Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 874/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1  i art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.) WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi E. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 27 kwietnia 2022 r., znak: SKO-NP-4115-103/22, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez E. Ż., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 27 kwietnia 2022 r., znak: SKO-NP.-4115-103/22, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U,. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy J. dnia 2 lutego 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką A. Ż.

Powyższa decyzja zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Decyzją z dnia 2 lutego 2022 r. nr [...] Wójt Gminy J. odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką.

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podał, że skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, bowiem istnieją także inne osoby mogące sprawować opiekę nad chorą. Rodzeństwo skarżącej nie sprawuje jednak opieki nad niepełnosprawną matką.

Organ ustalił nadto, że skarżąca nie spełnia wszystkich pozytywnych warunków do przyznania ww. świadczenia. Skarżąca do dnia 31 stycznia 2022 r. miała przyznaną rentę z KRUS. Ponadto nie można przyjąć, że stale i nieprzerwanie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, a tym samym nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając na uwadze powyższe organ pierwszej instancji wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie zostały spełnione przestanki z art. 17 ust. 1 oraz ust. 5 ww. ustawy.

W odwołaniu do tej decyzji skarżąca zarzuciła organowi pierwszej instancji błędną wykładnię: art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem wyroku trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, jak art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej nie jest związane z opieką niepełnosprawnej osoby ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania oraz wskazało, że materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowił przepis art. 17 ust. 1 i 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wskazał, że w dniu 24 maja 2021 r. do organu pierwszej instancji wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką. Orzeczeniem Komisji Lekarskiej KRUS Placówka Terenowa w N. z dnia 29 stycznia 2020 r. nr akt [...] matka skarżącej została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od 18 listopada 2019 r. Bezspornym w sprawie jest i to, że na skarżącej zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki.

Kolegium wyjaśniło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki.

Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu.

Wskazało, że z ustaleń dokonanych w ramach sporządzonego wywiadu środowiskowego w dniu 12 stycznia 2022 r. wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad matką, która wymaga całodobowej opieki ze strony drugiej osoby. Matka nie jest osobą obłożnie chorą, porusza się w obrębie mieszkania. Nie jest w stanie samodzielnie przygotować sobie posiłku, ale zjada je samodzielnie, mieszka z córką D., która choruje przewlekle (nowotwór). Jeżeli córka D. jest w domu (często jest w szpitalu), to niektóre czynności jest w stanie wykonać skarżąca.

Są to: utrzymanie higieny osobistej matki, robienie zakupów i przyrządzanie posiłków, zapewnienie opieki medycznej i lekarstw, pranie, sprzątanie, dbanie o czystość pomieszczenia. Skarżąca nigdzie nie pracuje, nie podejmuje prac dorywczych, pobiera rentę z KRUS, nie mieszka wspólnie z matką. Jak oświadczyła opiekuje się matką około 6- 8 godzin dziennie. Zdarza się, że nocuje u swojej matki, gdy jej siostra D. jest nieobecna w domu. W dniu 11 stycznia 2022 r. matka uległa wypadkowi w mieszkaniu, zwichnęła staw barkowy - miała udzieloną pomoc w SOR w N. Obecnie wymaga dodatkowej opieki.

Jak wskazało dalej Kolegium córka D. oświadczyła, że nie jest w stanie opiekować się matką, gdyż sama wymaga opieki, bo bardzo ciężko choruje. Matka skarżącej jest wdową, posiada troje dzieci na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem niej, tj.: skarżącą, sprawującą opiekę nad matką, pobierającą rentę rolniczą z KRUS; D. zamieszkałą wspólnie z matką - pobierającą rentę chorobową z ZUS, mającą orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji, która nie jest w stanie opiekować się matką ze względu na ciężką chorobę; M. Z., która pracuje za granicą, nie świadczy usług opiekuńczych wobec matki.

Kolegium podkreśliło, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna.

W grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie, umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna.

