Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt III SA/Lu 849/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2013-03-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28, art. 83 ust. 4, art. 73 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107, art. 9
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Marcinowski, Sędziowie WSA Jerzy Drwal,, SO del. Iwona Tchórzewska (sprawozdawca), Protokolant Asystent sędziego Radosław Kot, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 19 marca 2013 r. sprawy ze skargi P. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2012 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2012 roku, nr [...], odmawiającą P.D. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na: ubezpieczenia społeczne w kwocie 1.393,27 zł, ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 7.548 zł oraz na Fundusz Pracy w kwocie 143,46 zł.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, że odmowa umorzenia należności nastąpiła z uwagi na niewystąpienie przewidzianej w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych sytuacji całkowitej nieściągalności, a także okoliczności uzasadniających umorzenie należności pomimo braku stwierdzenia całkowitej nieściągalności – w myśl ust. 3a przywołanego artykułu oraz przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w sprawie nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt: 1, 2, 4, 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W odniesieniu do pozostałych przewidzianych ustawą przesłanek całkowitej nieściągalności Zakład podniósł, że skarżący z dniem [...] kwietnia 2011 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże w miejscowości [...] posiada nieruchomość o powierzchni 3 ha, dla której Sąd Rejonowy prowadzi księgę wieczystą nr [...]. Skarżący do dnia 29 kwietnia 2011 r. był opodatkowany w formie zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów ewidencjonowanych z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w zakresie tartacznictwa. P.D. w zeznaniu podatkowym za 2011 r. wykazał przychód w kwocie 80 zł, a w latach poprzednich – w kwotach 770 zł i 1.220 zł. Należności objęte wnioskiem o umorzenie nie są przedmiotem egzekucji. Natomiast w dniu [...] września 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych skierował wniosek o wpis w księdze wieczystej nr [...] hipoteki zabezpieczającej nieopłacone przez zobowiązanego należności z tytułu składek. Rodzina skarżącego od 2008 r. korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej uzyskując: świadczenia rodzinne, świadczenia pieniężne na zakup żywności, świadczenia rzeczowe na zakup produktów żywnościowych, zasiłki okresowe, jeden gorący posiłek dziennie dla dziecka w szkole oraz specjalny zasiłek celowy.

Mając na względzie powyższe okoliczności organ stwierdził, że w sprawie nie występuje żadna z sytuacji określonych w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie stwierdzono bezskuteczności egzekucji, a skarżący posiada majątek nieruchomy, w związku z czym nie jest też oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Ponadto nie zachodzi przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a ustawy, skoro wysokość kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym wynosi 8,80 zł.

Rozważając możliwość umorzenia należności na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, wydanego w oparciu o art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, organ podkreślił, że ciężar wykazania zaistnienia przewidzianych w tych przepisach okoliczności spoczywa na wnioskodawcy.

W oparciu o złożone przez P.D. zaświadczenie z Urzędu Gminy [...] Zakład ustalił, że źródłem utrzymania trzyosobowej rodziny skarżącego jest dochód z gospodarstwa rolnego o powierzchni 3 ha fizycznych (4,4035 ha przeliczeniowych) w kwocie 10.031,20 zł rocznie, to jest 835,93 zł miesięcznie, obliczonej stosownie do Obwieszczenia Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 23 września 2011 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2010 r. (M.P. Nr 87, poz. 917). Dodatkowe źródło dochodu rodziny stanowi renta rolnicza żony wnioskodawcy wypłacana przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Zakład zaznaczył, że skarżący nie wskazał i nie udokumentował wysokości tej renty. Rodzina P.D. uzyskuje zasiłek rodzinny na dziecko oraz korzysta z innych form pomocy społecznej takich jak: świadczenia pieniężne na zakup żywności, okresowe specjalne zasiłki celowe, finansowanie jednego gorącego posiłku dziennie dla dziecka w szkole. Skarżący ponosi wydatki za gaz w kwocie 58 zł miesięcznie, na zakup opału w 2011 r. wydał kwotę 1.353,07 zł, tj. średnio 112,76 zł miesięcznie. Podatek rolny za grunty wchodzące w skład gospodarstwa rolnego skarżącego w roku 2012 wynosi łącznie 550 zł, tj. 45,83 zł miesięcznie. Skarżący nie ma żadnych innych zobowiązań, w tym z tytułu podatków czy kredytów. Nie wykazał innych wydatków związanych z utrzymaniem. Nie udokumentował też wydatków na dojazdy na wizyty lekarskie, podając jedynie, że koszt biletów wynosi około 50 zł. Natomiast w oparciu o złożone przez wnioskodawcę faktury Zakład ustalił, że wydatki skarżącego na zakup leków wyniosły w 2009 r. – 112,18 zł, w 2010 r. – 202,42 zł, w 2011 r. – 270,93 zł, w 2012 r. – łącznie z zakupem sznurówki rehabilitacyjno-ortopedycznej – 584,70 zł. Przy tym, wobec oświadczenia P.D. o złożeniu części faktur za leki w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej, Zakład stwierdził brak możliwości ustalenia miesięcznej kwoty wydatków na zakup leków.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że po analizie dochodów i wydatków uznał sytuację finansową rodziny skarżącego za trudną, jednak nie mógł jednoznacznie stwierdzić, iż zachodzi trwałe zagrożenie dla dalszej egzystencji i rodzina żyje na skraju ubóstwa. Rodzina skarżącego uzyskuje dochody z gospodarstwa rolnego oraz z tytułu świadczenia rentowego wypłacanego przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, otrzymuje też finansową i rzeczową pomoc ze środków opieki społecznej. Nie jest obciążona żadnymi zobowiązaniami. P.D. nie wskazał okoliczności, w świetle których zapłata objętych wnioskiem należności powodowałaby pozbawienie jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych Nie przedstawił też dokumentów, które wskazywałyby na egzystencję na skraju ubóstwa. W konsekwencji Zakład stwierdził, że analiza sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego nie przemawia za umorzeniem należności, które mogą być uiszczone w ramach układu ratalnego bądź egzekucji.

