Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1478/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-02-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: § 5
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Apostolidis Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) WSA Elżbieta Lenart Protokolant starszy referent Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lutego 2016 r. sprawy ze skarg Powiatu [...] i W. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2012 r., nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz W.K. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] czerwca 2015 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania W. K. od decyzji Wojewody [...] z [...] września 2012 r., nr [...]:

- uchylił decyzję Wojewody w części stwierdzającej, że zespół dworsko - parkowy położony w miejscowości S., na działce nr [...], podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

- stwierdził, że zespół dworsko - parkowy położony w miejscowości S., na działce nr [...], nie podpadał pod działanie ww. przepisu,

- utrzymał decyzję Wojewody w mocy w pozostałym zakresie.

W uzasadnieniu Minister wyjaśnił, że decyzją z [...] września 2012 r. Wojewoda [...], po rozpatrzeniu wniosku W. K., działając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51) orzekł, że zespół dworsko - parkowy położony w S., oznaczony jako działki nr [...],[...],[...],[...],[...],[...] i [...] o łącznej pow. [...] ha, stanowiący własność S. K., podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.).

W.K. wniósł odwołanie od tej decyzji zarzucając błędną ocenę, że istniały przesłanki uzasadniające przejęcie majątku na rzecz Państwa.

Rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przytoczył treść przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Wskazał, że rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w § 5 ustanawiało tryb administracyjny rozstrzygania sporów o to czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że pojęcie "nieruchomość ziemska" nie zostało unormowane przez ustawodawcę, dlatego należy zastosować wykładnię dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26). Trybunał wskazał, że chodzi o nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Do ustalenia, czy kompleks pałacowo - parkowy stanowił część nieruchomości ziemskiej podlegającej działaniu art. 1 ust. 2 dekretu należy zbadać, czy między tym kompleksem a częścią nieruchomości o charakterze rolnym zachodził związek funkcjonalny. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku ziemskiego można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą. W szczególności istotne jest wykazanie, czy pałac (jego część) był trwale, w sposób architektoniczny, przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem (por. wyrok WSA w Warszawie z 6.05.2011 r., IV SA/Wa 175/11). Należy przy tym uwzględnić, iż rezydencje właścicieli majątków ziemskich co do zasady nie przechodziły na cele reformy rolnej jako nieprzydatne do realizacji celów tej reformy (tak np. NSA w wyroku I OSK 532/07, WSA w Warszawie w wyroku IV SA/Wa 558/11).

Minister wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie objęte wnioskiem działki były w dniu ich przejęcia na rzecz Skarbu Państwa częścią majątku ziemskiego S., stanowiącego własność S. K. Jak wynika z treści decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w P. z [...] lutego 1985 r., nr [...] oraz z [...] sierpnia 1994 r., nr [...] nieruchomości położone w S., oznaczone numerami działek [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] oraz część działki nr [...] (obecnie działka nr [...]), stanowią park podworski, krajobrazowy, założony w XVII w., przeobrażony na przełomie XIX/XX w., zachowany w pierwotnym kształcie i granicach. Park ten - jak wynika z nadesłanego przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w L., Delegaturę w P., opracowania pod tytułem Ewidencja zabytkowej zieleni - park w S. - podzielony jest na dwie części: część parkowo-rekreacyjną, położoną przy dworze (aktualna działka [...]), oraz część użytkową - dawne sady i ogrody warzywne (działki oznaczone aktualnie numerami [...],[...],[...],[...],[...] i [...]), obecnie użytkowane jako pola orne i łąki wraz z drogami dojazdowymi.

