Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 878/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-05-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędzia del. WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej "A" od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 591/18 w sprawie ze skargi "A" na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. oddala wniosek K.N. i J.O. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 4 grudnia 2018 r. sygn. akt I SA/Wa 591/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę "A" na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Orzeczeniem z [...] kwietnia 1949 r. nr "[...]" [winno być "[...]"; k. 58 akt administracyjnych] (dalej orzeczenie z [...] kwietnia 1949 r. ) Urząd Wojewódzki [...] Dział Rolnictwa i Reform Rolnych, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. o reformie rolnej (Dz. U. nr 10 poz. 51 ze zm., dalej rozporządzenie), orzekł że nieruchomość ziemska pn. " [...]", o powierzchni 56,7246 ha, położona w gminie [...], powiat [...], stanowiąca współwłasność J. i W.S., podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej [Dz. U. z 1945 r. nr 3 poz. 13, dalej dekret] - gdyż użytki rolne w tym majątku przekraczają normę 50 ha.

J.O. [, wnioskiem z 14 lutego 1990 r.,] wystąpiła o stwierdzenie nieważności orzeczenia z [...] kwietnia 1949 r.

Decyzją z [...] czerwca 2010 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] czerwca 2010 r. ) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej Minister) orzekł, że orzeczenie z [...] kwietnia 1949 r. wydane zostało z naruszeniem prawa. Decyzją z [...] grudnia 2010 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił własną decyzję z [...] czerwca 2010 r. i stwierdził nieważność orzeczenia z [...] kwietnia 1949 r.

Pismem z 4 lutego 2011 r. (data wpływu do organu) K.N. i J.O. (dalej wnioskodawcy) wystąpili do Wojewody [...] (dalej Wojewoda) o wszczęcie postępowania na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, celem ustalenia, że powyższa nieruchomość ziemska nie podlegała w całości działaniu przepisów tego dekretu.

Decyzją z [...] marca 2017 r. [nr [...]] (dalej decyzja z [...] marca 2017 r.) Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość ziemska pn. " [...]" [...], położona w [...], w województwie [...], podlegała działaniu przepisów dekretu o reformie rolnej.

Wojewoda uzasadnił, że niezbędną przesłanką objęcia gruntu reformą rolną było wypełnienie norm obszarowych wskazanych w dekrecie. Nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych podlegały przejęciu, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że powierzchnia ogólna nieruchomości ziemskiej " [...]", w dacie jej przejęcia na cele reformy rolnej, wykazuje pewną rozbieżność (52,26 ha; 54 ha; 53,2399 ha). Jest to jednak różnica nieprzekraczająca 1 ha. Wojewoda uznał, że powierzchnia "całkowita tej nieruchomości" [winno być "użytków rolnych badanego majątku"; s. 10 akapit 5 decyzji z [...] marca 2017 r.] przekraczała 50 ha.

Wojewoda nie podzielił argumentacji wnioskodawców, że do powierzchni użytków rolnych wchodzących w skład " [...]" nie wlicza się powierzchni gruntów pod zabudowaniami, parku, zarośli, dróg, rowów, wałów i rzek, czyli łącznie 5,0623 ha. Wskazał, że definicję ogólną użytków rolnych zawiera § 4 rozporządzenia, zgodnie z którym za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Rozliczenie powierzchni poszczególnych rodzajów użytków rolnych zawartych w protokole zdawczo-odbiorczym z 22 stycznia 1945 r., wskazuje, że do powierzchni ziemi ornej 40 ha należy doliczyć powierzchnię stawów rybnych 3 ha i ogrodu 8 ha, co daje łącznie 51 ha użytków rolnych. Dokonując analizy powierzchni użytków rolnych na podstawie protokołu przejęcia nieruchomości ziemskiej do wymienionej tam powierzchni ziemi ornej 45,26 ha należy doliczyć wymienione w nim: sad owocowy 3,5 ha; podwórze i obszar pod zabudowaniami 1,5 ha; a także część powierzchni oznaczonej zbiorczo jako drogi i nieużytki - 1,96 ha - w zakresie dróg, co daje po raz kolejny powierzchnię użytków rolnych powyżej 50 ha. W świetle przepisów dekretu brak jest przesłanek do uznania, że owa nieruchomość ziemska nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Zespół dworsko-parkowy, wchodzący w skład ww. nieruchomości, podlegał przejęciu na cele dekretu, z uwagi na istnienie związku funkcjonalnego między nim, a częścią majątku wykorzystywaną do produkcji rolnej, zarówno w wymiarze terytorialnym, organizacyjnym jak i finansowym.

Odwołanie złożyli K.N. i J.O.

Decyzją z [...] lutego 2018 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2018 r.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi: 1. uchylił w całości decyzję z [...] marca 2017 r.; 2. stwierdził, że nieruchomość ziemska pod nazwą "[...]" [...], położona w [...], w województwie [...], uregulowana w dawnej księdze hipotecznej Nr [...] pod nazwą "[...]" - nie podlegała działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister podzielił argumentację zawartą w odwołaniu. Zdaniem Ministra, owa nieruchomość ziemska nie przekraczała 50 ha - była mniejsza od norm przewidzianych w dekrecie z 1944 r. Minister wskazał, że w aktach znajduje się szereg dowodów z dokumentów wskazujących tak obszar ogólny, jak i poszczególne rodzaje użytków, położonych na terenie tego majątku. Są to:

a. protokół zdawczo-odbiorczy z 22 stycznia 1945 r. w sprawie przejęcia majątku [...], wskazujący, że obszar ogólny majątku to 54 ha; w tym - ziemi ornej 40 ha; nieużytków - 3 ha; lasów - 1 ha; stawów rybnych - 3 ha; ogrodu - 8 ha; obszar pod zabudowaniami - 23 ha (prawdopodobnie 2,3 ha - oczywista omyłka);

b. protokół w sprawie zabezpieczenia majątku [...] gm. [...], sporządzony przez Komisarza Ziemskiego E.M. 29 listopada 1948 r., z którego wynika, że ogólna powierzchnia nieruchomości, na podstawie danych Zarządu Gminy [...], wynosi 52,26 ha; w tym: gruntów ornych 43,26 ha; z czego - pastwisk 3,50 ha; sadów - 2,24 ha; dróg i rowów - 1 ha; podwórzy i zabudowań - 1,26 ha;

c. protokół przejęcia nieruchomości ziemskiej "[...]" o ogólnej powierzchni 56,7246 [ha] z 28 maja 1949 r., który wskazuje, że: ziemia orna na terenie majątku obejmuje 45,26 ha; pastwisko - 3 ha; sad owocowy - 3,5 ha; park - 1,5 ha; podwórze i obszar pod zabudowaniami - 1,5 ha; drogi i nieużytki - 1,96 ha;

d. mapa gruntów hipotekowanych zapisanych w księdze wieczystej [...] N°[...] pod nazwą [...], sporządzona w 1957 r. przez inżyniera geodetę H.H., zawierająca wykaz powierzchni działek oraz rejestr użytków z którego wynika, że powierzchnia ogólna wynosiła 56,7246 ha, zaś powierzchnia użytków rolnych - 51,6623 ha;

e. pismo J.O. z 14 lutego 1990 r., z którego wynika, że J. i W.S. stali się właścicielami gospodarstwa rolnego, mającego urządzoną księgę wieczystą o nazwie "[...]", o pow. 56,7246 ha oraz, że w wyniku zawarcia umowy sprzedaży części nieruchomości o pow. 3 ha 3594 m2 F. i S.M. (akt notarialny z [...] marca 1947 r. nr rep. [...]) i części nieruchomości T. i M.P. (akt notarialny z [...] marca 1947 r. nr rep. [...]) - w chwili wydania orzeczenia z [...] kwietnia 1949 r. małżonkowie S. byli właścicielami gospodarstwa rolnego o pow. 52,2454 ha;

f. mapa - wyrys z mapy ewidencyjnej z 29 stycznia 1999 r., sporządzona przez geodetę uprawnionego T.R. na zlecenie "A" dla nieruchomości, dla której była prowadzona księga wieczysta nr [...] "[...]"; wynika z niej, że powierzchnia nieruchomości wynosiła 53,2399 ha - mapę sporządzono z uwzględnieniem ustaleń dotyczących zasięgu nieruchomości poczynionych przez H.H. na ww. mapie (zarejestrowanej pod numerem [...] w Prezydium Rady Narodowej w [...]).

W ocenie Ministra, ustalanie przez Wojewodę obszaru użytków rolnych według kryteriów pisma okólnego z 21 lipca 1948 r. jest bezpodstawne. Określenie użytków rolnych zawarte w § 4 rozporządzenia ma charakter materialnoprawny, wyczerpujący i wiążący dla oceny zgodności z prawem decyzji wydanych na podstawie dekretu. W myśl § 4 rozporządzenia, za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Wszelkie instrukcje, wyjaśnienia, pisma okólne, itp., dotyczące określenia użytków rolnych w sposób rozszerzający, sprzeczny z § 4 rozporządzenia, nie mają mocy prawnej, jak to przyjęto w orzecznictwie sądowym (wyrok SN z 4.10. 1996 r. III RN 2/96 [OSNP 1997/8/122, oddalający rewizję nadzwyczajną od wyroku NSA z 15.1.1996 r. II SA 876-878/95; przywołany pogląd został wyrażony w wyroku NSA z 12.10.1993 r. II SA 1857/93, poprzedzającym wydanie wyroku II SA 876-878/95]).

