Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1083/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2023-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zaliczka alimentacyjna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2021 poz 877
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Marcin Kamiński /spr./ AWSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant specjalista Anna Mazurek–Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 lutego 2023 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 14 czerwca 2022 r. nr SKO.405.ZA.1296.14.2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego - skargę oddala –


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi D. K. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu (organ odwoławczy) z dnia 14 czerwca 2022 r. nr SKO.405.ZA.1296.14.2022 utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] (organ I instancji) z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

Decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] organ I instancji działając na podstawie art. 27 ust. 1, ust. 1a, ust. 3, art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (u.p.o.u.a.) art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) – odmówił umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz M. M. i E. M. w wysokości 46.960,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi, które na dzień wydania decyzji wynoszą 608,50 zł.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 27 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a. dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. Organ I instancji stwierdził, że przepis art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Organ I instancji podał, że w związku z trudną sytuacją finansową i osobistą skarżąca złożyła wniosek o umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Wniosek umotywowała tym, że z powodu trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej nie jest w stanie dokonać zwrotu świadczeń. Skarżąca jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Od wielu lat cierpi na [...]. Ponadto skarżąca wskazała, że utrzymuje się ze świadczenia rentowego, z którego Komornik Sądowy prowadzi egzekucję należności z funduszu alimentacyjnego. Po opłaceniu wszelkich opłat, rachunków stałych oraz wykupieniu leków na życie pozostaje skarżącej niewielka kwota. W związku z powyższym zwróciła się do organu o całkowite umorzenie zaległości.

Organ I instancji ustalił, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Zamieszkuje w 1-pokojowym mieszkaniu komunalnym. Opłaty związane z jego użytkowaniem regulowane są na bieżąco (czynsz - 213,88 zł, gaz - 30,75 zł, energia - 108,55 zł, woda - 38,77 zł, Stella - 48,00 zł), skarżąca otrzymuje dofinansowanie do opłat w wysokości 135,63 zł. Podstawowe źródło dochodu skarżącej stanowi świadczenie rentowe w wysokości 1.350,49 zł, w tym dodatek pielęgnacyjny w wysokości 239,66 zł, oraz świadczenie uzupełniające w wysokości 500,00 zł. Skarżąca złożyła wniosek do ZUS o przyznanie renty rodzinnej (na dzień dzisiejszy postępowanie toczy się przed sądem powszechnym po odwołaniu wniesionym przez ZUS). Pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy wskazał, że trudne jest określenie faktycznych, regularnych wydatków skarżącej na leki. Z przedstawionych faktur wynika, iż koszty te nie są stałe (listopad 2021 r. - 377,43 zł, grudzień 2021 r. - 126,21 zł, luty 2022 r. - 597,75 zł). Wątpliwości pracownika wzbudziły faktury za miesiąc luty 2022 r., gdyż leki zostały zakupione w dniu przeprowadzania wywiadu środowiskowego, w większości są to suplementy w dużych ilościach. Skarżąca nie korzysta z pomocy finansowej MOPS w [...], korzysta natomiast ze wsparcia Środowiskowego Domu Samopomocy (pobyt i gorące posiłki). Z opinii pracownika socjalnego wynika, iż pomimo niepełnosprawności skarżąca jest osobą bardzo zaradną. Z oświadczenia złożonego pod odpowiedzialnością karną w dniu 14 marca 2022 r. wynika, że skarżąca starała się o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, z uwagi na inne długi w wysokości ok. 50.000 zł. W dniu [...] kwietnia 2022 r. Sąd Rejonowy w [...] ogłosił upadłość skarżącej. Organ podał, że do tej pory skarżąca nie podejmowała żadnych działań w celu spłaty długów, nie starała się również o obniżenie wysokości alimentów, co oznacza, że uznawała zasądzoną kwotę za adekwatną do swoich możliwości finansowych (450,00 zł na rzecz E. M. i 450,00 zł na rzecz M. M.). Ponadto skarżąca oświadczyła, że nie posiada żadnych nieruchomości, ruchomości oraz oszczędności, z których można by spłacić zaległości. Organ I instancji wspomniał, że uwzględnienie przez sąd wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, nie ma wpływu na zadłużenie alimentacyjne. Zgodnie bowiem z przepisami Prawa upadłościowego nie podlegają umorzeniu zobowiązania o charakterze alimentacyjnym. Zdaniem organu jest to wynikiem ogólnego założenia ustawodawcy, że zobowiązania o charakterze alimentacyjnym wynikające z obowiązków m. in. rodzicielskich, powinny być traktowane jako te, których obowiązek uiszczenia i spłacenia ma charakter niekwestionowany w polskim porządku prawnym. Nie można się zgodzić również z argumentem zawartym we wniosku o umorzenie należności, że sytuacja zdrowotna skarżącej spowodowała, iż spłata zobowiązań stała się niewykonalna, gdyż z akt sprawy wynika, iż w latach wcześniejszych legitymowała się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniami odpowiedniego zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej (np. orzeczenie z dnia [...] października 2009 r. znak: [...]). Tym samym skarżąca miała możliwość uzyskania dodatkowego dochodu i bieżącego regulowania zobowiązań. Organ I instancji stwierdził, że aktualna sytuacja skarżącej nie przesądza o braku możliwości spłaty zadłużenia. Skarżąca posiada stały dochód, z którego prowadzona jest egzekucja należności, stopień niepełnosprawności został ustalony czasowo, do dnia 28 lutego 2025 r., toczy się postępowanie o przyznanie renty rodzinnej po matce (a to daje podstawy do twierdzenia, iż w przypadku pozytywnego wyniku skarżąca będzie dysponować dodatkowym dochodem, co umożliwi przynajmniej częściową spłatę zadłużenia).

Organ I instancji zaznaczył, że dokonując wykładni użytego przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego, należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 tej ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Oznacza to, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów, nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Podkreślenia jednak wymaga, że taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu. Przepis art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Dokonując zatem wykładni art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. nie można pominąć, że należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Organ administracji badając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego może bowiem, a wręcz powinien oceniać perspektywy i rokowania na przyszłość w tym zakresie, a perspektywy i rokowania co do sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika mogą leżeć u podstaw uznania administracyjnego w sprawie udzielenia ulgi z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Należy też mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w przypadku rodziców w stosunku do dzieci, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w wyjątkowych sytuacjach. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażoną w preambule Konstytucji RP), stosownie do której Państwo ma wspierać, a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane. Zatem nie jest uzasadnione, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników, tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych. Obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. Wynika to z faktu, iż alimenty służą realizacji ochrony dobra dzieci poprzez zapewnienie środków na ich godziwe utrzymanie, wychowywanie czy też edukację. Ponieważ skarżąca nie wywiązywała się ze swojego obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, stały się one uprawnione do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości zasądzonych alimentów. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego, to świadczenia wypłacane w zastępstwie dłużnika pod tytułem zwrotnym. Nie ma więc żadnego powodu, by obowiązek zwrotu zapłaconych za dłużnika alimentacyjnego kwot podlegał łagodniejszemu reżimowi niż obowiązek alimentacyjny. Nawet wyjątkowo trudna sytuacja finansowa, która jest efektem zawinionych działań zobowiązanego do utrzymania dziecka, nie powinna stanowić przyczyny jego zwolnienia z obowiązku zwrotu wypłaconych za niego alimentów. Wypłata osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego w miejsce przyznanych mu od rodzica alimentów nie stanowi bowiem zwolnienia tego rodzica z jego obowiązku. Powstanie zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania, które polegało na nie wywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego wyrokiem sądowym. Nie można pominąć okoliczności, że rozpoznawanie wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wymaga wyważenia interesu jednostki i interesu społecznego. Nie można bowiem zapominać o tym, że umorzenie ma charakter trwały, co oznacza, że raz umorzone należności i odsetki nie podlegają już egzekucji. W ocenie organu I instancji okoliczności podane przez skarżącą w toku postępowania administracyjnego nie mogą być w żadnym wypadku kwalifikowane jako uzasadniające udzielenie ulgi w spłacie należności, nawet jeżeli nie wykonuje ona pracy zarobkowej, nie uzyskuje jakichkolwiek świadczeń z zabezpieczenia społecznego czy też z pomocy społecznej i utrzymuje się wyłącznie ze świadczenia rentowego. Analiza sytuacji majątkowej, dochodowej i rodzinnej skarżącej wskazuje na jej bierną postawę w spłacaniu należności związanych z wychowaniem własnych dzieci, a obecna sytuacja majątkowa i rodzinna nie uzasadnia uwzględnienia wniosku o umorzenie. Długi powstały w związku z finasowaniem opieki nad dziećmi, od której uchylała się skarżąca od wczesnych lat powstania obowiązku alimentacyjnego (pierwszy wyrok zasądzający alimenty z [...] kwietnia 2003 r., egzekucja jest prowadzona od dnia 19 stycznia 2004 r.). Brak jest jakichkolwiek podstaw ku temu, by tego rodzaju zachowania premiować. Niezaprzeczalnie każdy z obywateli chciałby żyć bez zobowiązań i długów, ale wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach organy administracji są uprawnione do uwzględnienia wniosków obywateli o udzielenie ulgi w spłacie. Wymagania interesu społecznego lub słusznego interesu strony powinny być ustalone w konkretnej sprawie i muszą wynikać ze stanu faktycznego i prawnego sprawy. Interes strony winien być "słuszny" w rozumieniu obiektywnym, tj. usprawiedliwiony okolicznościami sprawy i akceptowany w świetle obowiązującego porządku prawnego, również z punktu widzenia interesu społecznego. Zgodnie z tą zasadą organ administracji publicznej obowiązany jest działać na podstawie prawa i w granicach prawa. O istnieniu ważnego interesu strony nie decyduje jej subiektywne przekonanie, lecz obiektywne kryteria zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Natomiast przez interes społeczny rozumie się wytyczną postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie obywateli do organów władzy. Niedomaganie się od strony zwrotu powstałego zadłużenia naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes Państwa ale również wartości wspólne dla całego społeczeństwa a co za tym idzie sprawiedliwość społeczną oraz zaufanie obywateli do organów władzy. Pomimo obecnej sytuacji zdrowotnej i finansowej skarżącej nie jest wykluczone, że w przyszłości będzie możliwa spłata zadłużenia, zyska dodatkowy dochód, z którego będzie możliwa częściowa lub całkowita spłata zobowiązań spłata zobowiązań. Organ I instancji wskazał, że podstawę wydania decyzji w niniejszej sprawie stanowi art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., a jej interpretacja nie może pomijać celu ustawy sformułowanego w preambule. Ustawodawca wskazał bowiem, iż dostarczenie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w k.r.o., a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. W związku z powyższym umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem podlegającym ścisłej interpretacji. Zachodzić może wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności (niezależnych od dłużnika alimentacyjnego) jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Chociaż skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji, nie jest to jednak sytuacja wyjątkowa. Organ wyjaśnił, że sprawa została również przeanalizowana w oparciu o art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., chociaż skarżąca się o to nie zwracała. Z analizy dokonanych wpłat wynika jednak, że w rozstrzyganej sprawie skarżąca również nie spełnia warunków uprawniających do umorzenia należności na podstawie tego przepisu.

Mając powyższe na względzie, organ I instancji uznał, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymanych przez osoby uprawnione, ani z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. (trudna sytuacja), ani z art. 30 ust.1 u.p.o.u.a. (skuteczna egzekucja). Organ wspomniał, że podejmując decyzję o odmowie udzielenia ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uwzględniono nie tylko sytuację jednostki, ale interes społeczny i słuszny interes obywateli, polegający na równym traktowaniu w sferze zobowiązań z tytułu zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Skarżąca ponosi odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jej dzieci alimentów i spoczywa na niej obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych, która w niniejszej sprawie w uznaniu organu nie miała miejsca. Organ zaznaczył, że odmowa umorzenia należności nie przekreśla prawa do ubiegania się o umorzenie tych należności w przyszłości.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

- art. 7 k.p.a. poprzez brak należytego wyjaśnienia stanu faktycznego;

- art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a także wadliwych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji majątkowej, osobistej i możliwości zarobkowych;

- art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a poprzez przedstawienie błędnego uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonej decyzji, w szczególności w zakresie ustalenia dochodów i koniecznych wydatków, stanu zdrowia oraz możliwości zarobkowych;

