Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 367/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-06-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 9
journal: Dz.U. 2016 poz 2042
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) Sędziowie WSA Elżbieta Sobielarska WSA Przemysław Żmich Protokolant Referent stażysta Anna Kaczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2019 r., nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołania od decyzji Wojewody [...] z [...] września 2018 r., nr [...] odmawiającej [...] potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], powiat [...], dawne województwo [...], obecnie [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...].

W uzasadnieniu Minister wskazał, że wnioskiem z [...] grudnia 2008 r. [...] wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości położonej w miejscowości [...], powiecie [...], województwie [...], obecnie [...]. Do ww. wniosku dołączono, m.in:

- kopię odpisu zaświadczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [...] października 1947 r., [...],

- kopię odpisu ugody zawartej [...] lipca 1924 r. pomiędzy spadkobiercami po zmarłym [...],

- oświadczenie [...] z [...] grudnia 2008 r. o wskazaniu [...], jako uprawionej do potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami kraju.

W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego akta przedmiotowej sprawy zostały uzupełnione, m.in. o:

- uwierzytelnioną notarialnie kopię odpisu ugody z [...] lipca 1924 r. zawartej pomiędzy spadkobiercami po zmarłym [...] - tj. [...],

- uwierzytelnioną kopię aktu spisanego [...] sierpnia 1945 r. pomiędzy 5 wagonową służbą stacji [...], a [...],

- zaświadczenie Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] grudnia 2008 r.,

- pismo Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] października 2017 r.,

- uwierzytelnioną notarialnie kopię opisu mienia pozostawionego, wystawionego w stosunku do [...], dotyczącego nieruchomości położonej w miejscowości [...] przy ul. [...],

- uwierzytelnioną kopię karty ewidencyjnej nr [...] z [...] października 1945 r. wystawioną na nazwisko [...],

- uwierzytelnioną kopię karty ewidencyjnej nr [...] z [...] października 1945 r. wystawioną na nazwisko [...],

- uwierzytelnione kopie dokumentów archiwalnych nadesłanych z zasobów Państwowego Archiwum Obwodu [...] za pośrednictwem Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej we [...], tj.:

* pismo Fabryki Maszyn Rolniczych [...] ([...]), ul. [...] z [...] lipca 1925 r. skierowanego do Państwowego Urzędu Pośrednictwa Pracy w [...],

* wykaz egzekucyjny Zarządu Obwodowego Funduszu Bezrobocia nr [...] z [...] października 1931 r. w sprawie niezwłocznego ściągnięcia w drodze egzekucji zaległych składek wraz z odsetkami od zakładu pracy firmy [...] - właścicieli Fabryki Maszyn Rolniczych w [...] przy ul. [...],

* spis majątku firmy [...] z [...] marca 1932 r. podpisany przez [...],

* dokument pt. "edykt ugodowy" w sprawie prowadzonej przez Sądem Okręgowym w [...] z [...] marca 1932 r. dotyczący otwarcia postępowania ugodowego do majątku dłużnika firmy [...] Fabryki Maszyn Rolniczych w [...] i do majątku osobiście odpowiedzialnych wspólników [...],

* pismo [...] z [...] lipca 1932 r. do Wydziału Powiatowego Zarządu Obwodowego Funduszu Bezrobocia w [...] dotyczące zwrotu wykazu egzekucyjnego nr [...] z [...] października 1931 r.,

- wydruk fragmentu czasopisma "[...]" z [...] września 1922 r., w którym znajduje się reklama Fabryki Maszyn Rolniczych [...],

- wydruk fragmentu czasopisma "[...]" z [...] sierpnia 1924 r., w którym znajduje się ogłoszenie Fabryki Maszyn Rolniczych [...],

- wydruk fragmentu "Polski Przemysł i Handel Księga adresowa i informacyjna przedsiębiorstw przemysłowych, handlowych i finansowych w Rzeczypospolitej Polskiej" z 1930 r., gdzie znajduje się wpis dotyczący Fabryki Maszyn Rolniczych [...],

- wydruk fragmentu "Rocznika Polskiego Przemysłu i Handlu" z 1934 r., gdzie pod pozycją nr [...] znajduje się wpis dotyczący Fabryki Maszyn Rolniczych [...],

- wydruk fragmentu "Spisu właścicieli kont czekowych Pocztowej Kasy Oszczędności" z 1938 r., gdzie pod numerem [...] znajduje się wpis dotyczących Fabryki Maszyn Rolniczych [...],

- oświadczenie świadka [...] z [...] czerwca 2015 r. z podpisem poświadczonym przez Konsula Rzeczypospolitej Polskiej [...] czerwca 2015 r.,

- oświadczenie świadka [...] z [...] czerwca 2015 r. z podpisem poświadczonym przez Konsula [...] czerwca 2015 r.,

- oświadczenie świadka [...] z [...] czerwca 2015 r. z podpisem poświadczonym przez Konsula [...] czerwca 2015 r.,

oświadczenie świadka [...] ([...]) z [...] czerwca 2015 r. z podpisem poświadczonym przez Konsula [...] czerwca 2015 r.,

- protokół z [...] grudnia 2015 r., nr [...] zawierający zeznania złożone przed Konsulem we [...] przez świadka [...] i dotyczące nieruchomości położonej we wsi [...],

