Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 200/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-06-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 200, art. 205
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: par. 14 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2015 poz 1800
law: Rozporządzenie z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.
article: art. 16a ust. 1, art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędziowie Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka Asesor WSA Marcin Olejniczak (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi J.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Ż. z dnia [...] r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. na rzecz skarżącej J. R. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. dc


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., decyzją z [...] utrzymało w mocy decyzję W. z [...], którą odmówiono J. R. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką E. S..

W uzasadnieniu podjętej decyzji Kolegium wskazało, że bezspornie E. S. jest wdową, orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...] została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Z treści ww. orzeczenia wynika, iż nie da się ustalić, od kiedy niepełnosprawność ta istnieje, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...]. Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, iż w niniejszej sprawie brak było podstaw do przyznania wnioskowanego do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad E. S.. Zdaniem organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie spełnione są bowiem dwie z trzech określonych w art. 17 ust. 1 u stawy o świadczeniach rodzinnych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności osoby wymagającej opieki i pozostawanie skarżącej i jej matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym. Nie jest natomiast spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, albowiem brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaną opieką nad matką. Kolegium zauważyło, że ze zgromadzonego materiału dowodowego, w tym wywiadów środowiskowych przeprowadzonych 4 maja, 8 września oraz 23 września 2021 r. wynika, iż wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoją rodziną, tj. konkubentem W. G., synem R. R. (l. 18), synem S. G. (l. 9). W domu mieszka także syn skarżącej P. (l. 23), który ma osobny pokój z osobnym wejściem z podwórka i prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Z wnioskodawczynią mieszka również matka E. S., która ma oddzielny pokój, ale prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z córką. W tym samym domu mieszka syn E. S. – A. M., który prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Jest chory przewlekle, ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. E. S. jest osobą chorą przewlekle, po amputacji kończyn dolnych. Choruje również na [...]. Porusza się na wózku inwalidzkim z dużym wysiłkiem, ponieważ jest ma słabe ręce. Czynności, jakie skarżąca wykonuje względem matki to: przygotowywanie i podawanie posiłków, pomoc w porannej i wieczornej toalecie, podawanie leków, zakładanie pampersów, całkowita pomoc w higienie osobistej, pomoc w ubieraniu, sadzanie na wózek inwalidzki, przenoszenie do łóżka, wyprowadzenie na wózku na podwórko, sprzątanie, pranie, zmiana pościeli, wietrzenie pościeli, kupowanie leków, umawianie wizyt lekarskich, zmiana bielizny osobistej, zakup pampersów. E. S. samodzielnie spożywa posiłki i samodzielnie założy bluzkę po uprzednim podaniu przez córkę do rąk. J. R. po toalecie porannej podaje matce śniadanie, pomaga w założeniu ubrania i podaje leki. Następnie zostawia matkę w łóżku, około godz. 7.00 i odprowadza syna na autobus szkolny. Po powrocie przenosi matkę na wózek inwalidzki i wykonuje czynności związane z utrzymaniem czystości w mieszkaniu, a w tym czasie matka ogląda telewizję bądź czyta książki. Po podaniu obiadu oraz leków, w godzinach popołudniowych, jak jest ładna pogoda, wyprowadza matkę na podwórko. J. R. ma duże trudności z wyjeżdżaniem wózkiem, ponieważ nie ma podjazdu, a jeśli jest ktoś z domowników, to pomaga przy wyprowadzeniu wózka, jeśli nie - robi to sama. Następnie wraca z matką do domu i zostawia ją w łóżku i wychodzi odebrać syna, który wraca ze szkoły - zajmuje to 15 minut. Przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych skarżąca przenosi matkę na toaletę przenośną, myje, lub zmienia pampersa. Kolację podaje około godz. 18.00, po której podaje leki i przygotowuję matkę do snu, poprzez wieczorną toaletę i pielęgnację ciała. W nocy również wstaje do matki, jeżeli zachodzi potrzeba. Syn skarżącej P. pracuje zawodowo i nie ma możliwości opiekować się babcią, jedynie pomaga w robieniu zakupów i to nie zawsze. Drugi syn R. uczy się w szkole średniej w C. i przebywa w internacie. Konkubent skarżącej W. G. pracuje dorywczo i jak jest w domu to pomaga w takich czynnościach, jak: podanie jedzenia, picia, pozostanie przy E. S., gdy J. R. musi wyjechać. Matka skarżącej w [...] przeszła operację kończyn dolnych i od tego czasu porusza się na wózku. W czerwcu [...] trafiła do prywatnego Domu Pomocy Społecznej w C., gdzie była do końca sierpnia [...], skąd zabrała ją córka H. G., ponieważ E. S. nie chciała dłużej być w DPS. U córki H. G., gdy przebywała zaczęły się kłótnie ze strony zięcia, który kazał się jej wynosić do swojego domu rodzinnego. H. G. przywiozła matkę do J. R.. Od [...] skarżąca zaczęła opiekować się matką. Nigdy nie pracowała zawodowo i nigdy nie zrezygnowała z pracy. E. S. (osoba wymagająca opieki) ma pięcioro dzieci, tj.: 1) córkę J. R. - skarżąca - sprawuje opiekę nad matką; 2) syna A. M. - mieszka w domu rodzinnym, gdzie matka i skarżąca, prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Jest osobą chorą przewlekle. Posiada znaczny stopień niepełnosprawności i jego kontakt z matką ogranicza się tylko do rozmowy, jeśli jest na podwórku; 3) syna J. M. - mieszka w S., nie utrzymuje kontaktu z matką; 4) córkę H. G. - mieszka w G., pracuje zawodowo i również nie utrzymuje kontaktu z matką; 5) córkę A. G. - mieszka w R., pracuje zawodowo i również nie utrzymuje kontaktu z matką. Z akt sprawy wynika także, iż skarżąca jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,99 ha fizycznych, co stanowi 0,9235 ha przeliczeniowych, lecz oświadczyła, iż posiada nieruchomość o obszarze 3 ha, nigdy nie prowadziła i nie prowadzi gospodarstwa rolnego i nie wykonuje pracy w nim. Poinformowała również, iż nigdy nie podjęła pracy zarobkowej, a od [...] sprawuje opiekę całodobową i długoterminową nad matką. Kolegium zwróciło uwagę, że czas od kiedy skarżąca sprawuje opiekę nad matką wskazany powyżej, tj. [...] nie pokrywa się z podanym w trakcie przeprowadzania wywiadów środowiskowych [...]. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika także, że J. R. nie występowała z wnioskiem o płatności bezpośrednie i niektóre płatności PROW. Nie występowała także z wnioskiem o zwrot podatku akcyzowego zawartego w cenie oleju napędowego wykorzystywanego do produkcji rolnej.

Zdaniem organu odwoławczego stan faktyczny sprawy dowodzi braku podstaw do przyjęcia, że w przypadku skarżącej zachodzi przesłanka rezygnacji z podejmowania aktywności zawodowej, skoro strona do tej pory aktywności takiej nie przejawiała. Istotną okolicznością jest fakt, że matka skarżącej została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym orzeczeniem z [...], w którym wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od dnia [...]. Skarżąca, jak podaje w wywiadach środowiskowych przeprowadzonych zaczęła się opiekować matką od [...]. Wobec tego zdaniem organu nie sposób uznać, aby potrzeba zatrudnienia występowała u skarżącej w okresie bezpośrednio poprzedzającym zaistnienie okoliczności, pociągających za sobą konieczność sprawowania opieki nad matką, skoro skarżąca nie podejmowała aktywności zawodowej dużo wcześniej niż deklarowana potrzeba opieki. Brak jest też dowodów na to, by w tym czasie aktywnie poszukiwała zatrudnienia. Skarżąca nigdy nie pracowała zatem nie zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad matką, a jej dotychczasowa bierność zawodowa nie pozwala też na przyjęcie, że właśnie z powodu niepełnosprawności matki zatrudnienia nie podejmuje. Ponadto w ocenie Kolegium, przedstawiony zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza całkowicie - przy odpowiedniej ich organizacji (pomocy domowników i innych osób zobowiązanych do alimentacji) - podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, czy też pracy w gospodarstwie rolnym. Nie sposób uznać, aby czynności opiekuńcze nad niepełnosprawną matką zajmowały taką ilości czasu w ciągu dnia, aby wnioskodawczyni przy należytej organizacji tej opieki nie mogła podjąć pracy zarobkowej, czy też pracować w gospodarstwie rolnym. Matka skarżącej nie jest osobą całkowicie niesamodzielną, jest w stanie samodzielnie zjeść przygotowane przez skarżącą posiłki, czy założyć uprzednio przygotowaną bluzkę, a także może pozostawać w domu sama bez opieki osoby drugiej, wprawdzie z trudem, ale może także poruszać się na wózku inwalidzkim. Czynności opiekuńcze wykonywane przez skarżącą, polegające m.in. na pomocy w porannej i wieczornej toalecie, podawaniu leków, zakładaniu pampersów, pomocy w ubieraniu, sadzaniu na wózek inwalidzki, przenoszeniu do łóżka, przy ich odpowiedniej organizacji, nie wykluczają całkowicie możliwości podjęcia zatrudnienia czy też pracy w gospodarstwie rolnym. Nie bez znaczenia jest także to, że E. S., ma jeszcze 4 dzieci, którzy także zobowiązani są do alimentacji względem matki. Okoliczność, że skarżąca ma rodzeństwo, a zatem, że są inne osoby zobowiązane do alimentacji względem matki, nie jest bez znaczenia dla rozpoznania sprawy, w świetle art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń nie tylko osobistych, czyli faktycznego sprawowania opieki, lecz też może mieć wymiar finansowy - sfinansowania osoby, która w miejsce zobowiązanego (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Stąd skarżąca powinna swoje roszczenia finansowe kierować przede wszystkim do osób zobowiązanych prawnie do opieki i do alimentacji. Nie ma zatem podstaw, by pomoc w opiece była finansowana ze środków publicznych, skoro są osoby ustalone jako osoby zobowiązane do stosownej pomocy. Nie kwestionując złego stanu zdrowia matki skarżącej i zasadności udzielania jej wsparcia w codziennych czynnościach należy Kolegium podkreśliło, że sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie według organu brak jest bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką. Zatem odmowa przyznania J. R. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką jest w pełni uzasadniona. Końcowo organ wskazał, że wnioskodawczyni pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy, na podstawie decyzji z [...], jednak decyzja ta przyznawała specjalny zasiłek opiekuńczy na okres od [...] do [...], więc nie mogła stanowić punktu odniesienia w niniejszej sprawie.

W skardze J. R. zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając powyższe na uwadze wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania. Ponadto na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, argumentując jak dotychczas, przyłączając się do wniosku o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Tytułem wstępu należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm. – p.p.s.a.), sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie, uwzględniając stanowisko strony skarżącej i organu, sąd rozpoznał sprawę w trybie uproszczonym na zgodny wniosek stron. W tym trybie rozpoznanie sprawy następuje na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.).

Przechodząc zatem do kontroli legalności zaskarżonej decyzji należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 - p.p.s.a., który stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji (postanowienia) następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania (lit. b) lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Natomiast w myśl art. 151 p.p.s.a. w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części.

Sąd badając legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji doszedł do przekonania, że zostały one wydane z naruszeniem przepisów obowiązującego prawa.

Podstawę materialnoprawną prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a).

Świadczenie pielęgnacyjne, przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje zatem osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą, która spełnia jedną z przesłanek wskazanych w tym przepisie. Mianowicie przepis ten stanowi, że opieka ma być sprawowana nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jednocześnie stosownie do treści art. 17b ust. 1 ustawy w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (art. 17b ust. 2 u.ś.r.). Następstwem złożenia oświadczenia w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statutu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Takie oświadczenie J. R. w niniejszej sprawie złożyła (k - 43 akt administracyjnych organu pierwszej instancji).

Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest występowanie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej skarżącej, a sprawowaną przez nią opieką nad matką, jako jednej z przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W realiach niniejszej sprawy organy stwierdziły, że zakres i rodzaj czynności wykonywanych w ramach sprawowanej przez skarżącą opieki nad matką nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia.

Zdaniem sądu w analizowanej sprawie występuje istotna okoliczność, która nie została dostatecznie wyjaśniona przez orzekające w sprawie organy. Z akt sprawy wynika, że skarżąca w okresie do [...] pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad matką.

Przypomnieć zatem należy, że specjalny zasiłek opiekuńczy w myśl art. 16a u.ś.r. przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Podobnie jak w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego również odnośnie do specjalnego zasiłku opiekuńczego wskazuje się, że z punktu widzenia celu specjalnego zasiłku opiekuńczego nie jest istotne, czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą. W świetle art. 16a ust. 1 u.ś.r. okoliczność, że dana osoba rezygnuje z zatrudnienia albo nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie stanowi więc sama w sobie wystarczającej przesłanki nabycia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Koniecznym jest bowiem, aby rezygnacja z zatrudnienia lub jego podjęcia była powiązana z celem, jakim jest sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Rezygnacja z zatrudnienia musi być powiązana z celem, jakim jest sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną. Niezbędne jest zatem istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki. Aby można było przyznać stronie specjalny zasiłek opiekuńczy, w rezultacie kluczowe znaczenie ma zbadanie okoliczności i powodów tej rezygnacji. Nadto należy ustalić, że zachodzi wyraźny i bezpośredni związek czasowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad osobą najbliższą.

Tak więc zarówno w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego, jak i specjalnego zasiłku opiekuńczego, tożsamą podstawową przesłanką jego przyznania jest to, że dana osoba rezygnuje z zatrudnienia albo nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą bliską.

Skoro zatem w momencie składania wniosku o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego organ przyjął istnienie związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia, a podjęciem opieki nad niepełnosprawną matką, trudno zrozumieć stanowisko organu o braku takiego związku obecnie, to jest w sytuacji gdy skarżąca wnosi o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a zakres sprawowanej opieki i stan zdrowia matki nie uległ zmianie w stosunku do momentu ubiegania się o specjalny zasiłek opiekuńczy. Okoliczności takie nie zostały bowiem wykazane przez organy w trakcie postępowania, ani nie wynikają one z akt sprawy.

Powyższe jest bardzo istotne, gdyż zarówno w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego, jak i specjalnego zasiłku opiekuńczego, przyznanie świadczenia jest uwarunkowane spełnieniem takiej samej przesłanki, tj. rezygnacji z zatrudnienia lub jego podjęcia. Przy czym to ten sam organ pierwszej instancji w przypadku specjalnego zasiłku opiekuńczego uznał, że przesłanka ta jest spełniona przyznając to świadczenie, a w przypadku kontrolowanego świadczenia pielęgnacyjnego zajął odmienne stanowisko w tym zakresie, nie wskazując żadnych okoliczności, które by uzasadniały zmianę dotychczasowego stanowiska. Podobnie uczynił organ odwoławczy utrzymując w mocy decyzję organ pierwszej instancji. Organy w ogóle nie wyjaśniły wskazanej rozbieżności, co do zmiany okoliczności uzasadniającej zmianę stanowiska w kontekście spełnienia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub jego podjęcia, wynikającej z przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego i nieprzyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wobec powyższego sąd przyjął, organy obu instancji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a mianowicie dlaczego w kontrolowanej sprawie skarżąca nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub jego podjęcia, skoro w przypadku specjalnego zasiłku opiekuńczego ten sam organ uznał, że przesłanka ta była spełniona, przyznając ów specjalny zasiłek pielęgnacyjny.

Jednocześnie sąd przypomina, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie opiekunowi strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta musi odpowiadać potrzebom osoby niepełnosprawnej, określonym w orzeczeniu o niepełnosprawności. Treść orzeczenia o niepełnosprawności jest dla organów orzekających w sprawie wiążąca, gdyż determinuje charakter i zakres opieki, jakiej wymaga dana osoba legitymująca się takim orzeczeniem. Natomiast do organów administracyjnych należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do przyznania świadczenia i czy faktycznie sprawuje nad osobą niepełnosprawną opiekę odpowiadającą warunkom określonym w odpowiednim orzeczeniu o niepełnosprawności. Dla ustalenia, czy w danym przypadku sprawowana opieka nad osobą niepełnosprawną spełnia wymogi z art. 17 ust. 1 u.ś.r., zasadnicze znaczenie ma jej faktyczne sprawowanie w zestawieniu z treścią orzeczenia o niepełnosprawności osoby, której dotyczy opieka (por. stanowisko wyrażone w wyrokach NSA dnia 7 maja 2019r. sygn. akt I OSK 3946/18 i 12 lutego 2020r. sygn. akt I OSK 516/19 – orzeczenia.nsa.gov.pl).

Nadto przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. w przypadku osoby wymagającej opieki, która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji nie można wyprowadzić imperatywu sprawowania opieki w odpowiednim zakresie jako przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Legitymowanie się przez osobę pozostającą pod opieką innej osoby, która występuje o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, orzeczeniem, z którego wynika konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oznacza, że osoba niepełnosprawna wymaga w codziennym funkcjonowaniu takiego rodzaju wsparcia ze stron innych osób. Konsekwentnie zatem, wykonywanie codziennych czynności pomocy i opieki względem takiej osoby w zakresie wynikającym z orzeczenia o niepełnosprawności może stanowić przyczynę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ustawodawca wykluczył przy tym możliwość wywodzenia braku związku przyczynowo-skutkowego z faktu, że osoba o orzeczonym znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczonej konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, nie wymaga opieki ze względu na stopień swojej samodzielności.

Przypomnieć też należy, że organy pomocowe nie posiadają kompetencji do kwestionowania zakresu i czasookresu czynności opiekuńczych w toku postępowania wyjaśniającego, pomimo wyraźnego i jednoznacznego zapisu orzeczenia o niepełnosprawności. W przypadku osób z orzeczonym stopniem niepełnosprawności nie podlega badaniu w toku innego postępowania administracyjnego, czy w odniesieniu do takiej osoby zachodzi konieczność sprawowania opieki i konieczność udzielania jej pomocy. W takich przypadkach organ powinien przyjmować te orzeczenia jako prejudykaty i ustalać stan faktyczny zgodnie z ich treścią.

Warto też podkreślić, że "sprawowanie opieki" zgodne z wymogami danego orzeczenia lekarskiego, nawet jeżeli z uwagi na stan zdrowia (sprawności organizmu) i potrzeby osoby niepełnosprawnej wymaga wykonywania opieki lub pomocy w sposób stały, nie musi polegać na wykonywaniu czynności opiekuńczych lub pomocowych "stale przez cały dzień". Prawidłowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że stała opieka to taka która jest trwała, a długotrwała - rozciągnięta w czasie. Warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała, w sensie trwałości, a długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka" (zob. wyrok NSA z 7 maja 2019 r., I OSK 3946/18; wyrok WSA w Gdańsku z 2 lipca 2020 r., III SA/Gd 482/20).

Nie można także sztywno określić czynności dokonywanych w ramach opieki nad osobą niepełnosprawną. Potrzeba ich wykonania może się zmieniać, a nawet może być trudne do przewidzenia jakie czynności będą niezbędne danego dnia do wykonania, ponieważ stan zdrowia i kondycja osoby chorej może się zmieniać. Podkreślić bowiem trzeba, że "istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale przede wszystkim zaspokojenie normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie oznacza to jednak zawsze i w każdej sytuacji konieczności całodobowego przebywania z taką osobą (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., II SA/Rz 535/19).

Judykatura podnosi, że wymóg rezygnacji z rzeczywistej bądź potencjalnej możliwości zarobkowania w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie został powiązany z żadnym zakresem - czy to etatowym, czasowym, godzinowym, czy też zadaniowym. Wobec tego dla oceny związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zarobkowania (czy odpowiednio powstrzymywaniem się do zarobkowania) a sprawowaniem osobiście i w sposób ciągły (na stałe lub długotrwale) opieki lub pomocy osobie niepełnosprawnej nie należy odwoływać się do założeń co do rzeczywistych możliwości zarobkowania. Te bowiem zwykle są zmienne w czasie i uzależnione chociażby od takich czynników, jak wiek danej osoby i jej "atrakcyjność" na rynku pracy, czy koniunktura gospodarcza, czy choćby jak w niniejszym wypadku posiadane możliwości techniczne. Istotne jest, że w określonym momencie wnioskodawca postanawia zrezygnować z zarobkowania lub się od niego powstrzymać, a czyni to w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, w stosunku do której zachodzi konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W tym też znaczeniu związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką powinien być bezpośredni, bowiem niepodjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi mieć charakter całkowity z uwagi na konieczność sprawowania opieki, która z założenia jest opieką stałą lub długotrwałą. Dlatego też w sytuacji, gdy opieka nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo - skutkowy między koniecznością rezygnacji z zarobkowania (lub niepodejmowania zatrudnienia) a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia), a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. wymiaru opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowe. Sprawowanie opieki w sposób oczywisty musi stanowić przeszkodę do wykonywania pracy (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2020 r., I OSK 1854/19).

Wobec tego sąd stwierdza, w oparciu o przedłożone akta administracyjne, zwłaszcza złożone do nich orzeczenie lekarskie, że matka skarżącej wymaga stałej, długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej jej egzystencji. Oczywistym w świetle treści tego orzeczenia jest to, że matka skarżącej nie jest zdolna do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej pomocy w wykonywaniu czynności dnia codziennego.

Z niekwestionowanych przez organ ustaleń wynika, że matka skarżącej jest osobą chorą przewlekle, po amputacji kończyn dolnych. Choruje również na [...]. Porusza się na wózku inwalidzkim z dużym wysiłkiem, ponieważ jest ma słabe ręce. Czynności, jakie skarżąca wykonuje względem matki to: przygotowywanie i podawanie posiłków, pomoc w porannej i wieczornej toalecie, podawanie leków, zakładanie pampersów, całkowita pomoc w higienie osobistej, pomoc w ubieraniu, sadzanie na wózek inwalidzki, przenoszenie do łóżka, wyprowadzenie na wózku na podwórko, sprzątanie, pranie, zmiana pościeli, wietrzenie pościeli, kupowanie leków, umawianie wizyt lekarskich, zmiana bielizny osobistej, zakup pampersów. E. S. samodzielnie spożywa posiłki i samodzielnie założy bluzkę jednak jedynie po uprzednim podaniu przez córkę do rąk. Przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych skarżąca przenosi matkę na toaletę przenośną, myje, lub zmienia pampersa. W nocy również wstaje do matki, jeżeli zachodzi potrzeba.

Zatem bezsprzecznie zakres sprawowanej opieki ma charakter słały i długotrwały w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zakres sprawowanej przez skarżąca opieki ma charakter całkowity i jest indywidualnie dostosowany do schorzenia matki, a więc potrzeb indywidualnych osoby niepełnosprawnej.

Jeszcze raz podkreślić należy, że sprawowania opieki w odpowiednim zakresie może być okolicznością badaną przy ocenie spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednakże owa "odpowiedniość" ("adekwatność") do potrzeb osoby niepełnosprawnej odnoszona jest zasadniczo do wskazań wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności. Konsekwentnie zatem, wykonywanie codziennych czynności pomocy i opieki względem takiej osoby w zakresie wynikającym z orzeczenia o niepełnosprawności może stawić przyczynę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zatem zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą wobec niepełnosprawnej matki wyczerpuje ustawową przesłankę sprawowania opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Odnosząc się do możliwości zorganizowanie opieki przy pomocy innych członków rodziny wskazać należy, że organy obu instancji nie poczyniły żadnych samodzielnych ustaleń co do wieku, w jakim znajdują się dzieci, czy i gdzie, są zatrudnione i jak w związku z tym kształtuje się ich sytuacja finansowa, jakie mają warunki mieszkaniowe, rodzinne, jaka jest ich sytuacja zdrowotna. Żadna z tych osób nie została przesłuchana w charakterze świadka, z żadną z tych osób nie został również przeprowadzony wywiad środowiskowy, co dałoby organowi pełen obraz sytuacji i pozwoliło w sposób kategoryczny i niebudzący jakichkolwiek wątpliwości ustalić, czy w stanie faktycznym sprawy są w stanie wypełnić obowiązek alimentacyjny, czy też nie. Brak ustaleń co do obiektywnej możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego dzieci względem matki świadczy o naruszeniu przez organy orzekające w sprawie przepisów art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić także należy, że przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego zaistniałyby, gdyby jej rodzeństwo nie było w stanie zadośćuczynić temu obowiązkowi. Analiza akt sprawy dowodzi jednak, że w toku postępowania wyjaśniającego organy obu instancji nie ustaliły z należytą starannością, czy dzieci E. S. są w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu względem matki.

Zaznaczenia także wymaga, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania niepodejmowania zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie. Nie ma zatem podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Tym samym bez znaczenia pozostają wywody organu odnoszące się do momentu złożenia przez skarżącą wniosku o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Z wyjaśnień skarżącej, niekwestionowanych przez organy wynika, że po uzyskaniu [...] orzeczenia o stopniu niepełnosprawności matka skarżącej najpierw przebywała w dps, a następnie u siostry, po czym trafiła pod opiekę skarżącej. Zatem skoro skarżąca wniosła o przedmiotowe świadczenie po tym jak zaczęła sprawować opiekę nad matką, w wcześniej z tego tytułu miała przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy trudno postawić jej zarzut, iż w niewłaściwym momencie złożyła wniosek, w kontekście związku przyczynowo – skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki.

Odnosząc się do możliwości pomocy w opiece domowników skarżącej, podzielić należy stanowisko NSA zawarte w wyroku z 6 października 2020 r., sygn. I OSK 371/20, że treść normy art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie stanowi jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego konieczności sprawowania opieki całkowicie w sposób samodzielny, bez prawa do skorzystania ze wsparcia innych osób. Nawet bowiem w przypadku konieczności przebywania z podopiecznym nieprzerwanie całą dobę, bez możliwości nawet chwilowego pozostawienia tej osoby samotnie z powodu braku jej samodzielności wynikającego z niepełnosprawności, doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć, że nie jest możliwe wykonywanie tej opieki bez pomocy innych osób, choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia własnych, podstawowych potrzeb życiowych opiekuna.

Mając na uwadze dokonane powyższe ustalenia sąd stwierdził, że organy nie rozważyły wszystkich istotnych kwestii i nie dokonały należytej analizy i oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, czym naruszyły wskazane wyżej przepisy postępowania, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, a w konsekwencji naruszony został przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Na zakończenie powyższych rozważań sąd pragnie zauważyć, że w pełni podziela pogląd organu odwoławczego negujący jednocześnie stanowisko organu pierwszej instancji, iż stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa, w tym wypadku art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba, że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. W odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał nie skorzystał z tej możliwości. Wyrok w sprawie sygn. K 38/13 ogłoszono w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem wspomnianego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności) począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od [...]. Trafnie wobec tego przyjęło Kolegium, że powołany w decyzji organu pierwszej instancji przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W konsekwencji sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), w zw. z art.135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a., w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit.c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U. z 2015 r., poz.1800) w sprawie opłat za czynności adwokackie.

A.Bo.