W oparciu o zgromadzoną dokumentację lekarską Zakład ustalił, że wnioskodawca choruje na: przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, robaczycę, kamicę moczową, niedomykalność zastawki trójdzielnej serca, w 1994 r. przebył uraz głowy i wstrząśnienie mózgu, wymaga okresowego leczenia w poradni rodzinnej i specjalistycznych. Żona wnioskodawcy od grudnia 2008 r. leczy się na chorobę nowotworową lewej piersi, ma zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa T4-L, wymaga oszczędzającego trybu życia, wzbogaconej diety, przeciwwskazane są u niej wszelki wysiłek fizyczny i stres. W ocenie Zakładu opisane okoliczności z zakresu stanu zdrowia skarżącego i jego żony nie stanowią jednakże podstawy do umorzenia należności. Z dokumentacji medycznej nie wynika bowiem, by P.D. był niezdolny do pracy albo by żona wnioskodawcy lub inny członek jego rodziny wymagał stałej opieki i by w następstwie takich okoliczności wnioskodawca nie miał możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie zaległych składek.

Zdaniem Zakładu za uwzględnieniem wniosku o umorzenie należności nie przemawia interes publiczny, gdyż z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że wnioskodawca nie jest i nigdy nie był zarejestrowany jako osoba bezrobotna oraz korzysta okresowo ze świadczeń z pomocy społecznej. W odniesieniu do przesłanki ważnego interesu dłużnika Zakład wskazał, że podnoszona przez skarżącego trudna sytuacja finansowa i zdrowotna rodziny nie jest wystarczająca do umorzenia należności, gdyż nie ma charakteru wyjątkowego i trwałego. Jednocześnie za odmową umorzenia przemawia okres przewidziany na dochodzenie przedmiotowych należności przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a także stan finansów ubezpieczeń społecznych.

P.D. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2012 r., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Zakładu z dnia [...] sierpnia 2012 r.

Skarżący zarzucił naruszenie wymienionymi decyzjami przepisów prawa materialnego – art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne – przez ich błędną wykładnię oraz niewłaściwe rozważenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, który jednoznacznie wskazuje, że sytuacja rodzinna, losowa i materialna skarżącego i członków jego rodziny jest trudna. W ocenie skarżącego świadczą o tym dowody leczenia, a także zaświadczenia z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej [...], z których wynika, że rodzina od wielu lat korzysta z pomocy społecznej w postaci świadczeń pieniężnych i rzeczowych. Sytuacja ta powstała z przyczyn niezależnych od skarżącego i jego rodziny, która wbrew stanowisku Zakładu żyje w ubóstwie. W związku z tym skarżący nie jest w stanie spłacić zadłużenia bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania rodziny. Skarżący podkreślił, że sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem obywatela, jak również z interesem publicznym.

