Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 114/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2022-04-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 136, art. 137, art. 112 ust. 2, art. 216
journal: Dz.U. 2021 poz 1899
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
article: art. 46 pkt 20
journal: Dz.U. 2020 poz 875
law: Ustawa z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS- CoV-2
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk,, Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi Stowarzyszenia "A" w W. na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wojewoda Śląski (dalej – organ odwoławczy, Wojewoda) decyzją z dnia 18 listopada 2021 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm. - dalej k.p.a.) w związku z art. 9a, art. 142 ust. 1 i art. 136 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1899 z późn. zm. – dalej u.g.n.), po rozpoznaniu odwołania Stowarzyszenia [...] w W. (dalej – Wnioskodawca, Stowarzyszenie), utrzymał w mocy decyzję nr [...] Starosty [...] (dalej – organ I instancji, Starosta) z dnia 17 września 2021 r. znak [...] umarzającą postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej w gminie B., obręb G., oznaczonej jako działki nr: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32.

Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Pismem z dnia 6 lipca 2020 r. Stowarzyszenie [...] zwróciło się do Starosty [...] z wnioskiem o zwrot wywłaszczonych nieruchomości, tj. działek nr: 33, 1, 2, 3, 4, 34, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 35, 12, 36, 37, 38, 13, 14, 15, 39, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, położonych w gminie B. obręb G. na rzecz Wnioskodawcy, będącego poprzednim właścicielem nieruchomości, ewentualnie w przypadku nieuwzględnienia wniosku o zwrot nieruchomości - o przyznanie Wnioskodawcy odszkodowania w wysokości równej wartości nieruchomości wywłaszczonej ustalonej przez biegłego, ewentualnie o przyznanie nieruchomości zamiennej.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, iż wymienione nieruchomości położone w G. stanowiły własność [...], co potwierdzają wyciągi z ksiąg wieczystych. Przedwojenna własność w G. - to dawna Centralna Szkoła Instruktorów [...] - kolebka ruchu [...] oraz gospodarstwo rolne prowadzone dla własnych potrzeb. Działał tu także [...] Uniwersytet Ludowy dla drużynowych wiejskich. Po wojnie po krótkim 2,5 letnim okresie faktycznego władania nieruchomością (1945-1947) i odbudowaniu budynków zdewastowanych w czasie okupacji, z przyczyn polityczno-społecznych, wbrew swej woli Stowarzyszenie zostało wywłaszczone i pozbawione posiadania tej nieruchomości. Doprowadziło to do nabycia własności w drodze zasiedzenia (przy czym de facto było to działaniem mającym charakter wywłaszczenia, a nie nabycia cywilno-prawnego) przez Skarb Państwa, działający przez [...] w J. z dniem 1 stycznia 1967 r. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w C. Wydział I Cywilny z dnia [...] r. o sygn. akt [...].

Wnioskodawca odwołując się do treści art. 136 ust. 3 u.g.n. stwierdził, iż roszczenie o zwrot nieruchomości nie jest zależne od sposobu (formy) nabycia przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego nieruchomości na cele uzasadniające wywłaszczenie. Instytucja wywłaszczenia ma zastosowanie nie tylko do wywłaszczeń na podstawie ustawy o gospodarce nieruchomościami, ale także do przypadków, gdy wywłaszczenie dokonane zostało na podstawie aktów poprzedzających tę ustawę. Podniósł też, że zgodnie z ust. 1 tego przepisu, ustawa wprowadza zakaz używania wywłaszczonych nieruchomości na inny cel niż ten, na który nastąpiło wywłaszczenie.

W niniejszym stanie faktycznym, jak stwierdził pełnomocnik, zajęcie przez Skarb Państwa, czy jednostkę samorządu terytorialnego, przedmiotowej nieruchomości nie było uzasadnione konkretnym celem publicznym. Nie ma istotnych celów, aby Skarb Państwa koniecznie prowadził działalność i posiadał własność na tych nieruchomościach. Nie ma też powodów, dla których nieruchomości te miałyby być własnością Skarbu Państwa.

Odwołując się do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego oraz do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2012 r. sygn. akt P 12/11, Wnioskodawca podkreślił, że jeżeli cel publiczny, na który wywłaszczono nieruchomości nie jest realizowany, albo wywłaszczona nieruchomość nie jest konieczna na cel publiczny, wówczas nie istnieje nie tylko konstytucyjna legitymacja ingerencji we własność prywatną, ale również prawna podstawa (przyczyna) nabycia tej własności przez podmiot publiczny.

