Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 572/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2023-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Kamieniecka Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 lutego 2023 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Legnicy z dnia 28 lipca 2022 r. nr SKO/RŚ-423/198/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy utrzymało w mocy orzeczenie Prezydenta Miasta Legnica odmawiające J. W. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynikało z akt sprawy wnioskiem z dnia 11 lutego 2022 r. Skarżący wystąpił o ustalenie prawa do ww. świadczenia w związku z opieką nad niepełnosprawną matką S. W. (ur. 1931 r.).

Powołaną na wstępie decyzją organ I instancji odmówił Skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu wskazał na art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm., dalej u.ś.r.) oraz ustalenia poczynione w toku przeprowadzonego postępowania, w tym wywiadu środowiskowego z dnia 30 marca 2022 r. Wynikało z nich, że Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, jego dochodem jest emerytura matki wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym. Warunki mieszkaniowe są dobre częściowo dostosowane do potrzeb osoby niepełnosprawnej. Matka Skarżącego na mocy orzeczenia z dnia 11 czerwca 2012 r. została zaliczona na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym. Ponadto legitymuje się orzeczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 grudnia 2021 r. zaliczającym ją na trwałe do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji. Z oceny pracownika socjalnego wynikało, że matka Strony z uwagi na wiek (91 lat) i stan zdrowia (nadciśnienie tętnicze, przewlekła choroba płuc) wymaga pomocy innych osób. Zakres opieki dotyczy podstawowych czynności (pomoc w ubieraniu, pielęgnacji, przygotowaniu posiłków) oraz leczeniu (podawanie leków, inhalacji, umawianiu wizyt lekarskich). Podczas wywiadu matka Strony była ubrana w czystą odzież, w domu panował porządek. W kontakcie była spokojna, wypowiedzi krótkie, miała trudności w zapamiętywaniu, nie potrafiła określić dat oraz szczegółów dotyczących sprawowanej nad nią opieki. Do akt sprawy przedłożono dokumentację medyczną stwierdzającą, że matka Skarżącego choruje na przewlekłą niewydolność krążenia, chorobę niedokrwienną serca, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu drugiego, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa, dyskopatię, osteoporozę. Od kilku miesięcy następuje pogorszenie zdrowia, wymaga opieki innych osób, nie rokuje pełnego powrotu do zdrowia (zaświadczenie od lekarza medycyny rodzinnej z dnia 30 listopada 2021 r.). Z kolejnego zaświadczenia, z dnia 28 lutego 2022 r., wynikało, że matka Skarżącego wymaga pomocy w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych oraz opieki higienicznej obejmującej zapewnienie higieny osobistej i higieny pomieszczeń. Porusza się o lasce, przy pomocy i w towarzystwie drugiej osoby, samodzielnie spożywa przygotowane przez syna posiłki, korzysta z pieluchomajtek, gdyż korzystanie z toalety sprawia jej problem. Jest pod stałą opieką lekarza rodzinnego, pulmonologa i kardiologa. Nie korzysta z usług opiekuńczych.

