Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 719/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2018-08-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżone decyzje oraz poprzedzające je decyzje organu I instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, 77 par 1 i 107 par 3 oraz 80
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art.30 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

|Sygn. akt III SA/Kr 719/18 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 sierpnia 2018 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Barbara Pasternak, Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.), WSA Ewa Michna, Protokolant: Tomasz Famulski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 sierpnia 2018 r., spraw ze skarg A. Ł. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 kwietnia 2018 r. nr [...] oraz z dnia 3 kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego wraz z dodatkami uchyla zaskarżone decyzje oraz poprzedzające je decyzje organu I instancji.


UZASADNIENIE

Zaskarżonymi przez A. Ł. (dalej w skrócie skarżącą) decyzjami z dnia 3 kwietnia 2018 r.:

- nr [...], wydaną na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm., zwanej dalej w skrócie k.p.a.), art. 5, 7, 8,10,13 i art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t jedn., Dz.U. z 2015 r. poz. 114 ze zm., zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t. jedn., Dz.U. z 2015 r. Nr 79, poz. 856 ze zm., zwanej dalej ustawą o SKO) oraz § 1 pkt 6 lit. a rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. z 2003 r. Nr 198, poz. 1925, zwanego dalej rozporządzeniem w sprawie obszarów właściwości SKO) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 8 lutego 2018 r., znak: [...], orzekającą o nienależnie pobranym przez skarżącą świadczeniu rodzinnym w postaci: zasiłku rodzinnego w kwocie [...] zł miesięcznie, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie oraz dodatku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej w kwocie [...] zł miesięcznie, wypłaconym w okresie od 1 czerwca 2016 r. do 31 października 2016 r. w łącznej kwocie [...] zł, przyznanego decyzją z dnia 11 grudnia 2015 r., znak: [...] oraz nakazującą zwrócić nienależnie pobrane świadczenia w terminie do 14 dni od uprawomocnienia się decyzji;

- nr [...], wydaną na podstawie przepisu art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 5, 7, 8,10,13 i art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy o SKO oraz § 1 pkt 6 lit. a rozporządzenia rozporządzeniem w sprawie obszarów właściwości SKO, Samorządowe Kolegium utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia 8 lutego 2018 r., znak: [...], orzekającą o nienależnie pobranym przez skarżącą świadczeniu rodzinnym w postaci: zasiłku rodzinnego w kwocie [...]zł miesięcznie, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie oraz dodatku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej w kwocie [...] zł miesięcznie wypłaconym w okresie od 1 listopada 2016 r. do 31 października 2016r. w łącznej kwocie [...] zł, przyznanego decyzją z dnia 16 grudnia 2016r., znak: [...] oraz nakazującą zwrócić nienależnie pobrane świadczenia w terminie do 14 dni od uprawomocnienia się decyzji.

Powyższe decyzje zostały wydane w następujących okolicznościach stanu faktycznego i prawnego:

Wójt Gminy decyzją z dnia 11 grudnia 2015 r. nr [...] przyznał na wniosek skarżącej na okres od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 października 2016 r. zasiłek rodzinny na dzieci A. Ł., G. Ł. i L. Ł. w kwocie [...] zł miesięcznie na każde dziecko oraz dodatki do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie na dziecko A. Ł. i G. Ł. a na L. Ł. dodatek w kwocie [...] zł miesięcznie z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej.

Natomiast decyzją [...] Wójt przyznał na wniosek skarżącej na okres od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 31 października 2017 r. zasiłek rodzinny na dzieci A. Ł., G. Ł. i L. Ł. w kwocie [...] zł miesięcznie na każde dziecko oraz dodatki do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie na dziecko A. Ł. i G. Ł. oraz dodatek w kwocie [...] zł miesięcznie z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej.

Wójt Gminy pismem z dnia 15 stycznia 2018 r. wszczął z urzędu postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych w związku ujawieniem okoliczności mających wpływ na prawo do przyznanych świadczeń, tj. przekroczeniem kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń, spowodowanym uzyskaniem dochodu z tytułu renty rodzinnej po zmarłym mężu wypłacanej przez Stany Zjednoczone Ameryki Północnej.

