Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 552/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-12-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 4, art. 24 ust. 1 pkt 5, art. 25 ust. 1 pkt 2 i 5
journal: Dz.U. 2002 nr 123 poz 1059
law: Obwieszczenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o radcach prawnych.
article: art. 2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Robotowska Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia NSA Jerzy Sulimierski (spr.) Protokolant Jarosław Poturnicki po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 8 stycznia 2008 r. sygn. akt VI SA/Wa 1642/07 w sprawie ze skargi A. J. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę radców prawnych oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 stycznia 2008 r. sygn. akt VI SA/WA/a 1642/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę A. J. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę radców prawnych.

Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem złożonym w dniu 7 grudnia 2006 r. A. J. wystąpił o wpisanie go na listę radców prawnych. Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych w B. uchwałą nr [...] z dnia [...] lutego 2007 r. odmówiła wpisu. W ocenie organu, doświadczenie zawodowe wnioskodawcy obejmowało, w aspekcie przesłanki art. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), bardzo wąski zakres prawa, w szczególności: procesowego, cywilnego i administracyjnego. Wnioskodawca nie uzupełnił w wystarczający sposób nabytej wiedzy prawniczej oraz nie posiadał praktyki w występowaniu przed organami sądowymi i administracyjnymi. Wnioski te przedstawiono po wnikliwej analizie akt wnioskodawcy, ze zwróceniem szczególnej uwagi na doświadczenie zawodowe, zatrudnienie, pełnione funkcje i nabyte umiejętności. Organ wziął pod uwagę również orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt K 30/06.

W wyniku rozpatrzenia odwołania wnioskodawcy, Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych uchwałą z dnia [...] kwietnia 2007 r. nr [...] uchyliło zaskarżoną uchwałę i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania Radzie Okręgowej Izby Radców Prawnych w B. Organ odwoławczy uznał, że w postępowaniu przed I instancją naruszona została zasada zaufania do organów administracji publicznej (art. 8 k.p.a.), poprzez pominięcie reguły "rozstrzygania interesów w toku". Wnioskodawca złożył wniosek o wpis w dniu 7 grudnia 2006 r., a więc przed wejściem w życie w dniu 31 grudnia 2006 r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Zdaniem organu wniosek skarżącego należało rozpatrywać według przepisów obowiązujących przed datą wejścia w życie tego wyroku, a na ich podstawie wniosek o wpis należało uwzględnić.

Uchwałą z dnia [...] lipca 2007 r. nr [...] Rada Okręgowej Izby Radców Prawnych, uwzględniając motywy uchwały organu odwoławczego, wpisała A. J. na listę radców prawnych OIRP w B.

Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] sierpnia 2007 r. nr [...] sprzeciwił się wpisowi, powołując się na przepisy art. 311 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy o radcach prawnych oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. akt K 30/06. Stwierdził, że Rada OIRP wpisała wnioskodawcę na listę radców prawnych nie biorąc pod uwagę tego, iż praktyka zawodowa kandydata po złożeniu egzaminu prokuratorskiego była zbyt krótka (po zdanym egzaminie trwała zaledwie przez okres 9 miesięcy). Minister podniósł, że wnioskodawca w dniu 26 października 2006 r. zdał egzamin prokuratorski na ocenę dostateczną plus. W okresie od 1 sierpnia 2003 r. pełni w Oddziale Federacji Konsumentów w B. obowiązki społeczne i obywatelskie, w ramach których - zgodnie ze statutem Federacji Konsumentów - udziela bezpłatnych porad prawnych indywidualnym konsumentom. Ponadto jest arbitrem Sądu Polubownego przy Urzędzie Komunikacji Elektronicznej Oddziału w B. oraz arbitrem Stałego Polubownego Sądu Konsumenckiego przy [...] Wojewódzkim Inspektoracie Inspekcji Handlowej w B.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę A. J. na powyższą decyzję wyjaśnił, że zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, stanowiącym materialnoprawną podstawę zaskarżonego sprzeciwu Ministra Sprawiedliwości, wymogu odbycia aplikacji radcowskiej i złożenia egzaminu radcowskiego nie stosowało się do osób, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, adwokacki lub notarialny. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. akt K 30/06, uznał przepis ten za niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim stwarzał możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazały się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym.

Sąd I instancji zgodził się z twierdzeniem Ministra Sprawiedliwości, iż skarżący nie posiada praktyki określonej w art. 4 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, koniecznej do wykonywania zawodu radcy prawnego, polegającej na świadczeniu pomocy prawnej, z wyjątkiem występowania w charakterze obrońcy w postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe. Skarżący zaś - po złożeniu egzaminu prokuratorskiego w dniu 26 października 2006 r.- z wnioskiem o wpis na listę radców prawnych wystąpił 7 grudnia 2006 r. Praktyka wnioskodawcy, wynosząca jeden miesiąc i trzynaście dni, nie mogła być zatem uznana za odpowiednią.

Sąd wyjaśnił również, że stosownie do rozstrzygnięcia zawartego w II części wyroku TK, po dniu 31 grudnia 2006 r. przepis art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych utracił w całości moc obowiązującą. Oznacza to, iż po tej dacie osoby, które zdały egzamin sędziowski, prokuratorski, adwokacki lub notarialny, bez względu na okres praktyki nabytej po zdaniu tych egzaminów, nie mogły zostać wpisane na listę radców prawnych, jeżeli nie odbyły aplikacji radcowskiej i nie złożyły egzaminu radcowskiego. Trybunał Konstytucyjny wskazał na konieczność dokonania nowelizacji ustawy o radcach prawnych, jednakże do chwili orzekania przez Sąd, Sejm nowelizacji takiej nie uchwalił. W związku z tym, zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, po dniu 31 grudnia 2006 r. na listę radców prawnych może zostać wpisany ten, kto ukończył wyższe studia prawnicze w Rzeczypospolitej Polskiej i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Rzeczypospolitej Polskiej, korzysta w pełni z praw publicznych, ma pełną zdolność do czynności prawnych, jest nieskazitelnego charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego oraz odbył w Rzeczypospolitej Polskiej aplikację radcowską i złożył egzamin radcowski, z zastrzeżeniem art. 25 ust. 2.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zwrócił ponadto uwagę, iż wniosek o wpis na listę radców prawnych został przez skarżącego złożony w dniu 7 grudnia 2006 r., czyli wówczas, gdy na mocy wyroku Trybunału orzeczono o niekonstytucyjności art. 25 ust. 1 pkt 2 wspomnianej ustawy. Skoro Trybunał Konstytucyjny do dnia 31 grudnia 2006 r. odroczył utratę mocy obowiązywania tego przepisu, organy administracji mogły do tej daty badać, czy kandydat spełniał przesłankę odpowiedniej praktyki. W tym stanie prawnym, pierwsza uchwała w sprawie wpisu skarżącego na listę radców prawnych została podjęta w dniu [...] lutego 2007 r., gdy przepis na podstawie którego wydano rozstrzygnięcie, utracił moc obowiązującą. W chwili podejmowania uchwał przez samorząd radcowski oraz wydania przez Ministra Sprawiedliwości sprzeciwu, wpis skarżącego na listę radców prawnych mógł zostać dokonany jedynie na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Skarżący nie spełniał jednak koniecznej, wskazanej w art. 24 ust. 1 pkt 6 u.r.p. przesłanki do uzyskania wpisu - nie odbył wymaganej aplikacji radcowskiej i nie złożył egzaminu radcowskiego.

A. J. złożył skargę kasacyjną, zaskarżając powyższy wyrok w całości. Wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. oraz o zasądzenie kosztów sądowych według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię:

art. 24 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym mu przez art. 2 pkt 6 lit. a) ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 163, poz. 1361 ze zm.) oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, polegającą na uznaniu braku rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego przez skarżącego, wskutek braku praktyki koniecznej do wykonywania zawodu radcy prawnego;

