Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1779/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2019-05-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6269 Inne o symbolu podstawowym 626
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Uchylono postanowienie I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 5 e ust. 1-3; art. 5b ust./ 1-2, ust. 4;
journal: Dz.U. 2018 poz 1103
law: Ustawa z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych,  jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki - tekst jedn.
article: art. 106
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Protokolant specjalista Aleksandra Weiher, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 maja 2019 r. sprawy ze skargi Gminy [...] na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w przedmiocie opinii w sprawie pomnika 1. Uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie z dnia [...] maja 2018 r. nr [...], 2. Zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz Gminy [...] kwotę 100 (słownie: sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postepowania.


UZASADNIENIE

Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej: "Prezes IPN", "organ") postanowieniem z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...], działając na podstawie art. 5b ust. 2 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz.U. z 2018 r., poz. 1103), dalej: "ustawa o zakazie propagowania komunizmu", w związku z art 138 § 1 pkt 1, art. 106 § 5, art. 124 § 1 i 2, art. 127 § 3 oraz art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257, ze zm.), dalej: "k.p.a.", utrzymał w mocy własne postanowienie z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] w sprawie zaopiniowania, iż pomnik upamiętniający [...], posadowiony w miejscowości [...], nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu.

Zaskarżone postanowienie zostało wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Pismem z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] Wojewoda [...], w związku ze wszczęciem postępowania w sprawie stwierdzenia, czy pomnik na cześć [...] znajdujący się w miejscowości [...] podlega usunięciu z uwagi na przepis art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, zwrócił się do Prezesa IPN o wydanie opinii w trybie art. 106 k.p.a. w zakresie konieczności usunięcia lub możliwości modyfikacji ww. pomnika.

Do ww. pisma wojewoda załączył pisma Burmistrza [...] z dnia [...] i [...] lutego 2018 r. nr [...], oświadczenie Rady Miejskiej w [...] z dnia [...] lutego 2018 r. w sprawie obiektów upamiętniających wydarzenia historyczne, zdjęcie ww. pomnika.

Postanowieniem z dnia [...] maja 2018 r. nr [...] Prezes IPN, działając na podstawie art. 5b ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu w związku z art. 106 § 1 oraz art. 124 § 1 i 2 k.p.a., zaopiniował, iż pomnik upamiętniający [...] posadowiony w miejscowości [...] nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu.

Pismem z dnia [...] czerwca Burmistrz [...], działający w imieniu Gminy [...], wystąpił do Prezesa IPN z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W uzasadnieniu wskazał, iż zgodnie z art. 5a ust. 3 pkt 3 ustawy o zakazie propagowania komunizmu nie propagują komunizmu lub innego ustroju totalitarnego pomniki wystawione na widok publiczny w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej, naukowej lub o podobnym charakterze.

Pomnik - obelisk upamiętniający [...] w [...] ustawiony został w związku z prowadzonymi działaniami historycznymi, które miały miejsce w dniach 29 - 30 stycznia 1945 r. Decyzją [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] października 2011 r. (nr rejestru zabytków: [...]) teren ten został wpisany do rejestru zabytków i na tym terenie znajduje się obelisk wyeksponowany ponad [...] ([...]), stanowiących element wpisu do rejestru zabytków. Tym samym obelisk jest elementem ekspozycji plenerowej [...] w [...].

Powołanym na wstępie postanowieniem z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...], Prezes IPN utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż wobec argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, pismem z dnia [...] czerwca 2018 r. zwrócił się do Burmistrza [...] o przesłanie do Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN uwierzytelnionej kopii ww. decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków wraz z załącznikami (w szczególności mapą z zaznaczeniem chronionego obiektu) lub przedstawienie innych dowodów, że przedmiotowy pomnik został wpisany do rejestru zabytków. Z odpowiedzi zawartej w piśmie Burmistrza z dnia [...] czerwca 2018 r. wynika, że pomnik nie jest wyszczególniony w decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Podkreślono jednak, że obiekt jest wystawiony na widok publiczny i znajduje się na trasie wycieczek po [...] Rejonie Umocnionym, organizowanych w ramach działań edukacyjnych.

Prezes IPN wskazał, iż postępowanie wpadkowe prowadzone na wniosek Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy. W postanowieniu [...] z dnia [...] maja 2018 r. organ wnikliwie ocenił zebrany materiał dowodowy i wydał prawidłowe rozstrzygnięcie.

Na pomniku w formie głazu naturalnego został umieszczony napis o treści: "[...]"

Pomnik upamiętnia zatem armię komunistycznego państwa totalitarnego jakim był Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich. Budowa pomników "Wdzięczności Armii Czerwonej" była rezultatem odgórnie realizowanej polityki władz centralnych oraz sowieckich "doradców" i miała na celu tworzenie mitu "wdzięczności" państwu totalitarnemu. Pomnik w [...] wpisuje się w tamte praktyki. Nie można zapominać, że celem Armii Czerwonej nie było wyzwolenie Polski. Rzeczywiste wyzwolenie okupowanych przez Trzecią Rzeszę terytoriów wymagałoby respektowania przez Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich prawa do samostanowienia Narodu Polskiego o własnej przyszłości i uznania legalnego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Tymczasem Stalin realizował imperialną politykę, która zakładała uczynienie z Polski obszaru bezpośrednich sowieckich wpływów. Przywódca ZSRS oraz wspierający jego politykę żołnierze Armii Czerwonej i funkcjonariusze sowieckich organów bezpieczeństwa odpowiadają za przelaną krew bezbronnej ludności cywilnej, eksterminację żołnierzy Armii Krajowej i innych formacji niepodległościowych, grabież mienia, nieuzasadnione niszczenie zabudowań. Po zakończeniu II wojny światowej pozostałe na terenie Polski jednostki sił zbrojnych ZSRS jako Północna Grupa Wojsk stanowiły oczywisty symbol podporządkowania Polski Rosji Sowieckiej. Były to de facto siły okupacyjne.

Organ wskazał, że zgodnie z informacjami zawartymi w Słowniku Współczesnego Języka Polskiego pod red. prof. dr hab. Bogusława Dunaja (Warszawa 1996, s. 1182), przez słowo "upamiętniać" należy rozumieć: "zachowywać dla pamięci potomnych, czynić pamiętnym; utrwalać w pamięci". Poświęcenie zatem pomnika Armii Czerwonej ma w sposób oczywisty zachować dla potomnych pamięć o tej organizacji, czyli stanowi upamiętnienie samej organizacji oraz jej członków. Organ opiniujący, działając na wniosek Wojewody [...], rzetelnie ocenił zatem zebrany materiał dowodowy i wydał prawidłową opinię, że pomnik upamiętnia żołnierzy Armii Czerwonej, którzy służyli w armii komunistycznego państwa totalitarnego jakim był Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich.

W ocenie organu, na podstawie zgromadzonych dowodów należy potwierdzić, że pomnik upamiętniający [...], posadowiony w miejscowości [...], w gminie [...], propaguje komunizm poprzez upamiętnienie organizacji symbolizującej ustrój totalitarny. Nie spełnia on zatem warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu i podlega usunięciu.

Ponadto organ zaznaczył, iż nie jest ścisłe twierdzenie skarżącego, że zgodnie z art. 5a ust. 3 pkt 3 ustawy o zakazie propagowania komunizmu nie propagują komunizmu lub innego ustroju totalitarnego pomniki wystawione na widok publiczny w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej, naukowej lub o podobnym charakterze. Do takich obiektów nie stosuje się bowiem jedynie art. 5 ust. 1 ww. ustawy, uchylony zostaje zatem w ściśle określonych sytuacjach zakaz upamiętniania osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny oraz zakaz propagowania takiego ustroju w inny sposób. Nie zwalnia to jednak Prezesa IPN z obowiązku wydania na wniosek właściwego wojewody opinii w przedmiocie spełnienia warunków określonych w art. 5a ust. 1 ww. ustawy. Prezes IPN nie może natomiast odnosić się w rozstrzygnięciu do przesłanek określonych w art. 5a ust. 3. Przesłanki wyłączające stosowanie art. 5a ust. 1, określone w ust. 3 ww. ustawy, nie mają wpływu na treść rozstrzygnięcia organu opiniującego, nie dotyczą bowiem ustalenia, czy pomnik upamiętnia takie lub inne osoby, organizacje, wydarzenia lub daty. Przesłanki te powinien jednak wziąć pod uwagę wojewoda wydając rozstrzygnięcie w przedmiocie usunięcia pomnika.

W niniejszej sprawie Wojewoda [...] powinien ocenić, czy na podstawie zgromadzonych dowodów można uznać, że pomnik jest wpisany do rejestru zabytków jako część większej całości lub jest obiektem wystawionym na widok publiczny w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej, naukowej lub o podobnym charakterze, w celu innym niż propagowanie ustroju totalitarnego. Przy czym działalność edukacyjna, jak wskazał Prezes IPN, nie może prowadzić do upamiętniania osób, organizacji, wydarzeń lub dat w oderwaniu od ich rzeczywistego znaczenia i historycznego kontekstu. Owocem edukacji nie może być bowiem rozmywanie lub zafałszowanie zbiorowej pamięci narodu i pomniejszanie ogromu zbrodni i cierpienia związanego z przymusowym wprowadzeniem komunizmu lub innego ustroju totalitarnego. Upamiętnianiu wydarzeń związanych z II wojną światową powinna zawsze towarzyszyć pogłębiona informacja o przyczynach i efektach działań podejmowanych przez zbrodnicze totalitaryzmy, które doprowadziły do Holocaustu, ludobójstwa, masowych czystek, zniewolenia, przesiedleń i zniszczeń.

Pismem z dnia 7 sierpnia 2018 r. Gmina [...] wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ww. postanowienie Prezesa IPN z dnia [...] lipca 2018 r. zarzucając naruszenie:

1) art. 5b ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu w zw. z art. 106, art. 126 i art. 145 § 1 pkt. 4 k.p.a. przez uczynienie stroną postępowania Burmistrza [...] zamiast właściciela pomnika i jednocześnie użytkownika wieczystego gruntu, na którym ten pomnik stoi, tj. [...] Rejonu Umocnionego - [...] w [...],

2) art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu przez błędne przyjęcie w postanowieniu opiniującym, że pomnik nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1 ww. ustawy, a więc przyjęcie, że pomnik propaguje komunizm, gdyż upamiętnia [...], która według opiniującego jest organizacją symbolizującą ustrój totalitarny.

W związku z powyższymi zarzutami strona skarżąca wniosła o:

- uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego je postanowienia z dnia [...] maja 2018 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Prezesa IPN,

- zasądzenie zwrotu kosztów postępowania,

- przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi.

W motywach skargi strona skarżąca podniosła, iż zarówno zawiadomienie Wojewody o wszczęciu postępowania w przedmiotowej sprawie, jak i postanowienia opiniujące, skierowane zostały wyłącznie do Burmistrza [...] jako strony postępowania. Tymczasem stroną postępowania powinien być nie organ administracji publicznej, lecz właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości na której stoi pomnik. Właścicielem nieruchomości jest co prawda Gmina [...], ale w 2013 r. oddała ona nieruchomość, na której stoi pomnik (działkę nr [...] w [...] objętą księgą wieczystą [...]), w użytkowanie wieczyste [...] Rejonowi Umocnionemu - [...] w [...] łącznie z przeniesieniem prawa własności wszystkich obiektów znajdujących się na tej nieruchomości. Powyższe potwierdzają załączone do skargi dokumenty, tj. wypis aktu notarialnego z dnia [...] lipca 2013 r., wydruk elektroniczny księgi wieczystej, rejestr instytucji kultury, księga ewidencyjna (str. 32 A i B) oraz zdjęcia pomnika. Muzeum jest gminną instytucją kultury i ma osobowość prawną, co potwierdza kopia karty z prowadzonego przez Gminę "Rejestru instytucji kultury". Oznacza to, że przedmiotowy pomnik jest własnością Muzeum. Zatem stroną postępowania powinno być Muzeum, a nie Gmina [...], czy Burmistrz [...].