Pismem z dnia 7 października 2020 r. uzupełniono złożony wniosek. Przede wszystkim stosownie do informacji przekazanej przez Starostę o nieistnieniu niektórych z działek wymienionych we wniosku, sprecyzowano zakres żądania wskazując, że dotyczy on działek o nr: 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32.

Następnie pełnomocnik wyjaśnił, iż Wnioskodawca nosi nazwę [...] i jest wychowawczym, patriotycznym, dobrowolnym i samorządnym stowarzyszeniem, który jest tożsamy ze [...] w W., którego prawo własności ujawnione zostało na podstawie orzeczenia Wojewody Śląskiego z dnia 27 listopada 1936 r., czyli wnioskowanych do zwrotu nieruchomości. Powyższe potwierdza postanowienie Sądu Rejonowego w P. Wydział Cywilny z dnia [...] r. sygn. akt [...], zaświadczenie Starosty Powiatu [...] z dnia 4 stycznia 2001 r., opinia prawna z dnia 22 kwietnia 1991 r. adwokata S. R., a także wypisy z rejestru stowarzyszeń [...] i fotokopie z akt rejestrowych Krajowego Rejestru Sądowego. W świetle powyższego stwierdzono, iż obecny Wnioskodawca jest tożsamy z podmiotem będącym właścicielem ujawnionym w księdze wieczystej [...] w G.

Po przeprowadzeniu postępowania, zebraniu niezbędnych materiałów dowodowych, zawiadomieniu Wnioskodawcy o możliwości zapoznania się z materiałem sprawy, decyzją z dnia 17 września 2021 r. organ I instancji, umorzył postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości (tj. działek wymienionych we wniosku) położonej w gminie B., obręb G.

W dalszej części przedstawiono zmiany, jakie zachodziły w księgach wieczystych w zakresie prawa własności. Między innymi wskazano, iż na podstawie wniosku z dnia 17 lipca 1948 r. Nr [...] oraz poświadczenia Starosty Powiatowego w [...] z dnia 9 lipca 1948 r. nr [...], prawo własności objęte księgą wieczystą [...] G., zostało wpisane na rzecz Skarbu Państwa. Wyjaśniono przy tym, że podstawą wydania zaświadczenia był art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu do ksiąg wieczystych hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233) i rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30 kwietnia 1947 r. w sprawie przekazania Starostom czynności dotyczących wpisywania w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 41, poz. 200). Prawo własności na rzecz Skarbu Państwa zostało ujawnione w księdze wieczystej [...] Sądu Rejonowego w C.

Przedstawiono również zmiany geodezyjne, jakie odnoszą się do nieruchomości objętych wnioskiem Stowarzyszenia.

Odnosząc się do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości przyjęto, że Stowarzyszenie wykazało swą legitymację do wystąpienia z powyższym wnioskiem. Mianowicie, zdaniem organu, udokumentowano, że [...] z siedzibą w W. (KRS [...]) jest tożsamym podmiotem z ujawnionym właścicielem w księdze wieczystej [...] gminy katastralnej G., noszącym nazwę [...] w W.

W dalszej części zacytowano treść art. 136 ust. 3 u.g.n. oraz wskazano, że przepisy dotyczące zwrotu wywłaszczonej nieruchomości znajdują odpowiednie zastosowanie do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustaw wymienionych w art. 216 u.g.n. Jednocześnie podniesiono, że organ zobligowany jest rozpatrzyć wniosek na podstawie obecnie obowiązujących przepisów. W tym kontekście uznano, że przejęta nieruchomość Wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa nie odpowiada pojęciu "nieruchomości wywłaszczonej" determinowanemu przez art. 136 ust. 3 u.g.n., jak również nie stanowi nieruchomości przejętej na podstawie jednego z aktów określonych w art. 216 ust. 1 i 2 u.g.n. Tym samym Starosta stanął na stanowisku, że nieruchomość wskazana we wniosku nie została wywłaszczona. Dlatego też, w jego ocenie, brak przepisu prawa materialnego nie daje podstaw prawnych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy, co uzasadnia umorzenie postępowania z racji jego bezprzedmiotowości (art. 105 § 1 k.p.a.).

