone i zasilane z sieci zewnętrznych przedsiębiorstw dostarczających media komunalne. Dostarczanie do budynku energii elektrycznej, gazu, wody, energii cieplnej, a także odbiór z budynku ścieków komunalnych realizowane są na podstawie umów zawartych przez wydzierżawiającego;

4) zdający powinni m. in. założyć, że:

a/ cała nieruchomość pozostaje w wyłącznej dyspozycji wydzierżawiającego,

b/ wspólnicy spółki cywilnej [...] zaproponowali P. Sp. z o.o., że powyżej opisaną nieruchomość mogą w całości wydzierżawić i zamierzają prowadzić w tym budynku galerię handlową i w tym celu wynajmować osobom trzecim powierzchnie handlowe,

c/ strony planują zawrzeć umowę dzierżawy na okres 5 lat, poczynając od 1 kwietnia 2017 r.,

d/ strony ustaliły, że czynsz dzierżawny będzie wynosił 150.000 zł netto miesięcznie, przy czym wydzierżawiający oczekuje, że umowa zawierać będzie postanowienia dotyczące czynszu, chroniące go przed utratą siły nabywczej pieniądza,

e/ zgodnie z oczekiwaniami wydzierżawiającego, umowa powinna określać sposób ponoszenia przez dzierżawcę na rzecz dostawców opłat z tytułu korzystania z przedmiotu najmu, w tym z mediów i usług komunalnych;

f/ w umowie powinny być zawarte postanowienia, które umożliwią dzierżawcy nieskrępowane prowadzenie zamierzonej działalności gospodarczej polegającej na wynajmowaniu powierzchni handlowych osobom trzecim,

g/ umowa powinna przewidywać możliwość jej jednostronnego przedłużenia przez dzierżawcę na okres kolejnych 5 lat przed upływem terminu, na jaki zostanie zawarta,

h/ wydzierżawiający chce zapewnić sobie możliwość wypowiedzenia umowy przed upływem terminu na jaki została zawarta, w przypadku gdyby spółka [...] - po uzyskaniu ostatecznej decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę - zamierzała przystąpić do budowy na nieruchomości apartamentowca, co byłoby połączone z rozbiórką dotychczasowego budynku usługowego,

i/ umowa powinna regulować zasady rozliczeń stron w odniesieniu do ulepszeń dokonanych przez dzierżawcę na przedmiocie dzierżawy,

j/ zwrot nieruchomości po zakończeniu umowy powinien być zabezpieczony przez zastrzeżenie kary umownej;

5) obowiązkiem zdających było zamieszczenie w treści umowy lub załącznikach do niej wszystkich elementów podmiotowych i przedmiotowych umowy;

6) zdający nie mieli obowiązku opracowywania załączników niezbędnych do zawarcia umowy. Natomiast powołane w treści umowy dokumenty lub załączniki miały być opisane w taki sposób, aby można było jednoznacznie ustalić wszystkie elementy wpływające na ich ważność i skuteczność;

7) w umowie należało powołać dokumenty identyfikujące strony i wykazujące należyte umocowanie ich reprezentantów.

W ramach zadania egzaminacyjnego skarżący sporządził umowę najmu.

Obaj egzaminatorzy oceniający pracę skarżącego (SSA R. I. oraz adwokat W. F.) wystawili oceny niedostateczne. Egzaminatorzy zgodnie stwierdzili, że wymogi formalne umowy najmu zostały zachowane. Nie mieli również zastrzeżeń do języka, stylu i staranności pracy skarżącego. Uznali natomiast, że skarżący nie zastosował i nie zinterpretował prawidłowo przepisów prawa, gdyż należało sporządzić umowę dzierżawy.

Egzaminator SSA R. I. wskazał, że zdający nie uwzględnił unormowania zawartego w art. 673 § 3 Kodeksu cywilnego (dalej: k.c.) w zw. z art. 694 k.c. co do ograniczeń wypowiadania umów najmu i dzierżawy zawartych na czas oznaczony. Według ww. egzaminatora, przyjęte przez skarżącego rozwiązanie nie jest poprawne i nie uwzględnia w oczekiwanym zakresie interesów reprezentowanej strony. Zdający sporządził umowę najmu (zamiast umowy dzierżawy), nie zamieścił w umowie postanowienia nakazującego dzierżawcy zawarcie umów z dostawcami mediów, nie przewidział możliwości jednostronnego przedłużenia umowy przez dzierżawcę, a także nie zastosował odpowiedniego katalogu zdarzeń uprawniających do wypowiedzenia umowy przez reprezentowaną spółkę, jak również zastrzegł kary umowne za brak zwrotu nieruchomości w terminie tylko na wypadek zwłoki (a nie opóźnienia wynikającego z jakichkolwiek przyczyn).

