Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 453/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-10-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jan Szuma Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 października 2021 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "Samorządowe Kolegium Odwoławcze" lub "organ"), po rozpatrzeniu odwołania A. D., utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy S. z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...]

Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym sprawy.

Wnioskiem z dnia [...] lutego 2020 r. pełnomocnik A. D. - radca prawny M. J. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania, rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad niepełnosprawną matką M. S. ur. [...] lutego 1972 r.

Do wniosku załączono orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] zaliczające M. S. do znacznego stopnia niepełnosprawności - na okres do dnia [...] kwietnia 2023 r.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2020 r. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. wskazując na upoważnienie Wójta Gminy S., po rozpatrzeniu wniosku odmówił przyznania A. D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką M. S..

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją dnia [...] maja 2020 r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i sprawę przekazało do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Kolegium stwierdziło, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm. – dalej jako "u.ś.r."), której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

Dalej organ wskazał, iż we wniosku o świadczenie pielęgnacyjne A. D., napisała, że matka jest osobą zamężną. Stosownie do dyspozycji art. 17 ust.5 pkt 2a cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy Kolegium stwierdziło, iż w sposób niedostatecznie wnikliwy zbadano sytuację współmałżonka osoby niepełnosprawnej co do obiektywnego braku zdolności do sprawowania opieki nad M. S..

Decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. , wskazując na upoważnienie Wójta Gminy S., po ponownym rozpatrzeniu wniosku odmówił przyznania A. D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką M. S..

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że współmałżonek niepełnosprawnej M. S. - J. S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest natomiast właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 8,58 ha, hoduje trzodę chlewną i bydło. Organ uznał, że nie wiek ani stan zdrowia, lecz sytuacja ekonomiczna decyduje o niemożności sprawowania opieki nad żoną M. S..

Od decyzji tej odwołała się A. D. zastępowana przez radcę prawnego M. J.. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

- naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Odwołującej jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych powinnością alimentacyjną;

- dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust.5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla Strony rozstrzygnięcia;

- naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust 1 Konstytucji RP;

- naruszenie prawa materialnego tj. art.6, 8, 9, 77 par. 1, art.7 w zw. z art.80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, z późn. zm. - dalej jako: "K p a."), poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

W dalszej części uzasadnienia, po przytoczeniu treści przepisów prawa, Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, iż M. S. ur. [...] lutego 1972 r. na mocy Orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w O. . z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...] została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności - na okres do dnia [...] kwietnia 2023 r., przy czym ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] lutego 2019 r. ( punkt V ), zaś niepełnosprawność istnieje od 37 - go roku życia ( punkt IV ).

Organ zauważył, iż z dniem [...] października 2014 r. art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem TK z [...] października 2014 r., sygn. akt K [...].

Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny.

Ponadto Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, iż istota rozpoznawanej sprawy sprowadzała się również do oceny dokonanej przez organ I instancji wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ zaznaczył, iż wymagająca opieki M. S. pozostaje w związku małżeńskim z J. S. ( ur. 1969 r.), który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odwołaniu zarzucono, iż organ instancji poprzestał na literalnym brzmieniu 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a zdaniem Odwołującej konieczne jest odwołanie się do wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu, która winna doprowadzić do takiego jego rozumienia, że pozostawanie w związku małżeńskim nie zawsze jest przeszkodą w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do alimentacji.

Kolegium zauważyło, iż w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych chodzi o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek, mimo, że formalnie nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest zdolny tej opieki wykonywać ze względu na swój stan zdrowia czy wiek.

Jak wynika z złożonego w dniu [...] czerwca 2020 r. oświadczenia J. S. nie może sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną, ponieważ praca w gospodarstwie rolnym o pow. 8,58 ha, hodowla trzody chlewnej i bydła, praca na polach i łąkach pochłaniają większość dnia.

W ocenie organu pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny tylko wtedy, gdy małżonek jest w stanie skutecznie opiekę sprawować. Możliwe jest natomiast przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. Zdaniem Kolegium, nie ma przy tym znaczenia jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy np. zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny. Nie jest zatem trafny zarzut odwołania naruszenia przepisów postępowania art. 7, art. 8 i art. 77 § 1 K.p.a.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w poznaniu wniosła A. D. zarzucając jej:

1. naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez:

- naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec matki.

- dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Organ, że fakt pozostawania w związku małżeńskim i brak legitymowania się przez małżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, co doprowadziło do niekorzystnego dla Strony rozstrzygnięcia.

2. Naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a., poprzez nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez Skarżącą w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki posiada męża nielegitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymieniona osoba może sprawować opiekę nad żoną - co pozwoliłoby na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu Strony.

Wskazując na powyższe Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji.

Ponadto Skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwijając jej zarzuty odwołała się do orzecznictwa sądów administracyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego podnosząć, iż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli.

Skarżąca wyjaśniła, iż J. S. nie może sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną, ponieważ praca w gospodarstwie rolnym o pow. 8,58 ha, hodowla trzody chlewnej i bydła, praca na polach i łąkach pochłaniają większość dnia. Tym samym z uwagi na pracę w gospodarstwie rolnym nie ma możliwości sprawowania opieki nad żoną.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej P.p.s.a.), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez Skarżącą, a organ w odpowiedzi na skargę się powyższemu nie sprzeciwił.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 P.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Wójta [...] odmawiającej Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 17 u.ś.r.

Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Przesłanki wyłączające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego określone zostały m.in. w ustępie 5 pkt 2 ww. artykułu, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje kwestia, iż K. S. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga całodobowej opieki i pomocy w codziennych czynnościach innych osób (dowód; orzeczenie o niepełnosprawności - k. 71 akt administracyjnych). Organ również nie kwestionował, iż opiekę tą sprawuje Skarżąca – córka.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest zatem to, czy Skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki ma prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką w sytuacji, gdy są inne osoby (mąż) obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności.

Cytowany wyżej przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało.

W tym miejscu podnieść należy, iż w orzecznictwie wskazuje się, że w sytuacji, gdy przepis nie jest w oczywisty sposób zgodny z Konstytucją, sąd rozstrzygający sprawę ma uprawnienie do bezpośredniego zastosowania Konstytucji RP, a to bezpośrednie zastosowanie polegać może na prokonstytucyjnym stosowaniu przepisu ustawy, będącego podstawą rozstrzygnięcia, pozostającego w sprzeczności z Konstytucją. Ani treść art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, ani wyłączność orzekania przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności ustaw in abstracto, właściwa Trybunałowi Konstytucyjnemu z mocy art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, nie sprzeciwiają się tezie, że co do zasady sądy rozstrzygające konkretny spór korzystają z możliwości bezpośredniego stosowania Konstytucji także wtedy, gdy to bezpośrednie stosowanie przybiera postać odmowy zastosowania przepisu ustawy pozostającego w sprzeczności z Konstytucją (wyrok NSA z dnia 15 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 214/14, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej w skrócie "CBOSA").

Ponadto orzecznictwo jak i doktryna uznaje, iż w takiej sytuacji Sąd nie narusza kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, gdyż formalnie zakwestionowany przepis w dalszym ciągu pozostaje w systemie prawnym (Roman Hauser, Janusz Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", LexisNexis 2008, s. 23 i nast.; wyrok NSA z dnia 24 października 2000 r., sygn. akt V SA 613/00, OSP 2001/5/82 z glosą L. Leszczyńskiego; wyrok NSA z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1369/07, CBOSA).

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny (wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, CBOSA), iż obowiązkiem, a nie tylko prawem, sądów administracyjnych jest orzekanie w sposób uwzględniający zasadę niesprzeczności systemu prawnego i zasadę nadrzędności Konstytucji. Normom prawnym powinno się nadawać takie znaczenie aby nie były one sprzeczne z Konstytucją i najlepiej realizowały zasady państwa prawnego zawarte w normach konstytucyjnych (por. postanowienie TK z 22 października 2007 r. sygn. P 24/07, OTK ZU nr.9/A/2007) .

Wobec powyższego rozpoznając niniejszą sprawę należy pamiętać, iż art. 69 Konstytucji nakazuje ustawodawcy podjęcie działań, które zapewnią efektywne wsparcie osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w zabezpieczeniu ich egzystencji. Ponadto nie bez znaczenia jest art. 71 ust.1 Konstytucji, który przewiduje prawo do szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W orzecznictwie wskazuje się, iż ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyroki NSA: z dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 320/18 i z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 382/21, CBOSA).

Z powyższych względów Sąd uznał, iż w niniejszej sprawie ograniczenie wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie ma zastosowania, gdyż sprzeciwiałoby się to wyżej omówionym wartościom konstytucyjnym.

Sąd dochodząc do powyższego wniosku miał również na uwadze, iż w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który to również dotyczy małżonków osób wymagających opieki, ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 – dalej w skrócie: "K.r.o.").

Zgodnie z treścią art. 27 K.r.o. oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. (...). Ponadto, w myśl art. 23 K.r.o. są oni obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli.

Zatem w świetle K.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob. art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 K.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi. Świadczą o tym choćby wskazane wyżej uregulowania dotyczące alimentów.

Z tych też względów w orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że omawiane przepisy u.ś.r. należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (zob. np. wyroki NSA: z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16; z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/17; CBOSA). Formalistyczna wykładnia ww. przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W orzeczeniach tych podnosi się, iż wbrew zatem literalnej wykładni 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może być przesądzający. Istnieją bowiem sytuacje, w których pomimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, możliwe byłoby przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny. Powyższe byłoby dopuszczalne, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej faktycznie, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki (zob. wyrok WSA w Białymstoku z 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Bk 987/12, wyrok WSA we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., sygn. akt IV SA/Wr 924/14; CBOSA).

Taką wykładnię omawianych przepisów zaprezentowało Samorządowe Kolegium Odwoławcze, jak również Skarżąca we wniesionej skardze.

Z tych też względów za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.. Wbrew zarzutom skargi Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie ograniczyło się do językowej wykładni ww. przepisu.

W tym miejscu wskazać należy, iż zgodnie art. 132 K.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Tym samym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69).

Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, iż w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia.

W ocenie Sądu, na co słusznie zwrócił uwagę organ, nie świadczą bowiem o obiektywnym braku możliwości sprawowania opieki, a tym samym nie zwalniają z obowiązku alimentacyjnego, okoliczności takie jak aktywność zawodowa tj. praca w gospodarstwie rolnym.

Należy pamiętać, iż przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną.

Zatem skoro osobo obowiązana w pierwszej kolejności (mąż M. S.) ma możliwości sprawowania opieki, ale tego nie robi z uwagi na aktywność zawodową, to nie można uznać, iż osoba ta wykazała obiektywne, niezależne od niej okoliczności, uniemożliwiające wypełnienie ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego.

Z powyższych względów na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia przepisów postępowania, gdyż wbrew zarzutowi skargi organ dokonał ustaleń czy mąż osoby wymagającej opieki pomimo nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może sprawować opiekę nad żoną. Ustalenia te dokonano w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, który został zebrany w stopniu wystarczającym do rozpoznania niniejszej sprawy. Sąd nie znalazł również podstaw do uznania, iż organ dopuścił się naruszenia art. 80 K.p.a. W ocenie Sądu dokonana w niniejszej sprawie ocena materiału dowodowego dokonana została z poszanowaniem reguł obowiązujących w postępowaniu administracyjnym.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił.