Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 540/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2011-08-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 144 par. 2
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Mariola Jaroszewska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Felicja Kajut Sędzia WSA Jolanta Sudoł Protokolant: Starszy Sekretarz Sądowy Agnieszka Szczepkowska po rozpoznaniu w dniu 11 sierpnia 2011 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 21 kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza Miasta z dnia 25 marca 2011 roku, nr [...].


UZASADNIENIE

W dniu 1 marca 2011 r. do Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynął wniosek J. K. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad A. K.

Działający z upoważnienia Burmistrza Kierownik Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej, decyzją z dnia 25 marca 2011 r. nr [...], odmówił przyznania J. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad A. K. Decyzja wydana została na podstawie art. 128, art. 129 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), art. 17, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 z późn. zm.) oraz rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. Nr 105, poz. 881 z późn. zm.).

Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wyjaśnił, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu; 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny; 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie do treści art. 128 kro obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie zaś z art. 129 § 1 kro obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Wstępnymi dla osoby fizycznej są te osoby, od których się wywodzi - jego rodzice, dziadkowie, pradziadkowie. Zstępnymi są potomkowie danej osoby fizycznej - dzieci, wnuki, prawnuki. Do zstępnych zalicza się: naturalnych potomków osoby, przysposobione (adoptowane) przez niego dzieci, dzieci uznane przez niego jako własne a także dzieci pozamałżeńskie.

Podczas przeprowadzonego wywiadu środowiskowego organ pomocy społecznej ustalił, iż A. K. nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku oraz wymaga całodobowej opieki i pomocy przy wykonywaniu codziennych czynności, opiekę nad nią sprawuje J. K. Jednakże organ stwierdził, iż J. K. nie mieści się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem A. K., a tym samym nie spełnia ustawowej przesłanki zawartej w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

J. K. wniósł odwołanie od opisanej wyżej decyzji. Odwołujący się wyjaśnił, iż A. K. jest jego macochą i od 26 lat mieszka z nim i jego żoną. Podniósł, iż A. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest zupełnie niezdolna fizycznie jak i psychicznie i poza nim nie ma nikogo, kto chciałby jej pomóc.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139 poz. 992 ze zm.), decyzją z dnia 21 kwietnia 2011 r. nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W ocenie Kolegium J. K. nie spełnia warunków określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wprawdzie nie podejmuje on pracy ze względu na konieczność opieki nad A. K., która niewątpliwie takiej stałej opieki wymaga, ale z mocy prawa nie jest on zobowiązany wobec macochy do alimentacji. Między A. K. i J. K. nie istnieje związek pokrewieństwa, o którym mowa w art. 128 K.r.i.o., a ponadto formalnie nie powstał między nimi stosunek przysposobienia, który także mógłby rodzić obowiązek alimentacji.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniósł J. K., domagając się jej uchylenia. Podnosi argumenty przytoczone uprzednio w odwołaniu, nadto wskazuje, iż A. K. nie ma własnych dzieci. W piśmie z dnia 25 maja 2011 r., stanowiącym uzupełnienie skargi, skarżący podniósł, iż decyzja organu drugiej instancji wydana została z naruszeniem prawa materialnego a mianowicie art. 144 K.r.i.o.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację powołaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skargę należało uwzględnić.

Oceniając zaskarżoną decyzję pod kątem jej legalności, stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), Sąd uznał, iż narusza ona prawo. Przy rozpoznaniu skargi Sąd miał również na względzie treść art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.) według którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Podkreślić należy, iż niekwestionowane przez strony, a zarazem ocenione przez Sąd jako prawidłowe, są przytoczone wyżej ustalenia co do sytuacji skarżącego opiekującego się mieszkającą wraz z nim od 26 lat A. K. Pozostaje także niesporne, iż wymieniona nie jest spokrewniona z J. K., była natomiast żoną zmarłego ojca skarżącego. Jak wynika z akt administracyjnych A. K. posiada orzeczenie (z dnia 18 lutego 2011 r.) o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymaga stałej opieki i pielęgnacji. J. K. złożył w dniu 1 marca 2011 r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z opieką nad A. K. Według oświadczenia skarżącego zawartego w odwołaniu oraz w skardze wymieniona nie posiada żadnych zstępnych.

Podstawą odmowy przyznania świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego był art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992, z późn. zm.). Przepis ten w brzmieniu aktualnym na dzień rozstrzygnięcia stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Natomiast ust. 1a tego przepisu stanowi, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

Według stanowiska zajętego przez oba organy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącemu, którego nie obciąża obowiązek alimentacyjny wobec niebędącej jego matką żony zmarłego ojca. Na uzasadnienie tego poglądu organ, poza art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przywołuje przepisy art. 128 i art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Wymaga podkreślenia, że niektóre przesłanki nabycia świadczenia pielęgnacyjnego były już przedmiotem kontroli Trybunału Konstytucyjnego w wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07 (OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 107) i z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. P 41/07 (OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 109). W wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. P 27/7 Trybunał Konstytucyjny zakwestionował jako niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP taką interpretację art. 17 ust. 1, która uniemożliwiała nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym, zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. Trybunał uznał, że przedmiotowe świadczenie (podobnie jak w poprzednim stanie prawnym zasiłek stały, dotyczący tej samej materii i mający takie same cele), powinno być oceniane w kontekście zasady równości według takich samych kryteriów jak: - sprawowanie opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym, wymagającym stałej pielęgnacji; - niepodejmowanie pracy lub rezygnacja z niej z powodu opieki nad dzieckiem przez osobę sprawującą taką opiekę; - obowiązek alimentacyjny spoczywający na osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem; - niskie dochody osiągane przez rodzinę osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Pominięcie w zaskarżonym ówcześnie przepisie możliwości nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad innym niż dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny Trybunał Konstytucyjny ocenił jako rozwiązanie zawężające - w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji - krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślił równocześnie, że regulacji tej nie można usprawiedliwić trudnościami w ustaleniu rzeczywistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ponieważ nie jest to wartością konstytucyjną i nie zwalnia ustawodawcy od obowiązku takiego ukształtowania przepisów, aby nie sprzyjały one nadużyciom.

Natomiast w wyroku z dnia 22 lipca 2008 r. P 41/7 Trybunał zakwestionował, jako niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla której stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny zwrócił m.in. uwagę, że "świadczenie pielęgnacyjne jest subsydiarną formą pomocy rodzinie. Dobrowolność rezygnacji z pracy zarobkowej wskazuje na to, że instytucja ta jest wyrazem realizacji zasady pomocniczości". Podtrzymał także pogląd o dopuszczalności wyodrębniania adresatów tego świadczenia wyłącznie na podstawie cech relewantnych wymienionych w wyroku z dnia 18 lipca 2008 w sprawie P 27/07.

Przepis art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych podlegał kilkakrotnym zmianom, w szczególności zaś przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 223, poz. 1456) na skutek m.in. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07. Zgodnie zatem z nowym brzmieniem art. 17 ust. 1 tej ustawy (obowiązującym od 2 stycznia 2009 r.) prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne uzyskały wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny.

