Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 1065/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2017-02-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art.  145  par.  1  pkt  1  lit.  a i c art.  135
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska (spr.), Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz, Protokolant Katarzyna Lisiecka-Mitula, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 lutego 2017 r. sprawy ze skargi K. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. nr [...].


UZASADNIENIE

K.R wnioskiem z dnia 08.04.2016 r. zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad jej niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrą D.W. (ur. [...] r.), która jest wdową, uprawnioną na stałe do renty po zmarłym mężu i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe.

Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w B, działający z upoważnienia Prezydenta Miasta B., decyzją z dnia [...] r., nr [...], odmówił przyznania K.R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą - D.W. od dnia 1 lutego 2016 r., która orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [....] r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, a jej niepełnosprawność istnieje od niemowlęctwa. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w związku z wytycznymi Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. zawartymi w decyzji z dnia [...] r., nr [...], przeprowadzono postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego ustalono, iż matka D. W. – M. C.przebywająca na stałe w N. w dalszym ciągu nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dostarczone w dniu 16 sierpnia 2016 r. uwierzytelnione tłumaczenie zaświadczenia lekarskiego nie nosi znamion dokumentu potwierdzającego zaliczenie jej do grona osób niepełnosprawnych, a jedynie poświadcza aktualny stan jej zdrowia. W związku z faktem, iż matka D. W. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to K.R nie spełnia wymogów do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2015 r. poz. 114 z późn. zm., dalej: "u.ś.r.").

W odwołaniu K.R akcentowała, iż jej matka – M.C. ma już [...] lat i nie porusza się samodzielnie, z uwagi na wiek i chorobę [...] przebywa pod [...] opieką ambulatoryjną, dlatego nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawną córką - D.W.. Jej choroba uniemożliwia samodzielne funkcjonowanie i od 2004 r. ma przyznaną opiekunkę, która pomaga jej w codziennych czynnościach, co potwierdza aktualne zaświadczenie o jej pobycie w szpitalu w miesiącu kwietniu 2016 r., z którego wyraźnie wynika, że w obecnym stanie zdrowia psychicznego nie może sprawować opieki i dbać o drugą osobę. Zdaniem odwołującej, ten fakt jest dostatecznym dowodem na to, że osoba w podeszłym wieku i tak schorowana nie może sprawować opieki nad swoją niepełnosprawną córką, dlatego to ona faktycznie od 2013 r. sprawuje opiekę nad siostrą i pomaga jej w codziennych czynnościach oraz towarzyszy w wizytach lekarskich, a także załatwia w jej imieniu wszystkie sprawy urzędowe.

Decyzją z dnia [...]r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., po zapoznaniu się z treścią odwołania, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie: "k.p.a."), utrzymało w mocy opisaną wyżej decyzję organu I instancji z dnia [...]r. Po dokonaniu analizy i oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznało, że art. 1 ust. 1 u.ś.r. określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. W myśl art. 2 pkt 2 u.ś.r. świadczeniami rodzinnymi są między innymi świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny, specjalny zasiłek opiekuńczy oraz świadczenie pielęgnacyjne. Stosownie do treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce lub ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce lub ojcu w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. M. D. W. – M. C nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. jest niewątpliwie osobą starszą, która choruje i wymaga opieki medycznej, co wynika z załączonej opinii lekarskiej z dnia 28.07.2016 r., jednakże przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje jednoznacznie, iż świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane innej osobie, wtedy tylko gdy osoby wymienione w tym przepisie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W skardze na powyższą decyzję K.R (dalej w skrócie: "skarżąca") domagała się jej uchylenia i wydania decyzji pozytywnej. Zarzuciła organowi odwoławczemu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r., które miało wpływ na wynik sprawy oraz przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego. Zdaniem skarżącej, istota sporu sprowadza się do wykładni wyżej przywołanych przepisów prawa materialnego, bowiem ma ona prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wywołaną koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą, której ojciec nie żyje, a matka choć nie ma orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to również sama wymaga opieki. Stanowisko organów orzekających w sprawie wynika wyłącznie z błędnej literalnej wykładni powołanych przepisów w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. Taka wykładnia nie zasługuje na akceptację, gdyż prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i 32 Konstytucji RP). W judykaturze, jak i w doktrynie nie budzi wątpliwości pogląd, wedle którego należy przyznać prymat wykładni językowej. Jeżeli jednak wyniku wykładni nie da się zaakceptować ze względu na konsekwencje o charakterze systemowym i sprzeczność z wartościami konstytucyjnymi, należy się posiłkować innymi metodami wykładni, np. wykładnią funkcjonalną i celowościową. Granice wykładni językowej nie mają charakteru bezwzględnego. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (TK) wskazuje się, że do przekroczenia granicy wykładni językowej niezbędne jest silne uzasadnienie aksjologiczne, odwołujące się przede wszystkim do wartości konstytucyjnych (por. wyrok TK z 28 czerwca 2000 r., K 25/99, OTK 2000, Nr 5, poz. 141), a także i to, że w sytuacji, w której wykładnia ustawy nie daje jednoznacznego rezultatu, należy wybrać taką wykładnię, która w sposób najpełniejszy umożliwia realizację norm i wartości konstytucyjnych (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 listopada 2001 r., T 33/01, OTK - B 2002/1/47). Akceptacja takiego stanowiska prezentowana jest także w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2008 r. o sygn. I OSK 194/07; z dnia 7 grudnia 2009 r. o sygn. akt I OSK 722/2009). W uchwale z 20 czerwca 2000 r. o sygn. I KZP 14/00 (OSNKW 2000, nr 7-8, poz. 59) Sąd Najwyższy stwierdził, że "nie tylko prawem, ale i obowiązkiem każdego sądu jest interpretowanie przepisów ustaw w sposób zgodny z Konstytucją RP. Wynika to z art. 178 ust. 1 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP. Poprzez podległość sędziów Konstytucji i ustawom w rozumieniu 178 ust. 1 Konstytucji RP należy - między innymi - rozumieć to, iż interpretując przepisy ustaw sędziowie zobowiązani są wziąć pod uwagę nie tylko ich literalną treść, ale także przepisy Konstytucji RP. Nie może też ulegać wątpliwości, iż bezpośredniość stosowania przepisów Konstytucji RP, w rozumieniu jej art. 8 ust. 2 polega, między innymi, na uwzględnieniu kontekstu konstytucyjnego przy interpretacji ustaw". Problem w niniejszej sprawie sprowadza się zdaniem skarżącej do tego, czy uzasadniona jest wykładnia gramatyczna art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r., czy też istnieją dostatecznie uzasadnione przyczyny mające źródło w wartościach konstytucyjnych, które nakazywałyby przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi spowodowanej koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą w sytuacji, gdy matka – M.C. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże sama wymaga niewątpliwie opieki. Wyłączenie przez ustawodawcę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spełniającej kryteria z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., w sytuacji, gdy osoba wymieniona w art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. nie może takiej opieki sprawować, zdaniem skarżącej narusza konstytucyjne zasady równości, sprawiedliwości społecznej i ochrony rodziny. Może przecież zdarzyć się, że z powodów leżących po stronie rodzica (jak w niniejszej sprawie - porusza się przy pomocy balkonika, cierpi na chorobę [...] tj. ciężkie nawracające zaburzenia [...] z objawami psychosomatycznymi, ma przyznaną opiekunkę do codziennych czynności co znajduje potwierdzenie w dokumentacji przedłożonej organom) wykluczona byłaby możliwość sprawowania przezeń opieki, co automatycznie pozbawiałoby wszystkich innych opiekunów spełniających kryteria z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W takiej sytuacji odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, zapewniającej faktyczną i prawną opiekę siostrze naruszałaby konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Akceptacja wykładni prawa materialnego zaprezentowana przez organy obu instancji w istocie ignorowałaby konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 9 kwietnia 2014 r. sygn. akt II SA/Ke 233/14). W tej sytuacji należy mieć na względzie cel regulacji zawartej we wskazanych przepisach, czyli przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (k.r.o.). Nie można zatem pominąć również treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Literalna wykładnia omawianych przepisów, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy, prowadzi do pozbawienia osoby faktycznie sprawującej opiekę, a zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności (siostra), prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Akceptacja takiej wykładni prawa naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2016 r. sygn.. akt I OSK 1670/14). Wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a u.ś.r. uwzględniająca wskazane zasady konstytucyjne ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Wypada jedynie przypomnieć, że w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. P 23/05 (pub. OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151) Trybunał stwierdził, że: "Choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa". Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji RP) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji RP). Trzeba mieć na uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r. Podobne wnioski można wywieść z wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. P 27/2007 (pub. OTK-A 2008/6/107) oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. P 41/2007 (pub. OTK-A 2008/6/109).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 1066) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Ponadto, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 718 z póżn. zm., zwanej dalej w skrócie: "p.p.s.a.), sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że sąd administracyjny bierze z urzędu pod rozwagę wszelkie naruszenia prawa niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów. Jednocześnie należy stwierdzić, że kryterium legalności podlega uwzględnieniu w fazie orzekania w granicach wyznaczonych w art. 145-150 p.p.s.a. albo w przepisach szczególnych.

W tym miejscu wskazać należy, iż stan faktyczny sprawy został szeroko przywołany przy omawianiu przebiegu postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadnienia.

Istotą sporu było rozstrzygnięcie, czy w świetle zacytowanych powyżej regulacji u.ś.r., na tle ustaleń faktycznych przedmiotowej sprawy, skarżącej jako siostrze, którą obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, i która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W pierwszym rzędzie zauważyć należy, że w przedmiotowej sprawie zasadniczą przyczyną odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był fakt, że jej matka żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Innymi słowy rozważyć należy, czy w świetle tych przepisów, skarżąca ma prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wywołaną koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostą, pomimo tego, że żyje jej oraz siostry matka, a ta ostatnia nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W tym miejscu godzi się zauważyć, że w doktrynie, jak i w orzecznictwie wyraźnie zauważalna jest tendencja do odchodzenia od przyjętej do niedawna powszechnie zasady clara non sunt interpretanda (jasne nie wymaga interpretacji), która wyłączała dopuszczalność stosowania wykładni systemowej i funkcjonalnej wówczas, gdy za pomocą najprostszych reguł wykładni językowej możliwe jest wykazanie jednoznaczności danego wyrażenia (zob. M. Zieliński, Wykładnia prawa. zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2012, s. 56). Szczególnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podejmowane są próby przełamania tradycyjnej koncepcji posługiwania się wyłącznie bezpośrednim rozumieniem tekstu prawnego, przy czym coraz większe znaczenie zaczynają odgrywać metody wykładni danego tekstu inne niż tylko wykładnia językowa (zob. M. Zirk-Sadowski, System prawa administracyjnego, t. 4, s. 143-144). Prawo dopuszcza bowiem odstąpienie od wyraźnego sensu językowego przepisu, gdy interpretacja językowa prowadzi ad absurdum lub rażąco niesprawiedliwego rozstrzygnięcia i w tego rodzaju sytuacjach odstąpienie od sensu językowego przepisu nie uważa się za wykładnię niezgodną z prawem (zob. L. Morawski, Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002, s. 18, Komentarz). W związku z tym pomimo istniejącego stanowiska przyznającego pierwszeństwo językowej wykładni, w orzecznictwie w ostatnim czasie zaczyna przeważać pogląd o konieczności stosowania również innych dyrektyw interpretacyjnych w związku z niezadawalającymi wynikami ograniczania się wyłącznie do dyrektyw językowych. W każdym bądź razie "w procesie wykładni prawa (...) sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który wydaje się językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy skonfrontujemy go z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej" - tak wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2014 r. o sygn. II FSK 381/12, przypomniany w wyroku tut. Sądu z dnia 08 grudnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 170/15, których stanowisko i wywody skład orzekający w pełni akceptuje uznając je za własne (oba wyroki publikowane są w centralnej bazie orzeczeń NSA, dalej w skrócie: "CBOSA"). Nadto stanowisko zbieżne z prezentowanym wyraził NSA w wyroku z dnia 19 lutego 2016 r. o sygn. akt I OSK 1670/14 oraz w ślad za nim WSA w Warszawie w wyroku z dnia 21 października 2016 r. o sygn. akt I SA/Wa 1273/16 (publ. CBOSA), wskazując, że w "kontekście uzasadnionym stanem faktycznym sprawy, wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W sytuacji takiej, jak w niniejszej sprawie, siostra skarżącej jest bezsprzecznie osobą schorowaną, wymagającą stałej i bieżącej opieki oraz pomocy i wsparcia. Powinności te realizuje wyłącznie skarżąca, albowiem w podeszłym wieku matka przebywa na terenie N.i trudno przyjąć, że ma jakąkolwiek możliwość sprawowania opieki nad chorą córką, co więcej sama z uwagi na wiek i sytuację zdrowotną wymaga opieki.

W tym stanie faktycznym sprawy organy orzekające obu instancji skupiły się wyłącznie na braku istnienia w obrocie prawnym dokumentu potwierdzającego znaczny stopień niepełnosprawności matki skarżącej, co zdaniem organów, skutkowałby możliwością spełnienia przesłanek wymienionych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Wprawdzie osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do opieki nad D.W. jest jej matka, jednakże zdaniem Sądu, skoro z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie można wykluczyć rodzeństwa osoby wymagającej stałej opieki (w związku z orzeczonym znacznym stopniem niepełnosprawności), to jeżeli po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego okaże się, że opieki takiej nie może sprawować żyjący rodzic tej osoby, to świadczenie pielęgnacyjne - niejako z mocy prawa - przechodzi na uprawnionego członka rodziny rzeczywiście sprawującego opiekę, jeżeli faktycznie zrezygnuje on z zatrudnienia. W tych okolicznościach, jak w rozpoznawanej sprawie, literalna wykładnia omawianych przepisów prowadziłaby do pozbawienia osoby faktycznie sprawującej opiekę, a zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności (siostra), prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Akceptacja takiej wykładni prawa, co wymaga podkreślenia, naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Zdaniem składu orzekającego, fakt, iż żyje rodzic osoby wymagającej opieki, nie powinien stanowić negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego dla innych osób zobowiązanych do alimentacji w sytuacji, gdy rodzic tej osoby z różnych względów nie jest zdolny do wykonywania opieki. Chodzi generalnie o to, że z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie można wykluczyć dzieci (w sprawie niniejszej siostry), jeśli rodzic nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Uprawnienie dziecka do świadczenia pielęgnacyjnego powinno w takiej sytuacji zależeć od tego, czy ze względu na swój stan zdrowia i możliwości oraz zakres obowiązków opiekuńczych rodzic osoby niepełnosprawnej jest w stanie im podołać. Wówczas pozbawienie rodzeństwa świadczenia pielęgnacyjnego naruszałoby, konstytucyjną zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji RP) i godziłoby to w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji RP) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP).

Nie można zatem z góry założyć, że tylko niepełnosprawny w stopniu znacznym rodzic, nie jest zdolny do sprawowania opieki nad dzieckiem, wymagającym również opieki. Brak możliwości sprawowania opieki, otwierający drogę do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji, można bowiem wykazać w postępowaniu dowodowym, bez uciekania się do ustawowego kryterium znacznego stopnia niepełnosprawności.

W konsekwencji, aby rozstrzygnięcie w sprawie z wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną siostrą, nie naruszało powyższych zasad konstytucyjnych, organ powinien ustalić jaka jest sytuacja zdrowotna i życiowa matki skarżącej, przeprowadzić o ile to możliwe wywiad środowiskowy w celu zbadania czy jej stan zdrowia pozwala na sprawowanie pełnej i efektywnej opieki nad chorą córką (siostrą skarżącej zaliczoną do znacznego stopnia niepełnosprawności).

Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z tego powodu, że rodzic osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może sprowadzać się wyłącznie do językowej wykładni przepisów u.ś.r. Zgodnie z art. 7 k.p.a. zawierającym zasadę prawdy obiektywnej, organy rozpoznające wniosek o świadczenie pielęgnacyjne winny ocenić czy rodzic osoby wymagającej opieki, który mimo że nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - może z uwagi na wiek i stan zdrowia taką opiekę sprawować. Oczywistym jest przy tym, że opiekunem takim może, ale i musi być osoba, która będzie w stanie faktycznie wykonywać obowiązki opiekuna. Innymi słowy, nie może zostać opiekunem ten, w stosunku do kogo zachodzi prawdopodobieństwo, że nie wywiąże się należycie z powierzonych mu obowiązków. Jednakże osoba taka może finansować lub współfinansować opiekę na rzecz osoby jej wymagającej. Toteż dopiero po rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym, we wszystkich przywołanych kwestiach, gdyby okazało się, że realną i efektywną opiekę może sprawować jedynie skarżąca, to wówczas należy interpretować przepisy u.ś.r. w sposób umożliwiający ich zgodność z wyrażonymi wyżej zasadami konstytucyjnymi.

Dokonana przez Sąd analiza akt administracyjnych nie wyklucza z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej o ile spełnia ona również inne warunki do jego przyznania określone w art. 17 u.ś.r. Organy orzekające nie wypowiedziały się bowiem co do wszystkich przepisów prawa materialnego, z których wynikają przesłanki pozytywne i negatywne nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Biorąc pod uwagę powyższe, brak w postępowaniu administracyjnym dostatecznych i to w szerokim zakresie ustaleń skutkuje tym, iż organy administracji obu instancji naruszyły art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w związku z art. 17 ust. 1 pkt 1 i 4 oraz ust. 1a pkt 1 u.ś.r., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu administracyjnym koniecznym będzie poczynienie ustaleń faktycznych i uzupełnienie akt administracyjnych sprawy w omówionym wyżej zakresie.

Dodatkowo wykazanie, czy na dzień orzekania istnieje realna możliwość opieki matki skarżącej nad córką - D.W. (k. 10 i 24 akt administracyjnych), jeśli nie jest to możliwe, czy istnieje możliwość finansowania przez nią takiej opieki, a następnie w dalszej konsekwencji zbadanie pozostałych przesłanek uprawniających do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia zwłaszcza w kwestii jej pracy i faktycznej rezygnacji z zatrudnienia w związku z datą uzyskania przez jej siostrę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r., na skutek wniosku z dnia 8 kwietnia 2016 r., ustalającego znaczny stopień niepełnosprawności od dnia 17 lutego 2016 r. (k. 39 akt administracyjnych), wówczas przeprowadzenie kolejnych etapów procesu stosowania prawa materialnego, aby w rezultacie podjąć rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom obowiązującego prawa.

Rozpoznając ponownie sprawę organy administracji uwzględnią powyższe wskazania, bowiem są zobowiązane do zastosowania się do oceny prawnej sformułowanej przez sąd administracyjny (art. 153 p.p.s.a.), jednak nie zwalnia to ich z obowiązku dokonania weryfikacji zasadności wnioskowanego przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w świetle wszystkich przepisów wchodzących w skład podstawy materialnoprawnej jego przyznania, w tym również przesłanek negatywnych jego nabycia.

W tym stanie rzeczy, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.