Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 24/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 , art 2 ust 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art.107 par 1 i 3, ar 156 par 1 pkt 4
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska, Sędziowie Sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Sędzia WSA Tomasz Wykowski, Protokolant st. ref. Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 maja 2012 r. sprawy ze skargi Gminy A. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargę -


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2011 r. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 tj. ze zm.), zwanej dalej "K.p.a." utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2011 r. stwierdzają, że część dawnej parceli katastralnej pb nr [...] objętej dawną księgą tabularną lwh [...] Sądu Okręgowego w W. – w granicach odpowiadających aktualnej działce ew. nr [...] objętej KW nr [...] prowadzoną przez Sąd Rejonowy w W., zabudowana pałacem położonym w A. nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.), zwanego dalej "dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej".

Wskazana decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym:

1. A. B. (następca prawny byłego współwłaściciela majątku ziemskiego położonego w A.) wnioskiem z 10 lipca 1996 r. wystąpiła do Wojewody [...] o stwierdzenie nieważności orzeczeń administracyjnych w oparciu o które przejęto na rzecz Skarbu Państwa - w trybie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - nieruchomości, w tym działek budowlanych położonych w granicach administracyjnych miasta A., a należących w przeszłości do rodziny B.

2. W oparciu o pisma z dnia 16 lipca 2008 r., 4 października 2008 r. (Wnioskodawczyni) oraz z dnia 14 lutego 2011 r. (Gminy A.) zmodyfikowano wniosek w ten sposób, że odłączono do oddzielnego rozstrzygnięcia sprawę o stwierdzenie, że działka ew. nr [...] położona w A., zabudowana pałacem nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, gdyż zebrany materiał dowodowy w stosunku do pałacu pozwala na wydanie decyzji.

3. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość położona w A. aktualnie tworząca działkę ew. nr [...] – na której mieści się pałac – nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

4. Odwołanie od ww. decyzji z dnia [...] kwietnia 2011 r. wniósł Starosta W. działający w imieniu Skarbu Państwa oraz Gmina A.

5. Wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2011 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu wskazano, że powierzchnia ogólna majątku ziemskiego "A." wynosiła 299,10 ha, w tym ponad 100 ha użytków rolnych. Zatem nieruchomość spełniała normę obszarową (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) zezwalającą na przejęcie nieruchomości ziemskiej na rzecz Skarbu Państwa.

Dalej wskazano, co rozumie się w orzecznictwie pod pojęciem "nieruchomość ziemska" (przywołano uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89, OTK 1990/1/26 i z dnia 16 kwietnia 1996 r., sygn. akt W 15/95, OTK 1996/2/13 oraz uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123).

Natomiast definicję "związku funkcjonalnego" podano za słownikiem języka polskiego.

O tym, czy pałac istotnie nie pozostawał w związku funkcjonalnym z resztą majątku o charakterze stricte rolniczym miały w ocenie organu administracji przesądzać:

- zeznania J. W. z domu B. (protokół przesłuchania strony z dnia 22 listopada 2001 r.) – z których wynika, że pałac służył wyłącznie celom mieszkaniowym i nie stanowił centrum administracyjnego majątku A.;

- artykuł zamieszczony w "N." nr [...] z 2000 r. w którym to przedstawiono faktyczny sposób zarządzania majątkiem;

- wiadomości zawarte w "K." "E. " (K., 1985 r.) z których wynika, że wieś A. otrzymała przywilejem królewskim zezwolenie na lokację miasta w 1767 r.; pałac oraz budynki towarzyszące tj. stajnia i oficyna powstały zaś w pierwszej połowie XIX w.; zespół gospodarczej zabudowy dworskiej (gumna, stajnie, wozownie i bud. mieszkalne) został zlokalizowany poza terenem parku w odległości kilkuset metrów w kierunku południowym przy ul. [...];

