Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1270/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2015-04-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 23 ust. 1, art. 2 pkt 7 lit. d
journal: Dz.U. 2012 poz 1228
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 140, art. 136
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 lit. c. art. 200
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędziowie WSA Anna Jarosz WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 kwietnia 2015 r. sprawy ze skargi S. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia (...) r., nr (...) w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. na rzecz skarżącej S. N. kwotę (...) zł ((...) złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z (...) r., nr (...), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy decyzję z (...) r., nr (...), skierowaną do S. N., mocą której Wójt Gminy K. ustalił świadczenia z funduszu alimentacyjnego – przyznane dla R. i O. N. na podstawie decyzji z (...) r., nr (...), za okres 01–31 października (...) r.: w kwocie (...) zł dla R. N. i w tej samej kwocie dla O.N. – jako nienależnie pobrane.

Decyzje te zapadły w następujących, przedstawionych w ich uzasadnieniach, okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Wskazaną wyżej decyzją z (...) r. Wójt Gminy K. (dalej: "Wójt" lub "organ I instancji") przyznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla R. i O. N. w wysokości po (...) zł miesięcznie, na okres od 01 października (...) r. do 30 września (...) r. W dniu (...) r. R. N. (dalej: "Dłużnik") oświadczył, że (...) r. przekazał tytułem alimentów na dzieci kwotę 500 zł, na dowód czego załączył podpisane przez S.N. (dalej: "Strona", lub "Skarżąca") potwierdzenie przekazania ww. kwoty alimentów. W wyjaśnieniach złożonych (...) r. Strona potwierdziła otrzymanie tych alimentów, zaznaczając, że mogła je otrzymać niezależnie od świadczeń wypłacanych z funduszu alimentacyjnego w październiku (...) r., gdyż były to zaległości, a nie bieżące świadczenia alimentacyjne. Organ I instancji podkreślił, że składając wniosek o świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymując decyzję przyznającą te świadczenia Strona została pouczona o konieczności zgłaszania wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W tej sytuacji decyzją z (...) r., nr (...), Wójt orzekł o nienależnie pobranych świadczeniach w październiku 2013 r. w wysokości (...) zł dla R. N. i (...) zł dla O.N., i zobowiązał do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami poprzez potrącenie z bieżąco wypłacanych świadczeń. Na skutek odwołania wniesionego przez Stronę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. (dalej: "SKO" lub "organ II instancji"), decyzją z (...) r., nr (...), uchyliło zaskarżoną decyzję Wójta w całości i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpatrzenia – z powodu błędów popełnionych przez organ I instancji w powołaniu podstawy prawnej oraz z uwagi na niedopuszczalne orzeczenie w jednej decyzji zarówno o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane, jak i o obowiązku ich zwrotu.

Ponownie rozpoznawszy sprawę Wójt, opisaną na wstępie decyzją z (...) r. – wskazując w podstawie prawnej na art. 2 pkt 7 lit. d i pkt 10, art. 12 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm.; dalej w skrócie: "u.p.o.u.a."), a także art. 104 § 1, art. 107 i art. 108 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267; dalej w skrócie: "k.p.a.") – ustalił świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane dla R. i O. N. na podstawie decyzji z (...) r. nr (...) za okres 01–31 października (...) r.: w kwocie (...) zł dla R. N. i w tej samej kwocie dla O. N., jako nienależnie pobrane.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że Odwołująca zapoznawszy się z dokumentacją sprawy wniosła o przeprowadzenie dowodu z dokumentów z akt sprawy egzekucyjnej przeciwko Dłużnikowi, prowadzonej przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S., R. S. (dalej: "Komornik"), sygn. KMP (...), na okoliczność istnienia zaległości alimentacyjnych oraz tego, że spłaty dokonywane były na poczet zaległości. Z otrzymanego przez organ w dniu (...) r. pisma Komornika wynikało, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez uprawnione R. i O. N., tj. w okresie od 01 sierpnia (...) r. do 30 września (...) r., Komornik wyegzekwował z wynagrodzenia za pracę od Dłużnika następujące kwoty: dnia (...) r. – (...)zł (przekazana kwota do organu: (...) zł); dnia (...) r. –(...) zł (przekazana kwota do organu: (...) zł); dnia (...) r. –(...) zł (przekazana kwota do organu: (...) zł); dnia (...) r. –(...) zł (przekazana kwota do organu: (...) zł); które zaspokoiły w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacone R. i O. N. Jednocześnie Komornik wskazał, że Dłużnik dokonał w dniu (...) r. wpłaty bezpośrednio na rzecz przedstawiciela ustawowego wierzycieli w wysokości (...) zł, o której to wpłacie Strona poinformowała Komornika, wnosząc o jej zaliczenie na poczet najstarszych, najwcześniej wymagalnych należności alimentacyjnych i ograniczenie postępowania o ww. kwoty.