art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym mu przez art. 2 pkt 6 lit. a) ustawy o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, polegającą na uznaniu, iż przepisy ustawy o radcach prawnych, które umożliwiały dopuszczenie do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazywały się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym, a które zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. (sygn. akt K 30/06), utraciły moc z dniem 31 grudnia 2006 r., uniemożliwiają wpis skarżącego w późniejszej dacie na listę radców prawnych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor podniósł, iż Sąd I instancji nie uznał zasadności stanowiska skarżącego w kwestii spełniania przez niego wymagań ustawowych, w tym rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego. W ocenie autora skargi kasacyjnej, rozumowanie Sądu I instancji w zakresie przywołanych przez niego przepisów prawa materialnego jest błędne i nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżący wskazał bowiem, że w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego o sygn. K 6/06 oraz K 30/06 nie wprowadzono wymogu wykazania odpowiedniej praktyki po zdaniu egzaminu, w tym prokuratorskiego, wskazując jedynie na potrzebę posiadania odpowiedniej praktyki. Żaden przepis nie dookreśla natomiast, jaki okres praktyki czyni ją praktyką odpowiednią. Również w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. (sygn. K 30/06) nie określono, w jakim wymiarze praktyka mogłaby zostać uznana za odpowiednią, rozstrzygnięcie w tym zakresie przekazując ustawodawcy. Trybunał stwierdził natomiast, że wadą art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych jest brak ustawowego wymogu jakiegokolwiek stażu zawodowego.

Wnoszący skargę kasacyjną wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 8 listopada 2006 r. wielokrotnie nawiązywał do swojego orzeczenia z dnia 19 kwietnia 2006 r., dotyczącego Prawa o adwokaturze, w którym wyjaśniono, iż w toku postępowania o wpis na listę adwokatów, zainicjowanego wnioskiem osoby wymienionej w art. 66 ust. 1 pkt 2, samorząd adwokacki może, a nawet powinien badać czy konkretna osoba ubiegająca się o wpis daje rękojmię należytego wykonywania zawodu. Sąd I instancji w niniejszej sprawie nie podjął się ustalenia, jaka praktyka byłaby odpowiednia i jak długo powinna być wykonywana, aby spełnić kryterium odpowiedniości. Sąd nie uzasadnił również, czy i ewentualnie w jaki sposób Okręgowa Izba Radców Prawnych w B. wpisując skarżącego na listę radców prawnych nie dopełniła w wystarczający sposób obowiązku zbadania rękojmi należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Sytuacja skarżącego w przedmiocie rozpatrzenia jego wniosku o wpis na listę radców prawnych, w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, nie powinna ulec pogorszeniu, a postępowania wszczęte na gruncie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 2007 r. powinny toczyć się w oparciu o te przepisy, aż do prawomocnego zakończenia - a więc z zastosowaniem art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, w brzmieniu obowiązującym w dniu złożenia wniosku. Wyrok Sądu I instancji nie bierze - zdaniem kasatora - pod uwagę tez zawartych w uzasadnieniu Trybunału Konstytucyjnego.

W skardze kasacyjnej podniesiono ponadto, że Sąd I instancji całkowicie pominął zasadę rozstrzygania sprawy według stanu faktycznego istniejącego w dniu jej wszczęcia - z uwzględnieniem ewentualnie uzupełnionego materiału dowodowego - oraz stanu prawnego uwzględniającego przepisy obowiązujące w dniu rozstrzygnięcia. Wskutek tego w rozpoznawanej sprawie naruszona została zasada zaufania wyrażona w art. 8 k.p.a., poprzez pominięcie reguły "rozstrzygania interesów w toku".

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do przepisu art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Wychodząc z tego założenia należy na wstępie podkreślić, że wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny prawidłowości zastosowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wskazanych przepisów prawa w skardze kasacyjnej.

Skarżący oparł skargę kasacyjną na naruszeniu art. 24 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, w brzmieniu nadanym mu przez art. 2 pkt 6 lit. a) ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 163, poz. 1361 ze zm.) oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, polegającym na uznaniu braku rękojmi prawidłowego wykonywania przez niego zawodu radcy prawnego wskutek braku praktyki koniecznej do wykonywania zawodu radcy prawnego i na przyjęciu, że przepisy ustawy o radcach prawnych uzasadniające dopuszczenie do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazywały się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym - zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. (sygn. K 30/06) - utraciły moc z dniem 31 grudnia 2006 r., uniemożliwiając wpis skarżącego na listę radców prawnych w późniejszej dacie.

