Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 259/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2006-06-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, Asesor WSA Ewa Cisowska-Sakrajda, Protokolant asystent sędziego Paweł Pijewskl, po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2006 roku na rozprawie sprawy ze skargi I. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją własną decyzję z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

II SA/Łd 259/06

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] (Nr [...] ) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. odmówił I. S. zmiany decyzji z dnia [...] (Nr [...] ) o utrzymaniu w mocy decyzji z dnia [...] (Nr [...] ) o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśnił, iż postępowanie w przedmiocie wniosku Ireny S. o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego zostało zakończone decyzją z dnia [...] Po zakończeniu tegoż postępowania, w dniu [...] do Urzędu wpłynęło pismo, w którym strona opisała przebieg swej deportacji i podkreśliła, iż nie zgadza się ze stanowiskiem organu, iż po dniu 15 września 1944r. pobyt strony we Francji utracił charakter represji. Z uwagi na fakt, iż w przedmiotowym piśmie strona nie wskazała ustawowych podstaw do wznowienia postępowania, ani też podstaw do stwierdzenia nieważności decyzji, organ stosując się do dyrektyw zawartych w przepisie art. 235 § 1 kpa, zakwalifikował pismo jako wniosek o uchylenie lub zmianę decyzji ostatecznej w trybie art. 154 § 1 kpa. Zgodnie z powołanym unormowaniem prawnym decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze strona nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji państwowej, który ją wydał lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Analiza materiału sprawy zebranego w toku postępowania zakończonego decyzją z dnia [...] nie dała podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji w powołanym trybie, strona nie wykazała bowiem by za zmianą lub uchyleniem przemawiał interes społeczny lub słuszny interes strony. Organ wyjaśnił, iż decyzja, o której uchylenie wnosi strona, została wydana na podstawie przepisów obowiązujących w dacie jej wydania, tj. na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przepisy powołanej ustawy przewidują, iż świadczenie pieniężne przysługuje stronie jeżeli okres jej deportacji wynosił co najmniej 6 miesięcy, natomiast jak ustalono w toku postępowania deportacja strony trwała krócej niż 6 miesięcy.

W piśmie z dnia [...] strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Uzasadniając wyjaśniła, iż została wywieziona do Francji w marcu 1944roku, nie jak przyjął organ, na podstawie zeznań świadków, w maju 1944 roku, treść przedmiotowych zeznań wskazuje jedynie, iż w maju rodzinę S. odwiedzili krewni i miało to miejsce po urodzeniu brata strony, świadkowie nie stwierdzili, iż w maju miało miejsce wywiezienie. Strona nie zgodziła się również z poczynionymi przez organ ustaleniami dotyczącymi daty wyzwolenia miejscowości, w której przebywała, bowiem po 15 września 1944r. na terenie Francji nadal trwały walki, wojska niemieckie nie opuściły tych terenów a tym samym powrót do Polski nie był możliwy. Dopiero w kwietniu 1946 roku rodzina wróciła do kraju, dowodem tego jest okoliczność, iż w drodze powrotnej, w dniu 20 marca 1946r. urodził się brat strony.

Decyzją z dnia [...] (Nr [...] ) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Uzasadniając rozstrzygniecie przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania i poczynione w jego toku ustalenia, z których wynika, iż strona zwracała się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pobytu w obozie przesiedleńczym w P.- G. w okresie od marca do kwietnia 1944 r. oraz za pobyt na deportacji w R. kanton R. okręg C. w okresie od maja 1944 roku do kwietnia 1946 roku. Podkreślił, iż zgodnie z przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, pobyt w obozie przesiedleńczym nie stanowi represji i nie może stanowić podstawy do przyznania świadczenia, kwestie pobytu w obozach przejściowych regulują przepisy ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Z kolei w odniesieniu do okresu deportacji organ wskazał, iż z dniem 15 września 1944r., data wyzwolenia miejscowości R. kanton R. ustalona na podstawie wydawnictwa "Atlas II Wojny Światowej" po redakcją Johna Keegana, Letter Perfect International, Warszawa 1995r., pobyt na deportacji utracił charakter represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W świetle poczynionych ustaleń organ wskazał, iż okres deportacji strony trwał jedynie 4 miesiące i 14 dni, nie został spełniony przez stronę zawarty w przepisach powołanej ustawy warunek, by deportacja do pracy przymusowej poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych trwała co najmniej 6 miesięcy. Organ zwrócił również uwagę na sprzeczność w wyjaśnieniach strony, ponieważ we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona wyjaśniała, iż została deportowana w marcu 1944 roku, z kolei w kwestionariuszu z dnia 24 maja 2004r. oświadczyła, iż do kwietnia 1944 roku przebywała w P. .