W odwołaniu z dnia 1 października 2021 r. pełnomocnik Stowarzyszenia zarzucił organowi I instancji naruszenie:

1) art. 105 § 1 k.p.a. poprzez jego błędne zastosowanie i umorzenie postępowania w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, podczas gdy w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki uprawniające Starostę [...] do umorzenia przedmiotowego postępowania;

2) art. 7 w związku z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz zebrania materiału dowodowego, a w konsekwencji przyjęcie, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe, ponieważ nie została spełniona przesłanka warunkująca merytoryczne rozpoznanie wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, a tym samym umorzenie postępowania;

3) art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzez jego niezastosowanie polegające na umorzeniu postępowania, pomimo istnienia przesłanek do żądania przez Stowarzyszenie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości na jego rzecz, będącego poprzednim właścicielem nieruchomości.

Wojewoda nie przychylił się do argumentów pełnomocnika Wnioskodawcy, dlatego też decyzją z dnia 18 listopada 2021 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.

W uzasadnieniu stwierdzono, że art. 136 ust. 3 u.g.n. odnosi się wyłącznie do nieruchomości wywłaszczonych, natomiast zakres nieruchomości podlegających zwrotowi na zasadach określonych w ustawie o gospodarce nieruchomościami wyznacza art. 136 ust. 3 i art. 216 u.g.n. Drugi z tych przepisów, jak wskazał organ, zawiera zamknięty katalog aktów prawnych będących podstawą przejęcia lub nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa, wśród których nie wymieniono dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wobec tego, a także mając na uwadze to, że nieruchomość nie była wywłaszczona, Wojewoda uznał, że zarzut odwołania z pkt 3 nie zasługuje na uwzględnienie.

Niezależnie od tego wskazano, że wniosek został złożony w dniu 9 lipca 2020 r., a więc po terminie przewidzianym dla tej czynności, który upłynął z dniem 7 lipca 2020 r., co skutkowało wygaśnięciem roszczenia. Powołano się w tym zakresie na art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 4 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2019 r. poz. 801 – dalej ustawa zmieniająca), a także na przepisy wydane w związku z ogłoszeniem stanu pandemii. Wojewoda wyjaśnił, że błędne stanowisko organu I instancji w tej materii wynikało z nieprawidłowego przyjęcia, że wszczęcie postępowania nastąpiło w dacie nadania u operatora pocztowego wniosku.

W opinii organu odwoławczego, powyższe okoliczności uzasadniały załatwienie sprawy w formie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania (art. 61a § 1 k.p.a.). Jednak, jak stwierdził Wojewoda, skoro jednak Starosta wszczął postępowanie, to zaszła konieczność jego umorzenia. Tym samym uznał za niezasadny zarzut błędnego zastosowania art. 105 k.p.a. Podobnie ocenił zarzut z pkt 2 odwołania, gdyż w jego opinii, Starosta dokonał wystarczających ustaleń stanu faktycznego sprawy dla rozpatrzenia wniosku.

W skardze z dnia 16 grudnia 2021 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Strony zarzucił decyzji Wojewody:

1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 105 § 1 k.p.a. poprzez utrzymanie przez organ w mocy zaskarżonej decyzji Starosty umarzającej postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości, podczas gdy w niniejszej sprawie nie wystąpiły przesłanki uprawniające Starostę do umorzenia przedmiotowego postępowania, tym samym do utrzymania w mocy decyzji Starosty przez Wojewodę Śląskiego;

b) art. 107 § 3 w związku z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie przez organ podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz zebrania materiału dowodowego, a w konsekwencji utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji, tym samym przyjęcie, że postępowanie stało się bezprzedmiotowe, ponieważ nie została spełniona przesłanka warunkująca merytoryczne rozpoznanie wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości;

c) art. 61 § 3 w związku z art. 57 § 5 pkt 2 k.p.a. poprzez błędne zastosowanie i uznanie, iż datą wszczęcia postępowania na żądanie strony jest dzień doręczenia żądania organowi administracji publicznej, a nie dzień jego nadania w placówce pocztowej, tj. iż wniosek Stowarzyszenia został złożony w dniu 9 lipca 2020 r., z uchybieniem terminu, który upłynął 7 lipca 2020 r., podczas gdy wniosek został złożony za pośrednictwem placówki pocztowej w dniu 6 lipca 2020 r., tj. z zachowaniem terminu;

d) art. 138 § 2 k.p.a. poprzez niezastosowanie tego przepisu i nieuchylenie zaskarżonej decyzji Starosty oraz nieprzekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, podczas gdy istniały ku temu przesłanki, gdyż Starosta (1) nie podjął decyzji w zakresie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, mimo spełnienia przez Stowarzyszenie przesłanek uprawniających do zwrotu, (2) nie rozstrzygnął w przedmiocie wniosku o przyznanie odszkodowania równego wartości nieruchomości lub przyznanie nieruchomości zamiennej;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzez (1) błędne zastosowanie i uznanie, że przepis ten odnosi się wyłącznie do nieruchomości wywłaszczonych, natomiast zakres nieruchomości podlegających zwrotowi na zasadach u.g.n. wyznacza art. 136 ust. 3 oraz art. 216 u.g.n., (2) utrzymanie w mocy decyzji o umorzeniu postępowania pomimo istnienia przesłanek do żądania przez Stowarzyszenie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, będącego poprzednim właścicielem nieruchomości.

Wobec tych zarzutów pełnomocnik Stowarzyszenia wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

W motywach skargi pełnomocnik rozwinął każdy z zarzutów. W kwestii pierwszego z nich podniósł, że organ w sposób lakoniczny wypowiedział się w kwestii braku podstaw do merytorycznego rozpatrzenia wniosku, a tym samym nie wykazał zasadności zastosowania art. 105 § 1 k.p.a., a także nie odniósł się do zarzutów odwołania. Zwrócił również uwagę na art. 216 u.g.n., który daje podstawę do zastosowania przepisów o wywłaszczeniu do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa bez indywidualnej decyzji w przedmiocie wywłaszczenia.

Argumentując zarzut naruszenia art. 107 § 3 w związku z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. podkreślono, że organ nie ustalił stanu faktycznego w zakresie pozwalającym na wydanie decyzji. Zwrócono w tym zakresie przede wszystkim uwagę na to, że organ nie wyjaśnił okoliczności przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa. Tymczasem, zdaniem pełnomocnika, działania te nosiły wszelkie cechy wywłaszczenia. Dlatego też, jego zdaniem, organ winien merytorycznie rozpatrzyć wniosek jego mocodawcy.

W kwestii zarzutu dotyczącego art. 61 § 3 w związku z art. 57 § 5 pkt 2 k.p.a. podkreślono, że zachowanie terminu następuje, jeżeli przed upływem terminu pismo zostanie nadane za pośrednictwem publicznego operatora pocztowego. Wobec tego, jak stwierdził pełnomocnik, wniosek został złożony z zachowaniem terminu, gdyż został wysłany do organu w dniu 6 lipca 2020 r. za pośrednictwem placówki pocztowej.

Wobec powyższych uchybień, w opinii pełnomocnika, Wojewoda winien wydać decyzję kasatoryjną. W końcowej części skargi, rozwijając zarzut naruszenia art. 136 ust. 3 u.g.n., podniesiono, że Wnioskodawca wykazał, że był poprzednim właścicielem nieruchomości, która została przejęta na rzecz Skarbu Państwa. Ponadto wyrażono pogląd, że art. 136 ust. 3 u.g.n. nie ogranicza rozumienia "wywłaszczenia" do znaczenia nadanego przez art. 112 u.g.n. Dlatego też, zdaniem pełnomocnika, pojęcie to winno być wykładane szeroko, jak przyjmuje to Konstytucja RP. Ponadto ponownie nawiązano do art. 216 u.g.n., który nakazuje odpowiednie stosowanie rozdziału 6 działu III u.g.n., gdzie znajduje się art. 136 ust. 3 u.g.n. Z tego też względu organ winien przyznać Stowarzyszeniu wymienione we wniosku odszkodowanie.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zanegowana decyzja, wbrew twierdzeniom pełnomocnika Strony, nie została podjęta z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja o umorzeniu postępowania w sprawie zwrotu przejętej przez Skarb Państwa nieruchomości położonej w gminie B., obręb G.

Spór koncentruje się wokół zasadności umorzenia postępowania w powyższym przedmiocie. Brak jest bowiem zgody co do tego, czy sprawa, której dotyczy wniosek Stowarzyszenia, jest sprawą z zakresu prawa administracyjnego, rozstrzyganą w formie decyzji. Problem ten wiąże się przede wszystkim z wyjaśnieniem zagadnienia, czy przejęta nieruchomość Wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa, jest nieruchomością wywłaszczoną. Stowarzyszenie i organy są zgodne co do tego, że tylko przejęcie nieruchomości w drodze wywłaszczenia otwiera drogę do ubiegania się o jej zwrot, ewentualnie o odszkodowanie z tego tytułu lub o nieruchomość zamienną.

Zaznaczyć należy, że bezspornym jest to, że Wnioskodawca - [...] z siedzibą w W. (KRS [...]) jest tożsamy z właścicielem ujawnionym w księdze wieczystej [...] gminy katastralnej G. - o nazwie [...] w W. Ponieważ okoliczność ta, w świetle przedstawionych przez Wnioskodawcę dokumentów, nie budzi wątpliwości, to kwestia ta nie będzie przedmiotem dalszych dywagacji.

Przystępując do rozważań wpierw przyjdzie przedstawić stan normatywny. Stosownie do postanowień art. 136 ust. 3 u.g.n. poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej nieruchomości albo części wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137 u.g.n., nieruchomość lub jej część stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot występuje się do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ gospodarujący zasobem nieruchomości. Warunkiem zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej nieruchomości albo części wywłaszczonej nieruchomości lub udziału w tej części jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140 u.g.n.

Zgodnie natomiast z treścią art. 136 ust. 7 u.g.n. uprawnienie do zwrotu, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n., wygasa, jeżeli od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, upłynęło 20 lat, a w tym terminie uprawniony nie złożył wniosku, o którym mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n. W takim przypadku właściwy organ nie ma obowiązku zawiadamiania oraz informowania, o którym mowa w art. 136 ust. 2 u.g.n.

Równocześnie ustawodawca w art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej wskazał, że w przypadku gdy termin, o którym mowa w art. 136 ust. 7 ustawy zmienianej w art. 1, upłynął przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy albo gdy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy do upływu tego terminu pozostało nie więcej niż 12 miesięcy, wniosek, o którym mowa w art. 136 ust. 3 ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, może zostać złożony w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Wskazana tu ustawa zmieniająca z dnia 4 kwietnia 2019 r. została opublikowana w Dzienniku Ustaw z dnia 29 kwietnia 2019 r. Stosownie do postanowień przepisu przejściowego ustawa ta weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, a to oznacza, że do krajowego porządku prawnego weszła w życie 14 maja 2019 r., tym samym termin do składania wniosków o zwrot nieruchomości spełniających wymogi przewidziane przywołanym przepisem upływał z dniem 14 maja 2020 r. Przenosząc te ustalenia na grunt rozpoznawanej sprawy przyjdzie zauważyć, że nieruchomość będąca przedmiotem sporu została przejęta przez Skarb Państwa w 1947 r., a zatem w momencie wprowadzenia przywołanych regulacji zawartych w ustawie zmieniającej od momentu przejęcia spornej nieruchomości upłynęło ponad 20 lat. Tym samym do Wnioskodawcy zastosowanie posiada regulacja zawarta w art. 2 tej ustawy, zgodnie z którą wniosek taki należy złożyć terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie tej ustawy, czyli w tym konkretnym przypadku termin ten winien upłynąć 14 maja 2020 r.

W okresie obowiązywania tej regulacji zaistniały wydarzenia związane z wystąpieniem zjawiska pandemii, które spowodowały zmianę przywołanych tu regulacji. Stosownie do art. 15zzr ust. 1 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r. poz. 568) w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 bieg przewidzianych przepisami prawa administracyjnego terminów; od zachowania których jest uzależnione udzielenie ochrony prawnej przed sądem lub organem, do dokonania przez stronę czynności kształtujących jej prawa i obowiązki, przedawnienia, których niezachowanie powoduje wygaśnięcie lub zmianę praw rzeczowych oraz roszczeń i wierzytelności, a także popadnięcie w opóźnienie, zawitych, z niezachowaniem których ustawa wiąże ujemne skutki dla strony, do dokonania przez podmioty lub jednostki organizacyjne podlegające wpisowi do właściwego rejestru czynności, które powodują obowiązek zgłoszenia do tego rejestru, a także terminów na wykonanie przez te podmioty obowiązków wynikających z przepisów o ich ustroju - nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu na ten okres. Rozwiązanie to oznacza, że termin, w którym Stowarzyszenie mogło złożyć stosowny wniosek o zwrot spornej nieruchomości nie płynął. Zatem od dnia wejścia w życie tej ustawy wskazany termin 14 maja 2020 r., jako końcowy do złożenia wniosku nie był już aktualny, a z każdym dniem obowiązywania tej regulacji ulegał przesunięciu.

Kolejną istotną datą w omawianym zakresie jest ustawa z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. z dnia 15 maja 2020 r. poz. 875). Zgodnie z treścią art. 46 pkt 20 tej ustawy uchylono art. 15zzr i art. 15zzs. Równocześnie w art. 68 ust. 2 tej ustawy wskazano, iż terminy, o których mowa w art. 15zzr ust. 1 ustawy zmienianej w art. 46, których bieg uległ zawieszeniu na podstawie art. 15zzr ust. 1 tej ustawy, biegną dalej po upływie 7 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy. Stosownie zaś do treści art. 76 ustawa weszła w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia, czyli 16 maja 2020 r.

Oznacza to w konsekwencji, że zawieszenie terminów - w tym także terminu na złożenie przedmiotowego wniosku - upłynęło z dniem 22 maja 2020 r., a zatem od dnia 23 maja 2020 r. na nowo przywoływany termin zaczął biec i upłynął 5 lipca 2020 r., a w przypadku uwzględnienia faktu, że rozpoczęcie tego terminu następowało w dniu wolnym od pracy, to upływ jego nastąpił w dniu 7 lipca 2020 r. W świetle powyższych ustaleń termin 7 lipca 2020 r. jest dniem upływu terminu do złożenia przedmiotowego wniosku.

W orzecznictwie sądów administracyjnych ujawnił się inny sposób liczenia zawieszenia biegu terminu, odwołujący się do stanowiska, że przedmiotowe zawieszenie winno być liczone od dnia wprowadzenia stanu epidemicznego na terenie kraju, a zatem od dnia 14 marca 2020 r. Zaprezentowana propozycja liczenia tego terminu oznacza, że upływa on nie z dniem 7 lipca 2020 r., lecz z dniem 2 sierpnia 2020 r. (zob. wyrok WSA w Kielcach z dnia 19 sierpnia 2020 r. sygn. akt II SA/Ke 433/20, Lex nr 3050746; postanowienie NSA z dnia 17 września 2020 r. sygn. akt II GZ 257/20, Lex nr 3100203). Skład orzekający nie podziela tego stanowiska uznając, że działania organów państwa oddziałujące na sytuację prawną adresata mogą wynikać wyłącznie z przepisów rangi ustawowej, a zatem dopiero od dnia wejścia ustawy z dnia 31 marca 2020 r. można mówić o zawieszeniu biegu terminów. Podniesiona tu okoliczność ma znaczenie dla rozpoznawanej sprawy, jednakże bliższa jego analiza zostanie przeprowadzona w dalszej części uzasadnienia.

W pierwszej kolejności rozważenia wymaga to, czy nieruchomości objęte wnioskiem Stowarzyszenia były przedmiotem wywłaszczenia. We wniosku tym zrównuje się działania podejmowane przez organy państwa z 1947 r. z wywłaszczeniem. We wskazanym roku Stowarzyszenie zostało pozbawione faktycznej możliwości korzystania z wymienionych nieruchomości i zostały one przeznaczone do wykorzystywania przez inny podmiot. Wiadomym jest, że na podstawie wniosku z dnia 17 lipca 1948 r. Nr [...] oraz poświadczenia Starosty Powiatowego w [...] z dnia 9 lipca 1948 r. nr [...], prawo własności objęte księgą wieczystą [...] G., zostało wpisane na rzecz Skarbu Państwa. Podstawą wydania zaświadczenia był art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu do ksiąg wieczystych hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233) i rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30 kwietnia 1947 r. w sprawie przekazania Starostom czynności dotyczących wpisywania w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 41, poz. 200). Zatem Stowarzyszenie zostało pozbawione prawa własności nad nieruchomością na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stanowi on, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Następnie, jak wskazuje sam Wnioskodawca, mocą orzeczenia sądu powszechnego z dnia [...] r., z dniem 1 stycznia 1967 r. nieruchomości te zostały zasiedzone przez [...] w J.

Z treści art. 136 ust. 3 u.g.n. wynika, że skuteczne złożenie wniosku wymaga wystąpienia dwóch przesłanek, a mianowicie przejęcie nieruchomości winno nastąpić w drodze wywłaszczenia lub na mocy przepisów, o których mowa w art. 216 u.g.n., a ponadto nieruchomość musi być zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Wywłaszczenie dokonywane na podstawie komentowanej ustawy o gospodarce nieruchomościami przeprowadzane jest w postępowaniu administracyjnym, w indywidualnej sprawie z zakresu administracji publicznej w formie decyzji (art. 112 ust. 2 u.g.n.) i polega na pozbawieniu albo ograniczeniu, w drodze decyzji, prawa własności, prawa użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości. Zaznaczyć także należy, że wywłaszczenie przeprowadzone w tym trybie może dotyczyć tylko nieruchomości przeznaczonych w planach miejscowych na cele publiczne lub nieruchomości, dla których wydana została ostateczna decyzja o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego (art. 112 ust. 1 u.g.n.). Ponadto może ono nastąpić, tylko jeżeli cele publiczne nie mogą być zrealizowane w inny sposób niż przez pozbawienie albo ograniczenie praw do nieruchomości, a prawa te nie mogą być nabyte w drodze umowy (art. 112 ust. 3 u.g.n.) i gdy następuje w celu realizacji celu publicznego – określonego w art. 6 u.g.n. lub w innej ustawie.

Z kolei stosownie do treści art. 216 u.g.n. przepisy dotyczące zwrotu nieruchomości zamieszczone w rozdziale 6 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie: art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. poz. 64 oraz z 1982 r. poz. 79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz.U. poz. 138 z 1961 r. poz. 47 i 159 oraz z 1972 r. poz. 192), ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz.U. z 1969 r. poz. 216, z 1972 r. poz. 312 oraz z 1985 r. poz. 99), art. 22 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz.U. z 1969 r. poz. 159, z 1972 r. poz. 193 oraz z 1974 r. poz. 84), ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz.U. poz. 192, z 1973 r. poz. 282 oraz z 1985 r. poz. 99) oraz do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na podstawie odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego. Przepisy te stosuje się odpowiednio do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa albo gminy odpowiednio na podstawie: art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz.U. poz. 240 oraz z 1957 r. poz. 172); art. 9 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. z 1952 r. poz. 31); ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z 1991 r. poz. 127, z późn. zm.).

Analiza akt administracyjnych oraz przywołanych norm prawnych pozwala podzielić stanowisko prezentowane przez wypowiadające się w sprawie organy administracji publicznej, że przejęcie nieruchomości nie nastąpiło w formie wywłaszczenia (w rozumieniu art. 112 ust. 2 u.g.n.), jak również żadna z przywołanych w art. 216 u.g.n. regulacji prawnych nie leżała u podstaw przejęcia nieruchomości objętych wnioskiem o zwrot. Sposób i okoliczności odjęcia własności nieruchomości objętych wnioskiem o zwrot nie dają więc podstaw dla uruchomienia trybu przewidzianego treścią art. 136 ust. 3 u.g.n. w związku z art. 2 ust. 1 ustawy zmieniającej. Skład orzekający nie podziela argumentacji prezentowanej w odwołaniu i w skardze do tutejszego Sądu, że pojęcie wywłaszczenia winno mieć szerokie rozumienie i powinno się nim obejmować wszystkie formy odebrania własności. Instytucja wywłaszczenia ma na gruncie prawa administracyjnego i cywilnego ściśle określone znaczenie i nie można nim obejmować każdej formy odjęcia własności. Nadto należy zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie formalne pozbawienie Stowarzyszenia tytułu prawnego do wnioskowanych nieruchomości nastąpiło w następstwie orzeczenia sądu powszechnego o stwierdzeniu nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie. Ten sposób nabycia własności nieruchomości przez Skarb Państwa nie jest objęty pojęciem wywłaszczenia i tym samym nie może być odnoszony do przywoływanych powyżej regulacji zawartych art. 136 ust. 3 i w art. 216 u.g.n.

Jak wiadomo, już w latach 40 ubiegłego wieku doszło do wpisania prawa własności Skarbu Państwa co do nieruchomości Wnioskodawcy, co potwierdzono w zaświadczeniu Sądu Rejonowego w C. z dnia [...] r. (Dz.odp. [...]). Było to następstwem zmian własnościowych (nacjonalizacji) dokonywanych w trybie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jednak ze względów wskazanych wcześniej działania te również nie są wywłaszczeniem w rozumieniu art. 112 u.g.n.

Konkludując stwierdzić należy, że nieruchomości nie zostały odebrane Wnioskodawcy w następstwie wywłaszczenia. Mianowicie faktycznie nastąpiło to w wyniku orzeczenia sądu powszechnego o nabyciu ich w drodze zasiedzenia. Zasadności twierdzenia o braku podstaw do przyjęcia wystąpienia "wywłaszczenia nieruchomości" nie zmienia fakt, że pierwotnie prawo własności Skarbu Państwa zostało ujawnione w oparciu o dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej. W konsekwencji decyzja organu I instancji o umorzeniu wszczętego postępowania administracyjnego, która została utrzymana w mocy decyzją organu odwoławczego nie narusza przepisów prawa w stopniu uzasadniającym uwzględnienie wniesionej skargi. W tym miejscu należy jedynie nadmienić, że czynienie ustaleń przez organ I instancji chociażby w materii legitymacji Stowarzyszenia do ubiegania się o odszkodowania z tytułu utraty prawa własności nieruchomości, wyklucza możliwość zakończenia sprawy w formie postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania, jak sugerował to organ odwoławczy.

W skardze Wnioskodawca podniósł naruszenie art. 107 § 3 w związku z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., który należy uznać za nietrafiony. Argumentując to stanowisko zauważyć należy, iż organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji wskazał motywy, którymi kierował się przy jej podejmowaniu. W uzasadnieniu tej decyzji wielokrotnie odwołuje się do stanu faktycznego w sprawie i do norm prawnych mających w niej zastosowanie. Zatem podnoszenie w skardze argumentów, że organ nie wskazuje, którym dowodom przyznał moc dowodową, a którym odmówił nie znajduje potwierdzenia. Nadto dostrzec należy, że w skardze pełnomocnik nie wskazuje, jakie to okoliczności nie zostały wyjaśnione. Wskazanie na to, że organ nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego na okoliczność wywłaszczenia Stowarzyszenia nie są trafne, ponieważ w aktach zalega dokument wskazujący na sposób nabycia przez Skarb Państwa spornych nieruchomości.

W skardze podniesiono także zarzut naruszenia art. 61 § 3 w związku z art. 57 § 5 k.p.a. poprzez błędne zastosowanie i uznanie, że datą wszczęcia postępowania jest dzień doręczenia żądania do organu administracji publicznej, a nie dzień nadania w placówce pocztowej. Podniesiony zarzut rozpoznać należy w kontekście terminów, w jakich winien być złożony stosowny wniosek. Z treści skargi wynika, że Stowarzyszenie podziela stanowisko organu odwoławczego, że termin do wniesienia wniosku o zwrot nieruchomości upływał 7 lipca 2020 r., natomiast wcześniej zasygnalizowano, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażono w tym zakresie odmienny pogląd i wskazano, że termin ten upływał w dniu 2 sierpnia 2020 r. W realiach rozpoznawanej sprawy okoliczność ta nie ma fundamentalnego znaczenia. Wynika to z tego, że przesłanką umorzenia postępowania przez organ I instancji była bezprzedmiotowość wszczętego postępowania.

Niemniej jednak przy przyjęciu, że termin do złożenia przedmiotowego wniosku upływał 7 lipca 2020 r. to podzielić należy stanowisko organu odwoławczego, że wniosek taki został złożony z uchybieniem terminu. Warto w tym miejscu zauważyć, że art. 61 § 3 k.p.a. mówi o terminie wszczęcia postępowania administracyjnego i przewiduje, że postępowanie na wniosek wszczynane jest z dniem wpłynięcia do niego żądania pochodzącego od strony. Z tego punktu widzenia nie jest istotne, kiedy wniosek taki zostanie sporządzony i nadany w urzędzie pocztowym, lecz data jego wpływu do organu administracji. Przywołany przepis przewiduje wywołanie skutków prawnych złożenia wniosku dopiero od momentu jego faktycznego wpłynięcia do organu administracji. Stowarzyszenie argumentuje, że w tym przypadku chodzi o termin prawa materialnego i winny mieć w tym przypadku zastosowanie regulacje zamieszczone w art. 57 § 5 k.p.a. Stanowisko takie nie jest zasadne i pomija istotną okoliczność, że treść przywołanego art. 57 § 5 ma zastosowanie do terminów o charakterze procesowym, a zatem związanych z pewnymi czynnościami, których obowiązana jest strona dokonać w trakcie prowadzonego postępowania administracyjnego. Jak zostało to zaznaczone powyżej, podniesiona okoliczność posiada charakter subsydiarny, a tym samym ewentualne uchybienie w tym zakresie dokonane przez organ odwoławczy nie ma znaczenia dla istoty rozstrzygnięcia, a tym samym nie może stanowić podstawy dla uwzględnienia wniesionej skargi.

Pełnomocnik w skardze zarzucił również naruszenia art. 138 § 2 k.p.a., jednak nie zasługuje on na uwzględnienie. Jako ostatni zarzut w skardze podniesiono uchybienie prawu materialnemu, a to art. 136 ust. 3 u.g.n. Tak sformułowany zarzut uznać należy za bezzasadny, ponieważ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak również w uzasadnieniu decyzji organu I instancji w sposób czytelny i jednoznaczny organy odwoływały się do tych regulacji i co więcej legły one u podstaw wydawanych rozstrzygnięć. Zatem tak sformułowany zarzut nie mógł odnieść skutku.

Mają powyższe na uwadze Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, co uzasadnia oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.).