Postanowienie WSA w Lublinie, sygn. akt I SA/Lu 1092/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2016-03-10 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: utrzymano w mocy postanowienie referendarza sądowego
Powołane przepisy: article: art. 260  oraz art. 246 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie: Przewodniczący: sędzia WSA Małgorzata Fita po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. P. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Lublinie z dnia 22 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Lu 1092/15 w przedmiocie odmowy przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi P. P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług z tytułu importu towaru p o s t a n a w i a utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2016 r. referendarz sądowy tut. Sądu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że skarżący nie wyjaśnił w pełni swojej sytuacji majątkowej i dochodowej. Złożony wniosek skarżącego choć zawiera pewne dane odnośnie jego sytuacji finansowej, to jednak nie jest wnioskiem spójnym i rzetelnym. Referendarz podważył wiarygodność podanej przez skarżącego wysokości dochodów. Wskazał na prowadzoną przez skarżącego działalność gospodarczą, która wykazuje straty, ale przy wysokim poziomie przychodów. Wskazał na posiadane przez skarżącego, a nie wykazane we wniosku i dokumentach składniki majątkowe w postaci niezamieszkałej nieruchomości budynkowej i udziałów w spółce, a także poddał w wątpliwość fakt przedstawienia przez skarżącego wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych. Konkludując referendarz stwierdził, że skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób wyczerpujący, lecz wybiórczo, fragmentarycznie i w sposób nie odpowiadający rzeczywistości.

W sprzeciwie złożonym od powyższego postanowienia pełnomocnik skarżącego, nie podzielił stanowiska referendarza sądowego w zakresie oceny jego stanu majątkowego. Uzasadniał, że określenie wysokości dochodu uzyskiwanego przez skarżącego nie mogło być precyzyjne, bo jest możliwe dopiero po zakończeniu okresu rozliczeniowego. Referendarz błędnie wziął pod uwagę jako koszty utrzymania wydatki na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej (dojazd do pracy, najem nieruchomości). Z uwagi na toczące się wobec skarżącego postępowania egzekucyjne, kwotą, jaką realnie dysponuje skarżący jest kwota najniższego wynagrodzenia netto - 1355 zł. Dalej podważył stanowisko referendarza, że strata z działalności gospodarczej nie stanowi argumentu za przyznaniem prawa pomocy i za chybiony uznał argument o tym, że strona powinna wcześniej zgromadzić środki niezbędne na pokrycie ewentualnych kosztów przyszłych postępowań sądowych. Pełnomocnik zarzucił brak wykazania dowodów, w oparciu o które referendarz ustalił fakt zbycia lokalu, co czyni te ustalenia bezpodstawnymi oraz pominięcie okoliczności, że posiadana nieruchomość jest obciążona hipoteką na kwotę 1.740.000 zł, co sprawia, że w chwili obecnej nie ma ona żadnej wartości i nie może być sprzedana. Pełnomocnik zarzucił pominięcie przez referendarza okoliczności, że wobec skarżącego toczy się około 250 postępowań, a łączny koszt opłat sądowych oscyluje na poziomie 50.000 zł. Okoliczność ta musi wpływać na ocenę możliwości uiszczenia kosztów również w tej sprawie. Dodał, że podniesienie przez referendarza argumentu, że na zdolności płatnicze skarżącego wpływa fakt, że korzysta z usług profesjonalnego pełnomocnika stanowi rażące naruszenie prawa do sądu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej: "p.p.s.a.") w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. poz. 658), rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo.

W niniejszej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym.

Jak stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Z regulacji tej wyraźnie wynika, że jedynym kryterium, przy ocenie wniosku w przedmiocie prawa pomocy, są możliwości finansowe wnioskującego, z uwzględnieniem potrzeby zapewnienia środków na konieczne utrzymanie. Inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, o czym świadczy użyty we wskazanym przepisie zwrot: "...gdy (osoba fizyczna) wykaże...". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.

To strona ma zatem przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, o której mowa w powołanym przepisie, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (zob. np. orzeczenie w sprawie sygn. akt: II FZ 236/08 LEX nr 493749, czy II FZ 101/09 LEX nr 550317).

Jak wielokrotnie również podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy powinno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą.

Podstawowe obciążenia, jakie zobowiązany jest ponieść skarżący na tym etapie postępowania to wpisy od skarg w 240 sprawach (po 120 spraw w Wydziale I i III), a ewentualnie w przyszłości będą to koszty opłaty kancelaryjnej za odpis wyroku z uzasadnieniem (100 zł w każdej ze spraw) i ewentualne wpisy od skarg kasacyjnych. Zgodzić się należy z pełnomocnikiem, że oceniając zasadność wniosku strony o przyznanie prawa pomocy nie można abstrahować od znanego sądowi z urzędu faktu znacznej ilości podobnego rodzaju spraw skarżącego, jakie zawisły przed tutejszym sądem.

Niemniej jednak należy z całą mocą podkreślić podstawową zasadę, jaką kierują się sądy przy orzekaniu w przedmiocie prawa pomocy: celem tej instytucji jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA).

W ocenie Sądu, w badanej sprawie skarżący nie wykazał skutecznie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Nie wykazał przekonująco, że konieczność uiszczenia kosztów sądowych, nawet z uwzględnieniem wspomnianej wyżej szerszej perspektywy, mogłaby spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego.

W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15, LEX nr 1640412).

Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna zatem wykazać szczerą wolę współpracy z sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową i finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie.

Przenosząc powyższe uwagi na kanwę niniejszej sprawy uznać należy, że trafne są konkluzje referendarza, że udzielone przez stronę informacje na temat sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych, a podniesione w sprzeciwie zarzuty błędnej oceny tej sytuacji są chybione.

Analizując relację dochodów skarżącego do stałych wydatków na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych trzeba wskazać, że ocena referendarza opierała się na twierdzeniach samego skarżącego, który oświadczył, że uzyskuje dochód w kwocie "do 2.000 zł" miesięcznie netto, a stałe wydatki wynoszą: 1.500 zł tytułem kosztów najmu mieszkania i opłat oraz 500 zł tytułem kosztów wyżywienia. Wbrew zarzutom sprzeciwu referendarz nie podważył braku precyzji w zakresie oszacowania dochodu, ile – trafnie zakwestionował zgodność z doświadczeniem życiowym twierdzenia, że dorosła osoba może pokryć koszty wyżywienia, środków czystości, ubrania miesięczną kwotą 500 zł. Nierealność takich twierdzeń wskazuje na brak podania przez skarżącego wiarygodnych i pełnych danych w tym zakresie. Jeszcze gorzej pod tym względem wypadają dalsze argumenty podniesione w sprzeciwie, z których wynika, że – w uwagi prowadzoną egzekucję – faktycznie skarżący dysponuje kwotą jeszcze mniejszą – w granicach najniższego wynagrodzenia za pracę, czyli 1355 zł. Powstaje wobec tego pytanie, w jaki sposób skarżący uzyskując taki dochód zaspokaja bieżące, konieczne potrzeby związane z utrzymaniem w wysokości 2000 zł? Niestety argumentacja skarżącego ani złożone przez niego oświadczenia nie pozwalają na udzielenie odpowiedzi na to istotne dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy pytanie.

Chybiony jest argument podniesiony w sprzeciwie, że referendarz uwzględnił w kosztach utrzymania koszt najmu nieruchomości na potrzeby prowadzonej działalności. W formularzu PPF skarżący podał kwotę 1500 zł, jako wydatków na zaspokojenie swoich potrzeb mieszkaniowych, a nie związanych z prowadzoną działalnością.

Wbrew argumentom podniesionym w sprzeciwie, nie można uznać za wadliwą dokonaną przez referendarza analizę możliwości płatniczych skarżącego w kontekście przychodów z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Znaczenie straty wykazywanej w dokumentach księgowych i podatkowych nie jest tak oczywiste jak stara się wykazać pełnomocnik skarżącego. Pomimo wykazywanej księgowo straty, istotnym czynnikiem pozwalającym na ocenę kondycji przedsiębiorstwa (również prowadzonego przez osobę fizyczną) jest wysokość uzyskiwanego z tej działalności przychodu. Wykazywana przez stronę strata w żadnym razie nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych, lecz powstaje w następstwie nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad wydatkami, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (por. postanowienia NSA z 19 stycznia 2016 r., II GZ 961/15; z 20 stycznia 2016 r., I GZ 889/15; z 2 lutego 2016 r., II GZ 9/16). Przy wysokich przychodach strata może być efektem wydatków inwestycyjnych, zmierzających do rozwoju przedsiębiorstwa, może też wynikać z rozmaitych działań w zakresie tzw. optymalizacji podatkowej, czyli dążenia do zmniejszania obciążeń podatkowych. Nie da się logicznie przyjąć, że działalność skarżącego jest w bardzo złej sytuacji finansowej, rzutującej na jego możliwości płatnicze, skoro nie tylko nie kończy działalności, ale patrząc przez pryzmat stale zwiększającego się poziomu przychodów, wręcz odwrotnie – funkcjonuje nader sprawnie. W tej sytuacji nie można zgodzić się z argumentacją pełnomocnika skarżącego, że strata z prowadzonej działalności gospodarczej jest istotnym argumentem za przyznaniem prawa pomocy. Przeczy temu szersze spojrzenie na kondycję przedsiębiorstwa, uwzględniające rosnący wolumen przychodów.

Sąd nie podziela przy tym zarzutów pełnomocnika skarżącego odnoszących się do argumentów referendarza, wskazujących na obowiązek zgromadzenia wcześniej środków na potrzeby prowadzonych sporów sądowych. Dostrzec bowiem należy, że skarżącego jako przedsiębiorcę obciąża ryzyko prowadzonej przez niego działalności i nie może go bez wyraźnego uzasadnienia przerzucać na inne osoby, w tym Skarb Państwa. Skarżący prowadząc od dłuższego czasu działalność gospodarczą w formie agencji celnej niewątpliwie miał świadomość tego ryzyka, przez co ciążył na nim szczególny obowiązek zgromadzenia środków niezbędnych do wniesienia ewentualnych skarg i prowadzenia postępowań sądowych.

Całkowicie chybiony jest zarzut odnoszący się do kwestii zbycia lokalu mieszkalnego położonego w J. Wbrew twierdzeniom pełnomocnika skarżącego źródło ustaleń faktycznych referendarza w tym zakresie jest oczywiste – jest nim znajdujące się w dokumentach przekazanych przez skarżącego jego własne oświadczenie z datą 12 grudnia 2015 r. Nie można też zgodzić się z argumentacją pełnomocnika skarżącego, że fakt zbycia tego składnika majątku w styczniu 2015 r., pozostaje całkowicie bez związku z kwestią przyznania prawa pomocy w badanej sprawie. Bez wątpienia z tytułu zbycia tego składnika majątku skarżący przed rokiem uzyskał środki pieniężne i to w relatywnie dużej wysokości. Sposób zagospodarowania tych środków jest istotny dla badanej sprawy o tyle, że jeśli skarżący nie wydał ich, stanowiłyby wystarczające zabezpieczenie pokrycia kosztów postępowania w badanej i podobnych sprawach sądowych skarżącego. Z tej przyczyny wyjaśnienie przez skarżącego sposobu zagospodarowania środków pozyskanych ze zbycia tego majątku stanowiło element wykazania przez niego okoliczności wchodzących w zakres przesłanek przyznania prawa pomocy.

Zdecydowanym nadużyciem argumentacji jest zarzut pełnomocnika skarżącego o rażącym naruszeniu prawa skarżącego do sądu poprzez stwierdzenie referendarza, że na zdolności płatnicze skarżącego wpływa fakt korzystania z usług profesjonalnego pełnomocnika. W żadnym fragmencie uzasadnienia swojego postanowienia referendarz nie wyraził tezy, że posiadanie pełnomocnika profesjonalnego wyklucza przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W sprawie o wysokiej wartości przedmiotu sporu opłaty sądowe mogą przekroczyć rynkowe stawki wynagrodzenia profesjonalnego prawnika. Logika i doświadczenie życiowe wskazują jednak, że osoba, która ma środki na zatrudnienie profesjonalnego pełnomocnika, nie znajduje się w sytuacji materialnej, w której istnieje realna groźba niezaspokojenia podstawowych potrzeb. W odniesieniu do sytuacji skarżącego pojawia się pytanie, w jaki sposób jest w stanie wygospodarować środki na zatrudnienie pełnomocnika profesjonalnego, kiedy dochody jakie uzyskuje z trudem wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych, a nawet mogą być uznane za niewystarczające, jeśli przyjąć za prawdziwe twierdzenia podnoszone w sprzeciwie.

Pełnomocnik skarżącego w złożonym sprzeciwie nie podważył bardzo istotnych ustaleń referendarza, odnoszących się do posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych. Analiza wyciągów z podanych przez skarżącego rachunków wykazała przepływ środków z innego jeszcze rachunku, nie podanego w ogóle przez skarżącego. Do tej argumentacji referendarza sprzeciw w ogóle się nie odnosi, zasadna pozostaje więc konkluzja referendarza, że skarżący uchylił się od podania stanu wszystkich swoich rachunków bankowych. Podobnie brak jakichkolwiek wyjaśnień ze strony skarżącego w odniesieniu do wykazanego przez referendarza faktu posiadania udziałów oraz pełnienia funkcji prezesa zarządu w spółce A.

Sprzeciw nie wyjaśnia także faktu, dlaczego skarżący nie poinformował, że jest właścicielem lokalu użytkowego położonego w J., o pow. 175 m2. Ustalenia referendarza w tym przedmiocie opierają się na pewnym materiale dowodowym w postaci zawiadomienia z Wydziału Ksiąg Wieczystych SR w J.. Dzięki podanemu w tym zawiadomieniu numerowi księgi wieczystej możliwe jest poczynienie ustaleń co do własności i obciążeń lokalu, z wykorzystaniem informacji publicznie dostępnych za pośrednictwem Internetu. Rację ma pełnomocnik skarżącego, że wykorzystanie tego składnika majątkowego dla pozyskania środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowań przed tutejszym sądem jest wątpliwe, z uwagi na bardzo dużą kwotę obciążeń hipotecznych nieruchomości. Tym niemniej jednak, rzeczą skarżącego było wyczerpująco i zgodnie z prawdą przedstawić stan swojego majątku i poziom dochodów.

W konkluzji należy stwierdzić, iż w pełni prawidłowa była ocena referendarza sądowego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, gdyż skarżący, wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności, nie przedstawił swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny, lecz wybiórczo i fragmentarycznie, w sposób budzący szereg uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z rzeczywistością.

Nie ma zatem podstaw do uchylenia postanowienia referendarza jako naruszającego prawo.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia, na podstawie art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a