Zdaniem Kolegium, w rozpatrywanej sprawie trudno stwierdzić, że faktycznie istnieje związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, a rezygnacją lub niepodejmowaniem przez odwołującą pracy na gospodarstwie rolnym, w sytuacji gdy jest ona osobą niezdolną do pracy na gospodarstwie rolnym. Jak wynika bowiem z materiału dowodowego skarżąca orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS Oddział w N. z dnia 29 października 2019 r. została uznana za okresowo całkowicie niezdolną do pracy na gospodarstwie rolnym. Na podstawie decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w N. z dnia 8 lutego 2021 r., znak: [...] pobierała rentę rolniczą z tytułu niezdolności od 1 listopada 2020 r. do 31 stycznia 2022 r. W związku z powyższym nie sposób przyjąć, że skarżąca jako osoba całkowicie niezdolna do pracy na gospodarstwie rolnym, pracy tej nie podejmuje lub z niej rezygnuje w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Co prawda nie ulega wątpliwości, że osoba wymagająca opieki ze względu na liczne schorzenia, podeszły wiek i niepełnosprawność wymaga opieki i pomocy osób drugich, to zakres sprawowanej przez skarżącą w ocenie Kolegium - nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał ją do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych w wywiadzie środowiskowym niewątpliwie można zaliczyć pomoc przy utrzymaniu higieny ciała. Natomiast takie czynności jak: załatwianie wizyt lekarskich, załatwianie i wykupywanie recept, robienie zakupów, przygotowanie posiłków czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcia jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Nadto sama skarżąca oświadczyła, że opieka nad matką zajmuje jej średnio od 6-8 godzin. Zaś czynności, które nie wymagają użycia siły fizycznej może współdzielić ze swoją siostrą D., która wspólnie zamieszkuje z matką. Tak więc zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżąca nie wymaga rezygnacji przez nią z aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Organ ustalił nadto, że oprócz skarżącej i jej siostry D. zobowiązana do alimentacji matki jest również jej trzecia córka M. Z., która pracuje za granicą i nie świadczy usług opiekuńczych wobec matki. Jednak okoliczność pracy za granicą nie można zdaniem organu uznać za okoliczność o charakterze obiektywnym, która pozwoliłaby na swoiste anulowanie obowiązku alimentacyjnego. Jedynie w przypadku siostry skarżącej D. (legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji) można uznać, że występują okoliczności obiektywne, które uniemożliwiają jej sprawowanie całkowitej opieki nad niepełnosprawną matką.

Ponadto, co istotne istnieje możliwość uzyskania pomocy w opiece nad niepełnosprawną matką poprzez usługi opiekuńcze realizowane w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą, po to aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub podejmować pracy w ograniczonym zakresie czasowym. Zatem skoro – M. Z. - nie jest w stanie osobistym staraniem wspomóc siostry we współdzielonej przez nie opiece nad matką, to może wypełnić ciążący na niej obowiązek alimentacyjny np. opłacenie ww. usług opiekuńczych.

W ocenie Kolegium przyznanie skarżącej świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego ponieważ przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach wymagającej opieki. W rezultacie odbywałby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca zarzuciła Kolegium naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn., Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) zaskarżonego aktu (odpowiednio decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym wobec wniosku skarżącej, zawartego w skardze i postanowień art. 119 § 2 P.p.s.a.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Mając powyższe regulacje ustawy o świadczeniach rodzinnych na względzie nie ulega wątpliwości w niniejszej sprawie, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła osoba uprawniona – córka (skarżąca), a opieka sprawowana jest nad matką, która orzeczeniem Komisji Lekarskiej KRUS Placówka Terenowa w N. z dnia 29 stycznia 2020 r. nr akt [...] matka skarżącej została uznana za trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od 18 listopada 2019 r.

W pełni zgodzić się należało ze stanowiskiem Kolegium, które zasadnie podniosło w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że za błędne uznać należało stanowisko organu pierwszej instancji, że w sytuacji, gdy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, to mogło to stanowić podstawę do odmowy przyznania skarżącej żądanego świadczenia. Organ pierwszej instancji powinien wziąć bowiem pod uwagę treść i skutki płynące z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, którym Trybunał stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Z całą mocą podkreślić zatem należy, że stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności powoduje, że art. 17 ust. 1b ustawy od momentu wejścia w życie wskazanego wyroku Trybunału, nie może być stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu. Wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić zatem do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W tym zakresie stanowisko organu pierwszej instancji istotnie było nieprawidłowe.

Nie ma racji Kolegium, że w rozpatrywanej sprawie nie sposób stwierdzić, iż faktycznie istnieje związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką, a rezygnacją lub niepodejmowaniem przez skarżącą pracy na gospodarstwie rolnym, w sytuacji gdy jest skarżąca jest osobą niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym.

