Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 458/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 62 ust. 2 pkt 2a, art. 64 pkt 5, art. 64a
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski Protokolant St. inspektor sądowy Joanna Szyndrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 października 2021 r. sprawy ze skargi X. Y. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...], nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej oraz częściowego zwolnienia z tej opłaty uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...], nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej również: SKO lub Kolegium), działając na podstawie art. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570 ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm.), dalej: K.p.a., po rozpatrzeniu odwołania X. Y. (dalej: strona, skarżący) od decyzji Burmistrza [...] z [...], nr [...], orzekającej o:

a) ustaleniu stronie odpłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w [...] w wysokości 319,02 zł;

b) zwolnieniu skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w wysokości 75% z ustalonej odpłatności, z określeniem, że opłata za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej wynosić będzie 25% tj. 79,76 zł miesięcznie;

c) ustaleniu, że częściowe zwolnienie obowiązywać będzie na czas określony do 31 grudnia 2021 r. – decyzję pierwszoinstancyjną utrzymało w mocy.

Argumentując podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy, po zaprezentowaniu dotychczasowego przebiegu postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazał prawne regulacje przedmiotu stanowiące podstawę rozstrzygnięcia. W tych ramach przypomniał, że strona wnioskiem z 1 października 2020 r., zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] (dalej także: OPS) o zwolnienie jej całkowicie z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca X. X. w Domu Pomocy Społecznej. Uzasadniając – jak zaznaczył organ odwoławczy – wskazała strona, że posiada wyrok z [...], sygn. akt [...], o ograniczeniu ojcu władzy rodzicielskiej nad nią.

Następnie podał, że organ I instancji, po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego przez pracownika socjalnego ustalił, iż skarżący jest kawalerem, z ojcem utrzymuje sporadyczny kontakt telefoniczny, pracuje w A. Z przedstawionego pracownikowi wyżej wskazanego wyroku Sądu Rejonowego w [...], wynika, że poza ograniczeniem władzy rodzicielskiej X. X. nad małoletnim synem X. Y. zarządzono umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej u matki ojca – Y. Y. Do akt dołączono również oświadczenie Y. Y., iż samodzielnie wychowywała wnuka od niemowlęcia.

Decyzją z [...], nr [...], organ pierwszej instancji ustalił skarżącemu odpłatność za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w [...] w wysokości 319,02 zł, oraz zwolnił go z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w wysokości 75% z ustalonej odpłatności, zatem opłata za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej wynosić będzie 25% tj. 79,76 zł miesięcznie oraz postanowił, że częściowe zwolnienie obowiązywać będzie na czas określony do 31 grudnia 2021 r. Wskazał, że ojciec strony decyzją z [...], nr [...] został skierowany do Domu Pomocy Społecznej w [...] (dalej także DPS) na pobyt stały, aktualnie ponosi odpłatność za swój pobyt w tej placówce w wysokości 839,10 zł miesięcznie, jednak kwota ta nie wystarcza na pokrycie pełnego miesięcznego kosztu jego utrzymania. Wyjaśnił nadto, że strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a dochód stanowi wynagrodzenie za pracę w wysokości 2.422,02 zł. W związku z tym organ uznał, że dochód jest wyższy o kwotę 319,02 zł od równowartości 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, tj. od kwoty 2.103,00 zł, a tym samym jest ona zobowiązana do partycypowania w kosztach pobytu ojca w domu pomocy społecznej. Kontynuując organ pierwszej instancji wyjaśnił, że z uwagi na częściowe ograniczenie władzy rodzicielskiej ojcu wobec syna, umieszczenie małoletniego w rodzinie zastępczej w wieku [...] lat oraz nadużywaniE władzy rodzicielskiej przez ojca, postanowił zwolnić stronę z ponoszenia opłaty za pobyt jej ojca w DPS w wysokości 75% z ustalonej odpłatności. Dodał, że opłata wynosić będzie 25 % ustalonej kwoty tj. (319,02 zł x 25%) 79,76 zł miesięcznie na okres 12 miesięcy. Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się strona.

W wyniku rozpatrzenia odwołania SKO decyzją z [...], nr [...], uchyliło zaskarżone rozstrzygnięcie w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. W jej uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził, że organ pierwszoinstancyjny nie umotywował dostatecznie zaskarżonej decyzji. W ocenie Kolegium treść uzasadnienia nie pozwala na zapoznanie się ze sposobem rozumowania organu oraz motywami mającymi przekonywać o zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi w określonym przez niego wymiarze. Zauważyło przy tym, że wprawdzie organ na zakończeniu decyzji wypunktował przyczyny z uwagi, na które odmówił stronie całkowitego zwolnienia jej z odpłatności za pobyt ojca w DPS, niemniej jednak nie wyjaśnił, dlaczego zwolnił wnioskodawcę z ponoszenia odpłatności za pobyt jego ojca w domu pomocy społecznej w wysokości 25 % ustalonej kwoty i dlaczego uznał za zasadne ustalenie przedmiotowej opłaty na poziomie 79,76 zł miesięcznie jedynie na okres do 31 grudnia 2021 r. Zdaniem SKO z uzasadnienia zaskarżonej decyzji ani ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby organ ustalił krąg osób zobowiązanych do ponoszenia odpłatności – czy są inne osoby zobowiązane, czy ponoszą odpłatność (a jeśli tak, to w jakiej wysokości). Rozpatrując ponownie sprawę organ pierwszy instancji, przytoczoną na wstępie decyzją z [...], postanowił:

1) ustalić skarżącemu odpłatność za pobyt ojca w DPS w wysokości 319,02 zł;

2) zwolnić go z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS w wysokości 75% z ustalonej odpłatności, opłata za pobyt ojca w DPS wynosić będzie 25% tj. 79,76 zł miesięcznie;

3) określić, że częściowe zwolnienie obowiązywać będzie na czas określony do 31 grudnia 2021 r.