Podobnie egzaminator adwokat W. F. wytknął, iż skarżący nieprawidłowo stosuje i interpretuje przepisy prawa. Przygotował umowę najmu, uznając, iż w opisanym stanie faktycznym nie można mówić o pobieraniu pożytków. Niewłaściwie zinterpretował art. 53 k.c. (określający pożytki naturalne), uznając w konsekwencji, że znajduje zastosowanie art. 659 i nast. k.c., podczas gdy prawidłowo należało zastosować art. 693 i nast. k.c. Oprócz sporządzenia umowy najmu zamiast umowy dzierżawy, skarżący nie zobowiązał umownie dzierżawcy do zawarcia umów z dostawcami mediów, nie przewidział przejścia na własność wydzierżawiającego wszystkich ulepszeń dokonanych przez dzierżawcę bez dodatkowego wynagrodzenia oraz nie przewidział możliwości jednostronnego przedłużenia umowy przez dzierżawcę.

Wbrew dyspozycji art. 673 § 3 k.c. w zw. z art. 694 k.c. zdający zapisał możliwość wypowiedzenia umowy z ważnych przyczyn w sytuacji, gdy zgodnie z ww. przepisami przyczyny muszą być określone w umowie albo w ustawie. Dlatego sporządzona przez skarżącego umowa nie uwzględnia należycie interesu reprezentowanej strony.

W odwołaniu od uchwały Komisji I stopnia skarżący zarzucił naruszenie:

1) art. 78d ust. 1 p.o.a. poprzez przyjęcie, że przygotowując umowę z części trzeciej egzaminu adwokackiego z zakresu prawa gospodarczego, zdający nie wykazał przygotowania do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata, podczas gdy sporządzona przez niego umowa stanowiąca rozwiązanie zadania z zakresu prawa gospodarczego, jako merytorycznie trafna i zawierająca należyte rozwiązanie zadania, w pełni uzasadnia twierdzenie, że skarżący wykazał się umiejętnościami i wiedzą konieczną do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu adwokata,

2) art. 78e ust. 2 i art. 78d ust. 10 p.o.a. poprzez dokonanie oceny pracy z zakresu prawa gospodarczego w sposób niezupełny, dowolny i wybiórczy, a jednocześnie bez uwzględnienia wszystkich kryteriów ocen wskazanych w art. 78e ust. 2 p.o.a., w tym przede wszystkim poprzez przyjęcie przez egzaminatorów niewłaściwych i dowolnych kryteriów oceny oraz nadanie im decydującego znaczenia dla oceny pracy skarżącego, co skutkowało wystawieniem skarżącemu oceny niedostatecznej, w sytuacji gdy prawidłowa, całościowa ocena jego pracy, przy uwzględnieniu treści zadania, jak również kryteriów określonych w przywołanych normach prawnych prowadzi do wniosku, że zaproponowane przez skarżącego rozwiązanie zadania z zakresu prawa gospodarczego zasługuje na ocenę pozytywną, a jednocześnie potwierdza przygotowanie skarżącego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata,

3) art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 78h ust. 12 p.o.a. poprzez niewyczerpujące rozważenie całego materiału podlegającego ocenie, w szczególności polegające na odniesieniu pracy tylko do części postanowień opisu istotnych zagadnień z zakresu prawa gospodarczego, pomimo że umowa realizowała w prawidłowy sposób całość zadania z zakresu prawa gospodarczego, była merytorycznie poprawna, w prawidłowy sposób regulowała wzajemne obowiązki stron umowy i uwzględniała interes reprezentowanej strony, a poprzez jej przygotowanie skarżący okazał przygotowanie do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu adwokata.

W uzasadnieniu powołanej na wstępie uchwały Komisja Odwoławcza wskazała, że skarżący przyjął, iż w stanie faktycznym zaprezentowanym w treści zadania egzaminacyjnego należy zastosować przepisy dotyczące umowy najmu. Zarówno w komentarzach do pracy egzaminacyjnej, jak i w odwołaniu skarżący wyjaśnił, że w chwili zawierania umowy nieruchomość będąca jej przedmiotem nie przynosiła pożytków - pożytki miało dopiero przynosić (zorganizowane przez spółkę cywilną – najemcę) przedsiębiorstwo w postaci galerii handlowej. Zdający powołał bogate orzecznictwo i poglądy doktryny na poparcie tego rozwiązania. Jednak (co poniósł w uzasadnieniu oceny cząstkowej adwokat W. F.) skarżący niewłaściwie zinterpretował art. 53 k.c., ponieważ lokale podnajmowane przez najemcę będą przynosić pożytek w postaci czynszu niezależnie od tego, czy w nieruchomości będzie prowadzona galeria handlowa - nawet jako przedsiębiorstwo. Podnajem lokali nie zacznie bowiem przynosić innych rodzajowo pożytków niż dochody z czynszu. Dlatego w opisanym wypadku w zadaniu egzaminacyjnym należało sporządzić umowę dzierżawy. Zdaniem Komisji Odwoławczej, sporządzenie przez skarżącego umowy najmu nie stanowi jednak błędu, który by powodował nieważność umowy ani też niweczył osiągnięcie zamierzonego przez strony celu. Umowa najmu zawiera bowiem postanowienie dotyczące podnajmu powierzchni. Jednakże jest to błąd na tyle istotny, że uzasadnia obniżenie oceny o co najmniej jeden stopień.