- pismo Okręgowego Urzędu Ziemskiego nr [...] zawierające sprawozdanie z komisyjnego zbadania gospodarstwa rolnego w sprawie wykupu nadwyżek gruntu w A., które odbyło się w dniach 15 i 16 maja 1922 r.;

- jako że pałac znajdował się w centrum miasta A., park pałacowy (którego integralną częścią jest pałac) stał się parkiem miejskim, zaś po rozparcelowaniu majątku w 1945 r. kiedy to usunięto ogrodzenie wokół parku, naturalną granicę pomiędzy parkiem pałacowym, a resztą zabudowań wyznaczają zabudowania miejskie dookoła tegoż parku (istnienie ogrodzenia potwierdza "E.").

Poczynione ustalenia w ocenie organu administracji potwierdzają, że pałac spełniał funkcję mieszkalną, która była funkcją dominującą, jeśli nie jedyną. Zauważono, że co prawda gospodarstwem zajmował się bezpośrednio właściciel (przy pomocy osobistego sekretarza), to jednak zarządzanie majątkiem odbywało się poprzez objazd posiadłości i wiązało się z pobytem w części folwarcznej (która rozpoczynała się kilkaset metrów dalej, przy ul. [...]), nie zaś z przebywaniem w parku przy pałacu bądź w samym pałacu. Sytuacja w której właściciel nieruchomości sam zajmował się rozległym gospodarstwem i nie zatrudniał rządcy była może nietypowa, lecz w ocenie Ministra nie mogła świadczyć o tym, że pałac w którym mieszkała rodzina B. stanowił centrum administracyjne majątku A.

Ze zgromadzonych dokumentów nie wynika również, by pałac był przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem. Budynek pałacu nie był odrębnie ogrodzony, lecz stanowił element zespołu pałacowo - parkowego, który to zespół był wyodrębniony jako zwarta całość od otaczających go obiektów urbanistycznych.

Odnosząc się do powiązań finansowych wskazano, że właściciel pałacu, prowadził ożywioną działalność związaną ze sprzedażą bądź dzierżawą posiadanych przez niego nieruchomości na terenie miasta A., co stanowiło z pewnością dodatkowe źródło dochodów B. Był on również burmistrzem i radnym miasta A. Pałac w A., wraz z rozwojem miasta A. w XIX i XX w. zatracił swą pierwotną funkcję centrum gospodarczego majątku A. Świadczy o tym działalność właściciela majątku w latach przedwojennych, który stopniowo wyzbywał się bądź oddawał w dzierżawę swoje działki na terenie miasta. Zauważono, że do właściciela majątku "A." należał również tartak. Powyższe w ocenie organu administracji wskazywało, że majątek "A." nie był jedynym źródłem dochodów właściciela pałacu.

Odnosząc się do zarzutów z odwołania Starosty W. stwierdzono, że istnienie pewnych budynków gospodarczych na działkach nie objętych zakresem rozpoznania w niniejszym postępowaniu (stajnia, wozownia, mleczarnia, zabudowania użytkowane przez służbę) w żaden sposób nie świadczy o funkcji gospodarczej jaką miałby spełniać pałac. Istnienie tych budynków potwierdza, że posiadłość rezydencjalna B.h musiała być wyposażona w dodatkowe budynki gospodarcze służące obsłudze właścicieli nieruchomości.

W ocenie Ministra siedziba rodziny B., położona w centrum miasta A., z pewnością nie była przydatna do celów wskazanych w lit. a-c art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, natomiast cele wskazane pod lit. d i e cyt. przepisu mogły być realizowane jedynie poprzez przejecie nieruchomości niezabudowanych.

Na podstawie zebranego materiału dowodowego uznano, że brak było powiązania pałacu w A. w aspekcie terytorialnym, organizacyjnym i finansowym, z pozostałą częścią majątku A., zatem trafnie Wojewoda orzekł o niepodpadaniu pałacu w A. pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzja z [...] października 2011 r. została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez Gminę A.

