Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 55/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2019-04-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2,  art. 24
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Kornacki, Sędziowie WSA Beata Machcińska (spr.), Anna Tyszkiewicz-Ziętek, Protokolant Katarzyna Czabaj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 kwietnia 2019 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi B.M. (dalej "skarżąca") jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. (dalej "ZUS" lub "organ") z dnia [...] utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek i odsetek.

Stan sprawy przedstawia się następująco:

1. Skarżąca, wnioskiem z dnia 24 kwietnia 2017 r., zwróciła się do ZUS o umorzenie całości zadłużenia na ubezpieczenie zdrowotne wraz z kosztami egzekucyjnymi w związku z trudną sytuację życiową.

2. ZUS decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 963 ze zm., dalej "u.s.u.s."), odmówił skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od lipca 2007 r. do września 2007 r. w łącznej kwocie 1.133,17 zł, w tym z tytułu składek - 550,17 zł i odsetek wyliczonych na dzień 2 maja 2017 r. - 583,00 zł.

3. ZUS decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...].

ZUS stwierdził, że w niniejszej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność składek oraz nie zachodzą szczególne okoliczności umorzenia w przypadku niestwierdzenia całkowitej nieściągalności.

4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 28 marca 2018 r. (sygn. akt I SA/Gl 29/18) uwzględnił skargę skarżącej i uchylił decyzję ZUS z dnia [...].

5. Rozpatrując sprawę ponownie, ZUS decyzją z dnia [...] (nr [...]), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257), zwanej dalej "k.p.a.", w związku z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Zakład ponownie uznał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4a, 4b, 5 u.s.u.s. W zakresie art. 28 ust. 3 pkt 3 uwzględnił, że nastąpiło trwałe zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, jednakże nie wystąpił drugi konieczny warunek - braku majątku, z którego można egzekwować należności. Przy czym w ocenie ZUS, nie chodzi tu tylko o brak majątku osoby zobowiązanej, ale także brak majątku małżonka, następców prawnych i osób trzecich, z którego można egzekwować daną należność. Wskazał, że skarżącej przysługuje świadczenie emerytalne, które może zostać ponownie zajęte w ramach egzekucji.

Z kolei w zakresie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. ZUS stwierdził, że uznanie, iż w ramach egzekucji nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne byłoby przedwczesne, szczególnie, że ocena tej okoliczności należy do organu egzekucyjnego, a nie dłużnika.

Zdaniem ZUS, skarżąca nie wykazała, że w jej przypadku istnieje możliwość umorzenia należności na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej "rozporządzenie"), gdyż skarżąca posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury w wysokości 1.479,11 zł netto, gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z mężem, który również osiąga dochody z tytułu świadczenia emerytalnego w wysokości 3.166,37 zł brutto oraz otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł miesięcznie i świadczenie z niemieckiej instytucji w kwocie 34,93 euro, tj. wg kursu euro na 5 listopada 2018 r. - 150,70 zł miesięcznie. Ponosi wraz z mężem stałe koszty utrzymania z tytułu opłat w wysokości 270,00 zł miesięcznie oraz koszty leczenia w wysokości 500,00 zł miesięcznie. Ponadto spłaca zobowiązania cywilnoprawne z tytułu zaciągniętych kredytów (nowy kredyt zaciągnięty 12 czerwca 2017 r. na okres 60 m-cy na kwotę 21.998,00 zł - rata 468,18 zł oraz kredyt konsolidacyjny zawarty 12 czerwca 2017 r. na okres 24 m-cy na kwotę 42.676,73 zł - rata 2.025,89 zł) w łącznej kwocie 2.494,07 zł miesięcznie; z zebranych w sprawie dokumentów nie wynika żeby skarżąca miała zaległości z tytułu zobowiązań kredytowych, zatem można przyjąć, że raty kredytowe spłacane są terminowo.