Zespół pałacowo - parkowy, ulokowany na obecnej działce nr [...] stanowił wydzieloną terytorialnie i przestrzennie część majątku S. o charakterze mieszkalno - rekreacyjnym, związanym z rolną częścią majątku jedynie osobą właściciela. Właściciel nie kierował bezpośrednio gospodarstwem - funkcję tą pełnił administrator. Zabudowania gospodarcze oraz domy mieszkalne przeznaczone dla pracowników gospodarstwa bezpośrednio sąsiadowały z zespołem dworsko - parkowym, były od niego jednak wyraźnie oddzielone, co wskazuje na rozdzielenie funkcji gospodarczych i mieszkalno - reprezentacyjnych. Funkcje reprezentacyjne parku zlokalizowanego w bezpośrednim sąsiedztwie dworu potwierdza fakt, iż obsadzony został drzewami o charakterze ozdobnym, m. in. lipami, brzozami, grabami, dębami i klonami. Wiek drzewostanu - poza najnowszymi nasadzeniami - oszacowany został na 100-300 lat. Po południowej stronie dworu zachowała się ponadto pozostałość tarasów kwiatowych porośniętych murawą. Organ zaznaczył, że w protokole przejęcia majątku S. na cele reformy rolnej z [...] lutego 1945 r. wskazano, iż przejęty został park o powierzeni zgodnej - co do rzędu wielkości - z aktualną powierzchnią parku.

Opierając się na przeprowadzonych [...] lipca 2012 r. oględzinach zespołu dworsko - parkowego położonego w S. Wojewoda wskazał, iż o istnieniu związku funkcjonalnego między zespołem a rolną częścią majątku S. świadczy między innymi umiejscowienie zabudowań gospodarczych na terenie zespołu. Ustalenia te Minister uznał za błędne, albowiem wskazane w protokole zabudowania gospodarcze znajdują się w części zespołu wyodrębnionej przestrzennie i geodezyjnie, nie objętej wnioskiem W.K. (aktualnie działka oznaczona numerem [...]).

Minister wskazał, że Wojewoda [...] rozpatrując sprawę powołał się również na treść wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8 marca 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 105/11, w którym Sąd zwrócił uwagę, iż z brzmienia art. 1 ust. 2 lit. d dekretu PKWN z 6 września 1944 r. wynika, iż jednym z celów reformy rolnej było zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół. Tymczasem w niniejszej sprawie przejęta nieruchomość przeznaczona została kolejno na siedzibę Państwowego Liceum [...], Szkoła [...], Z. Zdaniem Ministra Sąd w powołanym wyroku wskazuje, że dwory mieszkalne nie stanowią terenów, a obiekty, w związku z czym co do zasady przejmowanie siedzib mieszkalnych właścicieli nieruchomości ziemskich, tj. w szczególności pałaców i dworów, ewentualnie innych budynków mieszkalnych stanowiących takie siedziby nie mogło mieścić się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Przejmowanie tychże siedzib przez Państwo następowało zatem z naruszeniem przepisów dekretu. Biorąc powyższe pod uwagę Minister stwierdził, że nie można uznać, iż zespół pałacowo - parkowy w S., ulokowany na obecnej działce nr [...], podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Natomiast odnosząc się do objętych wnioskiem działek oznaczonych numerami [...],[...],[...],[...],[...] i [...] Minister wskazał, iż nieruchomości te, stanowiące aktualnie grunty o charakterze rolnym oraz drogi, zgodnie z ewidencją zabytkowej zieleni - park w S. stanowiły część użytkową parku krajobrazowego, obejmującą sady i ogrody warzywne. Istnienie sadów i ogrodów warzywnych potwierdza również protokół przejęcia majątku S. na cele reformy rolnej, a także zeznania świadków zebrane przez Wojewodę [...] w dniu [...] lipca 2012 r. Ze względu na znaczny upływ czasu od dnia przejęcia świadkowie nie są w stanie wskazać dokładnej lokalizacji i powierzchni sadów i ogrodów warzywnych, wskazują jednak, iż ogród warzywny znajdował się w niedalekiej odległości od dworu, zaś sad - za stawami położonymi w środkowej części parku, co odpowiada dzisiejszej działce nr [...]. W ocenie Ministra organ pierwszej instancji prawidłowo orzekł, iż działki oznaczone numerami [...],[...],[...],[...],[...] i [...], stanowiące tereny wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, podlegały działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargi złożyli: Powiat [...] (sprawa o sygn. akt I SA/Wa 1478/15) i W. K. (sprawa o sygn. akt I SA/Wa 1479 /15).

Skarżący Powiat [...] zaskarżył decyzję w części dotyczącej uchylenia decyzji Wojewody [...] z [...] września 2012 r. (tiret pierwsze sentencji decyzji) oraz w części stwierdzającej, iż zespół dworsko-parkowy położony w S. ulokowany na działce [...] nie podpadał pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej (tiret drugie sentencji decyzji).

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 7, art. 8, art. 10, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, poprzez brak wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności sprawy, dokonanie niewłaściwych ustaleń w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, brak uwzględniania Powiatu [...], aktualnego właściciela nieruchomości, jako strony w toku całego postępowania. Skarżący Powiat zarzucił również naruszenie przepisów prawa materialnego, które także miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, poprzez uznanie, iż zespół dworsko-parkowy w nieruchomości ziemskiej w S. zlokalizowany na działce nr [...] nie był wystarczająco "ziemski" (powiązany funkcjonalnie z resztą wierzytelności) aby podpadać pod przepisy dekretu o reformie rolnej, jak również § 5 ust.1 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN, poprzez uznanie, iż możliwe jest orzekanie w trybie tego przepisu o tym czy nieruchomość podpada pod przepisy o reformie rolnej w oparciu o kryterium inne niż tylko powierzchniowe. Powiat [...] wniósł o uchylenie decyzji Ministra w zaskarżonej części.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że nie sposób zgodzić się z organem, iż w trybie przepisu § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. można w drodze decyzji administracyjnej orzekać o tym czy nieruchomość podpadała pod przepisy tego dekretu, w oparciu o kryterium inne niż tylko powierzchniowe. Świadczy o tym przepis § 6 rozporządzenia, który rozwija normę prawną z § 5 i tworzy procedurę jej stosowania.

Skarżący podniósł, że wniosek W.K. dotyczył całego zespołu dworsko- parkowego stanowiącego własność S.K. składającego się z kilku działek o łącznej powierzchni ponad 10 ha i pod takim kątem prowadzone było cale postępowanie dowodowe przez organ pierwszej instancji, takie jak oględziny czy zeznania świadków. Z zaskarżonej decyzji nie wynika aby organ drugiej instancji przeprowadzał czy zbierał w trakcie prowadzonego przez siebie postępowania jakiekolwiek inne dowody. Tymczasem wnioski wyciągnięte w oparciu o właściwie te same dowody, są co do istoty biegunowo różne od tych z postępowania przed organem I instancji. Zdaniem skarżącego w decyzji brak jest szczegółowego wytłumaczenia gdzie, według Ministra, organ I instancji popełnił błędy i które to dowody niewłaściwie ocenił. Wojewoda uznał, na podstawie zebranych dowodów, że cała nieruchomość podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1. lit. e dekretu czyli, że była nieruchomością ziemską w rozumieniu tego przepisu. Tymczasem Minister arbitralnie orzekł odmiennie i wykroiwszy z całości działkę nr [...] uznał w skarżonej decyzji, iż ta część nie jest wystarczająco "ziemska" aby podpadać pod działanie powołanego przepisu. Zdaniem skarżącego zabieg taki jest niedozwolony, ponieważ w każdym przypadku, oddzielając od pierwotnej większej całości fragmenty nieruchomości, które ewidentnie noszą cechy nieruchomości ziemskiej w rozumieniu przepisów dekretu, pozostają fragmenty posiadające coraz mniej tych cech i wreszcie do analizy pozostaje rzeczywiście część posiadająca tych cech bardzo niewiele lub wcale.