Zauważyć trzeba, iż orzecznictwo sądów administracyjnych dokonuje wykładni prokonstytucyjnej art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, również w jego aktualnym brzmieniu, w sposób umożliwiający poszerzenie kręgu uprawnionych do przedmiotowego świadczenia o osoby będące członkami rodziny, ale niezobowiązane do alimentacji (vide: wyrok WSA w Białymstoku z dnia 20 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Bk 776/10, Baza orzeczeń LEX nr 736470; wyrok WSA w Krakowie z dnia 21 czerwca 2011 r., sygn. akt II SA/Kr 1150/10; wyrok WSA w Lublinie z dnia 12 października 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 593/10; WSA w Łodzi z dnia 22 września 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 582/10; ponadto wyroki WSA w Poznaniu z dnia 27 listopada 2008 r., IV SA/Po 210/08 i WSA w Białymstoku z dnia 20 marca 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 70/08 - wszystkie dostępne w Internecie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela taki kierunek orzecznictwa. Jak podkreśla się w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 lutego 2008 r., sygn. akt II OSK 608/07, Baza orzeczeń LEX nr 486362 (w którym zajęto stanowisko, iż żona ojca, a macocha niepełnosprawnego dziecka, która nie wystąpiła o jego przysposobienie, a zastępuje biologiczną matkę dziecka i sprawuje rzeczywistą opiekę nad nim, nie powinna być pozbawiona świadczenia pielęgnacyjnego), "z konstytucyjnej zasady równości wynika, że wszyscy adresaci norm prawnych, charakteryzujący się daną cechą wspólną, powinni być traktowani według jednakowej miary, bez zróżnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących, przy czym zasada ta nie wyklucza różnego traktowania podmiotów różnicujących się między sobą. Jednak wszelkie zróżnicowanie traktowania musi być oparte na uznanych kryteriach, których zasadność doboru podlega każdorazowej ocenie, między innymi z punktu widzenia zasady sprawiedliwości społecznej". Nie może zatem umknąć Sądowi orzekającemu w niniejszej sprawie, że stanowiący podstawę kwestionowanego rozstrzygnięcia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy wykładać zgodnie z konstytucyjną zasadą z równości i zasadą państwa prawnego, wyrażonych w art. 32 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Zwrócić trzeba również uwagę na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie P 38/09 (OTK-A 2010/5/53), wprawdzie umarzającym postępowanie na skutek zapytania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z przyczyn formalnych, lecz w uzasadnieniu tego orzeczenia Trybunał opisując przedmiotową instytucję wskazał, co następuje: "Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zależy od spełnienia - łącznie - następujących warunków:

- posiadania przez osobę ubiegającą się o świadczenie polskiego obywatelstwa (art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach) lub - w wypadku cudzoziemców - realizacji przesłanek wymienionych w art. 1 ust. 2 pkt 2 i art. 1 ust. 3 ustawy o świadczeniach;

- dobrowolnej rezygnacji przez tę osobę z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach; por. także art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach);

- szczególnych cech prawnych i faktycznych osoby wymagającej opieki (dalej: osoba niepełnosprawna): może to być wyłącznie osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym albo dziecko, które (kumulatywnie) ma orzeczoną niepełnosprawność oraz konieczność "stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji" i "stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji" (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach; por. definicje i odesłania zawarte w art. 3 pkt 5, 9 i 21 tej ustawy);

- istnienia stosunku alimentacyjnego między osobą ubiegającą się o świadczenie i osobą wymagającą opieki (por. art. 128-1441 k.r.o.) (podkreślenie Sądu), przy czym przepisy ustawy o świadczeniach przewidują, że świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać matce, ojcu, innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, opiekunowi faktycznemu dziecka (art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach; definicja opiekuna faktycznego jest zawarta w art. 3 pkt 14 ustawy o świadczeniach) lub osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny - w tym ostatnim wypadku tylko wtedy, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach);

- braku przeszkód wymienionych w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach; zgodnie z tym przepisem, "świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej; 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko; 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 [ustawy o świadczeniach], albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie; 5) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej".

