Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 650/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-07-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 21 ust. 2 pkt 5 i ust. 8, art. 55 ust. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 1403
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Paweł Tarno, Sędzia NSA Monika Nowicka, Sędzia del. WSA Grażyna Staniszewska (spr.), Protokolant starszy inspektor sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 20 lipca 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1282/15 w sprawie ze skargi R. D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 grudnia 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 1282/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej jako Prezes KRUS) z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2014 r. Oddział Regionalny KRUS w K. odmówił R. D. prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, albowiem nie legitymował się on 5 – letnim okresem ubezpieczenia emerytalno - rentowego w ostatnim dziesięcioleciu przed datą złożenia wniosku (nie udokumentowano w tym czasie jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia).

W dniu 18 i 29 grudnia 2014 r. R. D. zwrócił się do Prezesa KRUS z wnioskiem o przyznanie prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r., wydaną na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 55 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1403 ze zm., dalej jako u.u.s.r.), Prezes KRUS odmówił R. D. przyznania wnioskowanego świadczenia.

Od powyższej decyzji R. D. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, wnioskując o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie prawa do renty rolniczej w trybie wyjątkowym oraz o wypłatę odszkodowania. Wnioskodawca wskazał, że od dzieciństwa związany jest z rolnictwem, od 1989 r. do chwili obecnej w pracuje w gospodarstwie rolnym odziedziczonym po ojcu. Powołał się na swoje problemy zdrowotne i związane z nimi leczenie, wskazał również, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej. Zdaniem strony zasada obliczenia dochodu z gospodarstwa rolnego, jaka została przedstawiona w zaskarżonej decyzji nie odzwierciedla faktycznie uzyskiwanego przez niego dochodu z użytkowanych gruntów rolnych, gdyż w rzeczywistości osiągany dochód jest niższy. Ponadto podkreślił, że skoro jest niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym to nie może uzyskiwać z tego gospodarstwa dochodów. Podał również, że opiekuje się chorą matką. Dodał także, iż rolnik może prowadzić pozarolniczą działalność gospodarczą i uzyskiwać z tego tytułu dochody.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r. Prezes KRUS utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Na wstępie uzasadnienia organ wskazał na podstawę prawną wydanego rozstrzygnięcia tj. art. 55 ust. 1 u.u.s.r., zgodnie z którym Prezesa KRUS może przyznać rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy rolnikowi lub domownikowi, pomimo niespełnienia, wskutek szczególnych okoliczności, warunków określonych w ustawie, jeżeli osoba zainteresowana nie ma niezbędnych środków utrzymania i nie może ich uzyskać ze względu na wiek lub stan zdrowia, podkreślając, iż w/w przesłanki muszą wystąpić łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

Organ ustalił, że komisja lekarska KRUS ostatecznym orzeczeniem z dnia 25 lutego 2015 r. uznała R. D. za okresowo całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym - od dnia 1 października 2014 r. do września 2015 r. Z kolei na podstawie akt rentowych stwierdzono, że wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników w okresach: od 1 stycznia 1983 r. do 31 grudnia 1988 r., od 1 lipca 2000 r. do 31 marca 2001 r. i od 1 lutego 2003 r. do 31 marca 2003 r. tj. łącznie przez 7 lat i 11 miesięcy. Na podstawie dokumentacji pozyskanej z ZUS organ ustalił, iż wnioskodawca podlegał również ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia od 1978 r. do 2000 r. - łącznie 18 lat okresów składkowych i 10 miesięcy okresów nieskładkowych. Od 19 stycznia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r. zainteresowany pobierał rentę pracowniczą. O rentowe świadczenie pracownicze R. D. występował do ZUS dwukrotnie w dniu 28 grudnia 2009 r. i w dniu 22 maja 2012 r. W obydwu przypadkach decyzjami z dnia [...] kwietnia 2010 r. i z dnia [...] lutego 2013 r. ZUS odmówił wymienionemu prawa do ww. świadczenia m.in. z powodu braku wymaganego okresu ubezpieczenia emerytalno - rentowego. Od dnia 1 września 2003 r. wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą (H.), jednakże, jak wynika z pisma ZUS Oddział w K. z dnia 28 listopada 2014 r., nie figuruje on w ewidencji płatników składek i ubezpieczonych jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą.

Z kolei w oparciu o wywiad środowiskowy organ ustalił, że R. D. ma 55 lat, jest osobą rozwiedzioną, mieszka z matką M. D. (84 lata) w domu jednorodzinnym stanowiącym jego własność i prowadzi z nią wspólne gospodarstwo domowe. Warunki mieszkaniowe rodziny wnioskodawcy kształtują się na bardzo dobrym poziomie. Ponadto wymieniony jest właścicielem gruntów rolnych o powierzchni 2,24 ha fizycznych, co stanowi 3,28 ha przeliczeniowych. Dysponuje własnymi maszynami rolniczymi (siewnik, rozrzutnik, pług, kultywator, sadzarka). Uprawia pszenicę, owies, kukurydzę oraz ziemniaki, ponadto hoduje króliki, kozy i drób. Matka wnioskodawcy pobiera emeryturę rolniczą wypłacaną wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w łącznej wysokości 1.115,00 zł netto miesięcznie. Ponadto zainteresowany osiąga dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości rocznej 9.410,00 zł, co w przeliczeniu miesięcznym stanowi kwotę 784,17 zł (dochodowość z gospodarstwa rolnego ustalona na podstawie przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r. wynoszącego 2.869,00 zł., wynikająca z Obwieszczenia Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 23 września 2014 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r. M.P. z 2014 r., poz. 827). W związku z prowadzoną działalnością rolniczą wnioskodawca pobiera również dopłaty obszarowe z ARiMR przyznawane od 2004 r. do chwili obecnej. W 2014 r. wymienionemu została przyznana dopłata w wysokości 4.037,77 zł (336,48 zł miesięcznie). Łączny miesięczny dochód z gruntów rolnych wynosi więc 1.120,65 zł. W tej sytuacji miesięczny dochód rodziny wnioskodawcy wynosi 2.235.65 zł netto miesięcznie, co w przeliczeniu na jedną osobę stanowi – 1.117,83 zł. W oparciu o dokumentację składaną przez R. D. do urzędu skarbowego organ ustalił, że z prowadzonej działalności gospodarczej nie uzyskuje on żadnego dochodu, a jedynie ponosi straty. Z miesięcznych kosztów związanych z bieżącym utrzymaniem zainteresowany przedłożył jedynie rachunek potwierdzający zakup energii elektrycznej w wysokości 103,69 zł. Nadto oświadczył, iż korzysta z pomocy rodziny, która kupuje mu żywność i opał na zimę oraz, że na leki wydaje ok. 200 zł miesięcznie. Nadto organ ustalił, iż od 2014 r. nie figuruje w rejestrze osób objętych pomocą przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w K., która udzielana jest rodzinom w trudnej sytuacji materialnej (zaświadczenie ww. ośrodka z dnia 13 marca 2015 r.).

Prezes KRUS odmawiając stronie wnioskowanego świadczenia wskazał, iż rezygnacja R. D. z ubezpieczenia emerytalno - rentowego w ZUS jest jego świadomym wyborem, który pozbawił zainteresowanego prawa do ochrony ubezpieczeniowej na wypadek takiego ryzyka, jakim jest całkowita niezdolność do pracy i związanego z tym prawa do renty pracowniczej. Prowadzona zaś działalność gospodarcza uniemożliwia objęcie wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym rolników w związku z prowadzoną działalnością rolniczą, o czym był on wielokrotnie informowany przez Kasę. Na poparcie wyrażonego tak stanowiska organ powołał się na utrwalone w tym zakresie orzecznictwo sądowoadministracyjne. Mając na uwadze dokonane w sprawie ustalenia organ stwierdził, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności powodujące niespełnienie przez wnioskodawcę warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Nadto organ zwrócił uwagę, że pomimo orzeczonej okresowej całkowitej niezdolności do pracy R. D. nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej w rozumieniu art. 28 ust. 4 ustawy, w świetle którego uznaje się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, jeżeli ani on, ani jego małżonek nie jest właścicielem (współwłaścicielem) lub posiadaczem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów o podatku rolnym tj. powyżej 1 ha fizycznego i 1 ha przeliczeniowego i nie prowadzi działu specjalnego. Aktualnie jest on właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,24 ha fizycznych, co stanowi 3,28 ha przeliczeniowych. Ponadto z uwagi na to, że wnioskodawca nie wykazał dochodu, jaki jest przez niego uzyskiwany w związku z prowadzoną działalnością rolniczą, przy ustalaniu dochodu rodziny organ przyjął dochodowość z gospodarstwa rolnego ustaloną na podstawie przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r. wynosząca, 2.869 zł. Niemniej w przypadku stale ponoszonych przez zainteresowanego strat, w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, może on działalność tę zlikwidować. Dałoby to podstawę do objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym rolników z tytułu prowadzonej działalności rolniczej i w konsekwencji do uzyskania przez niego w przyszłości ustawowej renty rolniczej.

Ostatecznie organ stwierdził brak podstaw do uznania sytuacji materialnej rodziny R. D. za trudną w okolicznościach, gdy dochód w przeliczeniu na jedną osobę w rodzinie wynosi 1.117,83 zł netto i jest wyższy od kwoty emerytury podstawowej (kwota ta dotyczy również renty), która od dnia 1 marca 2015 r. wynosi 880,45 zł brutto.

Od powyższej decyzji R. D. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o jej uchylenie w całości i przyznanie wnioskowanego świadczenia oraz odszkodowania. W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił argumentację zbieżną do uprzednio zaprezentowanej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podkreślił, że w dniu 17 lipca 2008 r. uległ wypadkowi w gospodarstwie rolnym, przeszedł 3 operacje i od tego czasu ma niesprawną lewą rękę. W 2008 i 2010 r. został poszkodowany przez powódź, grad, deszcz i z tytułu poniesionych szkód nie otrzymał odszkodowania. Potwierdził, że faktycznie nadal prowadzi działalność gospodarczą, lecz w jego ocenie, nie stanowi to przeszkody do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem od 13 roku życia pracował w gospodarstwie rolnym, a ponadto w latach 1990-1994 r. pełnił funkcję członka Prezydium Sejmiku Samorządowego.

W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W wyroku oddalającym skargę na wstępie Sąd wskazał, że renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na tle całej u.u.s.r., stanowi regulację szczególną, pozwalającą na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Decyzja w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy, przy czym Sąd nie dostrzegł przekroczenia przez organ granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.

Analizując ustalony w sprawie stan faktyczny na tle określonych w art. 55 ust. 1 u.u.s.r. przesłanek warunkujących przyznanie wnioskowanego przez skarżącego świadczenia, Sąd stwierdził, że nie została w przedmiotowej sprawie spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Za punkt odniesienia dla ustalenia tej przesłanki uznał Sąd kwotę najniższej emerytury i renty, która - na dzień wydania zaskarżonej decyzji - wynosiła 880,45 zł (Komunikat Prezesa ZUS z dnia 18 lutego 2014 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych oraz kwot maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent - M.P. z 2014 r., poz. 165). Zdaniem Sądu kwota ta, zgodnie z art. 6 pkt 6 i 7 u.u.s.r., powinna być brana pod uwagę przez Prezesa KRUS przy wydawaniu decyzji dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Sąd wskazał, że określając jej wysokość, ustawodawca wprowadza minimalną wartość świadczeń wypłacanych z ubezpieczenia społecznego, co w przypadku świadczeń rolniczych przyznawanych w drodze wyjątku (również powszechnych), stwarza po stronie organu konieczność badania pod tymże kątem przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, wszak kryterium niezbędności musi być odnoszone do przysługującego wszystkim ubezpieczonym minimum środków utrzymania (kwota najniższej emerytury i renty).

Sąd zwrócił uwagę, że poczynione przez organ ustalenia nie budzą wątpliwości i jednoznacznie wskazują, iż skarżący posiada dochody zabezpieczające niezbędne środki utrzymania. Środki te w przeliczeniu na jedną osobę w gospodarstwie domowym skarżącego wynoszą - 1117,83 zł netto miesiecznie, co przekracza wysokość najniższego świadczenia emerytalno-rentowego (880,45 zł).

Sąd stwierdził, że ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. W ocenie Sądu wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 55 ust. 1 u.u.s.r., i kierując się względami wykładni funkcjonalnej trudno przyjąć, aby stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Analizując treść art. 55 ust. 1 u.u.s.r., który posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek, Sąd stwierdził, iż nie ogólna długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 21 ust. 2 pkt 5 u.u.s.r., konkretny okres podlegania ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu podlegania ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu (art. 21 ust. 1 pkt 3 u.u.s.r.). Zatem warunkiem koniecznym, w ocenie Sądu, jest legitymowanie się 5 - letnim okresem podlegania ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu w ostatnim 10 - leciu przed złożeniem wniosku o przyznanie renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy (art. 21 ust. 8 u.u.s.r.) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat oraz niezdolność ma powstać w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu podlegania ubezpieczeniu. Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 55 ust. 1. Jednakże przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy wymagany okres podlegania ubezpieczeniu (5 - letni w ostatnim 10-leciu, a także 18-miesięczny okres) usprawiedliwiają szczególne okoliczności.

Zdaniem Sądu okoliczności rozpoznawanej sprawy wskazujące, iż skarżący podlegał: ubezpieczeniu społecznemu rolników - łącznie przez 7 lat i 11 miesięcy, ubezpieczeniu z tytułu zatrudnienia - łącznie przez 18 lat okresów składkowych i 10 miesięcy okresów nieskładkowych, ponadto od 19 stycznia 2001 r. do 31 stycznia 2003 r. pobierał rentę pracowniczą, od 1 września 2003 r. prowadzi działalność gospodarczą (nieprzynosząca dochodu, lecz niewyrejestrowaną), a w okresie ostatnich 5 lat od dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym (czyli od dnia 1 października 2014 r.) nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne rolników, skutkują przyjęciem, iż skarżący nie spełnia ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności".

Z uwagi na brak legalnej definicji pojęcia "szczególnych okoliczności", Sąd odwołał się do stanowiska dotychczasowego orzecznictwa przyjmując, iż za okoliczność taką, uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie, należy uznać wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

Mając powyższe na uwadze Sąd wskazał, iż skarżący bezsprzecznie nie opłacał składek emerytalno-rentowych przez okres 5 lat przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy oraz że do dnia 1 października 2014 r. był zdolny, chociażby częściowo (z uwagi na wypadek w 2008 r.), do wykonywania pracy zarobkowej i w tym okresie prowadził działalność gospodarczą.

Sąd podkreślił, że przy ustalaniu prawa do renty w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie, które muszą być skutkiem szczególnych okoliczności. W ocenie Sądu analiza akt postępowania administracyjnego nie pozwoliła na przyjęcie, że niespełnienie warunku powstania całkowitej niezdolności do pracy w okresie 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia, usprawiedliwiają szczególne okoliczności. Sąd podzielił przy tym wyrażone przez organ stanowisko (poparte orzecznictwem) wskazujące, iż podejmowanie pracy, czy też prowadzenie własnej działalności gospodarczej, bez objęcia z tego tytułu ubezpieczeniem społecznym, jest świadomym wyborem rodzącym określone skutki, w tym możliwy w przyszłości brak uprawnień z ubezpieczenia społecznego. Niepłacenie składek na ubezpieczenie społeczne nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności, uniemożliwiających nabycie świadczenia w zwykłym trybie.

Odnosząc powyższe do rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził, że skarżący dokonał takiego wyboru, zaprzestając opłacania składek na ubezpieczenie społeczne rolników od 1 marca 2003 r. i podejmując działalność gospodarczą. W takiej sytuacji niepowodzeń finansowych podjętego świadomie przedsięwzięcia nie sposób kwalifikować jako zdarzeń, na które skarżący nie miał wpływu, szczególnie, że skarżący nadal działalność gospodarczą prowadzi i nie opłaca składek w KRUS. Takie postępowanie skarżącego nie może być w ocenie Sądu uznane za szczególną okoliczność, która nie pozwoliła na wypełnienie warunków niezbędnych dla otrzymania świadczenia w trybie zwykłym.

Od powyższego wyroku R. D. złożył skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu orzeczeniu strona zarzuciła naruszenie:

1.art. 55 ust. 1 u.u.s.r. poprzez jego błędną wykładnię przejawiającą się w przyjęciu, że dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być kumulatywnie spełnione następujące warunki:

- osoba ubiegająca się o świadczenie powinna posiadać status ,,ubezpieczonego" na gruncie w/w ustawy lub być pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny, w sytuacji, w której ustawodawca w art. 55 ust. 1 u.u.s.r. literalnie statuuje prawo do ubiegania się o świadczenie w drodze wyjątku dla rolników zaś zasady wykładni systemowej i porównanie literalnej treści art. 55 ust. 1 u.u.s.r. do innych przepisów tej ustawy statuujących prawo do świadczeń (które za każdym razem wskazują na prawo do świadczeń przysługujące ,,ubezpieczonemu", a nie ,,rolnikowi") nakazują przyjąć, że ustawodawca w art. 55 ust. 1 u.u.s.r. wprowadził możliwość przyznania świadczenia "rolnikowi", który nie posiada statusu "ubezpieczonego" na gruncie tej ustawy,

- osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podlegać powszechnemu ubezpieczeniu społecznemu, która to wykładnia wykracza poza treść art. 55 ust. 1 u.u.s.r., co więcej wykracza poza cel przepisu art. 55 ust. 1 u.u.s.r., którym jest ochrona rolników, a zatem określonej, zdefiniowanej w u.u.s.r. grupy społecznej, niezależnie od tego, czy podlegają ubezpieczeniu społecznemu rolniczemu, czy nie podlegają i wreszcie niezależnie od tego, czy podlegają powszechnemu ubezpieczeniu społecznemu - byleby tylko nie posiadali prawa do świadczeń z tych ubezpieczeń,

- osoba ubiegająca się o świadczenie nie powinna posiadać już w chwili ubiegania się o świadczenie niezbędnych środków utrzymania, pomimo że przepisy ustawy u.u.s.r. i k.p.a. statuują możliwość uzależnienia prawa do świadczenia od zaniechania działalności zarobkowej,

2.art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z art. 55a u.u.s.r. w zw. z art. 52 ust. 1 u.u.s.r. w zw. z art. 124 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zw. z art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. poprzez ich błędne zastosowanie przejawiające się w nieuchyleniu decyzji o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku opartej na ustaleniu, że rolnik wykonuje działalność rolniczą i osiąga z niej dochody przewyższające minimalną wysokość emerytury/renty z tytułu niezdolności do pracy, pomimo że w świetle okoliczności całkowitej niezdolności skarżącego do pracy, organ rentowy mógł w decyzji wydanej na podstawie art. 55 ust. 1 u.u.s.r. zawrzeć warunek przyznania świadczenia w postaci zaniechania prowadzenia działalności rolniczej i innej działalności zarobkowej.

Zdaniem skarżącego oczekiwanie od rolnika zaprzestania działalności rolniczej lub innej działalności zarobkowej przed przyznaniem prawa do świadczeń pozostaje w sprzeczności z konstytucyjną zasadą urzeczywistniania sprawiedliwości społecznej oraz społecznej gospodarki rynkowej, wskazując, iż złożony przez stronę w grudniu 2014 r. wniosek rozpoznany został w istocie dopiero w czerwcu 2015 r., co skutkowałoby pozbawieniem strony środków do życia na okres połowy roku. Według skarżącego Prezes KRUS w decyzji o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku mógł zawrzeć warunek zaniechania w określonym czasie (np. 1 miesiąca) inne aktywności zarobkowej, a w sytuacji niezastosowania się do w/w wymogu Prezes mógłby skorzystać z prawa do stwierdzenia nieważności decyzji o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 powołanej powyżej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności.

Odnośnie naruszenia prawa materialnego, podkreślić należy, że naruszenie takie może przejawiać się w dwóch różnych formach, to jest w postaci błędnej wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu określonego przepisu. Błędna wykładnia prawa polega na nieprawidłowym odczytaniu treści prawa, bądź na zastosowaniu prawa uchylonego. Niewłaściwe zastosowanie prawa może polegać na błędnej subsumcji, to jest podciągnięciu stanu faktycznego pod niewłaściwy przepis.

W niniejszej sprawie skarga kasacyjna zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, poprzez jego błędną wykładnię.

Naczelny Sąd Administracyjny pragnie w tym miejscu wskazać, że przyznanie emerytury rolniczej w drodze wyjątku następuje w trybie art. 55 ust. 1 powołanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, które to świadczenie nie jest oparte na konstrukcji roszczenia, a dokonuje się w ramach decyzji uznaniowej Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, jeżeli zajdą przesłanki wymienione w tym przepisie. Granice tego uznania wyznaczają określone przesłanki warunkujące możliwość przyznania emerytury rolniczej, renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej:

1) świadczenia te mogą być przyznane rolnikowi lub domownikowi albo członkom rodziny zmarłego rolnika czy domownika,

2) niespełnienie wymagań dających prawo do zwykłego świadczenia musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami,

3) osoba ta nie ma niezbędnych warunków utrzymania oraz nie może ich uzyskać ze względu na wiek i stan zdrowia.

Podkreślić tu należy, że wszystkie powołane wymogi muszą zachodzić łącznie. Niespełnienie nawet jednego z tych warunków wyklucza dopuszczalność pozytywnego rozpatrzenia żądania. Odnosi się to także do braku możliwości zarobkowania. Z treści omawianej regulacji jednoznacznie wynika, że chodzi tu o niemożliwość uzyskania niezbędnych środków utrzymania wyłącznie ze względu na stan zdrowia i wiek rolnika, przy czym inne okoliczności nie mogą być utożsamiane z brakiem możliwości uzyskania niezbędnych środków utrzymania. Usprawiedliwioną przeszkodą w tym zakresie może być bowiem tylko wiek lub stan zdrowia samego wnioskodawcy.

Brzmienie powołanego przepisu oznacza zatem, iż jest to przepis na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć "szczególne okoliczności", należy do oceny organu, który w każdym przypadku okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Z treści przepisu art. 55 ust. 1 powołanej ustawy wynika bowiem przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy wobec zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły.

W niniejszej sprawie, jak wynika z akt sprawy, decyzją Prezesa ZUS z dnia [...] maja 2012 r. odmówiono skarżącemu prawa do renty z ogólnego stanu zdrowia. Następnie decyzją Prezesa KRUS z dnia [...] grudnia 2014 r. odmówiono skarżącemu przyznania renty rolniczej. W obydwu przypadkach organy wskazały, że w okresie 10–lat przed złożeniem wniosku wnioskodawca nie legitymował się żadnym okresem ubezpieczenia.

Orzeczeniem z dnia 25 lutego 2015 r. Komisja Lekarska uznała skarżącego za niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym od 1 pażdziernika 2014 r. do września 2015 r. Wnioskiem z dnia 18 grudnia 2014 r. skarżący zwrócił się do Prezesa KRUS o przyznanie w drodze wyjątku renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy.

Bezspornie skarżący legitymuje się okresami ubezpieczenia wynoszącymi: 7 lat i 11 miesięcy jeżeli chodzi o ubezpieczenie rolnicze i 18 lat i 10 miesięcy jeżeli chodzi o ubezpieczenie pracownicze. Istotne, że do 31 marca 2003 r. skarżący opłacał składki w KRUS, natomiast po tej dacie zaprzestał opłaty składek na ubezpieczenie społeczne. Nadto od 1 września 2003 r. skarżący rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej, ale z tego tytułu nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne. Z powyższego bezspornie wynika, że w okresie 10 – lecia poprzedzającego złożenie wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, skarżący nie wykazał wymaganego okresu ubezpieczenia, tj. co najmniej 20 kwartałów, który to wymóg wynika z art. 21 ust. 2 pkt 5 w zw. z ust. 8 powołanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Materiał dowodowy wskazuje, że na datę złożenia wniosku o świadczenie w drodze wyjątku skarżący nie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, pomimo tego że nie przynosiła ona dochodu. Nadto skarżący nadal prowadził gospodarstwo rolne, którego powierzchnia przeliczeniowa wynosi 3, 28 ha, a z tego tytułu osiągał konkretne dochody.

Przytoczone powyżej okoliczności mają znaczenie dla oceny, czy stan faktyczny sprawy uzasadnia przyjęcie, że w sprawie zaistniały szczególne okoliczności, o których mowa w art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, które tłumaczą nie wypracowanie przez skarżącego prawa do świadczenia na zasadach ogólnych.

Z treści przepisu art. 55 ust. 1 ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy wobec zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 grudnia 2008 r. sygn. I OSK 642/08, Lex nr 522611).

Za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa doświadczenia rentowego na ogólnych zasadach ustawy można natomiast uważać tylko takie zdarzenie, bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 marca 2001 r. sygn. akt II SA 319/00, Lex nr 53784).

W związku z tym uznać należy, że Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że w niniejszej sprawie nie naruszono art. art. 55 ust. 1 wskazanej ustawy, z której wynikają przesłanki niezbędne, których spełnienie uzależnia uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący nie wskazał żadnych okoliczności, które uzasadniałyby nienabycie prawa do renty rolniczej na zasadach ustawowych. W okresie 10 – lecia poprzedzającego złożenie wniosku oraz wydanie orzeczenia o niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, skarżący prowadził zarówno działalność gospodarczą, jak i gospodarstwo rolne, zaprzestał natomiast opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Warto w tym miejscu wskazać na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lipca 2001 r. sygn. akt II SA 444/01 (lex nr 53781), który zapadł wprawdzie na tle stosowania art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednak przepis ten zawiera analogiczne rozwiązania jak przyjęte w art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W wyroku tym NSA stwierdził, że świadome prowadzenie działalności gospodarczej bez zgłaszania jej do ubezpieczenia i tym samym nieodprowadzanie składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ust 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., która uniemożliwiała nabycie uprawnień do świadczenia ustawowego.

Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu meriti, że również pozostałe przesłanki z art. 55 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie zostały w sprawie spełnione. W toku postępowania ustalono, że bieżący dochód osiągany przez rodzinę skarżącego pozwala na zaspokojenie niezbędnych środków jego utrzymania.

Trzeba zwrócić uwagę, że ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników nie definiuje użytego w art. 55 ust. 1 pojęcia – niezbędne potrzeby bytowe, znaczenie tegoż pojęcia zostało wypracowane na tle rozpatrywania konkretnych spraw administracyjnych. W wyroku z dnia 27 września 2006r. sygn. akt I OSK 1112/06 (Lex nr 321169) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), a wobec tego należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne. Stanowisko prezentowane w przytoczonym powyżej wyroku NSA jest aktualne na tle stosowania odpowiednich przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Wprawdzie w skardze kasacyjnej skarżący powołuje się na wynikające z orzeczenia Komisji Lekarskiej z dnia 25 lutego 2015 r. stwierdzenie o jego czasowej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, to jednak należy zauważyć, że jako właściciel gospodarstwa rolnego, skarżący ma możliwość jego wydzierżawienia i osiągania z tego tytułu wymiernych dochodów, podobnie - jeżeli chodzi o sprzęt rolniczy stanowiący własność skarżącego.

Niezasadne okazały się również pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej. Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów prawa procesowego wypada jedynie na koniec zauważyć, że decyzje administracyjne rozstrzygają sprawę według stanu prawnego i faktycznego aktualnego na datę wydania decyzji. Tym samym procedura administracyjna nie przewiduje możliwości przyznania określonego świadczenia w trybie warunkowym, czego domagał się skarżący w punkcie 2 skargi kasacyjnej.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.