Skarżący podniósł, że wydzielenie oparte na wyodrębnieniu geodezyjnym działki nr [...], które miało miejsce w okresie późniejszym i na potrzeby organizacyjne prowadzonych tam szkół, powoduje, iż nieruchomość na działce [...], która rzekomo nie podpadała pod działanie reformy pozostaje bez dojazdu z drogi publicznej i dojazd do niej będzie musiał odbywać się przez pozostałą część dawnego majątku. Wjazd na część nieruchomości przez inną część nieruchomości powinien przesądzić o wzajemnym związku pomiędzy tymi częściami, pozwalającym, jeżeli nie uznać ich za jedną całość, to przynajmniej za będące od siebie wzajemnie zależne i to zależne i powiązane w stopniu tak znacznym, że pozwalającym obie części uznać za nieruchomości ziemskie.

Powiat wskazał, że organ nie zauważył, że stroną niniejszego postępowania jest Powiat [...], jako obecny właściciel nieruchomości, a nie Starosta [...].

Skarżący W. K. zaskarżył decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2015 r. w części dotyczącej utrzymania decyzji Wojewody [...] w mocy tj. w części oznaczonej poprzez tiret trzy sentencji decyzji.

Zaskarżonej decyzji zarzucił :

1) naruszenie prawa procesowego w szczególności art 7 § 1, art 80 oraz art 107 § 3 kpa, poprzez nie wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, w szczególności

a) nie ustalenie w jakiej części majątku S. znajdowały się sady i ogrody warzywne.

b) nie ustalenie wzajemnych relacji pomiędzy obecnymi numerami ewidencyjnymi działek a powierzchnią zespołu dworsko - parkowego w dacie przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa.

- art. 76 § 1 kpa, poprzez pominięcie:

a) dowodów wynikających z decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków uznającej park znajdujący się na nieruchomości objętej wnioskiem za zabytek, pomimo tego, że dokument ten stanowi dowód tego, co zostało w nim stwierdzone, a w szczególności, że park położony w S. ma charakter rekreacyjo - krajobrazowy i stan ten utrzymywał się na nieruchomości od XVII w.

b) dokumentów zgromadzonych w Archiwum Państwowym w P. dotyczących parcelacji majątku S., dokumentów znajdujących się w księdze hipotecznej nr [...] oraz znajdujących się w posiadaniu Gminy R., a w szczególności map z zaznaczeniem miejsca, w którym znajdowały się sady

2) naruszenie prawa materialnego tj art. 1, art. 2 ust. 1 lit. e i art. 6 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz § 44 pkt 2 i 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania powyższego dekretu, poprzez nieprawidłową jego wykładnię pozwalającą na przyjęcie, że nieruchomość na której nie była prowadzona działalność i zakresie produkcji rolniczej, sadowniczej czy rybnej stanowi nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym.

Wskazując na powyższe uchybienia wniósł o uchylenie decyzji w zaskarżonej części i o

zasądzenie od organu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że zgodnie z "Ewidencją zabytkowej zieleni - Park w S." część użytkową parku stanowiły sady i ogrody warzywne. Istnienie sadów i grodów warzywnych potwierdza również protokół przejęcia majątku S. na cele reformy rolnej, a także zeznania świadków zebrane przez Wojewodę [...] w dniu [...] lipca 2012 r.

Zdaniem skarżącego nie sposób zgodzić się z treścią ustaleń faktycznych poczynionych w ramach postępowania prowadzonego w sprawie.

Skarżący wskazał, że czynność oględzin została przeprowadzona bez udziału geodety co uniemożliwiło przeniesienie prowadzonych obserwacji oraz treści składanych przez świadków zeznań na dane o charakterze ewidencyjnym dotyczące faktycznej lokalizacji poszczególnych działek. W konsekwencji pominięto okoliczności faktyczne, które pozostają w sprzeczności z ustaleniami poczynionymi w oparciu o zgromadzone dokumenty.