Z uwagi na występujące w dokumentach źródłowych rozbieżności dotyczące powierzchni użytków rolnych tego majątku, szczególnego znaczenia nabierają dokumenty powstałe w czasie najbliższym daty przejścia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Dowodem takim jest przede wszystkim protokół zdawczo-odbiorczy z 22 stycznia 1945 r. Z dokumentu tego wynika jednoznacznie, że powierzchnia użytków rolnych badanej nieruchomości, liczona zgodnie z § 4 rozporządzenia, nie przekraczała 50 ha (40 ha ziemi ornej i 8 ha ogrodu). Tezę tę potwierdza protokół z 29 listopada 1948 r. w sprawie zabezpieczenia majątku [...], który również podaje powierzchnię użytków [rolnych] mniejszą niż 50 ha. Późniejsze dokumenty z 1949 r. i lat następnych nie stwierdzają, że określone w nich wielkości powierzchni należy odnosić do stanu faktycznego istniejącego w 1944 r. lub w 1939 r. Protokół z 28 maja 1949 r. należy traktować jako dokumentujący stan rzeczy na dzień jego sporządzenia i jako taki niezdolny do podważenia wiarygodności danych zawartych w protokole z 22 stycznia 1945 r. Podobny wniosek dotyczy danych uwidocznionych na mapie inżyniera geodety H.H. z 1957 r. Mapa ta wykonana została na bazie pomiarów przeprowadzonych w 1957 r. i wykazuje podmioty władające działkami na ten właśnie rok. Nie ma podstaw by przypuszczać, że wymienione tam rodzaje użytków odnoszą się do stanu z 1944 lub 1939 r. Również mapa z 1999 r., sporządzona przez mgra inż. T.R., porównuje jedynie zasięg gruntów pochodzących z nieruchomości "[...]" nr [...] z granicami pokazanymi na mapie geodety H. z 1957 r. i z danymi ujawnionymi w aktualnej ewidencji gruntów. Nie daje ona żadnej wiedzy na temat rodzajów użytków ani ich wielkości. Powierzchnia użytków rolnych badanego majątku nie przekraczała 50 ha, a nieruchomość ta nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła "A" (dalej skarżąca), zarzucając decyzji z [...] lutego 2018 r. naruszenie:

1. prawa materialnego - art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, polegające na błędnym przyjęciu, że powierzchnia użytkowa nieruchomości, będącej przedmiotem rozstrzygnięcia, nie przekraczała 50 ha użytków rolnych, a więc nie kwalifikowała się pod działanie dekretu;

2. przepisów postępowania mogących mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia w sprawie:

a. art. 80 kpa, polegające na poczynieniu ustaleń niezgodnie z zasadami poprawnego i logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego i w konsekwencji przyjęcie, że najbardziej miarodajne dla ustalenia powierzchni nieruchomości są dokumenty najwcześniej sporządzone, podczas gdy w toku prowadzonego postępowania organ dysponował bardziej szczegółową dokumentacją, sporządzoną przez wykwalifikowane i profesjonalne podmioty;

b. art. 138 § 1 pkt 2 kpa, polegające na jego błędnym zastosowaniu i w konsekwencji uchyleniu decyzji I instancji, która to decyzja odpowiadała prawu.

Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości. Skarżąca uzasadniła, że w sprawie, prócz szeregu protokołów i map, określających powierzchnię nieruchomości, Minister dysponował również oświadczeniem K.N. Przyjęcie, że dany dowód, będący w sprzeczności z pozostałym materiałem dowodowym, jest miarodajny tylko ze względu na fakt, że został sporządzony wcześniej niż inny dowód, z całą pewnością jest rozumowaniem pozbawionym logiki i sprzeczn[ym] z zasadami doświadczenia życiowego.

Organ odwoławczy winien mieć pełną świadomość, że protokoły przejęcia nieruchomości rolnych w pierwszych latach od wejścia w życie dekretu sporządzane były niestarannie, w pośpiechu i często nie oddawały rzeczywistego charakteru powierzchni danej nieruchomości, w tym oparte były jedynie na pewnych szacunkach i oświadczeniach osób postronnych. Skoro z innych dokumentów zebranych w sprawie, sporządzonych przez podmioty dysponujące kwalifikowaną wiedzą z zakresu geodezji (np. inżynier geodeta H.) wynika, że nieruchomość spełniała normę obszarową z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, to przyjęcie innego rozstrzygnięcia stanowi nie tylko naruszenie art. 80 kpa, lecz również narusza art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, przedstawiając argumentację na odparcie podniesionych w skardze zarzutów.

W piśmie z 13 listopada 2018 r. K.N. i J.O. wnieśli o oddalenie skargi wskazując, że przychylają się do odpowiedzi na skargę. Podnieśli, że kwestionowanie przez skarżącą swobodnej oceny dowodów dokonanej przez organ ma w istocie charakter polemiki z ustaleniami organu odwoławczego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 591/18, na podstawie art. 151 ppsa, oddalił skargę.

Sąd I instancji uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bo zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Minister orzekł o niepodleganiu przedmiotowej nieruchomości pod działanie przepisów dekretu, gdyż uznał, że w sprawie nie została spełniona norma obszarowa określona w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, bo powierzchnia użytków rolnych nie przekraczała 50 ha.

Postawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 10 poz. 51), który umożliwia orzekanie czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Stosownie do tego ostatniego przepisu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

W celu ustalenia ogólnej powierzchni nieruchomości "[...]" i poszczególnych rodzajów użytków położonych na terenie tej nieruchomości Minister poddał analizie dokumenty znajdujące się w aktach sprawy: a. protokół zdawczo-odbiorczy z 22 stycznia 1945 r. w sprawie przejęcia majątku [...]; b. [odpis] protok[ołu] w sprawie zabezpieczenia majątku [...] gm. [...], sporządzony 29 listopada 1948 r. przez Komisarza Ziemskiego E.M.; c. protokół przejęcia nieruchomości ziemskiej "[...]" z 28 maja 1949 r.; d. mapę gruntów hipotekowanych zapisanych w księdze wieczystej [...] pod nazwą [...], sporządzoną w 1957 r. przez geodetę H.H.; e. pismo J.O. z 14 lutego 1990 r., z którego wynika, że J. i W.S. stali się właścicielami gospodarstwa rolnego, mającego urządzoną księgę wieczystą o nazwie "[...]", o pow. 56,7246 ha i że w wyniku zawarcia umowy sprzedaży części nieruchomości o pow. 3 ha,3594 m2 F. i S.M. (akt notarialny z [...] marca 1947 r. nr rep. [...]) i części nieruchomości T. i M.P. (akt notarialny z [...] marca 1947 r. nr rep. [...]) w chwili wydania orzeczenia z [...] kwietnia 1949 r. małżonkowie S. byli właścicielami gospodarstwa rolnego o pow. 52,2454 ha; f. mapę - wyrys z mapy ewidencyjnej z 29 stycznia 1999 r., sporządzoną przez geodetę uprawnionego T.R. na zlecenie [...] dla nieruchomości, dla której była prowadzona księga wieczysta nr [...] "[...]".

Analiza tych dokumentów, pochodzących z różnych okresów, potwierdza stanowisko organu, że zawierają one rozbieżności dotyczące wielkości powierzchni użytków rolnych w owym majątku. W tej sytuacji prawidłowo Minister za najbardziej miarodajne dla oceny wielkości powierzchni użytków rolnych uznał dokumenty powstałe w czasie najbliższym daty przejścia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa. Dokumentem takim jest przede wszystkim protokół zdawczo-odbiorczy z 22 stycznia 1945 r. w sprawie przejęcia majątku [...], z którego wynika, że powierzchnia użytków rolnych, obliczona zgodnie z § 4 rozporządzenia, nie przekraczała 50 ha (40 ha ziemi ornej i 8 ha ogrodu). To, że powierzchnia użytków rolnych nie przekraczała 50 ha potwierdza protokół w sprawie zabezpieczenia majątku [...], sporządzony 29 listopada 1948 r. Sąd I instancji podzielił ocenę organu odwoławczego, że późniejsze dokumenty (z lat 1949 i następnych) nie dają podstaw do przyjęcia, że dokumentują stan faktyczny z daty innej niż data ich powstania. Z treści tych dokumentów nie wynika, że określone w nich wielkości powierzchni należy odnosić do stanu faktycznego istniejącego w 1944 lub w 1939 r. Rację ma Minister, że protokół z 28 maja 1949 r. należy traktować jako dokumentujący stan rzeczy na dzień jego sporządzenia i jako taki niezdolny do podważenia wiarygodności danych zawartych w protokole z 22 stycznia 1945 r. Prawidłowa jest ocena organu, że podobny wniosek dotyczy danych uwidocznionych na mapie inż. geodety H.H. z 1957 r. Jak wynika z jej treści, dokument ten został wykonany na bazie pomiarów przeprowadzonych w 1957 r. i wykazuje podmioty władające działkami na tę właśnie datę. Minister prawidłowo ocenił, że brak jest podstaw by przypuszczać, że wymienione tam rodzaje użytków odnoszą się do stanu z 1944 lub 1939 r. Trafna jest ocena Ministra, że mapa z 1999 r., sporządzona przez mgra inż. T. R., porównuje jedynie zasięg gruntów pochodzących z nieruchomości "[...]" nr [...] z granicami pokazanymi na mapie geodety H. z 1957 r. i z danymi ujawnionymi w aktualnej ewidencji gruntów. Nie daje ona żadnej wiedzy na temat rodzajów użytków ani ich wielkości.

Wbrew zawartym w skardze zarzutom, przeprowadzona przez organ odwoławczy ocena zebranych w sprawie dowodów w żaden sposób nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa).

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego i do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 kpa). Wynikający z art. 80 kpa obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest ściśle związany z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, by nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego i z zachowaniem reguł tej oceny. Musi ona opierać się na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Ocena ta winna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego. Organ winien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 kpa szczególną moc dowodową. Rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, winno być zgodne z zasadami logiki.

Minister w pełni sprostał opisanym wyżej wymogom kpa. Z akt sprawy wynika, że Minister oparł się na całym zebranym materiale dowodowym i przeprowadził ocenę tego materiału w oparciu o wszechstronną analizę jego całokształtu z uwzględnieniem różnic i rozbieżności w dowodach, w tym pochodzących z różnych okresów. Wnikliwie ocenił znaczenie i wartość poszczególnych dowodów dla rozstrzygnięcia sprawy, a rozumowanie, w wyniku którego wybrał część z tych dowodów jako bardziej miarodajnych dla rozstrzygnięcia sprawy, jest zgodne z zasadami logiki. W tej sytuacji niezasadne okazały się zarzuty naruszenia art. 80 i art. 138 § 1 pkt 2 kpa.

Skargę kasacyjną wywiodła "A", reprezentowana przez r. pr. D.S., zaskarżając w całości wyrok I SA/Wa 591/18, zarzucając wyrokowi naruszenie:

1. przepisów postępowania przez ich błędne zastosowanie, gdzie uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 151 ppsa w zw. z art. 80 w zw. z art. 107 kpa, polegające na poczynieniu ustaleń niezgodnie z zasadami poprawnego i logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego i w konsekwencji przyjęcie, że najbardziej miarodajne dla ustalenia powierzchni nieruchomości są dokumenty najwcześniej sporządzone, podczas gdy w toku prowadzonego postępowania organ dysponował bardziej szczegółową dokumentacją sporządzoną przez wykwalifikowane i profesjonalne podmioty w sytuacji nie wskazano dlaczego innym dokument[om] odmówiono wiarygodności;

2. prawa materialnego - art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3 poz. 13), polegające na błędnym przyjęciu, że powierzchnia użytkowa nieruchomości będącej przedmiotem rozstrzygnięcia nie przekraczała 50 ha użytków rolnych, a więc nie kwalifikowała się pod działanie dekretu.

Skarżąca kasacyjnie wniosła o: uchylenie wyroku I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; zasądzenie [zwrotu] kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, pismem z 7 czerwca 2019 r. K.N. i J.O., reprezentowani przez adw. L.P., wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od skarżącego na rzecz uczestników [zwrotu] kosztów postępowania.

Pismem z 27 października 2020 r. K.N., reprezentowana przez adw. L.P., wniosła o przyspieszenie rozpoznania sprawy na podstawie na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych i rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Sprawa trwa ponad 30 lat (od 1990 r.); uczestniczka ma 95 lat i oczekuje, że sprawa znajdzie swój finał za jej życia.

Zarządzeniem z 12 listopada 2020 r. Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zwrócił się do stron postępowania z zawiadomieniem o możliwości skierowania sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

Pismem z 25 listopada 2020 r. ("A", reprezentowana przez r. pr. D.S.), pismem z 28 listopada 2020 r. (K.N. i J.O., reprezentowani przez adw. L.P.) i pismem z 3 grudnia 2020 r. (Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi) wyrażono zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Zarządzeniem z 4 lutego 2021 r. Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 [ustawy] z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.), skierował sprawę na posiedzenie niejawne.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Art. 107 kpa składa się z 5 paragrafów, zaś § 1 z 9 punktów, o różnej treści normatywnej. Autor skargi kasacyjnej ani w petitum skargi kasacyjnej, ani w jej uzasadnieniu, nie wskazuje paragrafu (punktu), którego naruszenia się dopatruje.

Obowiązkiem skarżącego kasacyjnie jest ścisłe określenie jednostki redakcyjnej aktu normatywnego, wobec którego zawiera się w treści skargi kasacyjnej zarzuty (wyrok NSA z: 5.10.2010 r. I GSK 125/09; 23.11.2010 r. II FSK 1165/09; 1.12. 2010 r. II FSK 1507/09; 8.12.2010 r. I GSK 619/09; 19.7.2013 r. I OSK 2766/12, cbosa, aprobowane przez J. Drachala, A. Wiktorowską, R. Stankiewicza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 860, nb 19). Zarzuty i ich uzasadnienie, winny być ujęte precyzyjnie i zrozumiale, gdyż - z uwagi na związanie sądu kasacyjnego granicami skargi kasacyjnej - Naczelny Sąd Administracyjny może uwzględnić tylko te przepisy, które zostały wyraźnie wskazane w skardze kasacyjnej jako naruszone. Nie jest natomiast władny badać, czy sąd administracyjny I instancji nie naruszył innych przepisów (postanowienie Sądu Najwyższego z 26.10.2000 r. IV CKN 1518/00, OSNC 2001/3/39 i Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5.8.2004 r. FSK 299/04, OSP 2005/3/36). Sąd nie może zastępować strony i precyzować czy uzupełniać przytoczone podstawy kasacyjne, zwłaszcza jeśli weźmie się pod uwagę wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika (art. 176 ppsa). Z tej przyczyny zarzut naruszenia art. "107" kpa nie nadawał się do rozpoznania.

Zarzut naruszenia art. 151 ppsa w zw. z art. 80 kpa okazał się niezasadny.

Zgodnie z art. 106 § 4 ppsa, Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc (art. 106 § 5 ppsa; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012 s. 292, uw. 6, s. 295-296, uw. 12). Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 106 § 4 ppsa, art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r. - Dz.U. z 2021 r. poz. 534) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym - te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9.3. 1993 r. WRN 8/93, OSNKW 1993/7-8/49; OSP 1994/6/117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 1996/4/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 1996/5/38 z omówieniem Z. Dody i J. Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego, Kpc - tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo W. Pr. 1998 t. 1 s. 473 uw. 8). Fakty powszechnie znane ma obowiązek brać pod uwagę organ administracji publicznej (art. 77 § 4 kpa; wyrok NSA z 16.11.1999 r. II SA/Ka 466/98, Lex 655299) i sąd administracyjny (art. 106 § 4 ppsa).

Faktem powszechnie znanym jest (art. 106 § 4 ppsa), że J.S. od 1924 do lutego 1945 r. był pułkownikiem Wojska Polskiego, zatem utrzymywał przed II wojną światową majątek z pensji pułkownika. W lutym 1945 r. został mianowany przez władze komunistyczne generałem brygady. Przez kilka miesięcy dowodził Krakowskim Okręgiem Wojskowym. W październiku 1945 r. został przeniesiony w stan spoczynku. Aresztowany w 1948 r.; wyrokiem Rejonowego Sądu Wojskowego w Warszawie został skazany na 15 lat więzienia. Zwolniony z więzienia w 1955 r.; postanowieniem Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy został w czerwcu 1957 r. zrehabilitowany (Andrzej Krzysztof Kunert, Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, Instytut Wydawniczy PAX 1987, t. 1, s. [...]; t. 3, s. [...]).

Trafnie wskazuje się w doktrynie, że podstawową zasadą postępowania dowodowego jest zasada swobodnej oceny dowodów. Przyjęcie koncepcji oparcia postępowania dowodowego na zasadzie swobodnej oceny dowodów uzasadnia to, "by organ przy ustaleniu prawdy na podstawie materiału dowodowego nie był skrępowany żadnymi przepisami co do wartości poszczególnych rodzajów dowodów i mógł swobodnie, tj. zgodnie z własną oceną wyników postępowania dowodowego (wyjaśniającego) w danej sprawie, ustalić stan faktyczny. Na przykład może on uznać za przekonujące zeznanie jednego świadka, mimo że zeznania trzech innych świadków przeczą temu jednemu zeznaniu. Zasada swobodnej oceny dowodów nie oznacza, że organ jest uprawniony do oceny dowodów według swego widzimisię: swoją ocenę w tej mierze obowiązany jest oprzeć na przekonujących podstawach i dać temu wyraz w uzasadnieniu (jeśli ustawa nie zwalnia go od tego obowiązku)" E. Iserzon w: E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, W. Pr. 1970, s. 154-155, uw. 3; B. Adamiak w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. C.H Beck 2021, s. 550, nb 1.

W myśl naczelnej zasady postępowania administracyjnego, tj. zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 i skonkretyzowanej przepisem art. 77 § 1 kpa, organy administracji publicznej prowadzące postępowanie mają każdorazowo obowiązek dokonać wszechstronnej oceny konkretnej sprawy, jak i podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia jej stanu faktycznego. Powyższe z kolei winno znaleźć swe odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętej decyzji (art. 107 § 3 kpa; wyrok NSA z 13.12.2018 r. II GSK 4595/16, Lex 2630265). Obowiązkiem organu jest rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego możliwa jest ocena, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ administracji publicznej może określonym dowodom odmówić wiary, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny. Tylko jeżeli organ administracji publicznej uzasadnił przekonująco dlaczego uwzględnił jedne dowody i odmówił uwzględnienia, względnie uznał za niewystarczające, nieprzekonywujące dla udowodnienia tez przedstawianych przez stronę, to nie można z tego powodu skutecznie podważyć stanowiska organu zarzucając mu oparcie rozstrzygnięcia na błędnym ustaleniu stanu faktycznego i tym samym błędnej ocenie tego stanu pod względem prawnym (wyrok NSA z 23.2.2018 r. II OSK 1903/17, Lex 2458235; B. Adamiak - op. cit, s. 550-551, nb 2, 3).

Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie jest jednoznaczny w zakresie określenia powierzchni majątku. Trafnie Sąd I instancji uznał, że ocena dowodów dokonana przez Ministra mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa). Zasadnie Minister przyjął, że najbardziej miarodajny dla ustalenia powierzchni użytków rolnych przedmiotowego gospodarstwa jest dokument powstały najbliżej daty przejścia nieruchomości ziemskich na rzecz Skarbu Państwa, tj. protokół zdawczo-odbiorczy z 22 stycznia 1945 r. Założenie takie zgodne jest z zasadami doświadczenia życiowego i logicznego rozumowania tym bardziej, że dokument ten został podpisany przez ówczesnego wspówłaściciela majątku – W.S., a także sześcioosobowy komitet folwarczny i pełnomocników powiatowych (k. 70-71 akt administracyjnych). Minister dokonał starannej oceny zebranych dowodów wskazując, że powierzchnię użytków rolnych mniejszą niż 50 ha podaje odpis protokołu z 29 listopada 1948 r. w sprawie zabezpieczenia majątku [...] (k. 65 akt administracyjnych). Późniejsze dokumenty nie potwierdzają, że oddają stan faktyczny istniejący w 1944 r. lub w 1939 r. W szczególności Minister dokonując starannego porównania treści protokołu z 22 stycznia 1945 r. z treścią protokołu z 28 maja 1949 r. (s. 6 akapit 3 decyzji z [...] lutego 2018 r.) słusznie przyjął, że protokół przejęcia nieruchomości z 28 maja 1949 r. dokumentował stan na datę jego sporządzenia. Przekonujące są wywody odnośnie do mapy inż. geodety H.H. z 1957 r., skoro została ona wykonana na bazie pomiarów z 1957 r. i wykazuje podmioty władające działkami na ten rok. Z kolei mapa z 1999 r., sporządzona przez mgr inż. T.R., porównuje zasięg gruntów majątku z granicami pokazanymi na mapie z 1957 r. i z danymi ujawnionymi w aktualnej ewidencji gruntów; nie wskazuje jednak rodzajów użytków ani ich wielkości (s. 5-7 decyzji z [...] lutego 2018 r.).

Minister prawidłowo odniósł się do wszystkich dowodów zgromadzonych w sprawie. Ze względu na rozbieżności między nimi, należycie uzasadnił, dlaczego oparł się na jednych dowodach, a inne uznał za niemiarodajne. Podobny tok rozumowania zaprezentował NSA w uzasadnieniu wyroku II SA 876-878/95 wskazując, że "odrysy map z 1938 i z 1939 r. były bardziej aktualne w stosunku do czasu wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. niż rejestr pomiarowy z 1923 r.". Wbrew stanowisku skarżącego kasacyjnie, za uznaniem dokumentów za bardziej miarodajne nie przemawiało to, które "są dokumenty najwcześniej sporządzone", lecz to, które były bardziej aktualne wobec dnia wejścia w życie dekretu. Ocena dokonana przez Ministra zgodna jest z zasadami poprawnego rozumowania i mieści się w granicach swobodnej oceny dowodów. Ocenę tę wzmacnia treść wniosku z 18 grudnia 1956 r., złożonego niedługo po upływie roku od zwolnienia J.S. ze stalinowskiego więzienia, do "Przewodniczącego Komisji Ob. Dyr. M. przez Ob. Prokuratora H. w [...]", którym "J.S., uprzejmie prosi o: 1/ zwrot gospodarstwa rolnego o pow. 47 ha, położonego w miejscowości [...] w pow. błońskim woj. [...]ego..." (k. 4 akt administracyjnych).

Skoro organ sprostał obowiązkowi dokonania prawidłowej oceny całokształtu materiału dowodowego (art. 80 kpa), to Sąd I instancji zasadnie w tym zakresie skargę oddalił (art. 151 ppsa).

Nieusprawiedliwiony okazał się zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przy czym dekret ten należy brać pod uwagę w brzmieniu pierwotnym (Dz. U. z 1944 r. nr 4 poz. 17), nie zaś - jak nietrafnie wskazuje autor skargi kasacyjnej - w brzmieniu jednolitego tekstu Dz. U. z 1945 r. nr 3 poz. 13; pkt 2 petitum skargi kasacyjnej). Należy zauważyć, że zarzut z pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 1 ppsa) nie wskazuje jako wzorca kontroli § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu z 6 września 1944 r. o reformie rolnej (Dz. U. nr 10 poz. 51 ze zm.) a nadto w istocie nie jest należycie uzasadniony (nie spełnia bowiem wymogu uzasadnienia wskazanie "nieruchomość spełniała normę obszarową z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, to przyjęcie innego rozstrzygnięcia stanowi nie tylko naruszenie wspomnianego wcześniej art. 80 kpa lecz również stanowi naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e ww. dekretu"(s. 4 zd. 1 in fine skargi kasacyjnej).

Stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e in principio dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych (...). Kwestią sporną jest, czy majątek J. i W.S. przekraczał normę 50 ha. Ustawodawca nie odwoływał się do "powierzchni użytkowej nieruchomości" (zarzut 2 - s. 2 wers 11/12 skargi kasacyjnej), a wyłącznie do "powierzchni ogólnej" (która to powierzchnia bezspornie była mniejsza niż 100 ha) bądź do "powierzchni użytków rolnych" (verba legis - art. 2 ust. 1 lit. e in medio dekretu).

Przejście prawa własności na podstawie dekretu o reformie rolnej nastąpiło z mocy prawa, bez konieczności wydania decyzji przez organ administracji publicznej. W doktrynie trafnie wskazywano, że nabycie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym było nabyciem z mocy prawa i pierwotnym; Skarb Państwa nabywał własność tych nieruchomości bez potrzeby jakiejś odrębnej czynności prawnej; w szczególności orzeczenia wojewody (przedtem wojewódzkiego urzędu ziemskiego); nabycie z mocy prawa nastąpiło w dniu 13 września 1944 r., tj. w dniu wejścia dekretu (Franciszek Longchamps, Prawo agrarne, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1949, s. 48). W doktrynie trafnie zauważono, że dekret pozostawia interpretację określenia "nieruchomości ziemskie" nazwą otwartą, a tylko z art. 2 ust. 1 lit. e wynika, że "nieruchomości ziemskie" są zakresowo obszerniejsze niż "użytki rolne" (F. Longchamps - op. cit., s. 55 pkt 2a).

Przesłanką materialnoprawną przeznaczenia na cele reformy rolnej było objęcie działaniem dekretu "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym" (art. 2 ust. 1 in princ. dekretu w brzmieniu pierwotnym i obowiązującym w dniu przejęcia przedmiotowego majątku), zatem organ miał obowiązek badać nie tylko areał określony lit. e ust. 1 art. 2 dekretu, ale i przesłanki art. 2 ust. 1 in princ. dekretu. Za prawidłowością wykładni przyjętej w zaskarżonym wyroku przemawia powszechnie przyjęta wykładnia pojęcia nieruchomości ziemskich, jako mających charakter rolniczy, sformułowana w cz. III uzasadnienia uchwały W 3/89 oraz uchwała Trybunału Konstytucyjnego z 16.4.1996 r. W 15/95, OTK 1996/2/13 (dalej uchwała W 15/96), cz. II pkt 1 i 2 uzasadnienia; uzasadnienie uchwały I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123, s. 42-43; uzasadnienie uchwały 7 Sędziów NSA z 10.1.2011 r. I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23, s. 54 i przywołane w uzasadnieniach obu tych uchwał orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego.

W uzasadnieniu uchwały I OPS 3/10, Naczelny Sąd Administracyjny, rozważając skutki wejścia w życie dnia 19 stycznia 1945 r. dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 3, poz. 9, dalej nowelizacja styczniowa), skreślającego w art. 2 ust. 1 zd. pierwsze dekretu z 6 września 1944 r. wyrazów "o charakterze rolniczym" wskazał, że niedopuszczalne jest rozumowanie prowadzące do wniosku, że dekret przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości rolnej: jednej, która dotyczyła nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym, oraz drugiej, która dotyczyła innych nieruchomości o charakterze nierolniczym. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmowano, że dekret z 6 września 1944 r. (uwzględniając także dekret z 17 stycznia 1945 r.) dotyczył nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i tylko te nieruchomości, jeśli spełniały inne jeszcze warunki określone w dekrecie, przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r. (ONSAiWSA 2011/2/23, s. 53-54). Trybunał Konstytucyjny najpierw w uzasadnieniu uchwały z 19.9.1990 r. W 3/89 (Dz.U. nr 66 poz. 396), a następnie w uzasadnieniu uchwały z 16.4.1996 r. W 15/95 (Dz.U. nr 54 poz. 572) przyjął, że przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej dotyczy nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym (nieruchomościami ziemskimi są obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy). Reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej; ONSAiWSA 2011/2/23, s. 54).

Niekwestionowany jest pogląd, zgodnie z którym określenie użytków rolnych zawarte w § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51 ze zm.) ma charakter materialnoprawny, wyczerpujący i wiążący dla oceny zgodności z prawem decyzji wydanych na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13). Wszelkie instrukcje, wyjaśnienia, pisma okólne itp. dotyczące określenia użytków rolnych w sposób rozszerzający, sprzeczny z treścią § 4 cytowanego rozporządzenia, nie mają mocy prawnej (wyrok NSA z 12.5.1992 r. II SA 273/92, Lex 1688592). Normodawca wskazał, że za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe (§ 4 rozporządzenia). Zaskarżony wyrok oparty jest na prawidłowej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym".

Prawidłowo Sąd I instancji aprobował pogląd Ministra, że powierzchnię przedmiotowego majątku należy określić na podstawie protokołu zdawczo-odbiorczego z 22 stycznia 1945 r., z którego wynika, że obszar ogólny majątku to 54 ha; w tym - ziemi ornej 40 ha; nieużytków - 3 ha; lasów - 1 ha; stawów rybnych - 3 ha (w punkcie 6 - przy czym w punkcie 5 słowa "stawy rybne" skreślono, nie skreślając słów "nie ma" - zapewne dostrzegając zbędne dwukrotne określenie kategorii "stawy rybne" w punktach 5 i 6); ogrodu - 8 ha. Trafnie Minister uznał, że wskazanie w punkcie 9 protokołu z 22 stycznia 1945 r. "Obszar ogólny ha, pod zabudowania 23 ha" stanowi oczywistą omyłkę (s. 4 akapit 1 decyzji z [...] lutego 2018 r.). Za oczywistością tej omyłki przemawia to, że w odpisie protokołu z 29 listopada 1948 r. zabezpieczenia majątku [...] wskazano "podwórza i zabudowania 1,26 ha", a całość majątku miała mieć 52,26 ha (co stanowi zbliżony rząd wielkości "1. Ogólny obszar maj.[jątku] 54 ha /pięćdziesiąt cztery/" w protokole z 22 stycznia 1945 r.).

Normatywnie wiążąca definicja użytków rolnych została zawarta w § 4 rozporządzenia, zgodnie z którym za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe (wyrok NSA z 12.5.1992 r. II SA 273/92, Lex 1688592). Wszelkie odwoływanie się do pism okólnych Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych nie miało podstaw prawnych i było przykładem obchodzenia prawa przez ówcześnie działające organy administracji państwowej, prowadzącego do deprecjonowania regulacji ustawowej (Anna Machnikowska, Prawo własności w Polsce w latach 1944-1981, Wyd. Uniw. Gdańskiego 2010, s. 164). Na mnogość okólników (przy uwzględnieniu ówczesnych ograniczeń swobody krytyki naukowej), wskazywał F. Longchamps - op. cit. - przykładowo, s. 46, 51, 60, 61, 65, 72, 73, 76).

Z powyższego wyraźnie wynika, że majątek nie przekraczał 50 ha użytków rolnych (do użytków rolnych zalicza się ziemię orną - 40 ha i ogród - 8 ha). Użytkiem rolnym nie były nieużytki - 3 ha, lasy - 1 ha, stawy rybne - 3 ha, jako niewymienione w § 4 rozporządzenia.

Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić.

Przepisy art. 203 i nast. ppsa nie dają podstaw do zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz uczestników postępowania, dlatego też wniosek K.N. i J.O. należało oddalić.