Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1268/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-10-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Ewidencja ludności
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.97 pkt 4
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Czapska-Górnikiewicz Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak Sędzia NSA Zdzisław Kostka (spr.) Protokolant Daniel Zdzieszyński po rozpoznaniu w dniu 4 października 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej J. Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 10 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Lu 581/10 w sprawie ze skargi J. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia (...) lipca 2010 r. nr (...) w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji dotyczącej przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w sprawie o sygnaturze akt II SA/Lu 581/10 wyrokiem z 10 grudnia 2010 r. oddalił skargę skarżącego J. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] lipca 2010 r.

Wyrok Sądu pierwszej instancji zapadł w następujących istotnych okolicznościach faktycznych.

Decyzją z 7 sierpnia 1997 r., utrzymaną w mocy decyzją z 22 października 1997 r., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ostatecznie odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ustalając, że skarżący wykonywał w okresie od marca 1942 r. do lipca 1944 r. przymusową pracę w Międzyrzeczu Podlaskim, Terespolu i Siedlcach, a więc na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r.

Pismem z 19 stycznia 2010 r. skarżący zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o, jak to określił, przyznanie mu odszkodowania za przymusową pracę w czasie niemieckiej okupacji.

Organ administracji pismem z 24 lutego 2010 r. zwrócił się do skarżącego o sprecyzowanie trybu, w jakim domaga się rozpatrzenia wniosku z 19 stycznia 2010 r. Wyjaśnił mu przy tym podstawy wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej oraz zmiany ostatecznej decyzji administracyjnej, na mocy której strona nie nabyła prawa.

Skarżący odpowiadając na to wezwanie wskazał art. 154 § 1 k.p.a.

W tych okolicznościach Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] maja 2010 r., powołując się na art. 154 k.p.a. i art. 2 oraz 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, a także na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. w sprawie o sygnaturze akt K 49/07, odmówił uchylenia swojej decyzji z 7 sierpnia 1997 r.

Uzasadniając swoją decyzję organ administracji stwierdził, w kontekście przytoczonego art. 154 § 1 k.p.a., że wnioskodawca nie wykazał, aby za uchyleniem ostatecznej decyzji przemawiał interes społeczny lub jego słuszny interes. Ponadto Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, że art. 2 pkt 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich podlegał ocenie przez Trybunał Konstytucyjny, który wyrokiem z 16 grudnia 2009 r. w sprawie o sygnaturze akt K 49/07, stwierdził jego niezgodność z art. 32 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dalej, powołując się na uzasadnienie tego wyroku, stwierdził, że niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia określonego w wyżej powołanej ustawie jest wykazanie wykonywania pracy przymusowej, połączonego z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska. W związku z tym zauważył, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że skarżący w czasie okupacji niemieckiej wykonywał przymusową pracę w pobliżu swego miejsca zamieszkania. W konsekwencji tego uznał, że praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mówił Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku z 16 grudnia 2009 r., to znaczy nie była połączona z wysiedleniem i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska.

Skarżący od decyzji z [...] maja 2010 r. wniósł wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym m.in. twierdził, że pracował na trasie Terespol, Międzyrzecz, Siedlce oraz że do tej pracy chodził z domu od 2 do 15 km.

Ponownie rozpatrując sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z [...] lipca 2010 r., powołując się na art. 138 § 1 pkt 1 i art. 151 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję.

Uzasadniając decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powołał się na art. 145a k.p.a. oraz stwierdził, że przeprowadził postępowanie "po wznowieniu postępowania". Następnie nawiązując do uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż skarżący wykonywał pracę przymusową w niewielkiej odległości od stałego miejsca zamieszkania i przez cały okres tej pracy pozostawał w bezpośrednim kontakcie z rodziną. Zdaniem organu nie doszło więc do zerwania więzi społecznych i rodzinnych.

W skardze skarżący twierdził, że w czasie okupacji niemieckiej, w latach 1942-44 pracował w niemieckim przedsiębiorstwie, zajmującym się remontem i budową dróg na trasie Terespol, Międzyrzecz, Siedlce. Podkreślał bardzo trudne warunki pracy, przyznając, że cały czas mieszkał w domu rodzinnym.

Oddalając skargę Sąd pierwszej instancji przede wszystkim wskazał, że przedmiotem postępowania była zmiana ostatecznej decyzji na podstawie art. 154 k.p.a., gdzie przesłankami rozstrzygnięcia są interes społeczny lub słuszny interes strony. Zauważył też, że w tym trybie nie jest dopuszczalne ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ostateczną decyzją. Dalej wyjaśnił, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek określonych w art. 154 k.p.a., lecz domagał się ponownego rozpatrzenia sprawy zakończonej ostateczną decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 7 sierpnia 1997 r.