Skarżący podał, że z załączonej do odwołania mapy poglądowej pobranej z witryny internetowej, na której widoczne są zdjęcia lotnicze oraz granice geodezyjne działek w sposób jednoznaczny wynika, że działki gruntu oznaczone obecnie numerami geodezyjnymi [...],[...],[...],[...] stanowią tereny porośnięte zwartym zadrzewieniem posiadającym tożsamy charakter jak drzewostan znajdujący się na działce nr [...]. Oględziny tej części nieruchomości prowadzą do wniosku, że drzewostan ten jest w tym samym wieku w jakim są drzewa znajdujące się na działce oznaczonej numerem działki [...]. Nie można więc w sposób uzasadniony twierdzić, że na działkach tych prowadzono działalność sadowniczą czy też ogrodniczą.

Ponadto działki oznaczone nr [...] oraz [...] stanowią teren oddzielony od pozostałej części majątku w sposób wyraźny poprzez linię drzewostanu pochodzącego z czasów przejęcia majątku w ramach reformy rolnej. Z mapy sporządzonej na potrzeby realizacji reformy rolnej wynika, że sad znajdował się w niedalekiej odległości od dworu po stronie zachodniej, a więc tak jak zeznawali przesłuchani w sprawie świadkowie, jednak był on zlokalizowany poza terenem działki oznaczonej obecnie numerem [...].

W ocenie skarżącego już z ustaleń poczynionych przez Wojewodę [...] wynikało, że na potrzeby działalności sadowniczej przeznaczone było [...] ha sadów owocowych a więc z całą pewnością nie mogły być one zlokalizowane na działce oznaczonej obecnie nr [...], która była faktycznie częścią sadu o charakterze rekreacyjno - reprezentacyjnym.

Skarżący zarzucił, że w toku postępowania nie wykorzystano wszystkich możliwości dowodowych, w szczególności nie załączono do akt sprawy dokumentów zgromadzonych w księdze hipotecznej prowadzonej dla majątku S. w Sądzie Rejonowym w R.

Podkreślił, że postępowanie w niniejszej sprawie dotyczyło nieruchomości, która (co wynika z decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w P. oraz kwestionariusza informacyjnego parków od XVII w zachowana jest w pierwotnej formie i granicach do dnia dzisiejszego. Obszar tej nieruchomości wynosi ok 11 ha.

Wydając zaskarżone orzeczenie Minister oparł się na danych dotyczących obszarów nieruchomości oraz ich przeznaczenia, wchodzących w skład majątku S., jednak nie zlokalizowanych ich w terenie.

Skoro z ustaleń poczynionych przez organ I instancji wynikało, że na terenie zespołu dworsko - parkowego znajdowało się około [...] ha sadów, [...] ha ogrodów warzywnych oraz [...] ha stawów to łącznie obszar tych użytków zajmował [...] ha, co przy powierzchni zespołu [...] ha prowadzi do wniosku, że nieruchomości o wskazanym przeznaczeniu znajdowały się poza jego obszarem.

Skarżący zarzucił, że błąd zawarty w orzeczeniu organu I instancji powtórzony przez organ II instancji wynika z faktu, iż w sposób dowolny i z rażącym naruszeniem prawa procesowego organy postępowania włączyły w skład nieruchomości objętej wnioskiem inne nieruchomości wchodzące w skład majątku S., który przed nacjonalizacją obejmował obszar ponad 200 ha.

W rzeczywistości na terenie całego majątku znajdowały się sady, stawy rybne oraz ogrody warzywne, których powierzchnia oraz położenie nie zostały w sposób jednoznaczny ustalone. Jednak te części nieruchomości znajdowały się poza obszarem zespołu dworsko - parkowego co wynika z przytoczonych wyżej dowodów. Ponadto granice działek o obecnej numeracji zostały nadane podczas zakładania ewidencji gruntów i nie pokrywają się z granicami działek istniejących w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej. Dlatego, zdaniem skarżącego, niezbędnym dla ustalenia zakresów obszarowych było dopuszczenie dowodu z opinii biegłego geodety, który mógłby wypowiedzieć się na temat wzajemnych relacji wymienionych obszarów w dwóch różnych datach. Niezasadnym jest przy tym opieranie się przez organy postępowania na danych zawartych w decyzji, na mocy której zaliczono park do kategorii zabytków bowiem decyzja ta była wydawana w dacie kiedy wobec nieruchomości dopuszczono się daleko idącej ingerencji dotyczącej drzewostanu.