Zdaniem ZUS, sytuacji finansowej skarżącej nie można uznać za zagrażającą zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych. Co więcej, istnieje realna szansa na spłatę zadłużenia z tytułu składek i odsetek, szczególnie, że nie musi nastąpić w formie jednorazowej wpłaty, lecz może być dokonana w systemie ratalnym, na dogodnych dla skarżącej warunkach - dostosowanych do jej aktualnej sytuacji finansowej. Mianowicie ZUS zaproponował skarżącej rozłożenie na raty zadłużenia z miesięczną ratą w kwocie 20,00 zł, jednakże skarżąca nie podpisała umowy ratalnej, twierdząc, że nawet takiej kwoty nie jest w stanie płacić. Przy czym, składając wniosek o ratalną spłatę zadłużenia sama zaproponowała taką właśnie wysokość raty. ZUS wskazał, że choć skarżąca w piśmie z dnia 2 sierpnia 2018 r. stwierdziła, że jej sytuacja finansowa nie uległa zmianie, to jednak należy odnotować, iż w porównaniu do roku poprzedniego, kwota pobieranego przez skarżącą świadczenia emerytalnego wzrosła o 61,36 zł brutto, a jej męża o 91,63 zł brutto. Dodatkowo mąż skarżącej otrzymuje świadczenie z niemieckiej instytucji w kwocie ok. 150,00 zł miesięcznie, a fakt ten nie został przez skarżącą ujawniony w oświadczeniu o stanie majątkowym. W tych okolicznościach, w ocenie ZUS, umorzenie należności byłoby przedwczesne, a uzyskiwane przez skarżącą dochody stanowią realne środki pozwalające na spłatę zadłużenia.

ZUS przyznał, że skarżąca poniosła straty materialne w wyniku pożaru domu mieszkalnego, który miał miejsce w dniu [...], lecz zgodnie z przesłanką określoną w rozporządzeniu, okoliczność ta mogłaby być uwzględniona w niniejszej sprawie w przypadku, gdyby poniesione straty materialne, powstałe w wyniku tego wydarzenia losowego, spowodowały, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącą możliwości dalszego prowadzenia działalności. Jednak przesłanka ta w sprawie nie wystąpiła, gdyż skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej, a pożar w 2014 r. nie mógł mieć jakiegokolwiek wpływu na fakt nieuregulowania składek za okres od lipca 2007 r. do września 2007 r. Odnosząc się do twierdzenia skarżącej o konieczności zaciągnięcia kredytu na odbudowę domu, który nie był ubezpieczony, ZUS wskazał, że umowa kredytowa (kredyt konsolidacyjny) została zwarta dopiero po dwóch latach od zaistnienia zdarzenia, tj. w lutym 2016 r. i skarżąca nie przedstawiła dokumentacji, która potwierdzałaby fakt przeznaczenia pieniędzy pochodzących z tego kredytu na odbudowę domu.

ZUS podniósł również, że wprawdzie z przedłożonej przez skarżącą dodatkowej dokumentacji medycznej wynika, że skarżąca jest osobą schorowaną, jednakże okoliczność ta, nie pozbawia jej dochodu umożliwiającego opłacenie należności, gdyż skarżąca utrzymuje się z emerytury, a świadczenie to jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i dodatkowo podlega rocznej waloryzacji. ZUS zaznaczył, że przesłanki określone w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia muszą być spełnione kumulatywnie - przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego płacenie należności. Podstawą umorzenia zaległości z tytułu składek nie jest bowiem sam fakt zaistnienia choroby, choćby nawet uniemożliwiającej świadome pokierowanie własnym postępowaniem, a jedynie trudny stan majątkowy będący efektem tej choroby. Przy czym jako trudny stan majątkowy rozumie się sytuację, w której opłacenie zaległości spowodowałoby po stronie zobowiązanego niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb, czego w przypadku skarżącej, po ponownej analizie sprawy, nie można z całą pewnością stwierdzić.

6. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, skarżąca podniosła, że zadłużenia wobec ZUS nie ma, ponieważ składki zostały zapłacone. Nie zgodziła się ze stwierdzeniem ZUS, że strata całego majątku w wyniku pożaru nie jest klęską żywiołową. Wskazała, że minął okres 10 lat, egzekucja toczy się od [...], a Dyrektor W.S. oświadczył, że gdy minie okres 1 roku od wszczęcia egzekucji sprawa ulegnie przedawnieniu. Oświadczyła, że stan zdrowia zarówno jej, jak i męża uległ pogorszeniu, załączając na tą okoliczność kserokopie dokumentacji lekarskiej. Podniosła, że wydatki na utrzymanie również rosną, a w 2019 r. będzie jeszcze drożej. Zaznaczyła, że dodatek pielęgnacyjny, podobnie jak podatek i składka nie jest dochodem, a emerytura na czysto wynosi 2.605, a nie ja podał ZUS 3.166,84 zł. Wyjaśniła, że nadal spłaca zadłużenie w bankach i na utrzymanie pozostaje jedynie parę złotych, co powoduje, ze wraz z mężem żyje w nędzy.

7. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.

Sąd, w myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, dalej "p.p.s.a"), rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (niemającym zastosowania w sprawie).

ZUS w żadnej z wydanych decyzji organ nie wyjaśnił kluczowego dla sprawy zagadnienia jakim jest przedawnienie składek, a powinien, gdyż wniosek o umorzenie dotyczy składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres od lipca do września 2007 r. W ocenie Sądu, ZUS nie wykazał czy należności te nie uległy przedawnieniu; zaskarżona decyzja nie poddaje się pełnej kontroli i ocenie, czy zaszły okoliczności powodujące przerwanie lub zawieszenie terminu przedawnienia. Ewentualne stwierdzenie przedawnienia określonych należności powoduje z kolei konieczność umorzenia postępowania w tym zakresie, ponieważ prowadzenie postępowania o umorzenie należności składkowych, które uległy przedawnieniu jest bezprzedmiotowe. Jak stwierdził NSA w wyroku z dnia 8 grudnia 2016 r. (sygn. akt II GSK 3945/16): skoro kwestia przedawnienia płatności składek mieści się w granicach sprawy o umorzenie tych należności, to organ zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. powinien w sposób wyczerpujący zebrać oraz rozpatrzyć cały materiał dowodowy w tym zakresie i stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a. ustalenia poczynione na podstawie zebranego materiału dowodowego zawrzeć w uzasadnieniu decyzji.

Stosownie bowiem do art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w obecnym brzmieniu, należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Do 31 grudnia 2011 r. ten przepis stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Należy wskazać, że 5-letni termin przedawnienia należności składkowych wprowadzono z dniem 1 stycznia 2012 r. ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r., poz. 1378). Jednakże w art. 27 ustawy nowelizującej ustawodawca postanowił, że do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r. (a więc jak również w tej sprawie), stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. (ust. 1), zaś jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2). Zgodnie z art. 24 ust. 5a u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty. W myśl art. 24 ust. 5b u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został powiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

W przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna (art. 24 5f u.s.u.s.)

Zgodnie z art. 93 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1793 ze zm.) należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne ulegają przedawnieniu na zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych.

W odpowiedzi na skargę ZUS stwierdził, iż zobowiązanie skarżącej jest wymagalne. Powołał adekwatne przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, wskazując, iż należności z tytułu składek zostały objęte postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym na podstawie tytułu wykonawczego [...] z dnia [...], w ramach którego dokonano zajęcia świadczenia emerytalnego, następnie postępowanie to zostało zawieszone do czasu zakończenia postępowania w sprawie umorzenia należności lub rozłożenia na raty. Wcześniej, zawiadomieniem z dnia 22 czerwca 2016 r., skarżąca została poinformowana o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie określenia wysokości należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, a w dniu [...] wydana została decyzja określająca wysokość należności za okres od lipca 2007 r. do września 2007 r.

