Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 735/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-03-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1a pkt 2
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 marca 2022 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "Samorządowe Kolegium Odwoławcze" lub "organ"), po rozpoznaniu odwołania A. K., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza K. z dnia [...] czerwca 2021 r., nr [...]

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. Burmistrz K. odmówił przyznania A. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad babcią J. K. posiadającą orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ I instancji wskazał, że przyczyną odmowy jest fakt, iż niepełnosprawności u babci odwołującej nie powstała do 18 roku życia, a więc nie została spełniona przesłanka określona w art. 17 ust.1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r.").

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła A. K. podnosząc, iż nie zgadza się z przedmiotową decyzją gdyż sprawuje opiekę nad babcią.

W dalszej części uzasadnienia organ, po przytoczeniu treści przepisów prawa wskazał, iż w przedmiotowej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną J. K. wystąpiła jej wnuczka A. K.. Jak wynika z akt sprawy J. K. jest wdową i ma syna który pracuje i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. W świetle powyższego stanu faktycznego sprawy uprawnienie odwołującej do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad jej babcią legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może być rozpatrywane jedynie w odniesieniu do treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Organ wyjaśnił, iż jakkolwiek na odwołującej jako wnuczce ciąży wobec legitymującej się znacznym stopniem niepełnosprawności babci obowiązek alimentacyjny, o jakim mowa w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., to niewątpliwie przedmiotowy obowiązek alimentacyjny obciąża ją w dalszej kolejności. Aby uznać, że w świetle przepisów u.ś.r. obowiązek alimentacyjny przeszedł z zstępnych zobowiązanych w pierwszej kolejności na osoby będące zobowiązane w dalszej kolejności należy wykazać, że zachodzą wymienione wyżej okoliczności określone w art. 132 k.r.o. Ustalając zaś, czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., niespokrewnionej w pierwszym stopniu z osobą wymagająca opieki, przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. 1 a u.ś.r..

Organ podniósł, iż z akt sprawy wynika, że babcia odwołującej ma syna, który niewątpliwie zobowiązany jest do alimentacji przed odwołującą. Tym samym odwołującej przysługiwałoby prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyby syn J. K. nie byłby w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu, czego nie można stwierdzić w omawianej sytuacji. Nie chodzi tu tylko o brak możliwości sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną matką, ale także o brak możliwości dostarczania przez niego środków pieniężnych potrzebnych do zapewnienia odpowiedniej opieki przez inne osoby. Do podobnych wniosków doszedł także Naczelny Sąd Administracyjny wskazując, iż zawarte w art. 16a ust. 1 u.ś.r. uregulowanie prawne, iż osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu (wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1220/19, CBOSA). W analogicznie rozpoznanej sprawie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach stwierdził, że skoro dzieci niepełnosprawnej nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, obowiązek alimentacyjny nie może przejść na jej wnuczkę, zaś fakt zamieszkiwania z dala od matki, czy też podejmowanie zatrudnienia przez dzieci nie przesądzają o tym, że nie mogą sprawować opieki nad matką (zob. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 14 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/G1 1190/19, por. także wyrok WSA w Olsztynie z dnia 3 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/O) 850/19, CBOSA). Co więcej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia [...] lipca 2020 r. IV SA/Po [...] stwierdził, iż faktyczne sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie uprawnia do przyznania wnioskowanego świadczenia, gdy w relacji rodzinnej, znajdują się osoby zobowiązane do świadczeń alimentacyjnych przed skarżącą.

Organ zaznaczył, iż w niniejszej sprawie bezsporne jest, że żadna z opisanych powyższej okoliczności nie zachodzi, albowiem jak ustalił organ I instancji, wymagająca opieki J. K. ma syna, który pracuje i nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Skoro zatem syn babci odwołującej żyje i nie legitymuje się orzeczeniami o niepełnosprawności w stopniu znacznym, to już te okoliczności przesądzają o braku możliwości przyznania odwołującej świadczenia pielęgnacyjnego. Z woli ustawodawcy istnieje bowiem zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób zobowiązanych w dalszej kolejności w sytuacji istnienia osób zobowiązanych w pierwszej kolejności i dopiero ustalenie obiektywnych okoliczności uniemożliwiających realizowanie takiego obowiązku przez zobowiązanych w pierwszej kolejności.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniosła A. K. zarzucając jej:

- naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacji wobec babci, przysługuje sporne świadczenie;

- błędną wykładnię art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. polegającą na jego literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej, a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenia prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy osoba wymagająca opieki ma dzieci nielegitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych i niekwestionowanych względów dzieci te nie sprawują nad nią opieki;

- naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez skarżącego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki posiada bliższych zstępnych nielegitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do ustalenia czy wymienione osoby mogą sprawować opiekę nad babcią - co pozwoliło by na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony;

- naruszenie art. 71 ust. 1, art. 2 oraz art. 18 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu skargi Skarżąca po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy wskazała, iż zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, zaś art. 190 ust. 3 Konstytucji stanowi, że wchodzą one w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. W wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 Trybunał nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443, zatem wszedł w życie w tym właśnie dniu. Wobec tego uznać należy, że wydanie w sprawie orzeczeń w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia.

Skarżąca ponadto podniosła, iż Kolegium uzasadnienie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oparło na innej przesłance niż organ pierwszej instancji. Powoływanie się na inne przesłanki przez obie instancje (bez najmniejszej wzmianki na temat przesłanek instancji niższej) powoduje duży niepokój, niedoinformowanie strony, oraz wzbudza brak zaufania do urzędów.

Skarżąca podkreśliła, iż babcia miała 2 dzieci. Jej ojciec nie żyje, zaś jego 55-letniemu bratu zostało 9 lat do emerytury. Z powodu problemów zdrowotnych żony i dorosłej córki (która z przyczyn zdrowotnych nie podejmuje zatrudnienia) pracuje na etat i dodatkowo dorywczo, by móc im zapewnić odpowiednie leczenie i rehabilitację. Ponadto uczestniczy czynnie w procesie diagnostyki i leczenia, jeżdżąc z córką i żoną do lekarzy (ostatnio był z córką w klinice we W.). Nie jest w stanie ani osobiście ani finansowo świadczyć opieki nad babcią.

Skarżąca wyjaśniła, że organ wykluczył istnienie innych przesłanek, poza niepełnosprawnością w stopniu znacznym zobowiązanego w pierwszej kolejności, albo zakłada z góry, że takie przesłanki nie istnieją.

Skarżąca zwróciła uwagę, iż opieka nad babcią dla wuja jest de facto niemożliwa, ponieważ połączona z nadmiernymi trudnościami. Skarżąca wyjaśniła, że ani babcia, ani córka i żona wuja nie otrzymałyby opieki odpowiedniej do ich potrzeb. W ocenie Skarżącej nieludzie jest wybieranie czy pomóc córce czy matce w sytuacjim gdy istnieje inny członek rodziny, który taką pomoc mógłby sprawować bez szkody dla innych członków rodziny.

Skarżąca podkreśliła, iż trudno jest bowiem wymagać by dzieci pracujące zawodowo i będące w wieku zbliżającym je do emerytury, zrezygnowały z pracy zawodowej z powodu opieki nad matką, tym samym umniejszając tak swoje obecne, jak i przyszłe dochody, tj. wypracowywaną emeryturę, podczas gdy skarżąca, z racji wieku, mająca przed sobą wiele lat pozwalających na wypracowanie własnego zabezpieczenia finansowego gotowa jest do sprawowania opieki nad babcią.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz. U. poz. 491 z późn. zm.) w okresie od dnia 20 marca 2020 r. do odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono stan epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2.

Do dnia wyrokowania stan epidemii nie został odwołany. Zgodnie zatem z art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zmianami) w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu (ust. 2). Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (ust. 3).

Na mocy powołanego wyżej art. 15zzs4 zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej "P.p.s.a."), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego o utrzymaniu w mocy decyzji Burmistrza odmawiającej Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad babcią.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej dalej: "u.ś.r."), obowiązujące na dzień wydania zaskarżonej decyzji, a w szczególności art. 17 u.ś.r.

Wskazać więc należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z [...] października 2014 r., sygn. K [...], przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie. Z powyższych względów organ odwoławczy zasadnie nie odwołał się do powyższej przesłanki. Co prawda brak omówienia powyższej kwestii stanowi naruszenie zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, to jednakże pozostaje bez wpływu na wynik sprawy.

W tym miejscu odnosząc się do zarzutu strony oparcia decyzji organu odwoławczego na innych przesłankach niż organ I instancji wyjaśnić należy, iż powyższe jest zgodne z prawem.

Wyjaśnić należy Skarżącej, iż jedną z naczelnych zasad jurysdykcyjnego postępowania administracyjnego jest zasada dwuinstancyjności, unormowana w art. 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm. dalej "k.p.a."). Istota tej zasady wyraża się w obowiązku dwukrotnego rozpatrzenia oraz rozstrzygnięcia przez dwa różne organy tej samej sprawy, wyznaczonej treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia, wydanego w pierwszej instancji. Powyższą zasadę wyraża - w istocie - również art. 78 Konstytucji, zgodnie z którym każda sprawa rozpoznana i rozstrzygnięta decyzją organu pierwszej instancji podlega w wyniku wniesienia odwołania ponownemu rozpoznaniu i rozstrzygnięciu przez organ drugiej instancji. Dwukrotne rozpoznanie oznacza obowiązek przeprowadzenia dwukrotnie postępowania wyjaśniającego. Konsekwentnie do tego ukształtowane jest postępowanie odwoławcze, którego przedmiotem nie jest weryfikacja decyzji, lecz ponowne rozpoznanie sprawy administracyjnej w jej całokształcie" (wyrok WSA w Białymstoku z dnia 4 września 2019 r., sygn. akt II SA/Bk 504/19, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej w skrócie "CBOSA").

Tym samym organ odwoławczy stwierdzając w niniejszej sprawie naruszenie przepisów prawa materialnego nie miał podstaw do uchylenia decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, gdyż zgodnie z art. 138 § 2 k.p.a. organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie.

Wobec powyższego wskazać należy, iż cytowany przepis stanowi odstępstwo od statuowanej w art. 138 § 1 k.p.a. zasady wydawania w postępowaniu odwoławczym decyzji rozstrzygających sprawę merytorycznie.

Tym samym w sytuacji, jaka miała miejsce w niniejszej sprawie, organ odwoławczy stwierdzi istnienie innych przesłanek uzasadniających odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia, to nie może uchylić się od merytorycznego rozpoznania sprawy tylko z tego względu, że organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na innej przesłance. Wyjątkiem od powyższego byłaby sytuacji gdy organ odwoławczy stwierdziłby uchybienie przepisom prawa materialnego a zgromadzony materiał dowodowy nie pozwalałby na dokonanie oceny ziszczenia się pozostałych przesłanek przyznania wnioskowanego świadczenia, z czym nie mieliśmy do czynienia w niniejszej sprawie.

Przechodząc do istoty sprawy w pierwszej kolejności wskazać należy, iż w sprawie poza sporem pozostaje kwestia, że J. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga całodobowej opieki oraz pomocy w codziennych czynnościach innych osób.

Poza sporem pozostaje również kwestia i co wynika z oświadczenia strony złożonego we wniosku (k. 27 akt administracyjnych), iż J. K. ma syna, który pracuje zawodowo i mieszka osobno ze swoją rodziną.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się zaś do oceny czy Skarżącej - jako wnuczce, czyli osobie spokrewnionej ze osobą wymagająca opieki w dalszym stopniu przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy są osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności.

Rozstrzygając powyższe w pierwszej kolejności wskazać należy, iż brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust.1a u.ś.r. niewątpliwie nasuwa pewne trudności interpretacyjne zwłaszcza przy zastosowaniu wykładni językowej obydwu tych norm. Norma zawarta w art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r. dotyczy innych osób niż wymienione w pkt 1-3 art.17 ust.1, a więc innych niż matka i ojciec, opiekun faktyczny dziecka i osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Tak więc przepis ten może dotyczyć zarówno małżonka jak i innych krewnych, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Z kolei art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje spośród osób wymienionych w ust. 1 pkt 4 osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy m.in. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

W tym miejscu wskazać należy, iż w orzecznictwie wskazuje się, że w sytuacji, gdy przepis nie jest w oczywisty sposób zgodny z Konstytucją, sąd rozstrzygający sprawę ma uprawnienie do bezpośredniego zastosowania Konstytucji RP, a to bezpośrednie zastosowanie polegać może na prokonstytucyjnym stosowaniu przepisu ustawy, będącego podstawą rozstrzygnięcia, pozostającego w sprzeczności z Konstytucją. Ani treść art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, ani wyłączność orzekania przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności ustaw in abstracto, właściwa Trybunałowi Konstytucyjnemu z mocy art. 188 pkt 1 Konstytucji RP, nie sprzeciwiają się tezie, że co do zasady sądy rozstrzygające konkretny spór korzystają z możliwości bezpośredniego stosowania Konstytucji także wtedy, gdy to bezpośrednie stosowanie przybiera postać odmowy zastosowania przepisu ustawy pozostającego w sprzeczności z Konstytucją (wyrok NSA z dnia 15 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 214/14, CBOSA).

Ponadto orzecznictwo jak i doktryna uznaje, iż w takiej sytuacji Sąd nie narusza kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, gdyż formalnie zakwestionowany przepis w dalszym ciągu pozostaje w systemie prawnym (Roman Hauser, Janusz Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", LexisNexis 2008, s. 23 i nast.; wyrok NSA z dnia 24 października 2000 r., sygn. akt V SA 613/00, OSP 2001/5/82 z glosą L. Leszczyńskiego; wyrok NSA z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1369/07, CBOSA).

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny (wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, CBOSA), iż obowiązkiem, a nie tylko prawem, sądów administracyjnych jest orzekanie w sposób uwzględniający zasadę niesprzeczności systemu prawnego i zasadę nadrzędności Konstytucji. Normom prawnym powinno się nadawać takie znaczenie aby nie były one sprzeczne z Konstytucją i najlepiej realizowały zasady państwa prawnego zawarte w normach konstytucyjnych (por. postanowienie TK z 22 października 2007 r. sygn. P 24/07, OTK ZU nr.9/A/2007).

Wobec powyższego rozpoznając niniejszą sprawę należy pamiętać, iż art. 69 Konstytucji RP nakazuje ustawodawcy podjęcie działań, które zapewnią efektywne wsparcie osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w zabezpieczeniu ich egzystencji. Ponadto nie bez znaczenia jest art. 71 ust.1 Konstytucji RP, który przewiduje prawo do szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

W orzecznictwie wskazuje się, iż ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym - tj. gdy zachodzą okoliczności wymienione w art. 132 k.r.o., do którego odsyła art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyroki NSA: z dnia z 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14; z dnia 12 maja 2017r., sygn. akt I OSK 328/16, CBOSA).

Z powyższych względów za niezasadne należy uznać stanowisko organu odwoławczego, iż tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.

Sąd dochodząc do powyższego wniosku miał również na uwadze, iż art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez odesłanie do przepisów ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Z woli ustawodawcy, nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z art. 617 § 1 k.r.o. wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie).

Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym na tle instytucji świadczenia pielęgnacyjnego podkreśla się, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych k.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., sygn. akt I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69, CBOSA).

Z powyższych względów przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się, tak jak wadliwe uczynił to organ w niniejszej sprawie, jedynie do wykładni literalnej. Tym samym dopiero ustalenie obiektywnych okoliczności uniemożliwiających realizowanie obowiązku alimentacyjnej przez zobowiązanych w pierwszej kolejności, umożliwiałoby przyznanie świadczenia wnuczce.

Jednakże w niniejszej sprawie, pomimo błędnej wykładni przepisów prawa, zgromadzony przez organ materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenie, iż ziściły się przesłanki do przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia.

W ocenie Sądu Skarżąca nie wykazała, iż osoba zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności z obiektywnych powodów niezależnych od niej nie jest w stanie wypełnić ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Co prawda organ orzekając w niniejszej sprawie nie przeanalizował dokładnie powyższej przesłanki ograniczając się do literalnej wykładni omawianego przepisu, to jednakże w świetle wywodów skargi, jak i oświadczeń zawartych w aktach administracyjnych sprawy, nie można uznać, że syn osoby wymagającej opieki z obiektywnych powodów jest niezdolny do wywiązywania się ze swojego obowiązku.

W ocenie Sądu nie świadczą bowiem o obiektywnym braku możliwości sprawowania opieki, a tym samym nie zwalniają z obowiązku alimentacyjnego, okoliczności takie jak aktywność zawodowa. Jak wskazuje sama Skarżąca syn osoby wymagającej opieki tj. J. K. jest aktywny zawodowo. Fakt, iż sprawowanie osobistej opieki przez syna osoby wymagającej tej opieki byłoby utrudnione nie oznacza, że osoba ta jest zwolniona z obowiązku alimentacyjnego względem rodziców.

Z powyższych względów Sąd nie podziela stanowiska Skarżącej, iż "trudno bowiem wymagać by dzieci pracujące zawodowo i będące w wieku zbliżającym je do emerytury, zrezygnowały z pracy zawodowej z powodu opieki nad matką, tym samym umniejszając tak swoje obecne, jak i przyszłe dochody, tj. wypracowywaną emeryturę, podczas gdy skarżąca, z racji wieku, mająca przed sobą wiele lat pozwalających na wypracowanie własnego zabezpieczenia finansowego gotowa jest do sprawowania opieki nad babcią".

Natomiast podnoszone przez Skarżącą w skardze kwestie, iż udzielenie przez wuja pomocy matce odbyłoby się ze szkodą dla innych członków jego rodziny wskazać należy, że pomoc rodzicom jest nie tylko moralnym ale i prawnym obowiązkiem dzieci. Natomiast fakt założenia własnej rodziny nie może skutkować uznaniem, iż ustały więzy rodzinne zwalniające z obowiązku opieki nad niepełnosprawnymi rodzicami.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie nie zaszły okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny Skarżącej względem J. K. przed obowiązkiem alimentacyjnym syna osoby wymagającej opieki. Tym samym brak jest podstaw do uznania, iż Skarżącej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawną babcią.

Z powyższych względów zarzuty skargi aczkolwiek częściowe uzasadnione nie mogły skutkować wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.