Skarżący zarzucił ponadto, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji odmownej nr [...] z dnia [...] sierpnia 2012 r. został rozpoznany przez ten sam organ Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który wydał kwestionowaną decyzję.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., powoływana dalej jako "p.p.s.a.") polegają na kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Daje temu wyraz przepis art. 145 p.p.s.a., który w § 1 stanowi między innymi, że sąd administracyjny uwzględniając skargę uchyla decyzję w całości albo w części jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, albo też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Jednocześnie art. 134 p.p.s.a. w § 1 stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Materialnoprawną podstawę decyzji wydanych w kontrolowanym postępowaniu stanowił przepis art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej powoływanej jako "u.s.u.s."). Zgodnie z ust. 1 i ust. 2 tego artykułu należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach enumeratywnie wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano ponadto wyjątek od powyższej zasady w postaci możliwości umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).

Zawarte w przepisach normujących umarzanie należności z tytułu składek, tj. w ust. 1 i 2 oraz ust. 3a art. 28 u.s.u.s. sformułowanie "mogą być umarzane" oznacza, iż regulacje te należą do sfery uznania administracyjnego.

Uznanie oznacza przyznanie organowi administracji przy podejmowaniu decyzji pewnego stopnia swobody, pozwalającej na wybór spośród kilku prawnie dopuszczalnych wariantów rozstrzygnięć tego, który organ uważa za najbardziej właściwy. Od oceny organu zależy więc czy wydana zostanie decyzja umarzająca należność w całości lub w części. Cechą specyficzną instytucji uznania jest to, że decyzja wydana w tym trybie nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia celowości. Nie oznacza to jednak wyłączenia decyzji uznaniowych całkowicie spod kontroli sądowej. Kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego dotyczy prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z regułami postępowania zawartymi w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 kodeksu postępowania administracyjnego, tzn. czy organ w sposób prawidłowy ustalił i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o umorzeniu lub odmowie umorzenia należności. Wybór treści rozstrzygnięcia przez organ nie może być bowiem dowolny, ale musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lutego 1996 r., II SA 2875/95, Wokanda 1996/6/32).

W myśl przepisu art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przepis ten wyraża jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego, zasadę prawdy obiektywnej. Zasada ta oznacza, że na organ administracji publicznej nałożony jest obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą w celu ustalenia stanu faktycznego zgodnego z rzeczywistością.

Zgodnie natomiast z przepisami art. 77 § 1 i 80 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a następnie na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić czy dana okoliczność została udowodniona. Ocena powinna być oparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału dowodowego.

Organy administracji publicznej są więc na podstawie przytoczonych przepisów zobowiązane do podjęcia wszelkich niezbędnych czynności proceduralnych w celu zebrania pełnego materiału dowodowego, dopiero bowiem wówczas mogą ocenić czy dana okoliczność została wyjaśniona i udowodniona.

Z powyższymi przepisami pozostaje w związku norma art. 9 k.p.a., który przewiduje, że organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.) - winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji, stanowiącym - stosownie do treści art. 107 k.p.a. - jej integralną część, którego zadaniem jest wyjaśnienie podjętego przez organ rozstrzygnięcia. Braki w tym zakresie uzasadnienia decyzji o charakterze uznaniowym uniemożliwiają - w przypadku jej zaskarżenia - ustalenie czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego. Swobodne uznanie nie może być bowiem tożsame z dowolnością (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 14 kwietnia 2005 roku, III SA/Wa 180/05, LEX nr 166546). Przy tym przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a.

W ocenie Sądu powyższych wymogów nie spełnia zaskarżona decyzja z dnia [...] października 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie dokonał bowiem wszechstronnego rozważenia istotnych w sprawie okoliczności i nie uzasadnił w przekonujący sposób rozstrzygnięcia nieuwzględniającego wniosku P.D. o umorzenie należności.

Wskazać należy, że jeżeli w postępowaniu z wniosku o umorzenie należności Zakład nie ustali całkowitej nieściągalności, to musi stwierdzić czy zostało wykazane, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zapłata należności pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, m.in. z uwagi na pozbawienie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz z uwagi na to, że zobowiązany lub członek jego rodziny dotknięty jest przewlekłą chorobą. Ciężar dowodu zaistnienia przesłanek umorzenia, co do zasady, spoczywa na wnioskodawcy, ale to organ odpowiada za przeprowadzone postępowanie dowodowe oraz rzetelność dokonanych ustaleń. Prawidłowość czynności organu podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i prawnym.

Przy tym w odniesieniu do kwestii zgromadzenia materiału dowodowego trzeba podkreślić, że przewidziany w powołanym wyżej art. 9 k.p.a. obowiązek informowania i wyjaśnienia stronom przez organ prowadzący postępowanie całokształtu okoliczności faktycznych i prawnych toczącej się sprawy powinien być rozumiany tak szeroko, jak to jest tylko możliwe (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lipca 1992 r., III ARN 40/92, POP 1993/4/68, LEX nr 10909, z glosami aprobującymi W. Tarasa oraz J. Zimmermanna, PiP 1993, z. 3, s. 110-114 oraz 116-120). Na mocy art. 9 k.p.a. Zakład był zatem zobowiązany do wyczerpującego informowania skarżącego o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogłyby mieć wpływ na rozstrzygnięcie ze względu na przedmiot postępowania i udzielania mu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W ramach prawidłowej realizacji opisanego obowiązku Zakład winien był więc poinformować P.D. o potrzebie wskazania i udokumentowania wysokości świadczenia rentowego żony skarżącego, jak również przedstawienia wszelkich faktur obejmujących wydatki na leczenie, w tym, ewentualnie w odpisach, faktur złożonych wcześniej w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej [...] dla potrzeb uzyskania świadczeń z pomocy społecznej. Niezrealizowanie obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. skutkowało zaś niepełnym ustaleniem okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Wymaga natomiast zaznaczenia, że w postępowaniu prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności organ ustalając sytuację majątkową dłużnika powinien m. in. porównać stwierdzoną aktualną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać dochody zobowiązanego (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego w rodzinie strony z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy strona jest w stanie faktycznie spłacić istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla podstawowego utrzymania siebie i swojej rodziny.

W rozpatrywanej sprawie Zakład nie dokonał zaś ustaleń w zakresie sumarycznego zestawienia dochodów i wydatków w rodzinie skarżącego, nie ustalił, jaką kwotą dysponuje na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych oraz nie rozważył czy spłata zobowiązań z tytułu składek jest w tej sytuacji możliwa bez wywołania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, jak przewiduje to § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zakład nie skonfrontował sytuacji materialnej skarżącego z wysokością zaległej należności i nie wskazał dochodów wnioskodawcy i jego rodziny, które zdaniem Zakładu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia. Zakład stwierdził, że wnioskodawca ponosi opłaty za gaz w kwocie 58 zł miesięcznie oraz wydatki na zakup opału średnio 112,76 zł miesięcznie, obciąża go zobowiązanie z tytułu podatku rolnego dla gospodarstwa rolnego w wysokości 45,83 zł miesięcznie. Zakład określił także wysokość miesięcznych kosztów ponoszonych przez P.D. w związku z zakupem leków, nie ustalając przy tym w pełni ich wysokości. Jednakże organ poprzestał na wskazaniu tych okoliczności i odstąpił od łącznego zestawienia ponoszonych wydatków z dochodami rodziny skarżącego. Organ pominął również, że wydatki wskazane przez wnioskodawcę nie stanowią jedynych kosztów, które wiążą się z utrzymaniem rodziny skarżącego. Nie może bowiem budzić wątpliwości konieczność ponoszenia choćby wydatków na wyżywienie i ubranie. Zakład nie odniósł się także do powoływanych przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności zamieszkiwania w budynku wymagającym kapitalnego remontu, w tym przebudowy przeciekającego dachu, faktu braku maszyn rolniczych oraz zwierząt gospodarskich poza drobiem, a które to okoliczności wskazują również na złą sytuację majątkową rodziny zobowiązanego.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Zakład stwierdził, że oprócz uzyskiwanej przez żonę wnioskodawcy renty rolniczej, której wysokość nie została w sprawie ustalona, źródłem utrzymania trzyosobowej rodziny skarżącego jest dochód z gospodarstwa rolnego o powierzchni 3 ha fizycznych, tj. 4,4035 ha, przeliczeniowych w kwocie 10.031,20 zł rocznie, a zatem 835,93 zł miesięcznie. Dochód ustalono na podstawie złożonego przez wnioskodawcę zaświadczenia Urzędu Gminy [...] o wysokości dochodu z gospodarstwa rolnego obliczonego na podstawie Obwieszczenia Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 23 września 2011 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2010 r.(M.P. Nr 87, poz. 917). Bez analizy ze strony Zakładu pozostał jednakże zawarty w odwołaniu od decyzji z dnia [...] sierpnia 2012 r. argument, że obliczony w oparciu o powołane przepisy dochód nie jest dochodem rzeczywistym, gdyż jedna z działek wchodzących w skład gospodarstwa rolnego skarżącego stanowi w istocie zarośnięty krzakami nieużytek.