ZUS nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających opisane w odpowiedzi na skargę zdarzenia.

Organ, nie dołączając do akt dokumentów obrazujących przebieg postępowania egzekucyjnego oraz zdarzeń prawnych przerywających lub zawieszających bieg terminu przedawnienia należności składkowych, dopuścił się naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stosownie bowiem do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Wskazane uchybienie może mieć istotne znaczenie dla wyniku sprawy, ponieważ nie można wykluczyć, że rzetelna analiza tego zagadnienia przez ZUS doprowadzi do wniosku, że należności składkowe, co do których stwierdził aktualność swojego roszczenia, uległy już przedawnieniu. W tym bowiem przypadku orzekanie o umorzeniu albo odmowie umorzenia należności, która się przedawniła, jest bezprzedmiotowe.

Sąd podziela pogląd wyrażony przez WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 27 września 2017 r. sygn. akt I SA/Gl 536/17, że organ administracyjny wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w danej sprawie powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność. Wniosek dotyczący okoliczności faktycznych (w tym przypadku okresu za który na skarżącym ciąży jeszcze obowiązek opłacenia składek) powinien być bowiem oparty na dowodach zdobytych przez organ i przezeń sprawdzonych. Istotnym naruszeniem tej zasady byłoby orzekanie na podstawie danych znanych osobiście organowi, ale niemających oparcia w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy (E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty wzory, formularze, Warszawa 1970, s. 155, i powołane tam orzeczenia NTA, który np. w orzeczeniu z dnia 1 kwietnia 1924 r., L. rej. 516/23, ZW 348, stwierdził, że niemożność stwierdzenia w aktach administracyjnych okoliczności decydujących dla oceny legalności orzeczenia stanowi wadliwość postępowania; analogicznie A. Wróbel w: M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Lex 2014, Komentarz do art. 80, teza 4). Także w orzecznictwie akcentuje się, że nie jest dopuszczalne, aby organ administracyjny prowadzący postępowanie administracyjne w określonym zakresie dokonywał oceny i mocy dowodowej dokumentów wchodzących w skład materiału dowodowego sprawy w trybie pozaprocesowym, tj. poza prowadzonym przez ten organ postępowaniem administracyjnym i przyjmował, że nie mają one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy albo przeciwnie, opierał na nich rozstrzygnięcie. Takiej analizy materiału dowodowego organ powinien dokonać zgodnie z art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w prowadzonym postępowaniu administracyjnym i wynik tej analizy, łącznie z oceną zebranych dowodów, przedstawić w uzasadnieniu aktu, który kończy postępowanie administracyjne w danej instancji.

Niezależnie od kwestii ewentualnego przedawnienia zobowiązań skarżącej z tytułu składek, należy podkreślić, że sprawa zainicjowana wnioskiem skarżącej o umorzenie zaległych składek była już przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który wyrokiem z dnia 28 marca 2018 r. sygn. akt I SA/Gl 29/18 uchylił decyzję ZUS z dnia [...] utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego. Z tego względu kluczowe znaczenie dla oceny legalności obecnie kontrolowanego aktu ma treść art. 153 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Jak podkreśla się w orzecznictwie, użyty w ww. przepisie zwrot "ocena prawna wyrażona w orzeczeniu wiąże ten sąd" oznacza, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie przepisy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji podatkowej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciąży na organie podatkowym i na sądzie, może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego.