Argumentując wskazał, że ojciec strony decyzją z [...], nr [...], został umieszczony w DPS w [...] na pobyt stały oraz ustalano dla niego odpłatność za pobyt w tej placówce w wysokości 70% dochodu. Obecnie ustalona miesięczna odpłatność wynosi 839,10 zł na podstawie decyzji organu z [...], nr [...]. Organ pierwszoinstancyjny wskazał nadto, że kwota ta nie pokrywa pełnych kosztów utrzymania mieszkańca domu, którą ponosi Gmina [...] i wyliczył, że koszt całkowity wynosi 3.958,85 zł, a 839,10 zł stanowi odpłatność mieszkańca DPS. Zatem – jak zaznaczył organ pierwszej instancji –comiesięczny koszt dopłaty do pobytu ojca strony wynosi 3.199,75 zł. Dalej podkreślił, że strona jest osobą obowiązaną do ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a dochód stanowi wynagrodzenie za pracę w wysokości 2.422,02 zł, który jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej tj. 2.103,00 zł (3 x 701,00 zł). Następnie organ pierwszej instancji wskazał, że różnica pomiędzy kwotą jej dochodu, a wysokością kryterium wynosi 319,02 zł (2.422,01 zł - 2.103,00 zł) i będzie kwotą stanowiącą miesięczną odpłatność strony za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Wskazał również, co do istoty, że rozpoznając wniosek skarżącego o zwolnienie w całości z opłat za pobyt ojca w DPS, wziął pod uwagę przedstawiony wyrok o ograniczeniu władzy rodzicielskiej z [...], sygn. akt [...], i umieszczeniu w rodzinie zastępczej u babci skarżącego oraz pozostałe oświadczenia strony dotyczące relacji rodzinnych z ojcem. W ocenie organu sytuacja materialno – bytowa strony jest dobra, gdyż dochody przekraczają 300% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej, wydatki strony oscylują na poziomie minimum socjalnego, ponadto jest osobą zdrową nie choruje i pracuje na własne utrzymanie.

Następnie organ pierwszej instancji przytoczył treść art. 64 i 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm.), dalej: ustawa lub u.p.s., i uznał, że w sprawie ma zastosowanie art. 64 pkt 5 przytoczonego aktu normatywnego, w zakresie częściowego zwolnienia z opłaty, ponieważ umieszczenie strony w rodzinie zastępczej u babci i ograniczenie władzy rodzicielskiej nastąpiło w [...] roku życia. Tym samym postanowił zwolnić skarżącego z ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS w wysokości 75 % z ustalonej odpłatności, ustalając, że opłata będzie wynosiła 25 % tej kwoty, tj. 319,02 zł x 25 %, co daje 79,76 zł miesięcznie na okres 12 miesięcy. Kontynuując dodał, iż aktualizacja sytuacji materialnej u osób zobowiązanych jest przeprowadzana raz w roku, dlatego też postanowił zastosować ulgę na czas jednego roku, tj. od 1 stycznia 2021 r. do 31 grudnia 2021 r. W konkluzjach rozstrzygnięcia wskazał, że obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej jest obowiązkiem ustawowym, zaś kolejność podmiotów zobowiązanych została określona w art. 61 ust. 1 ustawy, a obowiązek zstępnych wyprzedza obowiązek gminy.

Z rozstrzygnięciem tym ponownie nie zgodził się skarżący, w odwołaniu do Kolegium wskazał, że zgodnie z art. 64 ust 5 ustawy osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu. Podkreślił, iż jego ojciec nigdy się nim nie zajmował, nie opiekował, nie czynił żadnych starań o jego wychowanie, nie łożył na jego utrzymanie oraz znęcał się nad nim fizycznie i psychicznie, wychowywała go babcia. Oświadczył, że "nie poczuwa się w obowiązku ponoszenia jakichkolwiek opłat za pobyt jego ojca w domu pomocy społecznej". Jednocześnie wskazał, że organ pierwszej instancji nie zbadał dostatecznie jego trudnych relacji z ojcem w czasie, gdy był małoletni, jak również nie ustalił, czy inne osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności, mogą taką odpłatność ponosić.

Przytoczoną na wstępie decyzją z [...], SKO utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Na wstępie rozważań – po zrelacjonowaniu dotychczasowego przebiegu postępowania – przytoczyło treść art. 54 ust. 1 ustawy, który reguluje komu przysługuje opieka w domu pomocy społecznej, jak również art. 60 ust. 1 ustawy, w którym wskazano, kto ustala wysokość kosztów utrzymania w takiej placówce oraz art. 61 ust. 1 pkt 1-3 ustawy, w którym uregulowano osoby zobowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt.

Następnie podkreśliło Kolegium, że w pierwszej kolejności do wnoszenia opłaty jest zobowiązany mieszkaniec domu, a dopiero gdy osoba ta nie jest w stanie uiścić takiej opłaty w pełnej wysokości, to obowiązek ponoszenia opłat obciąża kolejno małżonka, zstępnych, wstępnych oraz właściwą gminę. Przepis art. 61 ust. 2 pkt 1-3 ustawy przedstawia reguły, według których są ustalane opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, które powinny wnosić zobowiązane podmioty oraz granice swobody określania wysokości tych opłat.

Organ odwoławczy przytoczył również art. 61 ust. 2d ustawy, regulujący okoliczność ustalenia wysokości należności w sytuacji odmowy zawarcia umowy dotyczącej wysokości wnoszonej opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Dalej wskazał, że przepisy ustawy o pomocy społecznej, odnoszące się do odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, posługują się pojęciem dochodu, choć nie odsyłają wyraźnie do art. 8 tej ustawy, ani nie zawierają własnej definicji dochodu dla potrzeb tej odpłatności, należy przyjąć, że wobec braku w ustawie definicji dochodu dla ustalenia odpłatności należy posłużyć się przepisem art. 8 ust. 3 ustawy, mimo iż przepis ten określa prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, a pobyt i usługi w domu pomocy społecznej są zaliczone do świadczeń niepieniężnych (art. 36 pkt 2 lit. o ustawy). Odnośnie zaś definiowania pojęcia dochodu organ drugiej instancji przytoczył treść art. 8 ust. 3 ustawy i wskazał, że od dnia 1 października 2018 r., na mocy § 1 pkt 1 lit. a i b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 lipca 2018 r. (Dz. U. z 2018 r., poz. 1358), kwota kryterium dochodowego wynosi 701,00 zł dla osoby samotnie gospodarującej i 528,00 zł na osobę w rodzinie.

W dalszych motywach Kolegium wskazało, że decyzja o ustaleniu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej indywidualizuje przewidziany w przepisach art. 60 ust. 1 i art. 61 ust. 1 i 2 ustawy obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej przez wymienione w tych przepisach osoby (podmioty). Adresatami decyzji ustalającej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej może być osoba skierowana do domu pomocy społecznej, a także osoba (bądź osoby) z kręgu podmiotów wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy, tj. małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina. To w decyzji, o której mowa w art. 59 ust. 1 ustawy, doznają konkretyzacji powołane przepisy ustawy poprzez określenie kwoty opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, wskazanie osoby (osób) zobowiązanych do jej ponoszenia z kręgu podmiotów wymienionych w ww. przepisach, ustalenie przypadających na nich kwot opłaty. Zauważył przy tym organ drugoinstancyjny, że ojciec strony od [...] został umieszczony w DPS i za swój pobyt w DPS ponosił do listopada 2019 r. odpłatność w kwocie 839,10 zł, natomiast pozostałą kwotę w wysokości 3.119,75 zł ponosi gmina. Wskazał, że ojciec strony jest rozwiedziony i ma dwóch synów: X. Y. i Z Y. Po czym uznał, że strona może być obciążona odpłatnością za pobyt ojca w DPS.