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi strona wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i uchylenie decyzji z dnia [...] oraz przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Uzasadniając wskazała, iż kwestionariusz o przyznanie świadczenia zaopiniowany przez Związek Dzieci Wojny w Ł. został złożony w maju 2004r., w tym czasie podobne wnioski złożyli dwaj bracia, przy czym z całej trójki jedynie bratu K. zostały przyznane uprawnienia, natomiast w każdej ze spraw został złożony podobny komplet dokumentów. Strona jest zdania, iż urząd celowo opóźniał rozpoznanie sprawy, tym samym działał na szkodę strony, która od lipca 1991r. jest na emeryturze, od listopada 2005r. został jej orzeczony trwały stopień niepełnosprawności. Skarżąca ponownie nie zgodziła się, iż czas pobytu we Francji nie uprawnia jej do przyznania świadczenia oraz, że z dniem 15 września 1944r. ustał okres represji, bowiem po tym dniu walki trwały nieustannie, Niemcy przebywali na tym obszarze i nie był możliwy powrót do kraju. Powtórzyła, iż dopiero w kwietniu 1946r. strona z rodziną dotarła do Polski, dowodem tego jest fakt, iż w drodze powrotnej matka skarżącej urodziła w dniu 20 marca 1946r. brata L.. Podkreśliła również, iż czuje się skrzywdzona stanowiskiem organu w myśl, którego strona nie wykazała by za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub słuszny interes strony, w trakcie całego okresu deportacji skarżąca i jej rodzina była narażona na wiele represji, których organ nie ma prawa kwestionować. Strona wyjaśniła również, iż nie widzi sprzeczności w swych wyjaśnieniach, gdyż w kwestionariuszu z dnia 24 maja 2004r. nie określało się konkretnej daty tylko miesiące, w których poszczególne zdarzenia miały miejsce.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. powtórzył argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i nie znajdując uzasadnienia dla zarzutów skargi wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, iż sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej pod kątem jej zgodności z prawem (art. 1 §1 i §2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm.). Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić w całości lub części (art. 145 § 1 ust.1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), stwierdzić jej nieważność w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 ust. 2 w/w ustawy). Ewentualnie stwierdzić, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 ust. 3 w/w ustawy). W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu. Przy czym sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca.

Rozpatrując złożoną skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd dopatrzył się uchybień, których skutkiem było uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu.

Zaskarżone przez stronę decyzje zostały podjęte na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W szczególności na podstawie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a tej ustawy, w którym ustawodawca wyraźnie wskazał, co należy rozumieć pod pojęciem "represji". Zakreślił granice represji poprzez wskazanie, iż "represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres, co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945". Dla prawidłowego ustalenia czy strona była poddawana represji ważne jest wykazanie czy miała miejsce sama deportacja do pracy przymusowej oraz jak długi był okres tej deportacji.

Ustalenia poczynione na podstawie zebranego w niniejszej sprawie materiału jednoznacznie wskazują, iż skarżąca była deportowana do Francji, kwestią sporną wymagającą rozstrzygnięcia pozostaje, zatem prawidłowe ustalenie rzeczywistego okresu trwania deportacji do pracy przymusowej poza miejscem zamieszkania.

Wykładnia powołanego powyższej przepisu art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, wskazuje, iż ustawodawca wyraźnie określił minimalny okres trwania deportacji, tj. "co najmniej 6 miesięcy". Ponadto zakreślił przedział czasowy, w jakim represja ma wystąpić, by uprawniać do przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji, uczynił to poprzez użycie zwrotu "w okresie wojny". Oznacza to, iż tak rozumiana represja, zgodnie z intencją ustawodawcy, obejmuje całkowity okres trwania wojny na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych. Za początek tego okresu należy zatem przyjąć datę 1 września 1939 roku, datę końcową wyznacza zaś dzień wyzwolenia, przyjęty jako dzień 8 maja 1945 roku, w tym przedziale czasowym powinien mieścić się okres deportacji. Powyższe znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r., III RN 158/98, publ. OSNP 2000/3/86, Sąd Najwyższy wprost wskazał, iż "użyte w art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, pojęcie "deportacji" odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc dotyczy okresu od dnia 1 września 1939 roku do dnia 8 maja 1945 roku".

Ustawodawca położył również nacisk na fakt samego wywiezienia do pracy przymusowej, a więc na okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Uzasadnione jest to okolicznością, iż przed zakończeniem działań wojennych nie było najmniejszych szans na powrót z deportacji do Polski, gdyż nadal trwały walki i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy kończyły się w różnych okresach i trudno uznać, aby organ orzekający w niniejszej sprawie, posługując się nawet opracowaniami historycznymi, miał pełne rozeznanie co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensywy III Rzeszy na określonych terenach. W tej sytuacji jedynie data 8 maja 1945r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 ust. 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSSR.

Reasumując powyższe wywody oparte na wykładni art. 2 pkt 2 lit a powoływanej ustawy, należy jeszcze raz wskazać, iż nie budzi wątpliwości okoliczność, iż skarżąca została deportowana do Francji w 1944 roku i przebywała tam w miejscowości R. kanton R. . Jednak nie sposób zgodzić się z organem, iż datą końcową okresu deportacji jest data wyzwolenia tejże miejscowości ustalona na podstawie wydawnictwa "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana oraz że praca wykonywana po tej dacie nie ma już charakteru pracy przymusowej. Nie można wykluczyć, że po dniu 15 września 1944r. (data wyzwolenia ustalona przez organ) przedmiotowa miejscowość nadal pozostawała w rękach Niemców a Polacy nadal byli zmuszeni do wykonywania pracy bez możliwości bezpiecznego powrotu do kraju. Organ administracji przyjmując wąską wykładnie powoływanego przepisu, całkowicie pominął te okoliczności. Nie ustalił również, pomimo wyrażanych swych wątpliwości, kiedy rzeczywiście strona została deportowana, przy czym zgodzić się należy ze skarżącą, iż w kwestionariuszu nie jest wymagane wskazanie konkretnej daty a jedynie miesiąc. Przy czym w sytuacji, gdy organ uznał, iż w oświadczeniach strony pojawiły się istotne sprzeczności winien przed podejmowaniem ostatecznej decyzji dostatecznie je wyjaśnić.

Sąd orzekający zgadza się, iż datą końcową okresu represji jest data 8 maja 1945r. i podziela w tym zakresie ukształtowaną linię orzeczniczą, zgodnie, z którą określenie "zakończenie wojny" należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. daty 8 maja 1945 roku, a nie do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r., III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r., II SA/Łd 535/00, niepublikowany).

