Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 359/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2012-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ulgi podatkowe
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Gerard Czech Sędzia WSA Grzegorz Gocki Protokolant starszy sekretarz sądowy Maria Żymańczyk po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 23 listopada 2012 r. sprawy ze skargi K. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 31 lipca 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy oddala skargę


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 7 listopada 2011r. K. O. (dalej skarżący, wnioskodawca, zobowiązany) powołując się na trudną sytuację materialną zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres 01.07.2006r. – 22.06.2011r.

Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie decyzją z dnia 28 grudnia 2011r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu odmówił - na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009r., Nr 205, poz. 1585 ze zm.) – dalej jako: [u.s.u.s.] – umorzenia należności z tytułu składek w łącznej wysokości 60.813,64 zł.

Z ustaleń organu wynikało, iż K. O. w okresie od 01.04.2000r. do 21.06.2011r. prowadził działalność gospodarczą. Jako płatnik składek we wskazanym okresie nie dopełnił obowiązku wynikającego z art. 47u.s.u.s., zgodnie z którym zobowiązany był obliczać, potrącać, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy.

Poddając ocenie zgromadzony materiał dowodowy, organ uznał, iż w przypadku wnioskodawcy nie wystąpiła całkowita nieściągalność, o której mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Wskazał, iż w stosunku do istniejącego zadłużenia nie zostało wszczęte postępowanie egzekucyjne, a zatem nie można ocenić jego skuteczności, a tym bardziej stwierdzić całkowitej nieściągalności. Jednocześnie podjęte na skutek złożonego wniosku czynności pozwoliły na ustalenie, że skarżący od 22.06.2011r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Aktualnie znajduje się na utrzymaniu małżonki P. O., z którą po zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej zawarł majątkową umowę małżeńską (nr rep. A: [...]).

Pomimo trudnej sytuacji materialnej skarżący nie był i nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, jako osoba bezrobotna. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej, wskazano zobowiązanie wobec m. in. Urzędu Skarbowego, co zostało potwierdzone pismem z dnia 05.12.2011r. Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. Jednocześnie wskazano, iż zobowiązany nie korzysta z pomocy finansowej i rzeczowej świadczonej przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej. Organ ustalił również, iż skarżący jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki Opel Kadett 1.3 (rok produkcji 1985).

Sytuację skarżącego oceniono również przez pryzmat przepisu art. 28 ust. 3a u.s.u.s., z którego wynika, że umorzenie należności z tytułu składek może nastąpić również w uzasadnionych przypadkach, nawet pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przypadki te sprecyzowane zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) – dalej jako: [rozporządzenie]. W tej kwestii organ wyjaśnił, że chodzi w nim o sytuacje szczególne, wobec zaistnienia których uregulowanie wymaganych należności pozbawiłoby wnioskodawcę i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych lub zaistnienie innych nadzwyczajnych okoliczności (przewlekła choroba uniemożliwiająca uzyskiwania dochodów, powstanie strat z przyczyn niezawinionych), które w praktyce uniemożliwiają pokrycie powstałych zaległości.

W ocenie organu zgromadzony materiał dowodowy nie dawał także podstaw do stwierdzenia, że dłużnik spełnia przesłankę ubóstwa, albowiem przejściowe problemy finansowe nie mogą stanowić podstawy do automatycznego umorzenia należności i powołał się na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w oparciu o art. 28 u,s.u.s. W ocenie organu istnieją realne szanse, że sytuacja finansowa zobowiązanego ulegnie poprawie.

W dalszych rozważaniach organ uznał, że skarżący nie wykazał, aby poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, iż opłacenie należności z tytułu składek mogłoby go pozbawić możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej. Stwierdził również, że wnioskodawca nie wykazał, iż w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej istniała konieczność rezygnacji z dalszego jej prowadzenia na rzecz sprawowania całodobowej systematycznej opieki nad przewlekle i obłożnie chorym członkiem rodziny, która to opieka uniemożliwiałaby zobowiązanemu uzyskiwanie dochodów. Zdaniem organu, co prawda dłużnik wskazywał, iż posiada dolegliwości zdrowotne związane z nerwicą depresyjno-lękową, jednakże poza zaświadczeniem z Centrum Psychoedukacji i Terapii nie przedstawił dokumentów świadczących o tym, iż miały one wpływ na prowadzenie działalności gospodarczej, jej likwidację, czy powstanie zadłużenia. Nie przedstawiono również żadnych dokumentów dotyczących kosztów związanych z leczeniem.