Trybunał odwołując się do dotychczasowego dorobku wskazał także, iż "w orzecznictwie TK wskazywano, że "Skład sądu, który ma wątpliwość co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, powinien w pierwszej kolejności we własnym zakresie zmierzać do jej wyjaśnienia, musi przy tym uwzględniać zasadę niesprzeczności systemu prawnego oraz zasadę nadrzędności Konstytucji. Normom powinien nadawać takie znaczenie, żeby nie były sprzeczne z Konstytucją i aby najlepiej realizowały normy konstytucyjne" (postanowienie z 22 października 2007 r., sygn. P 24/07, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 118; por. także postanowienia z: 12 lutego 2008 r., sygn. P 62/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 17; 15 kwietnia 2008 r., sygn. P 26/07, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 52; 8 lipca 2008 r., sygn. P 38/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 114; 1 października 2008 r., sygn. P 25/07, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 142; 12 lutego 2009 r., sygn. P 64/08, OTK ZU nr 2/A/2009, poz. 13). Jeżeli wątpliwości sądu co do zgodności danego aktu normatywnego z Konstytucją mogą być usunięte w drodze wykładni albo w danej sprawie można zastosować inne, niebudzące wątpliwości przepisy lub inny akt normatywny, to pytanie prawne jest niedopuszczalne. Sądy, na podstawie art. 8 Konstytucji, mogą bezpośrednio stosować ustawę zasadniczą. Powinny zatem dokonywać wykładni ustaw w zgodzie z Konstytucją (zob. np. powołane postanowienia o sygn.: P 14/05, P 24/07, P 25/07, P 26/07, P 62/07 i P 64/08 oraz postanowienie z 22 lipca 2008 r. sygn. P 41/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 109; w postanowieniu o sygn. P 62/07 wykładnię tę Trybunał Konstytucyjny określił mianem "prokonstytucyjnej"). Dopiero gdy te zabiegi zakończą się niepowodzeniem, powstaje możliwość przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego".

Kierując się zatem przedstawionym wyżej stanowiskiem Trybunału oraz linią orzecznictwa sądów administracyjnych, rozstrzygnięcia obu organów trzeba uznać za wadliwe. Według prawa rodzinnego obowiązek alimentacyjny stanowi zobowiązanie prawno rodzinne, wynikające z mocy prawa (z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) z różnych powiązań. Polega na obowiązku dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i co do zasady obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (art. 128 Kro). Nie mają natomiast charakteru alimentacyjnego obowiązki, które nie są konsekwencją relacji rodzinnych lub innych określonych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (Kro).

Obowiązek alimentacyjny, co do zasady obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Może dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Kodeks rodziny i opiekuńczy zalicza do obowiązku alimentacyjnego także zobowiązania wynikające z powiązań podobnych do rodzinnych, normując obowiązki miedzy małżonkami (art. 27 Kro), obowiązek ojca pozamałżeńskiego dziecka zapewnienia matce tego dziecka przez pewien czas środków utrzymania (art. 141 – 142 Kro) oraz obowiązek dostarczania środków utrzymania i wychowania w stosunkach miedzy pasierbem a ojczymem lub macochą (art. 144 Kro).

W doktrynie prawa cywilnego panuje zgodne stanowisko co do charakteru roszczeń z art. 144 Kro. Twierdzi się, że przepis ten stanowi odstępstwo od ogólnej reguły wyrażonej w art. 128 Kro, w myśl której obowiązek alimentacyjny wynika z pokrewieństwa i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Wzajemne prawo do alimentacji i obowiązek alimentacyjny wynikający z art. 144 Kro istniejący pomiędzy ojczymem lub macochą a pasierbem i vice versa, poza ogólnymi kryteriami usprawiedliwionych potrzeb oraz możliwości zarobkowych i majątkowych, wywodzi się nie z samego faktu pozostawania jednego z rodziców w związku małżeńskim, ale ponadto pozostaje w ścisłej zależności od charakteru stosunków, które łączą jednych i drugich (Ciepła H., Czech B., Domińczyk T., Kalus S., Piasecki K. (red.), Zychowicz M., Kodeks rodzinny i opiekuńczy z komentarzem, Warszawa 2002, s. 854 i n.; również Smyczyński T. (red.) System Prawa Cywilnego. Tom 12. Prawo rodzinne i opiekuńcze, Warszawa 2003, s. 693-694, s. 706-707). Roszczenia alimentacyjne z art. 144 Kro ocenia się w świetle zasad współżycia społecznego.

Stosunki prawno rodzinne między pasierbem i macochą, niewątpliwie osobami niepozostającymi w żadnym stopniu pokrewieństwa, mają charakter powinowactwa.

Powinowactwo to więź łącząca małżonka z krewnymi współmałżonka (art. 618 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Powstaje wskutek zawarcia małżeństwa z osobą mającą własne dziecko. W następstwie takiego zdarzenia krąg osób należących do rodziny w rozumieniu art. 27 Kro, poszerza się o pasierbów włączonych do wspólnego gospodarstwa domowego.

Przepis art. 144 § 2 Kro stanowi, że mąż matki dziecka, nie będący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, nie będącej matką dziecka. Zgodnie z przepisem art. 144 § 3 Kro do obowiązku świadczeń przewidzianego w poprzedzających paragrafach stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi.

Artykuł 144 Kro daje podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, a więc osób niezwiązanych węzłem pokrewieństwa. Jest to uregulowanie poszerzające krąg osób uprawnionych i zobowiązanych, ponieważ art. 128 Kro obciąża obowiązkiem dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (M. Andrzejewski, H. Dolecki, A. Lutkiewicz – Rucińska, A. Olejniczak, T. Sokołowski, A. Sylwestrzak, A. Zielonacki, Komentarz do art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; komentarz LEX/el. 2010).

Z treści wskazanego przepisu wynika, że uprawnieni i zobowiązani do alimentacji są powinowaci pierwszego stopnia w linii prostej, tj. macocha, ojczym, pasierb. Zatem obowiązek ten nie odnosi się do innych osób, np. dziecka pasierba, krewnych ojczyma (macochy).

Obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w przepisie art. 144 § 2 Kro, istnieje także wtedy, gdy małżeństwo rodzica dziecka z ojczymem (macochą) przestało istnieć na skutek śmierci (wyrok SN z dnia 29 kwietnia 1971 r., II CR 78/71, LEX nr 6916) lub rozwodu. Obowiązek alimentacyjny pasierba wobec ojczyma lub macochy może być realizowany poprzez osobiste starania zobowiązanego do utrzymania i pomocy uprawnionemu.

Z ustalonego stanu faktycznego przedmiotowej sprawy wynika, że J. K. od 26 lat opiekuje się wspólnie z nim zamieszkującą żoną swojego ojca A. K. Łączą go z A. K. więzy powinowactwa, ponieważ nie jest ona jego biologiczną matką. Z oświadczenia złożonego w toku postępowania administracyjnego w dniu 23 marca 2011 r. przez J. K. wynika, że A. K. wychowywała go od 1962 r., to jest od momentu ukończenia przez niego 10 lat. A. K. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Z ustaleń poczynionych w toku wywiadu środowiskowego wynika, że A. K. ze względu na wiek (86 lat) oraz stan zdrowia wymaga stałej opieki i pielęgnacji. Nie byłaby w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku. Z oświadczenia J. K. z dnia 1 marca 2011 r. wynika, że jego rodzeństwo nie może sprawować opieki nad matką, albowiem mieszka w G.

Przenosząc rozważania prawne na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że skarżący niebędąc spokrewnionym z żoną ojca może być zobowiązany do świadczeń o charakterze alimentacyjnym przewidzianych w przytoczonym wyżej przepisie, a do obowiązku tego stosuje się przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi.

Z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym niż matka i ojciec osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny. W świetle dyspozycji art. 144 § 2 Kro na pasierbie ciąży wobec ojczyma bądź macochy obowiązek alimentacyjny, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi.

Wobec powyższego istnieją motywy prawne uzasadniające uprawnienie pasierba do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojczymem lub macochą. Obowiązek alimentacyjny pomiędzy powinowatymi dotyczyć może jedynie relacji pomiędzy ojczymem, czy macochą a pasierbem lub pasierbicą (M. Andrzejewski, H. Dolecki, A. Lutkiewicz – Rucińska, A. Olejniczak, T. Sokołowski, A. Sylwestrzak, A. Zielonacki, Komentarz do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; komentarz LEX/el. 2010).

