Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 510/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2016-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska, Sędziowie Sędzia WSA Bolesław Stachura,, Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj (spr.), Protokolant starszy sekretarz sądowy Anna Kalisiak, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 29 września 2016 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek 1. oddala skargę, 2. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego M. S. kwotę [...] złotych powiększoną o kwotę należnego podatku od towarów i usług z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej.


UZASADNIENIE

1. Pismem z dnia 30 grudnia 2014 r. W. K. (dalej przywoływany jako: "Skarżący"), wystąpił o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne należnych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, pozostałych do zapłaty w ramach układu ratalnego rat w okresie od 1 stycznia 2015 r. do listopada 2016 r. oraz opłaty prolongacyjnej. Wniosek uzasadnił on trudną sytuacją finansową. Wskazał, że od czasu wydanej dnia 31.05.2010 r. przez [...] decyzji odmawiającej umorzenia zobowiązań upłynęło ponad 4,5 roku, a sytuacja finansowa i zdrowotna Skarżącego i jego rodziny uległa drastycznemu pogorszeniu. Wysokość dochodu rodziny oszacował Skarżący na kwotę [...] zł. Oświadczył, że po uregulowaniu bieżących opłat w wysokości [...] zł (bez rat do ZUS) pozostaje mu kwota [....] zł, która nie wystarcza na opłacenie należności z tytułu składek ZUS, wynoszących po [...] zł. W tej sytuacji rodzina jest pozbawiona możliwości zakupu jakiegokolwiek jedzenia, nawet na składki ZUS brakuje ok. [...] zł. Skarżący poinformował, że spłata składek ZUS stanowi dobitne zagrożenie egzystencji dla jego rodziny i stwarza niebezpieczeństwo poniesienia zbyt ciężkich skutków. Nie jest on w stanie spłacać zadłużenia, gdyż spowoduje to niedostatek rodziny. Ponadto Skarżący wskazał, że nie ma szans na poprawę sytuacji finansowej. Żyje z żoną w stale pogłębiającym się ubóstwie i niedożywieniu. Ponadto mija 2,5 roku od nieszczęśliwego wypadku, któremu skarżący uległ w dniu 9 stycznia 2012 r. Po przebytej w dniu 13 stycznia 2012 r. operacji, proces gojenia ran nie przebiega pomyślnie. Następują zaawansowane zmiany zwyrodnieniowe, zniekształcenia kręgosłupa i stawów krzyżowo- biodrowych, narastają silne bóle. Środki przeciwbólowe są mało skuteczne, niepokojący jest również postępujący zanik mięśni kończyn dolnych, co jest bardzo groźne. Przyczyną tej sytuacji jest brak specjalistycznego sprzętu, takiego jak łóżko i materac przeciwodleżynowy, na które Skarżącego aktualnie nie stać, a zakup ratalny nie jest możliwy. Doprowadzi to do zaprzestania chodzenia i zostanie on skazany na wózek inwalidzki, na zakup którego również Skarżącego nie stać. Ponadto nadmienił on, że brakuje mu środków finansowych na zakup ciepłej odzieży na zimę i używa odzieży jesiennej nieocieplonej. Wskazał dalej, że z uwagi na sytuację rodzinną, finansową i zdrowotną nie jest w stanie spłacić zobowiązań, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla Skarżącego i jego rodziny oraz pozbawiłoby rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

2. Zakład, decyzją z dnia [...] r. znak [...] , odmówił Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych.

3. Pismem z dnia 5 marca 2015 r. Skarżący zwrócił się z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie.

4. Rozpatrując ponownie sprawę Prezes Zakładu stwierdził, że rozstrzygnięcie Zakładu wyrażone w w/w decyzji jest zasadne i decyzją z dnia [..] r. znak: [...] utrzymał ją w mocy.

5. Rozstrzygnięcie to Skarżący zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2015 r. uchylił zaskarżoną decyzję. W ocenie Sądu Zakład w niedostateczny sposób rozpoznał sytuację zdrowotną skarżącego i jego małżonki w odniesieniu do przesłanek umorzenia należności z tytułu składek. Sąd wskazał, że w ponownie prowadzonym postępowaniu organ winien dokonać ponownej analizy sytuacji Skarżącego i po zestawieniu wysokości dochodu uzyskiwanego przez Skarżącego i członków jego rodziny, w rozumieniu § 3 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego do art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, z niezbędnymi kosztami utrzymania jego i najbliższych - ustalić, czy jest on w stanie spłacać istniejące zadłużenie bez niedostatku i wydać rozstrzygnięcie adekwatne do poczynionych ustaleń.

6. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Prezes Zakładu uznał ustalenia ZUS za prawidłowe i decyzją z dnia .[...] r., znak [...] , utrzymał w mocy decyzję Zakładu x dnia 27 lutego 2015 r.

Po zapoznaniu się ze zgromadzonymi w sprawie dokumentami Prezes Zakładu stwierdził, że Zakład właściwie ocenił, iż nie zaistniały okoliczności umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek z powodu ich całkowitej nieściągalności. Ustawodawca wymienił przesłanki całkowitej nieściągalności w ust. 3 pkt 1-6 art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a analiza zgromadzonych w sprawie dokumentów wskazuje, że nie została spełniona żadna z nich. W szczególności Skarżący posiada stałe źródło dochodów w postaci świadczenia emerytalnego, z którego możliwa jest skuteczna egzekucja w kwocie [...] zł miesięcznie. Ponadto wraz żoną, która również posiada zobowiązania wobec ZUS, jest on współwłaścicielem nieruchomości, na której Zakład posiada zabezpieczenie hipoteczne i która może być przedmiotem egzekucji. Powyższe jednoznacznie przesądza o braku całkowitej nieściągalności, tj. niezbędnego warunku do umorzenia zobowiązań skarżącego w oparciu o art. 28 ust. 3 w/w ustawy.

Prezes Zakładu podzielił również ocenę Zakładu, że nieuzasadnione byłoby pozytywne rozpatrzenie wniosku Skarżącego i umorzenie zadłużenia w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Wskazał, że możliwość umorzenia długu na zasadach określonych w w/w rozporządzeniu przewidziana jest dla sytuacji o charakterze wyjątkowym, gdy ze względów zdrowotnych lub rodzinnych zobowiązany wykaże, że pozbawiony jest możliwości uzyskiwania dochodu, nie jest realnie możliwe wywiązanie się z obowiązku opłacania należności z tytułu składek bez zagrożenia niezbędnych potrzeb życiowych, czy też w wyniku nadzwyczajnych zdarzeń losowych zobowiązany poniósł straty zagrażające prowadzeniu dalszej działalności. W tym szczególnym przypadku, który stanowi wyjątek od zasady, iż przesłankę umorzenia może stanowić stwierdzenie całkowitej nieściągalności, ciężar wykazania zaistnienia przesłanek uprawniających Zakład do ewentualnego umorzenia spoczywa na zobowiązanym.

W przedmiotowej sprawie, na podstawie przedłożonych przez Skarżącego dowodów oraz ustaleń własnych Organ uznał, że nie zaistniały okoliczności uprawniające do przyjęcia, że sytuacja, w jakiej się znajduje Skarżący odpowiada wymogom określonym w w/w rozporządzeniu.

W ramach ustaleń własnych Zakład podjął w dniu 30.12.2015 r. próbę przeprowadzenia oględzin stanu majątkowego bezpośrednio w miejscu zamieszkania Skarżącego. Nie doszło do kontaktu osobistego Skarżącego ani jego żony z pracownikiem Zakładu. Dokonał on natomiast z zewnątrz dokumentacji zdjęciowej należącej do Skarżącego nieruchomości.

Organ ustalił, że Skarżący posiada stałe źródło dochodów z tytułu emerytury w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Wysokość świadczenia żony stanowi kwota [...] zł netto. Łączny dochód z tytułu świadczeń emerytalnych, pozostający co miesiąc do dyspozycji w 2015r. kształtował się zatem na poziomie [...] zł. Ponadto corocznie Skarżący uzyskuje środki finansowe z tytułu zwrotu podatku dochodowego - za 2011 r. – [...] zł, za 2012 r. - [...] zł, za 2013 r. – [...] zł, za 2014 r. - [...] zł. Biorąc pod uwagę fakt, że oboje małżonkowie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności oraz że spłacone na rzecz ZUS w 2015 r. raty dotyczą składek zdrowotnych, również za rok 2015 będzie im przysługiwał zwrot podatku. Z uzyskiwanych środków ponoszone są koszty utrzymania i koszty leczenia, dobrowolnego ubezpieczenia, które według przedłożonego przez Skarżącego zestawienia z dnia 30 listopada 2015 r. wynoszą [...] zł, spłacane są raty (kredyt – [...] zł i ZUS – [...] zł) oraz koszty sądowe [....] zł. Łączna wysokość miesięcznych wydatków według oświadczenia wynosi [...] zł. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący podał, że dokonywał niezbędnych remontów i usunięć awarii w domu. Organ, na podstawie oświadczeń Skarżącego ustalił, że w okresie 4 lat na remont domu zostały przeznaczone środki w łącznej kwocie [...] zł. Jednakże na okoliczność przeprowadzonych remontów i związanych z tym wydatków nie zostały złożone żadne dowody. Zatem, w ocenie Organu okoliczność ta nie może być przez Zakład brana pod uwagę.

Organ wskazał, że według przedłożonej kserokopii decyzji Burmistrza Miasta i Gminy D. P. z dnia 23 lutego 2009r . o wymiarze podatku od należącej do Skarżącego nieruchomości powierzchnia działki ma [...] m2, budynki mieszkalne [...] m2, a budynki związane z działalnością gospodarczą [...] m2. Z oględzin Organ wywiódł, że dom jest dwukondygnacyjny, z zagospodarowanym przyziemiem, poddaszem i częścią użytkową. Zewnętrzny ogląd wskazuje na dobry stan nieruchomości. Z ustaleń Zakładu wynika, że w domu tym zamieszkuje również [...] letni syn – D. K., który w ocenie Organu z tego tytułu jest zobowiązany partycypować w kosztach utrzymania domu i w opłatach z tym związanych. Organ wskazał, że pod tym adresem prowadził on w latach 2007 - 2012 własną działalność gospodarczą w zakresie "pozostałych badań i analiz technicznych". Jak wynika z tablicy informacyjnej na ścianie budynku jest on certyfikowanym rzeczoznawcą techniki samochodowej i ruchu drogowego.

Organ uznał, że wielkość domu, choćby tylko części mieszkalnej ([....] m2), znacznie przewyższa niezbędne potrzeby mieszkaniowe gospodarstwa emeryckiego 2 osób. Natomiast budynki związane z działalnością gospodarczą stwarzają potencjalną możliwość pozyskania dodatkowych pożytków. Posiadanie takiej wielkości domu, sposób jego wykorzystania oraz ponoszenie kosztów z tym związanych zależą więc, w ocenie Organu, od suwerennych decyzji Skarżącego i jego żony.

W odniesieniu do wydatków Organ wskazał, iż wydatki z tytułu spłaty zaciągniętych kredytów i z tytułu ubezpieczenia w PZU są konsekwencją podjętych przez Skarżącego decyzji. Jednocześnie Organ uwypuklił, że należności ZUS mają charakter publicznoprawny, stąd Zakład nie może zaakceptować sytuacji, w której kosztem należności Zakładu spłacane są inne zobowiązania bądź finansowane dobrowolne wydatki nie mające charakteru niezbędnego. Banki, przed udzieleniem kredytu, badają zdolność kredytową potencjalnych kredytobiorców. Skoro kredyt został Skarżącemu udzielony, należy wnioskować, iż banki pozytywnie oceniły zdolność do spłaty zobowiązań. W świetle powyższego uprawniony zdaniem Organu jest wniosek, że Skarżący i jego żona posiadają zdolność spłaty zobowiązań, zarówno z uzyskiwanych dochodów, jak i też posiadanego majątku nieruchomego.

Organ dokonał porównania dochodów ([...] zł netto miesięcznie w 2015r.) z kwotą minimum socjalnego dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego, która w 2014r. wynosiła [...] zł ( we wrześniu 2015r. kwota ta wynosiła [...] zł, a w grudniu 2015r. [...] zł) i uznał, iż Skarżący nie znajduje się w sytuacji, w której ratalna spłata zadłużenia na rzecz ZUS pozbawiłaby go środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Za takie, w ocenie Organu, nie mogą być bowiem uznane w szczególności koszty utrzymania stosunkowo dużego domu, dobrowolnego ubezpieczenia, czy też spłaty zaciągniętych kredytów.

Ponadto, jak wskazał Organ, po spłacie długu objętego układem ratalnym (układ do listopada 2016 r.) obciążenia miesięczne ulegną kolejnemu zmniejszeniu o kwotę raty, tj. o ok [...] zł. Tym samym w nieodległym terminie, bo w ciągu 2016 r. zostaną uwolnione środki w łącznej wysokości ok. [...] zł miesięcznie (po spłacie rat w marcu, lipcu i listopadzie 2016r.). Oznacza to, że ponad 1/3 wydatków wykazanych w oświadczeniu nie ma charakteru trwałego i w ciągu 2016 r. zostanie spłacona, uwalniając środki na zaspokojenie innych potrzeb Skarżącego. Dodatkowo spłaty składek na ubezpieczenie zdrowotne w danym roku kalendarzowym Skarżący może wraz z żoną uwzględnić w rocznym rozliczeniu z tytułu podatku dochodowego. Oznacza to, że faktyczne obciążenie spłatą rat jest niższe niż nominalna wysokość rat układów ratalnych, które Skarżący wraz z żoną spłaca na rzecz ZUS, bowiem zobowiązania dotyczą wyłącznie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Prezes Zakładu przedstawił w formie tabelarycznej wysokość miesięcznych dochodów Skarżącego i żony w okresie od marca 2014 r. do marca 2016 r., wysokość zwrotu nadpłaty podatku dochodowego oraz tendencję spadkową wydatków w 2016 r.

Za udokumentowane we wskazanej przez Skarżącego wysokości, na podstawie przedłożonych dokumentów, uznane zostały wydatki na energię elektryczną, ścieki, śmieci, telefon, telewizor, dobrowolne ubezpieczenie, podatek od nieruchomości, spłatę kredytu, gaz -ciepłą wodę i gaz - kuchnię oraz spłatę rat na rzecz ZUS. Natomiast na okoliczność kosztów ogrzewania, spłaty kosztów sądowych, zakupu środków czystości nie zostały przedłożone żadne dowody, Organ zatem nie uznał ich za udokumentowane.

Na okoliczność wydatków na lekarstwa Skarżący przedłożył fakturę z grudnia 2014 r. na kwotę [...] zł oraz kserokopie kilku recept, w tym w styczniu 2016 r. dodatkowo recept na leki F., A. i T. Organ wskazał, że biorąc pod uwagę wartość faktury oraz dawkowanie leków wskazane na receptach, można wnioskować, że objęte fakturą leki zaspokoją około dwumiesięczne potrzeby. Ceny leku F. (refundowany) oraz A. i T. kształtują się na poziomie łącznie [...] zł miesięcznie. Organ dodał, że Skarżący nie przedłożył innego rodzaju dokumentów, np. informacji lekarza leczącego, które by wskazywały, jakie leki są niezbędne do przyjmowania na stale oraz dawkowanie tych leków, co umożliwiłoby precyzyjniejsze oszacowanie niezbędnych miesięcznych kosztów leków. Nie przedłożył dowodów na ponoszenie kosztów dojazdów związanych z leczeniem, nie można ich zatem uznać za udokumentowane. Udokumentowany koszt zakupionych zabiegów żony [...] zł został doliczony do średnich miesięcznych kosztów w wysokości 1/12. W konsekwencji za udokumentowane Organ uznał koszty związane z leczeniem rzędu [...] zł miesięcznie.

Odrębnie Organ ustosunkował się, w świetle przedłożonych dowodów do wysokości wydatków, które można uznać za konieczne do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Poziom wydatków związanych ze zużyciem (energia elektryczna, gaz) nie wskazuje bowiem, w ocenie Organu, na oszczędne działanie. Organ ponownie podkreślił, że wspólnie ze Skarżącym zamieszkuje dorosły syn, który w tego rodzaju wydatkach jest zobowiązany partycypować.

Organ podkreślił, że dobrowolne wydatki związane z telewizją (P. C. S.A.), czy ubezpieczeniem również nie mogą być uznane za służące zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych. Dodatkowo Organ wywnioskował, że w związku z opłacaniem przez Skarżącego dobrowolnego ubezpieczenia przysługiwały również świadczenia związane z wypadkiem czy pogorszeniem stanu zdrowia.

W wyniku analizy koszyka minimum socjalnego i minimum egzystencji oraz dokumentów zebranych w sprawie Organ doszedł do przekonania, że średnie dochody miesięczne do lutego 2016 r. (przed waloryzacją świadczeń) po doliczeniu po l/n zwrotu podatku znacznie przewyższają (o 87,5 %) minimum socjalne oraz prawie 4-krotnie przewyższają minimum egzystencji. Organ wskazał, że obciążenia ratalne na rzecz banku, instytucji oraz ZUS mają charakter okresowy. Od miesiąca sierpnia 2016r. (po spłacie kredytu) dochód pozostały po odjęciu udokumentowanych wydatków i raty ZUS przekracza kwotę minimum socjalnego o ok. [...] zł (ok 14%). Natomiast od grudnia 2016r. pozostanie jedynie rata w wysokości [...] zł z tytułu umowy ratalnej żony z ZUS. Od tego czasu dochód, po odjęciu udokumentowanych wydatków i raty ZUS, przekroczy kwotę minimum socjalnego o ok. [...] zł (37%).

W konsekwencji Organ uznał, że brak jest podstaw do przyjęcia, że zostały spełnione przesłanki uprawniające Zakład do umorzenia należności z tytułu składek na zasadach określonych w wyżej powołanym rozporządzeniu, tj. mimo braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności.

7. Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem decyzji W. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

Skarżący zarzuca organowi naruszenie przepisów postępowania:

- art. 7, 77 i 80 kpa poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału sprawy;

- art. 79 kpa w związku z art.10 kpa poprzez zaniechanie zawiadomienia strony o zamiarze przeprowadzenia oględzin nieruchomości i stanu majątkowego w miejscu zamieszkania Skarżącego;

- art. 10 kpa poprzez zaniechanie zawiadomienia Skarżącego o zakończeniu postępowania dowodowego oraz uniemożliwienie Skarżącego wypowiedzenia się co do zawartości akt;

- art.170 oraz art. 153 p.p.s.a. poprzez niezastosowanie się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w prawomocnym orzeczeniu WSA w Szczecinie, których słuszność potwierdził NSA.

Skarżący zarzucił organowi również naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez :

- naruszenie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez nieuwzględnienie (przynajmniej częściowe) faktu, że opłacenie składek stanowiłoby dla Skarżącego i jego rodziny okoliczność pozbawiającą go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz przez nieuwzględnienie przez Organ przewlekłej choroby Skarżącego i jego żony jako okoliczności uniemożliwiającej uzyskanie dodatkowego dochodu na spłatę należności z tytułu składek.

8. W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

9. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 p.p.s.a. uprawniony jest do badania czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym zarzutami skargi (art. 134 p.p.s.a.).

10. Na początek WSA uznał, że stan faktyczny przyjęty w zaskarżonej decyzji jest prawidłowy i nie budził wątpliwości Sądu. Poza sporem pozostaje to, że na dzień wydania zaskarżonej decyzji zostały spłacone należności z tytułu składek i odsetek w łącznej kwocie [...] zł (w odniesieniu do zadłużenia stanowiącego przedmiot wniosku). Należności te zostały uregulowane dobrowolnie w ramach zawartej umowy ratalnej.

Do realizacji w układzie ratalnym w okresie od marca do listopada 2016 r. pozostała kwota należności głównej [..] zł wraz z odsetkami liczonymi na dzień złożenia wniosku o układ (6.04.2012 r.) i opłatą prolongacyjną w łącznej wysokości [...] zł. Po spłacie rat do umorzenia przewidziane są należności w łącznej kwocie. [...] zł na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2012r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U z 2012r., poz. 1551), tzw. ustawy abolicyjnej.

Spornym pozostaje to, czy sytuacja materialna Skarżącego nie implikuje konieczności umorzenia zaległości.

11. Na wstępie wywodu nakreślić należy ramy prawne sprawy.

Zgodnie z normą zawartą w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. – dalej przywoływana jako" "u.s.u.s."), należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład z uwzględnieniem treści ust. 2-4. Jest to regulacja określająca prawo wierzyciela do zwolnienia dłużnika z długu. W przypadku wierzycieli, będących podmiotami dysponującymi środkami publicznymi, do których należy Z. U. S., nie występuje dowolność w tym zakresie. W takim bowiem przypadku, ustawodawca - zezwalając na rezygnację z egzekwowania należności - wprowadza daleko idące ograniczenia prawne.

I tak, przepis art. 28 ust. 2 ww. ustawy stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a w ust. 3 wymienione są w siedmiu punktach sytuacje, w których zachodzi całkowita nieściągalność w rozumieniu ustawy. Są to takie sytuacje, jak: śmierć dłużnika i brak następców prawnych (pkt 1), oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości (pkt 2), zaprzestanie prowadzenia działalności przy braku majątku, następców prawnych i podstaw do odpowiedzialności osób trzecich (pkt 3), brak środków po zakończeniu postępowania likwidacyjnego (pkt 4), znikoma wysokość nieopłaconej składki (pkt 4a), stwierdzenie przez organ egzekucyjny braku majątku (pkt 5), oraz brak możliwości uzyskania w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (pkt 6). Z zestawienia tych sytuacji wynika, że Z. U. S. może zrezygnować z egzekwowania należności tylko wówczas, gdy dalsze prowadzenie egzekucji jest bezcelowe lub nieopłacalne.

Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tzn. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tych składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

O ile powyższa regulacja, dotycząca możliwości umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z powodu ich całkowitej nieściągalności, odnosi się do wszystkich podmiotów zobowiązanych do ich uiszczenia, o tyle w odniesieniu do osób ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami tych składek, ustawa ta przewiduje również możliwość umorzenia należności z tytuł składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Podkreślić także należy, iż w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odmiennie unormowano podstawę i przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności z tytułu składek od takich osób mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym uprawnienie do wydania przez właściwego ministra rozporządzenia do określenia szczegółowych zasad umarzania takich należności z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, sformułowano zalecenie w postaci brania pod uwagę ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych.

Przesłanki, którymi powinien się kierować organ podejmujący decyzję w takim przypadku, wskazane zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 – dalej przywoływane jako: "rozporządzenie wykonawcze"), w którego § 3 ust. 1 przewidziano, że zaległe składki mogą być umorzone, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1) lub, że ze względu na poniesione w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia straty materialne opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2). Przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, która pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, jest kolejną przesłanką wymienioną w tym rozporządzeniu wykonawczym (pkt 3).

12. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 5 marca 2014 r. (sygn. akt II GSK 22/13), w stosunku do tej grupy osób (zobowiązanego i jego rodziny), konieczność uwzględnienia ich ważnego interesu oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych jest konstrukcją podobną do przyjętej w art. 7 k.p.a., gdzie obowiązek załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli stanowi w orzecznictwie i doktrynie podstawowy element uznania administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2007 r. sygn. akt II GSK 264/07, LEX 494281).

Uwzględniając powyższe regulacje, w orzecznictwie podkreśla się, że przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek. Do nich zalicza się także przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą zobowiązanych do opłacania składek na swoje ubezpieczenie. Przy ich umarzaniu należy więc zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i rodziny przy uwzględnieniu jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 maja 2009 r. (sygn. II GSK 1045/08, źródło internetowe: www.orzeczenia.nsa.gov.pl) odnosząc się do powyższej kwestii wyjaśnił, że na tym właśnie polega istota odmienności obu reżimów prawnych mająca na celu zapewnienie koniecznej ochrony dla przedsiębiorców, którym w razie umorzenia składek – pomimo braku przesłanki całkowitej ich nieściągalności – nie zalicza się do okresu ubezpieczenia przerw w ich opłacaniu na własne ubezpieczenie społeczne.

Natomiast wskazana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej.

W tym miejscu Sąd pragnie podkreślić, że jego rolą w kontroli legalności decyzji administracyjnej mającej charakter uznaniowy, jest dokonanie analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie sąd administracyjny nie może oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej. Zadaniem bowiem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji (por. wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., sygn. akt II GSK 724/09, LEX nr 746112).

13. Jak wskazywano powyżej, z treści § 3 ust. 1 rozporządzenia wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia zaległych składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu składek jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Przeprowadzona w ten sposób analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym.

Sama możliwość umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia podyktowana jest interesem strony. Chodzi bowiem o należności ZUS, które są uzasadnione, wymagalne i ściągalne, jednak z woli ustawodawcy wyjątkowo, z uwagi na szczególnie trudną sytuację życiową zobowiązanego i jego rodziny, ZUS może należności te umorzyć. Jest przy tym oczywiste, że z punktu widzenia zobowiązanego zawsze jest zasadne umorzenie jego należności składkowych, zaś z punktu widzenia interesów ZUS umorzenie należności składkowych jest zawsze niekorzystne.

14. Na gruncie regulacji z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego nie można stwierdzić, co należy uważać za zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, jednakże, na co Sąd już we wcześniejszych orzeczeniach wskazywał, przyjąć należy, że chodzi tu o niezbędne minimum. W delimitacji znaczenia tego terminu należy bez wątpienia odnieść się do takich pojęć, jak "minimum socjalne" oraz "minimum egzystencji".

W tym miejscu Sąd podkreśla, że za ziszczenie się przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego należy uznać taką sytuację, gdy warunki bytowe osoby zobowiązanej powodują trwałe zagrożenie dalszej egzystencji. Przy ocenie czy ten stan ma charakter trwały należy uwzględnić, czy trudności płatnicze zobowiązanego mają charakter okresowy, czy też może trwały i pogłębiający się oraz czy istnieją szanse na poprawę sytuacji finansowej. Ponadto, przy tej ocenie trzeba porównać stwierdzoną sytuację materialną strony z wysokością zaległej należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę i członków jej rodziny w rozumieniu § 3 ust. 2 rozporządzenia wykonawczego z niezbędnymi kosztami utrzymania jej i najbliższych w celu ustalenia, czy jest w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez niedostatku.

W zaskarżonej decyzji wszystkie wskazywane powyżej elementy znalazły odniesienie.

Organ wykazał, iż średnie dochody miesięczne Skarżącego i żony do lutego 2016 r. (przed waloryzacją świadczeń) po doliczeniu zwrotu podatku znacznie przewyższają (o 87,5 %) minimum socjalne oraz prawie 4-krotnie przewyższają minimum egzystencji. Organ wykazał także, że obciążenia ratalne na rzecz banku, instytucji oraz ZUS mają charakter okresowy. Od miesiąca sierpnia 2016 r. (po spłacie kredytu) dochód pozostały po odjęciu udokumentowanych wydatków i raty ZUS przekracza kwotę minimum socjalnego o ok. [...] zł (ok 14%). Natomiast od grudnia 2016r. pozostanie jedynie rata w wysokości [...] zł z tytułu umowy ratalnej zawartej przez Skarżącą z ZUS. Od tego czasu dochód po odjęciu udokumentowanych wydatków i raty ZUS przekroczy kwotę minimum socjalnego o ok. [...] zł (37%).

Co w sprawie należy podkreślić, samo prawdopodobieństwo uzyskania dochodów, tak z posiadanego majątku jak i możliwość płatności w przyszłości poprzez rozłożenie jej na raty, należy uznać za niewystarczające dla celów wykazania możliwości spłaty zadłużenia. Nie chodzi bowiem o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. W tej sprawie jednak Organ wyjątkowo precyzyjnie odniósł się tak do aktualnej na dzień wydawania decyzji sytuacji majątkowej Skarżącego, jak też wykazał, wskazując na konkretne daty i zdarzenia, że będzie ona ulegać poprawie. Wykazał także, w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, że Skarżący wraz z żoną dysponuje środkami pozwalającymi jej na spłatę zadłużenia.

Organ porównał dochody ([...] zł netto miesięcznie w 2015 r.) z kwotą minimum socjalnego dla 2-osobowego gospodarstwa emeryckiego, która w 2014 r. wynosiła [...] zł (we wrześniu 2015 r. kwota ta wynosiła [....] zł, a w grudniu 2015 r. [....] zł) i w świetle tych ustaleń uznał, iż Skarżący nie znajduje się w sytuacji, w której ratalna spłata zadłużenia na rzecz ZUS pozbawiłaby go środków na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Za takie nie mogą być bowiem uznane w szczególności koszty utrzymania stosunkowo dużego domu, dobrowolnego ubezpieczenia, czy też spłaty zaciągniętych kredytów. Organ wykazał, że po spłacie długu objętego układem ratalnym (układ do listopada 2016 r.) obciążenia miesięczne ulegną kolejnemu zmniejszeniu o kwotę raty, tj. o ok [...] zł. Tym samym w ciągu 2016 r. zostaną uwolnione środki w łącznej wysokości ok. [...] zł miesięcznie (po spłacie rat w marcu, lipcu i listopadzie 2016 r.). Oznacza to, że ponad 1/3 wydatków wykazanych w oświadczeniu nie ma charakteru trwałego i w ciągu 2016 r. zostanie spłacona, uwalniając środki na zaspokojenie innych potrzeb Skarżącego. Dodatkowo Organ wskazał, że spłaty składek na ubezpieczenie zdrowotne w danym roku kalendarzowym Skarżący wraz z żoną mogą uwzględnić w rocznym rozliczeniu z tytułu podatku dochodowego. Oznacza to, że faktyczne obciążenie spłatą rat jest niższe niż nominalna wysokość rat układów ratalnych, które spłacają Skarżący z żoną na rzecz ZUS, bowiem zobowiązania dotyczą wyłącznie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne.

W tym miejscu Sąd podkreśla, że to w interesie Skarżącego leżało jak najbardziej precyzyjne udokumentowanie wszystkich wydatków, tymczasem brak było w dokumentacji np. rachunków za ogrzewanie, czy naprawy/remonty dokonywane w domu, na które powoływał się Skarżący. Wysokość wydatków wynika jedynie z oświadczenia Skarżącego. Brak jest także informacji czy i w jakim zakresie w kosztach utrzymania domu uczestniczy dorosły syn Skarżącego.

15. Zaskarżona decyzja w ocenie Sądu nie narusza także dyspozycji art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia wykonawczego. Podkreślić należy, iż okoliczności wskazane w tej normie prawnej (przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny) mogą stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności tylko wtedy, gdy pozbawiają zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Sąd w tym miejscu wyjaśnia, że podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek, nie jest sam fakt zaistnienia choroby, choćby nawet uniemożliwiającej świadome pokierowanie własnym postępowaniem, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Przy czym jako trudny stan majątkowy rozumie się sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby po stronie zobowiązanego niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb.

Jak wynika z akt sprawy, w styczniu 2012 r. Skarżący uległ wypadkowi. Zaświadczenia lekarza rodzinnego z dnia 30.12.2014 r. dotyczące Skarżącego i jego żony poświadczają, że Skarżący cierpi na schorzenia układu oddechowego, zmiany zwyrodnieniowe narządu ruchu, przewlekłe zmiany zapalne błony śluzowej żołądka, i wymaga nadzoru specjalistycznego w związku z przebytą w 2012 r. zatorowością płucną. Natomiast żona wymaga leczenia z powodu schorzeń przewlekłych układu krążenia, zmian zwyrodnieniowych narządu ruchu, osteoporozy oraz zaburzeń depresyjnych.

Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. P. z dnia 19 lutego 2013 r., wydanym na stałe, Skarżący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności z uzasadnieniem, że ma naruszoną sprawność organizmu, bez konieczności stałej opieki innej osoby.

Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. P. z dnia 2 grudnia 2011 r., wydanym na stałe, żona Skarżącego została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności z uzasadnieniem, że ma naruszoną sprawność organizmu, bez konieczności stałej opieki innej osoby.

Prawidłowo zatem Organ wywiódł, na podstawie zgromadzonego materiału, że sytuacja zdrowotna Skarżącego i jego żony jest trudna z uwagi na przewlekle choroby, w tym choroby mogące mieć związek z wiekiem, jednak sytuacja ta nie uzasadniała umorzenia obciążających Skarżącego zobowiązań w oparciu o przepisy ww. rozporządzenia.

16. Oczywiście, decyzja w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter uznaniowy. Nie zwalnia to Organu przy wydaniu tego rodzaju decyzji z obowiązku rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materię będącą podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym.

Biorąc pod uwagę powszechny charakter składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz ich funkcję, uzasadnieniem całkowitej rezygnacji z dochodzenia należności funduszu nie może być subiektywna ocena wnioskodawcy jego własnej sytuacji. Zakład jest zobowiązany dokonać oceny sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy według obiektywnych kryteriów, w tym w odniesieniu do innych uczestników systemu ubezpieczenia.

Sąd podkreśla w tym miejscu, że w przypadku rozstrzygania o umorzeniu pomimo braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności oceny tej dokonuje się na podstawie przedłożonych przez wnioskodawcę dowodów oraz ustaleń własnych. Za pomocą dowodów wnioskodawca winien wykazać, że obiektywnie nie jest w stanie ponieść ciężaru zapłaty należności bez zagrożenia dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Przenosząc powyższe na grunt tej sprawy Sąd wskazuje, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw do uznania, że umorzenie należności w opisanej wyżej sytuacji majątkowej, rodzinnej, z uwzględnieniem sytuacji zdrowotnej byłoby słuszne i sprawiedliwe w odniesieniu do innych uczestników powszechnego systemu opieki zdrowotnej.

W ocenie Sądu Organ rentowy przeprowadził tym razem postępowanie w sposób bardzo wnikliwy, odnosząc się szczegółowo do okoliczności wskazanych przez samą Skarżącą jak i do zaleceń wynikających z treści wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wbrew twierdzeniom Skarżącego rozstrzygnięcie Zakładu nie ma charakteru dowolnego, a każda z przesłanek wskazanych przez Skarżącego była poddana dogłębnej analizie. Organ zgodnie z zaleceniami wynikającymi z wyroków sądów administracyjnych zestawił w formie tabelarycznej dochody i wydatki Skarżącego, a wyniki tych zestawień odniósł do kategorii minimum socjalnego i minimum egzystencji.

Niezależnie od wyników rachunkowych tego porównania Organ odniósł się do okoliczności faktycznych, w tym do ewentualnego wpływu stanu zdrowia Skarżącego na możliwość spłaty ciążących na Skarżącym zobowiązań składkowych. Wnioski z tych ustaleń zawiera szczegółowo uzasadnienie decyzji.

W ocenie Sądu Organ dokonał wszechstronnej analizy sytuacji materialnej i życiowej Skarżącego i jego żony wskazując jakie okoliczności stały u podstaw odmowy umorzenia zobowiązań Skarżącego. Organy ZUS obu instancji wykazały w sposób nie budzący wątpliwości, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie Skarżącego należności z tytułu składek. Postępowanie w sprawie prowadzone było wnikliwie, a rozstrzygnięciom Z. U. S. nie można zarzucić dowolności. Zakład uwzględnił przy tym w toku orzekania wszelkie uwagi i zastrzeżenia wynikające z wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie.

17. Jednocześnie Sąd dostrzega uchybienia proceduralne i uznaje zarzuty Skarżącego w zakresie procesowym za trafne, jednak w ocenie Sądu nie dają one podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji; w ocenie Sądu naruszenia te nie mają istotnego wpływu na treść rozstrzygnięcia.

18. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), Sąd skargę oddalił zaś o kosztach postępowania postanowiono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 w zw. z art. 250 tej ustawy.