- art. 11 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie przyczyn, dla których organ w ramach uznania administracyjnego podjął decyzję niekorzystną dla skarżącej oraz ustalenie w sposób dowolny braku spełnienia przesłanek;

- art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że skarżąca była w stanie podjąć jakąkolwiek pracę, a co za tym idzie, jest w stanie spłacić przedmiotową należność, zaś [...] nie jest okolicznością uniemożliwiającą umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, organ odwoławczy decyzją z dnia 14 czerwca 2022 r. nr SKO.405.ZA.1296.14.2022 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy stwierdził, że zaskarżona decyzja organu I instancji odpowiada prawu, gdyż poprzedzona była prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, nadto w jego toku podjęto wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia, zebrano dowody w celu ustalenia istnienia bądź nieistnienia ustawowych przesłanek decyzji uznaniowej. W ocenie organu zaskarżona decyzja nie wykracza poza granice uznania administracyjnego i z całą pewnością nie nosi cech dowolności.

Organ odwoławczy podał, że bezspornym jest, iż w obecnym stanie prawnym, zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a., skarżąca, jako dłużnik alimentacyjny jest zobowiązana do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Wierzycielem należności budżetu państwa z tytułu świadczeń z tzw. "nowego" funduszu alimentacyjnego (realizowanego od 1 października 2008 r.), wypłaconych osobie uprawnionej do alimentów, w przypadku ich bezskutecznej egzekucji, jest organ właściwy wierzyciela, czyli wójt, burmistrz lub prezydent miasta, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej. Ponadto osoba będąca dłużnikiem alimentacyjnym może być zobowiązana do zwrotu należności budżetu państwa o charakterze alimentacyjnym z tytułu:

- zaliczki alimentacyjnej (realizowanej w latach 2005 - 2008) wypłaconej osobie uprawnionej na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej - wierzycielem tych należności jest organ właściwy wierzyciela, który wypłacał świadczenie,

- należności likwidatora funduszu alimentacyjnego powstałych z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych na podstawie ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym - tzw. "stary" fundusz alimentacyjny - wierzycielem tych należności jest likwidator funduszu alimentacyjnego, którym zgodnie z art. 63 ust. 3 z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, jest Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że egzekucja należności powstałych z tytułu wypłaconych ze środków budżetu państwa świadczeń w zastępstwie niepłaconych alimentów jest prowadzona przez komornika sądowego. Wobec powyższego, to komornik sądowy zajmuje się egzekucją zobowiązań z majątku dłużnika alimentacyjnego i ustalaniem składników tego majątku. Jest to obowiązek komornika sądowego w ramach egzekucji świadczeń alimentacyjnych.

Jednocześnie organ odwoławczy zauważył, że obowiązujące regulacje prawne zawierają mechanizmy premiujące dłużników, którzy regularnie spłacają ciążące na nich zobowiązania. Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 u.p.o.u.a., w łącznej wysokości:

1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

Niezależnie od powyższego zapisu, zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi, dłużnicy alimentacyjni, którzy znajdują się w trudnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej, czy dochodowej, mogą także skorzystać z odpowiednich ulg w spłacie należności. W przypadku należności z tytułu "nowego" funduszu alimentacyjnego, zgodnie z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3).

W świetle powyższego organ odwoławczy zauważył, że przepis art. 30 u.p.o.u.a. normuje dwa niezależne od siebie tryby, w ramach których właściwy organ może weryfikować zaistnienie przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów. W przypadku pierwszego trybu, uregulowanego w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., zastrzeżonego do właściwości organu właściwego dłużnika ustawodawca precyzyjnie określił przesłanki, na podstawie których organ może (choć nie jest do tego zobligowany) umorzyć dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w określonej procentowo wysokości (30%, 50% lub 100%). Z kolei w odniesieniu do drugiego z trybów, określonego w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., organ wyjaśnił, że ustawodawca nie określił przesłanek, na podstawie których organ może (choć nie jest do tego zobligowany) umorzyć dłużnikowi alimentacyjnemu należności. Zatem wydanie decyzji na podstawie powołanego przepisu oparte jest na uznaniu administracyjnym. Organ ma możliwość dokonania wyboru w kwestii rozstrzygnięcia, co oznacza, że może umorzyć należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności bądź rozłożyć należność na raty albo też w zależności od poczynionych w toku postępowania wyjaśniającego ustaleń, odmówić zastosowania ulgi. Przyjmuje się, że przesłankami, które w tym wypadku, organ ma obowiązek ustalić i poddać dogłębnej ocenie są: sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika.

Organ odwoławczy wskazał, że jak trafnie ocenił organ I instancji, art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. w rozpatrywanej sprawie nie ma zastosowania. W rozpoznawanej sprawie nie ma jest również podstaw do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Przeprowadzona analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pozwala stwierdzić, że w toku postępowania poprzedzającego wydanie kontrolowanej decyzji organ I instancji prawidłowo ustalił i udokumentował sytuację dochodową, rodziną i zdrowotną skarżącej. Ustalenia poczynione w tym zakresie przez organ I instancji pokrywają się z ustaleniami organu odwoławczego, który oparł się o dokumenty złożone do akt sprawy, takie jak: pismo do Kancelarii Syndyka w [...] [...] wraz z kserokopią zgłoszenia wierzytelności, oświadczenie pod odpowiedzialnością karną z dnia 16 maja 2022 r., zawiadomienie o ogłoszeniu upadłości z dnia [...] maja 2022 r., kserokopia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] października 2009 r., kserokopia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2009 r., zawiadomienie o wszczęciu postępowania z dnia [...] maja 2022 r. znak: [...], opinia Wydziału ŚR z dnia 15 marca 2022 r., pismo skarżącej wraz z kopią wyroku Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] marca 2022 r., sygn. akt [...], oświadczenie skarżącej z dnia 14 marca 2022 r., opinia MOPS w [...] z dnia 8 marca 2022 r., pismo Komornika Sądowego w [...] z dnia 4 marca 2022 r., wniosek dłużniczki wraz z załącznikami z dnia 10 lutego 2022 r. Ponadto organ odwoławczy dopuścił w trybie art. 136 k.p.a. wnioskowane w odwołaniu dowody z dokumentów w postaci: kserokopii opinii sądowo-lekarskiej z dnia [...] stycznia 2022 r., kserokopii zaświadczeń lekarskich skarżącej, kserokopii faktur za lekarstwa.

Oceniając sytuację dochodową skarżącej, w kontekście podstaw do umorzenia należności organ odwoławczy uwzględnił, czy istnieją po jej stronie możliwości, czy też zasoby w celu poprawy własnej sytuacji i tym samym podołania obowiązkowi spłaty należności alimentacyjnych. Otóż o ile poza sporem pozostaje, iż skarżąca nie jest osobą zdolną do pracy zarobkowej, zauważyć trzeba, że jej świadczenie może w przyszłości być wyższe niż obecnie pobierana renta. Tymczasem umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego możliwe jest wówczas, gdy strona z uwagi na wyjątkowe i nadzwyczajne okoliczności nie jest w stanie podołać obowiązkowi alimentacyjnemu oraz późniejszej spłacie należność z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jeżeli natomiast istnieją możliwości, pespektywy czy zasoby, wówczas nie ma podstaw do uznania, że strona znajduje się w sytuacji wyjątkowej, która wskazuje na zasadność umorzenia wnioskowanych należności. Organ odwoławczy ponownie rozpoznając sprawę podzielił pogląd organu I instancji, a mianowicie, że nie można się zgodzić również z argumentem zawartym we wniosku o umorzenie należności, iż to wyłącznie sytuacja zdrowotna skarżącej spowodowała, iż spłata zobowiązań stała się niewykonalna. Skarżąca legitymowała się przecież w ubiegłych latach orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniami odpowiedniego zatrudnienia w zakładzie pracy chronionej, co wynika z jasno treści orzeczenia z dnia [...] października 2009 r. znak: [...]. Organ zgodził się z tym, że skarżąca miała możliwość uzyskania dodatkowego dochodu i bieżącego regulowania zobowiązań, czego nie czyniła.

Ponownie przeprowadzone postępowanie dowodowe skłoniło organ odwoławczy do przyjęcia, że aktualna sytuacja skarżącej nie przesądza o braku możliwości dalszej spłaty zadłużenia, zwłaszcza w perspektywie zakładanego otrzymania, relatywnie wyższego świadczenia. Skarżąca bezspornie posiada stały dochód, z którego już jest prowadzona egzekucja należności. Końcowo organ zauważył, że w chwili obecnej nie są już wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, co spowoduje, iż w przypadku regularnych spłat kwota zaległości objęta zaskarżoną decyzją będzie sukcesywnie się zmniejszać, nie zaś wzrastać.

Oceniając zasadność umorzenia należności organ odwoławczy miał na względzie, że skarżąca co do zasady ponosi pełną odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez Państwo zastępczo na rzecz jej dzieci alimentów. Wobec braku wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, koszt utrzymania dzieci pokrywany był przecież ze środków Skarbu Państwa. Z tego powodu to na skarżącej spoczywa obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Zwrot należności jest bowiem zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych. Sytuacja skarżącej taką nie jest.

Organ odwoławczy miał również na uwadze charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 k.r.o. w przypadku rodziców w stosunku do dzieci, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w wyjątkowych sytuacjach. W ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych, wypracowanym na tle art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. podkreśla się, że sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Przy czym, taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być odebrane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, w sytuacji gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę na kolejną okoliczność, otóż skarżąca zwróciła się od razu o udzielenie ulgi w formie najbardziej definitywnej, polegającej na umorzeniu należności. Nie skorzystała tym samym w pierwszej kolejności z udzielenia innych ulg w spłacie swoich zobowiązań, o których stanowi art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., polegających na rozłożeniu na raty, czy odroczenie terminu płatności zadłużenia. Organ odwoławczy podzielił prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że wymienione w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. rodzaje ulg w spłacie należności alimentacyjnych powinny być stosowane w określonym porządku, a więc od środka wywołującego najmniejszy skutek, aż po środek wywołujący skutek najbardziej definitywny. Skarżąca jako dłużnik alimentacyjny powinna więc w pierwszej kolejności zwrócić się o odroczenie terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożenia tej spłaty na raty, a dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie występującej należności.

Organ odwoławczy nie dopatrzył się naruszenia art. 7 k.p.a. poprzez brak należytego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Organ stwierdził, że bez wątpienia zasada prawdy obiektywnej jest jedną z naczelnych zasad postępowania. Sprawa z wniosku skarżącej rozstrzygana jest decyzją uznaniową organu, w związku z czym działanie organu korzystającego z uznania administracyjnego musi mieścić się w granicach zakreślonych, wynikającym z art. 7 k.p.a., dążeniem do wyjaśnienia prawdy obiektywnej i obowiązkiem załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony. Takiego uwzględnienia bezsprzecznie organ I instancji dokonywał, ważył bowiem oba interesy. Wychodząc z słusznego założenia, że wymagania interesu społecznego lub słusznego interesu strony powinny być ustalone w konkretnej sprawie i muszą wynikać ze stanu faktycznego i prawnego sprawy, organ ustalił stan faktyczny niezbędny do rozpatrzenia sprawy. W ocenie organu I instancji interes skarżącej winien być "słuszny" w rozumieniu obiektywnym tj. usprawiedliwiony okolicznościami sprawy i akceptowany w świetle obowiązującego porządku prawnego, również z punktu widzenia interesu społecznego. Organ odwoławczy akceptuje takie podejście. Nie można bowiem przyjąć, że o istnieniu ważnego interesu skarżącej w udzieleniu jej pomocy w postaci umorzenia decyduje tylko jej subiektywne przekonanie o jej trudnościach, lecz należy zważyć obiektywne kryteria zgodnie z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości. Bezsprzecznie interes społeczny nakazuje mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak sprawiedliwość oraz zaufanie obywateli do organów władzy. Jak trafnie przyjął organ I instancji, niedomaganie się od strony zwrotu powstałego zadłużenia naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes Państwa ale również wartości wspólne dla całego społeczeństwa a co za tym idzie sprawiedliwość społeczną oraz zaufanie obywateli do organów władzy. Skoro bowiem sytuacja skarżącej nie jest wyjątkowa, organ I instancji nie może działając w granicach i na podstawie prawa udzielić skarżącej umorzenia, gdyż taka decyzja premiowałaby interes skarżącej a niezasadnie godziła w interes społeczny. Zdaniem organu nie można w stanie sprawy mówić o przekroczeniu granic uznania administracyjnego, skoro zastosowano właściwe proporcje pomiędzy kryterium interesu społecznego a słusznym interesem skarżącej.