Dalej organ I instancji wyjaśnił, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na podstawie decyzji z (...) r. zostały wypłacone Stronie za październik, w wysokości po (...) zł [powinno być: "po (...) zł" – uw. Sądu] dla R. i O. N., w dniu (...) r. W tym miesiącu Strona otrzymała również alimenty od Dłużnika. Zgodnie więc z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. wypłacone świadczenia z funduszu alimentacyjnego stały się nienależne w wysokości otrzymanych od Dłużnika alimentów, gdyż nie ma w tej sytuacji znaczenia, na jaki okres zaliczono tę wpłatę. Dłużnik miał zadłużenie wobec funduszu alimentacyjnego, zatem zgodnie z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. ww. wpłata alimentów, niezależnie od dyspozycji wydanej przez Stronę Komornikowi, winna być zaliczona na poczet zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego. Niezgłoszenie przez Stronę faktu otrzymania w październiku 2013 r. alimentów w kwocie (...) zł bezpośrednio od Dłużnika spowodowało, że wypłacone w tym miesiącu świadczenia z funduszu alimentacyjnego są świadczeniami nienależnie pobranymi w wysokościach ustalonych proporcjonalnie na podstawie art. 11 ust. 1 u.p.o.u.a., tj. po (...) zł dla R. i O. N.

Od opisanej decyzji Wójta S. N. złożyła odwołanie, zarzucając wydanie decyzji z naruszeniem art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że pobranie zaległych świadczeń alimentacyjnych za okres, który nie był objęty decyzją z (...) r. stanowi naruszenie ww. przepisu, tj. wyczerpuje definicję "nienależnie pobranych świadczeń". Z powołaniem się na ten zarzut Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Wójta w całości.

Uzasadniając swe żądanie Skarżąca podkreśliła, że jedną z przesłanek zastosowania art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. – zarówno w jego aktualnym brzmieniu, jak i w brzmieniu sprzed nowelizacji obowiązującym do 31 grudnia 2012 r. – jest jednoczesność świadczeń. Nowelizacja ww. przepisu doprecyzowała jedynie, iż dotyczy on tak bieżących, jak i zaległych alimentów, "nie wyklucza to jednak w żaden sposób faktu, że aby przepis ten miał zastosowanie, musi dojść do jednoczesności świadczeń". Tymczasem alimenty wpłacone przez Dłużnika były to alimenty zaległe, które nie obejmowały okresu, za jaki przyznano świadczenie z funduszu. Tym samym nie zachodziła sytuacja jednoczesności pobierania świadczeń alimentacyjnych od Dłużnika ze świadczeniami z funduszu alimentacyjnego.

Ponadto, zdaniem Skarżącej, nawet jeżeliby uznać, że interpretacja art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. prowadzi do wniosku, iż świadczenie zostało nienależycie pobrane, to należy pamiętać, że każdorazowo powinno się brać pod uwagę okoliczności faktyczne danej sprawy oraz – zgodnie z przytoczonym orzecznictwem – odróżniać pojęcie "świadczenia nienależnego", będące pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostało wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa ta odpadła, od "świadczenia nienależnie pobranego", tj. świadczenia pobranego przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W tym kontekście Skarżąca oświadczyła, że nie miała świadomości, iż otrzymanie alimentów bezpośrednio od Dłużnika może zostać uznane za nienależnie pobrane świadczenie. Podkreśliła, że w żaden sposób nie chciała tego zataić, o czym świadczy m.in. to, iż o fakcie otrzymania ww. wpłaty niezwłocznie poinformowała Komornika.

Opisaną na wstępie decyzją z (...) r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, z powołaniem się na art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 7 lit. d i art. 28 u.p.o.u.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta.

W uzasadnieniu SKO stwierdziło, że nie ma racji Skarżąca, iż wobec zaliczenia kwoty (...) zł otrzymanej od Dłużnika w dniu (...) r. na alimenty zaległe, brak jest podstaw do uznania świadczeń alimentacyjnych za sporny okres jako nienależnie pobranych. W aktualnym stanie prawnym to, czy otrzymane kwoty stanowiły alimenty bieżące, czy zaległe, nie ma już bowiem znaczenia. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548), nienależnie pobrane świadczenia to świadczenia wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Oznacza to, zdaniem SKO, że organ I instancji prawidłowo orzekł, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od 01 do 31 października (...) r. na rzecz R. i O. N. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Ponadto SKO zwróciło uwagę, że orzeczenia sądowe, na które powołuje się Skarżąca, dotyczą stanów faktycznych, które miały miejsce przed nowelizacją art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu S. N. zarzuciła zaskarżonej decyzji błędne zastosowanie art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że pobranie zaległych świadczeń alimentacyjnych za okres, który nie był objęty zaskarżoną w odwołaniu do SKO decyzją Wójta z (...) r. stanowi naruszenie ww. przepisu, bowiem wyczerpuje definicję nienależnie pobranych świadczeń. W związku z powyższym Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji SKO i poprzedzającej ją decyzji Wójta z (...) r. Ponadto wniosła o wstrzymanie przez Sąd wykonania zaskarżonej decyzji SKO z (...) r., a także decyzji Wójta z (...) r. oraz z (...) r. nr (...). W uzasadnieniu skargi powtórzono argumentację przedstawioną wcześniej w odwołaniu.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z (...) r., sygn. akt IV SA/Po 1270/14, tut. Sąd odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu (...) r. pełnomocnik Skarżącej podtrzymał wnioski i wywody zawarte w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Dokonując tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji SKO z (...) r. Sąd dopatrzył się przy jej wydaniu istotnych naruszeń przepisów postępowania, które w świetle art. 145 § 1 lit. c p.p.s.a. skutkowały koniecznością uchylenia tego aktu.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – przede wszystkim jej art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d.

Zgodnie z art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W myśl art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nienależnie pobranym świadczeniem są świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 tejże ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

Od razu należy zaznaczyć, że organ II instancji trafnie wyjaśnił, iż na gruncie aktualnego brzmienia art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. – ukształtowanego przez art. 2 pkt 2 lit. b tiret pierwsze ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212; nie zaś, jak błędnie podano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji: przez ustawę z dnia 07 grudnia 2012 r.) i obowiązującego od 01 stycznia 2012 r. – dla uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane nie ma znaczenia, czy otrzymane w tym samym okresie alimenty podlegały zaliczeniu na poczet alimentów bieżących czy zaległych. Przywoływane przez Skarżącą orzeczenia sądów administracyjnych, w których wymagano zaistnienia tożsamości okresów, których dotyczyły uzyskane z dwóch źródeł świadczenia, odwoływały się do brzmienia art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. sprzed ww. nowelizacji i, w ocenie Sądu, po jej wejściu w życie utraciły swą aktualność.

Nadal aktualne pozostaje natomiast spostrzeżenie, że z treści przytoczonych przepisów art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są tożsame. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na konieczność rozróżnienia pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia pobranego nienależnie". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że się ono jemu nie należy.

Wspomniane rozróżnienie pojęć, przyjęte w orzecznictwie sądów administracyjnych zrazu na tle instytucji zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (zob. np. wyroki NSA: z 14.12.2009 r., I OSK 826/09; z 27.10.2010 r., I OSK 981/10; z 04.10.2011 r., I OSK 762/11 – dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; dalej w skrócie: "CBOSA"), upowszechniło się także na gruncie, podobnej pod względem konstrukcyjnym i funkcjonalnym, regulacji "zwrotowej" z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (zob. np.: wyroki WSA z 22.10.2010 r., II SA/Po 478/10; z 23.04.2012 r., IV SA/Gl 633/11; z 10.07.2012 r., II SA/Bk 441/12; z 05.12.2012 r., IV SA/Po 1020/12; z 24.01.2013 r., II SA/Po 782/12; z 25.07.2013 r., II SA/Po 589/13; z 18.09.2014 r., III SA/Gd 253/14 – CBOSA).

Pogląd o konieczności przeprowadzenia takiego rozróżnienia pojęciowego oraz o związanej z tym dopuszczalności orzekania o zwrocie świadczeń jedynie co do świadczeń nienależnie pobranych w powyższym rozumieniu, Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela. W konsekwencji za uprawniony uznaje wniosek, że na tle definicji "nienależnie pobranego świadczenia" z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. nie wystarczy samo tylko stwierdzenie, iż konkretne świadczenia zostały nienależnie wypłacone, ale konieczne jest ponadto wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością ich "nienależności". Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a.

Godzi się zauważyć, że podobne stanowisko – co do konieczności badania świadomości "nienależnego" (a więc w złej wierze) pobierania świadczeń przez beneficjenta, który ma zostać zobowiązany do ich zwrotu – wyrażane jest także w literaturze przedmiotu. Wskazuje się w niej mianowicie, że "organ nie może orzekać o zwrocie nie zbadawszy uprzednio udziału winy strony w braku powiadomienia o zdarzeniach, które skutkują ustaniem bądź wstrzymaniem świadczenia" (A. Korcz-Maciejko, A. Brzeźna, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2014, art. 2 Nb 28, s. 38). Obowiązek takiego powiadomienia wynika wprost z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a., zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu, są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. W związku z tym w literaturze przedmiotu podkreśla się, iż "[u]stawodawca przyjął założenie, że wszystkie, zarówno wprost wymienione w art. 19 ust. 1 PomAlimU, jak w nim przemilczane przesłanki ustania uprawnienia powinny być komunikowane bezzwłocznie organowi. Tym samym przyjął, że strona (a później świadczeniobiorca) powinna posiadać rzetelną wiedzę o katalogu tych faktów dostarczoną przez organ w toku postępowania" (A. Korcz-Maciejko, A. Brzeźna, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2014, art. 2 Nb 28, s. 38).

W cytowanej wypowiedzi trafnie podkreśla się wagę prawidłowego, czytelnego pouczenia strony o przypadkach, których zaistnienie może skutkować nienależnie pobranym świadczeniem w rozumieniu art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. Powinność należytego pouczenia dotyczy w szczególności przypadku – stosunkowo często występującego w praktyce i zaistniałego także w rozpatrywanej sprawie – o jakim mowa w art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. Jak trafnie podkreśla się w doktrynie, w celu zapobieżenia zwrotowi nadpłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, organ powinien o takim przypadku pouczyć świadczeniobiorcę na etapie wydawania decyzji, a świadczeniobiorca – na podstawie przywołanego wyżej art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. – niezwłocznie powiadomić organ o tym, że dłużnik wykonał swoje zobowiązanie. Przepis art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. obejmuje sytuacje, w których dłużnik alimentacyjny uiszcza należność bezpośrednio do rąk wierzyciela (osoby uprawnionej do świadczenia z funduszu alimentacyjnego albo jej przedstawiciela), pomimo tego, że powinien uczynić to na rachunek organu (komornika) prowadzącego egzekucję wyroku sądu rodzinnego zasądzającego alimenty. Również o takich wypadkach organ powinien jasno pouczyć już na etapie przyznawania świadczenia – strona powinna wiedzieć, że w trakcie trwającej egzekucji, tego rodzaju bezpośrednie regulowanie należności alimentacyjnych (czy to bieżących, czy zaległych) jest nieuprawnione. Jeżeli jednak dojdzie do przekazania należności przez dłużnika bezpośrednio osobie uprawnionej, ta ostatnia powinna o tym niezwłocznie zawiadomić właściwy organ (por. A. Korcz-Maciejko, A. Brzeźna, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz, Warszawa 2014, art. 2 Nb 39, s. 45–46).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że w sprawie tej jest poza sporem, iż w dniu (...) r. Dłużnik uiścił do rąk Skarżącej kwotę (...) zł tytułem (zaległych) alimentów oraz że o tym fakcie Skarżąca nie powiadomiła organu wypłacającego świadczenie, wskazanego w art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a.. W tych okolicznościach Wójt, decyzją z (...) r., orzekł, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie 01–31 października (...) r. na rzecz R. i O.N. są świadczeniami nienależnie pobranymi, zaś SKO, zaskarżoną decyzją z (...) r., orzeczenie organu I instancji utrzymało w mocy.

W ocenie Sądu, w świetle materiału dotychczas zgromadzonego w aktach administracyjnych sprawy, takie rozstrzygnięcie SKO było co najmniej przedwczesne, jako podjęte bez uprzedniego przeprowadzenia koniecznego, uzupełniającego postępowania wyjaśniającego (art. 136 k.p.a.).

Jest poza sporem, że Skarżąca o fakcie otrzymania alimentów wprawdzie nie powiadomiła organu wypłacającego świadczenie (Wójta), ale poinformowała organ prowadzący postępowanie egzekucyjne (Komornika) – zob. pismo Komornika z (...) r. (k. 73 akt adm. I inst.). Organy administracyjne obu instancji odnotowały ten fakt w uzasadnieniach swych decyzji, ale nie wyciągnęły zeń prawidłowych wniosków co do jego prawnej relewancji oraz wpływu na tok i zakres dalszego postępowania wyjaśniającego. Przede wszystkim nie uwzględniły tego, że zgodnie z art. 3 ust. 6 u.p.o.u.a. organ prowadzący postępowanie egzekucyjne jest obowiązany do informowania organu właściwego dłużnika oraz organu właściwego wierzyciela o stanie egzekucji i przyczynach jej bezskuteczności każdorazowo na wniosek tych organów, w terminie 14 dni od dnia otrzymania wezwania, a także – co w niniejszej sprawie szczególnie istotne – każdorazowo w przypadku zaistnienia okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia lub na podejmowane działania wobec dłużników alimentacyjnych, w terminie 14 dni od dnia powzięcia informacji o zaistnieniu tych okoliczności. Ponadto w myśl art. 26 u.p.o.u.a. organ prowadzący postępowanie egzekucyjne jest obowiązany udzielać organowi właściwemu wierzyciela informacji mających wpływ na wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W świetle przywołanych przepisów poinformowanie przez Stronę o fakcie otrzymania alimentów, Komornika, powinno, co do zasady, zostać ocenione jako równoważne bezpośredniemu powiadomieniu Wójta, gdyż – w sytuacji prawidłowego wywiązania się przez Komornika z ww. obowiązków informacyjnych (za co Skarżąca nie może ponosić odpowiedzialności) – powinno doprowadzić do skutku pożądanego z perspektywy art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a., tj. do zawiadomienia organu wypłacającego świadczenie o ww. okoliczności mającej wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

W tej sytuacji obowiązkiem organu I instancji, a w postępowaniu odwoławczym: organu II instancji, było wyjaśnienie, kiedy dokładnie Skarżąca powiadomiła Komornika o otrzymaniu przedmiotowej kwoty alimentów od Dłużnika – w celu dokonania przez organ oceny, czy uczyniła to "niezwłocznie" w rozumieniu art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. – a także, czy i w jaki sposób na informację tę zareagował Komornik. W szczególności: czy Komornik poinformował Skarżącą, że zgodnie z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. o otrzymaniu tych alimentów powinna niezwłocznie powiadomić Wójta, oraz że nie jest ona uprawniona do ich pobierania, a także, czy Komornik przekazał uzyskaną od Strony informację Wójtowi. Ponadto organy winny wnikliwie zbadać, czy zgodnie z wymogami art. 9 k.p.a. w zw. z art. 25 u.p.o.u.a. Strona została należycie, tj. wystarczająco jasno i dostatecznie szczegółowo, pouczona o treści obowiązku informacyjnego z art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a. – zwłaszcza w kontekście przesłanek z art. 2 ust. 7 u.p.o.u.a. – a w szczególności o braku uprawnienia do otrzymywania alimentów bezpośrednio od Dłużnika oraz o skutkach tego faktu.

Tymczasem organ I instancji kwestii tych w ogóle nie wyjaśnił, a SKO – wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 7 i art. 77 § 1 w zw. z art. 140 k.p.a. oraz art. 136 i art. 15 k.p.a. – nie przeprowadziło w powyższym zakresie uzupełniającego postępowania wyjaśniającego. I to pomimo, że Skarżąca w swym odwołaniu zarzuciła, iż nie wiedziała, że otrzymanie alimentów bezpośrednio od Dłużnika "może zostać uznane za nienależnie pobrane świadczenie", oraz że po otrzymaniu przedmiotowej wpłaty niezwłocznie poinformowała Komornika. SKO w ogóle nie odniosło się do tych zarzutów w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, dopuszczając się tym samym naruszenia art. 107 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a. w kontekście ogólnych zasad: perswazji (art. 11 k.p.a.) i dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.) w zakresie, w jakim zasady te statuują obowiązek organów administracji ustosunkowywania się do twierdzeń i zarzutów podnoszonych przez strony w toku postępowania, a zwłaszcza w odwołaniu.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję SKO (pkt 1 sentencji wyroku), uznając, że pozostający do wyjaśnienia przez organ administracji zakres sprawy nie wykracza poza ramy dodatkowego postępowania wyjaśniającego przewidzianego w art. 136 k.p.a. i w postępowaniu odwoławczym nie uzasadniałby zastosowania art. 138 § 2 k.p.a.

O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., uwzględniając wynagrodzenie reprezentującego Skarżącą adwokata ustalone na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461) w wysokości 240 zł oraz koszt opłaty skarbowej od pełnomocnictwa dla ww. pełnomocnika (17 zł) – łącznie 257 złotych.

Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji uwzględni przedstawione powyżej ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego postępowania. W szczególności przeprowadzi w niezbędnym zakresie dodatkowe postępowanie wyjaśniające, zwracając się do Komornika o brakujące informacje, a także analizując treść pouczeń przedstawionych Stronie w postępowaniu o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w tym zwłaszcza lakoniczne i ogólnikowe pouczenie zamieszczone w decyzji Wójta z 18 września 2013 r. Na tej podstawie podejmie właściwe rozstrzygnięcie, należycie je uzasadniając, jak tego wymaga art. 107 § 3 w zw. z art. 140 k.p.a.