Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 637/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2010-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1, art. 2 pkt. 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 154
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Ewa Makosz - Frymus po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 07 września 2010r. sprawy ze skargi Cz.Ż. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [..] maja [..] r. nr [..] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r., nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. - Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. – dalej Kpa) i art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm. dalej jako "ustawa") odmówił Cz. Ż. uchylenia decyzji własnej z dnia 13 maja 2002 r. Nr DO-o/K0599/0031338428/2002 oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 25 września 2001 r. Nr 0031338428/1 o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż w myśl art. 154 § 1 Kpa decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Organ wskazał, iż od dnia wydania decyzji o odmowie przyznania przedmiotowego uprawnienia stan prawny i orzecznictwo Kierownika Urzędu nie uległ zmianie. Należy także zauważyć, że organ administracji związany jest przepisami prawa i słuszny interes strony nie może się sprowadzać do obchodzenia tych przepisów. Organ wyjaśnił, iż pojęcie represji w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a) tejże ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przepis ten podlegał ocenie w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. Organ podniósł, iż wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Organ zwrócił uwagę, iż w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził:"Trybunał Konstytucyjny nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formą tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i " wyrwaniem " z dotychczasowego środowiska. "Zdaniem organu niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wykonywania pracy przymusowej połączonej z wysiedleniem (wyrwaniem) z dotychczasowego środowiska.

W omawianym uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny podzielił pogląd ustawodawcy, że: "wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową (...), szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (n.p. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. "

Wskazując na powyższe organ uznał, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie.

Zdaniem organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w bliskiej odległości od stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska."

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył Cz. Ż. podnosząc, iż w wieku 12 lat wysiedlono go z L. M. do P. do pracy przymusowej w gospodarstwie Niemca. Wnioskodawca wskazał, iż pracował tam od [...] marca 1940 r. do [...] marca 1945 r. Cz. Ż. wskazał, iż w tym okresie ciężko pracował oraz że był prześladowany i pozbawiony możliwości nauki i praw człowieka. Wnioskodawca wskazał, iż warunki socjalno-bytowe były "zerowe" tj. spanie w chlewie z trzodą, wyżywienie "prymitywne". Wnioskodawca wskazał, iż praca przymusowa połączona była z wyrwanie z środowiska przed wysiedleniem.

Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji w ślad za decyzja z dnia [...] kwietnia 2010 r. organ przywołał regulację art. 154 Kpa oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2010 r. i wywody w nim zawarte.

Dalej organ wskazał, iż biorąc pod uwagę orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wraz z okolicznościami podnoszonymi przez stronę, wskazać należy, iż wnioskowane przez stronę okoliczności nie wypełniają przesłanki art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej ustawy. Organ podniósł, iż z akt sprawy wynika, że wnioskodawca nie był deportowany do pracy przymusowej. Zainteresowany wykonywał pracę w m. P., czyli w miejscowości odległej od miejsca stałego zamieszkania ok. 7 km. W ocenie organu, z uwagi na powyższe, stronie nie przysługuje prawo do świadczenia przewidzianego w ustawie, gdyż nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.

Skargę na powyższą decyzję wniósł Cz. Ż. zarzucając jej naruszenie:

- Art. 7, 8 i 11 Kpa poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy oraz załatwienie sprawy z pominięciem interesu społecznego i słusznego interesu skarżącego;

- Art. 77 § 1 Kpa i art. 80 Kpa poprzez oparcie rozstrzygnięcia na pobieżnie zebranym oraz powierzchownie rozpatrzonym i ocenionym materiale dowodowym, a także pominięciu niektórych dowodów;

- Art. 107 § 3 Kpa poprzez uzasadnienie decyzji w sposób uniemożliwiający stronie dokonania prawidłowej weryfikacji poczynionych przez organ ustaleń faktycznych oraz przyjętych przesłanek rozstrzygnięcia.

- Art. 2 ustawy poprzez przyjęcie, iż wykonywanie pracy przymusowej poza miejscem zamieszkania przez małoletniego nie stanowi represji w rozumieniu ustawy.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji lub jej zmianę i przyznanie mu prawa do świadczenia pieniężnego oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, iż stanowisko organu jest nieuzasadnione. Nie ulega wątpliwości, iż w czasie wojny skarżący świadczył pracę przymusową w gospodarstwie rolnym w P. oraz nie ulega również wątpliwości, iż praca ta wykonywana była poza dotychczasowym miejscem zamieszkania skarżącego. Zdaniem skarżącego fakt, iż odległości pomiędzy obiema miejscowościami była stosunkowo niewielka (ok. 7 km) nie zmienia faktu, iż skierowanie skarżącego do pracy przymusowej stanowiło wyrwanie go z dotychczasowego środowiska i było dla niego szczególnie dotkliwe. Stopień represyjności skierowania skarżącego do pracy przymusowej poza miejscem zamieszczania należy bowiem oceniać przez pryzmat bardzo młodego wieku skarżącego. Skarżący w ślad za wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazał, iż został skierowany do pracy w 25 ha gospodarstwie rolnym Niemca – J. G. Skarżący zwrócił uwagę, iż został brutalnie pozbawiony możliwości kontaktu z rodziną i grupą znajomych oraz rówieśników. Pozbawiony został również możliwości kontynuowania dalszej nauki, także w szkole niemieckiej. Skarżący podkreślił, iż został zmuszony do ciężkiej pracy fizycznej przekraczające jego siły i możliwości oraz iż egzystowała w fatalnych warunkach socjalno-bytowych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i rozpoznanie w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu organ wskazał, iż Kierownik Urzędu podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy a jego oceny dokonał z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy oraz doświadczenia życiowego. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono również jej podstawy prawne wraz z przytoczeniem przepisów prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 Ppsa ogranicza się do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega, więc na zbadaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Przy czym należy zauważyć, iż na podstawie art. 134 Ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest jednak do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych niepodnoszonych w skardze.

Ponadto zauważyć należy, iż zgodnie z art. 119 pkt 2 Ppsa sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszym postępowaniu, gdzie z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym wystąpił organ, a powiadomiony o wniosku skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Podstawą prawną wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowiły przepisy Kpa i ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Zgodnie z art. 154 § 1 Kpa decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Natomiast w myśl art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie, zaś zgodnie z art. 2 pkt 2 powołanej ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Dokonując wykładni wyżej przytoczonej regulacji prawnej należy mieć na uwadze, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tegoż wyroku Trybunał podniósł, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Trybunał ponadto wskazał, że obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, zauważyć należy, iż w świetle zebranego w aktach sprawy materiału dowodowego, nie można uznać, iż skarżący podlegał represjom w rozumieniu art. 2 ust. 2 ustawy, jak również wykładni tego przepisu, dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny.

W przedmiotowej sprawie okoliczność wykonywania pracy przez skarżącego, jej przymusowy charakter oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawał poza sporem. Kwestią wymagającą ustalenia była kwestia czy skarżący został deportowany (wywieziony). Jak wynika z akt niniejszej sprawy skarżący, w chwili skierowania go do pracy przymusowej mieszkał w miejscowości L. M. Natomiast praca przymusowa wykonywana była w miejscowości P., które jak wynika z ustaleń organu jest od miejscowości L. M. oddalona o około 7 km. W świetle powyższych faktów zwrócić uwagę należy na dwie okoliczności – praca wykonywana przez skarżącego, praca ciężka, wykraczająca ponad wiek i siły kilkunastoletniego chłopca, jakim był wówczas skarżący, z całą pewnością nosi znamiona pracy przymusowej, zważywszy jednak na kwestię odległości dzielącej miejscowość rodzinną i miejscowość, w której skarżący wykonywał pracę, trudno jest w omawianym przypadku mówić o deportacji. Człowiek w warunkach przeniesienia jego centrum życiowego o kilka, czy kilkanaście kilometrów od miejsca pobytu dotychczasowego, nawet w przypadku braku dobrowolności tego przeniesienia, nie doświadcza trudu związanego z adaptacją do nowych warunków, porównywalnego z sytuacją osoby, która znalazła się w miejscu oddalonym od miejsca zamieszkania o kilkaset, czy nawet kilka tysięcy kilometrów. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej, w granicach państwa polskiego i poza jego granicami, choćby była to niewolnicza praca, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości, podlegała deportacji. "Deportacja", jako "wywiezienie" również musi mieć jakieś rozsądnie przyjęte granice stosowania pojęcia. Mimo, iż Trybunał orzekł o nierównym traktowaniu osób deportowanych w granicach państwa polskiego w stosunku do osób deportowanych poza jego granice, na względzie mieć należy, iż nie każde wywiezienie jest deportacją. Skarżący wywieziony na niewielką odległość od swojego miejsca zamieszkania, nie stracił więzi z rodzinnymi stronami.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie skarżący nie spełnił wszystkich przesłanek koniecznych do uzyskania świadczenia, bowiem co prawda wykonywał pracę przymusową przez okres co najmniej 6 miesięcy, jednakże nie został poddany w tym celu deportacji. Zdaniem składu orzekającego organ zarówno w pierwszej, jak i drugiej instancji, rzetelnie przeanalizował sytuację strony skarżącej w świetle obowiązujących przepisów, a także orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego i słusznie w konkluzji uznał, iż nie ma podstaw do przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Z powyższych względów zarzuty skarżącego dotyczące naruszenia przez organ przepisów art. 7, art. 8, art. 11. art. 77 § 1, art. 80 Kpa nie mogły zostać uwzględnione. Również zarzut naruszenia przez organ art. 107 § 3 Kpa nie mógł zostać uwzględniony, ponieważ organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji dokładnie wskazał i wyjaśnił podstawę prawną swojego działania.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 Ppsa skargę oddalił.

ja