Zakład w zgodzie ze złożonymi do akt sprawy dokumentami ustalił, że P.D. cierpi na przewlekłe obturacyjne zapalenie oskrzeli, robaczycę, kamicę moczową, niedomykalność zastawki trójdzielnej serca, w 1994 r. przebył uraz głowy i wstrząśnienie mózgu, wymaga okresowego leczenia w poradni rodzinnej i specjalistycznych, a żona wnioskodawcy E.D. od grudnia 2008 r. leczy się z powodu choroby nowotworowej lewej piersi, ponadto ma zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, wymaga wzbogaconej diety, oszczędzającego trybu życia, bez jakiegokolwiek wysiłku fizycznego i stresu. Jednakże dokonując oceny przesłanek umorzenia należności organ nie przypisał powyższym ustaleniom dostatecznej wagi, odpowiedniej do charakteru ustalonych schorzeń i ich następstw dla sytuacji materialnej rodziny. Niewątpliwie zaś schorzenia, na jakie cierpią skarżący i jego żona sprawiają, że możliwości zarobkowe skarżącego są co najmniej ograniczone, skoro P.D. wskazuje na konieczność korzystania z pomocy sąsiadów nawet przy uprawie niewielkiego gospodarstwa rolnego. Zarazem niezbędne potrzeby rodziny są większe od przeciętnych z uwagi na konieczność zapewnienia żonie skarżącego wzbogaconych posiłków zgodnie ze wskazaniami lekarskimi, ponoszenia wydatków na zakup leków w skomplikowanym procesie leczenia choroby nowotworowej oraz koszty dojazdów obojga małżonków na wizyty lekarskie. Zakład nie rozważył również, że w świetle dokumentacji lekarskiej schorzenia E.D. i P.D. trwają od kilku lat, bez wątpienia negatywnie wpływając na sytuację materialną rodziny i uniemożliwiając jej poprawę, czego potwierdzeniem jest fakt korzystania od 2008 roku ze świadczeń pomocy społecznej.

Nie można też podzielić stanowiska Zakładu, który oceniając wniosek skarżącego w kontekście interesu społecznego i słusznego interesu obywatela uznał, że korzystanie ze świadczeń pomocy społecznej, a więc w istocie z pomocy państwa, nie jest okolicznością przemawiającą za uwzględnieniem wniosku o umorzenie należności. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 września 2011 r., II GSK 931/10 oraz z dnia 20 marca 2007 r., II GSK 345/06, LEX nr 321267). Należy podkreślić, że podjęcie rozstrzygnięcia w ramach uznania administracyjnego wymaga by interes społeczny i słuszny interes obywatela (często sprzeczne) zostały należycie wyważone. Zaskarżona decyzja nie odpowiada temu wymogowi.

Wreszcie, trzeba zauważyć, że w myśl art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład w całości lub w części. Zatem wszechstronnie rozpatrując sprawę z wniosku o umorzenie należności Zakład Ubezpieczeń Społecznych winien rozważyć czy w sytuacji, gdy uznaje brak podstaw do ich umorzenia w całości, nie zachodzą przyczyny, dla których zasadnym byłoby częściowe umorzenie należności składkowych, których łączna kwota w okolicznościach rozpoznawanej sprawy wynosi ponad 9.000 zł. Dopiero tak przeprowadzona ocena będzie stanowiła ocenę pełną z punktu widzenia normy art. 28 ust. 1 ustawy. W niniejszej sprawie Zakład nie przedstawił jednak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji tego rodzaju oceny mimo, że stwierdził trudną sytuację finansową wnioskodawcy.

Omówione wadliwości postępowania przy wydaniu zaskarżonej decyzji skutkowały uznaniem zaistnienia przewidzianej w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. podstawy do jej uchylenia przez Sąd.

Nie zasługiwał natomiast na podzielenie zawarty w skardze zarzut niewłaściwości organu, który wydał zaskarżoną decyzję. Zgodnie z art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, od decyzji w sprawach o umorzenie należności nie przysługuje odwołanie do sądu według zasad określonych w przepisach kodeksu postępowania cywilnego, natomiast stronie przysługuje prawo wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego. Zaskarżona decyzja została wydana w opisanym trybie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, w imieniu którego decyzję podpisał Dyrektor Oddziału [...] działający z upoważnienia Prezesa Zakładu, jako organu uprawnionego do reprezentacji Zakładu na mocy art. 73 ust. 1 ustawy.

Ponownie rozpatrując sprawę Zakład Ubezpieczeń Społecznych powinien w sposób wszechstronny rozważyć czy w istocie istnieje możliwość poniesienia przez skarżącego ciężaru uiszczenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy, czy też zachodzą podstawy do umorzenia należności z tego tytułu w całości lub w części, mając na względzie przesłanki wynikające z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Podstawę dla wymienionych rozważań powinny przy tym stanowić ustalenia istotnych w sprawie okoliczności aktualne na dzień wydania ponownej decyzji.

Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekł jak w sentencji.