Ponadto strona skarżąca podniosła, że pomnik ten, to żelbetowy, oderwany od budowli fragment fortyfikacji poniemieckiej z lat 30-tych XX wieku. Znajduje się on na terenie obiektu fortecznego (w pasie [...] tzw. "[...]"). Pomnik jest elementem ścieżki dydaktycznej dla zwiedzających ten obiekt (elementem ekspozycji plenerowej). Napis na pomniku ma wyłącznie charakter informacyjny. Wskazuje on na zdarzenie, które miało tu miejsce w czasie II wojny światowej. Napis upamiętnia właśnie to zdarzenie. Nie zawiera słów takich jak: "ku czci", "w hołdzie", "na cześć", "ku chwale", tj. gloryfikujących Armię Radziecką. Pomnik ten spełnia więc wyłącznie rolę edukacyjną, informuje bowiem zwiedzających kto i kiedy sforsował te fortyfikacje. Druga część napisu "w XXX rocznicę wyzwolenia Ziemi [...]" informuje ile lat upłynęło od wyzwolenia tej Ziemi. Powszechnie wiadomo, że chodziło o wyzwolenie spod panowania faszystowskich Niemiec. Pomnik ten nie upamiętnia osób, organizacji, wydarzeń ani dat symbolizujących komunizm, w żaden sposób nie propaguje ustroju totalitarnego. Wydarzenie jakim było [...] nie rodzi skojarzeń z komunizmem.

W odpowiedzi na skargę Prezes IPN wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Wskazał dodatkowo, iż Prezes IPN prowadził w niniejszej sprawie postępowanie wpadkowe na wniosek Wojewody [...], przy czym to organ załatwiający sprawę, a nie organ współdziałający w wydaniu decyzji, wskazuje na osoby, które mają status strony postępowania przed organem współdziałającym. We wniosku z dnia [...] kwietnia 2018 r. Wojewoda [...] wskazał, kto jest adresatem pisma (Prezes IPN oraz Burmistrz [...]). Mając na względzie, iż pisma w postępowaniu administracyjnym doręcza się stronom, Prezes IPN przyjął, że stroną postępowania jest Gmina [...], zaś pisma należy doręczać organowi wykonawczemu Gminy, którym jest Burmistrz [...]. Ponadto, z pisma z dnia [...] lutego 2018r. wynika wprost, że działka nr [...] położona w miejscowości [...] należy do Gminy [...], a [...] Region Umocniony - [...] w [...] jest użytkownikiem wieczystym gruntu. Z art. 5b ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu wynika, że wojewoda w drodze decyzji nakazuje właścicielowi albo użytkownikowi wieczystemu nieruchomości, na której znajduje się pomnik, który nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1, usunięcie tego pomnika. Stroną postępowania może być zatem właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości. W świetle powyższego należy stwierdzić, że postanowienia Prezesa IPN były doręczane prawidłowo. Gmina [...] jest stroną postępowania, zaś zajmujący w sprawie stanowisko organ wykonawczy Gminy w toku postępowania nie podnosił błędnego określenia strony postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2).

Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie, jednak nie wszystkie podniesione w niej zarzuty są trafne.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonego postanowienia Prezesa IPN z dnia [...] lipca 2018 r. stanowił art. 5a ust. 1 ustawy z dnia 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz. U. z 2018 r., poz. 1103).

Zgodnie z treścią ww. przepisu, pomniki nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób takiego ustroju propagować. Za propagujące komunizm uważa się także nazwy odwołujące się do osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących represyjny, autorytarny i niesuwerenny system władzy w Polsce w latach 1944 - 1989 (art. 1 ust. 2 ww. ustawy).

Przepis art. 5a ust. 2 ww. ustawy stanowi, że przez pomniki rozumie się również kopce, obeliski, kolumny, rzeźby, posągi, popiersia, kamienie pamiątkowe, płyty i tablice pamiątkowe, napisy, znaki.

W myśl art. 5a ust. 3 ustawy, przepisu ust. 1 nie stosuje się do pomników: (1) niewystawionych na widok publiczny, (2) znajdujących się na terenie cmentarzy albo innych miejsc spoczynku, (3) wystawionych na widok publiczny w ramach działalności artystycznej, edukacyjnej, kolekcjonerskiej, naukowej lub o podobnym charakterze, w celu innym niż propagowanie ustroju totalitarnego, (4) wpisanych - samodzielnie albo jako część większej całości - do rejestru zabytków.

Zgodnie z treścią art. 5b ust. 1 i 2 ww. ustawy wojewoda, w drodze decyzji, nakazuje właścicielowi albo użytkownikowi wieczystemu nieruchomości, na której znajduje się pomnik, który nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1, usunięcie tego pomnika. Wydanie decyzji o usunięciu pomnika wymaga opinii Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdzającej, że pomnik nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1. Opinia, o której mowa w ust. 1, jest przedstawiana w terminie miesiąca, a w sprawie szczególnie skomplikowanej - nie później niż w terminie 2 miesięcy, od dnia doręczenia żądania wojewody (art. 2 ust. 3 ustawy).

Jak stanowi art. 5b ust. 4 ww. ustawy, koszty usunięcia pomnika ponosi właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości, na której znajduje się pomnik.

Wydając opinię, o której mowa w art. 5b ust. 2 ww. ustawy, Prezes IPN realizuje obowiązek organu współdziałającego na gruncie art. 106 § 1 k.p.a. Zgodnie z jego treścią, jeżeli przepis prawa uzależnia wydanie decyzji od zajęcia stanowiska przez inny organ (wyrażenia opinii lub zgody albo wyrażenia stanowiska w innej formie), decyzję wydaje się po zasięgnięciu stanowiska przez ten organ. Organ załatwiający sprawę, zwracając się do innego organu o zajęcie stanowiska, zawiadamia o tym stronę (§ 2). Organ obowiązany do zajęcia stanowiska może w razie potrzeby przeprowadzić postępowanie wyjaśniające (§ 3). Zajęcie stanowiska przez ten organ następuje w drodze postanowienia, na które służy zażalenie (§ 5).

Przepisy prawa materialnego ustanawiając obowiązek współdziałania kształtują zakres właściwości organów, bowiem ten, który ma podjąć współdziałanie, nie może wszystkich okoliczności sprawy oceniać samodzielnie, lecz musi to czynić z pomocą innego organu. Z kolei organ współdziałający, chociaż nie on wydaje decyzję w sprawie, ma obowiązek zbadania sprawy pod określonym kątem i wyrażenia w wiążącej formie swego stanowiska. Każdy z organów współdziałających podejmuje czynności w ramach swojej właściwości rzeczowej, miejscowej i instancyjnej.

Organ współdziałający nie jest więc organem prowadzącym postępowanie w samodzielnej, odrębnej sprawie administracyjnej. Jest on powołany do zajęcia stanowiska w sprawie administracyjnej, która jest już zawisła przed organem administracyjnym, a jego stanowisko jest zajmowane przez wydanie postanowienia, które nie załatwia zawisłej sprawy administracyjnej, albowiem ani nie rozstrzyga o jej istocie, ani jej nie kończy w instancji administracyjnej. Stanowisko organu współdziałającego, wyrażone w formie postanowienia, rozstrzyga co do sprawy niemającej bytu samodzielnego, bo związanej ze sprawą główną. Organ współdziałający w granicach swej właściwości i kompetencji ocenia dopuszczalność rozstrzygnięcia sprawy głównej co do jej istoty, mając na uwadze jedynie niektóre występujące w niej okoliczności.

Pomocniczy, służebny charakter postępowania prowadzonego przed organem współdziałającym jest zaznaczony poprzez ustanowienie szczególnego trybu jego wszczynania, dopuszczenie prowadzenia postępowania wyjaśniającego tylko w niektórych przypadkach oraz zakończenie go poprzez wydanie postanowienia. Postępowanie to ma więc charakter pomocniczego stadium postępowania w sprawie załatwianej przez wydanie decyzji.

Podkreślenia wymaga, że to organ właściwy do wydania decyzji zawiadamia strony o podjęciu z urzędu czynności zmierzających do wykonania obowiązku współdziałania z innym organem. Zatem strony postępowania prowadzonego przez organ główny mają zapewniony czynny udział w postępowaniu wszczętym przed organem współdziałającym w dacie doręczenia żądania, o którym mowa w art. 106 § 3 k.p.a. Organ współdziałający nie będzie natomiast władny dopuścić do udziału w jego czynnościach podmiotu na prawach strony, bowiem nie prowadzi on samodzielnego postępowania. To organ prowadzący postępowanie w sprawie, zwracając się do innego organu z żądaniem podjęcia współdziałania, ma wynikający z art. 106 § 2 k.p.a. obowiązek zawiadomienia o tym stron oraz podmiotów na prawach strony. Podmioty te mają w postępowaniu przed organem współdziałającym te same uprawnienia procesowe, które służą im w postępowaniu administracyjnym w celu czynnego udziału w postępowaniu wyjaśniającym.