Z dalszych ustaleń organu wynikało, że matka Skarżącego jest wdową i ma pięcioro dzieci, poza Skarżącym dwóch synów i dwie córki zobowiązanych alimentacyjne wobec matki. Skarżący (51 lat) zamieszkał z matką od dnia 1 listopada 2021 r. na stałe. Wcześniej przez jedenaście lat pracował w Niemczech, z pracy zrezygnował w celu opieki nad matką. Jak wyjaśniał, zakończył działalność gospodarczą z dniem 10 stycznia 2022 r. Od dnia 27 stycznia do dnia 14 lutego 2022r. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. W złożonym do akt oświadczeniu (z dnia 9 marca 2022 r.) Skarżący potwierdził opisane schorzenia matki, dodatkowo wskazując, że cierpi ona na depresję i wymaga osobistej, bezpośredniej i całodobowej opieki oraz pomocy i asekuracji we wszystkich czynnościach. Oświadczył, że pomaga matce przy czynnościach higienicznych i toaletowych, przygotowuje posiłki około pięciu razy dziennie, mierzy ciśnienie, poziom cukru trzy razy dziennie w zależności od samopoczucia. Przy dobrej pogodzie wychodzi z mamą na spacer. Matka porusza się samodzielnie ale tylko z pomocą i asekuracją Skarżącego, także w domu. Nadto Skarżący wykonuje wszystkie czynności związane prowadzeniem domu: pranie, sprzątanie, prasowanie, zakupy, umawianie wizyt lekarskich, realizację recept, załatwienie spraw urzędowych. Dzieje się tak przede wszystkim z uwagi na niewydolność oddechową mamy, która nie może pozostać w domu sama na dłużej niż jedna do dwóch godzin. Opieka zajmuje Skarżącemu większość dnia, wymagana jest także czujność w nocy, w związku z tym śpi z mamą w jednym pokoju. Mama ma ataki duszności, potrzebuje pomocy w korzystaniu z toalety. Skarżący wyjaśnił, że nie jest w stanie podjąć zatrudnienia choćby w najmniejszym wymiarze czasu pracy z uwagi na konieczność opieki nad matką. Wskazywał, że w okresie jego pobytu za granicą opiekę nad matką sprawowała siostra H. M., która źle traktowała mamę, co doprowadziło do ciężkiego pogorszenia stanu zdrowia mamy i depresji. Mieszkanie było zaniedbane i zadłużone, co skutkowało prowadzeniem postępowania sądowego. Po kłótni z siostrą Skarżący zabrał matkę do brata na okres trzech miesięcy, co pozwoliło mu uporządkować sprawy i zająć się mamą. Organ przeprowadził także dowody z przesłuchania rodzeństwa Skarżącego: H. M., która potwierdziła oświadczenia Skarżącego, że mama przebywa obecnie z nim wskazując jednocześnie jest skonfliktowana z rodzeństwem. Opisała, że wczesnej opiekowała się mamą (w latach 2014 – 2015). Skarżący pracował w Niemczech przyjeżdżał do Polski na święta i nie pomagał w opiece. Po poprawie stanu zdrowia mama zamieszkała sama, po kolejnym pogorszeniu stanu zdrowia mama pozostawała pod opieką drugiej córki E. K. aby ponownie zamieszkać oddzielnie. Po jakimś czasie Skarżący zaproponował, że należy sprzedać mieszkanie mamy w Lubiatowie i kupić w Legnicy, przy przeprowadzce mama uszkodziła kręgosłup i leżała przez sześć miesięcy w łóżku. W tym czasie zajmowała się nią H. M., jeździła do mamy, umawiała wizyty lekarskie i pielęgniarskie, pomagała we wszystkim. W 2021 r. wzięła mamę do siebie, a w lipcu 2021 r. zmusiła Skarżącego aby to on przejął opiekę nad mamą na jakiś czas.

E. K. przesłuchana w charakterze świadka wskazała, że Skarżący prawidłowo opiekuje się mamą, ona nie może zapewnić jej opieki z uwagi na pracę i orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności. Oświadczyła, że nie pomaga bratu finansowo z uwagi na trudną sytuację finansową i zdrowotną. W miarę możliwości odwiedza mamę. Z zeznań brata Skarżącego – K. W. wynikało, że odwiedza matkę trzy razy do roku, mieszka w innej miejscowości, nie pracuje zawodowo i opiekuje się niepełnosprawną żoną. Nie ma możliwości udzielenia wsparcia matce, gdyż ona nie chce mieszkać z nim i jego żoną. Kolejny brat Skarżącego – G. W. zeznał, że gdy mama mieszkała sama odwiedzał ją systematycznie kilka razy w tygodniu, od czasu gdy mieszka u brata zaniechał odwiedzin, gdyż nie poinformowano go o nowym adresie mamy. Prowadzi on działalność gospodarczą z tego względu nie może zająć się mamą. Wcześniej podejmował próby zabrania jej do siebie ale mama chciała mieszkać w swoim domu.

Organ zwracał uwagę na ocenę pracownika socjalnego, w świetle której matka Strony miała mieszkanie w Lubiatowie, które zostało sprzedane i zakupiono mieszkanie w Legnicy, które "przepisano" na Skarżącego. Matka Strony wymagała opieki, którą w Legnicy zapewniali jej H. M. i G. W. Do 2021 r. mieszkała sama, a w 2021 r. zabrała ją do siebie H. M. Z wyjaśnień Strony wynikało, że doprowadziła ona do zaniedbania matki powodując pogorszenie jej stanu zdrowia i depresję, co jednak nie ma uzasadnienia w przedstawionych dowodach. Pracownik dostrzegł, że pomimo wskazywanych działań na szkodę matki żadne z pozostałego rodzeństwa nie podjęło interwencji, nie zgłosiło tego faktu właściwym służbom. Podkreślał, że w rodzinie istnieją konflikty. Dalej wskazał, że uzasadnione byłoby sprzedanie mieszkania w Legnicy, celem zapewnienia profesjonalnej pomocy mamie. Na te uwagi Strona zareagowała stwierdzeniem, że z uwagi na konsekwencje podatkowe nie podjęła takiej decyzji, woli wynająć mieszkanie. Nadto Skarżący wyjaśnił, że wyrejestrował się z Powiatowego Urzędu Pracy z uwagi na to, że w swoim zawodzie uzyska propozycje pracy. Strona została także poinformowana o możliwości uzyskania alimentacji od rodzeństwa, w odpowiedzi wskazała, że tylko on może się zając matką i oczekuje przyznania świadczenia wraz z ubezpieczeniem zdrowotnym.

Oceniając zebrane w sprawie dowody organ I instancji wskazał, że przyznanie świadczenia wyklucza data powstania niepełnosprawności matki Skarżącego, co wynika z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Niezależnie od tego w sprawie nie wystąpił związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącego. W opinii organu matka Skarżącego z uwagi na podeszły wiek i stan zdrowia wymaga pomocy ale wobec tego, że ma pięcioro dzieci opieka może być sprawowana naprzemiennie. Skarżący pracując mógłby także skorzystać z pomocy opiekunki.

Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze przywołało przepisy art. 17 u.ś.r. Dalej wskazując na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 zanegowało pogląd organu I instancji wykluczający przyznanie świadczenia z uwagi na przekroczenie okresów podanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Negując pogląd organu I instancji w tym zakresie wywiodło, że nie wpływa to na kierunek rozstrzygania z uwagi na brak spełnienia dalszych przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia. Powołując się na zapis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. organ wskazał na konieczność istnienia związku przyczynowego między sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem) z zatrudnienia. Wywodził, że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest wystarczające dla przyznania świadczenia, ustawa wymaga istnienia wskazanego związku przyczynowego. Dalej podał, że w grupie osób legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności mieszczą się osoby o zróżnicowanych wymogach w zakresie wsparcia i pomocy, nie zawsze pomoc musi być stała i natychmiastowa. Odnosząc się do zebranych w sprawie dowodów organ wskazał na załączony do wniosku Skarżącego szczegółowy opis wykonywanych przez niego czynności opiekuńczych. Wynika z niego, że w godzinach od 7 do 9 Skarżący budzi mamę, pomaga w czynnościach toalety, ubieraniu, przygotowuje posiłek, podje leki, sprząta, mierzy ciśnienie, temperaturę i poziom cukru. Od 9-11 robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, jeśli jest potrzeba wizyty lekarskie, realizuje recepty, dokonuje pomiaru cukru i ciśnienia. W godzinach od 11 do 13 przygotowuje posiłek, a następnie sprząta po obiedzie. Od godziny 13 do 15 to czas przeznaczony na gry planszowe, książki, wspólne oglądanie TV, relaks. W godzinach od 15 do 17 przygotowuje podwieczorek, podaje herbatę, jeśli jest możliwość wychodzi z mamą na spacer. W godzinach od 17 do 19 ponownie dokonuje pomiarów temperatury, ciśnienia, poziomu cukru. Przygotowuje kolację i podaje leki. Od godziny 19 do 21 masuje mamie nogi, plecy, pomaga w toalecie osobistej, moczeniu nóg. W godzinach od 21 do 23 kontroluje ciśnienie, mierzy temperaturę, czyta książki, oglądają TV. Zaznaczył, że często w ciągu dnia zmienia pieluchomajtki, zachodzi też konieczność pomocy w kąpieli i myciu nawet kilka razy dziennie oraz nocne czuwanie podczas snu.

Organ przywołał także opisane w orzeczeniu I instancji ustalenia wywiadu środowiskowego z dnia 30 marca 2022 r. wskazujące na schorzenia matki Skarżącego oraz zakres sprawowanej opieki. Zwracano uwagę, że matka Strony w czasie wywiadu była spokojna, wypowiedzi z racji wieku były krótkie, potwierdziła ona, że syn sprawuje opiekę. Organ wskazał także na dokumentację medyczną, którą poza opisanymi w orzeczeniu organu I instancji opiniami lekarza prowadzącego (z dnia 28 lutego 2022 r. i 30 listopada 2022 r.) stanowią karty informacyjne leczenia szpitalnego (pierwsze ich strony) z dnia 8 czerwca 2017 r. oraz 16 listopada 2021 r.

Nadto organ wskazał na ocenę stanu psychofizycznego (ankieta z dnia 30 marca 2022 r. w której stwierdzono, że matka Skarżącego porusza się po mieszkaniu przy pomocy innych osób i laski, także poza domem. Przy pomocy innych osób przemieszcza się z łóżka na krzesło i z powrotem, samodzielnie zmienia pozycję w łóżku. Kontakt z nią jest rzeczowy, ma trudności w budowaniu zdań. Zachowanie spokojne, lękliwe. Nastrój obniżony, płaczliwy. Ma trudności w zapamiętywaniu. Wymaga pomocy innych osób przy myciu i kąpieli, w przypadku obrzęku konieczny jest masaż limfatyczny dwa razy dziennie po 15 minut. Jest samodzielna w ubieraniu, rozbieraniu, wymaga przygotowania odzieży. Korzysta z toalety i pieluchomajtek, choć trzeba ją nadzorować z uwagi na zabrudzenia łazienki. Samodzielnie spożywa posiłki, wymaga pomocy przy podawaniu leków, w godzinach 7, 13, 17, 19 -20, rano i wieczorem wymaga pomiaru poziomu cukru, ciśnienia przy złym samopoczuciu kilka razy dziennie, wymaga pomocy w inhalacjach i zakupach. Wymaga także wyręczenia w czynnościach prowadzenia gospodarstwa domowego, przy umawianiu kontaktów z lekarzem, pomocy w placówkach medycznych.

Oceniając opisane okoliczności organ wskazał, że większość czynności opiekuńczych względem matki nie wymaga stałej, czy całodobowej opieki (toaleta, mycie, posiłki, podanie leków, sprzątanie, pomiary medyczne). Część z nich nie musi być wykonywana codziennie (realizacja recept, zakupy, umawianie wizyt lekarskich). Matka Skarżącego nie jest osobą leżącą, porusza się przy pomocy laski i osób trzecich, podtrzymywana może stać, siedzieć, samodzielnie spożywa posiłki. Rozwagi wymaga jedynie pomoc w korzystaniu z toalety, w tym zakresie jednak organ wskazał na możliwość korzystania z usług opiekuńczych, niezależnie od tego nie wymaga to stałej obecności Strony. Przedstawiony harmonogram czynności opiekuńczych dowodzi, że mogą być one wykonane przed lub po pracy, są to co prawda czynności codzienne ale nie angażujące całodziennie. Organ wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nawet w niewielkim czasie z uwagi na intensywność opieki i zależność podopiecznego nie mogą podjąć zatrudnienia. Nadto organ rozróżniał czynności opiekuńcze od pomocy świadczonej przez część doby. Do uzyskania prawa do świadczenia nie jest wystarczająca pomoc nawet codzienna, konieczne jest sprawowanie stałej opieki.

Dodatkowo organ wskazał, że Strona ma czwórkę rodzeństwa tak samo zobowiązaną alimentacyjnie wobec matki jak Skarżący. Ustawa nie przewiduje możliwości wyboru osoby uprawnionej między równolegle zobowiązanymi, każdy z zstępnych winien zatem ponosić ciężar opieki nad matką, co wynika z zapisów ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy.

W skardze Strona zarzucała naruszenie art. 17 ust. u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia; naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że Stronie nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby zobowiązane alimentacyjnie, które nie dają rękojmi należytej opieki z uwagi na własny stan zdrowia i inne obowiązki, nadto żaden przepis prawa nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu. Strona wnioskowała o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych Skarżący wywodził, że prokonstytucyjna wykładnia przepisów uzasadnia odwołanie się do celów ustawy i udzielenie przez państwo pomocy osobom podejmującym się opieki nad niepełnosprawnym krewnym i w tym celu rezygnującym z pracy zarobkowej. Utratę tego dochodu ma zrekompensować świadczenie. Zarzucał, że organ nie wskazał kryteriów, na podstawie których należałoby dokonać wyboru opiekuna osoby niepełnosprawnej w grupie osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w takim samym stopniu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W piśmie procesowym z dnia 3 lutego 2023 r. Strona wnioskowała o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z oświadczeń Strony, jej rodzeństwa, dokumentacji medycznej i zaświadczeń lekarskich. W piśmie podała, że stan zdrowia mamy wymaga ciągłej opieki i kontroli medycznej, co wyklucza podjęcie zatrudnienia. Z karty leczenia z dnia 13 czerwca 2022 r., aktualnej na dzień wydania decyzji, wynika, że matka Strony nie jest w stanie wyrazić zgody na leczenie, które nie przyniosłoby wymiernych skutków. Okoliczności te mają potwierdzenie w przedłożonych organowi dowodach wskazujących na wahania nastroju i problemy z pamięcią osoby niepełnosprawnej. Z dowodów wynika także, że stan zdrowia matki ulega stałemu pogorszeniu, co potwierdza analiza stanu psychofizycznego znajdująca się w aktach sprawy. Pomimo tego organ ocenia stan zdrowia osoby niepełnosprawnej jako niewymagający stałej obecności opiekuna, przeczą temu zapisy dotyczące zaników pamięci i konieczności bieżącej wymiany pieluchomajtek. Pomimo tych dowodów (także dotyczących poruszania się w asyście innych osób, o lasce, konieczności korzystania z pieluchomajtek, brudzenia toalety) organ uznał, że matka Strony jest osobą nieleżącą, która potrafi stać trzymając się poręczy. Za dowolne i bezpodstawne Strona uznała sugestie organu w zakresie korzystania z innych form wsparcia w opiece. Podobnie Strona oceniła rozważania odnoszące się do możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa. Ustawa wskazuje precyzyjnie na krąg osób uprawnionych do świadczeń nie zawierając jakichkolwiek regulacji kolizyjnych między uprawnionymi w tym samym stopniu, co potwierdza powołane w piśmie orzecznictwo sądów administracyjnych. Niezależnie od tych argumentów Skarżący przedłożył oświadczenie rodzeństwa stwierdzające, że nie mogą oni zająć się mamą.

Do pisma załączono zaświadczenie lekarskie z dnia 13 czerwca 2022 r. oraz 19 stycznia 2023 r., skierowanie z dnia 6 czerwca 2022 r., oświadczenie Skarżącego z dnia 27 stycznia 2023 r., K. W. z dnia 16 stycznia 2023 r., E. K. z dnia 18 stycznia 2023 r., H. M. z 23 stycznia 2023 r. i G. W. z dnia 23 stycznia 2023 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2022 r. poz. 2492 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 poz. 259 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.

Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw, co nakazywało jej oddalenie. Istota sporu sprowadza się do oceny prawidłowości stanowiska przyjętego przez organ administracji, a odmawiającego Skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

W opinii Skarżącego stan zdrowia mamy, jego zaangażowanie w opiekę wymuszone tym stanem, w szczególności konieczność stałego wsparcia w szeregu czynności życia codziennego szczegółowo opisanych w pismach Strony i zebranych dowodach, wyklucza możliwość podjęcia przez niego jakiegokolwiek zatrudnienia.

W opinii organu pomimo istotnych problemów zdrowotnych i podeszłego wieku matka Skarżącego jest samodzielna w zakresie szeregu czynności, niewątpliwe wymaga wsparcia ale jego natężenie nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia. Niezależnie od tego obowiązek alimentacyjny obciąża rodzeństwo Skarżącego w takim samym stopniu, a zatem krewni winni wspomóc Stronę w opiece nad matką.

Rozważając tak nakreślony spór poza zakresem rozważań należy pozostawić zagadnienie dotyczące wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r.. Sąd podziela korzystne dla Skarżącego stanowisko organu odwoławczego wywodzone z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt I K 38/13 OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym w decyzji przez organ I instancji, nie ma istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie.

Odmiennie natomiast należy spojrzeć na spór dotyczący zastosowania w tej sprawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w kontekście zebranych w sprawie dowodów i ich oceny dokonanej przez organy obu instancji. W opinii Sądu organy administracji zasadnie w realiach rozpoznawanej sprawy, przyjęły, że Skarżącemu nie służy uprawnienie do korzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego. Zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że Strona nie spełnia przesłanek do jego uzyskania, w szczególności zakres wykonywanej opieki nad niepełnosprawną matką nie uchyla możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Dla przejrzystości wywodu niezbędne jest przywołanie brzmienia istotnych w sprawie przepisów, tu art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., zgodnie z jego brzmieniem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W świetle przywołanych przepisów (w szczególności końcowym fragmentem regulacji art. 17 ust. 1 u.ś.r.) pomiędzy sprawowaniem opieki nad osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (przypadek tej sprawy), a niepodjęciem lub rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej musi istnieć związek przyczynowy polegający na tym, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, jej natężenie wyłącza możliwość podjęcia pracy lub powoduje konieczność rezygnacji z jakiegokolwiek zatrudnienia.

W ustawie o świadczeniach rodzinnych brak definicji zwrotu "sprawowanie opieki". Zgodnie z wykładnią językową tego zwrotu "sprawowanie" to "sposób zachowania się", zaś "opieka" to "troszczenie się, dbanie o kogoś, doglądanie, pilnowanie kogoś, czegoś." (E. Sobol, Popularny słownik języka polskiego PWN, Warszawa 2003). Zatem chodzi tu o działania, czynności podejmowane względem kogoś, dbałość o kogoś (coś). Przy czym ustawodawca czynnościom tym nadaje dodatkowe cechy odwołując się w przepisie bądź do stopnia niepełnosprawności lub poprzez bezpośrednie wskazanie, że chodzi tu o opiekę stałą lub długotrwałą. Musi być ona zatem systematyczna, świadczona w długim przedziale czasowym, a wskazany w dalszej części zapisu związek przyczynowy dowodzi, że jej zakres winien na tyle absorbujący aby angażował czas opiekuna w stopniu wyłączającym całkowicie możliwość podjęcia pracy zarobkowej lub rezygnacji z niej.

Chodzi tu zatem o sprawowanie opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Świadczenie jest bowiem powiązane z tą właśnie okolicznością, rezygnacją z pracy (niepodejmowaniem pracy), nie zaś z samą opieką nad osobą niepełnosprawną. Nie budzi zatem wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo dla osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.

Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły.

Tym samym analiza istnienia związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia) wymaga oceny i zbadania kilku obszarów. Po pierwsze – jak słusznie wskazały organy administracji - istotny jest faktyczny stan zdrowia osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. Wynika to z faktu, że obowiązująca definicja niepełnosprawności oraz jej stopnie nie przystają do odrębnego ryzyka socjalnego jakim jest niesamodzielność, zwłaszcza osób starszych. W praktyce obecnie istnieje jeden stopień niesamodzielności, tj. znaczny jej stopień, co wyklucza możliwość prawnego różnicowania osób niesamodzielnych z punktu widzenia stopnia naruszenia sprawności organizmu i ich samodzielności oraz potrzeb w zakresie pielęgnacji, opieki lub wsparcia. Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wystarcza zatem do określania zakresu potrzeb osób niepełnosprawnych (opieki, pielęgnacji, wsparcia). Jednakże na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział szczególne środki umożliwiające badanie czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zawodową jej opiekuna. Takim środkiem jest instytucja przewidziana w art. 23 ust. 4aa ust. 4b u.ś.r. uprawniająca do wnioskowanie o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Ujawnione w jego toku okoliczności faktyczne winny wykazać na ile osoba niepełnosprawna jest samodzielna, a na ile wymaga wsparcia, co umożliwi ocenę zakresu wymaganej opieki i zestawienia jej z czynnościami faktycznie realizowanymi przez osobę wymagającą opieki, a w konsekwencji ustalenia, czy wystąpił związek przyczynowy, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Tym samym legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki określonym w stosownych przepisach orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem zatrudnienia a stopniem faktycznie sprawowanej opieki nad taką osobą (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, orzeczenia dostępne w CBOSA).

Kolejnym istotnym elementem podlegającym ocenie na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest zakres czynności faktycznie realizowanych przez opiekuna w relacji do możliwości wykonywania pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w każdym przypadku konieczne jest bowiem ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.

Przeprowadzone w sprawie postępowanie administracyjne, wbrew zgłaszanym w skardze zarzutom, w aspekcie braku związku przyczynowego pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a możliwością podjęcia przez Stronę zatrudnienia zasadniczo nie budzi zastrzeżeń, tak co do zebrania jak i oceny materiału dowodowego. Pewne uwagi odnoszą się do wskazań organu zalecającego skorzystanie z usług opiekuńczych, jednakże w opinii Sądu nie mają one wpływu na wynik sprawy. Podobnie ocenić trzeba argumentację organu w zakresie możliwości sprawowania opieki naprzemiennej przez innych zobowiązanych w tym samym stopniu. W tym zakresie Sąd podziela argumentację Skarżącego, że obowiązujące regulacje prawne nie dają podstaw do wyprowadzania takich wniosków. Tym samym Sąd podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 stycznia 2022 r. sygn. akt I OSK 925/21, dostępne w CBOSA. Zgodnie z jego tezą, wskazywaną także przez Skarżącego, w sytuacji gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się oświadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Okoliczność powoływania się na wskazaną argumentację przez organ, jak już stwierdzono, nie ma jednak ważącego znaczenia dla sprawy, a to wobec poprawnych ustaleń podnoszących brak związku przyczynowego pomiędzy zakresem sprawowanej opieki a koniecznością rezygnacji z pracy (jej niepodejmowaniem). Analiza tych ustaleń i wyprowadzonych z nich wniosków wymaga jednak uprzedniego odniesienia się do wniosków zgłoszonych przez Stronę w piśmie procesowym z dnia 3 lutego 2022 r.

Oceniając te dowody - wobec wskazanego stanowiska Sądu, co do obowiązku wsparcia Strony przez rodzeństwo - jako zbędne uznać trzeba oświadczenia rodzeństwa składane w tym zakresie. Pozostałe zaś dokumenty, odnoszące się do stanu zdrowia matki Skarżącego (za wyjątkiem zaświadczenia z dnia 13 czerwca 2022 r., do którego Sąd odniesie się w dalszych rozważaniach), datowane są na okres następujący po wydaniu decyzji, a zatem nie mogą być przez Sąd poddane ocenie i wpływać na wynika sprawy.

Przechodząc do poczynionych w toku postępowania ustaleń organów administracji i wyprowadzonych z nich wniosków odnoszących się wskazywanego już związku przyczynowego pomiędzy zakresem opieki a możliwością podjęcia przez Stronę zatrudnienia trzeba odnotować, że taki związek istotnie w sprawie nie wystąpił.

Prawidłowo oceniono, że stan zdrowia matki Skarżącego w dacie orzekania przez organy administracji, jakkolwiek wymagał wsparcia, to zakres czynności, które była w stanie podjąć samodzielnie, jak i zaangażowanie Strony nie uchylało możliwości podjęcia przez niego zatrudnienia. Przypomnieć bowiem trzeba, że ustawodawca nie wymaga aby możliwość zatrudnienia odnosiła się pracy w pełnym wymiarze. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny. Definicja zawarta w art. 3 pkt 22 u.ś.r. (obejmująca zatrudnienie i inną pracę zarobkową) jest szeroka - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Z zebranych dowodów wynikało, że matka Skarżącego nie jest osobą leżącą, jest w stanie poruszać się samodzielnie po domu, korzystając ze wsparcia innych osób lub sprzętu ortopedycznego (co wynika z ankiety sporządzonej w dniu 3 marca 2022 r.). Wskazano tam także, że poza domem porusza się przy pomocy laski i korzysta ze wsparcia innych osób. W zakresie higieny: mycie – cześć czynności wykonuje samodzielnie, potrzebuje wsparcia i pomocy przy kąpieli. Sama się ubiera, choć potrzebuje pomocy w przygotowaniu ubrań. Sama także spożywa posiłki, które trzeba jej przygotować i podać. W zakresie czynności stricte pielęgnacyjnych nie wymaga opieki (chodzi o leczenie odleżyn, przetok, stomii). Okoliczności te znajdują potwierdzenie w ocenie stanu psychofizycznego z tego samego dnia, gdzie nadto wskazano, że osoba niepełnosprawna korzysta z toalety, wymaga jednak uwagi ponieważ brudzi łazienkę. Czasowo korzysta z pieluchomajtek (zapisy wskazanej uprzednio ankiety).

Właściwie organ zestawił te okoliczności z zakresem czynności opiekuńczych wykonywanych przez Stronę, a opisanych w zastawieniu czynności dotyczących opieki nad osobą niepełnosprawną, a szczegółowo wskazanych na stronie jedenastej zaskarżonej decyzji.

Właściwie przyjęto, że znaczącą część opieki stanowią czynności związane z prowadzaniem gospodarstwa domowego, które są charakterystyczne dla wszystkich osób także i tych, które nie korzystają ze świadczeń a sprawują opiekę nad członkami rodziny godząc obowiązki domowe z pracą. Chodzi tu o pranie, sprzątanie, prasowanie, zakupy, umawianie wizyt lekarskich, przygotowanie i podanie posiłków. Nie wszystkie z podanych czynności muszą być też realizowane codziennie. Pozostałe czynności wsparcia osoby niepełnosprawnej nie angażują Strony całodobowo. Jak wynika z analizy dokonanej przez organ takie zadania jak pomoc w przygotowaniu ubrania, myciu, masowaniu nóg, pleców, pomoc w toalecie osobistej dotyczą poranka i wieczoru, a nie całego dnia. Przygotowanie i podanie posiłków także nie absorbuje całego dnia, lecz odbywa się o określonych porach. Jak wynika z zebranej dokumentacji mama Skarżącego samodzielnie spożywa posiłki. Także pomiary poziomu cukru, ciśnienia i temperatury nie wymagają całodobowego zaangażowania. Z oświadczenia Skarżącego wynika, że od godziny dziewiątej do godziny trzynastej realizuje zadania, które nie są związane z faktycznym wspomaganiem mamy w tym czasie Skarżący robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, jeśli jest potrzeba wizyty lekarskie, realizuje recepty, dokonuje pomiaru cukru i ciśnienia. Następnie przygotowuje posiłek i sprząta po obiedzie. W kolejnych godzinach od 13 do 15 przeznacza czas na gry planszowe, książki, wspólne oglądanie TV, relaks. A w godzinach od 15 do 17 przygotowuje podwieczorek, podaje herbatę, jeśli jest możliwość wychodzi z mamą na spacer. Od godziny 17 do 19 przygotowuje kolację i podaje leki ponownie dokonując pomiarów medycznych.

Rację ma organ administracji, że przy właściwym zorganizowaniu Skarżący miałby możliwość podjęcia pracy, choćby w niepełnym jej wymiarze, o czym stanowi art. 3 pkt 22 u.ś.r.

Podnoszone w toku postępowania okoliczności dotyczące depresji mamy nie znajdują potwierdzenia w dokumentacji medycznej. W wywiadzie środowiskowym z dnia 30 marca 2022 r. stwierdzono, że matka Strony w czasie wywiadu była spokojna, wypowiedzi z racji wieku były krótkie, potwierdziła ona, że syn sprawuje opiekę. Z powoływanej ankiety psychofizycznej wynikało, że kontakt z mamą Skarżącego jest rzeczowy, ma jednak trudności w budowie zdań, zachowanie jest lękliwe, płaczliwe i ma trudności w zapamiętywaniu. W aktach sprawy brak jednak dokumentacji medycznej, która potwierdzałaby wskazywaną przez Stronę depresję mamy, czy też brak możliwości pozostawienia jej bez opieki – jak wskazuje Skarżący nawet na krótki czas. Do akt sprawy przedłożono bowiem dokumentację medyczną stwierdzającą, że matka Skarżącego choruje na przewlekłą niewydolność krążenia, chorobę niedokrwienną serca, nadciśnienie tętnicze, cukrzycę typu drugiego, przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa, dyskopatię, osteoporozę. Od kilku miesięcy następuje pogorszenie zdrowia, wymaga opieki innych osób, nie rokuje pełnego powrotu do zdrowia (zaświadczenie od lekarza medycyny rodzinnej z dnia 30 listopada 2021 r.). Z kolejnego zaświadczenia, z dnia 28 lutego 2022 r., wynikało, że matka Skarżącego wymaga pomocy w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych oraz opieki higienicznej obejmującej zapewnienie higieny osobistej i higieny pomieszczeń. Także przedłożone w toku postępowania zaświadczenie z dnia 13 czerwca 2022 r. nie stanowi potwierdzenia wskazanych wyżej okoliczności, niezależnie od tego, że nie zostało ono przedstawione organom w toku postępowania.

W opinii Sądu prawidłowo wywodzi organ w treści zaskarżonej decyzji, że przedstawiony harmonogram czynności opiekuńczych dowodzi, że mogą być one wykonane przed lub po pracy, są to co prawda czynności codzienne ale nie angażujące całodziennie. Do uzyskania prawa do świadczenia nie jest wystarczająca pomoc nawet codzienna, ale konieczne jest sprawowanie stałej opieki. W konsekwencji prawidłowo oceniono, że w sprawie brak jest podstaw do przyjęcia, że Skarżący nie podejmuje zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, w związku z koniecznością opieki nad matką. Ustawodawca nie wymaga wszak aby aktywność zawodowa miała charakter określonej formy zatrudnienia. Nie musi być to także zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu pracy. W tym zakresie istnieje możliwość dostosowania warunków i czasu pracy do potrzeb własnych i rodziny.

Uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa procesowego, jak i prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu skargę strony oddalił w całości na podstawie art. 151 p.p.s.a.