Organ odwoławczy nie podzielił również słuszności zarzutu naruszenia art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a także wadliwych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji majątkowej, osobistej i jej możliwości zarobkowych. Zdaniem organu przed podjęciem decyzji organ I instancji dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Materiał dowodowy był w stanie sprawy pełny i zupełnie wystarczający do podjęcia decyzji w granicach art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Przesłankami, które w tym wypadku organ miał obowiązek ustalić i poddać dogłębnej ocenie była: sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącej. Ta została kompleksowo przedstawiona. Takimi dowodami były w sprawie dane uzyskane od pracownika socjalnego oraz potwierdzenie, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe oraz zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym. Zebrano dane do ustalenia kosztów utrzymania skarżącej, ustalono, że skarżąca otrzymuje dofinansowanie do opłat. Wskazane koszty skonfrontowano z dochodem skarżącej w postaci świadczenia rentowego, w tym dodatku pielęgnacyjnego oraz świadczenia uzupełniającego. Organ odwoławczy podzielił prawidłowość ustaleń poczynionych przez organ I instancji w zakresie dochodów skarżącej i jej możliwości dochodowych. Te mogą niewątpliwie ulec poprawie pomimo niezdolności skarżącej do pracy. Nowe wnioskowane świadczenie może, biorąc pod uwagę jego wysokość znacznie podnieść obecny dochód skarżącej. Z całą pewnością nie ma podstaw by nie przyjąć, że w przyszłości sytuacja materialna skarżącej nie ulegnie poprawie i nie będzie mogła zaspokoić w większym stopniu należności. Organ zwrócił uwagę, że faktycznie wydatki ponoszone przez skarżącą na zakup leków są zróżnicowane w różnych okresach czasu. Słusznie pod wątpliwość poddał organ I instancji zakup w miesiącu luty 2022 r. Nie da się nie zauważyć, że zakupione produkty nie są typowymi lekarstwami stosowanymi na dolegliwości podnoszone przez skarżącą, a stanowią tzw. produkty lecznicze OTC. Organ I instancji zauważył, że skarżąca nie korzysta z pomocy finansowej MOPS w [...], natomiast korzysta ze wsparcia Środowiskowego Domu Samopomocy, gdzie ma zapewniony pobyt, zajęcia i posiłki. Cennym dowodem w sprawie jest rzeczowa opinia pracownika socjalnego. W stosunku do skarżącej ogłoszona została postanowieniem sądu powszechnego upadłość konsumencka, z uwagi na jej inne długi i jej znaczną wysokość. Trafna jest więc uwaga organu I instancji, że dotychczas skarżąca nie podejmowała żadnych działań w celu spłaty długów, nie ubiegała również się o obniżenie przed sądem powszechnym wysokości alimentów do kwot adekwatnych.

Organ odwoławczy ocenił, że organy dysponowały niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i dokonały wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia. Skarżąca bezpodstawnie wychodzi z założenia, że obowiązek wyczerpującego zebrania przez organ materiału dowodowego korzystnego dla skarżącej dotyczy wyłącznie organu. Otóż obowiązek powyższy nie oznacza nieograniczonego obowiązku poszukiwania przez organ materiałów dowodowych, mających wykazać okoliczności korzystne dla stron postępowania. Zasada ta nie zwalnia strony postępowania z obowiązku przedstawienia takich dowodów, z których wywodzi korzystne dla siebie skutki. Skarżącej zapewniony został czynny udział w postępowaniu na każdym jego etapie. W tym obszarze także organ I instancji nie dopuścił się uchybień.

Organ odwoławczy nie dostrzegł też naruszenia art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. poprzez przedstawienie błędnego uzasadnienia faktycznego i prawnego zaskarżonej decyzji, w szczególności w zakresie ustalenia dochodów i koniecznych wydatków, stanu zdrowia oraz możliwości zarobkowych. Organ stwierdził, że rację ma skarżąca, iż decyzja odmowna wydana w granicach uznania, powinna być przekonująco i jasno uzasadniona, zarówno co do faktów, jak i co do prawa tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Organ odwoławczy stwierdził, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest poprawne. Nie można przyjąć, że organ I instancji pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez skarżącą, oraz pominął istotne dla rozstrzygnięcia sprawy materiały dowodowe. Podobnie nie ma sytuacji, aby dokonano oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Przepis art. 107 § 1 pkt 6 k.p.a. obliguje do wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych i prawnych oraz wyjaśnienia stronie przyczyn takiego a nie innego załatwienia żądania strony. Organ odwoławczy ponownie analizując sprawę uznał, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji zostało sporządzone w taki sposób, że jest możliwym poznanie toku rozumowania organu i kontrola prawidłowości rozstrzygnięcia. Decyzja organu I instancji zawiera wyjaśnienia istotnych dla sprawy okoliczności, a przez to spełnia wymogi wskazane w powołanym przepisie. Nie ma w ocenie organu miejsca podnoszone błędne uzasadnienie faktyczne i prawne zaskarżonej decyzji, w szczególności w zakresie ustalenia dochodów i koniecznych wydatków, stanu zdrowia oraz możliwości zarobkowych. Przeciwnie, stwierdzenia uzasadnienia rzeczowo tłumaczą, że po przeanalizowaniu zebranego materiału dowodowego, nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie. Nie ma wątpliwości, że organ I instancji dokonał analizy dochodów i wydatków skarżącej oraz poprawnego skonfrontowana z niepełnosprawnością. Organ trafnie wskazał, że nieuprawnionym w stanie sprawy będzie podnoszenie interesu skarżącej w umorzeniu nad interes społeczny, polegający na równym traktowaniu w sferze zobowiązań z tytułu zwrotu świadczeń. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji tłumaczy procesy myślowe, które doprowadziły organ I instancji do wydania zaskarżonego aktu. Organ odwoławczy ponownie badając sprawę podziela kierunek rozważań oraz tok rozumowania organu I instancji. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest poprawne i tym samym realizuje wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadę przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji bez potrzeby stosowania środków przymusu.

Organ odwoławczy nie dostrzegł również naruszenia art. 11 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie przyczyn, dla których organ I instancji w ramach uznania administracyjnego podjął decyzję niekorzystną dla skarżącej oraz ustalenie w sposób dowolny braku spełnienia przesłanek. Nie ma bowiem wątpliwości, że poprawne pod względem merytorycznym uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla realizacji zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Skoro natomiast uzasadnienie zaskarżonej decyzji sporządzone zostało w sposób prawidłowy, nie sposób mówić o naruszeniu art. 11 k.p.a. W sprawie jasno wyjaśnione zostały skarżącej przesłanki, którymi kierował się organ przy załatwieniu sprawy, oraz, że w świetle dowodów nie mogło zapaść pozytywne rozstrzygnięcie.

Organ odwoławczy nie zgodził się z zarzutem naruszenia art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., przy czym organ zaznaczył, że skarżąca zapewne miała na myśli ust. 2 przedmiotowego przepisu nie zaś ust. 1. Organ wyjaśnił, że zarówno Naczelny Sąd Administracyjny, jak i sądy administracyjne wypracowały jednolite stanowisko odnośnie sposobu interpretacji przepisu art. 30 ust. 1 oraz 2 u.p.o.u.a., tj. jako wyjątku od zasady z art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a., przewidującej obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela kwot wypłaconych zastępczo za dłużnika na rzecz osób uprawnionych do alimentów, łącznie z ustawowymi odsetkami. Innymi słowy, umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem podlegającym ścisłej interpretacji. Zachodzić może wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności (niezależnych od dłużnika alimentacyjnego) jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Taki sposób interpretacji wzmacnia charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 § 1 k.r.o. - w przypadku obowiązku rodziców wobec dzieci - mają charakter zobowiązań obligatoryjnych. Tym samym wykładnia przedstawiona przez organ I instancji jest zupełnie poprawna. Odnosząc się do zarzutu i przyjęcia, że skarżąca była w stanie podjąć jakąkolwiek pracę, a co za tym idzie, jest w stanie spłacić przedmiotową należność, zaś [...] nie jest okolicznością uniemożliwiającą umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, organ odwoławczy uznał, że pogląd powyższy jest uzasadniony, choć wymagający doprecyzowania. Otóż bezspornie skarżąca jest osobą niezdolną do pracy. Niemniej osiągała w przeszłości dochody ze stosunku pracy, czego dowodem są zatrudnienia przed pobieraniem świadczenia rentowego w firmach: "[...]" oraz "[...]". Dalej zauważyć trzeba, że o ile skarżąca pobiera obecnie świadczenie rentowe, niemniej ubiega się o rentę rodzinną, co może faktycznie oznaczać, że jej dochód będzie wyższy niż obecnie. Wreszcie ust. 2 art. 30 u.p.o.u.a. nie wskazuje wprost na długotrwałą chorobę oraz [...] jako nakazującą umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Otóż kryterium dla organu jest zawsze sytuacja dochodowa i rodzinna, nie zaś zdrowotna dłużnika. Odnosząc się do dowodów w postępowaniu administracyjnym, organ odwoławczy stwierdził, że skarżąca musi mieć świadomość, że w postępowaniu administracyjnym ciężar przeprowadzenia dowodu spoczywa na tym, kto z określonego faktu wywodzi dla siebie skutki prawne. Organ jest wprawdzie zobowiązany do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale strona nie jest zwolniona od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych, skoro nieudowodnienie określonego faktu może prowadzić do wydania decyzji dla niej niekorzystnej. Tymczasem skarżąca wychodzi z błędnego założenia, że to wyłącznie organ ma podejmować wszelkie czynności i to tak długo, dopóki nie wykażą one korzystnych dla skarżącej okoliczności. Taki pogląd jest chybiony. Skoro w obliczu przesłanek z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ dysponował materiałem pełnym i wystarczającym do podjęcia decyzji, nie ma mowy o naruszeniu w tym zakresie. Dokonując oceny wnioskowanych w odwołaniu dowodów z dokumentów, w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., organ odwoławczy zauważył, że w kwestii postępowania dowodowego, zwłaszcza przed organem II instancji należy mieć na względzie, że postępowanie dowodowe nie jest celem samym w sobie, a przyjęta w postępowaniu administracyjnym zasada zupełności materiału dowodowego nie oznacza, że należy prowadzić postępowanie dowodowe nawet wówczas, gdy całokształt okoliczności ujawnionych w sprawie wystarcza do podjęcia rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy przeprowadzając dowody zawnioskowane przez skarżącą stwierdził, że nie stanowią one istotnych, a przede wszystkim nowych okoliczności, nieznanych na etapie poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji. Przeciwnie, okoliczności wynikające z wnioskowanych dokumentów były już przedmiotem oceny przez organ I instancji. Zawnioskowane dowody nie były w stanie wpłynąć na zmianę orzeczenia organu I instancji. Kwestia stanu zdrowia skarżącej oraz wydatki na zakup przez nią leków, wynikające z dokumentów złożonych z odwołaniem w postaci: kserokopii zaświadczeń lekarskich, oraz kserokopii faktury za leki nie wnosi nic nowego do sprawy. Okoliczności wykazane z w/w dowodów nie odbiegają od ustaleń poczynionych przed organem I instancji i stanowią w istocie ich potwierdzenie. Przeprowadzone przed organem odwoławczym ponownie postępowanie nie potwierdziło słuszności zarzutów skarżącej wyartykułowanych przez nią w odwołaniu. Organ odwoławczy wskazał również, że Sąd Rejonowy w [...] postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2022 r. ogłosił upadłość dłużnika, którym jest skarżąca. Nie mniej okoliczność powyższa pozostaje bez wpływu na rozpoznanie wniosku skarżącej, tym bardziej że jak wynika z zalegającego w aktach sprawy dokumentu, organ I instancji w dniu 12 maja 2022 r. dokonał skutecznego zgłoszenia wierzytelności wobec upadłej skarżącej.

W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję, zaskarżając ją w całości i zarzucając naruszenie jej interesu prawnego przez błędne ustalenia faktyczne. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Wniosła również o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z jej przesłuchania na okoliczność całkowitej niezdolności do pracy powstałej przed 16 rokiem życia, jej choroby, objawów choroby, możliwości wykonywania pracy, przyczyn wystąpienia i przebiegu choroby oraz sytuacji życiowej, a także dokumentów wskazanych w uzasadnieniu skargi na okoliczności poniżej przywołane.

W uzasadnieniu skargi skarżąca stwierdziła, że ciężko sobie wyobrazić, iż osoba cierpiąca na [...] jest osobą życiowo zaradną. Skarżąca należy do 3 grupy inwalidzkiej, a inwalidztwo istnieje od urodzenia. Ponadto, skarżąca uczęszczała do szkół specjalnych, w III klasie szkoły podstawowej w [...] wykonano u niej badania[....], a wyniki badań potwierdziły [...]. Z arkuszu ocen wydanego przez Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w [...] wynika, że skarżąca [...], a warunki domowe jej rodziny zostały określone jako złe, co bez wątpienia miało wpływ na [...]. Z zaświadczeń szkolnych wynika, że skarżąca od [...] uczęszcza do [...], a więc już od I klasy szkoły podstawowej. Ponadto należy mieć na uwadze, że skarżąca, u której rozpoznano [...], jest pod stałą opieką w poradni [...]. Ostatni raz z tego powodu trafiła do szpitala [...] marca 2022 r. Nieprawdą jest natomiast, że podczas warsztatów terapii zajęciowej ukończyła kurs kucharza małej gastronomii. Odnosząc się do twierdzenia organu odwoławczego, iż zwróciła się od razu o udzielenie ulgi w formie najbardziej definitywnej, nie korzystając w pierwszej kolejności z udzielenia innych ulg w spłacie swoich zobowiązań polegających na rozłożeniu na raty, czy odroczeniu terminu płatności, skarżąca stwierdziła, że logiczne jest, że ani odroczenie płatności, ani rozłożenie na raty w jej sytuacji życiowej nie ma racji bytu. Skarżąca podała, że w 2003 r. pobierała rentę z tytułu niezdolności do pracy w wysokości: w styczniu 784,12 zł, w lutym 784,12 zł, w marcu 620,90 zł, w kwietniu 851,14 zł, w maju 666,94 zł, w czerwcu 666,94 zł, w lipcu 1375,44 zł, w sierpniu 808,64 zł, we wrześniu 808,64 zł, w październiku 808,64 zł, w listopadzie 808,64 zł, w grudniu 808,64 zł. Średnia z tych kwot jest zatem niższa niż miesięczny obowiązek alimentacyjny w 2003 r. Ponadto, okres ten był dla skarżącej bardzo ciężki pod kątem jej zdrowia [...]. [...] Skarżąca posiada stopień niepełnosprawności znaczny, orzeczenie jest wydane na stałe a niepełnosprawność istnieje od urodzenia. Skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy oraz niezdolna do samodzielnej egzystencji. Dlatego też jej sytuacja zdrowotna jest szczególnie uzasadnionym przypadkiem, który umożliwia umorzenie należności alimentacyjnych. [...]

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył, co następuje.

Skarga jako niezawierająca usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu.

W toku przeprowadzonej z urzędu (art. 134 § 1 p.p.s.a.) legalnościowej kontroli zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które których rodzaj lub stopień uzasadniałyby wzruszenie mocy obowiązującej powyższych decyzji na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a. Nie stwierdzono zatem istnienia wad nieważności i wad wznowienia postępowania, jak również takich naruszeń prawa materialnego i prawa procesowego, które miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy rozumiany jako treść końcowego jej rozstrzygnięcia.

Legalność proceduralna decyzji (w tym prawidłowość ustalenia stanu faktycznego sprawy) nie budzi zastrzeżeń. Ustalenia faktyczne są wystarczające do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy oraz znajdują odpowiednie potwierdzenie w materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy. Również legalność materialnoprawna kontrolowanych decyzji w zakresie wykładni i stosowania przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (u.p.o.u.a.), w tym art. 30 tej ustawy, została zachowana. Stan faktyczny sprawy został zatem ustalony w sposób wystarczający do dokonania oceny prawidłowości wykładni prawa materialnego oraz subsumpcji faktów sprawy.

Wniosek skarżącej z dnia 10 lutego 2022 r. o umorzenie w całości należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz M. M. i E. M. w wysokości 46.960,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi – niezależnie od niewątpliwie trudnej sytuacji osobistej (zdrowotnej) i finansowej skarżącej – należy ocenić jako przedwczesny. Jak trafnie zauważyły organy orzekające w sprawie, zasadą jest pełna spłata należności względem Państwa, które zastępczo pokryło za dłużnika alimentacyjnego jego zobowiązania, natomiast zastosowanie ulg w tym zakresie jest po pierwsze uzależnione od pojawienia się w sytuacji dochodowej lub rodzinnej wyjątkowych i nadzwyczajnych okoliczności, po drugie zaś – rozstrzygnięcie w przedmiocie udzielenia ulgi (zgodnie z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty dłużnikowi) i tak ostatecznie pozostawione jest uznaniu właściwych organów, które nawet w razie ustalenia, że zachodzą tego rodzaju wyjątkowe okoliczności w sytuacji dochodowej lub rodzinnej, nie mają obowiązku wydania decyzji uwzględniającej w całości lub w części wniosek dłużnika alimentacyjnego. Zwrot należności przez dłużnika alimentacyjnego jest bowiem zasadą, a instytucja umorzenia, rozłożenia na raty albo odroczenia terminu płatności odstępstwem, wyjątkiem od ogólnej zasady obowiązku zwrotu należności i może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 31 sierpnia 2021 r., II SA/Rz 518/21). Należy bowiem mieć na względzie charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 ustawy z 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy w przypadku rodziców w stosunku do dzieci, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w wyjątkowych sytuacjach. W ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowanym na tle art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. podkreśla się, że sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Przy czym, taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być odebrane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, w sytuacji gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 18 grudnia 2020 r. sygn. akt I OSK 2269/20, 27 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1015/20, z 14 lipca 2020 r. sygn. akt I OSK 2861/19, 20 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 3150/18, 21 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 346/19, 28 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 9/19, 14 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 2149/18).