Skarżący podniósł, że w celu wyeliminowania wątpliwości związanych z charakterem poszczególnych części majątku oraz przeznaczeniem - w tym również gospodarczym - jego fragmentów organ I Instancji winien sięgnąć do dokumentów znajdujących się w aktach księgi hipotecznej prowadzonej dla tego majątku. Stosowny wniosek dowodowy w tym zakresie został złożony na etapie postępowania odwoławczego i nie został uwzględniony.

Odnosząc się do dowodu z oględzin nieruchomości skarżący wskazał, że aby dowód z oględzin pozwalał na wykorzystanie go w trakcie toczącego się postępowania zasadnym jest aby czynność odnosiła się do konkretnych działek. W niniejszej sprawie kompleks dworsko - parkowy nie posiada wyraźnego wydzielenia poszczególnych części - działek geodezyjnych a więc nie można było w oparciu o ten dowód czynić ustaleń co do ich przeznaczenia, bowiem okoliczność ta nie była w ogóle weryfikowana. Oględziny dotyczyły całości a nie poszczególnych działek. W niniejszej sprawie w zacytowanej treści protokołu znajdują się informacje związane z powierzchnią nieistniejącego sadu, rzekomym jego karczowaniem w latach 60 - tych, które zostały przekazane przez uczestniczącego w czynności świadka M. Osoba ta z racji wieku nie posiada żadnych informacji związanych ze stanem nieruchomości w dacie przejmowania jej przez Skarb Państwa.

Skarżący podniósł, że park w całości był ogrodzony płotem drewnianym, częściowo na podmurówce, częściowo również siatką, a więc był wyodrębniony od pozostałej części nieruchomości fizycznie jak również poprzez wyraźnie do dnia dzisiejszego widoczną linię zadrzewienia. Wyodrębnienie obszaru nastąpiło ok. 300 lat przed przejęciem nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa - wynika to z ustaleń poczynionych przez Wojewodę [...] podczas postępowania, dotyczącego wpisania parku do rejestru zabytków. Od tego czasu park zachował pierwotną formę i granice, posiadając wybitne walory krajobrazowe, historyczne i zabytkowe. Przyjęcie tych ustaleń, które potwierdzają wyniki oględzin, prowadzi do wniosku, iż nie jest możliwe aby w dacie przejęcia nieruchomości miała ona inny charakter. Przeciwna konstatacja prowadziłaby do wniosku, iż znajdujący się na ternie zespołu park powstał już po nacjonalizacji, co jest niemożliwe.

Odpowiadając na skargi organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z 10 grudnia 2015 r. Sąd na podstawie art. 111 § 1 ppsa połączył do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy o sygn. I SA/Wa 1478/15 i I SA/Wa 1479/15 oraz dalszego prowadzenia pod sygn. akt I SA/Wa 1478/15.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skargi są zasadne, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty skarżącego Powiatu [...] zasługują na uwzględnienie.

Należy podkreślić, że sprawy dotyczące reformy rolnej mają specyficzny charakter. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalone jest stanowisko, że § 5 rozporządzenia może stanowić postawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej, czy część nieruchomości wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (por. uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06). Chodzi więc o ocenę możliwości wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele reformy rolnej. Najczęściej dotyczyło to zespołów pałacowo – parkowych bądź innych nieruchomości, które nie były powiązane gospodarczo, funkcjonalnie z nieruchomością ziemską przeznaczoną na cele reformy rolnej. Wówczas prowadzenie postępowania co do części dawnej nieruchomości ziemskiej było uzasadnione. Dlatego w niniejszej sprawie aby ocenić, czy majątek wskazany przez W. K. we wniosku inicjującym postępowanie podlegał czy nie podlegał działaniu przepisów o reformie rolnej nie sposób było (także z uwagi na błędy poczynione przez organy) uchylić decyzji we wskazanych przez skarżących częściach. Podnieść należy także, że przy sprzeczności interesów stron ( niewątpliwie interesy obydwu skarżących są sprzeczne) nie obowiązuje zasada reformationis in peius.