Kontrolując zgodność z prawem zaskarżonej decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] sierpnia 2007 r. Sąd I instancji trafnie zwrócił uwagę na merytoryczny jej związek z oceną konstytucyjności przepisu art. 25 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (jt. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 2 pkt 6 lit. a ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 163, poz. 1361 oraz Dz.U. z 2006 r. Nr 149, poz. 1075), w szczególności z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. K 30/06 (publ. Dz.U. Nr 206, poz. 1522).

I. Z treści przywołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego wywieść należy - na co zwrócił już uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w podobnej sprawie w wyroku z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II GSK 227/08 - iż w świetle art. 17 ust. 1 Konstytucji RP niekonstytucyjność przepisu należy odnieść do ściśle określonego zakresu, poprzez użycie formuły "w zakresie, w jakim stwarza możliwość dopuszczenia do zawodu radcy prawnego osób, które mimo złożenia wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym", czyli do ściśle określonej tym orzeczeniem części normatywnej, nie objętej przepisami kontrolowanego aktu normatywnego. Oznacza to, że orzeczeniu stwierdzającemu niekonstytucyjność przepisu w zakresie, w jakim pomija określoną treść normatywną, można przypisać tylko i wyłącznie skutek ustalający niekonstytucyjność pominięcia i zobowiązujący prawodawcę do stosownej zmiany tego przepisu, niezbędnej dla realizacji norm konstytucyjnych.

W kontrolowanej przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji Minister zasadnie wskazał na niekonstytucyjność art. 25 ust. 1 pkt 2 w zakresie "w jakim stwarza możliwość dopuszczenia do wykonywania zawodu radcy prawnego osób, które po złożeniu wskazanych w nim egzaminów nie wykazują się odpowiednią praktyką w zawodzie prawniczym" (s. 2 i 3). Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnik Ministra Sprawiedliwości, wnosząc o oddalenie skargi kasacyjnej, trafnie sprecyzował stanowisko Ministra wyjaśniając, iż utrata mocy art. 25 ust.1 pkt 2 dotyczy tylko tej części normatywnej, która nie pozwalałaby organowi samorządu korporacyjnego na badanie, czy wnioskodawca, mając np. zdany egzamin prokuratorski, posiada odpowiednie doświadczenie zawodowe pozwalające na wykonywanie zawodu radcy prawnego.

Rozważając wyłaniające się powyżej zagadnienie prawne związane z zakresem adaptacji obowiązujących norm prawnych w przedmiocie wpisu na listę radców prawnych osób, które złożyły egzamin prokuratorski po dacie 31 grudnia 2006 r., Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym stwierdza, że na dzień wydania uchwały oraz zaskarżonej decyzji Ministra Sprawiedliwości Sąd I instancji przyjął błędną wykładnię stosowania prawa wywodząc, iż wskutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r. - po pierwsze, przestał obowiązywać art. 25 ust. 1 pkt 2 w całości, a więc organy administracji - zdaniem Sądu - zgodnie z powołanym wyrokiem Trybunału, jedynie do dnia 31 grudnia 2006 r. mogły badać, czy kandydat spełniał przesłankę odpowiedniej praktyki; a po drugie, o dopuszczalności wpisu na listę radców prawnych (po tej dacie) wyłącznie z ograniczeniem podstawy prawnej wpisu do art. 24 ust. 1 pkt 6, to jest wyłącznie osób, które odbyły wymaganą aplikację radcowską i złożyły egzamin radcowski.

Zagadnienie skutków niekonstytucyjności przepisów po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego w szerokim zakresie rozważane było w doktrynie i orzecznictwie TK (m.in. w sprawie o sygn. SK 18/00 z 4 grudnia 2001 r., a także L.Garlicki "Polskie prawo konstytucyjne, Zarys wykładu", W-wa 2005, s.389 i nast., M.Safian "Skutki prawne orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w praktyce sądowej", PiP nr 9/2002, B.Banaszak "Prawo konstytucyjne" W-wa 2004, s.131 i nast., M.Florczak-Wątor "Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne", Poznań 2006, s.72 i nast.). Usunięciu skutków niekonstytucyjności przepisów w poddanej kontroli sądowej sprawie, po orzeczeniu TK, służy niewątpliwie możność ponownego rozstrzygnięcia sprawy, w której wykorzystano niekonstytucyjną normę - zgodnie z konstytucyjnym porządkiem prawnym, w zakresie w jakim stanowi podstawę rozstrzygnięcia. O ile więc orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisu z Konstytucją stanowi podstawę do wznowienia postępowania przed sądem administracyjnym, pozbawione racji jest kierowanie się przez sąd administracyjny przy rozpoznaniu skargi przepisem niekonstytucyjnym ze świadomością, że jego zastosowanie uzasadnia wznowienie postępowania na mocy art. 272 p.p.s.a. Warto podnieść niekwestionowaną w literaturze przedmiotu tezę, iż nie do przyjęcia jest w demokratycznym państwie prawa, aby ustrojodawca dopuszczał w celu przywrócenia stanu konstytucyjności stosowanie prawa poprzez dalsze naruszenie Konstytucji na przyszłość, pozbawiając obywatela jego konstytucyjnie gwarantowanych podmiotowych praw do merytorycznego rozstrzygnięcia wniosku zgodnie z konstytucyjnym porządkiem prawnym (art. 31 Konstytucji).