Sąd pierwszej instancji stwierdził też, że okoliczności faktyczne dotyczące czasu i miejsca wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej nie są sporne i nie uzasadniały przyznania świadczenia, o które ubiegał się skarżący. Takiej oceny, zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie zmienił też wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., gdyż zakwestionowano w nim jedynie kryterium przekroczenia granicy państwa polskiego, jako przesłankę uzyskania świadczenia. Sąd pierwszej instancji wskazał, że według tego wyroku deportacja uzasadniająca przyznanie świadczenia, o którym mowa, to przesiedlenie (wywiezienie) poza dotychczasowe miejsce zamieszkania.

Dalej Sąd pierwszej instancji ocenił niesporne okoliczności faktyczne w kontekście tej wykładni pojęcia deportacji do pracy przymusowej i wskazał, że skarżący przyznawał, iż do pracy był wożony lub chodził tam pieszo, a po pracy wracał do domu.

Mając to na uwadze Sąd pierwszej instancji uznał, że nie było podstaw do zmiany ostatecznej decyzji w trybie art. 154 k.p.a.

Skarga kasacyjna wniesiona przez skarżącego, została oparta na obu podstawach wymienionych w art. 174 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

W ramach podstawy związanej z naruszeniem przepisów postępowania zarzucono naruszenie art. 1 § 1 i § 2 Prawa o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 3 § 1 i 2 pkt 1 i art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, polegające na nienależytej kontroli działania organu administracji i zaaprobowanie wezwania przez ten organ administracji skarżącego do wskazania podstawy prawnej jego żądania i następnie po wskazaniu przez skarżącego art. 154 k.p.a. wykazywanie mu, że wskazanie tej podstawy nie jest prawidłowe.

Z kolei w związku z podstawą odnoszącą się do naruszenia przepisów prawa materialnego zarzucono naruszenie przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez uznanie, że represją w rozumieniu tej ustawy w brzmieniu obowiązującym od 23 grudnia 2009 r. nie jest dwuletnia niewolnicza praca dziecka w wieku od 15 do 17 lat, wyrwanego z dotychczasowego środowiska rodzinnego i poddanego przymusowej zmianie miejsca pobytu poza domem.

Uzasadniając skargę kasacyjną podniesiono, że skarżący domagał się uznania, że podczas drugiej wojny światowej, jako dziecko, podlegał represjom i w tym celu złożył podanie, kwestię podstawy prawnej pozostawiając organom administracji i sądowi administracyjnemu. Co prawda, jak wskazano, podał art. 154 k.p.a., ale uczynił to na skutek wezwania organu. W skardze kasacyjnej podkreślono przy tym wiek skarżącego (84 lata) i wywiedziono, że Sąd pierwszej instancji winien był skontrolować czy miało podstawę prawną i było zgodne z zasadami Kodeksu postępowania administracyjnego domaganie się od skarżącego wskazania podstawy prawnej żądania. W ocenie autora skargi kasacyjnej wskazanie jako podstawy żądania art. 154 k.p.a. spowodowało, że skoncentrowano się na nieistotnych kwestiach, zamiast podanie skarżącego potraktować, jako nowe żądanie oparte na zmienionych przepisach prawa lub żądanie wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej. Wywiedziono przy tym, że z dniem 23 grudnia 2009 r., kiedy wszedł w życie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., nastąpiła zmiana stanu prawnego, która była powodem złożenia przez skarżącego podania. W ocenie autora skargi kasacyjnej zmiana ta polegała na tym, że represją w rozumieniu ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest także deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Podkreślono przy tym, że fakt represjonowania skarżącego jest ewidentny, gdyż przez dwa lata, jako dziecko, był zmuszany do pracy i było to związane z przymusową zmianą miejsca pobytu oraz wyrwaniem ze środowiska rodzinnego. W związku z tym wywiedziono, że fakt, iż skarżący wykonywał przymusową pracę w pobliżu stałego miejsca zamieszkania nie oznacza, że nie można mówić o przymusowej zmianie miejsca pobytu i wyrwaniu dziecka z dotychczasowego środowiska.

W oparciu o tak sformułowane podstawy skargi kasacyjnej i ich uzasadnienie wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie podstawy nieważności wskazane w art. 183 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie zachodzą, zaś granice skargi kasacyjnej zostały wyznaczone przez jej wnioski (uchylenie zaskarżonego wyroku) i podstawy (wskazane w skardze kasacyjnej naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania).

Rozpoznając zatem skargę kasacyjną w tak określonych granicach, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że nie jest ona zasadna.

Sformułowanie podstawy skargi kasacyjnej dotyczące naruszenie przepisów postępowania i jej uzasadnienie wskazuje, że w istocie chodzi o konsekwencje dla wyniku sprawy wskazania przez skarżącego jako podstawy swego żądania art. 154 § 1 k.p.a. Otóż w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazanie przez skarżącego tego przepisu jako podstawy jego żądania nie miało wpływu na wynik postępowania rozumiany jako rozstrzygnięcie czy należy mu się świadczenie wypłacane na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.).

Przede wszystkim należy zauważyć, że decyzją z 7 sierpnia 1997 r., utrzymaną w mocy decyzję z 22 października 1997 r., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ostatecznie odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ustalając, że skarżący wykonywał w okresie od marca 1942 r. do lipca 1944 r. przymusową pracę w Międzyrzeczu Podlaskim, Terespolu i Siedlcach, a więc na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. Skarżący mógłby więc domagać się ponownie tego świadczenia jedynie wówczas, gdyby zaszły podstawy do wzruszenia ostatecznej decyzji administracyjnej albo gdyby powołał się na nowe okoliczności faktyczne lub nowy stan prawny. W podaniu z 19 stycznia 2010 r. skarżący nie powołał się na żadne nowe okoliczności faktyczne. Nie powołał się też na nowy stan prawny. Jednakże tak się akurat złożyło, że 23 grudnia 2009 r. został opublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (Dz.U. nr 229, poz. 1734), którym uznano, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wprawdzie Trybunał Konstytucyjny zastrzegł w uzasadnieniu tego wyroku, że przywrócenie "stanu zgodności z Konstytucją w niniejszej sprawie będzie wymagało interwencji ustawodawcy, który powinien m.in. na nowo określić definicję wywiezienia do pracy przymusowej, uwzględniając ustalenia zawarte w niniejszym wyroku", co uczyniono dopiero ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 72, poz. 380), która weszła w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r., ale stwierdził też, że osoby, którym odmówiono przyznania świadczenia deportacyjnego ze względu na niespełnienie kryteriów "geograficznych", mają prawo do wznowienia postępowania w swoich sprawach na zasadach określonych w art. 190 ust. 4 Konstytucji oraz Kodeksie postępowania administracyjnego lub też mogą żądać wzruszenia dotychczasowej decyzji w trybie art. 154 § 1 k.p.a. Ten wyrok Trybunału Konstytucyjnego był zatem dla skarżącego jedyną możliwością ponownego rozstrzygnięcia o świadczeniu pieniężnym rozstrzygniętym ostateczną już decyzją i organ administracji ten wyrok uwzględnił, rozważając czy skarżącemu świadczenie pieniężne należy się także po jego wydaniu. Mimo niekonsekwentnego powoływania podstawy prawnej przez organ administracji (w pierwszej decyzji powołano art. 154 § 1 k.p.a., w decyzji wydanej na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy powołano już przepisy dotyczące wznowienia postępowania) w obu decyzjach, czyli w obu instancjach, rozważano żądanie skarżącego w kontekście powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ponadto także Sąd pierwszej instancji rozważał żądanie skarżącego przyznania mu świadczenia z uwzględnieniem powołanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, dokonując tym samym, zgodnie ze swoją rolą, kontroli działalności administracji publicznej.

Nie ma więc istotnego znaczenia, że skarżący jako podstawę swego żądania powołał art. 154 § 1 k.p.a., skoro i tak organ administracji i Sąd administracyjny sprawę rozpoznały w kontekście jedynego możliwego dla skarżącego rozwiązania. Zauważyć też należy, że tym bardziej nie ma to istotnego znaczenia, skoro na taką podstawę (art. 154 § 1 k.p.a.) wskazał też Trybunał Konstytucyjny.

Zatem zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania w związku ze art. 154 § 1 k.p.a. nie jest zasadny.

Nie jest też zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego polegający na błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W sytuacji, w której skarżący przez cały czas wykonywania pracy przymusowej mieszkał w rodzinnym domu, nie sposób mówić o deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej. Zaznaczyć przy tym należy, że fakt, iż skarżący przez cały czas pracy przymusowej mieszkał w domu rodzinnym w skardze kasacyjnej jest pomijany i co za tym idzie niekwestionowany. Istnieje w związku z tym jedynie kwestia właściwego zastosowania art. 2 pkt 2 powołanej ustawy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. W ocenie NSA Sąd pierwszej instancji, oceniając zastosowanie tego przepisu przez organ administracji, nie popełnił w tym zakresie błędu.

Mając powyższe na uwadze NSA uznał, że skarga kasacyjna jest pozbawiona usprawiedliwionych podstaw i z tego powodu, na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił ją.