Kontynuując Kolegium podkreśliło, że X. Y. jest osobą samotnie gospodarującą i zgodnie z art. 62 ust. 2 pkt 2a ustawy opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą zstępni w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium. Organ odwoławczy podkreślił, że skarżący od [...] podjął zatrudnienie w A Sp. z o. o. jako [...] na czas określony (od [...] do [...]) i osiągną dochód za [...] netto w wysokości 2.422,02 zł, który przekracza 300% kryterium dochodowego (art. 8 ust.1 pkt 1 ustawy) tj. 701,00 zł x 300% = 2.103,00 zł, o 319,02 zł (2.422,02 zł - 2.103,00 zł). W ocenie SKO wysokość ustalonej odpłatności odpowiada kwocie, o którą dochód strony przewyższa 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Jednak ze względu na wysokość osiąganych dochodów nie pokrywa pełnej odpłatności jaka przypadałaby na stronę do wysokości połowy różnicy pomiędzy faktycznym kosztem utrzymania mieszkańca w DPS, a ponoszonymi przez ojca kosztami tego utrzymania. Zaznaczyło przy tym, że w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji są dwie osoby i wyjaśniło, że ustawodawca ściśle uregulował sposób ustalania odpłatności, uzależniając ten obowiązek wyłącznie od wysokości osiąganych dochodów. Podkreśliło, że prawodawca nie pozostawił po stronie organów orzekających w sprawach z tego zakresu możliwości wzięcia pod uwagę innych kryteriów ustalenia odpłatności niż wymienione w przywołanych wyżej przepisach. Kolegium podniosło także, że obowiązek ponoszenia odpłatności za pobyt w DPS obarcza osoby zobowiązane jeśli zaistnieją wyznaczone w ustawie warunki, które są wiążące dla organów orzekających. Tym samym – jak podało – organy nie są uprawnione do ustalania innych warunków niż wskazane w ustawie, w zależności od indywidualnej sytuacji osób zobowiązanych. Powyższe, jak stwierdziło, powoduje, że skoro zostały spełnione warunki dochodowe do ustalenia stronie odpłatności za pobyt ojca w DPS, to organ był uprawniony do wydania decyzji w tym zakresie.

Odnosząc się do kwestii niezwolnienia skarżącego w całości z ponoszenia kosztów utrzymania ojca w placówce, Kolegium przytoczyło treść art. 64 ustawy, w którym wymieniono okoliczności uzasadniające takie zwolnienie. Jednocześnie przytoczyło treść art. 64 a ustawy, w którym osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

W ocenie Kolegium z przepisów tych wynika, że przypadkach określonych w art. 64 ustawy organ pomocy społecznej ma możliwość, w granicach własnego uznania, gdy stwierdzi szczególnie uzasadnione okoliczności, zwolnić z odpłatności w całości lub w części, natomiast w przypadku określonym w art. 64a ustawy organ zobowiązany jest zwolnić w całości z takiej odpłatności. Dalej organ odwoławczy wskazał, że podnoszone przez stronę okoliczności zostały przez Dyrektora OPS zasadnie rozpatrzone pod kątem zastosowania zwolnienia z odpłatności na podstawie przesłanek określonych w art. 64 ustawy.

Ponadto zdaniem Kolegium decyzja organu pierwszej instancji w zakresie odmowy całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w DPS nie narusza ram uznania administracyjnego, a zgromadzony materiał dowodowy prowadzi do wniosku, że w sprawie nie zachodzą żadne szczególne okoliczności potwierdzające trudną sytuację materialną zdrowotną lub zawodową. SKO zaznaczyło przy tym, że rozpatrując wniosek o całkowite zwolnienie z odpłatności organ pierwszej instancji uwzględnił, iż skarżący jest osobą zdrową, nieobciążoną niepełnosprawnością a uzyskiwane dochody z pracy przewyższają kwotę najniższego wynagrodzenia. W ocenie organu odwoławczego organ pierwszej instancji zasadnie przeanalizował także przedstawione przez stronę wydatki i prawidłowo uznał je za typowe dla każdego gospodarstwa domowego, jednocześnie zauważając, że nie ma wśród nich wydatków szczególnych, świadczących o trudnej sytuacji zdrowotnej, rodzinnej lub losowej. Kolegium zaznaczyło, że mając na względzie art. 64 pkt 5 ustawy wzięło pod uwagę przede wszystkim postanowienie Sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej oraz sytuację materialną strony i uwzględniło wniosek strony o częściowym (tj. 75 %) zwolnieniu z odpłatności za pobyt ojca w DPS na okres roku, w tym czasie strona może uregulować swoje zobowiązania wobec wierzycieli, a także jej sytuacja może ulec zmianie. W opinii SKO zasadnie organ pierwszoinstancyjny uznał, że skarżący ma możliwości finansowe pozwalające dokonywać opłaty za pobyt ojca w DPS w wysokości określonej niniejszą decyzją, a wysokość tej odpłatności nie spowoduje u niego sytuacji ubóstwa. Kolegium zaznaczyło również, że nawet gdy organ stwierdza, że hipoteza z art. 64 ustawy została spełniona, to nie ma prawnego obowiązku uwzględnienia wniosku strony. Dysponując bowiem prawem do wykonania kompetencji uznaniowej, organ mógł dokonać swobodnego wyboru rodzaju rozstrzygnięcia sprawy co do istoty, wydając decyzję pozytywną albo negatywną.

Odnosząc się do kwestii podniesionej w odwołaniu tj. faktu, że są dwie osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem ojca, a decyzja stanowi rozstrzygnięcie tylko w odniesieniu do jednej z nich, organ odwoławczy wskazał, że granice uznania administracyjnego na gruncie przedmiotowej sprawy zostały zachowane. W ocenie SKO organ pierwszej instancji właściwie uzasadnił, że interes strony nie może uzyskać przewagi nad interesem społecznym związanym z partycypacją rodziny w kosztach pobytu jej członka w domu pomocy społecznej. W sytuacji negatywnego stosunku do ojca, nawet obiektywnie zasadnego, obowiązek ponoszenia opłat za jego pobyt w placówce pomocy społecznej, spoczywający na synu, przechodziłby de facto na społeczeństwo. Takie rozwiązanie godziłoby w idee i cele pomocy społecznej. Takie niezasadne zwolnienie byłoby sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzucałoby bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych. Stąd też rozpatrując wniosek o zwolnienie z opłat, organ powinien mieć na uwadze nie tylko słuszny interes wnioskodawcy, ale także interes społeczny.