W przypadku częściowej niezgodności normy ustawowej z Konstytucją TK w wyroku z 4 grudnia 2001 r., SK 18/01 zajął stanowisko, że niejednokrotnie w wyniku orzeczenia o niezgodności z Konstytucją jednego przepisu rozszerza się zakres zastosowania innego przepisu. W takim zaś przypadku zmiana treści unormowania jest normalnym następstwem usunięcia z systemu prawnego przepisu szczególnego, powodując rozszerzenie zakresu stosowania przepisu ogólnego. Pewne skutki realizacji przez Trybunał Konstytucyjny jego konstytucyjnej funkcji orzeczniczej są zbieżne ze skutkami działalności ustawodawcy "pozytywnego" ("Teoria i praktyka wykładni prawa", pod redakcją Piotra Winczorka, W-wa 2005, s. 163-173).

W warunkach bezczynności Sejmu po 31 grudnia 2006 r. co do obowiązku uzupełnienia niekonstytucyjnej normy prawnej w przepisie art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych (w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą) o treść normatywną określoną w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 listopada 2006 r, orzeczenie to wraz z jego uzasadnieniem jest ponadto szczególną wskazówką interpretacyjną, wyznaczającą zakres swobody sądu w dokonywaniu wykładni zakresowej niekonstytucyjności, umożliwiającą uzupełnienie przepisu o ocenę praktycznego doświadczenia zawodowego po zdanym egzaminie prokuratorskim. Tego rodzaju autonomia interpretacyjna sądu znajduje swoje umocowanie w art. 8 Konstytucji i w warunkach zaistniałej sprawy jest wyrazem bezpośredniego stosowania Konstytucji w drodze "współstosowania" interpretacyjnego ustawy zasadniczej; a następuje ono, gdy organ stosujący prawo ustala jego normę biorąc pod uwagę zarówno przepisy ustawy, jak i odpowiednią normę konstytucji (wyrok NSA z 1 marca 2006 r., sygn. akt II OSK 293/05).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że mimo błędnego uzasadnienia przez Sąd I instancji zakresu obowiązywania art. 25 ust.1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych po 31 grudnia 2006 r., wykazane uchybienie Sądu I instancji nie miało wpływu na wynik sprawy (o czym niżej), a to oznacza, że zarzut skargi kasacyjnej w tej części nie daje podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku WSA (art. 184 p.p.s.a.).

II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. zasadnie podzielił stanowisko Ministra Sprawiedliwości uznając, że skarżący nie miał wymaganej praktyki, koniecznej do wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 4 ustaw o radcach prawnych). Podnoszony przez autora kasacji zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych, polegający na uznaniu braku rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego przez skarżącego wskutek braku praktyki koniecznej do wykonywania zawodu radcy prawnego - jest nieusprawiedliwiony.

W kontekście zarzutu powiązania przez Sąd stwierdzenia braku praktyki koniecznej do wykonywania zawodu z rękojmią prawidłowego wykonywania zawodu w rozumieniu przepisu art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy, wyjaśnienia wymagają wyłaniające się na tym tle zagadnienie prawne wiążące się z dostępem do zawodu radcy prawnego i pojęciem rękojmi prawidłowego wykonywania tego zawodu.