W przedmiotowej sprawie właściwe organy po stwierdzeniu, że nie zachodzą podstawy do zastosowania art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a., przeprowadziły szczegółowe postępowanie wyjaśniające w celu ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej (osobistej) i dochodowej skarżącej, zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Z niewadliwych ustaleń organów wynika, że sytuacja osobista skarżącej jest trudna. Jest ona osobą dotkniętą licznymi schorzeniami (legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności oraz jest niezdolna do samodzielnej egzystencji; jest również całkowicie niezdolna do pracy do dnia 28 lutego 2025 r. – zgodnie z decyzją rentową ZUS). Organy nie negowały zresztą powyższych okoliczności, zauważając jednak, że nie można całkowicie wykluczyć w przyszłości pozytywnych zmian w sytuacji dochodowej skarżącej, m.in. w związku z ubieganiem się o rentę rodzinną po matce (sprawa toczy się aktualnie przed sądem ubezpieczeń społecznych) lub uzyskaniem możliwości świadczenia pracy w zakładzie pracy chronionej (aktualnie orzeczona całkowita niezdolność do pracy jest czasowa). Prawidłowa była również ocena, że skarżąca dysponując wprawdzie niewielkim (lecz stałym) dochodem w postaci renty (według danych z 2021 r. po potrąceniu w maksymalnej wysokości należności alimentacyjnych w wysokości ok. 511 zł, skarżącej pozostawało ok. 1300 zł) może regularnie dokonywać spłat z tytułu zadłużenia alimentacyjnego (które w zakresie zadłużenia głównego już nie narasta wobec ustania wypłat z funduszu alimentacyjnego – zob. wyrok SR w [...] z dnia [...] grudnia 2021 r. uchylający obowiązek alimentacyjny względem syna skarżącej M. M.). Dodatkowo należy dostrzec, że ogłoszenie przez SR w [...] upadłości konsumenckiej skarżącej (postanowienie z dnia [...] kwietnia 2022 r.) otworzyło możliwość umorzenia jej zobowiązań cywilnoprawnych (nie obejmują one zobowiązań alimentacyjnych).

Nie są także wadliwe twierdzenia, że aktualna sytuacja skarżącej nie jest nadzwyczajna i wyjątkowa na tle porównywalnych typowych sytuacji rodzinnych i dochodowych, w jakich znajdują się dłużnicy alimentacyjni. Sytuacja wnioskującego o udzielenie ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. powinna być bowiem oceniana na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych, a nie całego społeczeństwa (por. np. wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2022 r., I OSK 807/20, LEX nr 3449631; wyrok NSA z dnia 24 listopada 2022 r., I OSK 1851/20, LEX nr 3442391). W grupie porównawczej nie brakuje osób dotkniętych licznymi chorobami, niemających stałych dochodów lub mających znajdujące się na ich utrzymaniu rodziny. Samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów, nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Podkreślenia jednak wymaga, że taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 746/18, z 27 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1015/20, z 21 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3074/19, czy z 21 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 344/19 i I OSK 346/19). Przepis art. 30 ust. 2 p.o.u.a. powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Dokonując zatem wykładni art. 30 ust. 2 i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie, nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości (zob. wyrok NSA z dnia 28 marca 2022 r., I OSK 1216/21, LEX nr 3349472).

Tymczasem skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a trudności finansowe z zapewnieniem godnego utrzymania są łagodzone przez korzystanie ze wsparcie środowiskowego domu samopomocy, które zapewnia skarżącej pobyt, zajęcia oraz posiłki. Niewątpliwie niski poziom dochodów skarżącej poważnie utrudnia zaspokajanie jej licznych potrzeb bytowych lub osobistych (na tym tle wskazana przez skarżącą wysokość wydatków, która znajduje się poniżej kwoty uzyskiwanego dochodu rentowego z uwzględnieniem jego redukcji przez zadłużenie alimentacyjne, nie może oczywiście prowadzić do wniosku, że skarżąca jest w stanie poczynić jakiekolwiek oszczędności), jednak w aktualnej sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej nie zachodzą żadne wyjątkowe i nadzwyczajne okoliczności negatywne, które mogłyby być podstawą do postawienia wniosku, że skarżąca jest trwale pozbawiona możliwości wywiązywania się z obowiązku w zakresie spłaty zadłużenia alimentacyjnego.

Jak już wskazano, w orzecznictwie podkreśla się, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i może zostać zastosowane tylko wtedy, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego (zob. np. wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2022 r., I OSK 1363/22, LEX nr 3454165; wyrok NSA z dnia 24 listopada 2022 r., I OSK 1851/20, LEX nr 3442391; wyrok WSA w Poznaniu z dnia 13 listopada 2013 r., IV SA/Po 894/13, LEX nr 1396054). Nawet jednak wtedy, gdy w sprawie zachodzą obiektywne i wyjątkowe okoliczności uzasadniające umorzenie należności alimentacyjnych, właściwe organy nie mają prawnego obowiązku uwzględnienia wniosku dłużnika alimentacyjnego o umorzenie tego rodzaju należności.

Na zakończenie należy podkreślić, że stosując ulgi w spłacie należności alimentacyjnych, o których mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., należy kierować się określoną przez ustawodawcę gradacją intensywności uprawniających skutków ulgi.

W pierwszej kolejności pojawia się zatem możliwość odroczenia terminu płatności należności lub ich rozłożenia na raty, następnie można rozważać częściowe umorzenie tych należności, a dopiero w ostatniej kolejności istnieje możliwość ich umorzenia w całości. Ponieważ w niniejszej sprawie skarżąca od początku żądała zastosowania maksymalnej ulgi (umorzenia należności w całości), dlatego organy – odnosząc się do wniosku skarżącej, który ograniczył zakres sprawy – prawidłowo orzekły o odmowie przyznania tego rodzaju ulgi. Oddalenie skargi w niniejszej sprawie nie zamyka skarżącej możliwości ponownego ubiegania się o przyznanie ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Skarżąca może zwrócić się o przyznanie mniej intensywnych postaci ulgi, w szczególności wnosić o rozłożenie zobowiązania na raty lub – w razie pogorszenia sytuacji dochodowej – o umorzenie zobowiązania w części albo – ponownie – o umorzenie całościowe.

Mając na względzie przytoczone wyżej argumenty, Sąd nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł o jej oddaleniu.