Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 34/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2014-07-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 134 par. 1, art. 135, art. 152, art. 200, art. 205, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 92 ust. 6,11, art. 226
journal: Dz.U. 2013 poz 135
law: Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 136, art. 9
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Sędziowie Sędzia WSA Barbara Gebel (spr.),, Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Białas-Gołąb, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 lipca 2014r. sprawy ze skargi Z. F. i S. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu świadczeń nienależnie pobranych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty z dnia [...] r. nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżących Z. F. i S. F. kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 92 ust. 11 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej (Dz. U z 2013 r., poz. 135), zwanej dalej "ustawą

o wspieraniu rodziny" oraz art. 7, art. 75, art. 77, art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2013 r., poz. 267), zwanej dalej "K.p.a.", działając na podstawie upoważnienia Starosty, odmówił Z. i S. F. umorzenia zaległości z tytułu świadczeń nienależnie pobranych określonych decyzją znak: [...]r.

W toku prowadzonego postępowania organ ustalił, że decyzją znak: [...] r. orzeczono o uznaniu kwoty [...] zł świadczeniem nienależnie pobranym za okres 01.07.2003 r. do 31.07.2009 r. z tytułu pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci P. i G. K. Następnie po jej uprawomocnieniu, decyzją

nr [...]r., orzeczono o zwrocie świadczeń nienależnie pobranych. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium Odwoławczego znak: [...]r.

W dniu 19 czerwca 2013 r. Z. i S. F. wnieśli o umorzenie zaległości w całości wraz z kosztami i odsetkami z tytułu ww. świadczeń nienależnie pobranych, uzasadniając wniosek interesem rodzinnym i społecznym oraz wskazując, iż obciążenie ich spłatami byłoby wysoce krzywdzące i naruszyłoby dalsze istnienie rodziny i podopiecznych.

Pismem z dnia 9 lipca 2013 r. organ wezwał Z. i S. F. do złożenia zeznań i wyjaśnień w sprawie ww. wniosku, zobowiązując jednocześnie do dostarczenia dokumentacji na określenie aktualnej sytuacji osobistej i dochodowej rodziny, w terminie 7 dni od dnia odebrania wezwania, pod rygorem wydania decyzji

w oparciu o zgromadzone dokumenty w sprawie. W dniu 31 lipca 2013 r. wnioskujący przedłożyli dokumenty na określenie sytuacji dochodowej i osobistej rodziny. Ponadto wnieśli o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność wydatkowania wszelkich otrzymanych środków finansowych, sprawowania opieki nad małoletnimi, zaspokajania ich potrzeb oraz wychowania. Organ postanowieniem z dnia [...] r. odmówił dopuszczenia dowodu z zeznań świadków, bowiem dowód ten nie dotyczył okoliczności faktycznych i mających istotne znacznie dla rozstrzygnięcia sprawy o zwrot świadczeń nienależnie pobranych. Dla rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia zaległości z tytułu nienależnie pobranych świadczeń nie ma znaczenia na jaki cel zostały wydatkowane te środki. Podstawowe ustalenia faktyczne w sprawie dokonane zostały w oparciu o dokumenty źródłowe i potwierdzone materiałem, włączonym do akt postępowania administracyjnego, w tym wywiady środowiskowe oraz oświadczenie wnioskodawców z dnia 1 marca 2007 r. o sytuacji dochodowej P.

i G. K.

Organ podkreślił, iż Z. i S. F. nie zaprzeczają uznaniu kwoty [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane, bowiem nie wnieśli odwołania od wydanej w tym zakresie decyzji.

Analizie poddano sytuację dochodową i osobistą Z. i S. F. w oparciu o dostarczone i posiadane przez organ dokumenty z których wynika, że prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe z P. i G. K., obecnie już pełnoletnimi wychowankami rodziny zastępczej. Dochód rodziny stanowi: emerytura Z. F. w wysokości [...] zł netto, emerytura S. F. w wysokości [...] zł netto, renta rodzinna wraz z dodatkami dla sieroty zupełnej P.K. oraz G. K. w łącznej wysokości [...] zł netto. Ponadto na mocy decyzji administracyjnych rodzina otrzymuje świadczenie na utrzymanie P. i G. K. w rodzinie zastępczej w łącznej wysokości [...] zł.

Stałe miesięczne wydatki rodziny stanowią:

1) czynsz w wysokości [...] zł,

2) energia w wysokości [...] zł,

3) gaz w wysokości [...] zł,

4) media - usługi telekomunikacyjne w wysokości [...] zł,

5) ubezpieczenie prywatne w PZU – [...] zł.

Ponadto organ w oparciu o dokumentację znajdującą się w Powiatowym Zespole ds. Orzekania o Niepełnosprawności ustalił, że S. F. posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim na stałe. Natomiast Zespół nie posiada aktualnych orzeczeń o niepełnosprawności Z. F. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS uznano Z. F. za częściowo niezdolną do pracy trwale. Wychowanki rodziny zastępczej P. i G. K. nie posiadają orzeczeń o niepełnosprawności.

Wobec powyższego po ponownej analizie sytuacji dochodowej i osobistej Z. i S. F. ustalono, że łączny miesięczny stały dochód rodziny wynosi [...] zł. Miesięczne stałe wydatki wynoszą [...] zł.

Organ, uznając zgromadzony materiał dowodowy za wiarygodny, stwierdził brak podstaw do umorzenia świadczeń nienależnie pobranych.

Z. i S. F. odwołali się od powyższej decyzji administracyjnej. Zarzucili:

1) naruszenie prawa procesowego - art. 7 K.p.a., poprzez nie uwzględnienie wniosku o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków,

2) naruszenie prawa procesowego - art. 8 i 9 K.p.a., poprzez ich pominięcie

i niezastosowanie, w sytuacji gdy Z. F. i S. F. nie zostali pouczeni o konieczności zgłaszania jakichkolwiek informacji dotyczących otrzymywania dodatkowych świadczeń,

3) naruszenie prawa materialnego - art. 226 ust. 5, art. 226 ust. 7 i art. 226 ust. 9 zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w brzmieniu ustalonym zgodnie z ustawą z 15.12.2011 r. o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej, poprzez jego pominięcie i błędne niezastosowanie, w sytuacji gdy Z. i S. F. nie zostali pouczeni o możliwości złożenia wniosku, o którym mowa w przepisie art. 226 ust. 5 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, a tym samym zastosowaniem krótszego, trzyletniego okresu przedawnienia, wynikającego z wcześniej obowiązujących przepisów;

4) naruszenie prawa materialnego - art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej, poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji jego niezastosowanie;

5) niezgodność art. 92 ust. 6 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej z Konstytucją RP, a konkretnie art. 2 Konstytucji, określającym zasadę demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i art. 32 ust. 1 Konstytucji wdrażającym zasadę równości.

Z. i S. F. wnieśli o: uchylenie zaskarżonej decyzji w całości

i umorzenie należności, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.

Odwołujący się wskazali, że przeprowadzenie dowodu z zeznań wnioskowanych świadków było konieczne w celu ustalenia chociażby stałych wydatków ponoszonych przez Z. i S. F. W ustaleniach poczynionych przez organ wskazano, iż wydatki rodziny zastępczej stanowią [...] zł, na co składają się: czynsz, energia, gaz, media oraz ubezpieczenie prywatne. Powyższa kwota nie obejmuje innych wydatków ponoszonych przez rodzinę zastępczą między innymi takich jak: wyżywienie, koszty ponoszone w związku z nauką, środki czystości, kosmetyki, ubrania itp. Z. i S. F. nie byli kiedykolwiek pouczeni o obowiązkach, w tym o konieczności informowania organu I instancji o wszelkich zmianach w zakresie finansów i ewentualnych konsekwencjach takiego stanu rzeczy. Ich zdaniem, nie budzi wątpliwości, że organy administracji nie wywiązały się z nałożonych przepisami art. 8 i 9 K.p.a. obowiązków, a w konsekwencji doprowadziły do zaistnienia sytuacji, w której żąda się, nienależnie pobranych świadczeń.

Wskazali, że rodzina wykorzystała pieniądze w całości na utrzymanie dzieci, dla których stanowili rodzinę zastępczą. Wskazali, że organ I instancji zaniedbał również obowiązek, o którym mowa w art. 226 ust. 7 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej i dlatego wnoszą o zastosowanie ustawy z dnia 15 grudnia 2011 r. o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Niezależnie od podniesionych powyżej zarzutów, przepis art. 92 ust. 6 ustawy o wspieraniu rodziny, w ich ocenie, jest niezgodny z przepisem art. 2 Konstytucji, określającym zasadę demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i art. 32 ust. 1 wdrażającym zasadę równości i równego traktowania, w zakresie, w jakim przepis ten określa termin przedawnienia na okres 10 lat, nie różnicując jednocześnie sytuacji prawnej osób, które miały świadomość, a więc zostały pouczone o obowiązku informowania organów o zmianie sytuacji majątkowej, i osób, które nie zostały pouczone o takich obowiązkach.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny, po rozpatrzeniu odwołania Z. i S. F., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium podzieliło w całości ustalenia faktyczne organu I instancji, uznając je za własne i stwierdziło, że podstawą prawną zaskarżonej decyzji administracyjnej był przepis art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

W myśl tego przepisu, starosta w porozumieniu z wójtem może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami w całości lub

w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Z powyższej regulacji wynika zatem, że warunkiem skorzystania przez stronę

z dobrodziejstwa umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, w tym wypadku pomocy pieniężnej udzielonej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci w rodzinie zastępczej, jest nie tylko wystąpienie sytuacji uzasadniającej tego rodzaju okoliczności, ale okoliczności szczególnie to uzasadniającej, a zatem wyjątkowej. Instytucja umorzenia należności nienależnie pobranych jest środkiem szczególnym i stosowana być powinna jedynie wobec osób, które pomimo starań nie są w stanie w jakikolwiek sposób przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych i spłacić z własnych zasobów tych należności. Pojęcie "szczególnie uzasadnionych okoliczności", o jakim mowa w omawianym przepisie, nie posiada definicji ustawowej. W związku z tym, w poszczególnych stanach faktycznych organ musi określić sam, czy z takim przypadkiem ma do czynienia, czy też okoliczności takie nie zachodzą, a stanowisko w tej mierze musi być uzasadnione. Rozstrzygnięcie bowiem oparte na przepisie art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ma charakter decyzji uznaniowej.

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, Kolegium stwierdziło,

że w analizowanym przypadku nie zachodziły owe szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które mogłyby stanowić podstawę do umorzenia świadczeń nienależnie pobranych z tytułu pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci P. i G. K. w rodzinie zastępczej Z. i S.F.

Jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania, Z. i S. F. prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z P.

i G. K., pełnoletnimi wychowankami rodziny zastępczej. Łączny dochód rodziny wynosi [...] zł, z kolei stałe miesięczne wydatki rodziny wynoszą [...] zł. Różnica pomiędzy dochodami a wydatkami rodziny wynosi miesięcznie [...] zł. Analizując przesłankę wynikającą z art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej organ I instancji zbadał także sytuację zdrowotną członków rodziny. Wobec powyższego Kolegium uznało, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje na brak podstaw do umorzenia świadczeń nienależnie pobranych z tytułu pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci P. i G. K. w rodzinie zastępczej. Przy tak ustalonym dochodzie Kolegium uznało, że obowiązek uiszczenia orzeczonej kwoty - w systemie ratalnym (o jaki strona może się ubiegać) - nie będzie stanowić dla skarżących nadmiernej uciążliwości.

Podnieść należy, iż w złożonym odwołaniu strona pomimo sformułowania zarzutu naruszenia przez organ I instancji art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, nie wskazała na czym polegać miałoby jego - jak twierdzi - niezastosowanie. Przepis powyższy nie tylko został przywołany w wydanej decyzji, ale i ustalony stan faktyczny przeanalizowany został pod kątem przesłanek z unormowania tego wynikających.

Jednocześnie, na marginesie powyższych ustaleń Kolegium zauważa,

iż pozostałe argumenty i zarzuty podnoszone przez Z. i S. F. mogły zostać podniesione i mieć znaczenie w postępowaniach w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych oraz o zwrocie tych świadczeń. Natomiast nie mają one znaczenia w odniesieniu do decyzji o umorzeniu świadczeń z tytułu pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci w rodzinie zastępczej, która jest przedmiotem odwołania.

Wbrew zarzutowi odwołania o zaniechaniu przez organ I instancji dopełnienia obowiązku, o którym w art. 226 ust. 7 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, pismem z dnia 04.01.2012 r., znak: [...] (znajdującym się w aktach sprawy), Dyrektor PCPR poinformował rodzinę zastępczą Państwa F. o możliwości złożenia wniosku, o którym mowa w ust. 5 tego przepisu, a więc o rozpatrywanie jej spraw na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotychczasowych, które to przepisy - zdaniem pełnomocnika strony - były korzystniejsze dla rodziny zastępczej. Pismo to odebrane zostało osobiście przez Z. F. w dniu 11.01.2012 r., co potwierdziła własnoręcznym podpisem na zwrotnym potwierdzeniu odbioru ww. pisma. Wobec faktu, iż w wymaganym terminie, tj. do dnia 01.02.2012 r. rodzina stosownego wniosku nie złożyła, zgodnie z art. 226 ust. 8 ustawy, do sprawy o świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dzieci w rodzinie zastępczej zastosowanie znalazły przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Zgodnie z art. 92 ust. 4 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca ich wysokość stała się ostateczna. Na marginesie jedynie zauważyć należy, iż wbrew stanowisku pełnomocnika strony analogiczny stan obowiązywał na gruncie dotychczasowych regulacji, bowiem artykuł 104 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej brzmi: "Należności, o których mowa w ust. 1, ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna."

Wobec faktu, że decyzja administracyjna z dnia [...] r., znak:, uznająca kwotę [...] zł za kwotę świadczeń nienależnie pobranych za okres 01.07.2003 r. - 31.07.2009 r., z tytułu pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dzieci P. i G. K. w rodzinie zastępczej, stała się ostateczna w dniu 28.11.2011 r., zarzut przedawnienia ww. należności uznać należało za chybiony. Podobnie, analogiczne regulacje w ustawach: o pomocy społecznej (art. 104 ust. 7) oraz o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (art. 92 ust. 6) dotyczą okresu, po którym nie jest możliwe wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń - a mianowicie: "jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat". Skoro zatem termin pobierania świadczeń nienależnie pobranych obejmował okres 01.07.2003 r.-31.07.2009 r., to wydanie przez organ I instancji decyzji nakazującej ich zwrot w dniu 10.09.2012 r. w żadnym razie nie narusza ww. regulacji.

Formułowanie zarzutów o braku pouczenia rodziny o konieczności informowania organu o zmianie sytuacji dochodowej oraz o nieuwzględnieniu wniosku o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania świadka na okoliczność na jakie cele wydatkowane były środki przyznane na utrzymanie dzieci w rodzinie zastępczej, na tym etapie postępowania jest bezprzedmiotowe. Możliwe było ich podniesienie w fazie prowadzonego przez organ I instancji postępowania ustalającego świadczenia nienależnie pobrane, ewentualnie w toku orzekania przez organ o ich zwrocie. Tego jednak Z. i S. F. nie uczynili, gdyż od decyzji z dnia [...] r. nie wnieśli odwołania. Niezależnie od powyższego Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, zawarte w postanowieniu z dnia [...] r. odmawiającym dopuszczenia dowodu z zeznań świadków, bowiem wniosek nie dotyczył okoliczności faktycznych mających istotne znacznie dla rozstrzygnięcia sprawy o zwrot świadczeń nienależnie pobranych. Dla rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia zaległości z tytułu nienależnie pobranych świadczeń nie ma znaczenia na jaki cel zostały wydatkowane te środki. Zatem dopuszczenie zeznań świadków w sprawie o zwrot świadczeń nienależnie pobranych, nie wpływa na istotę orzeczenia o zwrocie tych świadczeń.

Powyższa decyzja została zaskarżona przez Z. i S. F. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Skarżący wnieśli o:

1. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie należności;

ewentualnie o:

2. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji;

3. zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Zaskarżonej decyzji zarzucili:

1. naruszenie przepisów postępowania poprzez naruszenie art. 7 K.p.a., wyrażający się w tym, że organ prowadzący postępowanie nie uwzględnił wniosku

o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków, a zasadzając się na błędzie

w ustaleniach faktycznych, iż nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy;

2. naruszenie przepisów postępowania poprzez jego błędną wykładnię, a to art. 8 i 9 K.p.a., poprzez jego pominięcie i błędne niezastosowanie, w sytuacji gdy Z. F. i S. F. nie zostali pouczeni o konieczności zgłaszania jakichkolwiek informacji dotyczących otrzymywania dodatkowych świadczeń;

3. naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, a to art. 226 ust. 5, ust. 7 i ust. 9 zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w brzmieniu ustalonym zgodnie z ustawą z 15 grudnia 2011 r. o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej, poprzez jego pominięcie i błędne niezastosowanie, w sytuacji gdy Z. i S. F. nie zostali pouczeni o możliwości złożenia wniosku, o którym mowa w przepisie art. 226 ust. 5 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, a tym samym zastosowaniem krótszego, trzyletniego okresu przedawnienia, wynikającego z wcześniej obowiązujących przepisów;

4. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej, poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji jego niezastosowanie;

5. zarzutu niezgodności art. 92 ust. 6 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej z Konstytucją RP, a konkretnie art. 2 Konstytucji, a określającym zasadę demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i art. 32 ust. 1 Konstytucji wdrażającym zasadę równości.

W pierwszej kolejności skarżący wskazali, że w toku postępowania organy administracji publicznej winny stać na straży praworządności i obowiązane są z urzędu bądź na wniosek stron podejmować wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. W przedmiotowej sprawie organ przyjął, iż wniosek o przesłuchanie świadków nie został uwzględniony, bowiem zdaniem organu nie dotyczył on okoliczności faktycznych mających istotne znaczenie dla przedmiotowej sprawy. Otóż wbrew twierdzeniom organu I instancji koniecznym było przeprowadzenie dowodu z zeznań wnioskowanych świadków w celu ustalenia chociażby stałych wydatków ponoszonych przez Z. i S. F. W ustaleniach poczynionych przez organ wskazano bowiem, iż wydatki rodziny zastępczej stanowią [...] zł, na co składają się: czynsz, energia, gaz, media oraz ubezpieczenie prywatne. Powyższa kwota nie obejmuje innych wydatków ponoszonych przez rodzinę zastępczą, między innymi takich jak: wyżywienie, koszty ponoszone w związku z nauką, środki czystości, kosmetyki, ubrania itp. Temu celowi miało służyć przesłuchanie świadków i samych uczestników postępowania. W związku z powyższym, wnieśli, o przeprowadzenie tych dowodów, chociażby przed sądem.

Z. i S. F. podtrzymali swoje stanowisko, że nie byli kiedykolwiek pouczeni o obowiązkach, w tym konieczności informowania organu

I instancji o wszelkich zmianach w zakresie finansów i ewentualnych konsekwencjach takiego stanu rzeczy. Ich zdaniem, nie budzi wątpliwości, że organy administracji nie wywiązały się z nałożonych przepisami art. 8 i 9 K.p.a. obowiązków, co w konsekwencji doprowadziło do zaistnienia sytuacji, w której żąda się nienależnie pobranych świadczeń. Wskazali także, że w zakresie informowania i udzielania pouczeń, organ I instancji zaniedbał również obowiązki, o których mowa w art.226 ust.7 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z poprzednio obowiązującymi przepisami dochodzić zwrotu nienależnie pobranych świadczeń można było wyłącznie za okres trzech, nie zaś dziesięciu lat, jak na gruncie obowiązujących przepisów. Zauważyli, że termin przedawnienia jest terminem prawa materialnego, co za tym idzie nie ulega wątpliwości, iż w chwili wydania decyzji termin ten mógł mieć zastosowanie, co skutkuje tym, że może być również zgłoszony aktualnie w przedmiotowej sprawie, co niniejszym czynią podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia, w oparciu o powyższe.

Zauważyli, że przepis art. 92 ust 6 ustawy o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej, w ocenie skarżących, jest niezgodny z przepisem art. 2 Konstytucji, określającym zasadę demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej i art. 32 ust. 1 wdrażającym zasadę równości

i równego traktowania, w zakresie, w jakim przepis ten określa termin przedawnienia na okres 10 lat, nie różnicując jednocześnie sytuacji prawnej osób, które miały świadomość, a więc zostały pouczone o obowiązku informowania organów o zmianie sytuacji majątkowej i osób, które nie zostały pouczone o takich obowiązkach. Dodatkowo określony termin, za który zwrotu się można domagać jest rażąco długi, dłuższy niż większość terminów do żądania spełnienia świadczeń publicznoprawnych, gdzie zasadą jest termin maksymalnie pięcioletni (liczony od końca roku kalendarzowego, w którym wystąpiło dane zdarzenie). W konsekwencji, ustawodawca, bezzasadnie zróżnicował sytuację prawną osób, których sytuacja jest nadzwyczaj podobna. Pamiętać należy, że w obu tych przywoływanych przypadkach, mowa jest o świadczeniach przeznaczanych na zaspokojenie generalnie podstawowych potrzeb osób, które nie są w stanie samodzielnie się utrzymać. Takie zróżnicowanie jest nie do przyjęcia w demokratycznym państwie prawa, a tym samym nie może zostać uznane za zgodne z Konstytucją RP i jedną z naczelnych zasad Rzeczypospolitej Polskiej- zasadą demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Taka, kwestionowana regulacja, sprzeczna jest również z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadą równości, nakazującą równe traktowanie osób o podobnej sytuacji prawnej. Dodatkowo wskazali, iż w przedmiotowym przypadku, doszło do radykalnej zmiany przepisów ustawy, przedłużenia terminu przedawnienia ewentualnych roszczeń o zwrot świadczeń, przy czym przepis ten działał wstecz, albowiem tak jak w tym konkretnym przypadku nie dotyczy on okresu po zmianie ustawy, ale dotyczy okresu znacznie wcześniejszego niż data obowiązywania nowego przepisu, podczas gdy, zgodnie z poprzednim zapisem ustawy, możliwość dochodzenia zwrotu uległa już przedawnieniu. Mając na względzie powyższe i dostrzegając brak przepisów intertemporalnych w ustawie, biorąc pod uwagę, że przepisy ustawy nie mogą działać wstecz, doszło już do przedawnienia roszczenia, dochodzonego obecnie od skarżących.

Tym niemniej, gdyby sąd uznał, iż nie jest w stanie rozstrzygnąć tej kwestii, bez zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego, skarżący wnieśli o zwrócenie się do Trybunału, celem zbadania zgodności przywołanych przepisów z Konstytucją RP, mając na względzie przywołaną w tym zakresie argumentację.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami

i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 134 § 1 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.).

Zgodnie z art. 92 ust.11 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2013 r., poz. 135 ze zm.) starosta

w porozumieniu z wójtem może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Decyzja wydana na podstawie art. 92 powołanej ustawy ma charakter uznaniowy, co oznacza przyznanie organowi administracji pewnego stopnia swobody przy jej podejmowaniu. Decyzja taka nie podlega jednak kontroli sądowej z punktu widzenia owej celowości, lecz sprowadza się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. (wyrok NSA z dnia 8 maja 2002 r. sygn. akt SA/Sz 2548/00, niepubl.) Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i polega na sprawdzeniu, czy należycie przeprowadzono postępowanie dowodowe oraz ustalono stan faktyczny, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 K.p.a. W sytuacji, w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego im uznania, sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1156/10 - dostępny w internecie: http;//www.nsa.gov.pl).

Art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny nie precyzuje co należy rozumieć pod pojęciem wskazanych w nim szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Dodać należy, że w ocenie sądu, sformułowanie zawarte w tym przepisie - "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" - należy odnosić do różnych aspektów sytuacji rodziny, nie tylko majątkowych, a w tym także do tego, jaki wpływ może mieć zwrot świadczeń nienależnie pobranych na pomoc udzielaną podopiecznym.

Do organu należy kwestia oceny, czy występujące w sprawie okoliczności przemawiają w wystarczającym stopniu za zastosowaniem przewidzianych

w powołanym przepisie rozwiązań. Nie jest to jednak równoznaczne z dowolnością

w tym zakresie. Uzasadnienie podjętego rozstrzygnięcia winno zatem zawierać na tyle dokładne rozważania w aspekcie przesłanek świadczących o występowaniu w sprawie szczególnych okoliczności bądź też ich braku, by adresat był przekonany o wyjaśnieniu wszelkich istotnych okoliczności w tym względzie.

W niniejszej sprawie organy ograniczyły się do ustalenia wysokości dochodów rodziny, wysokości comiesięcznych, w ocenie organów, stałych wydatków oraz posiadanych orzeczeń o niepełnosprawności i na tej podstawie uznały, że zebrane dowody i ustalone w oparciu o nie okoliczności, wystarczające są do wydania uznaniowej decyzji o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, ustalonych decyzją ostateczną z dnia [...] r.

Zdaniem sądu, organy pominęły ustalenie, czy stwierdzona u Z. F. i S. F. niepełnosprawność wymaga stałego stosowania leków, czy też innego rodzaju pomocy medycznej, nie ustaliły do jakiej szkoły uczęszczają, obecnie pełnoletnie, P. i G. K. i czy z tym faktem nie są związane wydatki (czesne, dojazdy itd.). Oceniając sytuację dochodową rodziny organy pominęły podstawowe wydatki rodziny związane z koniecznością zakupu pożywienia, środków chemicznych i kosmetyków niezbędnych do utrzymania czystości i nie oceniły wpływu zwrotu świadczeń na pomoc udzielaną podopiecznym.

W ocenie sądu, w świetle powyższego, nie ulega wątpliwości, że organy administracji publicznej nie zebrały i nie rozważyły materiału dowodowego w sposób dostateczny. Jak wynika tymczasem wprost z art. 7 K.p.a. organy administracji publicznej powinny stać na straży praworządności oraz podejmować działania niezbędne do wyjaśnienia stanu faktycznego. Zasada ta jest z kolei uszczegółowiona przez art. 77 § 1 K.p.a., nakazujący gromadzenie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący oraz rozpatrzenie go w całości. Jak wynika ponadto z art. 80 K.p.a., dopiero na podstawie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego możliwe jest stwierdzenie, czy określona okoliczność została w rzeczywistości udowodniona.

Dodać także należy, że choć co do zasady strony postępowania powinny przy składaniu wniosku o umorzenie należności z własnej inicjatywy wykazać sytuację rodziny, jednak nie znosi to obowiązku organów, wynikającego z art. 9 K.p.a., informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania.

Zdaniem sądu, zawarty w art. 92 ust. 11 ustawy o wspieraniu rodziny wymóg porozumienia starosty z wójtem, dotyczy nie tylko decyzji umarzającej, ale również decyzji odmawiającej umorzenia. Sąd bowiem widzi związek wójta z taką sprawą nie tylko wynikający z faktu częściowego finansowania pieczy zastępczej, ale także z faktu, że wójt jest organem działającym także w sferze pomocy społecznej i wspierania rodziny. Z akt sprawy nie wynika by takie porozumienie w sprawie miało miejsce.

Uchybienie tym obowiązkom stanowi zatem wadę postępowania, która miała istotny wpływ na wynik sprawy.

Równocześnie sąd dodaje, że nie podziela, zawartego w skardze, stanowiska skarżących odnośnie do naruszenia art. 226, a także art. 92 ust. 6 i 11 ustawy

o wspieraniu rodziny. Przepisy dotyczące przedawnienia należności z tytułu świadczeń nienależnie pobranych oraz upływu terminu, po którym wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń nie jest możliwe, zostały wprowadzone z dniem 31 marca 2010 r., po wejściu w życie ustawy z dnia 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 40, poz. 229). Nadmienić należy, że ustawa o pomocy społecznej, w zakresie pieczy zastępczej, poprzedzała regulacje obowiązującej obecnie ustawy o wspieraniu rodziny. Przed wejściem w życie ww. przepisów, brak takiej regulacji prawnej powodował, że dochodzenie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń oraz termin wydania decyzji o ich zwrocie nie był określony, co z kolei stwarzało możliwość działań organów bez ograniczeń czasowych. (Podobna sytuacja miała miejsce po wejściu w życie ustawy o wspieraniu rodziny). W ocenie sądu, w stanie faktycznym i prawnym niniejszej sprawy, na dzień rozstrzygania przez organy, nie doszło do przedawnienia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. To także oznacza, że art. 226 ustawy o wspieraniu rodziny,

w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 grudnia 2011 r. o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. Nr 288, poz. 1690), nie mógł mieć wpływu na sytuację prawną skarżących.

Rozpatrując ponownie sprawę organ odwoławczy winien uzupełnić postępowanie dowodowe, a następnie wydać stosowne rozstrzygnięcie uwzględniające przedstawioną powyżej ocenę sądu.

W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny,

na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję

i poprzedzająca ją decyzję organu I instancji. Rozstrzygnięcie w pkt II sentencji wyroku zapadło na podstawie art. 152, zaś w pkt III na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 ww. ustawy.