Tożsamą argumentacją posłużył się Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uzasadniając wyrok z dnia 3 grudnia 2010 r., w sprawie o sygn. akt II SA/Kr 724/10 (dostępny w internecie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl.

Powyższa argumentacja prawna Sądu orzekającego w niniejszej sprawie pozostaje w zgodzie z wielokrotnie dokonywaną przez Trybunał Konstytucyjny prokonstytucyjną, systemową i celowościową wykładnią przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W zachowującym aktualność pomimo uchylenia ustawy o pomocy społecznej z 1990 r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006 r., P 23/05 (OTK-A 2006/10/151, LEX nr 231215) Trybunał stwierdził, że skoro członek najbliższej rodziny (brat/siostra, dziadek/babka czy też syn/córka (...) wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji (a więc tych, na które państwo nakłada obowiązek opieki nad potrzebującą pomocy osobą najbliższą) jedynie rodziców (naturalnych, przysposabiających, zastępczych) i przyznanie wyłącznie im prawa do zasiłku stałego, narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Niewątpliwie z konstytucyjnej zasady równości wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa należących do określonej kategorii.

Z tych samych powodów prokonstytucyjnych wykluczenie z kręgu uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego zobowiązanego do alimentacji powinowatego stopnia pierwszego w linii prostej (pasierba) pozostaje w sprzeczności z dyspozycją art. 144 § 2 Kro w związku z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wykładni ustawy o świadczeniach rodzinnych należy dokonywać z uwzględnieniem norm konstytucyjnych i obowiązującego Rzeczypospolitą Polską prawa międzynarodowego (art. 87 ust. 1, art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji). Zgodnie z zasadą subsydiarności, państwo (w tym władze samorządowe) mają za zadanie jedynie wspierać, nie zaś zastępować rodzinę w jej funkcjach opiekuńczych i wychowawczych. Ponieważ rodzina nie pozostawiła dorosłego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na barkach instytucji publicznych, lecz pasierb sam zapewnia macosze pełnię opieki, w formie osobistych starań, w ramach obowiązku alimentacyjnego, przeto realizowany jest cel art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Na marginesie poczynionych rozważań należy wskazać, dla wsparcia zastosowanej argumentacji prawnej, że w uzasadnieniu wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. Trybunał Konstytucyjny nie warunkował prawa do zasiłku stałego od tego, czy osoby ubiegające się o to świadczenie były obciążone ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym. Trybunał Konstytucyjny wskazał jedynie, że "wątpliwości (co do możliwości nabycia prawa do zasiłku stałego) wzmaga fakt, że rodzeństwo oraz krewni w linii prostej (zstępni i wstępni) byli i są obciążeni obowiązkiem alimentacyjnym" (cz. III pkt 4 uzasadnienia wyroku z dnia 15 listopada 2006 r.). W tych kategoriach Trybunał Konstytucyjny nie podzielił zatem wątpliwości, które mogłyby przemawiać za odmową prawa do zasiłku stałego na rzecz osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W uzasadnieniu wyroku TK z dnia 22 lipca 2008 r., Trybunał Konstytucyjny nie wskazał na obowiązek alimentacji jako cechę relewantną (cz. III pkt 4.3 akapit przedostatni). W uzasadnieniu wyroku TK z dnia 18 lipca 2008 r., Trybunał Konstytucyjny - omawiając wyrok TK z dnia 15 listopada 2006 r.- nie wskazał obowiązku alimentacji jako relewantnej cechy wspólnej opiekunom, a w dalszej części rozważań - po podtrzymaniu owej linii orzecznictwa - wśród relewantnych kryteriów oceny zgodności zaskarżonych przepisów z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadą równości, wymienił obowiązek alimentacyjny spoczywający na osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem (cz. III pkt 3 uzasadnienia). W istocie wynika to z zakresu pytań obu sądów w sprawie P 27/07, bowiem obowiązek alimentacyjny nie stanowi ani przesłanki pozytywnej, ani negatywnej, nabycia prawa do zasiłku stałego (bądź obecnie świadczenia pielęgnacyjnego).