Należy zuważyć, że organ II instancji bardzo pobieżnie bez wnikliwej analizy odniósł się do dowodu zebranego w postępowaniu odwoławczym, a mianowicie dokumentów nadesłanych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w L. Delegatura w P. Otóż decyzją z [...] lutego 1985 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w P. wpisał do rejestru zabytków park podworski w S. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że jest to park założony w XVII wieku, a przeobrażony na przełomie XIX i XX wieku oraz że jest zachowany w pierwotnych granicach. Natomiast decyzją z [...] sierpnia 1994 r. Wojewódzki Konserwator Zabytków w P. wydał decyzję uzupełniającą, określając granicę parku wpisanego do rejestru zabytków decyzją z [...] lutego 1994 r., wskazując granicę obejmującą obszar działek w tym działek nr [...],[...],[...],[...],[...],[...] i część działki nr [...] bez podwórza gospodarczego. Istotne jest, że według Konserwatora na wszystkich tych działkach był park podworski. Z załącznika do tej ostatniej decyzji – kopii mapy ewidencyjnej gruntów stanowiącej integralną część decyzji granice zostały oznaczone kolorem czerwonym.

Z kolei z załączonego do tych decyzji opracowań dotyczących parku wynika, że park podzielony jest na dwie części: część pałacowo-rekreacyjną i część użytkową. Jednocześnie wynika z opracowania, że park zajmuje powierzchnię ponad [...] ha. A więc jest to powierzchnia większa, niż we wniosku W. K., co do majątku jako nie podlegającego przejęciu w trybie reformy rolnej. Nie wiadomo jak powierzchnię tę i granice działek należy zlokalizować. Nie wyjaśnił tego także organ I instancji. Organy obydwu instancji nie odniosły zeznań świadków do oznaczeń ewidencyjnych działek i określenia ich w terenie. Nie wiadomo, czy działki co do których orzekały organy (w tym także działka nr [...], na której znajduje się zespół dworsko - parkowy) pokrywały się z granicami działek istniejących w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej. Numery działek zostały nadane podczas zakładania ewidencji gruntów wiele lat później od przejęcia majątku i konieczne jest zbadanie czy ich granice pokrywają się z granicami działek (i powierzchniami) istniejącymi w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej. Należy więc zgodzić się ze skarżącym W. K., że w sprawie wskazane jest przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego geodety odnośnie lokalizacji poszczególnych działek, w tym także w kontekście zeznań świadków co do położenia działek. Ma rację skarżący W. K., że organ nie podjął wszystkich działań, aby zgromadzić konieczne dowody. Skarżący wnioskował o dopuszczenie dowodów z księgi hipotecznej prowadzonej dla byłego majątku oraz dokumentów archiwalnych dotyczących parcelacji majątku S., jednakże organy wniosków tych bez żadnego uzasadnienia nie uwzględniły. Zgodnie z art. 75 § 1 kpa jako dowód należy dopuścić wszystko , co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. Niewątpliwie w niniejszej sprawie, o historycznym charakterze dowód z wyżej wskazanych dokumentów byłyby przydatny.

Z obecnej ewidencji gruntów wynika, że działki nr [...] i [...] to drogi. Wskazuje na to także mapa załączona do decyzji z [...] sierpnia 1994 r. Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w P. Ma więc rację Powiat, że nie sposób przyjąć, że część majątku była tak usytuowana, aby nie miała dostępu do drogi.

Zważyć należy, że nadesłane w postępowaniu odwoławczym dowody, były podstawą do odmiennego orzekania przez organ II instancji. Nie były natomiast znane organowi I instancji (poza decyzjami Konserwatora). Wobec tego wymagały bardzo dokładnego omówienia.

Organ II instancji w ogóle się nie odniósł do dowodu nadesłanego w toku postępowania odwoławczego przez Archiwum Akt Nowych tj. kopii rejestru pomiarowego części gruntów dóbr ziemskich S. Archiwum nadesłało także protokoły przejęcia majątku wraz z obszernymi załącznikami.

Dlatego słuszne są zarzuty skarg obydwu skarżących odnośnie naruszenia przez organ odwoławczy i organ I instancji (gdy chodzi o zarzuty skarżącego K.) przepisów art. 7, 8, 77, 80, 107 § 3 kpa oraz przepisu art. 2 ust.1 lit. e dekretu. Organ I instancji orzekając co do zespołu parkowo pałacowego nie uwzględnił dowodu z wykazu pracowników stałych w majątku S. (spis z 20 lutego 1945 r.). Wśród tych pracowników wymienieni są m.in. administrator, rządca, ogrodnik, podwórzowy, stangret. Z zebranych dowodów nie wynika, aby administrator, rządca lub inni pracownicy mieszkali na terenie pałacowo – parkowym. Park był ogrodzony płotem drewnianym, częściowo na podmurówce od pozostałej części nieruchomości. Dwór wraz z parkiem był wyodrębniony fizycznie od reszty majątku, parkanem i szpalerem drzew. Wyodrębnienie to nastąpiło około 300 lat przed przejęciem nieruchomości. Wynika to z ustaleń w postępowaniu dotyczącym wpisania parku do rejestru zabytków.

Odnosząc się natomiast do stanowiska skarżącego Powiatu [...], iż jedynym kryterium oceny czy nieruchomość ziemska podpadała pod przepisy dekretu o reformie rolnej jest kryterium powierzchniowe wskazać należy, że kwestia ta została jednoznacznie wyjaśniona w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 czerwca 2006 r. (I OPS 2/06), gdzie stwierdzono, iż prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, powinno dotyczyć jedynie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (mogących być wykorzystane na cele wskazane w art. 1, część druga dekretu). Wskazać również należy na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 lutego 2007 r., w sprawie o sygn. akt I OSK 728/05 (lex 348009), w którym Sąd wyjaśnił, że § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej umożliwia orzekanie przez organ administracji o niepodpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej danej nieruchomości, przejętej przez Państwo na podstawie dekretu, nie tylko w sytuacji, w której nieruchomość ta nie spełnia wskazanych w dekrecie norm obszarowych, ale także w przypadku braku spełniania przez nią przesłanki "ziemskiego" charakteru. Ustalenie bowiem, iż dana nieruchomość nie miała charakteru ziemskiego stanowić powinno podstawę do jej wyłączenia spod działania dekretu. Nie ma przy tym racjonalnych przesłanek przemawiających przeciwko stosowaniu tej zasady w odniesieniu do jedynie wyodrębnionej części nieruchomości (zespołu pałacowo-parkowego), która inaczej niż reszta majątku, nie posiadała charakteru ziemskiego. Wobec tego stanowisko skarżącego Powiatu odnośnie powierzchni majątku, bez rozważenia charakteru nieruchomości nie znajduje akceptacji w orzecznictwie sądów.

Natomiast ma rację skarżący Powiat, że jako właściciel nieruchomości to on, a nie Starosta [...], ma przymiot strony postępowania. Jednakże w realiach niniejszej sprawy doręczenie decyzji Staroście jako reprezentującemu Powiat na zewnątrz (art. 34 ustawy o samorządzie powiatowym) nie spowodowało dla skarżącego Powiatu ujemnych konsekwencji prawnych.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji w całości - z mocy art. 145 § 1 pkt 1) lit. a) i c) ppsa. O kosztach postępowania na rzecz skarżącego W. K. (skarżący Powiat nie wnosił o zasądzenie kosztów) Sąd orzekł z mocy art. 200 ppsa.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu.