Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 713/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-08-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 5
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M. S. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (organ odwoławczy) z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy [...] (organ I instancji) z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

Po rozpoznaniu wniosku skarżącej organ I instancji decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] działając na podstawie art. 104, art. 107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.), art. 3, art. 17, art. 23, art. 24, art. 27 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), art. 128 i art. 129 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) – odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – J. Ł.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podał, że w dniu 1 grudnia 2020 r. skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką J. Ł., jako nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W toku prowadzonego postępowania administracyjnego organ ustalił, że J. Ł. jest osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności Nr [...] z dnia [...] października 2020 r. wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] do dnia 31 grudnia 2021 r. Z orzeczenia tego wynika, że daty powstania niepełnosprawności nie da się ustalić, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 6 października 2020 r. Organ I instancji wyjaśnił, że art. 17 ust. 1 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 1 k.r.o. stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Natomiast zgodnie z art. 132 k.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Organ I instancji wyjaśnił również, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W toku postępowania administracyjnego organ I instancji ustalił, że skarżąca jest córką J. Ł. i sprawuje stałą opiekę nad matką, ze względu na jej niepełnosprawność. Do dnia wydania decyzji skarżąca nie dostarczyła innych dokumentów potwierdzających fakt, że niepełnosprawność J. Ł. powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, zaś art. 17 ust. 1b u.ś.r. wyraźnie wskazuje, że jest to wymóg niezbędny do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto organ ustalił, że J. Ł. pozostaje w związku małżeńskim z J. Ł., który jest osobą długotrwale chorą po przebytej operacji oraz jest w podeszłym wieku i nie może zapewnić J. Ł. stałej opieki. Skarżąca posiada gospodarstwo rolne, ale od dnia 1 grudnia 2020 r. zaprzestała jego prowadzenia. W ocenie organu I instancji skarżąca nie spełnia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., do przyznania prawa do w/w świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - do ukończenia 25. roku życia oraz w związku z tym, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Po rozpoznaniu odwołania od powyższej decyzji, organ odwoławczy decyzją z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podkreślił, że obowiązek opieki nad członkiem rodziny wywodzony jest z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o., jak i z treści art. 23 i art. 27 k.r.o., w świetle których małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz do wzajemnej pomocy. Pod pojęciem wzajemnej pomocy należy rozumieć niewątpliwie także pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jaką stanowi choroba czy niepełnosprawność. Organ odwoławczy stwierdził, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, że w związku z powyższym małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością noszącą cechy obowiązku alimentacyjnego, co łączy się z prawem ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Ten pogląd wywodzony jest także z treści art. 130 k.r.o. stanowiącego, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Skoro zatem małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o. Tym samym to na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zdaniem organu odwoławczego uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Kryterium, które ustawodawca wskazał bezpośrednio w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jako świadczące o braku możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka, jest orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Orzeczenie to stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które jest wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiada ani sąd, ani organy orzekające w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia. W ocenie organu odwoławczego nie ulega wątpliwości, że mąż osoby wymagającej opieki zobowiązany jest do alimentacji w pierwszej kolejności przed skarżącą. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jedynie wówczas, gdyby nie był on w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec żony. Taką okolicznością, która mogłaby uzasadniać niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego jest posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy wskazał ponadto, że organ I instancji oparł własną decyzję na regulacji zawartej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W ocenie organu odwoławczego, pogląd organu I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. - zwłaszcza w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 - nie może stanowić przeszkody dla przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy stwierdził, że identyfikuje się z ukształtowanym na tym tle w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, że skoro na mocy wskazanego wyroku stwierdzona została we wskazanym zakresie niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne. Do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego mimo braku spełnienia kryterium wieku powstania niepełnosprawności u osoby, nad którą sprawowana jest opieka nie jest zatem niezbędne uprzednie dokonanie stosownych zmian ustawodawczych. W stanie prawnym sprzed wydania wyroku Trybunału ich sytuacja prawna była zróżnicowana. Zróżnicowanie to było powiązane z określeniem momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki jako istotnego kryterium regulacji prawnej prowadząc jednak do arbitralnego, a więc niekonstytucyjnego, zróżnicowania w obrębie tej samej grupy podmiotów podobnych. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. zgodnie ze stanowiskiem Trybunału powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.s.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję zaskarżając ją w całości.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, oraz na fakt, że jej ojciec orzeczeniem z dnia [...] lutego 2021 r. został uznany za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga podlegała uwzględnieniu niezależnie od oceny zasadności zarzutów w niej podniesionych. Sąd nie będąc związany granicami skarg (art. 134 § 1 p.p.s.a.), wziął bowiem pod rozwagę z urzędu naruszenia prawa, które są konieczną i wystarczającą podstawą do wzruszenia decyzji organów pierwszej i drugiej instancji.

Konieczną i wystarczającą podstawą do uwzględnienia skargi jest stwierdzenie wady wznowienia postępowania administracyjnego, która ujawniła się w toku postępowania sądowego, jednak istniała już w dniu wydania decyzji przez organ odwoławczy.

Zgodnie z orzeczeniem nr [...] Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia [...] lutego 2021 r. u małżonka osoby wymagającej opieki (J. Ł.) – J. Ł. stwierdzono znaczny stopień niepełnosprawności od dnia 19 stycznia 2021 r. Oznacza to, że w dniu wydania zaskarżonej decyzji ostatecznej ([...] marca 2021 r.) istniała nowa i nieznana skarżonemu organowi okoliczność faktyczna mająca istotne znaczenie w sprawie, a ponadto istniał nowy (nieznany dotychczas organowi odwoławczemu) dowód potwierdzający zaistnienie tej okoliczności. Stan ten realizuje w pełni przesłankę wznowienia postępowania, o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Nowa okoliczność faktyczna istniejąca w dniu wydania decyzji odwoławczej i nieznana skarżonemu organowi polega na zaistnieniu znacznego stopnia niepełnosprawności męża osoby wymagającej opieki (od dnia 19 stycznia 2021 r.). Ponadto samo wydanie orzeczenia z dnia [...] lutego 2021 r. ustalającego znaczny stopień niepełnosprawności wyczerpało znamiona nowego dowodu w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Stwierdzona wyżej okoliczność faktyczna ma istotne znaczenie prawne w sprawie o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem jej pojawienie się eliminuje wynikającą z art. art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a) u.ś.r. negatywną przesłankę do nabycia powyższego prawa przez inne niż małżonek osoby sprawujące opiekę nad osobą wymagającą tej opieki. Zgodnie bowiem z literalnie odczytywanym przepisem art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powstanie stanu znacznego stopnia niepełnosprawności u małżonka osoby wymagającej opieki eliminuje zatem negatywną przesłankę nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby uprawnione do jego nabycia w dalszej kolejności, co otwiera możliwość nabycia przez te osoby powyższego prawa.

W związku z powyższym Sąd był zobowiązany do stwierdzenia, że w sprawie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, a zatem zaskarżona decyzja podlega uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a.

Mając na względzie podniesione wyżej argumenty, Sąd orzekł, jak w sentencji.