WSA w Gliwicach w ww. wyroku stwierdził, że dokonana przez organ analiza sytuacji materialnej i osobistej skarżącej w kontekście rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. okazała się nie dość wnikliwa. Wspomniane rozporządzenie określa przykładowo, a nie enumeratywnie przesłanki umorzenia zaległości wobec ZUS, wymieniając wśród nich stan, w którym opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Taka konstrukcja omawianego przepisu, w którym prawodawca zaniechał enumeratywnego określenia przesłanek umorzenia, wskazuje, że dopuścił uwzględnienie wniosku strony także w innych sytuacjach niż opisane § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia. Nakazuje to organowi indywidualne rozpatrywanie każdego przypadku z uwzględnieniem szerokiego spectrum okoliczności. W tym kontekście wskazać należy, że odnośnie pożaru, jaki strawił dorobek całego życia skarżącej i jej małżonka organ stwierdził jedynie, skądinąd zasadnie, że sytuacja ta nie jest objęta regulacją zawartą w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Stanowi on, że umorzenie zaległości może nastąpić w razie poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Bez wątpienia, jak słusznie wskazano w odpowiedzi na skargę, wspomniany pożar z 2014 r. nie miał wpływu na nieopłacenie składki w poszczególnych miesiącach 2007 r. Nie był także okolicznością, wobec której opłacenie zaległości składkowych uniemożliwiłoby stronie prowadzenie zakończonej już działalności gospodarczej. Niemniej jednak wskazać należy, że wspomniane nadzwyczajne, całkowicie niezależne od woli strony, tragiczne w skutkach zdarzenie zmusiło stronę do zaciągnięcia kredytu, co prowadzi do wniosku, że w niniejszej sprawie zadłużenie strony z tego tytułu i spłacanie należności cywilnoprawnych ma szczególne przyczyny. Jednocześnie zanegować należy twierdzenie organu odwoławczego, że przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. zachodzi jedynie w przypadku, kiedy choroba dłużnika lub któregoś z członków jego rodziny uniemożliwia całkowicie uzyskiwanie dochodu, a więc nie może zaistnieć u osoby pobierającej emeryturę. Wspominany przepis stanowi, że Zakład może umorzyć należności w razie przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Rozpatrując wniosek strony inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie należało, zdaniem składu orzekającego, rozważyć także wywołaną stanem zdrowia i zaawansowanym wiekiem ewentualną niemożność "dorobienia" do niewielkiej emerytury, którą skarżąca pobiera w kwocie 1430,28 zł. Należy zgodzić się z organem odwoławczym, że korzystanie ze świadczeń pomocy społecznej z reguły potwierdza trudną sytuację materialną osoby, której przyznawane jest takie wsparcie. Niemniej zauważyć jednak należy, że "sytuacja, w której spłata zaległości spowoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa (korzystanie z pomocy społecznej) nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest zgodna również z interesem publicznym" (por. m.in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 379/14, LEX nr 1647241). Podkreślenia także wymaga, że w sprawach zainicjowanych wnioskiem o umorzenie zaległości wobec ZUS, zwłaszcza u osób, które - tak jak skarżąca - zakończyły aktywność zawodową ze względu na wiek i stan zdrowia "nie chodzi o wykazanie potencjalnej możliwości uzyskania dochodu, ale o uprawdopodobnienie, że z danego źródła, w konkretnym okresie, osoba ta uzyska realnie środki pozwalające jej na spłatę zadłużenia. Ogólne i w sposób hipotetyczny wskazanie przesłanek podjęcia rozstrzygnięcia o odmowie umorzenia, w oparciu o przesłankę z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), nie może zostać uznane za uzasadnione" (por. m.in. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 588/16, LEX nr 2154997). Jak więc wykazano powyżej konieczna jest ponowna ocena sytuacji materialnej i osobistej skarżącej w kontekście otwartego katalogu okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości nieuznanych za całkowicie nieściągalne. Nie przesądzając zatem wyniku sprawy, Sąd stwierdził konieczność ponownej, wnikliwej oceny sytuacji materialnej i osobistej skarżącej pod kątem okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości nie uznanych za całkowicie nieściągalne.

W ocenie Sądu, ZUS wykonał zalecenia WSA zawarte w ww. wyroku.

