Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 128/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2017-07-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 2, art. 9, art. 10, art. 15, art. 18, art. 20
journal: Dz.U. 2015 poz 859
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Protokolant Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lipca 2017 r. sprawy ze skargi E. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r [...] ; 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] wydaną na podstawie art. 1a, art.2, art. 9, art. 10, art. 15 , art. 18 , art. 20 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015r. poz. 859 ze zm.) oraz rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosków, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. z 2010r. Nr 123 poz. 836 ze zm.) Prezydent Miasta C. przyznał E. O. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na jej dwóch małoletnich synów w kwocie po 350 zł miesięcznie na okres od 1 października 2015r. do 30 września 2016r.

Kolejną decyzją (z dnia [...] r. nr [...]) organ uchylił od dnia 1 listopada 2015r. decyzję własną z dnia [...] r.

W jej uzasadnieniu powołano się na art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (dalej "ustawa"), przyznający organowi uprawnienie do zmiany lub uchylenia decyzji ostatecznej, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, osoba nienależnie pobrała świadczenia lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.

Przywołano nadto art. 19 ust.1. ustawy, zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia.

Organ wskazał, że strona we wniosku na okres świadczeniowy 2015/2016 nie wykazała swego męża, natomiast dostarczyła potwierdzenie zawiadomienia o jego zaginięciu wystawione przez Komisariat Policji w C. Złożyła nadto w dniu 13 lipca 2016r. oświadczenie, że nie ma z mężem kontaktu od października 2014r., nie zna jego miejsca pobytu i adresu.

Wskazano na § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. z 2015r. poz. 2229), stosownie do którego w przypadku gdy małżonek rodzica osoby, na którą jest składany wniosek zaginął, do wniosku dołącza się zaświadczenie właściwej jednostki Policji o przyjęciu zgłoszenia zaginięcia małżonka, a w przypadku cudzoziemców - właściwej instytucji. Tym samym organ nie uwzględnił w dochodzie rodziny męża strony.

W toku postępowania organ ustalił, że w dniu 30 października 2015r. zakończono czynności poszukiwawcze zgodnie z § 18 pkt 5 zarządzenia Komendanta Głównego Policji z dnia 4 czerwca 2012r.

Z tego tytułu organ uznał, że przestała obowiązywać przesłanka określona w § 9 ust. 1 rozporządzenia dnia 8 grudnia 2015r. i należało uwzględnić w składzie rodziny męża strony, a także uwzględnić jego dochody.

Zauważono, że brak informacji o miejscu pobytu męża strony uniemożliwia udzielenie stronie pomocy prawnej do ustalenia dochodu tego członka rodziny.

Fakt braku możliwości ustalenia wysokości dochodu rodziny uznano za przesłankę skutkującą koniecznością uchylenia decyzji o przyznaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego począwszy od dnia 1 listopada 2015r.

Wskutek odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. rozpatrzyło sprawę i utrzymało w mocy zaskarżoną decyzje organu I instancji w całości (decyzja z dnia [...] r. nr [...]).

Kolejną decyzją Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 w zw. z art. 9 ust. 1 i 2 , art. 2 pkt 5 i 5a,12, art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2016r. poz. 169 ze zm.) – dotychczas zwanej "ustawą", ustalono w stosunku do E. O. wysokość nienależnie pobranych świadczeń w formie świadczenia alimentacyjnego na małoletnich synów R. i O. wypłaconych w kwocie po 3 500 zł za okres od 1 listopada 2015r. do 31 sierpnia 2016r. i zobowiązano stronę do zwrotu należności w łącznej kwocie 7 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

W uzasadnieniu decyzji organ przywołał w całości art. 23 ustawy, podkreślając, że zgodnie z ustępem pierwszym tego przepisu osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami.

Przedstawiono także definicję nienależnie pobranego świadczenia zamieszczoną w art. 2 pkt 7 ustawy ze zwróceniem uwagi na pkt a tego przepisu, w którym za nienależnie pobrane świadczenia uznaje się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Organ zwrócił uwagę na uregulowanie zawarte w art. 9 ust. 2 ustawy, stanowiące, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł.

Przedstawił także definicję rodziny i dochodu rodziny oraz członka rodziny zawarte w art. 2 pkt 5, 5a i 12 ustawy. Wskazał, że termin "rodzina" na gruncie ustawy to odpowiednio m.in. rodzice osoby uprawnionej, małżonek rodzica osoby uprawnionej czy osoba, z którą rodzic osoby uprawnionej wychowuje wspólne dziecko, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia. Natomiast dochodem członka rodziny jest przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy.

Zwrócono uwagę, że zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia.

Organ przypomniał, że z uwzględnieniem § 9 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego (dalej –"rozporządzenie"), ze względu na zgłoszenie przez stronę zaginięcia małżonka i dołączenie zaświadczenie właściwej jednostki Policji o przyjęciu zgłoszenia zaginięcia, przyznając stronie uprawnienie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na jej małoletnich synów nie uwzględniono w dochodzie rodziny męża strony.

Wskazując na posiadaną dokumentację organ stwierdził, że wystąpiły nowe okoliczności świadczące o braku uprawnień strony do pobieranego świadczenia. Organ ustalił bowiem, że w dniu 30 października 2015r. zakończono czynności poszukiwawcze dotyczące zaginięcia męża strony na podstawie § 18 ust. 5 zarządzenia nr 124 Komendanta Głównego Policji z dnia 4 czerwca 2012r. Przestała zatem obowiązywać przesłanka wymieniona w § 9 ust. 1 rozporządzenia. W konsekwencji tego organ zobowiązany był w składzie rodziny uwzględnić męża strony. Strona w oświadczeniu z dnia 15 lipca 2016r. złożonym pod odpowiedzialnością karną nie wykazała dochodów męża, gdyż nie zna jego miejsca pobytu i jego sytuacji zawodowej. Organ nie ma możliwości ustalenia tej okoliczności samodzielnie. Tym samym uznano, że spełniona została przesłanka z art. 2 pkt 7 ustawy.

W odwołaniu od opisanej decyzji strona przedstawiła swoją sytuację jako trudną podkreślając, że jest matką samotnie wychowującą troje małoletnich dzieci. Jej zaginiony mąż nie jest ojcem tych dzieci. Nie ma z nim kontaktu, nie ma go w Polsce. Dowiedziała się od organów Policji, że ma zakaz przebywania w strefie Schengen.

Oświadczyła, że złożyła pozew rozwodowy i czeka na termin rozprawy.

Wniosła jednocześnie o umorzenie obowiązku zwrotu należności.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., decyzją z dnia [...] r. nr [...] wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.

Po przedstawieniu dotychczasowego stanu postępowania, w tym treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji i odwołania strony Kolegium przywołało brzmienie art. 2 pkt 7 ustawy podkreślając, że nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie pobrane z funduszu alimentacyjnego m.in. wtedy, gdy zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (art. 2 pkt 7 lit. a ustawy). Natomiast na mocy art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie jest obowiązana do ich zwrotu.

Kolegium stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie zachodzą przesłanki nienależnie pobranych świadczeń określone w przepisie art. 2 pkt 7 ustawy. Podzielono pogląd wyrażony w decyzji organu I instancji co do tego, że wypłacone odwołującej świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 listopada 2015r. do 31 sierpnia 2016r. w łącznej wysokości 7 tysięcy złotych stanowią nienależnie pobrane świadczenia i podlegają zwrotowi wraz z odsetkami.

Organ pouczył odwołująca, że jej wniosek o umorzenie należności powinien stać się przedmiotem odrębnego postępowania przed organem I instancji.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca zauważyła, że jest osobą samotnie wychowującą trójkę dzieci, a w kwestii takich osób wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny uznając przepisy ustawy o zaliczce alimentacyjnej za niezgodne z art. 178, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, a także z art. 27 Konwencji o Prawach Dziecka. Stwierdziła, że jeżeli Trybunał zakwestionował ten termin na gruncie jednej ustawy, to jego stanowisko powinno być uwzględnione również w innym akcie prawnym. Fakt zawarcia rodzica dziecka nowego związku małżeńskiego, jej zdaniem, nie powinien mieć wpływu na status dziecka wychowywanego przez samotnego rodzica.

Uznała, że jej dzieci są pokrzywdzone, gdyż ich biologiczny ojciec nie płaci na nie alimentów, a odmawia się im świadczenia z funduszu alimentacyjnego ze względu na brak możliwości wykazania przez skarżącą sytuacji finansowej osoby, która nie jest ich ojcem i faktycznie od 2014r. nie wchodzi w skład rodziny.

Oświadczyła, że nie ma możliwości ustalić sytuacji zawodowej jej męża, a ochrona danych osobowych nie pozwala jej na otrzymanie informacji, gdyż ma on zakaz pobytu w strefie Schengen.

Do skargi załączono pismo Komendanta Miejskiego w C. z dnia 12 października 2016r. skierowane do skarżącej. W piśmie tym przedstawiono, że po zgłoszeniu przez nią zaginięcia męża w dniu 5 października 2016r., organ uzyskał informację od Biura Międzynarodowej Współpracy Policji w Warszawie o zatrzymaniu O. O. na terenie [...] i jego wydaleniu z jej terenu z zakazem wjazdu na okres 5 lat do państw należących do strefy Schengen tj. do 2020r. Pouczono skarżącą, że informacje o przyczynach zatrzymania przeznaczone są wyłącznie do użytku służbowego. Wyjaśniono nadto, że zgodnie z uzyskanym już wcześniej pouczeniem o dokonanych ustaleniach złożyła ona stosowne oświadczenie z prośbą o zakończenie poszukiwań. Z tych przyczyn powtórne zgłoszenie zaginięcia nie jest możliwe.

W odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie, organ podtrzymał swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2016r., poz. 1066 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017r., poz. 1369, dalej "P.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Aczkolwiek kontrola sądowoadministracyjna inicjowana jest skargą wniesioną przez uprawniony podmiot, to jednak Sąd uprawniony jest badać legalność zaskarżonego aktu nie tylko na podstawie zarzutów przedstawionych w tej skardze Kontroluje go w całości biorąc pod uwagę wszystkie uchybienia dostrzeżone również z urzędu.

Tak też przeprowadzona została kontrola zaskarżonych decyzji, gdyż postawione w skardze zarzuty same w sobie nie mogłyby wywołać skutku w postaci jej uwzględnienia.

Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dotychczas zwanej "ustawą".

Regulacje zawarte w przywołanej w skardze ustawie o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej z dnia 22 kwietnia 2005r. i ustawie stosowanej przez organy w kontrolowanych decyzjach nie są tożsame.

W ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów termin osoby samotnie wychowującej dziecko nie pojawia się jako przesłanka warunkująca przyznanie świadczeń. Z tych przyczyn stanowisko zajęte przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 czerwca 2008r. sygn. P 18/06 publ. OTK-A 2008/5/83 nie mogło mieć zasadniczego znaczenia dla oceny zajętego w sprawie skarżącej stanowiskach organów.

Sąd zwraca natomiast uwagę na podkreślenie przez Trybunał Konstytucyjny, we wskazanym przez skarżącą wyroku cechy relewantnej osób uprawnionych do pomocy w przypadku braku wypełniania obowiązku alimentacyjnego ze strony osób zobowiązanych. Trybunał wskazał, że taką cechą powinna być bez wątpienia niemożność wyegzekwowania alimentów mimo sądowego tytułu egzekucyjnego i trudna sytuacja materialna. Kryteria te są bezpośrednio powiązane z celami świadczenia wypłacanego osobom, których podstawowe potrzeby życiowe nie są zaspokajane na skutek niepłacenia alimentów przez dłużników alimentacyjnych (najczęściej ojca/matki lub obojga rodziców). Sam fakt założenia nowej rodziny może, ale nie musi oznaczać poprawy warunków materialnych osoby ubiegającej się o zaliczkę (dziecka z poprzedniego związku). Natomiast to, czy nowy małżonek dobrowolnie lub przymusowo włączył się do utrzymywania osoby uprawnionej do zaliczki (por. powołany już art. 144 § 1 K.r.i o.), znajduje wyraz w dochodach rodziny.

Z punktu widzenia celów świadczeń wypłacanych dla osób najbardziej potrzebujących właściwym wskaźnikiem tego stanu rzeczy jest więc kryterium dochodowe. Takie też kryterium wprowadzone zostało do ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł (art. 9 ust. 2 ustawy). Dochód przekraczający kryterium wyznaczone w ustawie powoduje, że świadczenia się nie należą. Ustalenie wysokości rodziny osoby uprawnionej jest więc podstawowym obowiązkiem organów przyznających świadczenie z funduszu alimentacyjnego.

W kontrolowanej sprawie organy uznały po pierwsze, że brak jest możliwości ustalenia dochodu rodziny. Po drugie, że fakt ten stanowi o spełnieniu się przesłanki określonej w art. 2 pkt 7 ustawy. Wypłacone skarżącej w okresie od 1 listopada 2015r. do 31 sierpnia 2016r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego zostały bowiem wypłacone bez ustalania wysokości dochodu męża skarżącej. Zdaniem organu zaistniały więc okoliczności powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Istota sporu sprowadza się zatem do ustalenia, czy organy prawidłowo uznały, że świadczenia pobrane przez skarżącą z funduszu alimentacyjnego na rzecz jej małoletnich synów w okresie od dnia 1 listopada 2015r. do dnia 31 sierpnia 2016 r., w łącznej kwocie 7 000 zł były świadczeniami nienależnie pobranymi.

W szczególności Sąd zobowiązany był zbadać, czy w sprawie wystąpiły okoliczności potwierdzające "ustanie albo wstrzymanie prawa do świadczeń".

W pierwszej kolejności Sąd uznał za stosowne odnieść się do istotnego dla oceny legalności zaskarżonej decyzji pojęcia "rodzina" zdefiniowanego dla celów ustawy w jej art. 2 pkt 12 .

W przepisie tym ustawodawca ukształtował znaczenie i zakres terminu "rodzina" w oderwaniu od znaczenia przyjętego w języku potocznym, a także znaczenia przyjętego w innych aktach prawnych. Definicja ta nie łączy pojęcia "rodzina" z pokrewieństwem czy obowiązkiem alimentacyjnym. Rodzinę tworzą wymienione w przepisie podmioty. Ich odpowiednie uwzględnianie w składzie rodziny oznacza, że podlegają oni zaliczeniu do tego kręgu, o ile w konkretnej sytuacji istnieją. Organy nie zostały uprawnione do badania czy w danym stanie faktycznym zastosowanie definicji legalnej rodziny jest korzystniejsze dla strony czy też należałoby odstąpić od tej definicji na korzyść innego rozumienia tego terminu. W uregulowanym pojęciu rodziny nie chodzi bowiem o wykreowanie grupy osób cechującej się bliskością i wspólnotą, ale o umożliwienie jak najbardziej adekwatnej oceny sytuacji finansowej osoby wymagającej wsparcia (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2016r. sygn. akt I OSK 2228/14 publ. CBOSA).

Warunkiem istnienia rodziny nie jest wspólne zamieszkiwanie, wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego, wspólność w zakresie budżetu domowego czy wzajemne stosunki miedzy członkami rodziny.

Sąd nie podziela natomiast poglądu zaprezentowanego w wyroku z dnia 3 marca 2017r. sygn. akt I OSK 2339/ 16 publ. CBOSA), w którym uznano, że użyty w art. 2 pkt 12 ustawy termin "odpowiednio" pozwala na zaliczenie do rodziny wymienionych w tym przepisie osób w zależności od sytuacji życiowej z uwzględnieniem celów ustawy. Taka interpretacja pozwala bowiem w sposób łatwy na obejście prawa.

W sprawie nie jest sporny skład rodziny w rozumieniu przywołanego wyżej art. 2 pkt 12 ustawy.

Nie jest również sporne, że jeden z jej członków (mąż skarżącej, nie będący ojcem uprawnionych do alimentów) jest osobą początkowo uznaną za zaginioną i poszukiwaną przez właściwe instytucje, obecnie odnalezioną w [...] ale wydaloną ze strefy Schengen bez prawa powrotu do Polski, pozostającą bez kontaktu z rodziną, z nieustalonym miejscem pobytu.

Pierwotna decyzja o przyznaniu skarżącej świadczeń alimentacyjnych wydana została w chwili, gdy organy Policji dokonywały poszukiwania jej męża.

W podstawie prawnej w/w decyzji Prezydent Miasta C. powołał się na § 9 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Stosownie do wskazanego unormowania, ustalając dochód rodziny nie uwzględnia się dochodu uzyskiwanego przez małżonka (a ustalając dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie, nie uwzględnia się tego małżonka), jeżeli zaginął, a potwierdzone to jest zaświadczeniem wydanym przez Policję o przyjęciu zgłoszenia zaginięcia. Skarżąca przedstawiła organowi zaświadczenie, z dnia 5 października 2015r., w którym to dniu zgłosiła zaginięcie męża i w tym też dniu przedstawiła je w Dziale Świadczeń Rodzinnych OPS w C. Z pisma Komendy Miejskiej Policji w C. z dnia 12 września 2016r. załączonego do skargi wynika natomiast, że już w dniu 23 października 2015r. Komenda Miejska w C. została poinformowana przez Biuro Międzynarodowej Współpracy Policji w Warszawie, że poszukiwany został zatrzymany na terenie [...] i informacja ta została przekazana [...] Urzędowi Wojewódzkiemu celem cofnięcia poszukiwanemu zezwolenia na osiedlenie się na terenie Polski.

Wszczęcie postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń nastąpiło natomiast w dniu 17 października 2016r. Świadczy to bezspornie o braku wykonywania kwartalnego obowiązku sprawdzania stanu faktycznego sprawy przez organ wierzyciela. Obowiązek ten wynika z § 9 ust. 3 przywołanego rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015r. Stosownie do tej regulacji organ właściwy wierzyciela występuje raz na kwartał do właściwej jednostki Policji albo właściwej instytucji w celu uzyskania informacji o zaginionym małżonku.

Wykonując ten obowiązek organy już w grudniu 2015r. miałyby informację o przebiegu postępowania w sprawie poszukiwań i mogłyby odpowiednio wcześniej zająć stanowisko w sprawie.

Z pisma Komendanta Miejskiej Policji w C. wynika nadto, że nie zostało ustalone miejsce pobytu osoby poszukiwanej, i nie ma obiektywnych możliwości uzyskania z nią kontaktu. Te fakty stały się przyczyną złożenia przez skarżąca oświadczenia o rezygnacji z dalszego poszukiwania osoby zaginionej.

Tymczasem § 18 ust. 1 zarządzenia nr 124 Komendanta Głównego Policji z dnia 4 czerwca 2012r. stanowi, że zakończenie poszukiwania osoby zaginionej następuje, gdy:

1) odnaleziono osobę zaginioną lub jej zwłoki, przy czym przez odnalezienie osoby należy rozumieć nawiązanie z nią bezpośredniego osobistego kontaktu przez policjanta lub funkcjonariusza innych służb, a w przypadku odnalezienia osoby zaginionej za granicą nawiązanie z nią bezpośredniego osobistego kontaktu przez pracownika właściwego przedstawicielstwa dyplomatycznego Rzeczypospolitej Polskiej lub uzyskania od zagranicznych władz informacji o odnalezieniu osoby;

2) ustalono miejsce pobytu osoby zaginionej;

3) osoba zaginiona powróciła do miejsca pobytu;

4) odnaleziona, pełnoletnia i nieubezwłasnowolniona osoba zaginiona nie wyraża zgody na ujawnienie osobie uprawnionej swojego aktualnego miejsca pobytu, składając pisemne oświadczenie według wzoru stanowiącego załącznik nr 5 do zarządzenia, zaś odmowę sporządzenia takiego oświadczenia dokumentuje się w notatce służbowej;

5) osoba uprawniona, która zgłosiła zaginięcie, odwoła poszukiwania z uwagi na fakt nawiązania kontaktu z osobą zaginioną i potwierdzenia braku przesłanek wymagających jej dalszego poszukiwania w celu odnalezienia albo udzielenia pomocy;

6) nastąpiło sądowe stwierdzenie zgonu lub sądowe uznanie osoby za zmarłą;

7) upłynęło co najmniej 25 lat od daty zakończenia czynności poszukiwawczych i przekazania teczki poszukiwania do archiwum wraz z usunięciem informacji dotyczących osoby zaginionej z ewidencji policyjnej.

Zdaniem Sądu ani organ I instancji ani też organ odwoławczy nie wykazały, by zaprzestanie poszukiwań przez Policję, które nota bene nie odpowiada żadnej z przesłanek wymienionych powyżej, a tym bardziej pkt 5 § 18 ust. 1 zarządzenia, mogło stanowić o ustaniu dotychczasowo istniejących podstaw prawnych do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na jej małoletnie dzieci.

Skarżąca nie zrezygnowała bowiem z poszukiwań z uwagi na fakt nawiązania kontaktu z osobą zaginioną i potwierdzenia braku przesłanek wymagających jej dalszego poszukiwania w celu odnalezienia albo udzielenia pomocy, lecz na fakt poinformowania jej o braku dalszych możliwości poszukiwań ze strony Policji.

Dokonując interpretacji celowościowej § 9 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015r. Sąd stwierdza, że ratio legis tego unormowania jest złagodzenie skutków wynikających z definicji legalnej terminu "rodzina" ujętej w art. 2 pkt 12 ustawy. Ustawodawca definiując pojęcie "rodzina" uwzględnił bowiem status prawny, nie zaś stan faktyczny lub przesłankę wspólnego gospodarowania i przy ustalaniu przesłanki kryterium dochodowego nakazał uwzględniać dochód wszystkich członków tak formalnie pojmowanej rodziny bez względu na konfiguracje pomiędzy nimi i ich wzajemne stosunki. Zdecydowanie pozwala to na uniknięcie sytuacji tworzonych sztucznie, dla celów niekorzystnych społecznie jakim jest uzyskanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego przez osobę uprawnioną, której rodzina posiada wystarczające środki do utrzymania dziecka bez wsparcia ze strony funduszu. Takie formalistyczne podejście do sytuacji materialnej rodziny definiowanej legalnie może skutecznie przeciwdziałać patologiom rodzącym się z powszechnego przekonania, że to państwo powinno w pierwszej kolejności zapewnić osobie uprawionej do alimentów środki utrzymania. Dlatego też jedynie wyjątkowo zezwolono na odstąpienie od zasady wynikającej z art. 9 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 5 ustawy.

Przyczyna pozwalająca na zastosowanie tego wyjątku została ściśle określona. Prawodawca zadecydował, że zdarzeniem takim jest zaginięcie członka rodziny i rozpoczęcie jego poszukiwań przez właściwe instytucje. Niewątpliwie bowiem, w takim przypadku, byłoby jaskrawo niesprawiedliwe pozbawiać małoletnie dzieci statusu osoby uprawnionej ze względu na brak możliwości ustalenia dochodu zaginionego członka rodziny.

Stan faktyczny kontrolowanej sprawy nie pozwala przyjąć, że od 1 listopada 2015r. nastąpiła zmiana powodująca ustanie lub wstrzymanie prawa do świadczeń przyznanych skarżącej na mocy decyzji z dnia [...]r.

Ustanie albo wstrzymanie prawa do świadczeń może mieć miejsce jedynie w takiej sytuacji, kiedy przysługuje ono wnioskodawcy i zostało mu zgodnie z wymogami ustawy przyznane, a następnie zachodzą niewątpliwe okoliczności świadczące o tym, że prawo to nie może mu przysługiwać. Zdaniem Sądu ustalone przez organa policji fakty nie mają żadnego wpływu na dotychczasową sytuację skarżącej.

Legislator dopuścił możliwość odstępstwa od reguły uwzględniania w dochodzie rodziny dochodu wszystkich jej członków w celu ochrony osób uprawnionych.

W stanie faktycznym kontrolowanej sprawy cele i przyczyny, dla których ustanowiony został § 9 ust. 2 rozporządzenia nadal istnieją.

W § 9 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015r. nie zostało określone, kiedy ustaje przesłanka określona jako "zaginięcie". Ocena tej sytuacji oddana została zatem organowi.

Biorąc pod uwagę wyżej przedstawione ratio § 9 rozporządzenia, jest oczywiste, że ustanie przesłanki "zaginięcie" oznaczać musi ustanie przyczyn uzasadniających odstępstwo od zasady uwzględniania w dochodzie rodziny wszystkich jej członków. Tymczasem w kontrolowanej sprawie nadal, z przyczyn obiektywnych, nie jest możliwe ustalenie miejsca pobytu męża skarżącej, i de facto nie został on odnaleziony w rozumieniu w/w zarządzenia nr 124. Sytuacja życiowa, materialna skarżącej od dnia 1 listopada 2015r. nie uległa takiej zmianie, która pozwalałaby przyjąć, że nie należą się jej małoletnim dzieciom świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Organy w sposób nieuprawniony uznały zatem, że ustała przesłanka "zaginięcia" pozwalająca na nie wliczanie do dochodu rodziny dochodu jej członka o nieznanym miejscu pobytu.

Sąd zwraca nadto uwagę na ugruntowany w orzecznictwie pogląd, zgodnie z którym należy odróżniać od "nienależnie pobranego świadczenia" – "świadczenie nienależne".

"Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyroki WSA w Krakowie z dnia 21 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Kr 1037/15, w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 782/12 oraz z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, publ. CBOSA).

Do wydania decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane nie wystarczy ustalenie, że świadczenie zostało wypłacono mimo "ustania albo wstrzymania prawa do świadczeń". Ustalenie tych okoliczności pozwala jedynie na wniosek, że świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Natomiast dla zastosowania wskazanej przez organy podstawy prawnej (art. 2 pkt 7 lit. a ustawy) niezbędne jest wykazanie, że osoba, która to świadczenie pobrała miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało. Dla skutecznego postawienia stronie zarzutu nienależnie pobranego świadczenia należy wykazać, że osoba uprawniona została prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń.

"Nienależne świadczenie" traktowane jest zatem jako pojęcie obiektywne, występujące wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

W kontrolowanej sprawie organ powiązał ustanie prawa skarżącej do wsparcia finansowego jej małoletnich synów ze złożeniem przez nią oświadczenia o rezygnacji z dalszych poszukiwań zaginionego męża.

Ponad wcześniejsze uwagi Sądu co do oceny skutków tego oświadczenia, dodatkowo trzeba zauważyć, że skarżąca nie była pouczona o ewentualnych negatywnych skutkach złożenia takiego oświadczenia w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie może ono mieć zatem żadnego wpływu na ocenę sytuacji faktycznej sprawy. Zgodnie ze stanowiskiem judykatury o skutecznym pouczeniu strony postępowania można mówić, gdy strona ma świadomość, w jakich (przyszłych) sytuacjach traci się prawo do świadczeń i wie, że jedna z tych sytuacji właśnie zaistniała.

Na marginesie sprawy, powracając do braku wypełnienia obowiązków ciążących na organie z tytułu regulacji zawartej w § 9 ust. 3 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015r. Sąd wskazuję, że przepisy art. 7 i art. 8 K.p.a. podkreślają służebną rolę organów administracji publicznej wobec Państwa i zarazem wobec jego obywateli i innych podmiotów działających na jego obszarze. Od jakości prawnej działania tych organów zależy zatem autorytet samego Państwa i jego instytucji. Uchybienia organów administracji państwowej nie mogą powodować ujemnych następstw dla obywatela, działającego w dobrej wierze (por. wyrok Sądu Najwyższego w sprawie III ARN 46/94 publ. OSNP 1995/5/58 i powołane tam wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt III SA 702/87 i Sądu Najwyższego sygn. akt III ARN 40/92).

W tym stanie rzeczy, Sąd uznał że w przedstawionej powyżej sytuacji prawnej i stanie faktycznym wynikającym z akt administracyjnych brak jest przedmiotu uzasadniającego konieczność prowadzenia postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i ich zwrotu. Mając to na względzie, orzeczono jak w sentencji na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a , art. 135 i art. 145 § 3 P.p.s.a