Zwrócić bowiem należy uwagę, że w myśl art. 21 ust. 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021 r. poz. 266) za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Na gruncie tego przepisu w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że niezdolność do pracy ubezpieczonego rolnika powinna być oceniana z uwzględnieniem możliwości jej wykonywania w konkretnym gospodarstwie rolnym. Oznacza to, że w przypadku dokonywania oceny stanu zdrowia ubezpieczonego rolnika ubiegającego się o rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym konieczne jest wzięcie pod uwagę wielkości gospodarstwa rolnego i jego położenia, struktury owego gospodarstwa, poziomu zmechanizowania, a także specyfiki prowadzonej w tym gospodarstwie produkcji rolniczej (uprawy, hodowla), która będzie z kolei określać rodzaje czynności niezbędnych do tego, aby to konkretne gospodarstwo rolne mogło być prowadzone, w tym czynności o charakterze nadzorczym, jeśli w gospodarstwie ze względu na jego wielkość są zatrudniani pracownicy bądź większa liczba członków rodziny. (por. wyrok Sądu Najwyższego z 1 lipca 2020 r., sygn. akt I UK 407/18, LEX nr 3153426). Zgodnie zaś z art. 21 ust. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. W świetle zaś ust. 7, całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym uznaje się za okresową, jeżeli ubezpieczony rokuje odzyskanie zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Uwzględniając powyższe należy przyjąć, że ustalenie prawa do renty z tytułu okresowo całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym nie zawsze powinno być utożsamiane z niezdolnością do wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Ochrona z art. 21 ust. 5 ww. ustawy obejmuje tylko całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, a nie każdy mniejszy (niż całkowity) stopień tej niezdolności. Nie każdy więc gorszy stan zdrowia i sprawności psychofizycznej rolnika uzasadnia prawo do renty (wyrok Sądu Najwyższego z 28 października 2010 r. w sprawie II UK 111/10 (L., MoPr 2011 nr 4, str. 217). Niezdolność do pracy w rozumieniu ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oznacza taki stan nasilenia dolegliwości chorobowych, który wyklucza podjęcie jakichkolwiek czynności związanych z pracą w gospodarstwie rolnym.

Skoro skarżąca jest osobą jedynie okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym , to zbyt daleko idący jest wniosek Kolegium, jakoby orzeczenie o okresowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym wykluczało podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia czy wykonywania innej pracy zawodowej. Orzeczenie rzeczoznawcy KRUS odnosi się wyłącznie do zdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, a nie do jakiejkolwiek pracy zawodowej. Tym samym niezdolność do pracy w systemie ubezpieczenia rolniczego ma zupełnie inny charakter niż pojęcie niezdolności do pracy w systemie ogólnego ubezpieczenia społecznego. O ile zatem uznanie za osobę całkowicie niezdolną do pracy w systemie ogólnym wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową, o tyle podobne orzeczenie w systemie rolniczym wyklucza jedynie pracę zawodową w gospodarstwie rolnym, dopuszczając tym samym aktywność zawodową o pozarolniczym charakterze.

Również sam fakt otrzymywania renty rolniczej, nie mógł stanowić negatywnej przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 27 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2375/19 (CBOSA), wskazał, że w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury, czy renty przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest przywoływany wyżej art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Biorąc zatem pod uwagę wyrażoną w art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasadę bezpośredniego stosowania jej przepisów dokonując prokonstytucyjnej wykładni przepisów omawianej ustawy w kontekście realizacji zasad: równości wobec prawa (art. 32 ust.1) i sprawiedliwości społecznej (art. 2) obowiązku udzielania szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 zdanie drugie) i osobom niepełnosprawnym (art. 69), należy przyjąć, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie renty. Wybór może zrealizować poprzez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 34 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W ten sposób wyeliminowana może zostać negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w postaci posiadania prawa do renty. Wymaga to od organu skoordynowania działań z organem emerytalno-rentowym, przy jednoczesnej współpracy ze stroną, tak by nie pozostała ona bez należnego i niezbędnego dla egzystencji świadczenia nawet przez krótki czas.

Powyższe kwestie nie były jednakże przesądzające o braku związku przyczynowo – skutkowego w niniejszej sprawie, między rezygnacją, czy niepodejmowaniem pracy przez skarżącą w gospodarstwie rolnym a koniecznością opieki nad matką. Kluczowe bowiem znaczenie dla prawidłowości podjętego rozstrzygnięcia ma kwestia oceny wykonywanych przez skarżącą czynności opiekuńczych i istnienia innych osób zobowiązanych, tak jak i ona do alimentacji wobec niepełnosprawnej matki.

Zgodzić się należy z oceną Kolegium, że takie czynności jak: załatwianie wizyt lekarskich, załatwianie i wykupywanie recept, robienie zakupów, przygotowanie posiłków, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego, nie są rzeczywiście czynnościami, które mogłyby być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej. Czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwiało skarżącej podjęcia jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Nadto, sama skarżąca oświadczyła, że opieka nad matką zajmuje jej średnio od 6-8 godzin. Zaś czynności, które nie wymagają użycia siły fizycznej może współdzielić ze swoją siostrą D., która wspólnie zamieszkuje z matką. Jedynie do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych w przeprowadzonym w sprawie wywiadzie środowiskowym zaliczyć można pomoc przy utrzymaniu higieny ciała. Wprawdzie przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzają wymogu wspólnego zamieszkiwania z osobą wymagającą opieki, ale okoliczność ta ma jednak znaczenia dla oceny zaistnienia bądź nie związku przyczynowo

– skutkowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, zwłaszcza w aspekcie, zaabsorbowania opiekuna czynnościami opiekuńczymi i jego całodobowej dyspozycyjności.

Skoro jednakże matka skarżącej nie jest osobą obłożnie chorą, porusza się wprawdzie z trudem przy pomocy laski w obrębie mieszkania, nie jest w stanie samodzielnie przygotować sobie posiłku, ale zjada je samodzielnie, to zasadna była ocena Kolegium, że nawet gdy cierpi ona na demencję, ten stan zdrowia, nie uzasadniał już uznania konieczności całkowitej dyspozycyjności skarżącej przy matce. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11).

Okoliczności natomiast podane w oświadczeniu skarżącej z dnia 25 stycznia 2022 r., k. 65 akt administracyjnych organu pierwszej instancji, mające świadczyć o pogorszeniu się stanu zdrowia matki skarżącej, nie zostały poparte żadną dokumentacją medyczną. Stan zaś związany ze zwichnięciem obręczy barkowej, jest stanem przejściowym. Pozostałe natomiast wskazane jednostki chorobowe są typowe dla osób w podeszłym wieku.

Nadto, nie można również stracić z pola widzenia, że zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359; zwanej dalej w skrócie "k.r.o.") obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z treści art. 129 § 1 k.r.o. wynika zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi; krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (§ 2).

Niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby niepełnosprawnej z uwagi na zatrudnienie czy inne okoliczności osobiste i rodzinne, nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Przy czym obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonych rzeczy, albo na osobistych staraniach. Ustawodawca wskazując katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie pozostawił organom dowolności w przyznawaniu tego świadczenia, dowolnością tą nie dysponują także osoby z kręgu rodziny, które nie mogą wskazać, komu ich zdaniem należy przyznać świadczenie. W sytuacji, w której osoby zobowiązane do alimentacji z różnych przyczyn nie świadczą opieki nad osobą jej wymagającą, mogą swój obowiązek alimentacyjny realizować nie poprzez starania osobiste, a poprzez przykładowo opłacenie osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni.

Wprawdzie można by się zgodzić, że z obiektywnych przeszkód siostra skarżącej – D. – nie może opieki tej sprawować, to w aktach sprawy brak okoliczności wskazujących, że druga z sióstr tego czynić nie może. Skarżący ani w toku postępowania administracyjnego, ani w skardze nie wskazała okoliczności, które mogłyby uzasadniać zwolnienie jej z obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Nie stanowi takiej okoliczności zamieszkiwanie w innej miejscowości czy też za granicą, pozostawanie w stosunku pracy czy też posiadanie własnej rodziny, czy jak w tym wypadku praca siostry za granicą. Obowiązek ten może być choćby zrealizowany przez finansową pomoc.

Skarżąca nie zdołała więc skutecznie wykazać zaistnienia przesłanek do przyznania jej żądanego świadczenia, a organy podjęły trafne i prawidłowe rozstrzygnięcia, zaś mankamenty, czy nawet wskazane błędy w wykładni art. 17 ust. 1b ustawy, nie mogły zaważyć na prawidłowości podjętych rozstrzygnięć i stanowić wystarczającą podstawę od ich uchylenia. Kolegium mogło więc skorzystać z przyznanych mu kompetencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymać w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Z powyższych przyczyn skarga nie mogła wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) oraz art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobiegniem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.