Niezależnie od powyższego SKO wskazało, że jednym z zadań pomocy społecznej jest wspieranie, a nie wyręczanie osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Zatem zwolnienie nie powinno nastąpić nawet, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych w art. 64 ustawy okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt osoby bliskiej w placówce społecznej.

W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu X. Y. zaskarżył rozstrzygnięcie organu drugiej instancji w całości, aarzucając mu naruszenie art. 64 pkt 5 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie w sprawie. Podnosząc ten zarzut wniósł o:

1) uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] w całości i umorzenie postępowania,

2) zasądzenie na jego rzecz zwrotu ewentualnych kosztów postępowania,

ewentualnie o:

3) uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

Autor skargi w jej motywach, podkreślił, że zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem przepisów prawa materialnego, a także z rażącym naruszeniem przepisów postępowania, które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy. Po przytoczeniu treści art. 64 pkt 5 ustawy skarżący wskazał, że w toku postępowania przed organem pierwszej instancji przedstawił prawomocny odpis postanowienia z [...], sygn. akt [...], Sądu Rejonowego w [...] [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich, mocą którego ograniczono władzę rodzicielską jego ojca nad nim w ten sposób, iż umieszczono go w rodzinie zastępczej u jego babci a matki jego ojca. W jego ocenie należy zatem do kręgu osób wymienionych w przepisie art. 64 pkt 5 ustawy, które mogą zostać zwolnione w całości, a nie tylko w części z ponoszenia opłaty za pobyt wstępnego w DPS. Jednocześnie podkreślił, że wcześniej podnosił tę okoliczność w toku postępowania przed organem pierwszej instancji, zaznaczając, iż ojciec się nim nie zajmował, nie opiekował, nie czynił żadnych starań o jego wychowanie, nie łożył nigdy na jego utrzymanie. Wskazał, że ciężar wychowania i utrzymania go wzięła na siebie jego babcia. Zdaniem strony tej okoliczności nie zbadały organy obu instancji i nie uwzględniły przy podejmowaniu decyzji w sprawie. Nadto podkreślił, że ojciec znęcał się nad nim fizycznie i psychicznie, a okoliczność tą podnosił już na etapie postępowania administracyjnego. Argumentując wskazał, że gdy przebywał w domu babci ojciec zawsze nadużywał alkoholu i to pomimo [...], stosował przemoc fizyczną względem niego, jak również groźby karalne względem jego babci. Często zdarzało się, że "musiał uciekać z babcią z domu i wówczas spali w [...]". Podał przy tym, że babcia z powodu "strachu" nie zgłaszała sprawy organom, nie ma również żadnych wyroków skazujących jego ojca za te czyny. Następnie wskazał, że z tego samego powodu nie wystawiła o zasądzenie jakichkolwiek alimentów na skarżącego. Zaznaczył, że w tamtych czasach nie obowiązywały przepisy, jak obecnie, zgodnie z którymi to dyrektor Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie wytacza powództwo o zasądzenie alimentów od rodziców biologicznych na rzecz umieszczonego w rodzinie zstępczej ich dziecka. Kontynuując podniósł skarżący, że nie poczuwa się w obowiązku ponoszenia jakichkolwiek opłat za pobyt jego ojca w domu pomocy społecznej. Jego zdaniem OPS w [...] zignorował kwestię bardzo trudnych relacji z ojcem w czasie, gdy był małoletni. Podniósł również, że organ pierwszej instancji nie ustalił czy są inne osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności i wskazał, że jego ojciec posiada jeszcze syna z drugiego małżeństwa, o czym informował organy obu instancji. Nie ma natomiast wiedzy, czy ojciec posiada żonę lub innych członków rodziny zobowiązanych do alimentacji. Ponownie podkreślił, że okoliczność ta została "zignorowana w toku postępowania administracyjnego".

Niezależnie od powyższego zauważył, że organ pierwszej instancji nie zastosował się do wskazań zawartych w uzasadnieniu decyzji SKO w [...] z [...], nr [...], w którym wskazano, iż przypadki uprawniające do zastosowania zwolnień przewidzianych w art. 64 ustawy, zostały wymienione jedynie przykładowo, o czym świadczy zwrot ustawowy "w szczególności". W jego opinii swoboda decyzyjna organów w sprawie o zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, jest związana nie tylko z orzekaniem w warunkach uznania administracyjnego, ale także z upoważnieniem do swobodnej oceny stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji (osobistej, majątkowej, dochodowej, rodzinnej) osoby ubiegającej się o zwolnienie. Zdaniem skarżącego organ administracji dysponuje więc podwójną swobodą decyzyjną, której zakresem objęte są ocena prawna stanu faktycznego sprawy oraz wybór rodzaju rozstrzygnięcia sprawy - decyzja pozytywna lub negatywna. W jego ocenie pomimo, iż organ jest zobowiązany do zbadania sytuacji wnioskodawcy z uwzględnieniem przesłanek określonych w art. 64 ustawy, to rozważyć powinien również inne uzasadnione okoliczności, zwłaszcza jego bardzo trudną relację z ojcem. Zdaniem skarżącego SKO wyraźnie wskazało, iż każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie takiego zwolnienia powinien należycie uzasadnić, odnosząc się do wszystkich przywoływanych przez stronę okoliczności w sposób wyczerpujący, a przy tym pozwalający poznać sposób jego rozumowania oraz motywy mające przekonać do podjętej decyzji.

Podsumowując stwierdził skarżący, że takiego uzasadnienia próżno szukać w zaskarżonych przez niego rozstrzygnięciach. Organy obu instancji – w jego opinii – pominęły podnoszoną przez niego kwestię trudnej relacji z ojcem, zaznaczając, że ten nie tylko go krzywdził, ale również pozostawił go bez żadnych środków do życia po ukończeniu szkoły. Mieszkanie, które stanowiło własność ojca, zostało przez niego przepisane w darowiźnie jego [...]. W konsekwencji mieszka obecnie w lokalu mieszkalnym, do którego nie posiada żadnego tytułu prawnego, gdyż stanowi on własność jego [...], która w każdej chwili może zażądać wyprowadzki skarżącego. Zaznaczył nadto, że musi posiadać wolne środki na ewentualny czynsz najmu mieszkania lub na spłatę kredytu. Dodatkowo podkreślił, że odczuwa skutek licznych zaniedbań ze strony ojca w opiece nad nim, albowiem do dziś musi leczyć się w prywatnym gabinecie [...], gdyż zakres usług NFZ nie pokrywa już jego leczenia, a o tych kosztach organy nie wspominają.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Podkreśliło, że art. 64 ustawy o pomocy społecznej uległ zmianie z dniem 4 października 2019 r. (ustawa zmieniająca: Dz. U. z 2019 r., poz. 1690). W szczególności ustawodawca zmienił część wstępną tego przepisu w ten sposób, iż nie tylko osoby wnoszące opłaty, lecz także obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek. Kontynuując SKO podkreśliło, że z uzasadnienia do projektu ustawy zmieniającej wynika, że przedmiotowa zmiana poszerza możliwość zwalniania z obowiązku opłaty za pobyt w domu opieki społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osoby które jeszcze ich nie wnosiły. Zdaniem organu odwoławczego wprowadzona zmiana niewątpliwie miała na celu poszerzenie katalogu podmiotów, wobec których można zastosować całkowite lub częściowe zwolnienie z przedmiotowej opłaty. Dodatkowo zaznaczył organ odwoławczy, że ustawodawca posłużył się sformułowaniem "osób obowiązanych do wnoszenia opłaty", a nie osób zobowiązanych. W ocenie organu drugoinstancyjnego określenie "osoby obowiązane" nawiązuje bezpośrednio do ogólnego ustawowego obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca DPS, zawartego w art. 61 ustawy. Zatem po zmianie ustawy w tym zakresie, ulgę przewidzianą w art. 64 ustawy można zastosować zarówno do osób zobowiązanych do ponoszenia opłat w drodze decyzji lub umowy, ale także i tych, na których ciąży obowiązek wynikający z ustawy. Oznacza to, zdaniem Kolegium, że aktualnie można rozstrzygać o zwolnieniu osoby z tej opłaty bez uprzedniego skonkretyzowania jej obowiązku w drodze decyzji lub umowy, co powoduje, że nie jest wymagane następstwo czasowe między rozstrzygnięciami w zakresie ustalania i istnienia obowiązku oraz osoby lub osób, na których spoczywa obowiązek w zakresie odpłatności za pobyt w DPS i sprawy ewentualnego zwolnienia zobowiązanego z tej opłaty. Wskazane rozstrzygnięcia są ze sobą ściśle powiązane, podejmowane są wobec tej samej osoby i na podstawie tych samych ustaleń faktycznych. Ich jednoczesne rozstrzygnięcie uzasadnione jest ekonomiką postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Na wstępie wskazania wymaga, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. 2020 r., poz. 374 ze zm.) w związku z wystąpieniem przesłanek w przepisie tym wymienionych. W dalszej zaś kolejności, że kontrola działalności administracji publicznej sprawowana jest przez sądy administracyjne mocą art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) obejmuje badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), zwanej dalej: P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Dokonując takiej kontroli Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania.

W tym miejscu wskazać należy, iż stan faktyczny sprawy został zaprezentowany przy okazji przedstawiania dotychczasowego przebiegu objętego skargą postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy wielokrotnie przytaczanej powyżej ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, zwanej nadal dalej jako: ustawa lub u.p.s.

Wysokość obciążeń osób zobowiązanych określa art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., stanowiąc, że opłatę z pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą małżonek, zstępni przed wstępnymi – zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2, w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a) u.p.s.), zaś w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s.). Prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną. Podstawową kwestią przy ustaleniu opłaty jest zatem w pierwszej kolejności ustalenie sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej, a następnie wyliczenie jej dochodu bądź sumy dochodów wszystkich członków rodziny, którą zgodnie z art. 6 pkt 14 u.p.s. stanowią osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Ustaleń tych należy dokonać zgodnie z przepisami K.p.a. regulującymi postępowanie dowodowe. Kluczową normą jest w tym zakresie jest art. 7 K.p.a. i wyrażona w nim zasada prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Stosownie natomiast do art. 77 § 1 K.p.a. organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). W toczącym się w rozpoznawanej sprawie postępowaniu administracyjnym standardy te nie zostały dotrzymane. Wskazania wymaga, że rozpatrując wniosek skarżącego o zwolnienie w całości z opłat za pobyt ojca w DPS, organ odwoławczy, akceptując rozstrzygnięcie organu pierwszoinstancyjnego, postanowił zwolnić stronę z ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS w wysokości 75 % z ustalonej odpłatności, wskazując, że opłata będzie wynosiła 25 % ustalonej kwoty tj. (319,02 zł x 25 %) 79,76 zł miesięcznie na okres 12 miesięcy. Organ odwoławczy zaakceptował w pełni uznanie organu pierwszej instancji, że w sprawie ma zastosowanie art. 64 pkt 5 tej ustawy, w zakresie częściowego zwolnienia z opłaty, ponieważ – jak wskazał ten organ – "umieszczenie strony w rodzinie zastępczej u babci i ograniczenie władzy rodzicielskiej nastąpiło w [...] roku życia". Przy czym trudno odczytać jakie ustalenia i dlaczego organ pierwszej instancji przełożył na zastosowane przepisy, czy bowiem gdyby strona została umieszczona w rodzinie zastępczej w wieku 8 lat lub 15, to miałoby to wpływ na ocenę organu co do zwolnienia strony, zmieniłoby ją, analogicznie czy ta ocena byłaby taka sama, gdyby ten okres życia przełożył się na ograniczenie władzy rodzicielskiej. Organ odwoławczy wprawdzie rozszerzył niejako tę argumentację podnosząc, że skarżący jest osobą zdrową, nieobciążoną niepełnosprawnością a uzyskiwane dochody z pracy przewyższają kwotę najniższego wynagrodzenia. Organy stwierdziły fakty notabene pozostające poza sporem, ale już nie oceniły ich w aspekcie prawno-materialnym. Zwłaszcza, że strona konsekwentnie akcentuje, iż okoliczności dotyczące jej relacji z ojcem uzasadniają całkowite zwolnienie z odpłatności za pobyt ojca w DPS. Odniesieniem się do tej sytuacji strony nie może być uznanie, że "interes strony nie może uzyskać przewagi nad interesem społecznym związanym z partycypacją rodziny w kosztach pobytu jej członka w domu pomocy społecznej. W sytuacji negatywnego stosunku do ojca, nawet obiektywnie zasadnego, obowiązek ponoszenia opłat za jego pobyt w placówce pomocy społecznej, spoczywający na synu, przechodziłby de facto na społeczeństwo. Takie rozwiązanie godziłoby w idee i cele pomocy społecznej". Wszak to właśnie relacje te muszą być indywidualnie ustalone i poddane ocenie w aspekcie ustawowych przesłanek stanowiących odstępstwo od obowiązku ponoszenia odpłatności. Skarżący wskazuje, czego organ tak pierwszej, jak i drugiej instancji nie dowiódł odmiennie, że jego ojciec nigdy się nim nie zajmował, nie opiekował, nie czynił żadnych starań o jego wychowanie, nie łożył na jego utrzymanie oraz znęcał się nad nim fizycznie i psychicznie. Ponadto zasadnie strona podnosi, że "organ pierwszej instancji nie zbadał dostatecznie jego trudnych relacji z ojcem w czasie, gdy był małoletni, jak również nie ustalił, czy inne osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności, mogą taką odpłatność ponosić". Tego braku nie uzupełnił ani w dowodach, ani w ocenie organ odwoławczy.

Uwagi te i zastrzeżenia są o tyle istotne albowiem organ odwoławczy wskazuje, że decyzja o ustaleniu opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej indywidualizuje przewidziany w przepisach art. 60 ust. 1 i art. 61 ust. 1 i 2 ustawy obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej przez wymienione w tych przepisach osoby (podmioty). Adresatami decyzji ustalającej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej może być osoba skierowana do domu pomocy społecznej, a także osoba (bądź osoby) z kręgu podmiotów wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy, tj. małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina. To w decyzji, o której mowa w art. 59 ust. 1 ustawy, doznają konkretyzacji powołane przepisy ustawy poprzez określenie kwoty opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, wskazanie osoby (osób) zobowiązanych do jej ponoszenia z kręgu podmiotów wymienionych w ww. przepisach, ustalenie przypadających na nich kwot opłaty. Przy czym nie wiadomo czy i jak ustalono krąg zobowiązanych i jak rozstrzygnięto o ich obowiązku. Wprawdzie organ odwoławczy dostrzegł, że ojciec strony jest rozwiedziony i ma dwóch synów: X. Y. i Z. Y., i dlatego – jak podał – "uznał, że strona może być obciążona odpłatnością za pobyt ojca w DPS". Z akt sprawy, dokumentów urzędowych, nie wynika ani stan cywilny, ani jak organ ustalił zstępnych strony. Wadliwość tę powtórzył organ odwoławczy stwierdzając, iż "w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji są dwie osoby i wyjaśnił, że ustawodawca ściśle uregulował sposób ustalania odpłatności, uzależniając ten obowiązek wyłącznie od wysokości osiąganych dochodów". Nadal zatem nie wiadomo w jaki sposób ustalono krąg zobowiązanych i jak rozstrzygnięto o ich obowiązku, zwłaszcza, że ta ostatnia okoliczność ma zasadnicze znaczenie dla ukształtowania obowiązku strony skarżącej.

W toku postępowania, co wymaga przypomnienia, strona skarżąca wniosła o zwolnienie jej od opłaty za pobyt jej ojca w DPS. Argumentowała to nie tylko okolicznością niewywiązywania się przez ojca z obowiązków alimentacyjnych wobec niej i de facto porzuceniem jej, albowiem pozostawała pod opieką babci, czy brakiem jakichkolwiek kontaktów przez całe życie, ale także wskazywała na braki stosownych środków finansowych w powiązaniu z faktem, że pozostaje w jednoosobowym gospodarstwie domowym i ponosi znaczne koszty na leczenie [...], związane z zaniedbaniami w dzieciństwie. Tymczasem organy częściowo zwolniły stronę z opłaty przy czym zwolniły ją czasowo do 31 grudnia 2021 r. Taka konstrukcja decyzji, która z jednej strony zmienia wysokość opłaty ustalonej względem jednej osoby do niej zobowiązanej w oparciu o art. 106 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej (u.p.s.) w zw. z art. 163 k.p.a., rozstrzygając jednocześnie kwestie zwolnienia (częściowego lub całkowitego) od wnoszenia opłaty na podstawie art. 64 u.p.s., nie narusza tych przepisów, jak również art. 59 ust. 1 i art. 61 ust. 1 u.p.s., wbrew zarzutom skargi.

Ponadto wskazać należy, że w tym zakresie istotna jest zmiana, jaka objęła art. 64 u.p.s. na skutek nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690), która weszła w życie 4 października 2019 r. i nie zawierała przepisów przejściowych odnoszących się do postępowań o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, co oznacza że do tego rodzaju spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie stosuje się przepisy nowe. Wspomniana nowelizacja jest istotna w kontekście motywów zaskarżonej decyzji, że wniosek skarżącego o zwolnienie z odpłatności organ może rozpoznać dopiero po ostatecznym zakończeniu postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej. Przed dniem jej wejścia w życie art. 64 u.p.s. brzmiał: "Osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko".

Po nowelizacji powołany przepis otrzymał brzmienie: "Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli: 1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce; 2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych; 3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia; 4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko; 5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo – wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu; 6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu".

Ustawa nowelizująca poszerzyła zatem nie tylko krąg podmiotów uprawnionych do występowania z wnioskiem o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, ale także poszerzyła możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osoby zobowiązane do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nie wnoszące tych opłat (potwierdza to również uzasadnienie projektu ustawy). Treść normatywna art. 64 u.p.s. – w przeciwieństwie do art. 64a u.p.s.a – jednoznacznie wskazuje na uznaniowy charakter zwolnienia, co oznacza, że kontrolne kompetencje sądu ograniczone są do zbadania czy przy wydaniu decyzji nie doszło do przekroczenia granic swobodnego uznania, które nie może jednak oznaczać dowolności wyboru rozstrzygnięcia przez organ (por. wyrok WSA w Krakowie z 2 grudnia 2019 r., sygn. III SA/Kr 1039/19). Organ rozpoznający wniosek o zwolnienie z odpłatności za pobyt w placówce, nie ma obowiązku przyznania zwolnienia, ale ma takie prawo. Fakultatywność orzeczenia o zwolnieniu z odpłatności zależna jest od sytuacji materialnej i rodzinnej osób zobowiązanych do opłat. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w przepisie wymienione jedynie przykładowo. Każdorazową decyzję rozstrzygającą o wniosku o przyznanie zwolnienia organ winien uzasadnić w sposób pozwalający prześledzić tok rozumowania organu i poznać kryteria podjęcia danej decyzji. Sądowa kontrola decyzji opartych na uznaniu administracyjnym polega na sprawdzeniu, czy organ nie nadużył przyznanej mu przez ustawodawcę swobody orzekania w sprawie, czyniąc rozstrzygnięcie dowolnym (por. wyrok WSA w Białymstoku z 11 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bk 815/18).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt kontrolowanej sprawy należy zauważyć, iż organ tak pierwszoinstancyjny, jak i odwoławczy nie rozpoznał istoty sprawy. Rozważania organów koncentrują się na przytoczeniu faktów i ich już lakonicznym odniesieniu do przywoływanych przepisów prawnych mających zastosowanie w sprawie, o czym szerzej powyżej.