Końcowo organ wskazał, że za odmową umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek przemawiał także interes społeczny w postaci zapewnienia dochodów budżetu państwa, z których jest zapewniana bieżąca ochrona ubezpieczeniowa. Umorzenie zaległości jest instytucją wyjątkową, gdyż zasadą jest płacenie składek na ubezpieczenia społeczne. W ocenie Zakładu, umorzenie należności z tytułu składek w niniejszej sprawie naruszałoby konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości, tym samym stawiałoby płatnika w uprzywilejowanej pozycji względem płatników rzetelnie wywiązujących się ze swoich podstawowych obowiązków.

Zatem, z uwagi na brak przesłanek określonych w art. 28 u.s.u.s. tj. brak stwierdzenia nieściągalności w postępowaniu egzekucyjnym, a także możliwość poprawy sytuacji materialnej poprzez podjęcie zatrudnienia, w ocenie organu uzasadnia odmowę udzielenia ulgi w postaci umorzenia należności.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją, działając w imieniu męża P. O. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym ponowiła uprzednią argumentację dotyczącą aktualnej, trudnej sytuacji rodzinnej i finansowej, przemawiającej za zasadnością udzielenia skarżącemu pomocy poprzez uwzględnienie wniosku. Wyjaśniła przy tym, iż działając w imieniu męża dokonała wszelkich formalności rozwiązując firmę w Urzędzie Miasta i Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych. Jej zdaniem sam fakt figurowania męża w ewidencji działalności gospodarczej, bez jej faktycznego prowadzenia od lipca 2006r. nie powinien rodzić obowiązku opłacania składek. Wskazano także, iż czynności egzekucyjne Sądu Rejonowego w K. zmierzające do odzyskania należności przez okres blisko 3 lat nie przyniosły pozytywnego skutku, ponieważ zobowiązany nie pracuje. Ponadto podkreślono, iż za okres od 07/2006 do 06/2011 nie zostały złożone deklaracje rozliczeniowe w ZUS co powoduje, że zobowiązany nie powinien zostać objęty składkami za w/w okres.

Odnosząc się do kwestii ruchomości małżonka zobowiązanego wskazała, że wrak samochodu osobowego marki Opel Kadet został sprzedany na części obcokrajowcowi. Natomiast w przypadku podjęcia zatrudnienia zobowiązany w pierwszej kolejności winien zapewnić utrzymanie rodzinie – 6 letniej córce.

P. O. aktualnie pozostaje ze zobowiązanym w związku małżeńskim przez co nie ma on przysądzonych alimentów. Dodatkowo podkreślono, iż w przypadku umorzenia przez ZUS przedmiotowych należności oraz podjęcia przez zobowiązanego zatrudnienia rozważa ona możliwość wystąpienia na drogę sądową o rozwód i przyznanie alimentów na córkę K. O., co wpłynie negatywnie na psychikę dziecka.

Ponadto podniesiono, iż materiał dowodowy zebrany przez Zakład nie obejmuje całego okresu wskazanego w decyzji organu I instancji z dnia 28.12.2011r. w związku z czym ZUS winien wystąpić do Urzędu Skarbowego w K. z wnioskiem o podanie wysokości uzyskiwanego dochodu przez zobowiązanego w latach 2006 i 2007.

Zaskarżoną decyzją z dnia 31 lipca 2012 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 83 ust. 4 u.s.u.s. utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W toku ponownego rozpoznania sprawy, dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego przez pryzmat przesłanek całkowitej nieściągalności opisanych w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jak też przesłanek wskazanych w § 3 rozporządzenia organ przytoczył te same okoliczności faktyczne w zakresie stanu dochodów i majątku, sytuacji rodzinnej i zdrowotnej skarżącego, na które wskazywał organ I instancji.

W pierwszej kolejności wyjaśniono, iż Zakład nie ma obowiązku występować do Naczelnika Urzędu Skarbowego z wnioskami o udzielenie informacji o wysokości uzyskiwanych dochodów przez dłużników za okresy, które są tożsame z okresem zadłużenia wskazywanym w decyzjach I instancji. Wskazano, iż Zakład jest w posiadaniu pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. z dnia 1 lipca 2009r. z którego wynika, że zobowiązany nie składał zeznań rocznych za lata 2006-2007.

Odnosząc się do sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego przez pryzmat mających zastosowanie przepisów art. 28 ust. 2 u.s.u.s. organ odwoławczy uznał, iż wobec wnioskodawcy nie zachodzą przesłanki świadczące o całkowitej nieściągalności. Wskazał on bowiem na aktualnie prowadzone postępowanie egzekucyjne, które w jego ocenie nie daje podstaw by stwierdzić brak majątku, z którego można dochodzić przedmiotowych należności.

Opierając się na zebranym materiale dowodowym organ doszedł do przekonania, iż wnioskodawca nie wykazał w dostateczny sposób, iż podjęcie spłaty z tytułu składek w oczywisty sposób zagrozi zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych jego bądź członków jego rodziny. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie zostały przedstawione żadne dowody potwierdzające bieżące wydatki związane z utrzymaniem mieszkania. Z kolei przesłana w dniu 15 maja 2012r. odpowiedź z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. nie potwierdziła by w przedmiotowej sprawie zachodziły szczególnie uzasadnione okoliczności przemawiające za umorzeniem zadłużenia z tytułu składek. Stanowi ona jedynie informację, iż mimo próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego wysłanego wezwania za potwierdzeniem odbioru nie udało się nawiązać kontaktu z K. O.

W związku z powyższym, Zakład oparł się na oświadczeniu małżonki P. O. z dnia 17 stycznia 2012r., z którego wynikało, iż zobowiązany prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną P. O. i małoletnią córką K. O. Małżonka uzyskuje dochód z tytułu zatrudnienia w Z S.A. w K. w wysokości 4 618,68zl brutto miesięcznie (dane za okres od 01/2012 do 05/2012 ). Skarżący aktualnie pozostaje na utrzymaniu żony, która ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego na poziomie ok. 700,00 zł miesięcznie. Zobowiązany nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej i nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych.

Według zgłoszenia danych o członkach rodziny dla celów ubezpieczenia zdrowotnego (ZUS ZCNA) skarżący od dnia 22.01.2009r. jest zgłoszony w zakładzie pracy żony.

Oceniając zgromadzony materiał pod kątem przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 rozporządzenia organ nie stwierdził podstaw do udzielenia żądanej ulgi.

Wskazano, iż przesłankę umożliwiającą umorzenie należności stanowi jedynie sytuacja, w której występuje brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych zobowiązanego i jego rodziny, na co w ocenie Zakładu składają się opłaty za mieszkanie, wyżywienie czy możliwość korzystania z bezpłatnej opieki medycznej, którą rodzina zobowiązanego ma zapewnioną. Ze złożonego oświadczenia wynikało natomiast, że skarżący nie ponosi żadnych wydatków związanych z utrzymaniem, a dochód przypadający na jednego członka rodziny strony przekracza próg minimum socjalnego.

W ocenie organu zobowiązany nie przedstawił niezbędnych informacji do rzetelnej oceny jego sytuacji, a zwłaszcza nie wyjawił gdzie mieszka podając adres, pod którym zamieszkują rodzice zobowiązanego. Wnioskodawca jest w okresie aktywności zawodowej (35 lat) zatem w wieku umożliwiającym aktywne poszukiwanie i podjęcie oficjalnego zatrudnienia. Co prawda aktualna sytuacja dłużnika nie pozwala na uregulowanie należności w krótkim okresie czasu niemniej jednak zdaniem organu nie oznacza ona automatycznego przyzwolenia na umorzenie należności i nie przesądza o braku możliwości spłaty istniejącego zadłużenia w dłuższym okresie czasu.

