Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 651/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 1 pkt 2, art. 255
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Stefan Babiarz po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 20 września 2010 r., sygn. akt I SA/Gd 525/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. H. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 19 kwietnia 2010 r. nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu za 2005 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

1. Postanowieniem z dnia 20 września 2010 r., I SA/Gd 525/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił wniosek Z. H. o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 19 kwietnia 2010 r., w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu za 2005 r.

2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynikało, że w dniu 22 czerwca 2010 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu od skargi w kwocie 500 zł.

3. Zarządzeniem z dnia 23 czerwca 2010 r. referendarz sądowy zobowiązał Z. H. do dostarczenia szczegółowo określonych dokumentów źródłowych mających zobrazować rzeczywistą sytuację finansową i majątkową wnioskodawczyni. Zarządzenie doręczono pełnomocnikowi wnioskodawczyni w dniu 12 lipca 20010 r.

4. W dniu 16 lipca 2010 r. pełnomocnik skarżącej przesłał dokumenty stanowiące uzupełnienie wniosku. W odpowiedzi na wezwanie sądu strona przedłożyła m.in. kserokopie zeznań podatkowych za rok 2009 (wraz z załącznikami), kserokopie NIP-1 L. H. i Z. H., kserokopię podatkowej książki przychodów i rozchodów firmy L. H., kserokopie faktur VAT dokumentujących zakup wody i energii elektrycznej, oświadczenie wnioskodawczyni i jej małżonka o braku środków na osobistym rachunku bankowym.

5. Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2010 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy, gdyż pomimo wezwania nie nadesłała wszystkich wymaganych dokumentów.

6. Postanowienie to zostało zaskarżone przez wnioskodawczynie sprzeciwem.

7. Uzasadniając wydane postanowienie sąd pierwszej instancji powołując się na treść art. 260 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 2, art. 252 i art. 255 p.p.s.a. wskazał, że wnioskodawczyni nie przedłożyła wszelkich żądanych dokumentów i oświadczeń, co uniemożliwiło sądowi pełną ocenę jej aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych.

Jak zauważył sąd ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Źródłem utrzymania małżonków są dochody z gospodarstwa rolnego w wysokości około 1.200 zł miesięcznie, z prowadzonych przez każdego z nich działalności gospodarczych ponoszą straty, ich majątek stanowi dom jednorodzinny o powierzchni użytkowej 119,4 m2, gospodarstwo rolne o powierzchni 5,35 ha oraz dwa budynki handlowe o powierzchni 180 m2 i 600 m2.

Ponadto sąd wskazał, że z przedłożonych dokumentów wynika, iż poza przychodem ewidencjonowanym uzyskanym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 13.359,77 zł, wnioskodawczyni osiągnęła także dochód z wypłacanego przez ZUS zasiłku w wysokości 6.469,06 zł, zaś jej mąż z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazał stratę w wysokości 120.096,44 zł, deklarując przychód w kwocie 363.994,12 zł oraz koszty jego uzyskania w kwocie 484.090,56 zł, zadeklarował również dochód z innych źródeł w wysokości 6.841,38 zł. Z nadesłanych kserokopii z księgi przychodów i rozchodów za kwiecień, maj i czerwiec 2010 r. wynikało, że mąż wnioskodawczyni z tytułu sprzedaży towarów i usług ww. miesiącach uzyskał przychód w wysokości 13.082,86 zł, 12.958,08 zł i 8.527,43 zł i poniósł wydatki odpowiednio w kwotach 25.461,95 zł, 13.221,12 zł i 25.141,73 zł; do czerwca br. poniósł on stratę w wysokości 51.343,68 zł, bowiem osiągnięty przychód z wykonywanej przez niego działalności gospodarczej wyniósł 90.393,58 zł, a koszty jego uzyskania (ogółem) – 141.737,26 zł. W aktach sprawy znajdowała się również kserokopia decyzji z dnia 7 grudnia 2009 r. o przyznaniu małżonkowi skarżącej płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych na 2009 r. w łącznej wysokości 90.333,60 zł, przy czym z treści załączonej umowy dzierżawy z dnia 7 marca 2005 r. wynika, że 80% otrzymanych dopłat przekazuje on wydzierżawiającemu tytułem rocznego czynszu dzierżawnego. Z oświadczenia małżonków wynikało, że posiadają osobisty rachunek bankowy, na którym brak jest środków pieniężnych. Państwo H. załączyli również zaświadczenie o przeprowadzonym badaniu technicznym samochodu osobowego marki Mercedes Benz 109 D 2.0, rok produkcji 1994 i nieczytelną kopię dowodu rejestracyjnego pojazdu marki KIA.

Dokumentując wydatki związane z miesięcznymi kosztami utrzymania wnioskodawczyni przedstawiła kopie faktur VAT za wodę za okres od 1 grudnia 2009 r. do 8 lutego 2010 r. i od 9 lutego do 10 maja 2010 r. na kwoty po 54,09 zł oraz za energię elektryczną za okres od 8 lutego do 14 lipca 2009 r. (kwota nieczytelna) wraz z prognozą za okres od września 2009 r. do lutego 2010 r. na łączną kwotę 405,33 zł i za okres 14 lipca 2009 r. do 21 stycznia 2010 r. na kwotę 944 zł wraz z prognozą za okres od marca 2010 r. do sierpnia 2010 r. na łączną kwotę 1.331,49 zł.

W związku z powyższym sąd pierwszej instancji wskazał, że wnioskodawczyni uniemożliwiła dokonanie prawidłowej oceny jej możliwości finansowych, uchylając się od przedłożenia dokumentów istotnych dla stwierdzenia jej rzeczywistych możliwości płatniczych, tj. wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych, w tym także związanych z prowadzoną przez każdego z nich działalnością gospodarczą. Wnioskodawczyni uchyliła się również od przedłożenia dokumentów księgowych (ewidencji przychodów) dotyczących wysokości osiągniętych w okresie ostatnich trzech miesięcy przychodów z prowadzonej przez nią osobiście działalności gospodarczej. W ocenie sądu dysponowanie tymi dokumentami, do których przedłożenia strona została zobowiązana, umożliwiłoby sądowi dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej dającej możliwość stwierdzenia, czy w istocie uzasadnia ona przyznanie prawa pomocy.

W tej sytuacji oceniając możliwości finansowe zarówno Z. H. jak i jej męża, sąd uznał, że podane przez skarżącą dane o sytuacji materialnej nie są wiarygodne.

8. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i art. 260 p.p.s.a. poprzez błędne zastosowanie polegające na bezzasadnej odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych,

- art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na sporządzeniu przez sąd pierwszej instancji nieprawidłowego uzasadnienia skarżonego postanowienia.

Zarzucono także naruszenie art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP na skutek ograniczenia prawa skarżącej do sądu, na skutek bezzasadnej odmowy przyznania jej prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych.

W związku z tymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

9. Zażalenie podlega oddaleniu.

Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy osobie fizycznej może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Podzielić należy pogląd, że użycie w przytoczonym przepisie określenia, "gdy wykaże" oznacza, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jest w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Strona powinna, zatem podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy, bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Należy mieć również na uwadze, że strona wnosząca o przyznania prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawiania się wątpliwości co do przedstawionych w formularzu danych Sąd ma instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu. Na mocy art. 255 p.p.s.a. Sąd może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (por. postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., I FZ 180/09, LEX nr 552208).

Należy zatem wskazać, że sąd pierwszej instancji skorzystał z możliwości uregulowanej w art. 255 p.p.s.a. uznając, że zawarte na wypełnionym formularzu PPF dane nie są wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Jak wynika z akt sprawy, w wezwaniu z dnia 29 czerwca 2010 r. sąd między innymi wezwał stronę do przedłożenia wyciągów ze wszystkich posiadanych przez małżonków rachunków bankowych i innych, na których gromadzone są środki pieniężne, w tym kont i lokat dewizowych oraz rachunków prowadzonych dla potrzeb wykonywanej przez każdego z nich działalności, obrazujących historię i salda tych rachunków za okres ostatnich trzech miesięcy, a w przypadku ich nieposiadania złożenia przez każdego z małżonków stosownego oświadczenia w tym przedmiocie. W odpowiedzi na wezwanie w powyższym zakresie strona złożyła oświadczenie, że wraz z mężem posiadają prywatne konto bankowe, na którym nie ma środków.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego tak sformułowana odpowiedź nie czyni zadość wezwaniu skierowanemu do strony. W wezwaniu do uzupełnienia braków sąd precyzyjne podał, jakich to, w związku z posiadanym rachunkiem bankowym dokumentów wymaga. Co więcej mąż skarżcej, jako prowadzący działalność gospodarczą powinien posiadać rachunku bankowe z nią związane. W tym zakresie również nie przedłożono żadnych dokumentów. Istotny jest także fakt, że ani na etapie wniesienia sprzeciwu, ani na etapie wniesienia zażalenia do Naczelnego Sądu Administracyjnego strona nie przedłożyła tych dokumentów.

W tej sytuacji w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za prawidłowe należało uznać stanowisko sądu pierwszej instancji przyjmujące, że na podstawie przedłożonych materiałów nie można ocenić w pełni aktualnego stanu majątkowego skarżącej i jej możliwości płatniczych. Skarżąca powinna mieć, bowiem na uwadze fakt, że do wyłącznej oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia stosowne przesłanki. Skoro zaś uchyliła się od przedstawienia wskazanej w wezwaniu sądowym dokumentacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2009 r., II FZ 260/09, LEX nr 552702).

W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny z przytoczonych powyżej powodów za nietrafny uznał zarzut zażalenia dotyczący naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 255 i art. 260 p.p.s.a.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 163 § 1 - § 2 w zw. z art. 141 § 4 w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do jego uwzględnienia.

Za niezrozumiały w ocenie sądu należy uznać zarzut naruszenia art. 163 § 1 - § 2 p.p.p.s.a Przepisy te stanowią, że postanowienia ogłoszone na rozprawie sąd uzasadnia, gdy podlegają one zaskarżeniu i doręcza stronom (§ 1). Postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym sąd doręcza z urzędu stronom. Gdy stronie przysługuje środek zaskarżenia, postanowienie należy doręczyć z uzasadnieniem. Doręczając postanowienie należy pouczyć stronę występującą w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego o dopuszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (§2). Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że oba przepisy zostały w sprawie prawidłowo zastosowane. Uzasadnienie zostało, bowiem przez sąd pierwszej instancji sporządzone i doręczone w stosownym terminie pełnomocnikowi strony wraz ze stosownym pouczeniem.

Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a w zw. z art. 166 w zw. z art. 246 § 1 p.p.s.a. należy zauważyć, sąd pierwszej instancji jasno w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że postawa wnioskodawczyni zaprezentowana w postępowaniu nie dawała podstaw do stwierdzenia, że skarżąca wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu tą okoliczność należy oceniać z punktu widzenia zarówno całego postępowania w zakresie prawa pomocy, jak też i dokonanej przez sąd pierwszej instancji w zaskarżonym postanowieniu analizy materiału źródłowego zaprezentowanego przez stronę. Naczelny Sąd Administracyjny porównując treść zaskarżonego postanowienia z art. 141 § 4 p.p.s.a. stanowiącym, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, nie znajduje podstaw do przyjęcia, by zaskarżone postanowienie naruszało ten przepis. Sąd pierwszej instancji wskazał bowiem podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz ją wyjaśnił. Skoro zaś strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez WSA dokumentacji, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, iż strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek (por. postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2009 r., I FZ 525/08, LEX nr 551932). W tej sytuacji należy zauważyć, że już samo niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., I OZ 744/09, LEX nr 552404).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP należy wskazać, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie (por. postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2008 r., I FZ 463/08, LEX nr 565693) podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Z tych przyczyn zarzut ten nie mógł być uznany za trafny.

Stąd też uznać należy, że prawidłowa i zgodna z prawem była ocena wniosku skarżącej w zaskarżonym w niniejszej sprawie postanowieniu, wnioskodawczyni nie wykazała bowiem, że spełniła przesłanki konieczne do przyznania jej prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.