O ile trafne są rozważania organów odwoławczego dotyczące obowiązku ponoszenia przez zstępnych opłat za pobyt osoby umieszczonej w DPS, który nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej DPS, to już nietrafne, albowiem nieuzasadnione jest stanowisko, iż relacje osoby obowiązanej do odpłatności z osobą umieszoną w DPS pozostają de facto bez znaczenia dla ustalenia odpłatności. Wskazania wymaga przy tym, że pomimo uznania powyższych okoliczności za udowodnione organy pominęły, że okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej a jego pensjonariuszem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów. Wśród argumentacji mającej przemawiać za tym stanowiskiem podnosi się, że art. 64 u.p.s. (a zwłaszcza jego punkt 2), mimo, że przewiduje otwarty katalog przesłanek, wskazuje, iż ustawodawca pod pojęciem okoliczności uzasadniających zwolnienie z opłat rozumiał okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej. Po drugie zwraca się uwagę, że zmiany wprowadzone w treści przepisów art. 64 i 64a u.p.s. w latach 2015 i 2019 świadczą o tym, że ustawodawca dostrzegł konieczność uwzględnienia przy nakładaniu obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej relacji między jego pensjonariuszem a osobą zobowiązaną. Zauważyć także należy, że sposób przeprowadzenia postępowania przez organy w niniejszej sprawie jest odmienny od tego, co wynika z zaprezentowanego wyżej stanowiska.

Sąd podziela w tej sytuacji pogląd zaprezentowany przez WSA w Lublinie w wyroku z 26 listopada 2020 r., sygn. II SA/Lu 363/20, gdzie przyjęto, że wymaganie w każdym wypadku orzeczenia sądu powszechnego, w tym także od osób dojrzałych, w sposób nieuzasadniony różnicowałoby sytuację dwóch grup podmiotów (wnioskodawców) - tych, którzy uzyskali stosowny wyrok sądu powszechnego i tych, którzy nie ze swojej winy takiego wyroku nie posiadają i obecnie już nie mogą go uzyskać. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd w przytoczonej wyżej sprawie, często brak wyroku może wynikać z przyczyn niezależnych od danej osoby, zwłaszcza jeżeli do czynów karalnych dochodziło w okresie gdy była ona małoletnia. Z powództwem o pozbawienie władzy rodzicielskiej występuje wówczas drugi rodzic, a nie małoletni samodzielnie. Trudno też wymagać od osoby małoletniej, by składała zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa przeciwko rodzicowi. Może to być wykluczone lub utrudnione nie tylko z racji wieku, polegania na decyzji drugiego z rodziców, ale także z rozmaitych okoliczności zaistniałych w danym przypadku, w tym choćby lęku czy zastraszenia.

W ocenie Sądu nie ma podstaw do przyjęcia, że przepis art. 64 u.p.s. wyklucza uznanie za "szczególną" okoliczność tę dotyczącą relacji i więzi między członkami rodziny. W przypadkach wyjątkowych, w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia, o którym mowa w art. 64a u.p.s., winna istnieć możliwość oceny więzi rodzinnych i okoliczności sprawy w oparciu o art. 64 u.s.p., co oznacza, że stosunki rodzinne między mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie. Wskazać należy, że katalog przypadków wymieniony w art. 64 u.p.s. nie ma charakteru zamkniętego, na co wskazuje użycie zwrotu "w szczególności" lub posłużenie się przesłanką wystąpienia "uzasadnionych okoliczności" czy terminem "zwłaszcza". W art. 64 u.p.s. ustawodawca zawarł szeroki katalog okoliczności, w szczególności dotyczących sytuacji majątkowej ale także osobistej osoby ubiegającej się o zwolnienie z opłat. Te inne okoliczności nie wymienione w art. 64 u.p.s. powinny mieć charakter obiektywny, wyjątkowy i nadzwyczajny (por. m.in. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 16 października 2019 r., sygn. akt II SA/Go 390/19, wyrok WSA w Warszawie z 25 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 1135/20).

Zdaniem Sądu trafnie zwrócił uwagę w swoich rozważaniach WSA w Lublinie we wspomnianym wyżej wyroku z 26 listopada 2020 r., że podstawowa różnica między przepisami art. 64 i 64a u.p.s. dotyczy wyłącznie obligatoryjności bądź fakultatywności zwolnienia z odpłatności i zakresu zwolnienia – w całości bądź w części. O ile sąd powszechny pozbawi prawomocnym orzeczeniem władzy rodzicielskiej rodzica (bądź zostanie wydany wyrok karny, o którym mowa w art. 64a u.p.s.), organ pomocy społecznej na wniosek osoby zobowiązanej do uiszczania odpłatności za pobyt tego rodzica w domu pomocy społecznej, ma obowiązek w całości zwolnić tę osobą z odpłatności. W razie przedstawienia takiego wyroku przez wnioskodawcę organ pomocy społecznej nie jest uprawniony do dokonywania odmiennych ustaleń, a w konsekwencji do prowadzenia postępowania dowodowego. Z kolei w przypadkach określonych w art. 64 u.p.s. organ pomocy społecznej może, w granicach uznania, zwolnić z odpłatności w całości lub w części – gdy stwierdzi istnienie szczególnie uzasadnionych okoliczności.

W tym miejscu przyjdzie również wskazać, że skład orzekający w pełni akceptuje stanowisko wyrażone przez WSA w Opolu w wyroku z 11 maja 2021 r., sygn. akt II SA/Op 208/21, że skoro nie zawarto umów o odpłatność za pobyt w DPS, to kwestię odpłatności za pobyt w tej placówce należało rozstrzygnąć decyzją administracyjną w stosunku do wszystkich osób zobowiązanych wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej. Jakkolwiek można się zgodzić z twierdzeniem, że ustawodawca nie nakazał obciążania obowiązkiem uiszczenia opłat wszystkich zstępnych, to jednak nie można zgodzić się z tym, że organ administracji w sposób arbitralny może dokonać wyboru osoby spośród osób zobowiązanych do ponoszenia tej opłaty wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej i tylko w stosunku do niej prowadzić postępowanie – jak miało to miejsce w niniejszej sprawie. Jak wskazano powyżej nie wiadomo ani w jaki sposób organ ustalił stan cywilny pensjonariusza, ani także ilu zstępnych posiada. Wprawdzie strona wskazuje na siebie i przyrodniego brata, ale nie zostało to w pełni udokumentowane np. wyciągami z rejestru stanów cywilnego czy danych ewidencyjnych PESEL pensjonariusza. Nie wiadomo także czy były prowadzone i jak zakończyły się postępowania w stosunku do obowiązanych ustawowo do partycypowania w kosztach pobytu ojca strony. Sąd ten – odwołując się do ugruntowanego w tej materii orzecznictwa sądowoadministracyjnego, z którym utożsamia się skład orzekający w niniejszej sprawie – w przytoczonym powyżej wyroku zasadnie wskazał, że w takiej sytuacji organ powinien prowadzić postępowanie jednocześnie w stosunku do wszystkich osób należących do tego samego kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Osoby te powinny być zawiadomione o wszczęciu postępowania i powinny być stronami tego postępowania, a także ich wszystkich powinna dotyczyć decyzja wydana w sprawie ustalenia obowiązku odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej bez względu na to czy finalnie obowiązek będzie ustalony wszystkim wymienionym podmiotom, niektórym lub jednemu z nich (zob. wyrok WSA w Warszawie z 21 września 2017 r., sygn. akt I SA/Wa 704/17 i z 27 czerwca 2018 r., sygn. akt VIII SA/Wa 198/18, wyrok WSA w Rzeszowie z 16 lutego 2021 r., sygn. akt II SA/Rz 1307/20, wyrok WSA w Poznaniu z 14 kwietnia 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 261/21, CBOiS).

Z powyższego, na co zwrócono uwagę, wynika, że art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej wprowadza konstrukcję współuczestnictwa materialnego (wielości stron) w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy połecznej. Oznacza to, co pominęły orzekające w spawie organy obu instancji, że prowadząc postępowanie w tym przedmiocie, organy powinny jako strony tego postępowania ustalić wszystkie osoby mieszczące się w kręgu osób wymienionych w art. 61 ust. 1 pkt 2 tej ustawy oraz ustalić ich sytuację materialną, a w szczególności spełnianie lub niespełnianie przez te osoby kryterium dochodowego. Stan faktyczny rozpoznawanej sprawy tworzy bowiem sytuacja materialna, rodzinna, społeczna wszystkich osób pozostających w kręgu potencjalnie zobowiązanych do pokrycia opłaty za pobyt w DPS. Ustalenie tego istotnego elementu stanu faktycznego jest miarodajne dla określenia in concreto osoby lub osób zobowiązanych do poniesienia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej oraz wysokości tej odpłatności przypadającej na osobę (osoby) zobowiązaną. W konsekwencji organ winien wydać jedną decyzję w stosunku do wszystkich tych osób, mając na względzie ograniczenia wynikające z art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. W stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy organ pierwszej instancji ustalił, że skarżący nie jest jedynym zstępnym. Jednak organ ten nie ustalił i nie uwzględnił sytuacji materialnej (a w szczególności kryterium dochodowego) i tego obowiązanego. Osoba ta nie była stroną postępowania w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, nie była również adresatem wydanej decyzji. Organ nie wyjaśnił czy i w jakim stopniu jej sytuacja materialna wpływa na możliwość i wysokość obciążenia skarżącego odpłatnością za pobyt ojca w DPS, przez co naruszono nie tylko zakres podmiotowy regulacji art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej ale także określone w art. 7 i art. 77 K.p.a. zasady ustalania stanu faktycznego sprawy.

Jednocześnie wskazania wymaga, że zwolnienie w tych, wymienionych powyżej przypadkach, następuje po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, na zasadzie uznania administracyjnego (o czym świadczy stwierdzenie "można zwolnić"), a orzeczenia, o których mowa w art. 64 pkt 5 i 6 u.p.s. mają charakter wyłącznie dowodowy i w świetle ustalonych przez organ innych okoliczności, w tym po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, orzeczenia te mogą, ale nie muszą, skutkować uwzględnieniem wniosku (nie mają dla organu – jak w przypadku art. 64a u.p.s. – charakteru wiążącego; por. też podobnie WSA w Rzeszowie w wyroku z 25 czerwca 2020 r., sygn akt II SA/Rz 302/20 oraz WSA w Łodzi w wyroku z 29 września 2016 r., sygn. akt II SA/Łd 366/16). WSA w Rzeszowie w wyroku z 12 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18 trafnie podniósł, a Sąd orzekający w sprawie niniejszej to stanowisko podziela, że wydźwięk art. 64a u.p.s. powoduje, iż stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem a zobowiązanym do ponoszenia opłaty, muszą odgrywać znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienia z opłaty. Dla ustawodawcy formułującego przepisy ustawy o pomocy społecznej o stosowaniu ulgi w odpłatności nie liczy się jedynie pokrewieństwo, czy sytuacja materialna osoby wnoszącej o zwolnienie. Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 pkt 2 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, tak aby nie ograniczać zobowiązanych w możliwości odwoływania się do nich. Zawarcie w tej normie katalogu otwartego oznacza, że strona ma prawo dowodzić istnienia wszystkich przesłanek, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej kosztami pobytu w DPS – uzasadnione okoliczności. Ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w DPS do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, nie jest zasadne na gruncie oczywiście otwartego katalogu okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi.

Konkludując, w ocenie Sądu decyzje organów obu instancji zostały wydane w oparciu o błędną wykładnię art. 64 u.p.s. i art. 64a u.p.s. i błędne uznanie, że okoliczności, na które powołuje się wnioskodawca w postaci jego relacji z ojcem, mające swe źródło w nieakceptowanych moralnie i prawnie zachowaniach tego ostatniego, nie mieszczą się w ustawowych przesłankach zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej w całości lub w części. Zdaniem Sądu przypadki uprawniające do zwolnienia zostały w art. 64 (a także samym pkt. 2) u.p.s. wymienione jedynie przykładowo. Otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłat wraz z dodanym w roku 2015 przepisem art. 64a (uzupełnionym w roku 2019), winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w domu pomocy społecznej również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem. Stwierdzone przez Sąd naruszenia prawa materialnego i procesowego, jakich dopuściły się organy obu instancji uzasadniają uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

Z tych wszystkich względów, wobec faktu, iż zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji, wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego, jak i procesowego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, orzekł jak w sentencji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a.