Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 438/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2019-08-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: uchylono postanowienie II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 24
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a,c , art. 200, art. 205 par 2
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Stanisław Grzeszek (spr.) Sędziowie: WSA Grażyna Firek WSA Jarosław Wiśniewski Protokolant: sek. sądowy Aleksandra Osipowicz po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi M. M. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji, II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. na rzecz skarżącego koszty postępowania w kwocie [...]zł (pięćset dziewięćdziesiąt siedem złotych).


UZASADNIENIE

Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego K. (organ egzekucyjny) prowadzi postępowanie egzekucyjne do majątku zobowiązanego M. M. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. (wierzyciela) nr [...] do [...] oraz [...] obejmujących zaległości z tytułu składek ubezpieczeniowych za okres od grudnia 1992 r. do kwietnia 1993 r. od września 1993 r. do maja 1995 r. oraz od marca 1998 do listopada 1998 r. w kwocie należności głównej [...] zł.

W ramach prowadzonego postępowania, organ egzekucyjny podjął czynności zmierzające do wyegzekwowania dochodzonych należności, m.in. (na wniosek wierzyciela o przeprowadzenie egzekucji z nieruchomości) zawiadomieniem z dnia 5 grudnia2014r zajął nieruchomość stanowiącą własność zobowiązanego oraz jego małżonki J. M..

Organ egzekucyjny w dniu 13 marca 2017 r. zlecił oszacowanie wartości ww. nieruchomości, rzeczoznawcy majątkowemu. Zlecenie doręczono do wiadomości zobowiązanego w dniu 20 marca 2017 r.

Zobowiązany, działając przez pełnomocnika, złożył do wierzyciela wniosek z dnia 6 kwietnia 2017 r. o umorzenie postępowania egzekucyjnego. W złożonym wniosku podniósł zarzut przedawnienia należności składkowych. Zobowiązany uzasadnił wniosek tym, iż w doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, iż ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, co oznacza, iż termin przedawnienia należności składkowych biegnie na zasadach ogólnych. Ponadto, zobowiązany podniósł niesłuszne prowadzenie egzekucji z całej nieruchomości zamiast z udziału w nieruchomości przysługującemu zobowiązanemu. Podniósł również, iż małżonka zobowiązanego nie odpowiada za zobowiązania z powyższego tytułu, ponieważ w dniu 23 maja 1997 r., zawarto umowę wyłączającą wspólność majątkową małżeńską.

Wierzyciel dnia 10 maja 2017 r. wydal postanowienie w sprawie stanowiska wierzyciela, w którym odmówił wystąpienia z żądaniem umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez organ egzekucyjny - na podstawie ww. tytułów wykonawczych. W postanowieniu wierzyciel wyjaśnił, iż w związku z brakiem uregulowania składek ubezpieczeniowych za podane wyżej okresy na koncie rozliczeniowym zobowiązanego powstała zaległość.

Organ egzekucyjny w dniu 16 czerwca 2017 r. wydał postanowienie nr [...], w którym odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego.

W wyniku rozpoznania zażalenia, Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2017 r. uchylił postanowienie organu I instancji w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia z powodu " braku odniesienia się w postanowieniu organu egzekucyjnego do podniesionego przez zobowiązanego we wniosku o umorzenie postępowania - kierowania egzekucji do majątku odrębnego współmałżonka zobowiązanego -pani J. M.(...) ".

Wobec powyższego, Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego K. pismem z dnia 30 listopada 2017 r. wystosował zawiadomienie w sprawie aktualizacji zajęcia nieruchomości z dnia 5 grudnia 2014 r., które skierował do zobowiązanego, jego małżonki - J. M., wierzyciela (ZUS) oraz do Sądu Rejonowego w W. V Zamiejscowego Wydziału Ksiąg Wieczystych z siedzibą w S..

Sąd Rejonowy w W. V Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w S., postanowieniem z dnia 9 lutego 2018 r. oddalił wniosek Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego K., wskazując: "że wniosek o dokonanie wpisu może złożyć właściciel nieruchomości, użytkownik wieczysty, osoba, na rzecz której -wpis ma nastąpić, albo wierzyciel, jeżeli przysługuje mu prawo, które może być wpisane w księdze wieczystej.(...) W księdze nie zostały zatem ujawnione udziały małżonków (...)". Sąd wskazał również na fakt, iż podstawą wpisu w księdze nie może być kopia aktu notarialnego, nawet poświadczona przez notariusza. Sąd podkreślił, że " (...) w pierwszej kolejności wierzyciel winien złożyć wniosek o ujawnienie udziałów w prawie współwłasności J. M. i M. M., a następnie zmianę - wpisu wszczęcia egzekucji z nieruchomości na egzekucję z udziału w nieruchomości".

Organ egzekucyjny, mając na uwadze powyższe zalecenia Sądu, wystąpił do Kancelarii Notarialnej z wnioskiem o wydanie wypisu aktu notarialnego, tj. umowy wyłączającej wspólność majątkową małżeńską pomiędzy małżonkami, M. i J. M.. W wyniku, uzyskanej odpowiedzi, ustalono, iż wypisy aktu można uzyskać w Sądzie Rejonowym w W. V Zamiejscowym Wydziale Ksiąg Wieczystych z siedzibą w S.. W następstwie, uzyskanej odpowiedzi Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego K., przekazał wierzycielowi skan postanowienia Sądu i jednocześnie zwrócił się do Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z wnioskiem o ujawnienie udziałów w księdze.

Wierzyciel pismem z dnia 10 lipca 2018 r. poinformował, iż złożył w Sądzie wniosek o ujawnienie zmiany charakteru współwłasności i wpis prawa współwłasności nieruchomości w częściach ułamkowych na rzecz M. M. i J. M..

Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego K. pismem z dnia 1 sierpnia 2018 r. sporządził zawiadomienie w sprawie aktualizacji zajęcia nieruchomości z dnia 5 grudnia 2014 r.

Sąd Rejonowy w W. V Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych z siedzibą w S. dnia 1 sierpnia 2018 r. powiadomił, iż zarejestrował wniosek elektroniczny i zamieścił w księdze wzmiankę. Natomiast zawiadomieniem z dnia 2 listopada 2018 r. Sąd poinformował, iż dokonał wykreślenia wszczęcia egzekucji z nieruchomości na rzecz wpisu wszczęcia egzekucji z udziału [...] części M. M.. Tym samym w księdze wieczystej [...], o której zajęcie nieruchomości wniósł wierzyciel, zostały ujawnione udziały zobowiązanego oraz wyjaśniona kwestia zajęcia tylko udziałów M. M..

Następnie Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego K. po ponownym przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego postanowieniem z dnia 15 listopada 2018 r. nr [...] odmówił M. M. umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec majątku zobowiązanego.

W zażaleniu M. M. zarzucił naruszenie:

- art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji,

poprzez nieumorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w K. dotyczącego tytułów o numerach (...) mimo zaistnienia ku temu przesłanek,

- art. 24 pkt 4 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez

nieprawidłową interpretację, przyjmującą, iż nie doszło do przedawnienia roszczenia

głównego oraz odsetek, a nadto poprzez nieprawidłowe naliczenie odsetek za okres

zamiast 5 lat.

Pełnomocnik zobowiązanego dodał, iż organ egzekucyjny zobligowany był na podstawie art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, samodzielnie i w sposób merytoryczny dokonać własnych ustaleń, czy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 30 września 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 359/15.

Biorąc powyższe pod uwagę, pełnomocnik zobowiązanego wniósł o zmianę postanowienia i umorzenie postępowania egzekucyjnego.

Dyrektor Izby Administracji Skarbkowej w K. postanowieniem z dnia 21 stycznia 2019 r. nr [...], utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji.

W uzasadnieniu DIAS w K. wskazał, że zobowiązany koncentruje się na zarzucie dotyczącym nieistnienia/przedawnienia zobowiązania.

Nieistnienie obowiązku czy też przedawnienie zobowiązania, co do zasady stanowi zarzut z art. 33 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Niemniej w toku egzekucji zbadaniu podlega przesłanka przedawnienia celem właściwego rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego.

Organ II instancji wyjaśnił, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. w postanowieniu w sprawie stanowiska wierzyciela z dnia 10 maja 2017 r. podał, iż w związku z nieuregulowaniem składek ubezpieczeniowych za okresy od 4/1992 do 4/1993, od 8/1993 do 5/1995 oraz od 3/1998 do 11/1998, na koncie rozliczeniowym M. M. powstała zaległość. W dniach 20 marca 1996 r. oraz 31 marca 2008 r. wierzyciel sporządził wnioski o dokonanie zabezpieczenia zaległości poprzez wpis hipoteki przymusowej na nieruchomości, a następnie skierował do Pierwszego Urzędu Skarbowego K. wniosek o zajęcie nieruchomości. Wierzyciel wskazał, że pozostają wymagalne i nieuregulowane przez zobowiązanego należności za okres od września 1993 r. do maja 1995 r. oraz od marca 1998 r. do listopada 1998 r. za płatnika i osobę współpracującą, jak też za okres od grudnia 1992 r. do kwietnia 1993 r. za zatrudnionych pracowników. Wierzyciel wskazał na wyrok sygn. akt [...] Sądu Okręgowego w K. Wydział VII Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 8 lipca 2005 r. oddalający odwołanie zobowiązanego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 czerwca 2003 r. stwierdzającej istnienie zaległości składkowych M. M..

W kwestii zarzutu strony "naruszenia przepisu art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji poprzez nieumorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w K. mimo zaistnienia ku temu przesłanek" wyjaśniono, iż "(...) należności będące przedmiotem egzekucji, z uwagi na upływ terminu przedawnienia mogą być dochodzone już tylko z przedmiotu zabezpieczenia, tj. nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...], a to na mocy art. 24 ust. 5 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (...)".

Odnośnie, powołanego "wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12, dotyczącego niezgodności art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa z art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej" wyjaśniono, iż przepis powyższy nie znajduje zastosowania w postępowaniach prowadzonych przez ZUS i zbliżone brzmienie tego przepisu do art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, nie może być podstawą do uznania, iż wyrok TK ma do niego zastosowanie. Prawidłowe jest zatem w opinii organu II instancji stwierdzenie wierzyciela, iż nie jest podmiotem uprawnionym do wszczęcia postępowania na podstawie powołanego przepisu, a jedynie może zostać zobligowany do zaprzestania stosowania przepisów, jeżeli zostaną zakwestionowane wyrokiem TK.

Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. odnosząc się do drugiego zarzutu zawartego w zażaleniu dotyczącego "naruszenia art. 24 pkt 4 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez nieprawidłową interpretację, przyjmującą, iż nie doszło do przedawnienia roszczenia głównego oraz odsetek, a nadto poprzez nieprawidłowe naliczenie odsetek za okres 10 zamiast 5 lat" wyjaśnił, że na mocy art. 35 ust. 3 i 4 nieobowiązującej już ustawy z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz.U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137), w stosunku do należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, obowiązywał 5-letni termin przedawnienia, który mógł zostać przerwany poprzez każdą czynność przedsięwziętą w celu dochodzenia składek, przy czym na mocy ww. ustawy, nie można było dochodzić zobowiązań z tytułu składek po upływie 10 lat od powstania zobowiązania. W dniu 25 listopada 1998 r. wszedł w życie art. 24 ust. 4 o systemie ubezpieczeń społecznych (...) który w swej pierwotnej wersji stanowił, iż "należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne". Wierzyciel wskazał dodatkowo, że należności za okres od 9/1993 do 5/1995r za płatnika oraz osobę współpracującą, oraz za okres od 12/1992r do 4/1993r były przedmiotem egzekucji sądowej. Komornik Sądowy Rewiru VI przy Sądzie Rejonowym w K. zawiadomieniem z dnia 27 kwietnia 1998 r. dokonał zajęcia nieruchomości. Z uwagi na bezskuteczność egzekucji Komornik Sądowy umorzył postępowanie postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2001 r. i jak wskazał wierzyciel "Bieg terminu przedawnienia został jednak przerwany ".

Organ II instancji podkreślił, że z informacji zawartej w ww. postanowieniu wierzyciela wynika, iż należności "za okres od 3/1998r do 12/1998r nie były przedmiotem egzekucji sądowej, jednakże zastosowanie do nich znajduje art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (...) w brzmieniu nadanym w dniu 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241 poz. 2074 ze zm.). Ustawodawca wprowadził wówczas 10-letni termin przedawnienia zobowiązań z tytułu składek. Zgodnie z orzecznictwem sądów dłuższy 10- letni okres przedawnienia — ma zastosowanie do tych należności z tytułu składek, które stały się wymagalne przed dniem 1 stycznia 2003 r., jeżeli do tego dnia nie uległy przedawnieniu wg dotychczasowych przepisów (...) ". Biorąc powyższe pod uwagę, wierzyciel uznał, iż odsetki od wskazanych należności zobowiązanego należało naliczyć z uwzględnieniem 10- letniego terminu przedawnienia.

DIAS w K. wskazał, iż wierzyciel, biorąc pod uwagę wszystkie zaistniałe okoliczności w sprawie oraz stan prawny poszczególnych okresów, nie znalazł żadnych przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego do majątku zobowiązanego.

Organ II instancji odpowiadając na ostatni z zarzutów pełnomocnika zobowiązanego dotyczący twierdzenia, że "organ egzekucyjny zobligowany był na podstawie art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, samodzielnie i w sposób merytoryczny dokonać własnych ustaleń, czy zachodzą przesłanki umorzenia postępowania, powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 30.09.2015 r. sygn. akt I SA/Ol 359/15" - wyjaśnił, iż organ egzekucyjny bada z urzędu dopuszczalność egzekucji administracyjnej, organ ten nie jest natomiast uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym - wyklucza to art. 29 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Ograniczenie to dotyczy również organu odwoławczego (nadzoru) od postanowień organu egzekucyjnego. Natomiast odnosząc się do powołanego w treści zażalenia wyroku, DIAS w K. wskazał, że powołany wyrok dotyczył kontroli zasadności postanowienia, co do zgodności z prawem w odniesieniu do przedawnienia egzekwowanych należności pieniężnych wynikających z decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdzającej odpowiedzialność osoby trzeciej. Natomiast przedmiotowe postępowanie dotyczy kwestii "przedawnienia należności składkowych zobowiązanego", które nie jest analogiczne do powołanego przez pełnomocnika zobowiązanego wyroku.

Oceniając zatem zasadność odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. stwierdził, że postanowienie z dnia 15 listopada 20118 r. nie narusza prawa.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie M. M. zarzucił naruszenie:

- art. 59 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w związku z art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego., poprzez nieuwzględnienie zażalenia i odmowę umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w K. dot. tytułów o numerach od nr [...] do nr [...] oraz nr [...] mimo zaistnienia ku temu przesłanek;

- art. 24 pkt 4 i pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez nieprawidłową interpretacją, przyjmującą iż nie doszło do przedawnienia roszczenia głównego oraz odsetek, a nadto poprzez nieprawidłowe naliczenie odsetek za okres 10 zamiast 5 lat.

Mając na uwadze powyższe skarżący wniósł o uwzględnienie skargi i uchylenie w całości zaskarżanego postanowienia, postanowienia organu I instancji oraz o zobowiązanie organu administracji do wydania postanowienia w przedmiocie umorzenia ww. postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w K., oraz o zasądzenie na jego rzecz od organu zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego

Skarżący wniósł ponadto o przeprowadzenie dowodów z następujących dokumentów na okoliczność nieistnienia obowiązku zapłaty z tytułu składek dochodzonych ww. postępowaniem egzekucyjnym: potwierdzenia wpłat z tytułu składek ZUS za sporny okres (kopia książeczki wpłat), pisma z dnia 26 lutego 1993 r. z informacją o zawieszeniu działalności gospodarczej, decyzji z dnia 23 kwietnia 1993 r. o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej, pisma ZUS z dnia 14 kwietnia 1994 r. z potwierdzeniem uiszczenia wpłat [...] zł na poczet składek za pracowników zatrudnionych w firmie s.c. M. , pisma z dnia 10 maja 1995 r. o zawieszeniu działalności gospodarczej, pisma z dnia 6 lutego 1997 r. z wyjaśnieniem w jakim okresie skarżący prowadził działalność gospodarczą, pisma z dnia 2 września 1998 r. informacja o braku podjęcia działalności, pisma z dnia 11 maja 2017 r. w przedmiocie wyjaśnienia w jakim okresie firma skarżącego była zawieszona.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w K. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Jednocześnie zaznaczyć trzeba, iż korzystając z uprawnienia, które przyznaje sądowi administracyjnemu art. 119 pkt 3 p.p.s.a. w związku z art. 120 p.p.s.a., dopuszczający możliwość rozpoznania w postępowaniu uproszczonym skargi, której przedmiotem jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę, co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie, Sąd procedował w niniejszej sprawie na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Przedmiotem kontroli Sądu jest postanowienie organu nadzoru utrzymujące w mocy postanowienie organu egzekucyjnego o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego.

Skarżący wniósł o umorzenia postępowania egzekucyjnego powołując się m. in. na przesłankę określoną w art. 59 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2018 r., poz. 1356 ze zm., powoływanej dalej jako "u.p.e.a."), tj. wygaśnięcie zobowiązania przez uregulowanie zaległych należności składkowych oraz na przedawnienie należności składkowych będących podstawą wystawiania tytułów wykonawczych na podstawie, którego prowadzone jest w sprawie postępowanie egzekucyjne (egzekucja z nieruchomości).

Na wstępie wskazać należy, iż zgodnie z art. 59 § 1 u.p.e.a., postępowanie egzekucyjne umarza się:

1) jeżeli obowiązek został wykonany przed wszczęciem postępowania;

2) jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał;

3) jeżeli egzekwowany obowiązek został określony niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z decyzji organu administracyjnego, orzeczenia sądowego albo bezpośrednio z przepisu prawa;

4) gdy zachodzi błąd co do osoby zobowiązanego lub gdy egzekucja nie może być prowadzona ze względu na osobę zobowiązanego;

5) jeżeli obowiązek o charakterze niepieniężnym okazał się niewykonalny;

6) w przypadku śmierci zobowiązanego, gdy obowiązek jest ściśle związany z osobą zmarłego;

7) jeżeli egzekucja administracyjna lub zastosowany środek egzekucyjny są niedopuszczalne albo zobowiązanemu nie doręczono upomnienia, mimo iż obowiązek taki ciążył na wierzycielu;

8) jeżeli postępowanie egzekucyjne zawieszone na żądanie wierzyciela nie zostało podjęte przed upływem 12 miesięcy od dnia zgłoszenia tego żądania;

9) na żądanie wierzyciela;

10) w innych przypadkach przewidzianych w ustawach.

Postępowanie egzekucyjne może być też umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne (art. 59 § 2 u.p.e.a.).

Wystąpienie przesłanek stanowiących podstawę umorzenia postępowania obliguje zawsze do takiego zakończenia postępowania egzekucyjnego, bez względu na to, czy zostaną one stwierdzone z urzędu, czy też wyjdą na jaw w wyniku zgłoszonych zarzutów, bądź też w inny sposób zostaną zakomunikowane organowi egzekucyjnemu.

Skarżąca w swoim wniosku powołał się na przesłankę z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., tj. wygaśniecie obowiązku. Pojęcie "obowiązek" użyte zostało w art. 2 § 1 u.p.e.a., w którym ustawodawca wprawdzie nie zamieścił jego definicji, jednakże wymienił obowiązki podlegające egzekucji administracyjnej. Z kolei pojęcie "obowiązku" w rozumieniu art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. należy odnosić do tego obowiązku, który legł u podstaw wszczęcia postępowania egzekucyjnego; innymi słowy obowiązku istniejącego, wymagalnego i jednocześnie - którego niewykonanie przez zobowiązanego doprowadziło do uruchomienia postępowania zmierzającego do jego wyegzekwowania na drodze przymusu administracyjnego. Jakkolwiek bowiem organ egzekucyjny, w świetle art. 29 § 1 u.p.e.a. nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym, niemniej jednak jest on zobowiązany do sprawdzenia czy obowiązek ten istnieje (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 19 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Sz 1271/14). Jak wskazał WSA w Warszawie w wyroku z dnia 4 sierpnia 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 613/05 "Istotne jest przy tym i to, że organ egzekucyjny na podstawie art. 29 § 1 u.p.e.a. bada dopuszczalność egzekucji konkretnego i zindywidualizowanego, wskazanego w tytule wykonawczym obowiązku".

Zgodnie z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. postępowanie egzekucyjne umarza się jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał. Z treści tego artykułu wynika, że występują cztery odrębne przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego. Ich wspólną cechą jest szeroko pojęte nieistnienie obowiązku, który ma stanowić przedmiot egzekucji administracyjnej. Jedną z przyczyn wygaśnięcia obowiązku jest przedawnienie, które wiąże się z umarzającym działaniem czasu. Instytucja ta ma zastosowanie zasadniczo w odniesieniu do obowiązków o charakterze pieniężnym.

Zatem rolą organów w niniejszej sprawie była ocena, czy wskazane przez skarżącego okoliczności wyczerpują przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a.

Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. (wierzyciela) wystawił tytuły wykonawcze nr [...] do [...] oraz [...] obejmujące zaległości z tytułu składek ubezpieczeniowych za okres od grudnia 1992 r. do kwietnia 1993 r. od września 1993 r. do maja 1995 r. oraz od marca 1998 r. do listopada 1998 r. w kwocie należności głównej [...] zł.

Nie ma wątpliwości, że prowadzone postępowanie egzekucyjne dotyczy należności składkowych których wymagalność zapadła w latach 1992 r., 1993 r., 1995 r., 1998 r., a więc biorąc pod uwagę znaczny upływ czasu, co do zasady można przyjąć, że powyższe należności uległy przedawnieniu.

W swoich rozstrzygnięciach organ egzekucyjny oraz organ nadzoru w tym zakresie odwoływały się do wyjaśnień wierzyciela zawartych w postanowieniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 10 maja 2017 r., cytując wprost stanowisko wierzyciela w tej kwestii.

Odnosząc się do podniesionego we wniosku o umorzenie egzekucji zarzutu przedawnienia należności składkowych będących przedmiotem egzekucji wierzyciel wyjaśnił, że cyt. "należności będące przedmiotem egzekucji z uwagi na upływ terminu przedawnienia mogą być dochodzone już tylko z przedmiotu zabezpieczenia tj. z nieruchomości dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...] na mocy art. 24 ust. 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 963 ze zm., powoływanej dalej jako "u.s.u.s."), zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia".

W tym miejscu należy przypomnieć zmieniające się regulacje dotyczące przedawnienia należności składkowych. I tak od dnia 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca regulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg przedawnienia terminów określonych w ust. 4 i 5 ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

Od dnia 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawiera wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych, co do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. W związku z powyższym tylko upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. - 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu. Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony termin przedawnienia ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Natomiast skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por: wyrok NSA z 30 września 2009 r., sygn. akt II GSK 72/09 dostępny www.orzecznictwo.nsa.gov.pl). Na podstawie wskazanej wyżej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. dodano w art. 24 ust. 5a-5d regulujący przerwanie i zawieszenie biegu terminu przedawnienia, w tym przepis ust. 5b zgodnie z którym bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem. Przepis art. 24 ust. 5b-z dniem 1 lipca 2004 r. - uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit.b. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 121, poz. 1264) i otrzymał brzmienie: "Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego".

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia należności z tytułu składek z 10 lat do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Powyższe oznacza, że do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu.

Uzasadnienia zaskarżonych postanowień, podobnie jak również postanowienia zawierającego stanowisko wierzyciela nie zawiera ustaleń i rozważań co do kwestii przedawnienia samych należności składkowych ( jedynie odnosząc się do zarzutu błędnego naliczenia odsetek, poczynione zostały pewne ustalenia w zakresie przedawnienia z odniesieniem się do obowiązujących w tym zakresie przepisów).

Natomiast do należności głównych, stwierdzono, że uległy one przedawnieniu, lecz jako zabezpieczone hipoteką mogą być dochodzone w trybie art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

Jednakże w ocenie Sądu, dokonując kontroli zaskarżanego postanowienia, co zasadnie podnosi skarżący, nie można pominąć orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12, w szczególności treści jego uzasadnienia.

W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r.) jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że również wykładnia obecnie obowiązującego przepisu art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej powinna być dokonywana w kontekście zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej w jego brzmieniu do 31 grudnia 2002 r. Prowadzi to do wniosku, że art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej także należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W konsekwencji, ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych.

Zarówno przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak i powołane przepisy Ordynacji podatkowej są zbieżne w zakresie problemów, które doprowadziły do stwierdzenia przez Trybunał niezgodności przepisu ustawy ze standardami konstytucyjnymi, tj. całkowitego wyłączenia przedawnienia należności publicznoprawnej, i równocześnie uczynienie tego na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności) – por. pkt 4 - 5 uzasadnienia wyroku Trybunału.

Z tego spostrzeżenia wynika konieczność zastosowania przez Sąd wykładni prokonstytucyjnej. Celem wykładni prokonstytucyjnej, jest zapobieżenie sytuacji, w której doszłoby do zróżnicowania uprawnień lub obowiązków podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji faktycznej. W takiej sytuacji, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I FSK 36/13 "należy poddać pod rozwagę to, czy wystąpił problem tzw. oczywistej niekonstytucyjności. Zasadniczo sytuacja oczywistej niekonstytucyjności zachodzi wówczas, gdy porównywane przepisy ustawy i Konstytucji dotyczą regulacji tej samej materii i są ze sobą sprzeczne (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa. 2008 r., s. 32)". Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z 22 maja 2007 r. sygn. akt SK 36/06 stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem i wymusza nowy sposób interpretowania jego treści. Przepis taki winien być stosowany zgodnie z ogólną zasadą wykładni i stosowania prawa w sposób zapewniający urzeczywistnienie gwarancji konstytucyjnych.

Podsumowując, wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. dokonywana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących bezpośrednio art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej w jego brzmieniu do 31 grudnia 2002 r., prowadzi do wniosku, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. należy ocenić również jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

Zatem ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wykluczyło przedawnienia spornych należności składkowych zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia biegł na zasadach ogólnych.

Konstatacja organów orzekających w sprawie, że pomimo upływu przedawnienia (co jednoznacznie stwierdził także wierzyciel w swoim stanowisku), możliwe jest dochodzenie w postępowaniu egzekucyjnym na mocy art. 24 ust. 5 u.s.u.s. została oparte na wadliwej, niezgodnej z Konstytucją wykładni art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

W konsekwencji skutkowało to wadliwym ustaleniem stanu faktycznego w zakresie istnienia i wysokości należności z tytułu składek objętych tytułami wykonawczymi, których dotyczył wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego.

W zaistniałej sytuacji, skoro nie budziło wątpliwości organu egzekucyjnego (także wierzyciela), że już upłynął termin przedawnienia zaległych należności składkowych, to obowiązkiem organu egzekucyjnego było umorzenie postępowania egzekucyjnego. Stwierdzenie przedawnienia powoduje bowiem, że dochodzony obowiązek wygasł, co skutkuje koniecznością umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a.

Ponownie rozpoznając sprawę organ egzekucyjny uwzględni skutki prawne wynikające z powyższej wykładni przepisów prawa. Związany przedstawionym powyżej stanowiskiem Sądu w przedmiocie niezgodności art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, zobligowany będzie odrzucić argument o możliwości prowadzenia postępowania egzekucyjnego (egzekucji z nieruchomości) pomimo przedawnienia należności składkowych, opartego wyłącznie na zabezpieczeniu zobowiązania hipoteką.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.