Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 235/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2022-06-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.145§1 pkt 1 lit.a) w zw. z art.135
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art.17 ust.1, art.17 ust.1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Pauter (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Michał Ruszyński Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 15 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi I.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...]r. nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej w niniejszej sprawie przez I.G. jest decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2022 r., którą po rozpatrzeniu odwołania w/w powołując się na art. 3 pkt 21 lit. b), art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1 b, art. 23, art. 24 ust. 2, ust. 2a, ust. 4, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 111) z uwzględnieniem art. 66 ust. 1 pkt 2 8 a, art. 81 ust. 8 pkt 9b ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 1285 ze zm.), z uwzględnieniem art. 6 ust. 2a pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz.U. z 2021 r., poz. 423) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.) utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] stycznia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Powyższa decyzja została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne:

W dniu 4 sierpnia 2021 r. I.G. złożyła w Ośrodku Pomocy Społecznej wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad matką – W.S. Do przedmiotowego wniosku strona dołączyła kserokopię orzeczenia o znacznym niepełnosprawności matki (nr [...] z dnia [...] lipca 2021 r.), oświadczenie o sprawowaniu opieki. W ww. oświadczeniu Strona wskazała, że W.S. jest wdową, jej rodzice nie żyją oraz ma troje dzieci: Stronę oraz A.W. i R.S. Strona podała, że jej rodzeństwo mieszka za granicą, są osobami aktywnymi zawodowo, nie mają wydanych orzeczeń o niepełnosprawności. Strona oświadczyła, że jej rodzeństwo nie może sprawować opieki nad matką, ponieważ centrum ich spraw życiowych jest z dala od miejsca przebywania matki. Ponadto podała, że matka nie miała wydanego innego orzeczenia o niepełnosprawności oraz że opiekuje się matką od czerwca 2020 r., a ze względu na pogarszający się stan zdrowia matki, z dniem [...] maja 2021 r. musiała zrezygnować z zatrudnienia.

Dnia [...] sierpnia 2021 r, w miejscu zamieszkania Strony i W.S. został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, na podstawie którego ustalono, że matka Strony choruje na zwyrodnienia stawów i ma problemy z poruszaniem się, a ponadto osoba wymagająca opieki podlega kontroli lekarskiej również ze względu na przeszły nowotwór piersi. Pracownik socjalny ustalił, że opieka sprawowana przez Stronę polega na pomocy matce przy czynnościach higienicznych, praniu, gotowaniu, przygotowywaniu posiłków, pilnowaniu prawidłowego przyjmowania leków przez matkę, pilnowaniu wizyt lekarzy i spędzaniu z nią czasu.

Potwierdzono, iż od dnia [...] czerwca 2021 r. Strona zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na pogarszający się stan zdrowia matki. Rodzinny wywiad środowiskowy potwierdził, że Strona należycie sprawuje opiekę nad matką, nie stwierdzono żadnych nieprawidłowości.

W dniu 19 sierpnia 2021 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynęło pismo z Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, z którego wynika, że W.S. miała wydane tylko jedno orzeczenie o niepełnosprawności w dniu [...] lipca 2021 r., w którym nie ustalono daty powstania niepełnosprawności.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2021 r. Burmistrz Miasta i Gminy powołując się na art. art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1 b, art. 23, art. 24 ust. 2, ust. 2a, ust. 4, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych odmówił I.G. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką. W uzasadnieniu decyzji jako podstawę takiego rozstrzygnięcia wskazał, że brak jest możliwości ustalenia od którego momentu matka strony W.S. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Organ nie ma możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności w/w ponieważ związany jest co do daty powstania jak i stopnia niepełnosprawności orzeczeniem wydanym przez uprawnioną jednostkę. Zgodnie natomiast z przesłanką wynikająca z art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych determinująca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest powstanie niepełnosprawności nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej , jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Decyzją z dnia [...] października 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania złożonego przez I.G., uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podniosło, że wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na moment powstania niepełnosprawności – jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro w wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to organ nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę. Skutkiem takiego rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał orzekł o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z powołanego przepisu. Tym samym organy rozpatrujące wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej w obecnie stanie prawnym dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe mają obowiązek zbadania, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia określone w art. 17 ustawy tj. z wyłączeniem tej części przepisu, który z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Przedwczesna zatem była odmowa przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się wyłącznie na przepis, którego niezgodność z Konstytucją w zakresie różnicowania prawa do świadczenia osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wskazanego w spornym przepisie wieku, uwzględniwszy, że data powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki przez pryzmat skutków wywołanych przez w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie wpływa na uprawnienie strony do uzyskania świadczenia rodzinnego z tytułu sprawowanej opieki. Dalej Kolegium wskazało, że obowiązkiem organu I instancji przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ustalenie czy wnioskodawczyni spełnia pozostałe przesłanki uzasadniające przyznanie spornego świadczenia. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje bowiem osobie sprawującej opiekę nad osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacji z tego powodu z zatrudnienia, które to warunki są konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Kolejnym warunkiem jest ciążący na tej osobie obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, przy czym przepisy k.r. i o. ustalają kolejność powstania tego obowiązku. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Skoro wnioskodawczyni jest jednym z trojga dzieci osoby wymagającej opieki, co wynika z dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego organ I instancji obowiązany jest zbadać wszystkich sytuację osobistą zdrowotna i zarobkową w kwestii możliwości zapewnienie opieki matce, w szczególności czy i z jakich obiektywnych i niezależnych od tych osób przyczyn nie są w stanie sprawować opieki nad osobą jej wymagającej. Wnioskodawczyni będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego tylko wówczas gdy pozostałe jej rodzeństwo nie będzie mogło sprawować opieki nad matka, nie będzie mogło wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego.

Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji wezwał stronę do dostarczenia dokumentów niezbędnych do rozpatrzenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym aktualnych adresów rodzeństwa. Dnia 23 listopada 2021 r. do akt sprawy strona dołączyła oświadczenie, w którym strona wskazała adresy zamieszkania rodzeństwa – A.W. i R.S. Pismami z dnia [...] listopada 2021 r. organ I instancji wezwał A.W. i R.S. do złożenia wyjaśnień w sprawie ustalenia możliwości wywiązywania się przez ww. osoby z obowiązku alimentacyjnego wobec matki – W.S. Dnia [...] grudnia 2021 r. do Ośrodka Pomocy Społecznej wpłynęły drogą mailową oświadczenia ww. osób. A.W. oświadczyła, że jest zatrudniona na cały etat i ze względu na to, że pracuje do godziny 17.00 nie ma możliwości opiekowania się matką. Dom, w którym zamieszkuje wraz z mężem i dziećmi, ma specyficzną budowę (3 piętra i kręte schody), która stwarzałaby realne zagrożenie dla zdrowia matki. Z matką utrzymuje kontakt telefoniczny i jest informowana o jej stanie zdrowia. A.W. oświadczyła, że nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nigdy nie korzystała i nie korzysta ze świadczeń opiekuńczych w związku z opieką nad matką oraz że do tej pory nie było sytuacji wymagającej partycypowania w kosztach opieki nad matką. Natomiast R.S. oświadczył, że jest zatrudniony na pełen etat, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, z matką widuje się dwa razy w roku podczas urlopu oraz utrzymuje z nią kontakt telefoniczny, zatem zna sytuację zdrowotną matki. Wskazał, że ze względu na wielkość mieszkania oraz pracę zawodową, nie ma możliwości opieki nad matką oraz że do tej pory nie było sytuacji wymagającej partycypowania w kosztach związanych z opieką nad nią, jednak zadeklarował taką możliwość, jeżeli zajdzie taka konieczność.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. Burmistrz Miasta i Gminy, powołując się na art.17 ust. 1, ust.1b, i ust. 3-3d, art, 32 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponownie odmówił przyznania I.G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyjaśniając podstawę prawną decyzji organ I instancji przywołał brzmienie art. 2 pkt 2, art. 17 ust. I pkt 1 i 4, ust. la, ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie organu I instancji, w celu uwzględnienia oceny SKO, organ I instancji powinien uwzględnić stanowisko wyrażone w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt. K 38/13, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również w przypadku powstania u osoby podlegającej opiece niepełnosprawności po ukończeniu 18 roku życia, względnie 25 roku życia. Organ I instancji zaznaczył jednak, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, ponieważ w wyroku tym Trybunał wskazał wyraźnie, że skutkiem wejścia wyroku w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Wyrok ten, choć orzekł o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, nie zmienił sytuacji prawnej osób, które nie spełniają zawartych w tym przepisie przesłanek. Organ I instancji podkreślił, że wskazano, że poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy. W związku z tym wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie oznacza w żadnym razie, aby w obecnym stanie prawnym świadczenie pielęgnacyjne mogło zostać przyznane osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym dorosłym, który nie został dotknięty niepełnosprawnością w okresach życia wskazanych w art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Organ I instancji odnotował także , że SKO w decyzji kasacyjnej wskazało, że organ I instancji powinien zbadać sytuację osobistą, zdrowotną i zarobkową dzieci osoby wymagającej opieki, ze szczególnym uwzględnieniem, czy A.W. i R.S. z obiektywnych i niezależnych od nich przyczyn nie są w stanie sprawować opieki nad matką. W związku z powyższym organ I instancji przedstawił poczynione ustalenia dokonane w trakcie uzupełniającego postępowania wyjaśniającego. Następnie stwierdził, że w tym zakresie podtrzymuje swoje dotychczasowe stanowisko, że zarówno Stronie, jak i jej rodzeństwu nie przysługuje pierwszeństwo w sprawowaniu opieki nad matką. Brak jest podstaw do przyjęcia, że rodzeństwo strony nie może z przyczyn obiektywnych i od nich niezależnych wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego. W związku z powyższym organ I instancji orzekł od odmowie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania stałej opieki nad matką – W.S.

Pismem z dnia [...] stycznia 2022 r. (wpływ do organu I instancji w dniu 11 stycznia 2022 r.) złożonym bezpośrednio w siedzibie organu I instancji, Strona wniosła odwołanie od decyzji z dnia [...] stycznia 2022 r.

W swoim odwołaniu Strona podniosła, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem zawartym w kwestionowanej decyzji. Strona podniosła, że od dnia [...] czerwca 2021 r. musiała zrezygnować z pracy zawodowej, a co za tym idzie z dochodów uzyskiwanych z tytułu jej wykonywania, aby zapewnić matce stałą opiekę. Matka – W.S. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane w dniu [...] lipca 2021 r. przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności. Ze względu na demencję oraz problemy z poruszaniem matka Strony wymaga stałej opieki i pomocy w wykonywaniu podstawowych czynności życiowych i nie jest w stanie samodzielnie załatwiać potrzeb fizjologicznych, myć się, ubierać, jeść itp. Strona podkreśliła, że w żadnym wypadku nie może łączyć sprawowania takiej opieki z pracą zawodową. Stąd decyzja Strony o rezygnacji z niej. Strona podała, że jej rodzeństwo tj. siostra A.W. i brat R.S. mieszkają na stałe w Niemczech, w odległości ok. 800 km od miejsca zamieszkania Strony i matki tj. od [...]. Nie mają możliwości sprawowania opieki nad matką. Poza tym Strona - jak podała - jest najstarszym dzieckiem swojej matki i to właśnie Stronę matka wskazała jako opiekunkę, mając do Strony największe zaufanie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lutego 2022 r. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji po przedstawieniu dotychczasowego przebiegu postepowania, dokonanych ustaleń faktycznych i stanowiska organu I instancji Kolegium wskazało na treść art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych określających przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dalej wskazało, że uznaje za bezsporne, że że Strona rzeczywiście nie podejmuje zatrudnienia, a jednocześnie wykonuje pewne czynności z zakresu opieki (pomoc przy czynnościach higienicznych, pranie, gotowanie, przygotowywanie posiłków, pilnowanie prawidłowego przyjmowania leków przez matkę, pilnowanie wizyt lekarzy i spędzanie z matką czasu) wobec matki – W.S., legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Istoty sporu w niniejszej sprawie Kolegium upatrywało w pierwszej kolejności wokół spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 b u.ś.r. tj. wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, która to niepełnosprawność, według niekwestionowanych ustaleń, powstała po ukończeniu przez osobę wymagającej opieki wieku określonego w art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Aktualne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności określa, że osoba wymagająca opieki – W.S. jest niepełnosprawna w stopniu znacznym, niepełnosprawność istnieje od dnia [...] grudnia 2015 r., ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od dnia [...] marca 2011 r., a orzeczenie jest wydane do dnia [...] maja 2024 r. (dowód: orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] - w aktach administracyjnych sprawy).

Przy rozważaniu tej kwestii ponownie organ odwoławczy, podobnie jak w uprzednio wydanej decyzji kasacyjnej z dnia [...] października 2021 r., odwołał się do skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r, sygn. akt: K 38/13 dla określenia ich wpływu na sytuację prawną strony. Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji powołanego wyroku orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności - jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skoro w wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to organ odwoławczy nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać. Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym brak ustalenia, z którego by wynikało, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej do 25 roku życia nie może stanowić przesłanki przemawiającej za odmową przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Podstawę odmowy przyznania w przedmiotowej sprawie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stanowił przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych i okoliczność, że są inne osoby spokrewnione z osoba wymagająca opieki w linii prostej w stopniu pierwszym (dzieci), co do których nie mają miejsca inne okoliczności tego rodzaju, aby były to osoby niepełnoletnie, niepełnosprawne w stopniu znacznym albo nie mogące uczynić zadość swemu obowiązkowi wobec matki z powodów obiektywnych, niezależnych od tych osób i uniemożliwiający dostarczenie matce środków utrzymania. Pozostałe, poza skarżącą, dorosłe dzieci osoby wymagającej opieki zamieszkują w Niemczech, są pełnosprawne i pracują zawodowo. To powoduje w ocenie Kolegium przyjęcie, że wyłącza to uprawnienie strony skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Występują bowiem obok strony inne osoby, które w równym stopniu jak stronę obciąża wobec matki obowiązek alimentacyjny. Nie zostało wykazane, że niemożliwe jest realizowanie przez nie obowiązku alimentacyjnego. Stanowisko to Kolegium oparło na wykładni art. 14 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych i art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Niewątpliwie skarżąca jest w rozumieniu odnośnych przepisów " inną osobą , na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny , którą wymienia art. 14 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, lecz przy tym są jeszcze osoby spokrewnione w linii prostej w pierwszym stopniu, co wyłącza jej uprawnienie do spornego świadczenia.

Skargę na powyższą decyzję złożyła I.G. wnosząc o jej uchylenie w całości. W uzasadnieniu skargi podniosła, że nie zgadza się z stanowiskiem zajętym przez organ. Podkreśliła, że bezspornym w niniejszej sprawie jest, iż z uwagi na stan zdrowia matki, posiadaniem przez nią orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanem zdrowia uniemożliwiającym wykonywanie samodzielnie nawet podstawowych czynności życiowych, sprawuje nad nią opiekę co z kolei jest związane z brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia lub podjęcia innej pracy zarobkowej. Opieki takiej nie mogą zapewnić pozostałe dzieci, między innymi z powodu odległości miejscowości w których zamieszkują. Trudno zgodzić się z twierdzeniem organów , że wszystkie dzieci W.S. są w stanie porozumieć się i zorganizować opiekę nad matką. Rodzeństwo skarżącej nie jest w sanie fizycznie sprawować opieki nad matką, a wynajęcie i opłacanie opiekunki nie rozwiązuje konieczności zapewnienia opieki przez 24 godziny na dobę. Brak możliwości sprawowania opieki z powodu znacznej odległości między miejscowościami gdzie zamieszkują osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym a osoba wymagająca opieki i związany z tym brak możliwości dotarcia do takiej osoby uzasadnia przyjęcie, że nie są one w stanie wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego, obowiązku opieki. Skarżąca jest w niniejszej sprawie jedyną osobą, która ma możliwość sprawowania opieki nad matką. Zbyt formalistyczne podejście organów do interpretacji przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych doprowadziło do naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 tejże ustawy i pozbawiło ją prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pomimo sprawowania faktycznej i właściwej opieki nad niepełnosprawną matką.