- protokół z [...] grudnia 2015 r., nr [...] zawierający zeznania złożone przed Konsulem we [...] przez świadka [...] i dotyczące nieruchomości położonych we wsi [...],

- protokół z [...] grudnia 2015 r., nr [...] zawierający zeznania złożone przed Konsulem we [...] przez świadka [...] i dotyczące nieruchomości położonych w miejscowości [...],

- uwierzytelnioną notarialnie kopię decyzji Wojewody [...] z [...] września 2015 r. potwierdzającą, że [...] (s. [...]) posiadał 1 września 1939 r. obywatelstwo polskie,

- uwierzytelniony odpis postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 2002 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że spadek po [...], zmarłym [...] lipca 2002 r. nabył [...] w całości,

- uwierzytelniony odpis postanowienia Sądu Rejonowego [...] z [...] stycznia 2009 r., sygn. akt [...], z którego wynika, że spadek po [...] (c. [...]), zmarłej [...] maja 1975 r. nabyła [...], w całości (punkt 1 postanowienia), a spadek po [...] (c. [...]) zmarłej [...] marca 1996 r. nabył [...] w całości (punkt 2 postanowienia),

- uwierzytelniony odpis postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] lipca 2015 r., sygn. akt [...] z którego wynika, że spadek po [...] (s. [...]) zmarłym [...] października 1981 r. nabyli: [...], każda po 1/3 części spadku (punkt 1 postanowienia), a spadek po [...] (c. [...]) zmarłej [...] kwietnia 1989 r. nabyły: [...] po połowie,

- uwierzytelniony odpis postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z [...] stycznia 2018 r., sygn. akt [...] stwierdzającego, że spadek po [...] (s. [...]) zmarłym [...] lipca 1960 r. nabyli: [...] w 1/4 części oraz [...] po 3/8 części spadku.

Decyzją z [...] września 2018 r. Wojewoda [...] odmówił [...] potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], powiat [...], dawne województwo [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgromadzone w sprawie dowody nie potwierdzają w sposób spójny i wiarygodny prawa własności do nieruchomości, wielkości udziałów w tym prawie, jak również rodzaju, powierzchni oraz składników mienia nieruchomego zlokalizowanego poza obecnymi granicami kraju.

Pismem z [...] października 2018 r. (uzupełnionym pismem z [...] października 2018 r.) [...] złożyła odwołanie od decyzji Wojewody [...].

Rozpoznając sprawę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazał, że zgodnie z art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t.j.: Dz. U. z 2017 r., poz. 2097 dalej "ustawa z 8 lipca 2005 r." lub "ustawa") prawo do rekompensaty przysługuje z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. "układów republikańskich" oraz umowy pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich z [...] lutego 1951 r. Przepisy ustawy stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, co wynika z art. 1 ust. 2 ustawy.

Minister wyjaśnił, że prawo do rekompensaty na podstawie art. 2 ustawy, przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów wymienionych art. 2 pkt 1 lit. a) - c) ustawy, opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić oraz posiada

obywatelstwo polskie.

Natomiast zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ustawy.

Organ podkreślił, że warunkiem koniecznym do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty jest kumulatywne spełnienie przesłanek wskazanych w dyspozycji art. 2 i art. 3 ww. ustawy.

Minister podniósł, że w niniejszej sprawie kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy znajdujące się w aktach administracyjnych dowody pozwalają na ustalenie prawa własności do nieruchomości, wielkości udziałów w tym prawie, jak również rodzaju, powierzchni oraz składników mienia nieruchomego pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Dokonując analizy dokumentów zgromadzonych w sprawie Minister uznał, że strony

nie przedłożyły dowodów potwierdzających rodzaj i powierzchnię nieruchomości, na których funkcjonowała Fabryka Maszyn Rolniczych [...], wielkość udziałów przysługujących poszczególnym braciom w prawie własności nieruchomości oraz okoliczność ich pozostawienia w związku wojną rozpoczętą w 1939 r.

W ocenie organu odwoławczego za dowód w tym zakresie nie może być uznany akt spisany [...] sierpnia 1945 r. pomiędzy 5 wagonową służbą stacji [...], a [...]. Akt ten nie jest dokumentem urzędowym, a pracownicy stacji kolejowej nie byli osobami uprawnionymi do potwierdzenia kwestii własności nieruchomości. Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 76 § 1 kpa dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Z powyższej regulacji prawnej wynika więc, że określony dokument posiada walor dokumentu urzędowego oraz korzysta z przewidzianych przez ustawodawcę domniemań zgodności z prawdą oświadczenia organu zawartego w tym dokumencie i prawdziwości (autentyczności) polegającego na przyjęciu, że dokument pochodzi od organu, który jest jego wystawcą - tylko wówczas, gdy zostaną spełnione wskazane w tym przepisie przesłanki. Minister podał, że celem sporządzenia przedmiotowego aktu było jedynie wskazanie ruchomości (tj. narzędzi), które mają zostać oddane pracownikom stacji kolejowej.

W aktach sprawy znajduje się również zaświadczenia Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] grudnia 2008 r. w którym wskazano, że "w dokumentach [...] Okręgowego Urzędu Funduszu Bezrobocia znajdują się informacje, że w okresie 1925 - 1932 r. do [...], tj. [...] należała fabryka maszyn rolniczych w [...].