Organ odwoławczy wykluczył również istnienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Podkreślił, że skarżący nie udowodnił ani nie wskazał, iż zdarzenia takie wystąpiły w trakcie prowadzonej działalności gospodarczej i miały negatywny wpływ na jej prowadzenie.

Wskazano także, że skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających, iż w okresie prowadzenia działalności gospodarczej przewlekle chorował, a występujące schorzenia były przyczyną rezygnacji z dalszego prowadzenia tej działalności. Nie udowodnił również istnienia konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, która to opieka uniemożliwiłaby mu uzyskiwanie dochodów. Nadto nie udowodniono, że aktualnie zobowiązany ze względu na stan zdrowia wymaga całodobowej, systematycznej opieki osoby trzeciej lub występujące stany chorobowe uniemożliwiają dalsze zatrudnienie. W załączonej dokumentacji brak jest dowodów, że istnieją medyczne przeciwwskazania do podjęcia zatrudnienia choćby czasowego przez zobowiązanego. Skarżący nie przedstawił orzeczenia stwierdzającego wobec niego częściową czy całkowitą niezdolność do pracy lub orzekającego stopień niepełnosprawności, kart leczenia szpitalnego, faktur potwierdzających ponoszenie wydatków związanych z leczeniem. Przedłożona dokumentacja lekarska nie potwierdza braku możliwości zarobkowania, a jedynie wskazuje, że skarżący korzystał z poradnictwa i konsultacji psychologicznej.

Końcowo organ podkreślił, iż opłacanie składek jest obowiązkiem przedsiębiorcy wobec państwa, natomiast umorzenie zaległości powoduje bezpowrotną utratę dochodów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, co może negatywnie wpływać na stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Zaznaczono również, iż obowiązek opłacania należnych składek na ubezpieczenia społeczne dotyczy wszystkich płatników składek, bez względu na wysokość osiąganych dochodów. Dlatego też za chybiony uznano argument, jakoby fakt figurowania K. O. w ewidencji działalności gospodarczej bez jej faktycznego prowadzenia (od lipca 2006r.) był okolicznością uzasadniającą zwolnienie skarżącego z obowiązku opłacania składek za ten okres. Także fakt, iż skarżący nie złożył deklaracji rozliczeniowych w ZUS za okres od 07/2006 do 06/2011 w związku z czym nie powinien zostać objęty składkami za wskazany okres nie mógł być przez Zakład uznany za zasadny. Wyjaśniając tę kwestię organ wskazał, iż w sytuacji, gdy płatnik składek sam nie dokona w terminie złożenia deklaracji rozliczeniowej Zakład z urzędu zobowiązany jest do dokonania wymiaru składek w wysokości wynikającej z ostatnio złożonej deklaracji rozliczeniowej. Wykreślenie prowadzonej przez wnioskodawcę działalności z ewidencji działalności gospodarczej nastąpiło z dniem 22 czerwca 2011r. zatem do tego okresu zobowiązany winien opłacać składki.

W dalszej kolejności podkreślono, iż ze względu na rok produkcji ruchomość, której współwłaścicielem jest zobowiązany (samochód osobowy marki Opel Kadett) nie spełnia wymogów do dokonania zastawu skarbowego. Z kolei składki na ubezpieczenie posiadają status należności publiczno-prawnych, dlatego też nie może mieć miejsca sytuacja, w której organ administracji państwowej będzie rezygnował ze swoich wierzytelności na rzecz zobowiązań cywilno-prawnych wynikających np. z zawartych umów o udzielenie kredytów bądź pożyczek. Jednocześnie wskazano na wyjątkowy, bo odbiegający od zasady powszechności opłacania składek, charakter decyzji o umorzeniu, wymagający skonfrontowania interesu publicznego z ważnym interesem płatnika postrzeganym obiektywnie, wynikającym z nadzwyczajnych zdarzeń o charakterze losowym. Taka sytuacja, zdaniem organu, w rozpatrywanej sprawie nie miała miejsca.

W konkluzji stwierdzono, iż przejściowe trudności finansowe wnioskodawcy nie mogą stanowić podstawy do automatycznego umorzenia należności. Zobowiązany nie wykazał bowiem, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Od kilku lat ma on zagwarantowane utrzymanie oraz zapewnione inne niezbędne potrzeby życiowe. Istnieje także realna możliwość podjęcia przez skarżącego pracy zarobkowej oraz możliwość zawarcia z ZUS układu ratalnego. Zobowiązany w żaden sposób nie wykazał, aby w dążeniu do uzyskiwania dochodów podejmował jakiekolwiek starania o zatrudnienie. Nie przedstawił także żadnych trudności w tym zakresie.

Reasumując stwierdzono, iż odmowa umorzenia należności wynika z niestwierdzenia całkowitej nieściągalności, braku wykazania przez skarżącego by opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych oraz fakt, że umorzenie należności miałoby wpływ na przyszły wymiar świadczeń wypłacanych przez ZUS, zatem naruszałoby słuszny interes obywatela.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż organ błędnie zinterpretował przesłankę całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. oraz niewłaściwie uznał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia składek niezależnych od całkowitej nieściągalności, opisane w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w związku z art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Skarżący podkreślił także, iż nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z P. O., a będąc osobą chorą na neurastenię, nerwicę z atakami paniki i agorafobii, nie jest w stanie realizować ról społecznych, w tym, podjąć zatrudnienia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując całość dotychczasowej argumentacji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę administracji publicznej według kryterium legalności, a więc zgodności z prawem. Dotyczy to również decyzji wydawanych w następstwie wniosku płatnika składek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, przy czym kontrola ta jest sprawowana przez pryzmat zgodności z przepisami prawa procesowego i materialnego. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a)-c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) - dalej jako: [p.p.s.a.] zaskarżona decyzja podlega uchyleniu w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia prawa w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

W niniejszej sprawie obowiązkiem organu było ustalenie stanu faktycznego sprawy z punktu widzenia kryteriów przewidzianych w materialnoprawnej podstawie rozstrzygnięcia. Zakres postępowania dowodowego zdeterminowany jest bowiem przesłankami wynikającymi z norm prawa materialnego, na których oparte jest żądanie strony, a następnie treść rozstrzygnięcia organu.

W tym zakresie wskazać należy, że stanowiący podstawę umorzenia należności z tytułu składek, prawidłowo przywołany przez organy jako materialnoprawna podstawa rozstrzygnięcia przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. (mający z mocy art. 32 tej ustawy zastosowanie także składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych) stanowi, iż należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W ust. 3 wskazano natomiast, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi wówczas, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ustawodawca przewidział nadto w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. możliwość umarzania przez ZUS należności z tytułu składek w uzasadnionych przypadkach, mimo braku całkowitej nieściągalności, w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Korzystając z upoważnienia ustawowego (art. 28 ust. 3b) Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w § 3 ust. 1 rozporządzenia określił przesłanki umarzania należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślić jednocześnie należy, że w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust.1, ust. 2 i ust. 3a w związku z § 3 rozporządzenia, mamy do czynienia z uznaniem administracyjnym, bowiem ustawodawca w ust. 1 art. 28 wyraźnie wskazuje, że należności te "mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład. Sformułowanie "mogą być umarzane" znalazło się także w art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. Oznacza to, że organ przy ustalonym stanie faktycznym ma możliwość wyboru przy podejmowaniu decyzji i nawet gdy spełnione zostaną przesłanki warunkujące umorzenie należności, organ może, ale nie musi ich umorzyć. Zakład ma bowiem, stosownie do wskazanych przepisów możliwość, a nie obowiązek umorzenia należności. Odwołać się w tym miejscu należy do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że przepis art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust.3 u.s.u.s., może, ale nie musi umorzyć zaległości.

W takich przypadkach, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji ogranicza się do zbadania, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem.

Zatem Sąd bada, czy postępowanie przeprowadzono zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, w myśl której organy zobligowane są do podjęcia wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego zwanej dalej k.p.a.). Nadto, czy dowody oceniono zgodnie z zasadą swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.) i czy zapewniono stronie czynny udział w postępowaniu (art. 10 k.p.a.) oraz czy wydane decyzje odpowiadają wymogom określonym w art.107 § 3 k.p.a., w szczególności czy uzasadnienie decyzji wskazuje przyczyny, dla których organ nie zastosował instytucji umorzenia istniejącej zaległości.

Pokreślić jednocześnie należy, iż organ powinien wnikliwie rozważyć kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z instytucji umorzenia oraz ewentualne okoliczności uzasadniające zakres jej zastosowania. Brak prawidłowego uzasadnienia takiej decyzji uniemożliwia jej właściwą kontrolę ze strony sądu (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 24 lutego 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 2715/08 i wyrok z dnia 17 września 2009r. sygn. akt V SA/Wa 226/09 - dostępne w Internecie; wyrok NSA z dnia 7 stycznia 2003 r., sygn. akt I SA 1320/01, wybór LEX nr 137809).

Reasumując, sądowa kontrola legalności takiej decyzji sprowadza się do oceny prawidłowości przeprowadzonego postępowania oraz badania formalnego decyzji, a nie oceny zasadności jej wydania. W przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy w sposób prawidłowy, z zachowaniem reguł wynikających z k.p.a. oraz przepisów prawa materialnego, przeprowadzono postępowanie i czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast Sąd nie rozstrzyga o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, bowiem o tym decyduje organ administracji publicznej w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego.

Badając zaskarżoną decyzję w tak zakreślonych ramach prawnych Sąd uznał, że w kontrolowanej sprawie organy ubezpieczeniowe prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy i dokonały jego trafnej oceny prawnej. Dotyczy to w szczególności ustaleń o wysokości dochodów w rodzinie skarżącego, jego stanu rodzinnego, liczbie osób pozostających na utrzymaniu, stanu majątkowego, oraz ciążących na skarżącym obciążeń z tytułu zaległości podatkowych. Tym samym organy wypełniły obowiązki wynikające z art. 7 k.p.a., a polegające na podejmowaniu z urzędu lub na wniosek strony wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, oraz z art. 77 § 1 k.p.a., który nakazuje organowi administracji zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego. Nie uchybiono zatem w tym zakresie przepisom normującym postępowanie dowodowe a zgromadzony materiał, zdaniem Sądu, został poddany swobodnej, a nie dowolnej ocenie z punktu widzenia przesłanek wypływających z art. 28 ust. 3 i 3 a u.s.u.s.

W oparciu o zebrany w ten sposób materiał dowodowy organ ustalił, że K. O. prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe z żoną P. O., mając na utrzymaniu małoletnia córkę. Skarżący jest aktualnie bezrobotny, pozostaje na utrzymaniu żony, która uzyskuje stały, regularny dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 4.618,68 zł (brutto). Rodzina ponosi stałe miesięczne wydatki w wysokości ok. 700,00 zł. Zobowiązany nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej, a także nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych. Dochód przypadający na jednego członka rodziny przekracza próg minimum socjalnego i pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, na które składają się opłaty stałe związane z prowadzonym gospodarstwem domowym (koszty energii elektrycznej, wody, ogrzewania, itp.) wyżywienie, środki czystości, odzież, leki. Stwierdzić w związku z tym trzeba, iż zobowiązany ma zagwarantowane zarówno utrzymanie jak i inne niezbędne potrzeby. Ponadto, od 22.01.2009 r. skarżący - będąc zgłoszony w zakładzie pracy małżonki -nabył uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego, w związku z czym ma on możliwość korzystania z bezpłatnej opieki medycznej.

Oceniając powyższe ustalenia zdaniem Sądu organ prawidłowo wskazał, iż obecna sytuacja materialna skarżącego co prawda nie pozwala na uregulowanie należności w krótkim okresie czasu, niemniej jednak nie daje podstawy do automatycznego przyzwolenia na umorzenie należności. Skarżący jest w wieku umożliwiającym aktywne poszukiwanie zatrudnienia (35 lat), przy tym w żaden sposób nie wykazał, aby w dążeniu do uzyskiwaniu dochodów podejmował jakiekolwiek starania o zatrudnienie, co zasadnie organ odczytał jako próbę świadomej rezygnacji z oficjalnego zatrudnienia w celu choćby uniknięcia postępowania egzekucyjnego.

Podkreślenia także wymaga, iż wobec skarżącego nie zostały wyczerpane możliwości realizacji nałożonego obowiązku składkowego. Jak wynika z akt sprawy aktualnie wobec zobowiązanego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. To ustalenie jest prawidłowe – materiał dowodowy nie pozwala na przyjęcie, że egzekucja jest bezskuteczna. Nadmienić przy tym należy, iż ustawowym obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Tym samym zasadnie Zakład nie mogąc stwierdzić braku majątku, z którego można dochodzić przedmiotowych zobowiązań nie znalazł przyczyn, dla których miałby przedwcześnie rezygnować ze swoich należności.

Zatem w sytuacji, gdy organ dostrzega jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, podjęte w ramach uznania administracyjnego, negatywne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie, nie może być uważane za dowolne.

Mając na uwadze powyższe okoliczności słusznie przyjęto, że żadna z enumeratywnie wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. przesłanek całkowitej nieściągalności nie została spełniona, a w konsekwencji brak było prawnej możliwości umorzenia należności w oparciu o to kryterium.

Organ zobligowany był wobec tego ustalić, czy skarżący wykazał, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w tym w szczególności przesłanki opisane w punktach od 1 do 3 par. 3 ust. 1 cytowanego rozporządzenia.

Wśród nich wymieniona została sytuacja, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1). Przy czym, przez pojęcie rodziny, jak to stanowi § 3 ust. 2 rozporządzenia, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące ze zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające ze zobowiązanym w faktycznym związku.

Mając na względzie ustalone okoliczności faktyczne sprawy prawidłowo stwierdzono brak przesłanki opisanej w pkt (1) rozporządzenia, wskazującej na sytuację, w której opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W tym względzie została przeprowadzona szczegółowa analiza stanu dochodów w rodzinie skarżącego. W wyniku tej analizy, jak już powyżej zauważono stwierdzono, iż skarżący nie uzyskuje dochodów, jest na utrzymaniu żony, która uzyskując stały dochód z wynagrodzenia za pracę, przekraczający próg minimum socjalnego pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tym samym wyklucza możliwość umorzenia należności w oparciu o tą przesłankę. Zwrócono również uwagę na bierną postawę skarżącego, który nie podejmując żadnych kroków zmierzających do uzyskania zatrudnienia uniemożliwia tym samym poprawę sytuacji materialnej. Zobowiązany nie był i nadal nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Podkreślić także należy, iż pomimo licznej korespondencji przesłanej w niniejszej sprawie skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających wystąpienie jakichkolwiek przeciwwskazań do podjęcia przez niego pracy zarobkowej. Organ uzasadniając swoje stanowisko zaznaczył także, że powszechnie obowiązującą zasadą jest opłacenie należności z tytułu składek w prawidłowej wysokości i określonym ustawowo terminie, a umorzenie z tytułu składek jest instytucją nadzwyczajną, dlatego też okoliczności, które spowodowały zaległości i wskazywane są jako przyczyna zaległości przez skarżącego, muszą posiadać tę samą cechę. Tego w rozpatrywanej sprawie skarżący nie wykazał.

Bez wątpienia stan faktyczny niniejszej sprawy nie dawał podstaw do rozważenia przesłanki opisanej w § 3 pkt 2 tego rozporządzenia, a zatem wystąpienia klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń, które to zdarzenia miałyby negatywny wpływ na sytuację skarżącego i jego rodziny, a tym samym wpływ na ich możliwości płatnicze i możliwość pozyskiwania dochodów. Okoliczności takich nie sygnalizował również skarżący, zatem sytuacja określona w pkt 2 § 3 ust. 1 rozporządzenia nie wystąpiła.

W oparciu o zebrany materiał dowodowy organ rozważył także możliwość umorzenia należności na podstawie przesłanki w postaci przewlekłej choroby zobowiązanego pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (§ 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia). W ocenie Sądu okoliczność ta – wbrew obciążającego stronę ciężaru dowodu – nie została w sposób dostateczny wykazana w toku postępowania. Skarżący nie przedłożył w tym zakresie dokumentacji medycznej określającej stan jego zdrowia, w tym pozwalającej na ocenę, czy dotknięty jest chorobą przewlekłą. W aktach przedmiotowej sprawy znajduje się bowiem zaświadczenie wystawione przez specjalistę psychoterapii i pomocy psychologicznej, które w żaden sposób nie może stanowić wystarczającego dowodu potwierdzającego fakt niezdolności skarżącego do pracy. Sąd wskazuje, że w przypadku tej przesłanki nie jest wystarczające samo wystąpienie takiej choroby, lecz musi być ona tego rodzaju, że – poza przewlekłym charakterem – pozbawia płatnika składek możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. "Pozbawienie" zawiera w sobie element trwałości, a tego rodzaju okoliczność w sprawie nie została przez skarżącego wykazana. Zgodzić się zatem należało z organem, iż w niniejszej sprawie skarżący nie wskazał dowodów potwierdzających, iż jego dolegliwości zdrowotne można zakwalifikować, jako przewlekłą chorobę uniemożliwiającą uzyskanie dochodu i pozwalającą na opłacenie należności w rozumieniu § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia.

Z przepisu powyższego wynika również, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny zostaje on pozbawiony możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Niewątpliwie jest to przesłanka, której nie sposób odnieść do sytuacji, w jakiej znajduje się zobowiązany.

Uzasadniając zaskarżoną decyzję organ nie pominął również podnoszonych przez skarżącego kwestii związanych z posiadaniem przez małżonków O.ch rozdzielności majątkowej i jej wpływu na odpowiedzialność zobowiązanego wobec ZUS.

Organ wyjaśnił także kwestie związane z obowiązkiem opłacania składek i dokonania jej wymiaru w sytuacji braku złożenia przez zobowiązanego deklaracji rozliczeniowych ZUS. Omówiono jednocześnie kwestie związane z obowiązkiem opłacania składek przy braku faktycznego prowadzenia działalności przez skarżącego.

Wskazać również należy, iż Sąd dokonuje oceny legalności zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stąd podnoszone przez małżonkę zobowiązanego kwestie natury osobistej nie mogły mieć wpływu na ocenę prawidłowości zaskarżonej decyzji.

W postępowaniu dotyczącym umorzenia należności ZUS-u oceniana jest aktualna sytuacja majątkowa, zdrowotna i rodzinna strony, natomiast jakiekolwiek zmiany tej sytuacji, w tym także związane z uzyskaniem rozwodu, czy alimentów na dziecko, mogą być podstawą do ponownego ubiegania się o udzielenie ulgi w spłacie zaległości wobec ZUS. Wniosek w tym zakresie może być ponawiany w razie zmiany sytuacji zdrowotnej lub bytowej osoby zainteresowanej i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego. W szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów skarżący może ponownie wystąpić do Zakładu z wnioskiem o umorzenie należności. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta bowiem z powagi rzeczy osądzonej.

W ocenie Sądu, orzekające w sprawie organy obu instancji, nie popełniły błędu uznając, że nie było podstaw do udzielenia wnioskowanej ulgi. W sposób logiczny i spójny uzasadniono, iż zebrany materiał dowodowy nie wykazał, że opłacenie należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dokonana przez organy ocena zgromadzonych w sprawie dowodów pod kątem przesłanek uzasadniających umorzenie należności pomimo braku całkowitej nieściągalności znajduje oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym i nie można zarzucić jej dowolności. Przy czym, przypomnieć należy, że nawet w przypadku ustalenia, że którakolwiek z tych przesłanek została spełniona, organ działa w granicach uznania administracyjnego, co oznacza, że może, lecz nie musi umorzyć należności.

Biorąc pod uwagę te wszystkie okoliczności, prawidłowo ustalone i rozpatrzone zgodnie z art. 7 i art. 77 k.p.a., zasadnie przyjęto w zaskarżonej decyzji, iż nie zostały w sprawie spełnione przesłanki umorzenia należności określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i w § 3 rozporządzenia. Prawidłowo ustalono brak całkowitej nieściągalności, jak też nieistnienie "uzasadnionych przypadków" udzielenia tej ulgi przewidzianych w art. 28 ust. 3 a u.s.u.s., a skonkretyzowanych w § 3 rozporządzenia.

Z przedstawionych powyżej przyczyn skargę jako nieuzasadnioną należało na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalić