Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 144/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-06-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie : SWSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r. znak [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej K. Z. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 19 listopada 2021 r., znak [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) oraz art. 2 i art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 570), po rozpatrzeniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 listopada 2021 r. odwołania K. Z. od decyzji z dnia 23 września 2021 r., znak: [...], Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej, działającego z upoważnienia Burmistrza o odmowie przyznania K. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1, wnioskowanego w związku ze sprawowaną opieką nad matką S. H. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Decyzją z dnia 23 września 2021 r., znak: [...], Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej, działający z upoważnienia Burmistrza, odmówił przyznania K. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1, wnioskowanego w związku ze sprawowaną opieką nad matką S. H. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazał, iż w dniu 7 września 2021 r. K. Z. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką S. H. Do przedmiotowego wniosku strona dołączyła oświadczenia; odpis orzeczenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności dla S. H. oraz spis czynności wykonywanych podczas opieki nad matką S. H. W toku przeprowadzonego postępowania organ ustalił, że S. H. (ur. [...] r.) legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności z dnia 5 maja 2003 r., znak: [...], wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, na podstawie którego ustalono, że należy zaliczyć ją do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na podstawie tego orzeczenia stwierdzono, że ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od 18 listopada 2002 r., natomiast daty powstania niepełnosprawności nie można ustalić. Organ I instancji uznał, że z uwagi na fakt, iż nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności, nie doszło do zmaterializowania się przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych i orzekł o odmowie przyznania K. Z. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1, wnioskowanego w związku ze sprawowaną opieką nad matką S. H. Organ I instancji podkreślił, że jedyną przesłanką negatywną jest fakt, iż nie został spełniony warunek zawarty w art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Działając na skutek odwołania K. Z., Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 19 listopada 2021 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych – i w pierwszej kolejności ocenił jako nieprawidłowe stanowisko organu I instancji co do wykładni art. 17 ust. 1b ustawy. Organ odwoławczy zauważył, iż Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r. poz. 1443) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W konsekwencji w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zatem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

Dalej organ odwoławczy wskazał, że K. Z. jako córka S. H. jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki. Z treści wywiadu środowiskowego wynikało, że K. Z. sprawuje nad swoją matką, będącą osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Ponadto ustalono, że S. H. choruje na cukrzycę insulinozależną, chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca, niewydolność serca, przewlekłą chorobę niedokrwienną serca, zwyrodnienia wielostawowe, żylaki kończyn dolnych, przetokę dwunastniczo-pęcherzykową, chorobę hemoroidalną, przewlekłą niewydolność nerek, zapalenie podudzia oraz zmiany zwyrodnieniowe w odcinku kręgosłupa lędźwiowego. S. H. cierpi też na otyłość olbrzymią oraz słonowaciznę kończyn dolnych; jest osobą leżącą, całkowicie zależną od otoczenia i poruszającą się na wózku inwalidzkim (przy siadaniu ma problemy z zachowaniem równowagi, przez co potrzebna jest pomoc dwóch osób). Kolejno ustalono, że K. Z. sprawując opiekę nad matką zajmuje prowadzeniem gospodarstwa domowego, a ponadto zajmuje się sprawami związanymi z leczeniem, utrzymaniem higieny osobistej S. H., pomaga przy spożywaniu posiłków, oraz załatwia sprawy urzędowe. W gospodarstwie domowym ze S. H. zamieszkuje również jej mąż, K. H., który legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z dnia 27 czerwca 2017 r., znak: [...], wy- danym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. Zgodnie z oświadczeniem K. H. z dnia 16 września 2021 r. jego stan zdrowia powoduje, że nie jest on w stanie opiekować się S. H., a w dniu 9 września 2021 r. złożył wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności. Z treści wywiadu wynikało, że K. H. choruje na miażdżycę, zespół psychoorganiczny otępienny, nadciśnienie tętnicze, chorobę niedokrwienną serca, zaburzenia układu przedsionkowego, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa oraz zwyrodnienia wielostawowe. W chwili obecnej K. H. porusza się przy pomocy kul łokciowych i sam wymaga pomocy. Ponadto podczas wywiadu ustalono, że S. i K. H. posiadają jeszcze jedną córkę – T. M., która mieszka w K. koło W., jest zatrudniona na 3/4 etatu oraz sprawuje opiekę nad dwóją dzieci w wieku szkolnym. Ponadto K. Z. złożyła pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczenie z dnia 16 września 2021 r. w którym stwierdziła, że "sprawuje opiekę nad moją niepełnosprawną mamą przyjeżdżam codziennie w godz.: 7-15 w razie potrzeby spędzam również noce". Powyższe oświadczenie znajduje się również w treści wywiadu środowiskowego. Ponadto odwołująca się wskazała w treści wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, że jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika oraz że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od dnia 1 lipca 2021 r.

Dalej organ odwoławczy wyjaśnił, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić (zaprzestając wykonywania pracy lub jej nie podejmując), gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Fakt, że ustawodawca w powołanym art. 17 ust. 1 ustawy nie poprzestał na uwarunkowaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie od tego, czy osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ale również od konieczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez opiekuna w celu sprawowania opieki, jest zrozumiały z tego względu, iż sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności jest różna. Tak więc w grupie tej są osoby, które z uwagi na stan zdrowia wymagają stałej, czy też natychmiastowej pomocy opiekuna, który musi wykonywać pilne, niecierpiące zwłoki czynności, a są też osoby, które nie potrzebują stałej opieki, ale będąc niezdolne do całodobowej samodzielnej egzystencji są w stanie samodzielnie funkcjonować kilka godzin dziennie umożliwiając opiekunom zarobkowanie. W przypadku tych osób czynności związane z opieką mogą być wykonywane po zakończeniu pracy przez opiekuna. Z powyższego wynika, iż musi istnieć związek przyczynowy pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. Z normy art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Organ odwoławczy ocenił, że w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez K. Z. zatrudnienia a koniecznością opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem opieka K. Z. nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszała ją do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej lub też pracy na gospodarstwie rolnym. K. Z. sama bezsprzecznie potwierdziła, że nie mieszka razem z matką S. H. i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Kolejno odwołująca się podkreśliła, że świadczy pomoc swojej mamie codziennie w godz.: 7-15, a w razie potrzeby spędza z nią również noce. Nie jest to więc pomoc o charakterze stałym, całodobowym, czego, jak wynika z akt sprawy, ma wymagać stan zdrowia S. H.. Ponadto w stanie faktycznym sprawy K. H. legitymuje się obecnie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i nie można w żaden sposób przesądzić (nawet na podstawie przedłożonej przez odwołującą się dokumentacji medycznej K. H.) czy jego kolejny wniosek o ustalenie stopnia niepełnoprawności zostanie uwzględniony w zakresie orzeczenia o przyznaniu mu znacznego stopnia niepełnosprawności. Kolejno K. Z. oświadczyła, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym dopiero od dnia 1 lipca 2021 r., a zatem do dnia 30 czerwca 2021 r. skutecznie łączyła pracę w gospodarstwie rolnym z opieką nad S. H. S. H. już od 5 maja 2003 r. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem stałej pomocy i opieki w związku ze znaczne ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, a zatem już wtedy jej stan zdrowia całkowicie uniemożliwiał jej samodzielną egzystencję. W związku z powyższym zasadne w stanie faktycznym sprawy jest pytanie, w jaki sposób i kto sprawował opiekę nad S. H. przez okres ostatnich 18 lat. Jeżeli przyjąć, że osobą sprawującą opiekę była K. Z., to niewątpliwie mogła ona łączyć pracę w gospodarstwie rolnym z opieką z zastrzeżeniem, że musiała również dojeżdżać do miejsca zamieszkania S. H. Kolejną niezwykle istotną kwestią jest zagadnienie, kto opiekuje się S. H. po godz. 15, gdy K. Z. wyjeżdża (np.: kto przygotuje i podaje kolacje, wykonuje czynności pielęgnacyjne, wieczorną toaletę itp.). Z akt sprawy wynika bezspornie, że S. H. z uwagi na stan zdrowia wymaga opieki permanentnej, całodobowej, więc zasadne jest pytanie, kto sprawuje opiekę pod nieobecność K. Z., gdyż jak wynika z akt sprawy mąż S. H. K. H. z uwagi na stan swojego zdrowia nie może opiekować się żoną (co wynika bezspornie z własnoręcznego oświadczenia K. H. złożonego w dniu 16 września 2021 r. pod rygorem odpowiedzialności karnej). Zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy nie posiada informacji o sytuacji rodzinnej K. Z., która może wpływać na możliwości czasowe sprawowania opieki nad S. H. (zwłaszcza, że nie zamieszkują razem). Wskazane przez K. Z. czynności w zakresie związanym z pomocą w prowadzeniu gospodarstwa domowego nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Fakt, iż córka S. H. – T. M. mieszka w K. koło W., jest zatrudniona na 3/4 etatu oraz sprawuje opiekę nad dwóją dzieci w wieku szkolnym w żaden sposób nie wyłącza ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego, który może obejmować w szczególności partycypację finansową w kosztach opieki nad matką lub choćby częściowe, osobiste sprawowanie opieki, wedle posiadanych możliwości czasowych (np.: w weekendy lub w święta).

Organ odwoławczy podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wskazany przez K. Z. rozmiar czasowy opieki sprawowanej nad S. H. jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Jak wynika z treści przytoczonego wyżej art. 17 ustawy obligatoryjną przesłanką warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, że K. Z. stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, a zatem nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego, która jak już wcześniej wspomniano ma być trwała. W ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia lub mógł podjąć pracę w ograniczonym zakresie czasowym.

Pismem z dnia 22 grudnia 2021 r. K. Z. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: 1) naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy tj. art. 17 ust. 1 u. ś, r. poprzez jego błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że zakres opieki jaką sprawuje skarżąca nad matką o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza podjęcia przez stronę zatrudnienia, podczas gdy strona pełni stałą, całodzienną opiekę nad matką i z tego względu zrezygnowała z zatrudnienia i nie ma możliwości pracy zarobkowej nawet w ograniczonym zakresie, tym samych nie ma podstaw do uznania, że nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a sprawowaniem opieki przez skarżącą nad jej niepełnosprawną matką, 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nieustalenie prawidłowego stanu faktycznego, tj.: a) poprzez błędne przyjęcie, iż pomoc jakiej udziela skarżąca matce nie stanowi przeszkody do wykonywania przez skarżącą pracy zawodowej i nie jest na tyle absorbująca, aby skarżąca musiała rezygnować z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy skarżąca nie jest w stanie, opiekując się niepełnosprawną matką, podjąć jakiekolwiek zatrudnienia, a w konsekwencji brak prawidłowej oceny zmierzającej do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu skarżącej; b) poprzez brak uwzględnienia przy rozstrzyganiu interesu społecznego i słusznego interesu skarżącej, który wyraża się w szczególności pominięciem celu w jakim ustawodawca przewidział istnienie świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania.

Skarżąca przedłożyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia 26 października 2021 r., którym stwierdzono znaczny stopień niepełnosprawności K. H., a następnie akt zgonu, z którego wynika, że K. H. zmarł w dniu 11 kwietnia 2022 r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy wskazał, że okoliczności podnoszone w skardze (orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności K. H., pobyt K. H. w szpitalu, zamieszkanie przez K. Z. z rodzicami) nie były mu znane podczas orzekania. Zdaniem organu odwoławczego, okoliczności te mogą determinować ewentualne złożenie przez skarżącą kolejnego wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczności te mogą wskazywać na znaczącą zmianę stan faktycznego, po okresie którego organ odwoławczy orzekał w sprawie, tj. za okres od dnia złożenia wniosku tj. 7 września 2021 r. do dnia wydania decyzji tj. 19 listopada 2021 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej. Na zasadzie art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił także decyzję organu pierwszej instancji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku mał-żeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał, jako przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Organ I instancji ocenił, że pozostałe przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostały spełnione (w decyzji pierwszoinstancyjnej podkreślono, że niespełnienie warunku zawartego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest "jedyną" przesłanką negatywną), natomiast organ odwoławczy zajął w tej mierze odmienne stanowisko – uznał, że brak podstaw do stwierdzenia związku przyczy- no-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką; organ odwoławczy uznał też, że zakres opieki sprawowanej przez skarżącą nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu, ocena organu odwoławczego w tej mierze była co najmniej przedwczesna w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Poza tym wyszły na jaw nowe fakty i dowody, które mogą mieć znaczenie w sprawie – i przynamniej część z nich istniała w czasie orzekania przez organ odwoławczy.

Nie ulega wątpliwości, że wnioskodawczyni K. Z. jako córka osoby posiadającej znaczny stopień niepełnosprawności tj. S. H., znajduje się w kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w rozumieniu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wnioskodawczyni wypełnia tym samym dyspozycję art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. S. H. jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji, choruje na cukrzycę insulinozależną, chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca, niewydolność serca, przewlekłą chorobę niedokrwienną serca, zwyrodnienia wielostawowe, żylaki kończyn dolnych, przetokę dwunastniczo-pęcherzykową, chorobę hemoroidalną, przewlekłą niewydolność nerek, zapalenie podudzia oraz zmiany zwyrodnieniowe w odcinku kręgosłupa lędźwiowego. S. H. cierpi też na otyłość olbrzymią oraz słonowaciznę kończyn dolnych; jest osobą leżącą, całkowicie zależną od otoczenia i poruszającą się na wózku inwalidzkim (przy siadaniu ma problemy z zachowaniem równowagi, przez co potrzebna jest pomoc dwóch osób). Nie ulega wątpliwości, że S. H. jest osobą wymagającą permanentnej opieki – opieki stałej i długotrwałej. Wnioskodawczyni deklaruje, że zrezygnowała z pracy w gospodarstwie rolnym w celu sprawowania tejże opieki – z akt sprawy nie wynika, aby opiekę tę sprawował ktoś inny.

W obliczu powyższych okoliczności ewentualne zanegowanie związku przyczynowo - skutkowego między niepodejmowaniem obecnie zatrudnienia przez wnioskodawczynię a sprawowaną przez nią opieką nad matką musiałoby się opierać na w pełni miarodajnych przesłankach, jednoznacznie podważających ten związek w aspekcie subiektywnym (motywy niepodejmowania zatrudnienia) lub obiektywnym (uwarunkowana czynnikami zewnętrznymi możliwość pracy). W ocenie Sądu, sformułowana przez organ odwoławczy argumentacja na takie przesłanki w sposób wystarczający i przekonujący nie naprowadza. Wobec złożonego przez skarżącą oświadczenia, z którego wynika, że nie każde popołudnie i nie każdą noc spędzała przy matce (czyniła to w miarę potrzeby), istotnie rodzi się pytanie, kto sprawował opiekę nad S. H. w czasie jej nieobecności – zatem organ odwoławczy zasadnie to pytanie zadał, aczkolwiek powinno ono być asumptem do dalszych czynności wyjaśniających (których nie podjęto); można jedynie domniemywać, że we wspomnianym czasie opiekę nad S. H., która sprowadzała się do czuwania nad nią, sprawował jej mąż K. H., a skarżąca pozostawała w gotowości do stosownej reakcji w razie potrzeby. Podobnie należy ocenić spostrzeżenia organu odwoławczego co do braku informacji o sytuacji rodzinnej skarżącej tudzież o możliwości przyczyniania się do opieki nad matką przez siostrę skarżącej T. M. – rzeczywiście nie są to okoliczności bez znaczenia, jednak deficyt informacji w tym zakresie powinien stanowić podstawę do dalszych ustaleń, nie zaś do rozstrzygnięcia odmowego.

W tym też kontekście należy zwrócić uwagę na nowe – w stosunku do ustaleń poczynionych w toku postępowania administracyjnego – okoliczności i dowody. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazano, że K. H. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, tymczasem orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 26 października 2021 r. stwierdzono znaczny stopień niepełnosprawności K. H. (w toku postępowania sądowoadministracyjnego K. H. zmarł). W skardze skarżąca wskazuje, że w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia ojca od listopada zamieszkała z rodzicami. Okoliczności te – a przynajmniej część z nich – miała miejsce przed wydaniem zaskarżonej decyzji, zatem potencjalnie mogłyby one być brane pod uwagę jako przyczyny wznowienia postępowania administracyjnego. W konsekwencji mogą one również – nawet jeżeli organowi odwoławczemu nie można w tym zakresie zarzucić naruszenia prawa w toku postępowania wyjaśniającego – stanowić podstawę uchylenia decyzji po myśli art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2021 r., II OSK 566/21, CBOSA)

Ustalenia co do braku związku przyczyno-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem lub rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą (rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym) a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką oraz co do tego, że opieka świadczona przez K. Z. nie spełnia wymagań określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych – zostały zatem poczynione co najmniej przedwcześnie; wskazywane przez organ odwoławczy w tym kontekście okoliczności, zdaniem Sądu, nie pozwalają na poczynienie takich ustaleń; część z tych okoliczności uległa też obiektywnej zmianie przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Stan faktyczny nie został zatem ustalony prawidłowo, wobec czego doszło do naruszenia art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ rozważy – w oparciu o zebrany dotychczas względnie, jeżeli uzna to za potrzebne, uzupełniony materiał dowodowy – kwestię spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zwłaszcza przesłanek opisanych w art. 17 ust. 1 ustawy, z uwzględnieniem oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku.

Ponieważ stan faktyczny w niniejszej sprawie ulegał z czasem istotnym zmianom, podkreślić należy, że – w razie stwierdzenia podstaw do wydania decyzji pozytywnej – może to mieć wpływ na określenie daty początkowej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jeżeli organ ustali, że skarżąca spełniała przesłanki przyznania wspomnianego prawa już w momencie złożenia wniosku, określi tę datę zgodnie z regułą sformułowaną w art. 24 ust. 2 ustawy; z kolei w przypadku ustalenia, że skarżąca spełniła odnośne przesłanki dopiero wskutek następczej zmiany stanu faktycznego, data tej zmiany powinna być datą początkową przyznawanego prawa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i c p.p.s.a., orzekł jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł w pkt II sentencji wyroku na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a.