W świetle powyższych uwag nieuzasadniony jest zarzut skargi naruszenia art. 5b ust. 2 ustawy o zakazie propagowania komunizmu poprzez uczynienie stroną postępowania Gminy [...], reprezentowanej przez Burmistrza [...], zamiast właściciela pomnika i użytkownika wieczystego gruntu, na którym pomnik ten jest posadowiony, tj. [...] Rejonu Umocnionego - [...] w [...]. Jak bowiem wynika z akt sprawy, w piśmie z dnia [...] kwietnia 2018 r. skierowanym do Prezesa IPN, zawierającym żądanie wydania opinii w trybie art. 106 k.p.a. w zakresie konieczności usunięcia lub możliwości modyfikacji m.in. "pomnika na cześć [...] znajdującego się w miejscowości [...]", Wojewoda [...] wskazał, iż adresatami pisma są: Prezes IPN oraz Burmistrz [...]. Przyjmując zatem trafnie, że to organ załatwiający sprawę (Wojewoda [...]), a nie organ współdziałający w wydaniu decyzji, co do zasady określa krąg osób będących stronami postępowania przed organem współdziałającym, Prezes IPN uznał, że stroną postępowania jest Gmina [...], reprezentowana przez organ wykonawczy - Burmistrza [...].

Załączone do skargi dokumenty, z których Sąd - na wniosek strony skarżącej - przeprowadził dowód uzupełniający w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a., wynika, że właścicielem nieruchomości, na której znajduje się ww. pomnik (działka gruntu nr [...] położona w obrębie ewidencyjnym [...]), jest Gmina [...], która aktem notarialnym Rep. [...] nr [...] oddała w użytkowanie wieczyste m.in. ww. działkę nr [...] nieodpłatnie na okres do dnia [...] lipca 2112 r. na rzecz gminnej instytucji kultury pod nazwą [...] Rejon Umocniony - [...] w [...]. Ponadto Gmina przeniosła na rzecz tego Muzeum - na odrębną własność - zabudowania oraz urządzenia pomocnicze na tych działkach. Wskazać jednak należy, że zgodnie z art. 5b ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu, nakaz usunięcia pomnika, który nie spełnia warunków określonych w art. 5a ust. 1 ustawy, wojewoda kieruje do właściciela albo użytkownika nieruchomości, na której znajduje się pomnik. Oznacza to, że stroną postępowania może być właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości. W świetle powyższego nie można uznać, iż Prezes IPN błędnie przyjął, że stroną postępowania jest Gmina [...], w imieniu której działa organ wykonawczy - Burmistrz [...].

W ocenie Sądu, uzasadniony jest natomiast zarzut skargi naruszenia art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu poprzez przyjęcie przez organ współdziałający, że przedmiotowy pomnik nie spełnia warunków określonych w ww. przepisie, tj. że propaguje komunizm poprzez upamiętnienie organizacji symbolizującej ustrój totalitarny.

Przede wszystkim należy stwierdzić, że zgodnie z powołanym przepisem pomniki nie mogą upamiętniać osób, organizacji, wydarzeń lub dat symbolizujących komunizm lub inny ustrój totalitarny, ani w inny sposób propagować taki ustrój. Tym samym spełnienie hipotezy normy prawnej zawartej w tym artykule miałoby miejsce wówczas, gdyby pomnik był symbolem ustroju totalitarnego (np. komunizmu) lub propagatorem takiego ustroju. Symbol to przedmiot albo znak zastępujący, reprezentujący, oznaczający, przywodzący na myśl jakieś pojęcie, czynność, przedmiot, widomy znak czegoś niewidzialnego. Tym samym aby pomnik był uznany za symbol określonego ustroju totalitarnego musi zostać wykazane, że upamiętnia on osobę, organizację, wydarzenie lub datę stanowiące właśnie taki symbol. Pomnik symbolizuje ustrój totalitarny, jeżeli jest on jednoznacznie kojarzony z danym ustrojem, a przez to identyfikowany z daną ideologią. Tylko wówczas można stwierdzić, że pomnik symbolizuje ustrój totalitarny (komunizm).

