Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 700/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-04-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Otylia Wierzbicka (spr.), Sędziowie sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska,, sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Protokolant Julia Dobrzańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 kwietnia 2005 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości ziemskiej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej M. P. 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewoda [...] decyzją z dnia 21.03.2003 r. powołując się na § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w związku z art. 2 ust. 1 lit. "e" tego dekretu orzekł:

- stwierdzam, że część nieruchomości ziemskiej "L.", w skład której wchodzi tzw. resztówka o powierzchni 3,16 ha odpowiadająca w przybliżeniu w aktualnej ewidencji gruntów działkom: nr [...], [...], [...] położonym we wsi L. gmina S. oraz las o powierzchni 241 ha, podpada pod działanie przepisów dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej; umarzam postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości określonej w punkcie 1 i wypłaty odszkodowania za przejęcie tej nieruchomości.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że protokołem z dnia [...] listopada 1944 r. na podstawie art. 2 ust. 1 i art. 6 dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przejęto i przekazano w zarząd państwowy majątek "L" położony w gminie W., pow. [...] stanowiący własność M. P. Ogólny obszar majątku wynosił 310 ha, a w jego skład wchodziły grunty orne o pow. 52 ha, łąki dwukośne o pow. 12 ha, lasy o pow. 241 ha, ogrody warzywne z sadem karłowatym o pow. 1 ha oraz podwórze, zabudowania, drogi o pow. 4 ha.

Na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w K. z dnia [...].05.1946 r. stwierdzającego, że nieruchomość ziemska "L" podpada pod działanie art. 2 art. 1 lit. e dekretu wpisano w księdze hipotecznej tego majątku jako właściciela Skarb Państwa. Ani protokół przejęcia majątku na cele reformy rolnej, ani zaświadczenie Urzędu Ziemskiego nie są decyzją administracyjną, na podstawie której nastąpiło przejęcie majątku. Przejęcie nastąpiło z mocy prawa z dniem wejścia w życie dekretu tj. 13.09.1944 r. Nie ma oparcia w przepisach prawnych według organu twierdzenie zawarte we wniosku, że dekret dotyczył tylko przejęcia użytków rolnych i że jego działaniu nie podlegały zabudowania majątku i inne nieruchomości nie stanowiące użytków rolnych. O tym, że dekret nie ograniczał reformy rolnej tylko do stworzenia nowych i powiększenia istniejących gospodarstw rolnych świadczą jego zapisy, które stanowią o zarezerwowaniu odpowiednich terenów dla szkół, pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe komunikacji publicznej lub melioracji, a więc pod inwestycje nie mające nic wspólnego z rolnictwem. Przepisy dekretu w tym art. 15 oraz § 44 rozporządzenia wykonawczego do dekretu, w tym art. z dnia 1.03.1945 r. wskazują, że przejęciu podlegały wszelkie nieruchomości ziemskie, których łączny rozmiar przekraczał ustaloną normą obszarową oraz zabudowania majątków. Uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. OTK 1990/1/26 wbrew twierdzeniom wnioskującej nie zajmowała stanowiska w przedmiocie budynków mieszkalnych lecz nieruchomości rozparcelowanych przed dniem 1.09.1939 r. na działki budowlane. Materiał dowodowy w sprawie nie ujawnił by przedmiotowa nieruchomość była objęta planem parcelacyjnym na działki budowlane. Odnosząc się do zarzutu, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie był podstawą przejęcia lasów organ stwierdził, że lasy podobnie jak inne rodzaje gruntów stanowiły integralną część nieruchomości ziemskiej i podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na takiej samej podstawie prawnej co pozostała część nieruchomości, czyli w oparciu o wspomniany dekret. Ani resztówka, ani las nie były prawnie wydzielone i nie ma podstaw by traktować je jako oddzielne nieruchomości. Obowiązujące przepisy prawa nie dają podstaw do zwrotu na drodze administracyjnej, przejętych w trybie dekretu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości, ani też wypłaty odszkodowania z tytułu ich przejęcia. Dopiero ustawa reprywatyzacyjna może rozwiązać oczekiwania strony.

Odwołanie od decyzji wniosła M. P. zarzucając, że powyższa decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa materialnego i procesowego tj. art. 6, 7, 8, 9, 10 oraz 77 kpa, została oparta na złej podstawie prawnej (art. 105 § 1 kpa), narusza podstawowe zasady praworządności i interpretuje przepisy prawa na niekorzyść strony. Wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. po rozpatrzeniu odwołania utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...].03.2003 r.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że nie ma wątpliwości, że wymóg obszarowy majątku określony w dekrecie został spełniony, a wobec tego z mocy samego prawa w dacie wejścia w życie dekretu tj. 13.09.1947 r. majątek przeszedł na rzecz Skarbu Państwa w całości bez odszkodowania. Jak wynika z § 5 rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na jego podstawie wojewódzki urząd ziemski (obecnie wojewoda) orzekał o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e całej nieruchomości, nie zaś jego części. Kryterium stanowiły normy obszarowe określone w dekrecie. Strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny jej obszar. Wynika z tego, że można było domagać się wyłączenia spod działania dekretu całej nieruchomości, nie zaś jej części. W sprawie nie ma podstaw do badania, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy majątkiem ziemskim, a tzw. resztówką. Konieczność badania istnienia takiego związku nie wynika ani z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, ani też z przepisów obowiązujących w dacie przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa.