W świetle powyższego wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna być wykładnią celowościową, systemową i przede wszystkim prokonstytucyjną. Taka z kolei pozwala uznać, że koniecznym dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są trzy elementy: po pierwsze - sprawowanie rzeczywistej opieki nad osobą wymagającą stałej pielęgnacji, po drugie - niepodejmowanie z tego powodu pracy (por. wyrok Wojewódzkiego sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 listopada 2008 r., sygn. akt IV SA/Po 210/08, LEX nr 528082). Przyjęcie takiego stanowiska pozwala następnie ocenić, że ustawa przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad pełnoletnim członkiem jej rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie jest ona jedynym członkiem rodziny niepełnosprawnego, która może się nim opiekować.

W ocenie Sądu organy administracji orzekające w przedmiotowej sprawie z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a mianowicie art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. zaniechały należytego i dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. W szczególności, wbrew wymogowi przepisu art. 7 K.p.a., organy administracji nie podjęły kroków niezbędnych do ustalenia okoliczności dotyczących charakteru relacji łączących skarżącego z jego macochą w świetle hipotezy art. 144 § 2 Kro. Tym samym organy administracji publicznej nie zebrały i nie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, do czego zobowiązuje je art. 77 § 1 K.p.a., jak też nie wykazały należytej dbałości i staranności o dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, jak tego wymaga art. 7 K.p.a. W świetle powyższych wywodów okazuje się, że organy administracji obu instancji wydały decyzje, które nie odpowiadają wymaganiom przepisów procesowych (art. 7, art. 10 § 1, art. 77 i art. 81 K.p.a.).

W konsekwencji, decyzje organów obydwu instancji należało uznać za wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 144 § 2 i 3 Kro.

Organy te błędnie przyjęły wbrew oczywistej dyspozycji art. 144 § 2 Kro i ugruntowanemu stanowisku doktryny prawa cywilnego w tym zakresie, że pasierb wyłączony jest z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem powinowatego stopnia pierwszego w linii prostej, w tym przypadku macochy. W następstwie powyższego organy wyciągnęły błędny wniosek o braku podstaw do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponownie rozpatrujący sprawę organ uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną oraz wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przy ustalaniu prawa do przedmiotowego świadczenia przyjmie, że skarżący mieści się w kręgu podmiotów uprawnionych do ubiegania się świadczenia pielęgnacyjnego w rozumieniu art. 17 ust. 1 wskazanej ustawy i przeprowadzi postępowanie wyjaśniające w celu ustalenia pozostałych przesłanek przewidzianych w art. 17 ust. 1 i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uwadze organów umknęła bowiem okoliczność, że skarżący posiada rodzeństwo. Organ nie ustalił, czy jest to jego rodzeństwo przyrodnie, czy rodzone i czy ich matką jest A. K. i czy rzeczywiście nie mają oni możliwości sprawowania opieki nad matką A. K., a tym samym czy skarżący jest jedyną osobą, która tę opiekę może świadczyć. Należało rozwiać wątpliwości powstające w kontekście oświadczenia skarżącego z dnia 1 marca 2011 r., gdzie oświadczył, że posiada rodzeństwo, a treścią skargi, w której stwierdził, że A. K. nie posiada własnych dzieci.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku doszedł do przekonania, że skargę należy uwzględnić i na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji.

Sąd nie zawarł w wyroku rozstrzygnięcia opartego na przepisie art. 152 tej ustawy określającego, czy i w jakim zakresie zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Rozstrzygnięcie takie jest bowiem zdaniem Sądu obligatoryjne tylko w takim przypadku, gdy zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja nadaje się ze swej istoty do wykonania oraz gdy przepis szczególny nie wyklucza jej wykonalności z mocy samego prawa do czasu prawomocnego rozpatrzenia skargi przez sąd. Skoro zatem zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja nie nadaje się w żadnej mierze do wykonania, to bezprzedmiotowe było orzekanie o możliwości wykonania decyzji w trybie art. 152 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.