Wójt Gminy decyzją z dnia 8 lutego 2018 r., znak [...], orzekł o nienależnie pobranym przez skarżącą świadczeniu rodzinnym w postaci: zasiłku rodzinnego w kwocie [...] zł miesięcznie, dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie oraz dodatku rodzinnego z tytułu wychowania dziecka w rodzinie wielodzietnej w kwocie [...] zł miesięcznie wypłaconym w okresie od 1 czerwca 2016 r. do 31 października 2016 r. w łącznej kwocie [...] zł, przyznanego decyzją z dnia 11 grudnia 2015 r., znak: [...].

Natomiast decyzją z dnia 8 lutego 2018 r., znak [...], uznał, że kwoty zasiłku rodzinnego z dodatkami wypłacone skarżącej za okres od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 31 października 2017 r. w łącznej wysokości [.... zł, w tym zasiłek rodzinny w wysokości [...] zł miesięcznie, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie [...] zł miesięcznie, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej w kwocie [...] zł miesięcznie były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi.

Równocześnie nakazano skarżącej zwrot pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustawowymi w terminie do 14 dni od uprawomocnienia się decyzji.

Organ wskazał, że zgodnie z przepisem art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (ust. 2 pkt 1).

W ocenie organu I instancji spełnione zostały przesłanki zacytowanego przepisu, gdyż skarżąca wbrew ustawowemu obowiązkowi, wynikającemu z przepisu art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie poinformowała organu o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Informacja o tego rodzaju obowiązku została zawarta w oświadczeniu w części VII wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego z dodatkami oraz w pouczeniu do tego wniosku, pod którymi to oświadczeniem i pouczeniem skarżąca się podpisała. Zawarto również informację o skutkach niepoinformowania o zmianach, tj. że świadczenia, wobec których zmiany miały wpływ, będą uznane za nienależnie pobrane i jako takie będą musiały być zwrócone.

Wskazano, że w okresie zasiłkowym 2015/2016, na który przyznano przedmiotowe świadczenia, trwającym od dnia 1 listopada 2015 r. do dnia 31 października 2016 r. prawo do świadczeń rodzinnych ustalało się na podstawie dochodu uzyskanego przez rodzinę w roku kalendarzowym 2014 z uwzględnieniem zmian następujących po roku bazowym w postaci utraty i uzyskania dochodu. Skarżąca złożyła w dniu 23 listopada 2015 r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania oraz wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na okres zasiłkowy 2015/2016. Do wniosku dołączyła dokumenty wymagane do ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków, na podstawie których ustalono, że dochód miesięczny na członka rodziny za 2014 r., z uwzględnieniem dochodu uzyskanego z tytułu uzyskania w 2015 r. renty rodzinnej z KRUS po zmarłym mężu, wyniósł [...] zł. W związku z tym, przyznane zostało skarżącej prawo do wnioskowanych świadczeń.

W drugim z postępowań wskazano, że w okresie zasiłkowym 2016/2017, na który przyznano przedmiotowe świadczenia, trwającym od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 31 października 2017 r. prawo do świadczeń rodzinnych ustalało się na podstawie dochodu uzyskanego przez rodzinę w roku kalendarzowym 2015 z uwzględnieniem zmian następujących po roku bazowym w postaci utraty i uzyskania dochodu. Skarżąca złożyła w dniu 9 listopada 2016 r. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania oraz wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na okres zasiłkowy 2016/2017. Do wniosku dołączyła dokumenty wymagane do ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków, na podstawie których ustalono, że dochód miesięczny na członka rodziny za 2015 r., z uwzględnieniem dochodu osiągniętego z tytułu uzyskania w 2015 r. renty rodzinnej z KRUS po zmarłym mężu, wyniósł [...] zł. W związku z tym, przyznane zostało skarżącej prawo do wnioskowanych świadczeń.

W dniu 29 września 2017 r. skarżąca złożyła z kolei wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego z dodatkami na okres zasiłkowy 2017/2018. W toku tego postępowania, prowadzonego na podstawie ww. wniosku wyszło na jaw, że skarżąca uzyskała wraz z dziećmi za rok podatkowy 2016 dochód w łącznej wysokości [...] zł.

Wezwana o wyjaśnienia, skarżąca przedłożyła przetłumaczone przez tłumacza przysięgłego cztery decyzje z dnia 23 kwietnia 2016 r., wydane przez organ właściwy w USA, z których wynika, że jej oraz dzieciom przyznana została od sierpnia 2015 r. renta rodzinna po zmarłym mężu w kwocie [...] USD miesięcznie na każdego z uprawnionych. Z decyzji wynika, że w miesiącu kwietniu 2016 r. osobom uprawnionym wypłacone zostanie wyrównanie świadczenia za okres od sierpnia 2015 r. do marca 2016 r., natomiast od maja 2016 r. w okresach miesięcznych wypłacane będą bieżące świadczenia.

Ustalono ponadto, że skarżąca zgłoszona jest od dnia 20 kwietnia 2016 r. w związku z przyznaniem ww. świadczenia do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułem zgłoszenia 250010 jako emeryt lub rencista zamieszkały w Rzeczpospolitej Polskiej, którego składka na ubezpieczenie zdrowotne finansowana jest przez świadczeniobiorcę.

W związku z ww. ustaleniami, organy dokonały analizy, czy dochód z tytułu renty przyznanej przez właściwy organ USA stanowi w myśl przepisu art. 3 pkt 23 lit. d ustawy o świadczeniach rodzinnych dochód uzyskany, mający wpływ na prawo do przyznanych na okres zasiłkowy 2015/2016 świadczeń rodzinnych.

Przyjęto, że w związku z tym, że decyzje ustalające prawo do renty rodzinnej z USA wydane zostały w miesiącu kwietniu 2016 r., miesiąc ten należy przyjąć jako miesiąc uzyskania dochodu. Zgodnie z § 15 pkt 4 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2015 r. poz. 2284) kwotę dochodu uzyskanego ustalono przeliczając dochód w dolarach na podstawie średniego kursu walut obcych z ostatniego dnia roboczego miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, tj. w dniu 31 maja 2016 r. Średni kurs dolara amerykańskiego w tym dniu wynosił [...] zł, co daje kwotę dochodu uzyskanego w wysokości [...] zł ([...] zł). Po doliczeniu tego dochodu do wcześniej ustalonego dochodu rodziny, dochód miesięczny na członka rodziny wyniósł [...] zł, co oznacza, że kryterium dochodowe uprawniające do zasiłku rodzinnego, tj. [...] zł przekroczone zostało o [...] zł.

Wobec tego zgodnie z przepisem art. 24 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek rodzinny z dodatkami nie przysługiwał skarżącej za okres od dnia 1 czerwca 2016 r. do dnia 31 października 2016 r. oraz za okres od dnia 1 listopada 2016 r. do dnia 31 października 2017 r.

Wyjaśniono na koniec, że w związku z tym, iż informację o okolicznościach powodujących utratę prawa do zasiłku rodzinnego z dodatkami w ww. okresie organ uzyskał już po wypłacie świadczeń za okres od dnia 1 lipca 2016 do dnia 31 października 2016 r., za który nie przysługiwały, należało uznać świadczenia za ten okres za świadczenia nienależnie pobrane i orzec ich zwrot.

W odwołaniach od ww. decyzji skarżąca podniosła, że nie miała świadomości konsekwencji prawnych pobrania renty po zmarłym tragicznie mężu dla prawa do pobierania świadczeń rodzinnych. Zwrot żądanych kwot doprowadzi rodzinę do ubóstwa, zwłaszcza, że skarżąca nie uzyskuje żadnych innych dochodów prócz świadczeń rodzinnych i renty.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniach opisanych na wstępie decyzji podzieliło ustalenia faktyczne i prawne decyzji organu I instancji.

Kolegium podkreśliło, że okolicznością wykluczającą możliwość pobierania przez skarżącą zasiłku rodzinnego był fakt, iż otrzymywała świadczenia z tytułu renty po zmarłym mężu z USA i co za tym idzie zwiększenia się dochodu skarżącej, co w dalszej konsekwencji spowodowało przekroczenie progu dochodowego uprawniającego do otrzymywania świadczeń rodzinnych.