Odnosząc się do powyższego dokumentu Minister wskazał, że świadczy on jedynie o tym, że przedmiotowa firma w tych latach funkcjonowała w obrocie gospodarczym, a nie dowodzi jednak, na jakich gruntach i w ramach jakich zabudowań wykonywała swoją działalność oraz czyją stanowiły one własność.

Ocenę tę organ odniósł również do przedstawionych wydruków "Spisu właścicieli kont czekowych w Pocztowej Kasie Oszczędności", "Rocznika Polskiego Przemysłu i Handlu" z 1938 r. i 1934 r., gdzie figurują wpisy dotyczące Fabryki Maszyn Rolniczych [...], fragmentu "Rocznika Polskiego Przemysłu i Handlu" z 1934 r. zawierającego informację, iż Fabryka Maszyn Rolniczych [...] działa, jako przedstawiciel Towarzystwa [...] oraz innych artykułów i publikacji dotyczących fabryki [...].

Zdaniem Ministra z przedłożonych dokumentów wynika, że [...] prowadzili firmę pod nazwą "Fabryka Maszyn Rolniczych [...]", co nie jest jednoznaczne z tym, że byli oni właścicielami nieruchomości, na której firma się znajdowała. Organ wskazał, że przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym, to zespół składników niematerialnych i materialnych. Składnikiem niematerialnym jest, m.in. oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorcę, czyli nazwa przedsiębiorstwa. Fakt prowadzenia działalności w obrębie określonej nieruchomości nie przesądza o tym, że jest ona składnikiem materialnym przedsiębiorstwa ponieważ może być ona wynajmowana czy wydzierżawiana, a składnikiem przedsiębiorstwa mogą być wyłącznie prawa wynikające z umów najmu czy dzierżawy lub innych, które uprawniają do korzystania z nieruchomości.

Wobec powyższego Minister stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż [...] prowadzili przedsiębiorstwo produkujące maszyny rolnicze, którego siedziba mieściła się w [...]. Z dokumentów tych nie wynika natomiast, że [...] przysługiwało prawo własności do nieruchomości związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Dokonując analizy przedłożonych przez stronę w toku postępowania oświadczeń świadków opisujących nieruchomość położoną w [...] (sklep, skład z warsztatem, magazyn z warsztatem) organ stwierdził, że nie mogą one stanowić dowodów na pozostawienie przez [...] nieruchomości położonej w [...]. Oświadczenie złożone przez [...] ([...]) [...] czerwca 2015 r. nie spełnia wymogów formalnych wynikających z art. 6 ust 5 ustawy, gdyż zostało złożone tylko z podpisem poświadczonym przez Konsula. Konsul potwierdził jedynie własnoręczność podpisu świadka. Aby oświadczenia świadka spełniało ustawowo określone wymogi, świadek winien w obecności konsula wskazać, jakie posiada informacje na temat nieruchomości położonej w miejscowości [...], a następnie Konsul winien sam spisać słowa świadka i potwierdzić, że oświadczenia faktycznie złożono przed nim. Konsul potwierdzając tylko własnoręczność złożonego podpisu, nie dokonał przy tym pouczenia o odpowiedzialności karnej za składnie fałszywych zeznań. Klauzula o odpowiedzialności karnej zawarta w oświadczeniach, w których jedynie podpis został poświadczony nie jest tożsama z pouczeniem w tym zakresie.

Natomiast oświadczenie tylko jednego świadka ([...]) nie może stanowić podstawy do wykazania przesłanek pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister podniósł, że w przypadku ustalania za pomocą oświadczeń świadków faktu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP oraz rodzaju i powierzchni takiej nieruchomości, wymogi dotyczące tych świadków określone w art. 6 ust. 5 ustawy muszą zostać spełnione. Powyższe wynika z treści art. 6 ust. 5 ustawy, zgodnie z którym dopiero w przypadku braku dokumentów, tj. urzędowego opisu mienia, czy też orzeczenia wydanego przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny możliwe jest ustalanie ww. okoliczności za pomocą zeznań dwóch świadków, którzy muszą spełnić określone w tym przepisie wymogi (por. wyroki WSA w Warszawie: z 25 stycznia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1334/12, NSA z 19 września 2014 r., sygn. akt I OSK 371/13 oraz 27 marca 2015 r., sygn. akt I OSK 1787/13). Organ stwierdził, że powyższe oświadczenia świadków są sprzeczne z opisem mienia pozostawionego przez [...] w [...] podczas sporządzania którego osoby te nie zgłosiły u Pełnomocnika Rejonowego ds. Ewakuacji gruntów i budynków położonych w [...], a jedynie urządzenia wyposażenia warsztatowego. Oznacza to, że nie przysługiwał im już tytuł prawa własności do mienia nieruchomego w ramach którego funkcjonowała Fabryka Maszyn Rolniczych [...].

Odnosząc się do ugody z [...] lipca 1924 r. sporządzonej pomiędzy spadkobiercami zmarłego [...] Minister wskazał, że do akt sprawy przedłożono odpis ugody, na którym brak jest jakichkolwiek podpisów, czy też pieczęci osób uprawnionych do jego sporządzenia. Nie można zatem ustalić kto i w jakiej dacie sporządził przedmiotowy odpis. Ponadto w treści ugody wskazano, że: "ostateczny podział musi być przeprowadzony w Sądzie najdalej od 6 /sześciu/ tygodni od dnia dzisiejszego". Tak więc ustalony w tej ugodzie podział masy spadkowej nie miał charakteru wiążącego. Ponadto nie przedłożono dokumentu, który wskazywałby na zatwierdzenie ugody przez sąd.

W ocenie Ministra dowodu na pozostawienie nieruchomości, o których jest mowa w ugodzie z [...] lipca 1924 r. nie mogą stanowić także przedłożone przez stronę oświadczenia świadków [...] z [...] czerwca 2015 r. i [...] grudnia 2015 r. Z akt sprawy wynika bowiem, że w chwili wybuchu II wojny światowej [...] miała 12 lat, zaś [...] 10 lat. Zdaniem organu odwoławczego tak młode osoby nie są w stanie precyzyjnie określić powierzchni i struktury gruntów oraz podać szczegółowych danych dotyczących budynków znajdujących się na spornej nieruchomości, ich rodzaju, powierzchni i materiałów użytych do ich budowy. Minister zauważył, że każdy ze świadków opisując nieruchomości pozostawione podaje w swoich oświadczeniach identyczne powierzchnie poszczególnych gruntów i zabudowań. Treść oświadczeń złożonych pierwotnie przez [...] (tj. w czerwcu 2015 r.) również była identyczna - nie tylko w zakresie podawanych powierzchni, ale również formy i kolejności opisu poszczególnych składników mienia pozostawionego. Tym samym, oświadczenia świadków [...] organ uznał za niewiarygodne. W tym kontekście Minister powołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 października 2017 r., sygn. akt I OSK 3066/15, w którym wskazano, że: "w świetle przepisów ustawy jedynymi dowodami wskazującymi na fakt pozostawienia nieruchomości, a tym samym wyłączną podstawą do realizacji prawa do rekompensaty, nie mogą być tylko oświadczenia świadków, nawet przy zachowaniu odpowiedniej ich formy. Niezbędne jest potwierdzenie tych okoliczności przez inne rodzaje środków dowodowych, jakimi są dokumenty urzędowe, sądowe lub archiwalne".

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 89 § 1 kpa w związku z art. 86 kpa, przez brak wyznaczenia rozprawy administracyjnej i przesłuchania stron celem ustalenia własności, powierzchni i struktury nieruchomości Minister wskazał, że przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. przyznając szczególny walor określonym w tej ustawie dowodom nie wykluczają posiłkowego stosowania w postępowaniu o rekompensatę także innych dowodów. Nie można jednak uznać, że inne dowody, w tym przesłuchanie strony, mogą stanowić wyłączny dowód na pozostawienie nieruchomości. W myśl art. 86 kpa dowód z przesłuchania stron, w odróżnieniu od dowodu z zeznań świadków, jest środkiem dowodowym posiłkowym, dopuszczalnym wówczas, gdy po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały niewyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. W przypadku postępowań o potwierdzenie prawa do rekompensaty środek ten nie może mieć zastosowania, bowiem przyjęcie zeznania stron w zakresie dotyczącym potwierdzenia tytułu prawnego do pozostawionej nieruchomości, gdy nie znajduje to potwierdzenia w całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego stałoby w sprzeczności z art. 6 ustawy zupełnie ją wypaczając i powodując, że de facto całe postępowanie administracyjne mogłoby zakończyć się na złożeniu przez stronę zeznania, które potwierdziłoby jedynie żądanie określone we wniosku strony. Zdaniem Ministra stanowiłoby to obejście ustawy i skutkowałoby rażącym naruszeniem prawa.

Organ stwierdził, że przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony, obok wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność tego dowodu, powinno być uzasadnione okolicznościami występującymi w konkretnej sprawie. Jako środek dowodowy o charakterze uzupełniającym, nie może być jedynym środkiem dowodowym, jaki organ przeprowadził w postępowaniu wyjaśniającym. W ocenie organu brak było podstaw do przeprowadzenia uzupełniającego środka dowodowego w postaci przesłuchania stron postępowania.

Zdaniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji organ wojewódzki umożliwił stronie uczestnictwo w każdym stadium postępowania, w tym składanie dodatkowych dokumentów i wyjaśnień, a decyzję wydał po ustaleniu stanu faktycznego, na podstawie całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie. W uzasadnieniu decyzji wskazane zostały przesłanki, którymi kierował się organ l instancji odmawiając potwierdzenia prawa do rekompensaty. Dlatego też Minister uznał za niezasadne zarzuty dotyczące naruszenia art. 6, art. 7, art. 8, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 81 i 107 § 3 kpa.

Skargę na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] stycznia 2019 r. wniosły [...].

Zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie:

1. art. 10 § 1 kpa przez brak zapewnienia skarżącym czynnego udziału na etapie postępowania odwoławczego,

2. art. 138 § 1 pkt 1 przez bezzasadne utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji,

3. art. 8 kpa poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zasadę zaufania obywatela do organów państwa, w tym zakwestionowanie sposobu udokumentowania zeznania świadka przez konsula RP we [...] w zakresie świadka [...],

4. art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 kpa przez brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy i nierozpoznanie istoty sprawy,

5. art. 107 § 3 kpa przez brak odniesienia się do wszystkich zarzutów podniesionych przez skarżące w odwołaniu,

6. art. 107 § 3 kpa przez brak odniesienia się do wszystkich okoliczności i dokumentów podniesionych przez stronę w pismach kierowanych do organu, w tym do wykazanej okoliczności związanej z własnością majątku nieruchomego, a w szczególności, m.in. fragmentu "Rocznika Polskiego Przemysłu i Handlu z 1934 r., gdzie pod pozycją [...] znajduje się wpis dotyczący Fabryki Maszyn Rolniczych [...] i jej powierzchni,

7. art. 81 kpa przez dokonanie ustaleń faktycznych w sytuacji, gdy strona nie miała możliwości odniesienia się do przedmiotowych okoliczności,

8. art. 80 kpa przez brak dokonania oceny dowodów na podstawie całokształtu materiału dowodowego, przez pominięcie dowodu z oświadczeń świadków, przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i aprioryczne odmówienie wiarygodności zeznaniom świadków jedynie ze względu na ich wiek i zbieżność w opisie mienia,

9. art. 75 § 1, art. 77 i art. 80 kpa poprzez niedokonanie kompleksowego zebrania i oceny materiału dowodowego, niedopuszczenia jako dowód wszystkiego, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem i niepodjęcie wszelkich czynności zmierzających do dokładniejszego objaśnienia stanu faktycznego, co skutkowało poczynieniem błędnych i niepełnych ustaleń odmawiających potwierdzenia prawa do rekompensaty,

10. art. 75 § 1 kpa przez przyjęcie, że w toku postępowania za dowód mogą służyć jedynie środki dowodowe wskazane w ustawie o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez bezzasadne pominięcie dowodów z zeznań [...],

11. art. 89 § 2 kpa w zw. z art. 86 kpa przez brak wyznaczenia rozprawy administracyjnej i przesłuchania stron celem ustalenia własności, powierzchni i struktury nieruchomości stanowiącej majątek [...],

12. art. 80 kpa przez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i aprioryczne odmówienie wiarygodności zeznaniom świadków jedynie ze względu na ich wiek i zbieżność w opisie mienia,

13. art. 6 ust. 5 ustawy przez bezpodstawne przyjęcie, że oświadczenia świadków nie spełniają wymagań wskazanych w powołanym przepisie,

14. art. 107 § 3 kpa poprzez pominięcie w uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego odniesienia się do zarzutów naruszenia przez Wojewodę [...] art. 6, art. 7 i art. 77 § 1 kpa przez brak wszechstronnego wyjaśnienia sprawy; przez dokonanie ustaleń faktycznych w sprawie w sposób sprzeczny z zebranym w sprawie materiałem dowodowym i przedłożonymi dokumentami, w szczególności:

a) pominięcie aktu 5 służby wagonowej ze stacji [...], a [...], w którym potwierdza się własność warsztatu po ½ na rzecz braci [...] (pisząc: "[...] są właścicielami po równej części warsztatu przy ulicy [...]"), poprzez bezzasadne przyjęcie, że stanowi dowód posiadania jedynie majątku ruchomego w sytuacji, gdy dokument ten określa współwłasność pozostawionego warsztatu-nieruchomości w [...], pominięcie kontekstu historycznego, że służby wagonowe były najważniejszymi wówczas funkcjonującymi urzędami, które mogły wystawiać jakiekolwiek zaświadczenia, a pismo podpisane jest przez Naczelnika stacji, brygadiera w obecności przedstawiciela Polskiej Komisji Ewakuacyjnej w [...] oraz przez dwóch świadków oraz okoliczności, że w 1945 r. PUR nie dysponował specjalnymi drukami, bo ich jeszcze nie było (szczególnie w okolicy [...] itd.). Druki były dostępne od 1947 r., a okoliczność ta winna być znana organowi z urzędu,

b) pominięcie innych dokumentów potwierdzających własność nieruchomości byłych właścicieli, w tym zaświadczenia z archiwum w [...] z [...] grudnia 2009 r., pismo Dyrektora Archiwum w [...] z [...] października 2017r. i dołączone tłumaczenie z [...] listopada 2017 r. potwierdzające, że do braci [...] należała Fabryka Maszyn Rolniczych w [...] (bez ograniczeń czasowych) i stwierdzające że "w dokumentach Państwowego Archiwum nie odnaleziono innej informacji o fabryce", opis mienia pozostawionego (Pełnomocnika Polskiego Komitetu Wyzwolenia) w sytuacji, gdy ten dokument potwierdza istnienie nieruchomości na [...] , gdyż opisuje mienie ruchome pozostawione właśnie na tej nieruchomości, karty ewidencyjne [...], w których to w poz. 12 "stan majątkowy przed ewakuacją" jest zapis: "Zakład Przemysłowy", pominięcie spisu majątku [...] z [...] marca 1932 r., w którym uwidoczniony jest numer księgi wieczystej [...] w [...], "grunt z budynkiem", których [...] byli właścicielami, fragmentu "Rocznika Polskiego Przemysłu i Handlu z 1934 r., gdzie pod pozycją [...] znajduje się wpis dotyczący Fabryki Maszyn Rolniczych [...] i jej powierzchni ok [...],

c) bezzasadne przyjęcie, że Edykt ugodowy z [...] marca 1932 r. świadczy o zlikwidowaniu działalności w sytuacji, gdy sama jego treść wskazuje, że ma charakter pojednawczy,

d) pominięcie okoliczności, że przez wszystkie lata od 1870 r. fabryka braci [...] prosperowała bardzo dobrze, o czym świadczą cykliczne artykuły i ogłoszenia dołączone do akt sprawy, m.in., np. te które wymienia decyzja w punkcie 9 i 10, a także dokument karta 60 akt, w tygodniku Słowo Polskie z 1904 r. informacja o wystawie maszyn rolniczych, zawierającej dane, że Fabryka [...] określona, jako jedna z najwybitniejszych w tej dziedzinie nagrodzona została Złotym Medalem, wydruk z Księgi Adresowej Polskiego Przemysłu z 1930r. (karta 103, 104 akt sprawy) stwierdza posiadanie przez [...] telefonu, konta bankowego PKO: [...] i wzorowo urządzonego warsztatu w [...] przy ul. [...], również dokument karta 56 akt sprawy, [...] Dziennik Wojewódzki z 1931 wskazuje, że [...], jako nieliczni posiadają samochód osobowy marki [...], co świadczy o dobrej kondycji materialnej właścicieli . Ponadto Spis Kont Czekowych PKO z 1938 r. (karta 102 akt sprawy) potwierdza ciągłość istnienia konta bankowego PKO : [...] dla Fabryki Maszyn Rolniczych "[...]",

e) bezzasadne przyjęcie, że pismo [...] z [...] lipca 1932 r. świadczy o zlikwidowaniu Fabryki w 1931 r. z uwagi na zaległość [...] w sytuacji gdy ta zaległość wynosiła [...], jak w wykazie egzekucyjnym, zaś Fabryka istniała po tej dacie o czym świadczy, np. Edykt Ugodowy, przyjęcie jako wiarygodnego dokumentu nie spełniającego wymagań ustawy oraz nienoszącego cech dokumentu urzędowego (brak nagłówka, brak stempla),

f) wewnętrzna sprzeczność ustaleń organu, dla którego dokument taki, jak pismo [...] (nie noszącego cech dokumentu urzędowego) może być podstawą ustaleń faktycznych w sprawie w sytuacji, gdy ten sam organ pomija dowody w postaci zeznań świadków, tylko dlatego, że zmarli, co uniemożliwiło konwalidację ich zeznań, czy też zostały złożone w niewłaściwej formie.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżące wniosły o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie od organu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi rozwinęły zarzuty.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Na wstępie podkreślić należy, że skarżące domagając się potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami RP nie wykazały następstwa prawnego po [...]. Jak wynika z załączonych do akt administracyjnych postanowień spadkowych skarżące są spadkobierczyniami tylko po [...].

Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z [...] stycznia 2018 r., sygn. akt [...] spadek po [...] nabyli: żona [...] oraz dzieci: [...]. Po [...] spadek nabyła [...], a po [...] [...] (postanowienie Sądu Rejonowego [...] z [...] stycznia 2009 r., sygn. akt [...]). Z kolei po [...] spadek nabył [...] (postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] grudnia 2002 r., sygn. akt. [...]).

Zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom, albo niektórym z nich wskazanym przez pozostałych spadkobierców. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o potwierdzenie prawa do rekompensaty, gdy właściciel pozostawionego mienia już nie żyje, musi być jego spadkobiercą. Skoro skarżące nie należą do kręgu spadkobierców po [...], to nie mogą skutecznie domagać się po nim potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Jak wyżej zaznaczono skarżące są spadkobiercami [...]. Jednakże przeprowadzone postępowanie dowodowe, pomimo zebrania w sprawie szeregu dokumentów, nie wykazało, jakie nieruchomości, o jakiej powierzchni, gdzie położone pozostawił [...]. Okoliczność, że [...] przez II wojną światową prowadzili Fabrykę Maszyn Rolniczych [...], sama w sobie nie oznacza, że [...] był właścicielem, bądź współwłaścicielem nieruchomości na której była ona posadowiona.

W zaświadczeniu Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] grudnia 2008 r. wskazano, że w okresie 1925-1932 do [...] należała fabryka maszyn rolniczych w [...]. W zaświadczeniu tym wskazano, że brak jest informacji do jakiego czasu fabryka należała do [...]. Zważyć należy, że organ nie kwestionował, że taka firma funkcjonowała w obrocie gospodarczym. Jednakże postępowanie nie wykazało, aby [...] był właścicielem (czy też współwłaścicielem) nieruchomości na której była posadowiona fabryka lub innej nieruchomości w [...] czy też w [...]. Z wyżej powołanego zaświadczenia nie wynika na jakich gruntach, gdzie położonych wykonywała firma (należąca także do [...]) działalność i czyją stanowiły one własność. Dowodem na powyższe nie mogą być przedstawione przez skarżące: fragment "Rocznika Polskiego Przemysłu i Handlu" z 1934 r., gdzie pod pozycją [...] znajduje się wpis dotyczący Fabryki Maszyn Rolniczych [...], wyżej wskazanego Rocznika z 1938 r., "Spisu właścicieli kont czekowych w Pocztowej Kasie Oszczędności" (do których to dowodów, wbrew twierdzeniu skargi, organy odniosły się), gdyż dokumenty te nie stanowią o tytule prawnym do gruntu.

Dowodem potwierdzającym pozostawienie mienia nieruchomego nie jest także akt spisany [...] sierpnia 1945 r. pomiędzy piątą wagonową służbą stacji [...], a [...]. Wprawdzie wynika z niego, że [...]: "są właścicielami po równej części warsztatu przy ul. [...]", jednakże nie sposób z tego sformułowania wywieść, że chodzi o tytuł prawny do gruntu, w jakich częściach, o jakiej powierzchni. Poza tym, jak wynika z treści tego aktu, jego celem nie było precyzyjne określenie własności nieruchomości, ale wskazanie ruchomości - tj. narzędzi, które miały być oddane pracownikom kolei. Jak trafnie wskazały organy dokument ten nie ma waloru dokumentu urzędowego, natomiast pracownicy kolei nie byli uprawnieni do potwierdzenia prawa własności do nieruchomości. Wbrew zarzutom skargi organ odwoławczy odniósł się do tego dowodu i dokonał jego prawidłowej oceny. W kontekście tego dowodu nie sposób także podzielić zarzutu skargi, że służby wagonowe były wówczas najważniejszymi funkcjonującymi urzędami, które mogły wystawiać jakikolwiek zaświadczenia gdyż, według skarżących, w 1945 r. PUR nie dysponował drukami, które dostępne były dopiero od 1947 r. Otóż jest okolicznością znaną z urzędu, że orzeczenia PUR, w których opisywano pozostawione poza obecnymi granicami nieruchomości, były wystawiane od 1945 r.

Zważyć należy, że z zebranych w sprawie dokumentów wynika wprawdzie, że [...] z braćmi prowadził firmę pod nazwą "Fabryka Maszyn Rolniczych [...]", jednakże nie oznacza to, że bracia byli współwłaścicielami nieruchomości, na której znajdowało się przedsiębiorstwo. Fakt prowadzenia działalności w obrębie określonej nieruchomości nie przesądza o tym, że jest ona składnikiem materialnym przedsiębiorstwa lub, że należy ona do wspólników. Tym bardziej, że nie udało się pozyskać dowodów określających formę prawno - organizacyjną przedsiębiorstwa. Także okoliczność, że firma od 1870 r. prosperowała bardzo dobrze, że była wymieniana w periodykach, że posiadała telefon i konta bankowe, a [...] samochód, nie przesądza o prawie własności jego wspólników, w tym [...], do gruntu. Również wskazane w decyzji Wojewody problemy finansowe firmy (zakwestionowane w skardze) i postawienie jej w stan upadłości nie mają istotnego znaczenia, gdyż nie mają wpływu na ocenę, jakie nieruchomości i gdzie położone stanowiły własność (lub współwłasność) [...].

Odnosząc się do odpisu ugody zawartej [...] lipca 1924 r. pomiędzy spadkobiercami [...] (pradziada skarżących) wskazać należy, że nie jest to dowód na ustalenie prawa własności [...] (po którym skarżące dochodzą prawa do rekompensaty). Na odpisie brak jest podpisów i pieczęci osób uprawnionych do jego sporządzenia. Nie sposób więc ustalić, kto i w jakiej dacie go sporządził. Ponadto z treści odpisu wynika, że ostateczny podział majątku musi być przeprowadzony w sądzie "najdalej od 6 /sześciu/ tygodni od dnia dzisiejszego". Należy więc uznać, że ustalony w ugodzie podział masy spadkowej nie miał charakteru wiążącego. Do akt sprawy nie przedłożono także dokumentu, który wskazywałby na zatwierdzenie ugody przez sąd.

Prawidłowo organy uznały, że dowodu na pozostawienie nieruchomości, o której mowa w wyżej powołanej ugodzie nie mogą stanowić oświadczenia świadków [...]. W chwili wybuchu wojny miały odpowiednio 12 i 10 lat. Nie jest wiarygodne, aby tak małe dzieci interesowały się nieruchomościami i aby jako osoby dorosłe, po upływie tak znacznego czasu od wojny były w stanie szczegółowo je opisać w zakresie tytułu własności, ilości nieruchomości, powierzchni gruntów, zakresu upraw, powierzchni domu i ilości pomieszczeń, charakteru zabudowy, a nawet co do ilości i rodzaju inwentarza - tak jak to wynika z oświadczeń. Natomiast oświadczenie [...] nie spełnia wymogów formalnych wynikających z art. 6 ust. 5 ustawy, gdyż konsul jedynie poświadczył podpis świadka. Z kolei oświadczenie tylko jednego świadka -[...]- nie może stanowić podstawy do wykazania przesłanek pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, o których mowa w ustawie. Poza tym zaznania świadków pozostają w sprzeczności z opisem mienia wskazanym przez [...], który nie zgłosił u Pełnomocnika Rejonowego ds. Ewakuacji żadnych nieruchomości lecz jedynie ruchomości - urządzenia warsztatu. Z powyższych przyczyn nie sposób podzielić zarzutów skargi odnośnie naruszenia przez organ art. 80 kpa, polegających na pominięciu oświadczeń świadków i nie dokonaniu ich właściwej oceny oraz zarzutu naruszenia art. 6 ust. 5 ustawy. Również z odpisu zaświadczenia PUR w [...] z [...] października 1947 r. wynika, że [...] pozostawił w [...] wskazane w zaświadczeniu narzędzia. Zaświadczenie to zostało wydane na podstawie zeznań dwóch świadków - wymienionych w jego treści. Świadkowie nie podali, aby [...] pozostawił nieruchomości.

Natomiast zawarty w karcie ewidencyjnej z [...] października 1945 r., nr [...], w rubryce nr [...] - "Stan majątkowy przed ewakuacją" wpis - "zakład przemysłowy", z przyczyn wyżej omówionych nie dowodzi prawa do gruntu. Z dokumentu tego nie wynika miejsce położenia, rodzaj, powierzchnia pozostawionego majątku nieruchomego.

Odnośnie zarzutu naruszenia przez organy art. 89 § 2 kpa w zw. za art. 86 kpa, polegającym na braku wyznaczenia rozprawy i przesłuchaniu stron, to uznać należy zarzut ten za niezasadny. Przesłuchanie strony ma charakter dowodu posiłkowego, dopuszczanego w sytuacji, gdy organ administracji uzna, że po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku nadal pozostały nie wyjaśnione fakty istotne do rozstrzygnięcia sprawy. Nawet jednak w takiej sytuacji organ administracji państwowej "może" przesłuchać stronę. W niniejszej sprawie fakt nie przesłuchania stron, nie może być podstawą do stwierdzenia, że decyzję wydano z naruszeniem prawa procesowego.

Podnieść należy, że w myśl art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy osoba ubiegająca się o potwierdzenie prawa do rekompensaty powinna do swojego wniosku dołączyć dowody świadczące o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP, o których mowa w art. 1 ustawy oraz dowody świadczące o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości, które enumeratywnie wymienia art. 6 ust. 1-3 ustawy. W sytuacji braku dowodów wymienionych w powyższych przepisach dowodem mogą być oświadczenia dwóch świadków. Z powołanych wyżej przepisów wynika, że w przypadku postępowania dowodowego w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty ustawodawca w sposób istotny ograniczył zasadę oficjalności w stosunku do ogólnej regulacji przyjętej w kpa. Przyjęcie zeznań stron odnośnie pozostawionego mienia, jego rodzaju, powierzchni, miejsca położenia w sytuacji, gdy nie wynika to z zebranych dowodów stałoby w sprzeczności z art. 6 ustawy. Poza tym skarżące z racji wieku (wnuczki [...]) nie mogą mieć wiedzy wynikającej z własnych obserwacji dotyczącej przedmiotowej sprawy. Podnieść należy, że przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony, obok wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność tego dowodu, powinno być uzasadnione okolicznościami występującymi w konkretnej sprawie. Jako środek dowodowy o charakterze uzupełniającym, nie może być najistotniejszym (lub jedynym) środkiem dowodowym świadczącym o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP, a taka sytuacja miałaby miejsce w niniejszej sprawie.

Wskazać należy, że organy administracji publicznej prowadzące postępowanie w sprawie rekompensaty nie naruszyły przepisów procedury administracyjnej regulujących zasady postępowania dowodowego. W toku tego postępowania nie tylko podjęto prawidłowe czynności w przedmiocie weryfikacji przedstawionych przez stronę oświadczeń świadków i pozostałych dowodów, ale też organ we własnym zakresie poszukiwał dokumentów archiwalnych, które mogłyby potwierdzić fakt pozostawienia nieruchomości przez ówczesnego właściciela. Wojewoda zwracał się w tym celu do Konsulatu Generalnego we [...] (pisma z [...] maja 2016 r. i z [...] lipca 2017 r.), Archiwum Akt Nowych (pismo z [...] marca 2017 r.), Archiwum Państwowego w [...] (pismo z [...] lipca 2017 r.), Archiwum Narodowego w [...] (pismo z [...] lipca 2017 r). Zarówno z nadesłanych dokumentów, jak również zebranych dowodów nie wynika, aby [...] postawił nieruchomości poza obecnymi granicami RP. Strona była też kilkakrotnie wzywana do uzupełnienia braków wniosku. W takiej sytuacji, podniesione w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania - art. 6, 7, 75 § 1, 77 § 1 i 80 kpa okazały się niezasadne. Stan faktyczny w sprawie został wyjaśniony w sposób wystarczający i zgodny z zasadami prawdy obiektywnej. Wbrew twierdzeniom skargi organy dokonały oceny wszystkich dowodów na okoliczność pozostawienia przez [...] nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowościach [...] oraz [...]. Uzasadnienie nie narusza art. 107 § 3 kpa.

Organ I instancji pismem z [...] sierpnia 2018 r. zawiadomił skarżące w trybie art. 10 § 1 kpa o zebranych w sprawie dowodach i możliwości zapoznania się z nimi oraz o prawie składania dodatkowych wyjaśnień. Z akt sprawy nie wynika, aby organ odwoławczy dokonał takiego zawiadomienia przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Jednakże zarzut naruszenia wyżej wskazanego przepisu mógłby być skuteczny i powodować uchylenie decyzji tylko wówczas, gdyby strona wykazała, że na skutek powyższego naruszenia, nie mogła przedstawić dowodów, które skutkowałyby wydaniem innego rozstrzygnięcia. Skarżące tej okoliczności nie wykazały. Poza tym po wniesieniu odwołania materiał dowodowy nie został uzupełniony o nowe dowodowy. Z powyższych przyczyn naruszenie powołanego przepisu nie miało wpływu na wynik sprawy. Nie doszło także do naruszenia art. 81 kpa.

Wbrew zarzutowi skargi nie został naruszony przepis art. 138 § 1 pkt 1 kpa, gdyż decyzja organu I instancji była prawidłowa.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.