W kontekście powyższych wywodów zwrócić należy również uwagę na fakt naruszenia przez organ administracji publicznej przepisu art. 81 kpa zgodnie, z którym okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwości wypowiedzenia się, co do przeprowadzanych dowodów. W powołanym przepisie sformułowane zostało prawo strony do wypowiedzenia "ostatniego słowa" w sprawie stanowiącej przedmiot postępowania administracyjnego. Jest to konkretyzacja zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym (art. 10 kpa) w odniesieniu do postępowania wyjaśniającego. Obowiązkiem organu jest zatem pouczenie strony o prawie zapoznania się z aktami i wypowiedzenia się, złożenia końcowego oświadczenia. Przepis art. 81 kpa nie wymaga, aby strona rzeczywiście wypowiedziała się co do wszystkich dowodów, wystarczy gdy z akt sprawy wynika, że organ zapewnił stronie taką możliwość, chociażby strona z tej możliwości nie skorzystała. Zachowanie wymagań art. 79 kpa i art. 81 kpa niezależnie od wagi i treści przeprowadzonego dowodu, jest bezwzględnym obowiązkiem organu administracji państwowej. Naruszenie tego obowiązku stanowi naruszenie przepisów o postępowaniu administracyjnym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy – wyrok NSA z dnia 13 lutego 1986r., II SA 2015/85, publ. ONSA 1986/1/13.

W aktach administracyjnych niniejszej sprawy nie znajduje się końcowe oświadczenie strony skarżącej ani też żaden dokument potwierdzający zawiadomienie skarżącej o zakończeniu postępowania dowodowego i wezwania do wypowiedzenia się co do zebranego materiału dowodowego. Realizacja omawianego prawa miała w przedmiotowej sprawie tym większe znaczenie iż organ dokonując ustalenia daty wyzwolenia miejscowości R. kanton R. , oparł się na informacji zamieszczonej w wydawnictwie "Atlas II Wojny Światowej" pod redakcją Johna Keegana, Letter Perfect International i uczynił to dopiero na etapie postępowania drugoinstancyjnego. Strona skarżąca nie miała możliwości odnieść się do treści tego dowodu, zaś właśnie ten dowód został uznany za posiadający szczególne znaczenie dla wyjaśnienia istoty sprawy, dla końcowego rozstrzygnięcia.

Również forma sformułowanych przez organ uzasadnień obu decyzji wskazuje na uchybienia proceduralne organu. W szczególności w decyzji z dnia [...] organ nie podał przesłanek, którymi się kierował, materiału dowodowego na podstawie, którego uznał, iż strona nie spełnia warunków określonych w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Organ skoncentrował się na kwestii zastosowania przepisu art. 154 kpa, jednakże nie wyjaśnił wystarczająco istoty tej instytucji, nie wskazał jak strona ma rozumieć brak interesu społecznego lub słusznego interesu strony w uchyleniu lub zmianie decyzji. Nie wypełnił tym samym ciążącego na nim obowiązku sporządzenia uzasadnienia zgodnie ze wskazanymi przepisem prawa wymogami (art. 107 § 3 kpa), który to obowiązek wiąże się z zasadą przekonywania (art. 11 kpa) oraz z wyrażoną w art. 8 kpa zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz świadomości i kultury prawnej obywateli (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984r., II SA 1161/84, ONSA 1984/2/97).

Reasumując powyższe rozważania należy wywieść, iż będąca przedmiotem postępowania administracyjnego sprawa przyznania skarżącej świadczenia pieniężnego, nie została należycie wyjaśniona. W ocenie Sądu organy administracji publicznej naruszyły przepisy prawa materialnego tj. przepis art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, jak również zasady postępowania określone m.in. w art. 7, art. 10, art. 77 § 1, art. 80, art. 81 Kodeksu postępowania administracyjnego a naruszenia te miały istotny wpływ na wynik sprawy. Uchybienia organu należy upatrywać także w uzasadnieniach decyzji, jak wykazane zostało powyżej taki sposób formułowania uzasadnień stanowi istotne naruszenie art. 107 § 3 kpa.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien dokładnie wyjaśnić wszystkie elementy stanu faktycznego i rozważyć ich ocenę w świetle przesłanek wskazanych w art. 2 pkt lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, a wywiedzione w ten sposób stanowisko uzasadnić zgodnie z treścią art. 107 § 3 kpa.

Z tych wszystkich względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, c i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.