Z akt sprawy wynika, że przedmiotowy pomnik to nie głaz naturalny, lecz żelbetowy, oderwany od budowli fragment fortyfikacji stworzonych przez Niemców w latach 1934-1944 dla ochrony wschodniej granicy Rzeszy (fragment ściany wysadzonego bunkra). Znajduje się on na terenie obiektu fortecznego - w pasie [...], tzw. [...]. Pomnik jest elementem ekspozycji plenerowej [...] Fortyfikacji i Nietoperzy w [...] i posiada walor edukacyjny oraz turystyczny.

Pomnik ten, jak wskazano w piśmie Burmistrza [...] z dnia [...] lutego 2018 r., został wzniesiony jesienią 1974 r. w związku z obchodami zakończenia II światowej. Ma postać tablicy z informacją o walkach, jakie miały miejsce w tym miejscu w dniach 29 - 30 stycznia 1945 r. Inicjatorami tablicy, co istotne, był artysta - plastyk, kustosz, a od 2012 r. patron Muzeum Ziemi [...] w [...] – A. K. oraz lekarz - weterynarz dr T. P..

Na pomniku widnieje napis o następującej treści: "[...]" Zgodzić należy się ze stroną skarżącą, że powyższy napis ma charakter wyłącznie informacyjny. Wskazuje on na zdarzenie historyczne, które miało miejsce w czasie II wojny światowej. Napis informuje o tym właśnie zdarzeniu. Nie zawiera słów takich jak: "ku czci", " w hołdzie", " na cześć", "ku chwale", tj. gloryfikujących Armię Radziecką. Pomnik ten spełnia więc wyłącznie rolę poznawczą, informuje bowiem turystów i zwiedzających kto i kiedy sforsował fortyfikacje hitlerowskie. Druga część napisu "w XXX rocznicę wyzwolenia Ziemi [...]" informuje ile lat upłynęło od ww. zdarzenia, przy czym oczywistym jest, że chodziło o wyzwolenie spod okupacji hitlerowskich Niemiec.

W świetle powyższego, uzasadnione wątpliwości budzi stanowisko Prezesa IPN, że przedmiotowy pomnik "upamiętnia organizację - Armię Czerwoną - symbolizującą komunizm". Jako element ekspozycji plenerowej [...] w [...] pomnik ten informuje jedynie o historycznym wydarzeniu, tj. [...] przez [...] w dniu 30 stycznia 1945 r. Pomnik ten, będący w istocie częścią umocnień stworzonych przez Niemców dla ochrony wschodniej granicy Rzeszy, nie rodzi jednoznacznych skojarzeń z komunizmem.

Nie można zatem podzielić stanowiska Prezesa IPN, że ww. kamień pamiątkowy jest "jednym z pomników "Wdzięczności Armii Czerwonej", stanowi rezultat odgórnie realizowanej polityki władz centralnych oraz sowieckich "doradców" i miał na celu tworzenie mitu "wdzięczności" państwu totalitarnemu". Pomnik ten, jak podał Burmistrz [...], powstał z inicjatywny znanych postaci Ziemi [...] w związku z obchodami zakończenia II wojny światowej i informuje o ww. wydarzeniu historycznym, tj. przełamaniu pozycji wojsk hitlerowskich przez wojska radzieckie w styczniu 1945 r.

W świetle powyższego Sąd stwierdził, iż zaskarżone postanowienie Prezesa IPN z dnia [...] lipca 2018 r. oraz poprzedzające je postanowienie z dnia [...] maja 2018r. zostały wydane bez dostatecznego rozważenia wszystkich istotnych okoliczności sprawy, co stanowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, w ocenie Sądu, nie jest przekonujące, tym samym nie spełnia wymogów z art. 124 § 2 k.p.a. Prezes IPN odwołując się do ogólnej argumentacji na temat pomników "Wdzięczności Armii Radzieckiej" nie wyjaśnił w sposób pogłębiony z jakich powodów przedmiotowy pomnik, ściśle powiązany z wydarzeniami historycznymi (militarnymi) na terenie [...] Rejonu Umocnionego, nie spełnia warunków, o których mowa w art. 5a ust. 1 ustawy o zakazie propagowania komunizmu.

Rozpoznając sprawę ponownie Prezes IPN uwzględni przedstawioną powyżej ocenę prawną i wnikliwie rozważy powołane okoliczności faktyczne.

Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 sentencji. O kosztach postępowania obejmujących wpis od skargi Sąd postanowił w oparciu o art. 200 p.p.s.a. jak w punkcie 2 sentencji wyroku.