Precyzując znaczenie definicji "nienależnie pobranego świadczenia" z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazano, że na pojęcie to składa się element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania oraz element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne. Ten drugi element polega na intencjonalnym działaniu zmierzającym do naruszenia przepisów prawa wbrew udzielonemu danej osobie pouczeniu. Wyraża się on w konkretnym i celowym zachowaniu (działaniu albo zaniechaniu) tej osoby, dążącej z pełną świadomością lub godzącej się na uzyskanie nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych. A zatem przepis art. 30 ust. 2 ww. ustawy wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, iż świadczenie jej nie przysługuje. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu. W przypadku, gdyby brak było takiej świadomości, uznanie przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane należałoby ocenić jako naruszające art. 30 ust. 2 ww. ustawy. Na organach administracji publicznej spoczywa obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania.

SKO podniosło, że w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, iż dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązków związanych z nienależnie pobranym świadczeniem decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, której podstawą jest spoczywający na organach obowiązek prawidłowego pouczenia osoby otrzymującej świadczenia o sytuacjach, w których nastąpić może brak prawa do ich pobierania (por.m.in. wyrok NSA z dnia 10 maja 2012 r., l OSK 2290/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Przyjęto, w okolicznościach faktycznych tych spraw, że został spełniony warunek dotyczący pouczenia osoby pobierającej świadczenie o obowiązkach dotyczących m.in. w przypadku uzyskania dochodu.

Z akt spraw jednoznacznie wynika, że skarżąca, składając wniosek o przyznanie prawa do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami w dniu 23 listopada 2015 r. własnoręcznie podpisała pouczenie, z którego wynikało m.in., że ma obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianie w liczby członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przejęcie do wiadomości podpisanej treści. W aktach sprawy nie ma żadnych dowodów świadczących o tym, że odwołująca się miała kłopot ze zrozumieniem podpisywanego pouczenia i oświadczenia oraz wątpliwości co do ich treści. Tym bardziej, że jak wynika z akt sprawy skarżąca poinformowała organy pomocy społecznej o otrzymaniu renty rodzinnej z ZUS po zmarłym mężu a zatem była świadoma, że taka informację należy organom dostarczyć. Dodatkowo skarżąca na okoliczność obowiązku informowania o zmianach w sytuacji dochodowej jej rodziny podpisała oświadczenie z dnia 20 listopada 2015 r.

Organ zaznaczył przy tym, że żaden przepis powołanej ustawy nie nakłada na organ obowiązku ustalania, czy strona wnosząca o przyznanie świadczenia rodzinnego zrozumiała treść pouczenia, które podpisała. Takiej powinności organu nie da się także wyprowadzić z przepisów art. 7 art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a..

Znaczenie w sprawie ma ponadto, że stosowne pouczenie o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne o zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych zostało zawarte w decyzji o przyznaniu zasiłku rodzinnego.

Zarówno pouczenie zawarte w formularzu wniosku, w oświadczeniu z dnia 20 listopada 2015 r., jak i w decyzji przyznającej świadczenie, zostały sformułowane w sposób zwięzły i zrozumiały i nie wymagały znajomości przepisów prawa. W tej sprawie skarżąca trzykrotnie została poinformowana o obowiązku poinformowania organu o wystąpieniu takiego takiej zmiany w jej sytuacji jak m.in. uzyskanie dochodu.

Mając zatem na uwadze powyższe przyjęto, że skarżąca została prawidłowo pouczona o warunkach przyznania zasiłku rodzinnego, niemniej pomimo to obowiązku tego nie dopełniła, co skutkowało wypłatą świadczenia, które było świadczeniem nienależnym.

W skargach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższe decyzje skarżąca powtórzyła zarzuty podniesione w odwołaniach od decyzji organu I instancji, akcentując brak rzetelnej informacji ze strony organu o obowiązku informowania go o zmianach w zakresie zmian w sytuacji dochodowej i wpływu niepoinformowania na prawo do pobieranych świadczeń.

W odpowiedzi na skargi SKO wniosło o ich oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn., Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Na podstawie art. 111 § 2 P.p.s.a. Sąd postanowił połączyć niniejszą sprawę ze sprawami o sygn. akt III SA/Kr 720/18 – do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia pod sygn. akt III SA/Kr 719/18.

Skargi zasługiwały na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą orzekania organów był art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn., Dz. U. z 2017 r., poz. 1952, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych).

W świetle ust. 1 tego przepisu, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawania zaskarżonej decyzji, osoba która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Jak stanowi ust. 2 art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów

o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji

o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej

lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane

na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego;

Decydujące zatem znaczenie dla oceny prawidłowości wydanych

w rozpatrywanej sprawie decyzji, ma dokonana przez orzekające organy wykładnia powyższych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Podnieść należy, że w świetle definicji legalnej, zawartej w przytoczonym artykule 30 ww. ustawy, przez "świadczenie nienależnie pobrane" rozumieć należy tylko takie świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 20 marca 2014 r., sygn. akt III SA/Gd 22/14; LEX nr ).

Od pojęcia tego odróżnić należy pojęcie "nienależnego świadczenia",

które "występuje między wówczas gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła." (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia

13 stycznia 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 780/10; LEX nr 754942).

O "nienależnie pobranym świadczeniu" można zatem mówić tylko na gruncie,

jurysdykcyjnego, administracyjnego postępowania, w toku którego doszło

do skonkretyzowania w decyzji administracyjnej czyjegoś uprawnienia i zaszła jednocześnie jedna z przesłanek wskazanych w art. 30 pkt 1 do 4 ustawy

o świadczeniach rodzinnych.

Będą to więc na przykład sytuacje, gdy: decyzją administracyjną przyznano danej sobie świadczenie, a następnie do niej skierowano kolejną decyzję

lub czynność materialno-techniczną potwierdzającą, odpowiednio, ustanie, zawieszenie prawa albo wstrzymanie wypłaty świadczenia ( pkt 1 ust. 2 art. 30 ustawy; tak W. Maciejko w: A. Korcz – Maciejko, W. Maciejko, Świadczenia rodzinne. Komentarz, 3 wydanie, Warszawa 2009, s. 460), gdy osoba je pobierająca świadomie wprowadziła w błąd organ, a więc wszystkie te sytuacje, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 do 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Poza zatem tą sferą - jurysdykcyjnego administracyjnego postępowania

- znajduje się pojęcie "nienależnego świadczenia". Pojęcie to występuje na gruncie prawa cywilnego, w art. 410 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny

(t. jedn., Dz. U. z 2014 r., poz. 121 ze zm.), jako szczególna postać bezpodstawnego wzbogacenia się.

Wskazać jedynie należy, że w świetle doktryny prawa cywilnego "nienależne świadczenie" obejmuje między innymi takie sytuacje, gdy ktoś je spełnił, nie będąc

w ogóle do tego zobowiązanym (względem nikogo) lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył (tzw. condictio indebiti ). "W piśmiennictwie

jako przykłady sytuacji, w których powstaje condictio indebiti wskazuje się: omyłkowe udzielenie pożyczki, świadczenie z gwarancji, gdy brak materialnych przesłanek

do jej wykonania, dostarczenie towaru pod zły adres, zawyżony czynsz, podwójna zapłata, wypłata odszkodowania z OC na rzecz rzekomo poszkodowanego,

który następnie okazał się sprawcą szkody (por. P. Księżak, Bezpodstawne...,

s. 177). Świadczenie jest nienależne, jeśli w chwili jego spełniania miało ono podstawę prawną, jednak później podstawa prawna odpadła (tzw. condictio causa finita ). Sytuacja taka będzie mieć miejsce np. w razie uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli (art. 84-88 k.c.), odwołania darowizny (art. 898 k.c.)..." (vide: Agnieszka Rzetecka – Gil, Komentarz do art. 410, LEX).

W rozpatrywanej sprawie orzekające organy stanęły na stanowisku, że skarżąca pomimo prawidłowego, zdaniem organów, pouczenia w decyzji i w formularzu wniosku o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego przedmiotowe świadczenia o zmianie w liczbie członków rodziny, uzyskaniu dochodu lub innych zmianach mających wpływ na prawo do tych świadczeń, o fakcie przyznania renty rodzinnej po zmarłym mężu przez właściwy organ w USA nie poinformowała organów, co skutkowało tym, że wypłacono jej świadczenia nienależne.

Przypomnieć należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że zwrot świadczenia (na gruncie jurysdykcyjnego administracyjnego postępowania) obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona, jak i osoby, która uzyskała takie świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Zdaniem składu orzekającego Sądu działania organów w tej sprawie nie były wystarczające do wydania kontrolowanych decyzji, zaś zawarte w nich stanowisko nie jest do końca prawidłowe.

Ugruntowane jest bowiem w orzecznictwie sądowoadministracyjnym stanowisko, że nie można uznać za spełniające wymogi prawidłowego pouczenia takie pouczenie, którego treść jest jedynie przytoczeniem treści przepisu, czy też przepisów. Powtórzyć zatem trzeba, że pouczenie spełnia wymogi prawidłowego tylko wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenia dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (por. m.in. wyroki NSA w Warszawie z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12; LEX nr 1339588, czy z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10; LEX nr 745403.

Tak zredagowane pouczenie w podpisanym przez skarżącą formularzu oświadczenia, że: "Zobowiązuje się do niezwłocznego poinformowania GOPS w L. o wszystkich zmianach dotyczących sytuacji rodzinnej i dochodowej rodziny, mających wpływ na moje prawo do świadczeń rodzinnych, a w szczególności w razie podjęcia przeze mnie lub członka rodziny pracy zarobkowej w kraju lub za granicą", czy też fragment pouczenia zawarty w formularzu wniosku (cześć VII) "W przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w szczególności okoliczności wymienionych powyżej lub uzyskania dochodu, osoba ubiegająca się jest zobowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie rodzinne" są na tyle zbyt ogólnie sformułowane w stosunku do sytuacji skarżącej, znanej, a co najmniej, która powinna być znana organowi, który w tym zakresie powinien uzyskać wstępne informacje przy przyjmowaniu wniosku, że nie można stwierdzić, iż skarżąca mogła to pouczenie odnieść do specyficznej, swojej sytuacji, by powziąć wiedzę, iż okoliczność uzyskania "renty" w USA po zmarłym mężu ma znaczenie dla przyznania jej żądanych świadczeń wraz z dodatkami. Twierdzenia skarżącej, podniesione na rozprawie, że była przekonana, iż nie przekracza kryterium dochodowego i organ, co najważniejsze, wie o pobieraniu przez nią przedmiotowej renty, o tyle są zasadne, że w świetle treści art. 35 ust. pkt 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych ( t. jedn., Dz. U. z 2018 r., poz. 1509, zwanej dalej ustawą o podatku dochodowym od osób fizycznych) "Do poboru zaliczek miesięcznych jako płatnicy są obowiązane osoby prawne i ich jednostki organizacyjne, które dokonują wypłaty emerytur i rent z zagranicy - od wypłacanych przez nie emerytur i rent, pomniejszonych o potrącone przez płatnika w danym miesiącu składki, o których mowa w art. 26 ust. 1 pkt 2 lit. b. ustawy.Tak więc skarżąca mogła pozostawać w przeświadczeniu, znając przybliżoną kwotę renty, że skoro jest ona pomniejszana w danym miesiącu o określone składki, to po pierwsze, że mimo jej pobierania dochód jej nie przekracza kryterium dochodowego warunkującego przyznanie świadczeń, a po drugie w konsekwencji, że sam fakt jej poobierania może nie mieć z tego powodu znaczenia dla kwestii przyznania żądanych świadczeń. Takie stanowisko skarżącej znajduje też potwierdzenie w znajdujących się w aktach dokumentach, że rzeczywiście o tego rodzaju składki pomniejszana jest w danym miesiącu renta (s 2 załącznika do odwołania od decyzji organu I instancji). Podkreślić zatem należy, że ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia przez organ, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd. Z pewnością tych wszystkich wymogów nie spełniają pouczenia na które powołują się organy, w szczególności brak w nich przedstawienia relacji pomiędzy nieujawnieniem faktu pobierania renty, i to w określonej wysokości, a prawem do uzyskania świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami. Zresztą skarżąca nie ukrywała faktu pobierania renty, jak twierdzi i nawet będąc w organie pytała, czy do wniosku ma dołączyć odpowiednie zeznanie podatkowe z którego jasno wynika fakt pobierania renty. Podkreślić zatem należy powtórnie, by organy miały świadomość, że celem pouczenia nie jest jedynie wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej świadczeniobiorcy, ale przede wszystkim pouczenie go o konsekwencjach prawnych niezastosowania się do dyspozycji określonej normy prawnej.

Wprawdzie w postępowaniu o przyznanie świadczeń rodzinnych obowiązkiem wnioskodawcy jest złożenie sformalizowanego w swojej treści wniosku wraz z wymaganymi załącznikami, nie zwalnia to jednak organu administracji z konieczności poczynienia stosownych ustaleń z urzędu, zwłaszcza w sytuacji gdy np. kwestionuje on zawarte we wniosku informacje, dotyczące np. sytuacji dochodowej rodziny (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 13 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Łd 182/10, LEX nr 620008). Przywoływany co dopiero wyrok istotnie, dotyczy kwestii zbiegu świadczeń pobieranych w kraju z tymi pobieranymi za granicą, nie mniej jednak, w sytuacji, gdy skarżąca próbowała uzyskać informację w urzędzie co do konieczności dołączenia do wniosku również i zeznania podatkowego, musi budzić poważne zastrzeżenia takie postępowanie organów, które w następstwie niedołączenia tego zeznania przez skarżącą czynią jej zarzut niepoinformowania organów o fakcie pobierania renty po zmarłym mężu, przyznanej i wypłacanej jej i dzieciom w USA. Nie bez znaczenia w kontekście okoliczności podniesionych przez skarżącą są postanowienia art. 23b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy prowadzący postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych obowiązany jest do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji m.in. od organów podatkowych odpowiednio m.in.: informacji o dochodzie podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, każdego członka rodziny, udzielanych przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego, zawierających dane o wysokości dochodu, składek na ubezpieczenie społeczne oraz należnego podatku. Dopiero w przypadku braku możliwości samodzielnego uzyskania przez organ ww. informacji z przyczyn nieleżących po stronie organu, organ wzywa wnioskodawcę do dołączenia tych informacji (art. 23b ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Zasadą jest więc samodzielne ustalanie przez organ stanu faktycznego sprawy, w szczególności w zakresie danych pozwalających na ustalenie dochodu rodziny, a wyjątkiem jest sytuacja, w której dokumenty obrazujące stan faktyczny w tym zakresie powinien dostarczyć wnioskodawca" (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 czerwca 2017 r., sygn. akt III SA/Kr 311/17, LEX nr 2312914). Powyższe nabiera również znaczenia w kontekście obowiązku opodatkowania przedmiotowej renty. Stosownie do art. 3 ust. 1 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, osoby mieszkające na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej podlegają obowiązkowi podatkowemu od całości swoich dochodów (przychodów) bez względu na miejsce położenia źródeł przychodów. W myśl art. 4a tej ustawy przepisy tej ustawy stosuje się z uwzględnieniem umów w sprawie unikania podwójnego opodatkowania, których stroną jest Rzeczypospolita Polska. Zwrócić więc należy uwagę na treść art. 5 ust. 1 umowy międzynarodowej zawartej między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o uniknięciu podwójnego opodatkowania i zapobieżeniu uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu podpisanej w Waszyngtonie dnia 8 października 1974 r. (Dz. U z 1976 r. Nr 31, poz. 178), osoba mająca miejsce zamieszkania lub siedzibę w Umawiającym się Państwie (Polsce) może być opodatkowana przez drugie umawiające się Państwo (USA) z tytułu dochodu pochodzącego ze źródeł drugiego Umawiającego się Państwa (USA) i tylko z tytułu takiego dochodu, zgodnie ze wszystkimi ograniczeniami zawartymi w niniejszej Umowie. Jednocześnie stosownie do art. 5 ust. 2 ww. umowy postanowienia niniejszej Umowy nie będą w żaden sposób stwarzały ograniczenia wobec wyłączeń, zwolnień, zmniejszeń, zaliczeń lub innych przywilejów, przyznanych obecnie lub w przyszłości przez:

1. prawo jednego z Umawiających się Państw przy określeniu podatków pobieranych przez to Umawiające się Państwo lub

2. przez każdą inną umowę zawartą pomiędzy Umawiającymi się Państwami.

W myśl art. 5 ust. 3 ww. umowy bez względu na postanowienia niniejszej Umowy, z wyłączeniem ustępu 4, Umawiające się Państwo może opodatkować obywatela tego Państwa (zgodnie z zasadami artykułu 4), tak jakby niniejsza Umowa nie weszła w życie.

Analiza powyższych przepisów zdaję się prowadzić do wniosków, że dochód z tytułu świadczenia wypłacanego ze Stanów Zjednoczonych osobie mającej miejsce zamieszkania na terytorium Polski mógł być więc opodatkowany w Polsce. Prawo to wynika z zapisu art. 5 ust. 3 umowy, zgodnie z którym państwu rezydencji przysługuje pełne prawo do opodatkowania dochodów osoby mającej na jego terytorium miejsce zamieszkania. Okoliczność opodatkowania świadczenia podatkiem federalnym na terenie USA nie powoduje, że świadczenie to nie podlega opodatkowaniu w Polsce. Stosownie do art. 20 ust. tejże umowy Polska mogła zezwolić osobie mieszkającej w Polsce zaliczenie na poczet należnych w Polsce podatków odpowiednich kwot podatków, zapłaconych w Stanach Zjednoczonych. Na osobie uzyskującej świadczenie w Stanach Zjednoczonych mógł więc ciążyć obowiązek opodatkowania tego świadczenia, z tym że podatek zapłacony za granicą, zgodnie z polskimi przepisami podatkowymi, będzie mógł być odliczony, by nie powstało obciążenie dochodu podwójnym opodatkowaniem. Tychże okoliczności nawet nie zweryfikowały organy, a przynajmniej nic z uzasadnień decyzji na to nie wskazuje.

Wobec tego, zdaniem Sądu w sytuacji, w której wnioskodawca przy ubieganiu się o przyznanie świadczenia rodzinnego składa jedynie część wymaganej dokumentacji, nie będąc – na skutek zaniedbania lub zaniechania pracownika organu – pouczonym o konieczności jej uzupełnienia, nie może to powodować negatywnych konsekwencji dla niego (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 października 2005 r., sygn. akt I SA/Wa 388/05, LEX nr 188725).

Pojęcie "nienależnie pobrane świadczenie" składa się bowiem z dwóch elementów Pierwszy, to element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania oraz, drugi, co najważniejsze w tym stanie faktycznym, element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która świadczenie pobrała, iż świadczenie jej nie przysługuje. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organy dokonały owego skrótu myślowego, że skoro skarżąca nie powiadomiła organów o fakcie pobierania renty, to pozwala to już na stwierdzenie, iż w konsekwencji tego pobierała świadczenie jej nienależne, gdyż o fakcie ujawnienia tej okoliczności była pouczona. W ocenie Sądu zabrakło wykazania zatem przez organy znaczenia pobierania renty po zmarłym mężu na prawo do świadczeń i stanu świadomości skarżącej w tym zakresie. Nawet organy nie dokonały kwalifikacji zachowania skarżącej i nie wskazały, która z przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy w tym stanie faktycznym zaistniała. Sąd kontroluje przecież nie tylko sposób rozumienia przepisów przez organy, ale i także proces subsumpcji, czyli podciągnięcia stanu faktycznego pod okoliczności wskazane i opisane w hipotezie normy prawnej oraz zastosowane przez organ i także opisane w normie konsekwencje prawne. W tym względzie sąd administracyjny nie może się domyślać działania organu administracji.

Za kuriozalne należało więc ocenić stanowisko organów, że w takim stanie rzeczy skarżąca pobrała nienależne świadczenia wraz z dodatkami.

Nadto, z kwestiami związanymi z pomniejszaniem miesięcznej kwoty renty o określone składki wiąże się kwestia prawidłowości ustalenia dochodu skarżącej, a co za tym idzie przekroczenia, bądź nie, kryterium dochodowego, w konsekwencji stwierdzenia, że nienależnie pobrała świadczenia, które jej nie przysługiwałyby wskutek przekroczenia owego kryterium dochodowego. W tym względzie organy nie przedstawiły takich ustaleń i matematycznych wyliczeń dochodu skarżącej, które by pozwoliły Sądowi na zweryfikowanie prawdziwości ustaleń organów w tym zakresie, co stanowi naruszenie przepisów postępowania – artykułów: 7, 77 § 1 i 107 § 3 oraz 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2017 r., poz. 1257, zwanej dalej w skrócie - k.p.a.).

Powyższe obrazuje więc naruszenie przepisów prawa procesowego

– artykułów: 7, 77 § 1 i 107 § 3 oraz 80 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ, na wynik tej sprawy w wyniku naruszenia przepisów prawa materialnego – 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne rozumienie i zastosowanie w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie,

na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.