W odniesieniu do kwestii uregulowania w umowie sposobu ponoszenia przez najemcę opłat za media i usługi komunalne, Komisja II stopnia zgodziła się ze skarżącym, iż w założeniach umowy przedstawionych w zadaniu egzaminacyjnym mowa jest o "sposobie" ponoszenia opłat, co nie oznacza, iż najemca zobowiązany jest do zawarcia odrębnych umów w swoim imieniu i na swoją rzecz. Dlatego nie można przyznać racji egzaminatorom, którzy stwierdzili, że w tym zakresie skarżący nie wypełnił zadania, gdyż nie to było treścią polecenia egzaminacyjnego. Przyjęty przez skarżącego zwrot przez najemcę wynajmującemu tychże kosztów jest ważny i skuteczny pod względem prawnym. Również słusznie skarżący dla zabezpieczenia pokrycia tych kosztów zastrzegł w umowie kaucję. Jednak na podstawie informacji zawartych w zadaniu egzaminacyjnym nie jest możliwe ocenienie, czy w przypadku konkretnej umowy kaucja byłaby odpowiednim zabezpieczeniem rzeczywistych kosztów mediów. W tym kontekście Komisja Odwoławcza wskazała, że skoro egzamin adwokacki ma na celu sprawdzenie przygotowania do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata, to ocena pracy nie powinna polegać na obmyślaniu przez egzaminatorów hipotetycznych stanów faktycznych, w których dane pismo - w tym przypadku umowa - byłaby korzystna dla strony reprezentowanej przez skarżącego. Dlatego też zaproponowane przez skarżącego rozwiązanie tylko połowicznie realizuje polecenie egzaminacyjne i interes mocodawcy.

W kwestii postanowienia dotyczącego możliwości wypowiedzenia umowy, Komisja II stopnia nie zgodziła się z egzaminatorami, iż postanowienie § 9 umowy nie czyni zadość założeniom pracy egzaminacyjnej i należy zakwalifikować je jako błąd. W założeniach do umowy wskazane jest jednoznacznie, że spółce reprezentowanej przez skarżącego zależało na możliwości wcześniejszego wypowiedzenia umowy w jednym, konkretnym przypadku - uzyskania ostatecznej decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę. Postanowienie § 9 umowy przygotowanej przez skarżącego taką możliwość przewiduje. Poza tym, jak wskazuje skarżący w odwołaniu, liczne orzeczenia, także Sądu Najwyższego (dalej: SN), przyjmują, że postanowienie umowy najmu zawartej na czas określony, przewidujące możliwość wypowiedzenia tej umowy z "ważnych przyczyn" mieści się w hipotezie art. 673 § 3 k.c. (np. wyrok SN z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II CSK 587/10). Nawet, gdyby przyjąć, że zgodnie z uchwałą SN z 21 grudnia 2007 r., sygn. akt III CZP 74/07, konieczne jest szczegółowe określenie przyczyn wypowiedzenia, to sformułowanie § 9 ust. 2 umowy "za ważne przyczyny rozumie się w szczególności uzyskanie przez Wynajmującego ostatecznej decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego i udzieleniu pozwolenia na budowę apartamentowca" spełnia ten warunek. Dlatego też rozwiązanie to należy uznać za prawidłowe.

W zakresie uregulowania zwrotu ulepszeń dokonanych przez najemcę, Komisja Odwoławcza również podzieliła stanowisko skarżącego, że nie można oczekiwać, jak sugerował adwokat W. F., aby wszystkie ulepszenia dokonane przez najemcę przeszły na własność wynajmującego. Jak wskazywał skarżący, i jak pokazuje praktyka rynkowa, nakłady, które pozostają przy wynajmującym, zazwyczaj są przez niego opłacane: albo poprzez zapłatę odpowiedniego wynagrodzenia po rozwiązaniu lub wygaśnięciu umowy albo poprzez udzielenie najemcy tzw. "wakacji czynszowych" na początku trwania umowy najmu, kiedy to najemca dokonuje remontu lub dostosowania lokalu i nie uiszcza czynszu w ogóle lub w obniżonej wysokości. Skarżący co prawda wprowadził obowiązek zapłaty spółki tylko za te nakłady, na które wyraziła ona zgodę, tj. uznała, że będą one dla niej przydatne. Jednakże w stosunku do regulacji kodeksowej rozwiązanie to nie przewiduje możliwości nakazania najemcy przywrócenia nieruchomości do stanu poprzedniego, mimo, iż z treści zadania egzaminacyjnego wynika, że spółka rozważa rozbiórkę dotychczasowego budynku. Poza tym umowa przewiduje, iż wycena wartości nakładów na chwilę zwrotu nieruchomości dokonana zostanie przez wybranego wspólnie przez strony rzeczoznawcę. Taki zapis może w przyszłości rodzić konflikty pomiędzy stronami i wybór wspólnego audytora może okazać się niemożliwy. Dlatego też zaproponowane przez skarżącego rozwiązanie tylko połowicznie realizuje polecenie egzaminacyjne i interes mocodawcy.

Egzaminator SSA R. I. słusznie zwrócił uwagę, że zastosowanie przez skarżącego zastrzeżenia kary umownej tylko na wypadek zwłoki w oddaniu nieruchomości, a nie opóźnienia niezależnego od przyczyn, jest niekorzystne dla spółki. Kolejnym uchybieniem jest zastrzeżenie kary umownej dla drugiej strony. Pełnomocnik, o czym powinna wiedzieć osoba aspirująca do roli adwokata, powinien dbać o interes reprezentowanej strony, a nie o interes strony przeciwnej, szczególnie gdy nie wynika to z założeń zadania egzaminacyjnego.

Uchybieniem, na które słusznie zwrócili uwagę obaj egzaminatorzy, jest brak zawarcia w umowie możliwości jednostronnego przedłużenia przez najemcę umowy na okres kolejnych 5 lat. Skarżący błędnie zakwalifikował taką możliwość jako dokonanie jednostronnej czynności prawnej. Tymczasem możliwość taką należy rozumieć, i w pracy egzaminacyjnej należało to odpowiednio zapisać, jako zaoferowanie przez wynajmującą spółkę możliwości przedłużenia najmu i możliwość złożenia przez najemcę oświadczenia o przyjęciu takiej oferty. Skoro polecenie sporządzenia takiego postanowienia znajduje się w zadaniu egzaminacyjnym, to należało przyjąć, że zostało one uzgodnione przez strony umowy. Zdaniem Komisji Odwoławczej, to uchybienie świadczy o tym, iż skarżący nie potrafi odnaleźć i zastosować konstrukcji prawnej, która umożliwiałaby osiągnięcie rezultatu oczekiwanego przez klienta. Uchybienie tego rodzaju uzasadnia obniżenie oceny o co najmniej jeden stopień.

Następnym błędem, który według Komisji II stopnia przemawia za tym, że zdający nie interpretuje odpowiednio przepisów prawa i nie umie ich zastosować, jest sporządzenie uchwały reprezentowanej spółki w trybie art. 230 Kodeksu spółek handlowych (dalej: k.s.h.). Zawarcie umowy najmu nie stanowi bowiem rozporządzenia prawem ani nie jest zobowiązaniem do świadczenia przewyższającego dwukrotność kapitału zakładowego, gdyż świadczeniem wynajmującego jest wydanie nieruchomości do używania. Nawet w przypadku najemcy zobowiązującego się do zapłaty czynszu nie zawsze przepis ten znajdzie zastosowanie, bowiem zgodnie z orzecznictwem "w przypadku zawarcia umowy najmu na czas oznaczony przy określaniu wartości świadczenia w rozumieniu art. 230 k.s.h. uwzględnia się ustaloną w umowie wysokość świadczenia okresowego, a nie łączną sumę świadczeń okresowych przypadających na czas trwania umowy" (wyrok SN z 4 sierpnia 2005 r., sygn. akt III CK 640/04). Skarżący poprawnie określił strony umowy, a także zastosował przepis art. 210 k.s.h., powołując na mocy uchwały Zgromadzenia Wspólników spółki pełnomocnika do zawarcia umowy z członkiem zarządu będącym jednocześnie wspólnikiem spółki cywilnej, z którą była zawierana umowa dotycząca korzystania z nieruchomości. Zdający uwzględnił interes reprezentowanej spółki poprzez wprowadzenie zgód małżonków - wspólników spółki cywilnej na zawarcie umowy, dzięki czemu spółka jako wierzyciel będzie uprawniona do zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. Skarżący prawidłowo też skonstruował postanowienia umowy dotyczące waloryzacji czynszu i podatku VAT należnego od czynszu. Wprowadził również dodatkowe postanowienie, niewymagane zakresem zadania, dotyczące obowiązku wpłaty kaucji w wysokości trzykrotności miesięcznego czynszu.

Zdający poprawnie także wykonał założenie zadania egzaminacyjnego dotyczące uprawnienia najemcy do podnajmowania i używania powierzchni nieruchomości.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 78e ust. 2 i art. 78d ust. 10 p.o.a. oraz art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., Komisja Odwoławcza uznała je za słuszne w zakresie, w jakim egzaminatorzy pominęli pozytywne aspekty pracy egzaminacyjnej. Egzaminatorzy w ocenach cząstkowych nie zwrócili uwagi na liczne prawidłowo wykonane polecenia egzaminacyjne, jak również na dodatkowe korzystne postanowienia i uwagi. Jednakże wskazali główne uchybienia pracy, tj. zastosowanie umowy najmu zamiast umowy dzierżawy oraz niezrealizowanie polecenia egzaminacyjnego dotyczącego możliwości jednostronnego przedłużenia umowy, które to wynikało z niewłaściwego zrozumienia przepisów prawa. Uchybienia te, uzasadniały obniżenie oceny pracy łącznie o co najmniej dwa stopnie. Ponadto sporządzona przez skarżącego umowa zawiera inne błędy, które uzasadniały wystawienie oceny niedostatecznej. Dlatego też naruszenie art. 78e ust. 2 i art. 78d ust. 10 p.o.a. oraz art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieodniesienie się do pozytywnych aspektów pracy zdającego, nie miało wpływu na wynik sprawy. Nawet gdyby egzaminatorzy wzięli pod uwagę pozytywne aspekty pracy, to z powodu istotnych błędów, nie byliby uprawnieni w świetle przepisów, w szczególności art. 78e ust. 2 p.o.a., do wystawienia ocen pozytywnych.

Nie zgadzając się z uchwałą Komisji II stopnia, skarżący zaskarżył ją do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając:

1) naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonej uchwały, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a. poprzez:

a) pominięcie rozpoznania wszystkich zarzutów i ich poszczególnych elementów podniesionych przez skarżącego w odwołaniu, w sytuacji kiedy pominięcie tych istotnych okoliczności wskazuje, że sprawa nie została wyczerpująco rozpatrzona, co stanowi o naruszeniu przywołanych wyżej norm prawnych,

b) dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału dowodowego, to jest przygotowanego przez skarżącego rozwiązania zadania z zakresu prawa gospodarczego, polegające na:

- błędnym przyjęciu, iż zaproponowanie odmiennego rozwiązania zadania skutkuje koniecznością obniżenia oceny o jeden punkt, pomimo iż umowa zaproponowana przez skarżącego wywoływała podstawowe zobowiązania założone przez strony umowy, czyli oddanie przedmiotu umowy do korzystania na czas oznaczony z możliwością pobierania pożytków cywilnych przez czas oznaczony, a zatem prawidłowo realizowała polecenie zadania egzaminacyjnego,

- błędnym przyjęciu, że niezamieszczenie postanowień dotyczących przedłużenia umowy skutkuje koniecznością obniżenia oceny o jeden punkt, w sytuacji gdy postanowienie takie było niekorzystnym dla reprezentowanej strony, a jego dopuszczalność budzi uzasadnione wątpliwości prawne, które w połączeniu z zamierzeniami inwestycyjnymi reprezentowanej strony wskazują, że brak zawarcia w umowie takiego postanowienia nie stanowi uchybienia uzasadniającego tak znaczne obniżenie oceny, a ponadto, w "Opisie istotnych zagadnień dla komisji egzaminacyjnej do zadania z zakresu prawa gospodarczego (egzamin adwokacki - 30 marca 2017 r.)" nie ujęto wymogu wprowadzenia takiego rozwiązania, co pozwala zasadnie twierdzić, że także zdaniem autorów zadania egzaminacyjnego zapis taki nie musiał znaleźć się w umowie, a zatem tak znaczne obniżenie oceny w oparciu o niewymagany zapis umowy jest niedopuszczalne,

- błędnym przyjęciu, iż ukształtowanie przez skarżącego kary umownej uzasadnia obniżenie oceny o pół stopnia, w sytuacji gdy rozwiązanie skarżącego jest konstrukcyjnie prawidłowe, a rozwiązanie wskazane w opisie istotnych zagadnień stanowi odpowiedzialność gwarancyjną, a nie karę umowną opartą o zasadę winy, natomiast w opisie istotnych zagadnień także wskazano, iż zadaniem egzaminowanego było ukształtowanie zapisów dotyczących kary umownej, a nie świadczenia gwarancyjnego,

- błędnym przyjęciu, że zaproponowany przez skarżącego sposób rozliczenia pomiędzy stronami za media dostarczane na nieruchomość stanowi tylko połowiczne zrealizowanie polecenia i interesu strony, w sytuacji gdy Komisja II stopnia podzieliła argumenty skarżącego, iż w zadaniu chodziło o określenie sposobu rozliczenia, a to zaproponowane przez zdającego wraz z dodatkowym zabezpieczeniem, stanowiło korzystną dla strony formę rozliczeń i uwzględniało jej interesy, jako że przyjmowało wynikającą z doświadczenia życiowego przeciętną wysokość kaucji;

2) naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonej uchwały, tj. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez utrzymanie zaskarżonej uchwały w mocy w sytuacji gdy ze względu na wskazane uchybienia podlegała ona uchyleniu;

3) naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na treść zaskarżonej uchwały, tj. art. 139 k.p.a. poprzez naruszenie zakazu reformationis in peius, polegające na przyjęciu rozstrzygnięcia niekorzystnego dla odwołującego się poprzez uwzględnienie okoliczności wpływającej na obniżenie oceny, która nie została wskazana przez Komisję Egzaminacyjną;

4) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 78d ust. 1 p.o.a. poprzez przyjęcie, że zdający, przygotowując umowę z części trzeciej egzaminu adwokackiego z zakresu prawa gospodarczego, nie wykazał przygotowania do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata, podczas gdy sporządzona przez niego umowa stanowiąca rozwiązanie zadania z zakresu prawa gospodarczego, jako merytorycznie trafna i zawierająca należyte rozwiązanie zadania, w pełni uzasadnia twierdzenie, że zdający wykazał się umiejętnościami i wiedzą konieczną do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu adwokata:

5) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 78e ust. 2 oraz art. 78d ust. 1 i 10 p.o.a. poprzez dokonanie oceny pracy z zakresu prawa gospodarczego w sposób niezupełny, dowolny i wybiórczy, a jednocześnie bez uwzględnienia wszystkich kryteriów ocen wskazanych w art. 78e ust. 2 p.o.a., w tym przede wszystkim poprzez przyjęcie przez egzaminatorów niewłaściwych i dowolnych kryteriów oceny oraz nadanie im decydującego znaczenia dla oceny pracy skarżącego, co skutkowało wystawieniem zdającemu oceny niedostatecznej w sytuacji, gdy prawidłowa, całościowa ocena pracy zdającego, przy uwzględnieniu treści zadania, jak również kryteriów określonych w przywołanych normach prawnych, prowadzi do wniosku, że zaproponowane przez skarżącego rozwiązanie zadania z zakresu prawa gospodarczego zasługuje na ocenę pozytywną, a jednocześnie potwierdza jego przygotowanie do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata;

6) naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej w związku z art. 78e ust. 2 p.o.a. poprzez przyjęcie niejednolitych kryteriów oceny pracy skarżącego z zakresu prawa gospodarczego w sytuacji, gdy kryteria oceny wszystkich osób przystępujących do egzaminu adwokackiego powinny być identyczne.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej uchwały oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi skarżący rozwinął powyższe zarzuty, polemizując ze stanowiskiem Komisji Odwoławczej.

W odpowiedzi na skargę Komisja II stopnia podtrzymała stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały i wniosła o oddalenie skargi oraz rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona uchwała nie narusza prawa.

W niniejszej sprawie przedmiotem orzekania Sądu jest ocena zgodności z prawem uchwały Komisji Odwoławczej podjęta w przedmiocie ustalenia wyniku skarżącego z egzaminu adwokackiego i to ta uchwała wyznacza granice rozpoznania sprawy.

Podkreślić należy, że postępowanie w sprawie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego ma szczególny, swoisty charakter i nie jest typowym postępowaniem administracyjnym. Celem tego postępowania jest przede wszystkim sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu zaufania publicznego – adwokata, w myśl art. 78d ust. 1 p.o.a. W postępowaniu dotyczącym ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego obowiązkiem organów administracyjnych jest ochrona interesu publicznego, który w tym wypadku należy rozumieć jako zapewnienie możliwości wykonywania zawodu zaufania publicznego przez osoby do tego należycie przygotowane. Egzamin adwokacki składa się z pięciu części pisemnych: zadanie z zakresu prawa karnego; cywilnego lub rodzinnego, gospodarczego; administracyjnego; zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki (art. 78d ust. 2 i ust. 5-8a p.o.a.).

Zgodnie z treścią art. 78d ust. 7 p.o.a. zadanie z zakresu prawa gospodarczego polega na przygotowaniu umowy albo sporządzeniu pozwu, wniosku lub apelacji, a w przypadku uznania, że jest brak podstaw do ich wniesienia, na sporządzeniu opinii prawnej w oparciu o akta lub przedstawiony stan faktyczny opracowane na potrzeby egzaminu.

Oceny rozwiązania każdego z zadań z części od pierwszej do czwartej wspomnianego egzaminu dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna: jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Naczelną Radę Adwokacką, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje. Każdy z egzaminatorów sprawdzających pracę pisemną wystawia ocenę cząstkową i sporządza pisemne uzasadnienie wystawionej oceny cząstkowej i przekazuje je niezwłocznie przewodniczącemu komisji egzaminacyjnej, który załącza wszystkie uzasadnienia ocen cząstkowych, dotyczące prac zdającego do protokołu przebiegu egzaminu adwokackiego. Ostateczną ocenę z pracy pisemnej dotyczącej danego zadania z części egzaminu adwokackiego stanowi średnia ocen cząstkowych przyznanych przez każdego z egzaminatorów przy czym: oceny pozytywne to: celująca – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 6,00; bardzo dobra – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 5,00 lub 5,50; dobra – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 4 lub 4,50; dostateczna – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 3,00 lub 3,50; ocena negatywna – niedostateczna – jeżeli średnia arytmetyczna wystawionych ocen wynosi 2,00 lub 2,50 (art. 78e ust. 2-5 p.o.a.). Pozytywny wynik z egzaminu adwokackiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu adwokackiego otrzymał ocenę pozytywną (art. 78f ust. 1 p.o.a.).

W przypadku skarżącego możliwość uzyskania oceny pozytywnej z egzaminu adwokackiego wykluczyło otrzymanie oceny niedostatecznej z części obejmującej swoim zakresem zadanie z prawa gospodarczego.

W ocenie Sądu, Komisja Odwoławcza dokonała prawidłowej oceny pracy skarżącego z zakresu prawa gospodarczego, wskazując na uchybienia, które w jej ocenie nie kwalifikowały tego zadania na ocenę pozytywną. Wnioski Komisji II stopnia zostały wyciągnięte po przeprowadzeniu postępowania w oparciu o istniejący materiał dowodowy w sprawie i właściwie uzasadnione. Trafne wywody merytoryczne zawarte w zaskarżonej uchwale pozwalają na pominięcie i nieprzytaczanie w tym miejscu ponownie w sposób szczegółowy argumentów dotyczących mankamentów pracy z zakresu prawa gospodarczego sporządzonej przez skarżącego. Uzasadnienie zaskarżonej uchwały wskazuje na to, że ocena rozwiązania tego zadania została dokonana z zachowaniem wymogów przewidzianych w art. 78e ust. 2 i art. 78d ust. 1 p.o.a. Dlatego należy podzielić argumentację Komisji Odwoławczej co do istotnych jej twierdzeń. Wprawdzie sporządzona przez skarżącego umowa najmu nie jest nieważna, lecz zawiera poważne błędy świadczące o braku umiejętności stosowania odpowiednich przepisów prawa i ich właściwej interpretacji. Przede wszystkim skarżący sporządził umowę najmu, a nie dzierżawy (pomimo tego, że w stanie faktycznym zadania wskazano jako strony dzierżawcę i wydzierżawiającego), co uzasadnia obniżenie oceny o co najmniej jeden stopień. Następnym uchybieniem tej wagi jest niewykonanie polecenia zadania egzaminacyjnego poprzez nieuwzględnienie możliwości jednostronnego przedłużenia przez dzierżawcę umowy na okres kolejnych 5 lat przed upływem terminu, na jaki została zawarta. Kolejne mankamenty pracy zdającego takie jak: zastrzeżenie kary umownej dla reprezentowanej spółki tylko na wypadek zwłoki w oddaniu nieruchomości (a nie opóźnienia niezależnego od przyczyn) oraz zastrzeżenie kary umownej dla strony przeciwnej (czyli postanowienia niekorzystne dla mocodawcy), a także sporządzenie uchwały dla reprezentowanej spółki w trybie art. 230 k.s.h. ostatecznie zadecydowały o niedostatecznej ocenie pracy skarżącego. W konsekwencji uprawniona jest konstatacja Komisji II stopnia o niewystarczającym przygotowaniu skarżącego do wykonywania zawodu adwokata.

Za chybiony należy uznać zawarty w skardze zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 78e ust. 2 p.o.a. z uwagi na przyjęcie niejednolitych kryteriów oceny pracy skarżącego z zakresu prawa gospodarczego, podczas gdy kryteria oceny wszystkich osób przystępujących do egzaminu adwokackiego powinny być identyczne. W tym kontekście skarżący wskazał, iż nie był jedyną osobą, która wybrała rozwiązanie w postaci umowy najmu "czy co do przyjętego sposobu rozliczenia mediów, ale także innych kwestii, także wypowiedzenia umowy czy jej przedłużenia". Dodał, że na wielu zdających wpływ miało szkolenie, na którym prowadzący zaakcentowali problem częstego zawierania w obrocie umowy dzierżawy w sytuacji, gdy właściwa jest umowa najmu, zwłaszcza w odniesieniu do lokali użytkowych. Powyższej argumentacji skarżącego nie sposób uwzględnić. Każda sprawa dotycząca ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego rozstrzygana uchwałami komisji egzaminacyjnych jest bowiem sprawą indywidualną w rozumieniu art. 1 ust. 1 k.p.a. Indywidualizm takiej sprawy powoduje, że nigdy nie jest ona rozpatrywana porównawczo, ponieważ uchwały komisji egzaminacyjnych konkretyzują normy prawa materialnego (w niniejszej sprawie - ustawy Prawo o adwokaturze) wyłącznie w odniesieniu do indywidualnie oznaczonego zdającego i w jego wyłącznie sprawie. Sąd administracyjny I instancji nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, lecz jest związany granicami danej sprawy, która wyznacza konkretny, indywidualny akt administracyjny. Jak już nadmieniono, granice rozpoznawanej sprawy wyznacza zaskarżona uchwała Komisji II stopnia. Okoliczności, które zdecydowały o przyznaniu ocen pozytywnych w innych postępowaniach dotyczących wyników z egzaminu adwokackiego innym osobom uchylają się spod kontroli sądowej w niniejszej sprawie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej NSA: z 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II GSK 2567/14 i z 10 lipca 2012 r., sygn. akt II GSK 1807/11, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem Komisja Odwoławcza dokonała dokładnej analizy konkretnej sprawy i na podstawie wynikających z niej wniosków uznała zarzuty zdającego za bezzasadne. Okoliczność zaś różnicowania ocen wystawionych przez egzaminatorów oraz poszczególne komisje egzaminacyjne w stosunku do poszczególnych prac nie może stanowić skutecznej podstawy zarzutu niewyjaśnienia stanu faktycznego sprawy czy też naruszenia zasady równości wobec prawa. Poza tym o naruszeniu zasady równości można byłoby mówić tylko wówczas, gdyby w takim samym stanie faktycznym zostały wydane różne uchwały tej samej Komisji Egzaminacyjnej, a to co do zasady nie jest możliwe, gdyż każdy z kandydatów rozwiązuje indywidualnie przydzielone mu zadanie. W ramach rozwiązania zadania egzaminacyjnego możliwe są różne propozycje odpowiedzi, przy czym muszą być tak uzasadnione, aby spełniały kryteria ustawowe. Zatem jednakowe (identyczne) opracowania świadczyłyby o braku samodzielności w rozwiązaniu zadania przez któregoś z kandydatów i w konsekwencji podlegałyby dyskwalifikacji (por. wyrok NSA z 12 grudnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1840/11).

W art. 78e ust. 2 p.o.a. zostały wyszczególnione jedynie najważniejsze kryteria oceny prac pisemnych z egzaminu: zachowanie wymogów formalnych, prawidłowe zastosowanie przepisów prawa i ich interpretacji, poprawność rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą reprezentuje. W orzecznictwie podkreśla się, że kryteria zawarte w powołanym przepisie muszą być spełnione łącznie – tylko wtedy uprawniona jest ocena, że zdający jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata. Poprawne rozwiązanie zadania pod względem formalnym i materialnoprawnym, które jednak nie uwzględnia interesu strony, nie może świadczyć o należytym przygotowaniu do zawodu adwokata. Taka surowa regulacja ma na celu ochronę interesu społecznego i ma gwarantować dopuszczenie do wykonywania zawodu adwokata osób, których przygotowanie pod względem samodzielności i należytej wiedzy nie będzie budzić wątpliwości (zob. wyroki NSA z 8 października 2015 r., sygn. akt II GSK 921/11 i z 12 grudnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1854/11).

Celem egzaminu adwokackiego jest przede wszystkim sprawdzenie umiejętności stosowania przepisów prawa w odniesieniu do konkretnego stanu faktycznego, stanowiącego zadanie egzaminacyjne. W myśl materialnej podstawy rozstrzygnięcia, podany w zadaniach z zakresu prawa gospodarczego stan faktyczny realizował cel egzaminu adwokackiego. Przepis art. 78d ust. 1 p.o.a., określając zakres przedmiotowy egzaminu, kładzie nacisk na sprawdzenie przygotowania prawniczego zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata. W związku z tym wymagania stawiane zdającym nie przewidują odmiennego ich traktowania od takiego, jakiemu poddaje się czynnego zawodowo adwokata. Dlatego skarżący wykazując się wiedzą prawniczą, powinien także wykazać się właściwym przygotowaniem do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata. W tym miejscu należy odnotować, że wiedza w zakresie prawidłowego i zupełnego zastosowania odpowiednich przepisów prawa jest gwarantem właściwego wykonywania zawodu. Egzamin adwokacki jest dla predestynującego do zawodu adwokata ostatnim sprawdzianem jego umiejętności. Skoro więc zdanie egzaminu adwokackiego ma uprawniać do wykonywania zawodu adwokata, to sporządzany na tym egzaminie projekt winien odpowiadać wymogom przepisów prawa, aby mógł funkcjonować w obrocie prawnym, jako środek skuteczny oraz należycie chroniący interesy strony reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego zdający powinien w toku egzaminu wykazać się zdobytą wiedzą i nabytymi umiejętnościami w zakresie poprawnego formułowania pism procesowych i stosowania poszczególnych instytucji prawnych. Ocenie egzaminatorów muszą zatem podlegać wszystkie elementy projektu pisma procesowego sporządzanego przez zdającego na pisemnym egzaminie adwokackim, a stwierdzone uchybienia i błędy stanowią podstawę do obniżenia oceny w tym również do poziomu oceny negatywnej.

Wynik egzaminu adwokackiego ustalany jest na podstawie uzyskanych wyników cząstkowych. Wśród kryteriów ocen prac z poszczególnych zadań brak jest kryterium wyniku uzyskanego z rozwiązań pozostałych części egzaminu. Oznacza to, że ustawowe kryterium braku przygotowania do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata może być odnoszone do określonej części egzaminu adwokackiego sprawdzającej przygotowanie w ramach jednej z dziedzin prawa i uzyskanie negatywnej oceny z tej części egzaminu, zgodnie z art. 78e ust. 4 p.o.a. skutkuje uznaniem nieprzygotowania do wykonywania zawodu adwokata.

Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie postępowanie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, a zgromadzony materiał dowodowy dawał podstawę do wydania uchwały ustalającej negatywny wynik z egzaminu adwokackiego. Rozstrzygnięcie Komisji II stopnia zostało przy tym uzasadnione w sposób odpowiadający prawu.

Zatem wobec niezasadności zarzutów skargi oraz niestwierdzenia przez Sąd z urzędu tego rodzaju uchybień, które mogłyby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, a które Sąd ma obowiązek badać z urzędu - skargę należało oddalić, co też Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) uczynił.