Konstytucja RP nie reguluje expressis verbis kwestii dostępu do pomocy prawnej ani problemu dostępu do zawodów prawniczych, czy świadczenia usług prawnych. "Jednakże w demokratycznym państwie prawnym, którego fundamentem jest m.in. dbałość o umacnianie praw i wolności jednostek, muszą istnieć instytucje oraz procedury gwarantujące ich faktyczną realizację. To zaś wymaga stworzenia wszystkim podmiotom podlegającym jurysdykcji Rzeczypospolitej Polskiej warunków do ubiegania się o profesjonalną pomoc prawną i bezpiecznego z niej korzystania." (Biuro Analiz Sejmowych, Opinia prawna zlecona z dnia 13 listopada 2008 r. druk sejmowy nr 680).

Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniach z 19 kwietnia 2006 r. sygn. K 6/06 i z 8 listopada 2006 r. sygn. K 30/06 wskazał na utrzymane przez ustawodawcę istotne dystynkcje pomiędzy trybem przygotowania do poszczególnych zawodów prawniczych i daleko posunięte różnice w programach kształcenia, a nadto - poza długością trwania poszczególnych aplikacji - na wymagania odpowiednich form praktyki zawodowej.

Aspirując do samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego, skarżący zdaje się nie zauważać w zawodzie radcy prawnego potrzeby gwarancji realności funkcji zaufania publicznego, zrównanego co do istoty z zawodem adwokata, na który składa się przy jego wykonywaniu szereg czynników wymagających należytej staranności z racji konieczności zapewnienia ochrony gwarantowanych konstytucją praw podmiotowych jednostki - przykładowo, nie tylko profesjonalnego uprawnienia do udzielania porad prawnych, sporządzania opinii prawnych, pism procesowych, projektów umów i innych oświadczeń woli, występowania przed sądami, trybunałami i organami administracji publicznej, lecz także powierzania w warunkach wysokiego zaufania informacji osobistych i dotyczących życia prywatnego osób korzystających z jego usług, uznawania tych informacji za tajemnicę zawodową, która - z racji wykonywania zawodu - nie może być ujawniona, korzystania ze świadczeń oferowanych przez osoby o tym zawodzie w razie nastąpienia realnego bądź potencjalnego niebezpieczeństwa dla dóbr jednostki o szczególnym charakterze (życie, zdrowie, wolność, godność, dobre imię itp.), niepodlegania regułom hierarchii urzędniczej przy samodzielnym wykonywaniu zawodu itp.(opinia jw.)

W wyroku z dnia 8 listopada 2006 r. Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na tożsamość zagadnienia prawnego związanego z ubieganiem się o wpis na listę radców prawnych z wpisem na listę adwokatów i - wskazując na identyczność kwestionowanych tam regulacji odwołał się do analogicznego rozstrzygnięcia w wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. sygn. K 6/06 o niekonstytucyjności regulacji art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa o adwokaturze - w pełni podtrzymał wszystkie argumenty przytoczone w jego uzasadnieniu w odniesieniu do orzeczenia o niezgodności art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych z art. 17 ust. 1 Konstytucji (uzasadnienie t. 7.1 i 7.2).

W powołanym wyroku z dnia 19 kwietnia 2006 r. niekonstytucyjność tego rodzaju regulacji Trybunał powiązał z obowiązującym stanem prawnym, w którym "O możliwości wpisu ubiegać się mogą osoby bez wymaganego trzyletniego stażu w innym zawodzie prawniczym", upatrując w tym mankament regulacji art. 66 ust. 1 pkt 2 Prawa o adwokaturze, wyrażający się w braku "ustawowego wymogu jakiegokolwiek stażu zawodowego od momentu złożenia - przez ubiegającego się o wpis na listę adwokatów - innego niż adwokacki egzaminu prawniczego (...)". W szczególności, w orzeczeniu z dnia 8 listopada 2006 r. Trybunał uznał, iż umożliwienie dostępu do zawodu radcy prawnego osobom bez praktycznego doświadczenia (po odbyciu innej niż radcowskiej aplikacji oraz złożeniu egzaminu) "stwarza niebezpieczeństwo nienależytego wykonywania zawodu i w tym zakresie pozostaje w sprzeczności z art. 17 ust. 1 Konstytucji (t.7.1).

Mając zatem na uwadze motywy Trybunału Konstytucyjnego leżące u podstaw omawianych przez Sąd I instancji wyroków z dnia 19 kwietnia 2006 r. sygn. K 6/06 i z dnia 8 listopada 2006 r. sygn. K 30/06, podnoszone w orzecznictwie i literaturze prawniczej wątpliwości natury jurydycznej w kwestii, co obejmuje rękojmia należytego wykonywania zawodu - czy wyłącznie cechy osobiste i dotychczasowe zachowanie kandydata, czy też wiąże się ona również z wiedzą praktyczną konieczną do wykonywania zawodu (autor kasacji zdaje się pośrednio do tych wątpliwości nawiązywać) - tracą na ostrości i nie usprawiedliwiają podstaw kasacji.

Podsumowując powyższe rozważania zważyć należy, że rekonstrukcja normy w drodze wykładni sądowej w zakresie dopuszczalności wpisu osób na listę radców prawnych po 31 grudnia 2006 r., w ramach konstytucyjnego porządku prawnego, nie polega na pominięciu art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych (o czym w części I), a na jego uzupełnieniu o brakującą część normatywną w zakresie rozstrzygniętym przez Trybunał Konstytucyjny, w zbiegu z przepisami art. 4 ust. 1 i art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy. Niekonstytucyjność normy prawnej pomijającej w swej części praktyczne doświadczenie zawodowe kandydata po zdanym egzaminie, o którym mowa w art. 25 ust.1 pkt. 2, w stanie prawnym w chwili wydania zaskarżonej decyzji, nakazywała dostosować ocenę rękojmi należytego wykonywania zawodu przez kandydata w rozumieniu art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. poprzez jej rozszerzenie o staż praktyczny w innym zawodzie prawniczym po zdanym egzaminie, o którym mowa w art. 25 ust. 1 pkt 2.

Sąd I instancji w opisanym stanie faktycznym i prawnym zasadnie podniósł istotną okoliczność mającą wpływ na wynik sprawy, iż skarżący po złożeniu egzaminu prokuratorskiego w dniu 26 października 2006 r. wystąpił z wnioskiem o wpis na listę radców prawnych już w dniu 7 grudnia 2006 r. - a to rzutuje na okres praktyki, który może być liczony po zdaniu egzaminów określonych w art. 25 ust. 1 pkt 2. Praktyka skarżącego wynosząca jeden miesiąc i trzynaście dni (od egzaminu do złożenia wniosku) nie mogła być uznana za odpowiednią w rozumieniu przepisów art. 4 ust. 1 w zw. z art. 24 ust. 1 pkt 5 u.r.p. Odmienne stanowisko autora kasacji nie wytrzymuje krytyki.

Nie do zaakceptowania jest też kolejny zarzut autora kasacji podniesiony w ślad za uzasadnieniem wyroku TK z dnia 8 listopada 2006 r., że "prawo nie może być pułapką dla obywatela działającego zgodnie z jego literą. Dlatego sytuacja wskazanych osób, które podjęły działania zmierzające do osiągnięcia skutków przewidzianych przez prawo, nie powinna ulec pogorszeniu." Wnosząc o wpis na listę radców prawnych pismem z dnia 7 grudnia 2006 r., a więc po wyroku Trybunału z dnia 8 listopada 2006 r., skarżący nie był adresatem cytowanej przez siebie wskazówki interpretacyjnej Trybunału, bowiem w dacie składnia wniosku powinien być świadomy (powołując się w skardze na to orzeczenie) o niekonstytucyjności wpisu na podstawie art. 25 ust.1 pkt 2, nie uwzględniającego praktycznego stażu pracy w innym zawodzie prawniczym po zdanym egzaminie prokuratorskim.

Z tych wszystkich względów brak jest podstaw do usprawiedliwienia zarzutu kasacji naruszenia przez Sąd art. 24 ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 25 ust. 1 pkt 2 ustawy o radcach prawnych w brzmieniu nadanym mu przez ustawę zmieniającą oraz art. 2 Konstytucji RP, poprzez uznanie braku rękojmi prawidłowego wykonywania zawodu radcy prawnego przez skarżącego, ze względu na nieposiadanie przez niego praktyki koniecznej do wykonywania tego zawodu.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw prawnych do uwzględnienia skargi kasacyjnej i dlatego, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.