W złożonej odpowiedzi na skargę organ wnosił o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji wraz z jego uzasadnieniem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że uwzględnienie skargi następuje tylko w przypadku stwierdzenia przez sąd administracyjny naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej: p.p.s.a.). Sąd dokonuje oceny decyzji z punktu widzenia zgodności z przepisami prawa materialnego i postępowania administracyjnego, oraz trafności ich wykładni, biorąc pod uwagę stan prawny istniejący w dacie wydania tej decyzji oraz stan faktyczny ustalony przez organy, nie będąc przy tym związany granicami skargi (zawartymi w niej zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną).

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust.1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z treści przytoczonych przepisów wynika, że aby ustalić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno osoba wymagająca opieki, jak i osoba sprawująca tę opiekę muszą spełnić określone ustawą przesłanki. Nie wystarczy zatem sama okoliczność sprawowania opieki nad schorowanym członkiem rodziny.

W stanie faktycznym sprawy, poza sporem pozostawała okoliczność, że skarżąca sprawuje rzeczywistą opiekę nad niepełnosprawną matką, która posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornym jest również, że z uwagi na stan zdrowia matka skarżącej wymaga stałej opieki osoby trzeciej, pomocy w wykonywaniu nawet podstawowych czynności życiowych. Z zgromadzonego materiału dowodowego nadto wynika, że W.S. jest wdową, ma troje dzieci którymi są skarżąca oraz A.W. i R.S. którzy na stałe zamieszkują w Niemczech. Organ ustalił także ich sytuację rodzinno- majątkową i wypowiedział się co do możliwości wywiązania się przez nich z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela stanowisko Kolegium co do oceny przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, której niepełnosprawność powstała później niż przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej do 25 roku życia.

W odniesieniu do kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy, tj. kryterium daty powstania niepełnosprawności, zauważyć trzeba, że w punkcie 2 sentencji wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 ( OTK-A 2014/9/10), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W powołanym wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził zatem niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją. Okoliczności tej sąd administracyjny nie może nie brać pod uwagę lub ją pomijać. Powołany wyrok Trybunału odnosi się do negatywnego zakresu art. 17 ust. 1b ustawy, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest zatem uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał Konstytucyjny upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Sąd w składzie orzekającym podziela stanowisko wyrażone w jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, według którego brak zmiany przez ustawodawcę treści art. 17 ust. 1b ustawy zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - wobec wynikającego z ww. wyroku z 21 października 2014 r. wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części art. 17 ustawy, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., I OSK 2920/16, Lex nr 2324296, 2 czerwca 2017 r., I OSK 108/12, Lex nr 1260038 oraz 26 maja 2017 r., I OSK 128/16, Lex nr 2305184). Zatem w odniesieniu do osób wymagających opieki przy dokonywaniu oceny spełnienia przesłanek do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie trzeciej sprawującej nad nimi opiekę nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności. Oceny spełnienia przesłanek do nabycia prawa do tego świadczenia należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W świetle powyższego Sąd uznał, że w realiach rozpoznawanej sprawy nieusprawiedliwione jest przyjęcie przez organ I instancji, że ustalenie niepełnosprawności u matki skarżącej po ukończeniu 18 roku życia i nie w trakcie nauki w szkole, nakazuje odmówić przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Stanowisko Kolegium zasługuje w tym zakresie na całkowitą aprobatę. Obowiązkiem organu było zbadanie, czy skarżąca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części przepisu, która z dniem 21 października 2014 r. została w następstwie wydania powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Drugą okolicznością sporną w niniejszej sprawie jest kwestia tego, czy skarżąca, jako osoba spokrewniona w pierwszym stopniu w linii prostej, może skutecznie ubiegać się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad tą osobą, jeżeli są jeszcze dwie inne osoby spokrewnione w tym samym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki, czyli tak jak w niniejszej sprawie osoba taka posiada troje dzieci, co do których nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyjęcie, że nie są w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi alimentacyjnemu lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W ocenie Sądu, zaprezentowana w zaskarżonej decyzji wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest prawidłowa.

W rozwinięciu tej argumentacji w pierwszej kolejności zauważyć należy, że w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Regulacja ta wyraźnie ogranicza zatem krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną osobą wyłącznie do osób zobowiązanych do alimentacji. Z tych względów, dla prawidłowego odkodowania normy prawnej wynikającej z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a u.ś.r niezbędne jest przybliżenie stosownych unormowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Kontynuując ten kierunek rozważań należy wskazać, że legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera przepis art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Zgodnie z art. 617 k.r.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są z kolei osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2).

Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki itd.).

Krąg osób zobowiązanych do alimentacji określa także przepis art. 129 § 1 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi.

W świetle dotychczasowych uwag, nie ulega wątpliwości, że obowiązkiem alimentacyjnym ustawodawca obciąża w realiach niniejszej sprawy w równym stopniu jako spokrewnionych z osobą wymagającą opieki zarówno skarżącą oraz jej rodzeństwo jako dzieci W.S. Są oni spokrewnieni z W.S w stopniu pierwszym. Fakt, że jest kilka osób spokrewnionych w stopniu pierwszym w stosunku do osoby legitymującej się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym nie oznacza, tak jak przyjęły to organy w niniejszej sprawie, że brak jest podstaw prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jednej z nich. Przepis art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych określa bowiem przesłankę negatywną – wykluczającą możliwość przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom, o których mowa w ustępie 1 pkt 4 innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osoba wymagającą opieki. Osobom tym może być przyznane prawo do przedmiotowego świadczenia w związku z sprawowaniem stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i rezygnacją z tego tytułu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis ten nie dotyczy sytuacji w których jest więcej niż jedna osoba spokrewniona w pierwszym stopniu i jedna z nich ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne.

Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje wskazanym w tej regulacji osobom, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Do tego kręgu należą niewątpliwie osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą stałej opieki. Katalog negatywnych przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zawiera natomiast art. 17 ust. 5 u.ś.r. Ani w tej regulacji, ani w innych przepisach u.ś.r., nie uzależniono rozpatrzenia wniosku pochodzącego od zstępnego osoby niepełnosprawnej od uprzedniego ustalenia, czy pozostali zstępni są w stanie sprawować opiekę - osobistą lub finansową - nad niepełnosprawnym rodzicem. Słusznie wskazała skarżąca, że w realiach opisywanej sprawy nie ma podstaw do badania sytuacji rodzinnej i majątkowej jej rodzeństwa. Rzeczą organów winno być jedynie ustalenie, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Z zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika jednoznacznie, że rodzice i rodzeństwo osoby wymagającej opieki nie żyją, podobnie jak jej mąż, a wnosząca sprzeciw będąca jej zstępną (córką) jest osobą zobowiązaną względem matki do alimentacji w pierwszej kolejności i bezsprzecznie sprawuje opiekę nad matką, która tej opieki wymaga, zaś niepodjęcie zatrudnienia przez skarżąca jest następstwem obowiązków związanych ze sprawowaniem tej opieki.

Jako nieuprawnioną na tle art. 17 ust. 1 i nast. ustawy o świadczeniach rodzinnych Sąd uznał wykładnię tej regulacji sprowadzającą się do uzależnienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zstępnego sprawującego opiekę od ustalenia zdolności do sprawowania opieki osobiście. Skarżąca jest spokrewniona z niepełnosprawną w stopniu pierwszym - art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. W świetle treści tej normy okoliczność ustalenia czy są inne osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny mogące sprawować opiekę miałoby znacznie jeżeli wnioskodawczyni nie należałby do kręgu osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną.

Mając powyższe na uwadze uznać należy , że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego , które miało wpływ na wynik sprawy. Naruszenie to dotyczy błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych określających przesłanki przyznania osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu z osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności tj. art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a pkt 2 oraz art. 17 ust. 5. Nadto wskazać należy, że nie do zaakceptowania jest stanowisko organu I instancji odmawiające przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt braku ustalenia, że stwierdzona niepełnosprawność w stopniu znacznym W.S. powstała nie później niż przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej do 25 roku życia tj. przesłanki określonej w art. 17 ust. b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Powyższe naruszenie przepisów prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Organy rozpatrując ponownie sprawę winny mieć na uwadze wyżej wskazaną ocenę prawną dotyczącą wykładni przepisów prawa materialnego.