Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 373/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2022-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 3-4, art. 5 ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 319
law: Ustawa z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych - t..j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur Protokolant Referent Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2022 r. sprawy ze skargi J. J. J. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 4 kwietnia 2022 r., nr DSE3-K0918-D12878-25/22 w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej w powodów politycznych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do sądu decyzją z 4 kwietnia 2022 r., Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej jako: Szef Urzędu), po ponownym rozpatrzeniu sprawy na skutek wniosku J. J. (dalej jako: skarżący) utrzymał w mocy własną decyzję z 11 lutego 2022 r. o odmowie uchylenia własnych decyzji z 5 września 2019 r. i z 5 czerwca 2019 r., w przedmiocie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

Wskazaną wyżej decyzją z 5 września 2019 r., wydaną na skutek wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, Szef Urzędu utrzymał w mocy decyzję własną z 5 czerwca 2019 r. odmawiającą skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej bądź osoby represjonowanej z powodów politycznych na gruncie ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 319, ze zm.; dalej jako: u.d.o.a.).

Od powyższej decyzji J. J. wniósł skargę, która została oddalona prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 21 lipca 2020 r. (II SA/Lu 607/19).

W październiku 2021 r. skarżący wystąpił ponownie do organu o potwierdzenie statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej, powołując się na fakt odznaczenia go Krzyżem Wolności i Solidarności. Po ustaleniu intencji skarżącego w toku wymiany korespondencji, postanowieniem z 12 listopada 2021 r. Szef Urzędu wznowił postępowanie, a następnie decyzją z 11 lutego 2022 r. odmówił uchylenia decyzji własnych decyzji z 5 września 2019 r. i z 5 czerwca 2019 r., wywodząc w uzasadnieniu, że wprawdzie spełniona została przesłanka wznowienia postępowania, o której stanowi art 145 § 1 pkt 5 k.p.a., jednakże analiza materiału dowodowego, uzupełnionego w toku postępowania wznowieniowego, nie daje podstaw do uchylenia decyzji z 2019 r.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podkreślił, że odznaczenie Krzyżem Wolności i Solidarności jest dowodem uznania jego działalności opozycyjnej, przedstawił także obszerny wywód na temat represji, jakie dotknęły go w okresie poprzedniej formacji ustrojowej.

Po rozpoznaniu wniosku, decyzją z 4 kwietnia 2022 r. Szef Urzędu utrzymał w mocy własną decyzję z 11 lutego 2022 r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że jakkolwiek podstawą wznowienia postępowania było przedłożenie przez skarżącego dokumentów potwierdzających nadanie Krzyża Wolności i Solidarności, to jednak odznaczenie to nie stanowi podstawy do uchylenia decyzji odmawiającej potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej. W prowadzonym poprzednio postępowaniu ustalono, że w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej skarżący prowadził działalność w ramach nielegalnego wówczas związku – Świadków Jehowy, która to działalność nie uprawnia do potwierdzenia wnioskowanego statusu. Skarżący prowadził działalność religijną, należącą do sfery osobistej, nie zaś działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Ocena działalności oraz doznanych przez skarżącego represji, zawarta w decyzjach zapadłych w przedmiotowej spawie, została poddana kontroli przez Wojewódzki Sad Administracyjny w Lubinie, który oddalił skargę strony na wydane przez Szefa Urzędu rozstrzygnięcia. Dokonując weryfikacji opisywanych przez skarżącego zdarzeń oraz analizując materiał dowodowy uznać należy, że brak jest podstaw do potwierdzenia stronie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych i uchylenia decyzji własnej z 5 września 2019 r. w przedmiocie utrzymania w mocy decyzji z 5 czerwca 2019 r. o odmowie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej łub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Szefa Urzędu J. J. zarzucił, że organ odnosi się wyłącznie do działalności religijnej skarżącego, pomijając represje, jako dotknęły go z przyczyn politycznych (sankcje karne stosowane przez kolegia ds. wykroczeń, zwolnienie z pracy, pobicie w 1977 r.). Organ nie uwzględnił również faktu prowadzenia przez skarżącego w latach 1986-1989 wykładów i rajdów patriotycznych. Dowodem prowadzonej przez skarżącego działalności jest przyznane mu odznaczenie w postaci Krzyża Wolności i Solidarności.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Sprawa została rozpoznana na rozprawie przeprowadzonej zgodnie z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095, ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

Należy zwrócić uwagę, że zaskarżona decyzja została wydana w wyniku wznowienia postępowania zakończonego ostateczną i prawomocną decyzją Szefa Urzędu z 5 września 2019 r., odmawiającą potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Decyzja ta była przedmiotem kontroli sądu administracyjnego – prawomocnym wyrokiem z 21 lipca 2020 r. (II SA/Lu 607/19) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił wniesioną przez skarżącego na tą decyzję skargę. Są to kwestie, które w kluczowy sposób determinują rozstrzygnięcie rozpoznawanej sprawy, z uwagi na zasadę prawomocności materialnej wyroku sądowego. Zgodnie z art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej jako: p.p.s.a.), orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zasada prawomocności materialnej wyroku sądowego zakazuje formułowania ocen prawnych podważających oceny prawne wyrażone w takim wyroku.

Wznowienie postępowania nastąpiło w oparciu o podstawę wskazaną w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., w świetle którego postępowanie a w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się, jeżeli wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Okolicznością uzasadniającą zastosowanie tej podstawy wznowieniowej było nadanie skarżącemu (już po uprawomocnieniu się ww. wyroku WSA w Lublinie) odznaczenia w postaci Krzyża Wolności i Solidarności (postanowienie Prezydenta RP z 21 lipca 2021 r., legitymacja – k. 1106 akt adm.).

Jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w toku wznowionego postępowania, odznaczenie w postaci Krzyża Wolności i Solidarności zostało przyznane skarżącemu na podstawie tych samych okoliczności, które zostały ustalone w toku postępowania zakończonego decyzją z Szefa Urzędu z 5 września 2019 r. o odmowie potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej i które to okoliczności stanowiły przesłankę wydania rozstrzygnięcia w trybie zwykłym postępowania. Rozstrzygnięcie to ma walor prawomocny, gdyż skarga na decyzję odmowną została oddalona prawomocnym wyrokiem WSA w Lublinie. Z uwagi na zasadę prawomocności materialnej, dopóki wyrok nie zostanie podważony (w drodze nadzwyczajnych środków zaskarżenia), Sąd orzekający w rozpoznawanej sprawie nie może wyrażać poglądów prawnych ani formułować ocen faktów prawotwórczych (kształtujących rozstrzygnięcie sprawy) w sposób sprzeczny z poglądami i ocenami wyrażonymi w prawomocnym wyroku WSA w Lublinie z 21 lipca 2020 r.

Sąd dostrzega oczywiście pewną rozbieżność wyrażającą się w tym, że te same ustalenia faktyczne zostały uznane za niewystarczające do potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej na gruncie ustawy z o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych, a jednocześnie – w czasie późniejszym – zostały przez inne organy uznane za wystarczające do nadania odznaczenia w postaci Krzyża Wolności i Solidarności. W ocenie Sądu w aspekcie prawnym (a tylko taki determinuje działania sądu, którego zadaniem jest ocena legalności, a nie słuszności zaskarżonej decyzji), nie istnieje między tymi rozstrzygnięciami sprzeczność.

Po pierwsze, przyznanie odznaczenia Krzyż Wolności i Solidarności nie jest przesłanką, która determinuje przyznanie statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej. Ustawa o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych odwołuje się do tego odznaczenia w art. 5 ust. 3 pkt 2, w którym wymieniono dokumenty jakie należy złożyć do wniosku o potwierdzenie statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej. Zgodnie z art. 5 ust. 3 u.d.o.a., do wniosku, dołącza się: (1) dowody potwierdzające spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3, oraz (2) decyzję administracyjną Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie spełniania warunków, o których mowa w art. 4, albo dokument potwierdzający nadanie Krzyża Wolności i Solidarności.

Systematyka aktu wskazuje, że odznaczenie Krzyżem Wolności i Solidarności stanowi w pierwszej kolejności dowód na to, że wobec danego podmiotu nie zachodzą przesłanki negatywne z art. 4 ust. 1 u.d.o.a. (co jest zbieżne z przesłankami negatywnymi przyznania Krzyża – zob. art. 15a ust. 3 ustawy z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach; Dz. U. z 2022 r., poz. 1031; dalej jako: u.o.o.). Niewątpliwie też przyznanie Krzyża stanowi jeden z dowodów służących ocenie przesłanek uzyskania statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej. Nie jest to jednak dowód jedyny, orzeczenie o nadaniu statusu musi bazować na analizie całokształtu materiału dowodowego.

Po drugie, rozstrzygnięcia w sprawach przyznania odznaczenia Krzyż Wolności

i Solidarności oraz w sprawie potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej wydają zupełnie inne organy (w pierwszym przypadku – Prezydent RP, w drugim – Szef Urzędu), na podstawie całkowicie odrębnych przepisów (ustawa o orderach i odznaczeniach – ustawa o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych), przy czym – jak już wskazano – nie ma żadnego przepisu, z którego wynikałoby, że przyznanie odznaczenia jest bezwzględną przesłanką potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej.

Po trzecie, co najistotniejsze – przesłanki przyznania odznaczenia

i potwierdzenia stratusu działacza lub osoby represjonowanej, choć częściowo zbieżne, różnią się w punkcie istotnym z punktu widzenia rozpoznawanej sprawy. Określone w ustawie działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych przesłanki potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej jednoznacznie wiążą się z działalnością na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce (art. 3 i 4 u.d.o.a.). Podobna przesłanka w ustawie o odznaczeniach jest ujęta szerzej – przesłanką nadania Krzyża Wolności i Solidarności jest działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania praw człowieka w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej lub represje będące konsekwencją prowadzenia tej działalności (art. 15a ust. 1 i 2 u.o.o.). O ile zatem przesłanką nadania odznaczenia może być działalność na rzecz respektowania praw człowieka zaliczanych do każdej kategorii (w tym praw i wolności osobistych, w tym religijnych), o tyle przesłanki potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej wiążą się wyłącznie z kategorią politycznych praw człowieka. Należy przy tym zauważyć, że kategoryzacja praw człowieka jest nie tylko dziełem nauki prawa, ale znalazła bezpośrednie odzwierciedlenie w systematyce Konstytucji RP z 1997 r. W regulacjach odnoszących się do gwarancji praw człowieka (rozdział II) ustrojodawca wyraźnie wyodrębnił wolności i prawa osobiste (art. 38-56), do których zaliczył wolność sumienia

i wyznania (art. 53) oraz wolności i prawa polityczne (art. 57-63). Powiązanie potwierdzenia statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej z działalnością na rzecz respektowania politycznych praw człowieka, a nie wszelkich praw człowieka jest uzasadnione celami ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych.

Jak wskazuje się w orzecznictwie, opór wobec władz komunistycznych, jak również różne formy represji były udziałem znacznej części ówczesnego społeczeństwa. Powszechne rozumienie represji politycznych jest znacznie szersze niż przyjmowane przez ustawodawcę w art. 3 u.d.o.a., który to przepis wymienia enumeratywnie okoliczności, jakie muszą zachodzić wobec osoby, by przyznać jej status represjonowanego. Poczucie osobistej krzywdy, doznanej traumy, cierpienia, utrudnień życiowych w tamtym czasie nie zostały uznane przez ustawodawcę za przesłankę umożliwiającą uzyskanie przedmiotowego statusu (por. wyroki NSA z 10 lutego 2022 r., III OSK 4841/21 i z 9 marca 2021 r. III OSK 1040/21). Podobnie w kwestii wystąpienia wolnościowego jako przesłanki przyznania statusu działacza opozycji lub osoby represjonowanej, w orzecznictwie wskazuje się, że wystąpienie musi co do zasady wiązać się z zewnętrzną manifestacją sprzeciwu przeciwko jakiemuś zjawisku lub działaniu osób, albowiem nie jest niczym innym, jak "publicznym okazywaniem uczuć, postawy wobec czegoś lub kogoś przez jednostkę lub grupę, pokazaniem swoich poglądów i opinii na ważne sprawy polityczne i społeczne". Nie można zatem pojęcia "wystąpienie wolnościowe" interpretować w sposób rozszerzający i przyjmować, że każde zachowanie, wskazujące na brak akceptacji działań podejmowanych przez ówczesne władze i wyrażające niezadowolenie z braku poszanowania praw politycznych człowieka może być potraktowane jako indywidualne wystąpienie o charakterze wolnościowym w rozumieniu ustawy. Przyjęcie takiej interpretacji prowadziłoby bowiem do uznania, że z tego rodzaju wystąpienia były udziałem większej części społeczeństwa polskiego niezadowolonej z panującego ustroju, braku demokracji i poszanowania praw i wolności obywatelskich. Nie ulega zaś najmniejszej wątpliwości, że większa część społeczeństwa negatywnie oceniała działania podejmowane przez władze, szczególnie w okresie stanu wojennego. Nie oznacza to jednak, że większą część społeczeństwa może być w sposób powszechny uznana za osoby represjonowane (por. wyrok NSA z 26 maja 2020 r., II OSK 3174/19).

Jak wynika z preambuły do ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych ustawodawca zamierzał przyznać pewne przywileje tym osobom, które w szczególny i zorganizowany sposób angażowały się w działalność antykomunistyczną zmierzającą do odzyskania suwerenności i niepodległości Ojczyzny lub byli z tych powodów represjonowani. Nie każda zatem osoba, która stosowała pewne formy oporu wobec ówczesnej władzy lub która cierpiała na skutek różnych form prześladowania z powodu swojego światopoglądu może uzyskać potwierdzenie stratusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej.

Z argumentacji, która była przesłanką uzyskania przez skarżącego odznaczenia w postaci Krzyża Wolności i Solidarności, a następnie podstawą do żądania przez niego wznowienia postępowania w sprawie zakończonej prawomocną decyzją Szefa Urzędu z 5 września 2019 r. wynika, że główną przyczyną odznaczenia skarżącego były represje, jakich doznał w okresie PRL. Okoliczność tych represji była badana w postępowaniu prowadzonym w trybie zwykłym (zakończonym decyzją z 5 września 2019 r.). Zarówno organy, jak i następnie WSA w Lublinie wyraziły pogląd, że powodem tych represji nie była działalność polityczna skarżącego, lecz korzystanie przez niego z wolności religijnej, w szczególności aktywność jako członka silnie represjonowanego przez władze komunistyczne związku wyznaniowego Świadków Jehowy. Biorąc pod uwagę prawomocny charakter wyroku WSA z 21 lipca 2020 r., w którym taki pogląd został wyrażony, Sąd orzekający w aktualnie rozpoznawanej sprawie nie może wyrazić innego stanowiska w tej kwestii, naruszałby bowiem zasadę prawomocności materialnej wyroku sądowego. Co więcej – skład orzekający w rozpoznawanej sprawie w pełni to stanowisko podziela.

Z materiałów uzyskanych w toku wznowionego postępowania wynika również, że wpływ na odznaczenie skarżącego miała również jego działalność prowadzona w drugiej połowie lat 80-tych XX w., w tym organizacja rajdów rowerowych oraz wystąpienia publiczne o charakterze patriotycznym. Jak wynika z uzasadnienia decyzji wydanych w trybie zwykłym, jak i uzasadnienia wyroku WSA w Lublinie z 21 lipca 2020 r. również i ten aspekt działalności skarżącego był przedmiotem oceny. W tym kontekście w uzasadnieniu wyroku z 21 lipca 2020 r. WSA w Lublinie wyraził pogląd: "prowadzona przez [skarżącego] działalność społeczno-kulturalna o charakterze patriotycznym, nie może być kwalifikowana jako podstawa do potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej bądź osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie omawianych przepisów prawa materialnego. Wyjaśnić przy tym należy, że udział w wystąpieniu wolnościowym nie jest wprawdzie pojęciem zdefiniowanym, jednakże musi być formą świadomego uczestnictwa, w przedsięwzięciu zorganizowanym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca. Dlatego też brak jest podstaw, by pojęcie "wystąpienie wolnościowe" wykładać w sposób rozszerzający, uznając, że każde zachowanie, wskazujące na brak akceptacji działań podejmowanych przez ówczesne władze i wyrażające niezadowolenie z braku poszanowania praw politycznych człowieka może być potraktowane jako indywidualne wystąpienie o charakterze wolnościowym w świetle przepisów u.d.o. Przyjęcie takiej interpretacji prowadziłoby do niezgodnego z celem tej ustawy stanowiska, że tego rodzaju wystąpienia były udziałem większości polskiego społeczeństwa, niezadowolonego z warunków panującego ustroju komunistycznego, w tym braku demokracji oraz poszanowania praw i wolności obywatelskich. Niesporne jest zaś, że większa część społeczeństwa, podobnie jak skarżący, negatywnie oceniała działania podejmowane przez ówczesne władze, zwłaszcza wyrażające się w działaniach o charakterze represyjnym podejmowanych przez organy bezpieczeństwa państwa. Z oczywistych względów nie oznacza to jednak, że w stosunku do większości polskich, zwłaszcza pełnoletnich wówczas obywateli, uzasadnione byłoby uznanie za osoby represjonowane w rozumieniu cytowanych przepisów u.d.o."

Podobnie jak w przypadku oceny represji, jakie spotkały skarżącego, przytoczony pogląd stanowi wyraża wiążącej oceny zawartej w prawomocnym wyroku sądowym, której to oceny nie może podważać Sąd orzekający w aktualnie rozpoznawanej sprawie, co więcej – z oceną tą w pełni się zgadza.

Mając powyższe na uwadze, nie znajdując podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.