Z treści art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wynika, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w wypadkach całkowitej ich nieściągalności. Natomiast przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustanawia wyjątek od powyższej reguły i przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego treścią, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Rozporządzenie wykonawcze Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. 2003.141.1365), wydane na podstawie delegacji zawartej w art. 28 ust. 3b u.s.u.s., w § 3 ust. 1 wskazuje, że ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Wyjaśnić w tym miejscu należy, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy (por. wyrok NSA z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II GSK 1036/09, LEX nr 746039 oraz wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II GSK 225/09, LEX nr 582825) co oznacza, że nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona zostanie całkowita nieściągalność należności albo trudna sytuacja majątkowa zobowiązanego, organ może odmówić ich umorzenia (por. wyrok NSA z dnia 4 lutego 2009 r., sygn. akt II GSK 703/08, LEX nr 522553). Tego rodzaju konstrukcja prawna decyzji ma ten skutek, że kontrola sądowa decyzji uznaniowych obejmuje zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o umorzeniu lub odmowie umorzenia należności (por. wyrok NSA z dnia 30 września 2010 r., sygn. akt II GSK 817/09, LEX nr 746251).

W świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia, to ubiegający się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczeń społecznych ma wykazać, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną oraz zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Skoro zobowiązany ma wykazać spełnienie przesłanek wymienionych w § 3 rozporządzenia, będących podstawą dla organu rentowego do wydania decyzji o umorzeniu składek, to oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim, jako wnioskodawcy (por. wyroki NSA: z dnia 24 stycznia 2019 r., sygn. akt I GSK 980/18; z dnia 2 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 157/13; z dnia 13 marca 2014 r., sygn. II GSK 31/13; z dnia 13 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2132/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wynika to przede wszystkim z faktu, że umarzanie należności z tytułu składek jest wyjątkiem od zasady obowiązku ich opłacania. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r., sygn. II GSK 149/1, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

ZUS stwierdził, że wobec skarżącej nie zachodzi przesłanka "całkowitej nieściągalności". Zdaniem Sądu, jest to wniosek prawidłowy, znajdujący uzasadnienie w aktach sprawy. Brak przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-4b u.s.u.s., w realiach tej sprawy, nie budzi wątpliwości. Z kolei co do pkt 5 i 6 tego przepisu stwierdzić należy, że skarżącej przysługuje świadczenie emerytalne i organ egzekucyjny może wznowić egzekucję należnych składek (jeżeli nie uległy przedawnieniu), zatem nie można uznać, że naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję lub jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne; z akt sprawy nie wynika aby jakikolwiek organ egzekucyjny stwierdził bezskuteczność egzekucji wobec skarżącej.

Odnosząc się z kolei do przesłanek określonych w rozporządzeniu, organ prawidłowo ocenił, że zgromadzona w sprawie dokumentacja nie upoważnia do wydania decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek oraz odsetek.

Jak już Sąd wyjaśnił, to skarżąca winna wykazać, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie spłacić należności z tytułu składek i odsetek ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie dla niej skutki, a temu obowiązkowi skarżąca nie sprostała W myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia, do umorzenia należności z tytułu składek (odsetek) nie wystarczy powołanie się na trudną sytuację materialną i rodzinną. Konieczne jest wystąpienie sytuacji braku możliwości uregulowania należności z tej przyczyny, że ich opłacenie pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla skarżącej i jego rodziny, a tej okoliczności skarżąca nie wykazała.

Z ustalonego przez organ stanu faktycznego wynika, że skarżąca otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie 1.479,11 zł netto miesięcznie, mąż skarżącej (z którym skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe) również pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 3.166,37 brutto miesięcznie i dodatkowo zasiłek pielęgnacyjny (215,84 zł miesięcznie) oraz świadczenie z niemieckiej instytucji (ok. 35 euro miesięcznie), skarżąca pokrywa miesięczne wydatki związane z utrzymaniem w wysokości 270,00 zł, koszty leczenia w kwocie 500 zł miesięcznie, nie korzysta z pomocy społecznej, spłaca zobowiązania z tytułu ciągniętych kredytów. Eksponowana przez skarżącą okoliczność posiadania zobowiązań wobec innych aniżeli ZUS wierzycieli – z tytułu zaciągniętych kredytów, wskazuje na trudną sytuację finansową skarżącej, lecz nie przesądza o istnieniu przesłanki umorzenia z § 3 ust. 1 rozporządzenia. Podkreślić należy, że skarżąca wraz z mężem spłaca zobowiązania z tytułu zaciągniętych kredytów w łącznej kwocie 2.494 zł miesięcznie. Na rozprawie jej pełnomocnik oświadczył, że skarżąca "nie zalega z żadną ratą". Pożar domu skarżącej miał miejsce w 2014 r., zatem zdarzenie to nie pozostaje w żadnym związku z powstaniem zaległości z tytułu składek. Zasadnie ZUS podniósł, iż skarżąca nie wykazała, że środki finansowe pozyskane z tytułu udzielonych kredytów przeznaczyła na usunięcie szkód wywołanych pożarem, choć przed wydaniem zaskarżonej decyzji została ponownie wezwana do wyjaśnienia sytuacji majątkowej i życiowej, i przedłożenia dokumentów w celu wykazania okoliczności uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek.

Należy również zgodzić się z organem, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka umorzenia zaległości określona w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w postaci przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ w oparciu o zebrane dokumenty dokonał analizy sytuacji zdrowotnej skarżącej i zasadnie uznał, że choć jest ona niewątpliwie trudna, jednak nie na pozbawia skarżącej możliwości uzyskiwana dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu składek i odsetek, gdyż skarżąca pobiera świadczenie emerytalne, wypłacane bez względu na stan zdrowia. Skarżąca natomiast nie wskazała zamiaru "dorobienia do emerytury", tj. jakiego rodzaju pracę mogłaby wykonywać i chciałaby podjąć, gdyby tylko stan zdrowia jej na to pozwolił.

W tej sytuacji, umorzenie należności z tytułu zaległych składek (550,17 zł) oraz odsetek (583,00 zł na dzień 2 maja 2017 r.), których wysokość nie przekracza nawet połowy miesięcznego obciążenia skarżącej z tytułu spłaty zaciągniętych kredytów, byłoby niezasadne, szczególnie, że ZUS zgodził się na spłatę zadłużenia w ratach - po 20 zł miesięcznie. Należy bowiem uwzględnić nie tylko interes skarżącej, lecz również interes społeczny, czy interes ubezpieczonych, którzy płacą składki, będąc niejednokrotnie w ciężkiej sytuacji finansowej. Uwzględnienie wniosku skarżącej oznaczałoby nieuzasadnione, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy, uprzywilejowanie jej względem tych właśnie podmiotów. W orzecznictwie sądowym akcentuje się, iż "w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych" (por. wyroki NSA: z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 99/10; z dnia 25 lutego 2015 r., sygn. akt II GSK 193/14, LEX nr 1658374; z dnia 21 lutego 2007 r., sygn. akt II GSK 301/06;z dnia 9 maja 2018 r., I GSK 955/18, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl 8).

Rozpatrując sprawę ponownie, ZUS w pierwszej kolejności rozważy, czy zobowiązanie skarżącej nie uległo przedawnieniu, co w konsekwencji może spowodować, że orzekanie o umorzeniu lub odmowie umorzenia należności przedawnionej jest bezprzedmiotowe. Powołując się zaś na instytucje przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych, odniesie je do poszczególnych należności i dołączy do akt sprawy dokumenty, które będą obrazować wszystkie istotne w tej mierze okoliczności faktyczne.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania sądowoadministracyjnego Sąd nie orzekł, ponieważ skarżąca nie wykazała, że działając osobiście i będąc zwolniona ustawowo od uiszczenia wpisu (art. 239 § 1 pkt 1 lit. e. p.p.s.a.), poniósła wydatki wskazane w art. 205 § 1 p.p.s.a.