Skargę na decyzję Ministra do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła M. P. W skardze podnosi te same zarzuty, co w odwołaniu, dodatkowo zarzucając, że decyzja interpretuje przepisy prawa niezgodnie z przyjętą linią orzecznictwa i uchwały Trybunału Konstytucyjnego. Jest też sprzeczna z inną decyzją tego organu dotyczącą tej samej nieruchomości, co narusza zasady zwykłej uczciwości.

W uzasadnieniu zarzutów skarżąca przytacza wyrok NSA w sprawie IV SA 2582/98, w którym sąd wyraził pogląd, że przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod reformy tej części majątku, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, a więc nie była przeznaczona na cele dekretu. Budynek mieszkalny nie miał charakteru rolniczego, znajdował się na terenie wydzielonym tzw. resztówce. Służył celom mieszkalnym i nie podpadał pod działanie dekretu. Świadczy o tym zdaniem skarżącej fakt, że resztówka nie została rozparcelowana na cele reformy rolnej.

Skarżąca zarzuca, że organ odwoławczy nie odniósł się do pkt 2 decyzji organu pierwszej instancji, dotyczącego umorzenia postępowania. Rozstrzygnięcie według skarżącej jest pogwałceniem zasad praworządności bowiem dekret przewidywał w art. 17 odszkodowanie, którego ówczesny właściciel majątku nie otrzymał. Brak też odniesienia się do nacjonalizacji lasu należącego do majątku. Wnosi o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymał argumenty przytoczone w uzasadnieniu decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ale z innych przyczyn, niż podnosi skarżąca.

Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w art. 2 ust. 1 lit. e stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. Zaświadczenie urzędu ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowiło podstawę do wystąpienia z wnioskiem o dokonanie wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowego właściciela.

Przepisy wykonawcze do tego dekretu tj. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wniosek taki był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym, czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Zgodnie z tym przepisem organ mógł orzec o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału i wielkość użytków rolnych. Przewidziana w rozporządzeniu decyzja może rozstrzygać wyłącznie o tym, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Przepis ten nie daje podstaw do orzekania o części nieruchomości ziemskiej. Takie stanowisko zajął również organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Stanowisko to oznacza, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygnięcia o prawach rzeczowych do nieruchomości ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku, a nie do rozstrzygania innych sporów w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie podlega działaniu dekretu.

Skarżąca w rozpoznawanej sprawie złożyła wniosek o ustalenie, że wymienione w niej nieruchomości tj. tzw. resztówka oraz las o powierzchni 241 ha wchodzące w skład majątku ziemskiego "L" ze względu na swój charakter nie podlegały przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu. Z ustaleń poczynionych przez organy i nie kwestionowanych przez skarżącą wynika, że ogólna powierzchnia majątku wynosiła 310 ha, a w jej skład wchodziły użytki rolne o powierzchni ponad 50 ha oraz las. Rozpoznając wniosek skarżącej organ winien był zająć stanowisko, czy rozstrzygnięcie o jej żądaniu dopuszczalne jest w postępowaniu administracyjnym. Organ odwoławczy wbrew stanowisku zajętemu w uzasadnieniu decyzji, że § 5 rozporządzenia nie daje podstaw do orzekania o części przejętego majątku utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...].03.2003 r., którą orzeczono o części przejętego majątku. Zaistniała więc rozbieżność pomiędzy sentencją decyzji, a jej uzasadnieniem, co jest wadliwością istotną. Nadto organ odwoławczy nie odniósł się do żądania skarżącej dotyczącego lasu. Można jedynie wnosić, że podzielił stanowisko organu pierwszej instancji, że lasy podobnie jak inne rodzaje gruntów stanowią integralną część nieruchomości ziemskiej i podlegały przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zajmując takie stanowisko organy nie wzięły pod uwagę, że przejęcie na własność Państwa lasów i gruntów leśnych regulował odrębny dekret PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. 15, poz. 82). W myśl art. 1 tego dekretu lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych przechodziły na własność Skarbu Państwa z mocy prawa z dniem ogłoszenia dekretu.

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa określiło tryb postępowania w sprawie przejęcia lasów. Według rozporządzenia przejęcia dokonywała Dyrekcja Naczelna Lasów Państwowych przez właściwe Okręgowe Dyrekcje Lasów. W toku postępowania nie ustalono podmiotu, który przejął i zarządza lasem i pominięto jako stronę. Dekret o przejęciu niektórych lasów na rzecz Skarbu Państwa został uchylony ustawą z dnia 28 lipca 1990 roku o zmianie ustawy Kodeks Cywilny (Dz. U. 55, poz. 321) i nie ma przepisu, który przewidywałby właściwość organów administracji do rozstrzygania sporów dotyczących nabycia przez Skarb Państwa własności lasów i gruntów leśnych na podstawie uchylonego dekretu. Spory takie mogą być rozstrzygane wyłącznie w postępowaniu przed sądem powszechnym (patrz stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w uchwale z dnia 27.04.1994 r. sygn. III CZP 54/94).

Z uwagi na powyższe wobec naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (wewnętrzna sprzeczność decyzji, niewyjaśnienie podstawy prawnej przejęcia lasu, nieustalenie wszystkich podmiotów będących stronami w sprawie) należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 02, 135,1270), uchylić zaskarżoną decyzję.