Wnosząc o uchylenie zarówno zaskarżonej jak i poprzedzającej ją decyzji podniesiono następujące zarzuty:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez przyjęcie, że przejęcie na rzecz Skarbu Państwa położonej w A. i zabudowanej pałacem działki ew. nr [...] nie spełniało celów reformy rolnej;

- naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. przez dowolne, sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym ustaleniem, że położona w A. i zabudowana pałacem działka ew. nr [...] nie stanowiła nieruchomości ziemskiej i nie była funkcjonalnie związana z częścią rolną majątku ziemskiego.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że wnikliwa analiza zgromadzonego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, iż część parceli katastralnej pb nr [...], tworząca obecnie działkę ew. nr [...] nie mogła prawidłowo funkcjonować bez części rolnej majątku ziemskiego i odwrotnie. Jakkolwiek część główna budynku pałacu pełniła funkcję mieszkalną, to jednak funkcja ta nie była wyłączną. Główna część pałacu była bowiem nierozerwalnie związana z pozostałymi zabudowaniami dworskimi i zespół pałacowy jako całość pozostawał w ścisłym związku z majątkiem ziemskim.

O tym, że pałac stanowił centrum administracyjne całego gospodarstwa najdobitniej świadczy fakt, że właściciel nie zatrudniał zarządcy (czynił o osobiście i bezpośrednio z pałacu, gdzie miał do pomocy osobistego sekretarza). Zarząd dla swej skuteczności wymagał wizytacji w terenie, co też miało miejsce w przypadku niniejszej sprawy. Wtedy właściciel przebywał w części folwarcznej, co nie zmienia faktu, że pałac stanowił centrum administracji majątku.

Na związek funkcjonalny zespołu pałacowego z częścią folwarczną wskazywała również zabudowa gospodarcza na działkach przyległych do pałacu:

- na przedłużeniu lewego skrzydła pałacu – stajnia i wozownia (obecnie działka ew. nr [...]);

- na przedłużeniu prawego skrzydła pałacu – mleczarnia (obecnie działka ew. nr [...]);

- zabudowania w pobliżu stawu pełniły funkcję czworaków i użytkowane były przez służbę obsługującą gospodarstwo rolne (obecnie działka ew. nr [...] i [...]).

Istnienie tychże zabudowań jednoznacznie wskazuje na istnienie ścisłego i nierozerwalnego związku funkcjonalnego zespołu pałacowego z nieruchomością ziemską. Budynki te nie służyły bowiem obsłudze wyłącznie właścicieli nieruchomości, ale obsługiwały całe gospodarstwo rolne.

Istotne znaczenie miały również powiązania finansowe, polegające na utrzymywaniu pałacu z dochodów uzyskiwanych z prowadzonego całego gospodarstwa rolnego. Inne źródła dochodów (w tym tartak) nie przekreślały faktu, że głównym źródłem utrzymania było gospodarstwo rolne.

Dalej podniesiono, że organy administracji nie przeprowadziły prawidłowej oceny powiązań organizacyjnych i finansowych pomiędzy zespołem pałacowym, a majątkiem ziemskim. Błędnie przyjęto brak związku funkcjonalnego, gdy w toku postępowania nie zostały wykazane jakiekolwiek okoliczności faktyczne, które ten związek by podważały.

Podkreślono, że zespół pałacowy nie był prawnie wyodrębniony od majątku ziemskiego, ale stanowił jego część składową.

Na koniec wskazano orzecznictwo zarówno sądów powszechnych jak i administracyjnych potwierdzające pogląd o podpadaniu co do zasady, zespołów pałacowo-parkowych pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Obecny na rozprawie pełnomocnik uczestnika postępowania - Starosty W. popierając skargę podniósł, iż zaskarżona decyzja została skierowana do podmiotu niemającego statusu strony w niniejszym postępowaniu, mianowicie do Starosty W. w sytuacji gdy starosta jest jedynie reprezentantem Skarbu Państwa w niniejszej sprawie. Ten sam zarzut sformułował również w stosunku do decyzji organu pierwszej instancji. Z powyższego wyprowadził wniosek, iż decyzje dotknięte są wadą nieważności.

Obecny na rozprawie pełnomocnik uczestników postępowania wnosząc o oddalenie skargi wyjaśnił, że nawet niewłaściwe skierowanie w rozdzielniku zaskarżonych decyzji (Staroście W., a nie Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez starostę) nie miało wpływu na wynik sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sąd rozpoznając sprawę, miał na uwadze następujące uwarunkowania prawne i faktyczne.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, część druga.

Trafnie zauważono w skardze, iż w orzecznictwie sądowym był wyrażany pogląd, iż w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, także rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich, przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie bywał wyrażany także pogląd, iż związek tego rodzaju istniał, co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego, jako jego integralna część), gdy część nieruchomości nie była prawnie wyodrębniona. Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (patrz np. orzeczenia sygn. akt IV SA/Wa 1923/06, SA/Wa 1927/06, SA/Wa 2076/06, SA/Wa 843/07, SA/Wa 1213/07 SA/Wa 2299/07 SA/Wa 2304/07, SA/Wa 2453/07, SA/Wa 153/08, SA/Wa 1001/08 – dostępne w CBOSA) jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (patrz w szczególności wyroki sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, I OSK 210/05 – dwa ostatnie dostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA). Podpadanie części rezydencjalnych pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie było początkowo także kwestionowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (patrz wyrok sygn. akt III CK 36/02, czy sygn. akt III CK 393/97 - opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171 - gdzie podnoszono brak zasady konfiskaty ruchomości a contrario przejęcia siedziby właściciela nieruchomości ziemskiej).

Jednak w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie prezentowany jest pogląd odmienny. Uwypukla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 10 stycznia 2011 r. o sygn. akt I OPS 3/10 (opubl. ONSAiWSA 2011/2 poz. 23).

Wobec powyższych uwarunkowań Sąd uznał za zasadne dokonanie oceny legalności zaskarżonej decyzji w świetle oceny prawnej wyrażonej w jednolitym obecnie orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W jego świetle konieczne jest badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją, a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze, gdy wiąże się z tym pojęciem określone skutki, wyrażany jest pogląd, iż "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. W istocie, więc ugruntowane w judykaturze pojęcie nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku. Wobec stosunkowo ogólnikowo formułowanej w judykaturze definicji "związku funkcjonalnego", przy braku konsekwencji terminologicznej, ustalenie, co do występowania takiej zależności, w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez prezentowanych w orzecznictwie sądowym. Trzeba mieć przy tym na uwadze, iż orzecznictwo to uległo w przeciągu kilku lat znaczącej ewolucji (patrz przywoływane wcześniejsze orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego), wobec czego istotne znaczenie z punktu widzenia poszukiwania właściwej wykładni, tego normatywnie niedefiniowanego pojęcia, może odgrywać wyłącznie analiza aktualnej praktyki orzeczniczej. Jako nieprzydatne do tego rodzaju analizy w niniejszej sprawie trzeba pozostawić przy tym tezy sformułowane w orzeczeniach, gdzie wyrażany był pogląd, iż "związek funkcjonalny" pomiędzy nieruchomością ziemską, a terytorialnie przyległą rezydencją właściciela zachodzi, co do zasady zawsze.

Analiza aktualnego orzecznictwa, w którym uwypuklane jest znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego", prowadzi do wniosku, iż dla oceny jego istnienia decydujące znaczenie mogą odgrywać następujące sformułowane w judykaturze tezy:

- rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarcza, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich - dwory pałace stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcja rolną (patrz wyrok o sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08 – wszystkie przywołane – także niżej –orzeczenia wydane po 1 stycznia 2004 r. ogólnodostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych prowadzonej przez NSA), dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyrok sygn. akt I OSK 1014/08),

- o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować:

- powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (patrz wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08);

- brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (patrz NSA wyroki sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09);

- nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08);

- źródła dochodów właściciela (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10);

- zamieszkiwania właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08);

- korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08),

- istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza (patrz wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09),

- dla uznania wyodrębnienia nieruchomości, jako przeznaczonej na inne cele niż rolne (iż nie należą one do części folwarcznej, lecz stanowią integralna część parku) wystarczają granice wyznaczone na mapach lub mogące być ustalone w terenie na innej podstawie (patrz wyroki NSA IV SA 2582/98, IV SA 1593/02, I OSK1697/07, I OSK 302/10),

- rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na rzecz Państwa (patrz wyrok NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07).

W orzeczeniach, gdzie nawiązuje się do kryterium "związku funkcjonalnego" podkreślane jest, iż rezydencja właściciela majątku, co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Jak się wskazuje, nie były one przydane dla celów wskazanych w lit a-c, natomiast cele wskazane pod lit. d i e mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (patrz tak uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08). Wywodzi się, iż zmiana dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), w ramach której m.in. usunięto w art. 2 ust. 1 zd. wstępne wyrazy "o charakterze rolnym" nie spowodowała skutków prawnych, a więc przejęciu podlegają wyłącznie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym (patrz tak wyrok NSA sygn. akt I OSK 851/05, I OSK 287/08, I OSK 906/08, uchwała sygn. akt I OPS 3/10).

Odnosząc powyższą ocenę do uwarunkowań niemniejszej sprawy należy stwierdzić, iż organ administracji zasadnie uznał, brak związku funkcjonalnego części parceli zabudowanej pałacem w A. (obecnie wydzielonej, jako działka ew. nr [...] ) z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywanej do produkcji rolnej, w znaczeniu, jakie nadano temu pojęciu w judykaturze. W sprawie nie były kwestionowane ustalenia faktyczne (umiejscowienie obiektu w części centralnej Miasta, historia powstania obiektu, sposób organizacji funkcjonowania dóbr ziemskich – część centralna i dwa folwarki), lecz ich ocena. Stąd ich powtarzanie za uzasadnieniem zaskarżonego orzeczenia byłoby zbyteczne.

Odnosząc się do zarzutów skargi należy wskazać, iż w kontekście przywołanych tez orzecznictwa bez znaczenia jest okoliczność, czy części majątku o różnym charakterze funkcjonalnym (mieszkalna i gospodarcza) pozostawały w pewnej bliskości (kwestia istnienia stajni, wozowni oraz mleczarni na przedłużeniu obu skrzydeł pałacu oraz zabudowań pełniących funkcję czworaków w pobliżu stawu). Istotne, czy możliwe jest wskazanie istniejącej na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej granicy pomiędzy terenami przeznaczonymi na cele rezydencjalne od wykorzystywanych na cele gospodarcze. Trafnie podnosi organ administracji, iż tereny objęte wnioskiem niewątpliwie nie służyły celom gospodarczym kompleksu folwarcznego.

Ze wskazanych wcześniej tez orzeczeń wynika, że o "związku funkcjonalnym" nie świadczy powiązanie terytorialne (rezydencja w pobliżu części gospodarczej) ale także podmiotowe - czy w części rezydencjalnej zamieszkiwał właściciel majątku.

Kluczowego znaczenia nie ma także okoliczność, że rozpoznawanym przypadku (co jest bezsporne) w znacznej mierze bezpośrednio zarządzający majątkiem ziemskim właściciel (hrabia S. B.) faktycznie zamieszkiwał w pałacu. Istotne mogłoby być jedynie ustalenie, iż w budynku mieszkalnym znajdował się także np. kantor czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nie istnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby, do wniosku, iż cześć rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, iż nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania, jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcje mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nie racjonalne gospodarczo (patrz realizacja wskazanej na wstępie relacji dwustronnej zależności). W toku postępowania przed organami obu instancji nie stwierdzono, oceniając zgromadzony dotąd materiał dowodowy, aby okoliczności tego rodzaju w niniejszej sprawie miały miejsce.

Trafnie podnosi się w orzecznictwie, iż żadnego znaczenia dla wykazania istnienia bądź nie "związku funkcjonalnego" nie ma z kolei okoliczność czy część rezydencjalna był utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. Kwestia ta nie jest związana z obiektywnymi cechami określone nieruchomości ziemskiej, lecz jest następstwem pewnych zastanych zwyczajów lub przyjmowania konkretnych rozwiązań organizacyjnych w następstwie bieżącymi decyzji osób sprawujących zarząd właścicielski całym majątkiem. Zakres zależności finansowych poszczególnych części majątku, według stanu na konkretną datę, może być związany z bieżącą koniunkturą na produkty rolne, aktualnym stanem dochodów właściciela z innych źródeł - w tym statusem zatrudnienia, oraz podejmowanymi decyzjami gospodarczymi, np. w zakresie inwestycji itp. Przeciwko przyjęciu normatywnego (w świetle regulacji dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej) znaczenia tej kwestii w kontekście ustalenia, czy określona część majątku ziemskiego podlega nacjonalizacji, przemawia także to, iż jej wyjaśnienie wymagałoby także przesądzenia, według stanu faktycznego, na jaki dzień należałoby dokonywać oceny. Pod uwagę możnaby brać zarówno datę 31 sierpnia czy 1 września 1939 r. (ostatnie dni, gdy można domniemywać funkcjonowanie majątków ziemskich zgodnie z typowymi zwyczajami - patrz tak wyroki NSA II SA 250-251/94, I OSK 824/06) czy też dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej bądź z kolei datę dokonywania czynności przejęcia w zarząd Państwa. Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej mógł być bowiem dopiero ze wskazaną na końcu datą skutecznie wykonywany na terenach niebędących jeszcze pod jurysdykcją ówczesnego prawodawcy - zarówno w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w wersji pierwotnej jak i po jego nowelizacji z dnia 17 stycznia 1945 r. - generalnie tereny na zachód od Wisły pozostawały pod okupacją niemiecką. W rachubę może wchodzić potencjalnie także zupełnie inna data. Należy mieć przy tym na uwadze, iż warunki faktycznego funkcjonowania majątków ziemskich na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (ewentualnie jego faktycznego wykonania) miały się z reguły nijak do zwyczajów panujących wcześniej w majątkach ziemskich (w okresie międzywojennym) z uwagi na ich objęcie kilkuletnią administracją przez zarządców ustanowionych przez okupanta. Wskazać należy, iż żadnych wytycznych, co do sposobu dokonywania ustaleń faktycznych w kwestii zasad funkcjonowania nieruchomości ziemskich (gdy chodzi o wskazanie konkretnej daty) nie dał ówczesny prawodawca, co potwierdza konkluzję, iż funkcjonujących w poszczególnych majątkach rozwiązań organizacyjno-finansowych nie uznał za istotne w kontekście zakresu nacjonalizacji nieruchomości ziemskich.

Na gruncie niniejszej sprawy należy jedynie odnotować, iż zarówno twierdzenia organu administracji jak i Stron, co do okoliczności związanych z finansowaniem części rezydencjalnej są wyłącznie gołosłowne – co jednak nie ma istotnego znaczenia w sprawie. W końcu należy podkreślić jeszcze raz, iż o ile kwestia ta mogłaby mieć jakiekolwiek znaczenie, należałoby najpierw określić według stanu, na jaki dzień okoliczności te są wyjaśniane (patrz uwagi wyżej).

Trzeba jeszcze raz podkreślić, iż w świetle przywołanych tez orzecznictwa, reprezentacyjna siedziba właściciela - o ile był to obiekt wyłącznie mieszkalny - nie służyła, co do zasady produkcji rolnej. Inny natomiast status miały z natury obiekty funkcjonalnie dostosowane do zamieszkiwania przez pracowników gospodarstwa rolnego (np. tzw. czworaki).

Odnosząc się do argumentacji organu orzekającego, iż nie istniał podział pomiędzy częścią gospodarczą, a rezydencjalną nieruchomości, wobec braku prawnego wydzielenia stosownych działek, należy odwołać się do tez wskazanego wcześniej orzecznictwa, w świetle których okoliczność ta nie może mieć istnego znaczenia (w szczególności wskazanie w uchwale o sygn. akt OPS 2/06, iż orzeczenie administracyjne może dotyczyć kwestii, czy część nieruchomości ziemskiej podlega pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej). Wobec sformułowanej tezy, iż przejęciu na cele reformy może podlegać wyłącznie cześć nieruchomości (w tym zakresie, w jakim ma ona charakter stricte rolny – patrz także uzasadnienie uchwały sygn. akt I OPS 3/10), nie ma znaczenia, czy nastąpiło prawne wydzielenie działek. Istotną rolę odgrywa natomiast, czy możliwe jest faktyczne określenie granic części nieruchomości ziemskiej, która nie służyła ze swej natury produkcji rolnej. W orzecznictwie wskazuje się, iż celowi temu nie służyła z reguły część rezydencjalna.

Trafna ocena przez organ administracji braku występowania tzw. "związku funkcjonalnego", jako kryterium ustalenia zakresu skutków przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, z uwzględnieniem znaczenia, jakie nadano temu pojęciu w aktualnej judykaturze, czyni chybionym zarzut naruszenia art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odnosząc się do zarzutu uczestnika postępowania - Starosty W. - nieważności decyzji z uwagi na skierowanie jej po podmiotu, który nie jest stroną w sprawie (Powiatu W.) należy stwierdzić, iż zarzut ten jest bezzasadny. Z treści decyzji (jej sentencji ani uzasadnienia) nie wynika bowiem aby kreowała ona jakiekolwiek prawa lub obowiązki dla Powiatu W., który jak podniesiono nie jest stroną w sprawie. Sam fakt zamieszczenia w tzw. "rozdzielniku" decyzji informacji, iż będzie ona doręczona Staroście nie przesądza o tym, iż z decyzji wynikają określone prawa lub obowiązki dla konkretnego podmiotu (tu Powiatu W.), bowiem - jak w rozpoznawanym przypadku - przyczyna doręczania orzeczenia danemu organowi może być różna – tu jako reprezentującemu Skarb Państwa, który na etapie przeprowadzania reformy rolnej przejął władztwo nad przedmiotową nieruchomością. Brak precyzji we wskazaniu przyczyny doręczenia orzeczenia nie stanowi w danym przypadku wady kwalifikowanej, w myśl art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a. Trafnie bowiem decyzja była doręczana danemu organowi - jako reprezentującemu interesy Skarbu Państwa w sprawie. Brak stosownej informacji w treści "rozdzielnika", jaka była w istocie przyczyna doręczenia orzeczenia nie stanowi również o wadliwości w zakresie zamieszczenie w decyzji stosownych treści (art. 107 § 1 i 3 K.p.a.), która mogłaby mieć wpływ na wynik sprawy Starosta W. był świadom, iż decyzja jest mu doręczana z uwagi na reprezentowanie Skarbu Państwa, o czym świadczy treść wniesionego wcześniej odwołania oraz określenie strony skarżącej w skardze odrzuconej pod sygn. akt IV SA/Wa 23/12. Wobec tego stwierdzenie przez Sąd sygnalizowanej wadliwości nie może skutkować uchyleniem zaskarżonego orzeczenia, co wynika a contrario z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej "ppsa".

Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji.