Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 11/90
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1991-01-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Oświata
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 3, art. 67 ust. 2, art. 82 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: art. 2
journal: Dz.U. 1961 nr 32 poz. 160
law: Ustawa z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania.
article: art. 4 ust. 1, art. 18 ust. 1, art. 19 ust. 1
journal: Dz.U. 1989 nr 29 poz. 154
law: Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.
article: art. 10 ust. 2
journal: Dz.U. 1989 nr 29 poz. 155
law: Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.
Teza: 1. Instrukcja MEN z dnia 3 sierpnia 1990 r. dotycząca powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/1991 oraz Instrukcja MEN z dnia 24 sierpnia 1990 r. dotycząca powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/1991, określająca zasady współdziałania z Kościołami i Związkami Wyznaniowymi poza Kościołem Rzymsko-Katolickim nie są niezgodne z art. 2 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania /Dz.U. nr 32 poz. 160 ze zm./.

2. Instrukcja MEN z dnia 3 sierpnia 1990 r. jest zgodna z art. 18 ust. 2 i art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. nr 29 poz. 154 ze zm./.

3. Obie wymienione wyżej Instrukcje MEN są zgodne z art. 1, 3 i 67 ust. 2 i art. 82 ust. 2 Konstytucji RP, a także z art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania /Dz.U. nr 29 poz. 155 ze zm./.

4. Punkty 1 cytowanych Instrukcji MEN są zgodne z art. 2 pkt 5 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania /Dz.U. nr 29 poz. 155 ze zm./ oraz art. 1, 3 i 82 ust. 1 Konstytucji RP.

5. Punkt 4 Instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. i pkt 5 Instrukcji MEN z dnia 24 sierpnia 1990 r. są zgodne z art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz art. 1 i 3 Konstytucji RP.

6. Punkt 4 Instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. i pkt 7 Instrukcji z dnia 24 sierpnia 1990 r. nie są niezgodną z art. 9 ust. 1 i 2 oraz art. 23 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 23 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela /Dz.U. nr 3 poz. 19 ze zm./ oraz są zgodne z art. 1 i 3 Konstytucji RP.

TEZY

1. Instrukcja MEN z dnia 3 sierpnia 1990 r. dotycząca powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/1991 oraz Instrukcja MEN z dnia 24 sierpnia 1990 r. dotycząca powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/1991, określająca zasady współdziałania z Kościołami i Związkami Wyznaniowymi poza Kościołem Rzymsko-Katolickim nie są niezgodne z art. 2 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania /Dz.U. nr 32 poz. 160 ze zm./.

2. Instrukcja MEN z dnia 3 sierpnia 1990 r. jest zgodna z art. 18 ust. 2 i art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej /Dz.U. nr 29 poz. 154 ze zm./.

3. Obie wymienione wyżej Instrukcje MEN są zgodne z art. 1, 3 i 67 ust. 2 i art. 82 ust. 2 Konstytucji RP, a także z art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania /Dz.U. nr 29 poz. 155 ze zm./.

4. Punkty 1 cytowanych Instrukcji MEN są zgodne z art. 2 pkt 5 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania /Dz.U. nr 29 poz. 155 ze zm./ oraz art. 1, 3 i 82 ust. 1 Konstytucji RP.

5. Punkt 4 Instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. i pkt 5 Instrukcji MEN z dnia 24 sierpnia 1990 r. są zgodne z art. 10 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz art. 1 i 3 Konstytucji RP.

6. Punkt 4 Instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. i pkt 7 Instrukcji z dnia 24 sierpnia 1990 r. nie są niezgodną z art. 9 ust. 1 i 2 oraz art. 23 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 23 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela /Dz.U. nr 3 poz. 19 ze zm./ oraz są zgodne z art. 1 i 3 Konstytucji RP.


UZASADNIENIE

Podstawowe znaczenie przy rozpatrywaniu wniosków RPO ma rozstrzygnięcie problemu zgodności zaskarżonych instrukcji z art. 2 ustawy z 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania. Tylko bowiem przy pomocy tego przepisu RPO interpretuje w swoim wniosku z dnia 16 sierpnia 1990 r. art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła katolickiego oraz głównie przy pomocy tego przepisu we wniosku z dnia 28 sierpnia 1990 r. stara się wykazać nielegalność Instrukcji MEN z dnia 24 sierpnia 1990 r.

Na rozprawie w dniu 29 stycznia 1991 r. RPO rozszerzył swoją argumentację w tym zakresie wskazując dodatkowo na przepis art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. TK tego stanowiska nie podziela.

Przepis ten mówiący o świeckości i neutralności Państwa koresponduje ze zdaniem pierwszym artykułu 2 cyt. ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. W tym zakresie obydwa przepisy nie mogą stanowić przesłanki dla wniosku, iż na terenie szkół państwowych nie mogą odbywać się lekcje religii prowadzone przez przedstawicieli poszczególnych kościołów i związków wyznaniowych. Skoro bowiem dobrowolne nauczanie religii, jako wewnętrzna sprawa kościołów, prowadzona jest według programów przez te kościoły ustalonych i przez katechetów delegowanych przez władze kościelne, a państwowe programy nie są nasycone treściami religijnymi, to nie można mówić o naruszaniu zasady świeckości szkoły, czy świeckości i neutralności Państwa. Co więcej - to właśnie owa świeckość i neutralność nie tylko nie może być podstawą do wprowadzenia obowiązku nauczania religii w szkołach państwowych, ale także nie może oznaczać zakazu takiego nauczania, jeśli życzą sobie tego zainteresowani obywatele. Na tym właśnie polega świeckość i neutralność państwa. Inne rozumienie tych pojęć oznaczałoby nie neutralność, a ingerencję państwa w wolność sumienia i wyznania obywateli. Takie rozumienie świeckości i neutralności wynika m.in. z przesłanek semantycznych oraz z wykładni systemowej, która we współczesnej RP oczywiście różni się od interpretacji świeckości dokonywanej w okresie PRL, zwłaszcza w ujęciu cyt. ustawy z 15 lipca 1961 r. Wreszcie przyjęta przez TK wykładnia harmonizuje z podobnym rozumienie pojęć świeckości, neutralności, czy rozdziału kościoła od państwa w wielu europejskich państwach demokratycznych.

W tym stanie rzeczy istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma przede wszystkim 2-gie zdanie art. 2 powołanej ustawy z 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania. Zdanie to stanowi, że całokształt nauczania i wychowania w szkołach ma charakter świecki. Problem ten należy rozpatrzeć osobno w odniesieniu do instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. odnoszącej się do nauczania religii przez Kościół Rzymsko-Katolicki i osobno w odniesieniu do instrukcji z dnia 24 sierpnia 1990 r. dotyczącej nauczania religii przez inne Kościoły i Związki Wyznaniowe. Jeśli chodzi o instrukcję z 3 sierpnia 1990 r. wyjaśnienia wymaga w szczególności relacja art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. do powołanego art. 2 ustawy z 1961 r. /2-go zdania/. To bowiem przesądza zagadnienie legalności lub nielegalności całej instrukcji MEN z 3 sierpnia 1990 r.

1) Art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego stanowi m.in., że Komisja Wspólna przedstawicieli Rządu i Konferencji Episkopatu Polski rozpatruje "sprawy interpretacji niniejszej ustawy i jej wykonywania". Komisja Wspólna interpretuje art. 19 cyt. ustawy dosłownie - to znaczy, że artykuł ten umożliwia nauczanie religii nie tylko w punktach katechetycznych, ale również w innych pomieszczeniach za zgodą dysponenta. Osobą uprawnioną do udostępniania pomieszczeń w szkołach państwowych jest Minister Edukacji Narodowej, który "wyraził swą zgodę w instrukcji dotyczącej powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/1991 z dnia 3 sierpnia 1990 roku" /jest to cytat z pisma Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu i Episkopatu z dnia 29 grudnia 1990 r./. Powyższa interpretacja Komisji Wspólnej wskazuje na rzeczywisty zamiar ówczesnego ustawodawcy, który przygotowywał tekst omawianej ustawy z 1989 r. wespół z Komisją Wspólną i przyznał jej prawo rozpatrywania spraw interpretacji tej ustawy /art. 4 ust. 1/. Trybunał podziela wyżej cytowany pogląd Komisji Wspólnej.

2) Na tym tle należy - zdaniem TK - rozważyć pytanie, czy instrukcja MEN pozostaje w sprzeczności z art. 2 zdanie drugie ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. Wyjaśnia tę kwestię treść art. 3 ust. 2 cytowanej ustawy z 17 maja 1989 r. Przepis ten brzmi: "w sprawach odnoszących się do Kościoła, nie uregulowanych niniejszą ustawą, stosuje się powszechnie obowiązujące przepisy prawa, o ile nie są sprzeczne z wynikającymi z niej zasadami" /podkreśl. TK/. Skoro więc art. 2 zdanie drugie ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. miałby - tak jak interpretuje go RPO - nie pozwalać na dobrowolne, zgodne z wolą zainteresowanych nauczanie religii w pomieszczeniach pozostających w dyspozycji MEN - należy uznać, że przepis ten w rozpatrywanej sprawie nie ma zastosowania. Pozostaje bowiem w sprzeczności z zasadami określonymi w cyt. ustawie z dnia 17 maja 1989 r., a zwłaszcza z jej art. 19 ust. 1 w związku z art. 18 ust. 1.

3) W tej sytuacji już tylko uzupełniająco można powołać się na interpretację wynikającą z zasady, że "ustawa późniejsza deroguje ustawę wcześniejszą". Prowadzi to także do wniosku, że wynikające z ustawy z dnia 17 maja 1989 r. prawo do nauczania religii w pomieszczeniach podległych MEN nie może doznawać ograniczeń na podstawie ustawy pochodzącej z 1961 r. Należy przeto stwierdzić, że możliwość nauczania religii, o której mowa w instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. została stworzona ustawą z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, a nie dopiero wspomnianą instrukcją MEN.

Nieco inaczej należy rozpatrywać zarzut niezgodności instrukcji MEN z dnia 24 sierpnia 1990 r. z art. 2 zdanie drugie ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. Instrukcja ta dotyczy Kościołów i Związków Wyznaniowych poza Kościołem Rzymsko-Katolickim. Dlatego w tym zakresie nie można powoływać się na postanowienia cyt. wyżej ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego. Problem należy rozważyć na tle ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania /Dz.U. nr 29 poz. 155/. Art. 20 ust. 2 powyższej ustawy zawiera postanowienia, iż nauczanie religii dzieci i młodzieży "jest organizowane, zgodnie z programem ustalonym przez władze kościoła lub innego związku wyznaniowego, w punktach katechetycznych znajdujących się w kościołach, domach modlitw i innych pomieszczeniach udostępnionych na ten cel przez osobę uprawnioną do dysponowania nimi" /podkreśl. TK/. Przepis ten łącznie z art. 20 ust. 1 omawianej tu ustawy stanowiącym, iż: "Kościoły i inne związki wyznaniowe mogą nauczać religii oraz wychowywać religijnie dzieci i młodzież, zgodnie z wyborem dokonanym przez ich rodziców lub opiekunów prawnych" wprowadza analogiczne rozwiązanie do tych, jakie przyjęte zostały omówioną wyżej ustawą o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego. Także zatem w zakresie objętym instrukcją MEN z dnia 24 sierpnia 1990 r. zarzut RPO o niezgodności tej instrukcji z art. 2 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. należy uznać za nietrafny.

Niezależnie bowiem od interpretacji wynikającej z zasady, że w tym zakresie ustawa późniejsza deroguje ustawę wcześniejszą, potrzeba identycznego potraktowania instrukcji z dnia 24 sierpnia 1990 r. oraz instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. dotyczącej Kościoła Katolickiego, wynika z art. 67 ust. 2 Konstytucji RP w związku z art. 9 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, w myśl której obowiązuje jako zasada:"równouprawnienie wszystkich kościołów i innych związków wyznaniowych, bez względu na formę uregulowania ich sytuacji prawnej". Zasada równości powoduje więc, że Kościoły i Związki Wyznaniowe spoza Kościoła Rzymsko-Katolickiego pomimo, iż nie doczekały się regulacji podobnej do ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego mają takie same prawa również w odniesieniu do nauczania religii zgodnego z wolą rodziców. Skoro zatem możliwość nauczania religii, o których mowa w instrukcji z dnia 24 sierpnia 1990 r. wynika z cyt. ustawy o gwarancjach wolności i wyznania, nie może utrzymać się zarzut o wykroczeniu tej instrukcji w materię ustawową.

Co do zarzutów Rzecznika Praw Obywatelskich:

a) sprzeczności obydwu instrukcji MEN /z dnia 3 sierpnia 1990 r. oraz z dnia 24 sierpnia 1990 r./ z art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania w związku z art. 67 ust.2 Konstytucji;

b) sprzeczności pkt 1 obydwu instrukcji z art. 2 pkt 5 wspomnianej wyżej ustawy, a przez to naruszenie także art. 82 ust. 1 Konstytucji.

Jeśli chodzi o pierwszy zarzut jest on mało zrozumiały tym bardziej, że został uzasadniony w sposób utrudniający jego zrozumienie. Obydwie instrukcje nie tylko nie są sprzeczne z przytoczonymi we wniosku normami, lecz wręcz przeciwnie - normy te znajdują swoje odzwierciedlenie w treści instrukcji. Obydwie instrukcje deklarują bowiem prawo obywateli do wychowywania dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami w sprawach religii, o czym mówi art. 2 pkt 4 ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.

Instrukcje te rozpatrywane łącznie gwarantują równe prawa obywateli w zakresie nauczania religii - bez względu na wyznanie, o czym mówi art. 67 ust. 2 Konstytucji RP. W swoim drugim wniosku /z dnia 28 sierpnia 1990 r./ RPO podtrzymując omawiany tu zarzut sugeruje, że podmiotowy zakres obu instrukcji pozostawia poza swym zakresem religie niechrześcijańskie. RPO swoje stanowisko uzasadnia wnioskowanie a contrario powołując się na pkt 12 instrukcji z dnia 24 sierpnia 1990 r. W punkcie tym mówi się: "w pomieszczeniach szkolnych może być umieszczony krzyż. W szkole można wprowadzić modlitwę przed i po zajęciach. Dyrektor szkoły znając swoje środowisko zadecyduje, czy w ogóle należy poruszać ten problem". Dalej stwierdza się tam między innymi:"w klasach wielowyznaniowych można wprowadzić modlitwę indywidualną w ciszy lub posługiwać się tekstem wspólnym przyjętym przez te wyznania.

W każdym przypadku wprowadzenie modlitwy w klasie wymaga od nauczycieli szczególnego taktu, delikatności oraz zwrócenia uwagi na sytuację uczniów innych wyznań i niewierzących. Nie można dopuszczać do tego, aby modlitwa w szkole stała się przyczyną konfliktu lub poczucia dyskryminacji niektórych osób. Dzieci należące do innych religii i rodziców niewierzących nie mogą być zmuszane do odmawiania modlitwy". /podkreśl. TK/. Przytoczony wyżej tekst, na który powołuje się RPO, a także dostarczony przez MEN wykaz religii, nie daje żadnych podstaw do twierdzenia, że chodzi w nim wyłącznie o religie chrześcijańskie. Oczywiście gdy mowa o symbolice krzyża wskazuje się na religie chrześcijańskie. Mówi się tam jednak wyraźnie tylko o możliwości umieszczenia krzyża obwarowując tę możliwość wieloma warunkami, które właśnie świadczą o liczeniu się z innymi wyznaniami oraz z niewierzącymi. Jest to określone tak jasno, iż trudno to stosować jakąś inną interpretację. Należy zaznaczyć, że możliwość umieszczenia krzyża, czy odmawiania modlitwy nie została wprowadzona powołanymi instrukcjami MEN. Wynika ona jednoznacznie z art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego /Dz.U. nr 29 poz. 154, zm. Dz.U. z 1990 r. nr 51 poz. 297/.

Zarzut sprzeczności punktów pierwszych obydwu instrukcji z art. 2 pkt 5 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, przez co został naruszony art. 82 ust. 1 Konstytucji - oparty jest na domniemaniach. Wnioskodawca twierdzi /identycznie w obydwu swoich wnioskach/: Instrukcja /pkt 1/ przewiduje, że rodzice /lub sama młodzież/ składają oświadczenia woli co do uczestnictwa w lekcji religii". Z tego twierdzenia RPO wyciąga wniosek, że "tym samym, per facta concludentia następujące obejście reguły art. 2 ustawy o gwarancjach wolności sumienia, zapewniającej niepoznawalność /"nieprzenikalność"/ sfery wyznaniowej dla otoczenia". Jest to - jak twierdzi RPO - konkretyzacja reguły art. 82 ust. 1 Konstytucji, która została "uszczuplona aktem nieustawowym". Pomijając fakt wyprowadzenie tak szerokiej reguły z art. 2 pkt 5 cyt. ustawy, powyższe twierdzenie i wnioskowanie RPO obarczone jest błędem. Przede wszystkim nieścisłe jest wyjęte z kontekstu instrukcji twierdzenie, iż "instrukcja /pkt 1/ przewiduje, że rodzice /lub sama młodzież/ składają oświadczenie woli co do uczestnictwa w lekcjach religii". Zabrakło w tym twierdzeniu zupełnie podstawowego dla sprawy wyjaśnienia, że składanie wspomnianych oświadczeń woli jest fakultatywne. Ten fakultatywny charakter wynika już z pierwszego zdania pkt 1 / w obydwu instrukcjach/, w którym mówi się, że lekcje religii odbywać się będą dla tych uczniów "których rodzice sobie tego życzą.

Jest oczywiste, że tylko w takich przypadkach "wolę korzystania z nauki religii mogą składać rodzice lub uczniowie' /uczniowie, jeśli chodzi o szkoły ponadpodstawowe/. Tak dosłownie formułuje to instrukcja MEN z dnia 3 sierpnia 1990 r. Wynika to zresztą z całego kontekstu obydwu instrukcji, także z ich późniejszego objaśnienia. Autor instrukcji wielokrotnie, niezwykle wyraziście podkreśla tę dobrowolność i fakultatywność, akcentując w wielu miejscach potrzebę taktu i delikatności. Trudno jest więc dopatrzeć się jakichkolwiek obowiązków nakładanych na obywateli przez obie instrukcje. Przy nieścisłym twierdzeniu RPO także nie trafny jest wniosek, jaki z tego twierdzenia Rzecznik wyciąga, a mianowicie, że naruszony został art. 2 pkt 5 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz tym samym art. 82 ust. 1 Konstytucji. Dosłowne odczytywanie treści obydwu instrukcji MEN nie pozwala na postawienie takiego wniosku. Ustawowego prawa do zachowania milczenia nie można traktować, jako nakazu, do czego prowadzi interpretacja RPO. Obywatele /w tym także starsi uczniowie/ mogą bowiem, zgodnie z instrukcjami, swobodnie korzystać z wolności sumienia i wyznania przewidzianej w art. 82 ust. 1 Konstytucji /który zabrania także zmuszania do "nie brania udziału w czynnościach lub obrzędach religijnych/ oraz w art. 2 pkt 5, który stanowi, że obywatele mogą zachowywać milczenie w sprawach swojej religii lub przekonań. Instrukcje zgodne są ponadto z art. 1 ust. 2 w związku z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Przepisy te stanowią, iż "wolność sumienia i wyznania obejmuje swobodę wyboru religii lub przekonań oraz wyrażania ich indywidualnie i zbiorowo, prywatnie i publicznie" /art. 1 ust. 2/, Natomiast "uzewnętrznianie indywidualne lub zbiorowe swojej religii lub przekonań może polegać jedynie ograniczeniom ustawowym koniecznym do ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób" /art. 3 ust. 1/. Obydwie instrukcje MEN zawierają przełożenie treści powyższych przepisów na potrzeby administracji podlegają ministrowi. Nie trafny jest także wniosek, jakoby zgłoszenie woli uczestniczenia w lekcjach religii było równoznaczne z deklaracją ujawniającą wyznanie. Możliwe jest przecież posyłanie dziecka na naukę religii przez osobę niewierzącą i nieposyłanie przez osobę wierzącą. Ustawowego prawa do zachowania milczenia nie można traktować jak nakazu milczenia, do czego prowadzi interpretacja RPO.

Należy stwierdzić, że zaskarżone instrukcje MEN nie tylko nie naruszają art. 2 pkt 4 i 5 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania w związku z art. 67 ust. 2 i art. 82 ust. 1 Konstytucji, ale na różne sposoby i w wielu miejscach treść tych norm akceptują, opierając się także na innych, nie powoływanych przez RPO, postanowieniach cyt. wyżej ustawy. Przeto także w tym zakresie nietrafny jest zarzut, iż instrukcje MEN wykraczają w materię, która dopiero wymaga uregulowania ustawowego. Instrukcje stwarzają natomiast organizacyjne warunki wypowiedzenia się wszystkich zainteresowanych na temat stworzonych przez ustawę możliwości nauczania religii. Należy także podkreślić, że możliwości takie wynikają z przyrodzonych, niezbywalnych praw i wolności człowieka, co znalazło już swój wyraz w prawie międzynarodowym. Na prawo to powołują się obydwie cyt. ustawy z dnia 17 maja 1989 r.

Zarzuty dodatkowo zgłoszone na rozprawie nie zmieniają istoty argumentacji zawartej we wnioskach zgłoszonych na piśmie. RPO przytoczył jedynie dodatkowe przepisy, które - zdaniem RPO - zostały naruszone przez obydwie instrukcje MEN. Przepisy te były po części już wcześniej - przed powołaniem się na nie przez RPO - przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. Dotyczy to zarzutu naruszenia art. 23 ust. 1 pkt 4 Karty Nauczyciela. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że przepis ten nie ma w sprawie zastosowania, gdyż odnosi się wyłącznie do nauczycieli mianowanych. Tymczasem katecheci nie mogą być zatrudnieni na podstawie mianowania, ponieważ nie występują w ich przypadku warunki ustawowe m.in. zatrudnienie bezterminowe /art. 10 ust. 2 Karty Nauczyciela/. Jeśli chodzi o zarzut naruszenia art. 9 ust. 1 i 2 ustawy Karta Nauczyciela /dotyczącej wymagań kwalifikacyjnych/ - to, jak wynika z wyjaśnień MEN - kwalifikacje nauczycieli religii nie tylko nie są niższe od przeciętnych kwalifikacji innych nauczycieli, ale nawet często je przewyższają. Poza tym skoro sprawa nauczania religii jest wewnętrzną sprawą kościoła, decyzje dotyczące osób katechetów, także ich kwalifikacje należą do władz tych kościołów. Podnoszenie tego zarzutu jest niespójne z zarzutem integrowania nauczyciela religii z nauczaniem zgodnym z programem państwowym.

Trybunał Konstytucyjny nie dopatrzył się także naruszenia zasady oddzielenia Kościoła od Państwa /art. 82 ust. 2 Konstytucji/ i zasady świeckości i neutralności państwa oraz związanej z tym zasady nie dotowania kościołów /art. 10 ust. 1 i 2/. Instrukcje MEN nie łamią tych zasad, gdyż na określonych warunkach udostępniają jedynie pomieszczenia szkół, co zgodne jest - jak już wskazano - z obydwoma ustawami z dnia 17 maja 1989 r. Trybunał nie znalazł argumentów, które pozwalałyby twierdzić, że powrót dobrowolnego nauczania religii do szkół polega na jego zintegrowaniu z programami szkolnymi. Wreszcie - wypłacanie wynagrodzenia nauczycielom religii nie można utożsamiać z dotowaniem lub subwencjonowaniem kościołów albo innych związków wyznaniowych, o których mowa w obydwu omawianych ustawach z dnia 17 maja 1989 r.

Trybunał Konstytucyjny rozważając wniosek RPO dotyczący trybu wydawania kwestionowanych instrukcji MEN, uwzględniał także stan prawny, jaki istniał przed wydaniem obydwu omówionych ustaw z dnia 17 maja 1989 r. oraz stan faktyczny przed wydaniem instrukcji w zakresie konstytucyjnych praw obywateli wynikających z art. 82 ust. 1 Konstytucji oraz stan prawny i faktyczny, jaki ukształtował się po wydaniu cytowanych ustaw i instrukcji. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że istniejący przedtem stan prawny i faktyczny - ukształtowany przez art. 2 ustawy z 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania /zwłaszcza zdanie drugie/ i akty wykonawcze, które jak słusznie na to zwraca uwagę RPO - w sposób niechlubny i nielegalny wyeliminowały nauczanie religii ze szkół, w znacznym stopniu ograniczyły konstytucyjnie gwarantowaną wolność sumienia i wyznania obywateli oraz wypełnianie swoich funkcji kościołom i innym związkom wyznaniowym /art. 82 ust. 2 Konstytucji/. Wyrazem tych ograniczeń było m.in. terytorialne i czasowe oddziaływanie nauczania religii od nauczania szkolnego. Powodowało to tak duże trudności dla młodzieży /zwłaszcza wiejskiej/ w pobieraniu nauki religii, że w wielu wypadkach zmuszało młodzież wbrew jej woli i woli jej rodziców do rezygnacji z pobierania nauki religii. Łamało to w sposób oczywisty prawa obywatelskie zagwarantowane w art. 82 ust. 1 Konstytucji. Powołane ustawy z dnia 17 maja 1989 r. oraz zaskarżone instrukcje umożliwiając dobrowolne pobieranie nauki religii w pomieszczeniach szkolnych usunęły wyżej opisane trudności - zapewniając w ten sposób realizację przepisu art. 82 ust. 1 Konstytucji.

Na marginesie rozstrzygnięcia nie można pominąć faktu, że cytowany art. 2 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania jest niezgodny z ratyfikowanymi przez Polskę aktami prawa międzynarodowego lub deklaracjami międzynarodowymi. Domagają się one respektowania przez Państwa Strony niezbywalnych, przyrodzonych każdemu człowiekowi praw naturalnych, w tym także prawa do swobodnego zapewnienia swym dzieciom wychowania religijnego i moralnego zgodnie z własnymi przekonaniami. Państwa strony przyjęły na siebie obowiązek realizacji tych praw i poszanowania wolności rodziców lub opiekunów prawnych. Jakakolwiek ustawa, która by nakazywała lub zakazywała nauczanie religii w szkołach wbrew woli rodziców nie odpowiada standardom prawa międzynarodowego.

Wynika to np.:

- z art. 18 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, uchwalonego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w Nowym Jorku w dniu 16 grudnia 1966 r. /ratyfikowany przez Polskę w dniu 3 marca 1977 r./,

- z art. 13 ust. 3 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, uchwalonego przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w Nowym Jorku w dniu 16 grudnia 1966 r. /ratyfikowanego przez Polskę w dniu 3 marca 1977 r./,

- z art. 18 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w dniu 10 grudnia 1948 r.,

- z pkt VII Aktu Końcowego KBWE, uchwalonego w Helsinkach w dniu 1 sierpnia 1975 r.,

- z zasady 10 Dokumentu Końcowego Spotkania Madryckiego przedstawicieli państw uczestniczących w KBWE z dnia 6 września 1983 r.,

- z punktu 11, 13f i 16 /cały/ Dokumentu Końcowego Spotkania Wiedeńskiego przedstawicieli państw uczestniczących w KBWE z dnia 19 stycznia 1989 r.

Powołane wyżej postanowienia, obowiązek ochrony praw i wolności człowieka nakładają na państwa. Państwo nie może więc uchylać się od obowiązku zapewnienia takiego wychowania religijnego i w takim miejscu, aby odpowiadało to woli rodziców. Z obowiązku tego Państwo nie jest zwolnione nawet, jeśli na skutek jego zaniedbań, wychowanie religijne - z braku innych możliwości, zastępczo zaczyna organizować na własnym terenie instytucja kościelna. Wystarczy tu przytoczyć najnowszy dokument międzynarodowy, podjęty przed rokiem przy udziale Polski, cytowany wyżej "dokument wiedeński". Na jego podstawie Państwo Polskie zobowiązało się m.in. "zachęcać do podejmowania w szkołach i innych instytucjach oświatowych zagadnień dotyczących rozwijania praw człowieka i podstawowych wolności" /pkt 13f/.

W tym stanie rzeczy istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma przede wszystkim 2-gie zdanie art. 2 powołanej ustawy z 15 lipca 1961 r. o rozwoju systemu oświaty i wychowania. Zdanie to stanowi, że całokształt nauczania i wychowania w szkołach ma charakter świecki.

Problem ten należy rozpatrzeć osobno w odniesieniu do instrukcji z dnia 3 sierpnia 1990 r. odnoszącej się do nauczania religii przez Kościół Rzymsko-Katolicki i osobno w odniesieniu do instrukcji z dnia 24 sierpnia 1990 r. dotyczącej nauczania religii przez inne Kościoły i Związki Wyznaniowe.

Jeśli chodzi o instrukcję z dnia 3 sierpnia 1990 r. wyjaśnienia wymaga w szczególności relacja art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. do powołanego art. 2 ustawy z 1961 r. /2-go zdania/. To bowiem przesądza zagadnienie legalności lub nielegalności całej instrukcji Ministra Edukacji Narodowej z dna 3 sierpnia 1990 r.

Art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego stanowi m.in., że Komisja Wspólna przedstawicieli Rządu i Konferencji Episkopatu Polski rozpatruje "sprawy interpretacji niniejszej ustawy i jej wykonywania". Komisja Wspólna interpretuje art. 19 cyt. ustawy dosłownie - to znaczy, że artykuł ten umożliwia nauczanie religii nie tylko w punktach katechetycznych, ale również w innych pomieszczeniach za zgodą dysponenta.

Osobą uprawnioną do udostępniania pomieszczeń w szkołach państwowych jest Minister Edukacji Narodowej, który "wyraził swą zgodę w instrukcji dotyczącej powrotu nauczania religii do szkoły w roku szkolnym 1990/1991 z dnia 3 sierpnia 1990 roku" /jest to cytat z pisma Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu i Episkopatu z dnia 29 grudnia 1990 r./. Powyższa interpretacja Komisji Wspólnej wskazuje na rzeczywisty zamiar ówczesnego ustawodawcy, który przygotowywał tekst omawianej ustawy z 1989 r. wespół z Komisją Wspólną i przyznał jej prawo rozpatrywania spraw interpretacji tej ustawy /art. 4 ust. 1/.

Trybunał podziela wyżej cytowany pogląd Komisji Wspólnej.