Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 316/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2016-11-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6324 Rodzina   zastępcza,  pomoc na usamodzielnienie dla wychowanka rodziny zastępczej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 92 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2016 poz 575
law: Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej
article: art. 145 par. 3
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Sędzia WSA Teresa Kurcyusz - Furmanik Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2016 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] roku nr [...]; 2) umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., działając na podstawie art. 17, 18, 21 ust. 1 z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r. poz.1659, ze zm.), art. 92 ust. 1 ust. 2, ust. 3 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 575, ze zm., dalej także: ustawa), art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm., dalej: Kpa) – po rozpatrzeniu sprawy z odwołania B.K., od decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. nr [...], w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie pieniężne wypłacone tytułu świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. w rodzinie zastępczej na podstawie decyzji administracyjnej tegoż organu z dnia [...] r., nr [...] za okres od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 2015 r. w łącznej wysokości 4 983,87 zł – utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Orzeczenia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...] r. przyznał stronie – B.K., świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. w rodzinie zastępczej spokrewnionej w kwocie 660 zł miesięcznie począwszy od dnia 24 stycznia 2013 r. do 20 września 2030 r., tj. do czasu uzyskania pełnoletniości, nie dłużej jednak niż na czas obowiązywania postanowienia sądu. Z kolei decyzją z dnia [...] r., nr [...] organ pierwszej instancji orzekł o zmianie decyzji przyznającej świadczenia, poprzez wskazanie, że obowiązywała ona do 28 sierpnia 2014 r., gdyż w dniu 07 kwietnia 2015 r. do organu pierwszej instancji wpłynęło postanowienie Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. na podstawie, którego orzeczono o ustaniu zarządzeń opiekuńczych wobec małoletniej A.K., tym samym przywracając matce biologicznej pełnię władzy rodzicielskiej, jednocześnie została rozwiązania rodzina zastępcza w osobie B.K. Po odwołaniu się strony od tej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] r. nr [...] utrzymało ją w mocy. Wskutek zaskarżenia przez stronę tegoż rozstrzygnięcia do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wyrokiem tegoż Sądu z dnia 05 maja 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 895/15 uchylono zarówno zaskarżoną decyzję Kolegium z dnia [...] r. nr [...], jak i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r., nr [...]. Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja są wadliwe z uwagi na naruszenie przez organy pierwszej i drugiej instancji prawa materialnego, gdyż - jak stwierdził - cytowane w decyzjach organów obydwu instancji, przepisy ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, nie mogły stanowić podstawy do uchylenia z mocą wsteczną decyzji o przyznaniu skarżącej świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania małoletniej w rodzinie zastępczej. Decyzja zaś organu pierwszej instancji, w której "zmieniono" decyzję przyznającą świadczenie, poprzez określenie, że obowiązywała do 28 sierpnia 2014 r., jest w rzeczywistości decyzją uchylającą decyzję o przyznaniu świadczenia – i to z datą wsteczną, bo z dniem 28 sierpnia 2014 r. Zaakcentował także, że zgodnie z oceną wielokrotnie wyrażoną w orzecznictwie sądowym, pozbawienie strony – z mocą wsteczną – prawa, przyznanego jej decyzją, może mieć miejsce jedynie wyjątkowo i tylko wówczas, gdy wyraźnie taka możliwość jest przewidziana w normie prawnej (por. wyroki WSA w Gliwicach z dnia 10 kwietnia 2012 r. w sprawie o sygn. akt IV SA/Gl 753/11 i z dnia 11 lutego 2014 r. w sprawie o sygn. akt IV SA/Gl 282/13).

W tych okolicznościach organ pierwszej instancji przytoczoną na wstępie decyzją z dnia [...] r., zaakceptowaną w pełni przez organ odwoławczy, uznał, za nienależnie pobrane świadczenie pieniężne wypłacone tytułem świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. w rodzinie zastępczej na podstawie decyzji administracyjnej z dnia [...] r. nr [...] za okres od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 2015 r. w łącznej kwocie 4 683,87 zł.

Ze stanowiskiem tym nie zgodziła się strona skarżąca wnosząc od niej odwołanie, w którym podniosła, że organ pierwszej instancji znał treść postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. sygn. akt [...] w sprawie ustania jej opieki prawnej nad wnuczką, gdyż mu je udostępniła niezwłocznie po jego otrzymaniu, tj. we wrześniu 2014 r., w trakcie spotkania z koordynatorem.

Organ odwoławczy dokonując ponownego rozpoznania sprawy w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach – na wstępie – potwierdził ustalenia poczynione przez organ pierwszoinstancyjny a przytoczone powyżej, a następnie odwołując się do regulacji prawnych przedmiotu rozpoznania podał, że materialnoprawną podstawę do wydania zaskarżonej decyzji reguluje ustawa o wspieraniu rodzin i systemie pieczy zastępczej. Zgodnie z treścią art. 92 ust. 1 ustawy, nienależnie pobrane świadczenia pieniężne podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami przez osobę, która je pobrała. Za nienależnie pobrane świadczenia pieniężne uważa się – jak zacytował organ drugoinstancyjny – świadczenia:

1) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub w części:

2) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie pieniężne albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą to świadczenie i odmówiono prawa do tego świadczenia.

Natomiast w ust. 3 tegoż przepisu, na co także zwrócił uwagę, unormowano, że wysokość należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych oraz termin ich spłaty ustala, w drodze decyzji, organ, który przyznał świadczenie pieniężne. Z kolei w jego ust. 4, że należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca ich wysokość stała się ostateczna. Bieg przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, przerywa odroczenie terminu płatności należności, rozłożenie spłaty należności na raty oraz każda czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej dłużnik został zawiadomiony – tak jego ust. 5. Po zacytowaniu kolejnych jednostek redakcyjnych art. 92 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, wskazał, że akt sprawy wynika, iż na podstawie postanowienia Sadu Rejonowego w B. z dnia [...] r. sygn. [...] stwierdzono ustanie opieki prawnej i zarządzeń opiekuńczych ustanowionych wobec małoletniej A.K. Tym samym jego mocą zwolniono B.K. z funkcji opiekuna prawnego małoletniej A.K. i umorzono postępowanie opiekuńcze.

W uzasadnieniu tegoż postanowienia – na co także zwrócił uwagę organ odwoławczy – Sąd wskazał, że matka małoletniej A.K. – D.K. w dniu [...] r. uzyskała pełnoletność, wobec czego opieka prawna i wydane do małoletniej zarządzenia opiekuńcze i opieka prawna ustały z mocy prawa, a kontynuowanie postanowienia stało się bezprzedmiotowe.

Tym samym stwierdził, że powyższe oznacza, że z dniem [...] r. strona przestała stanowić rodzinę zastępczą dla wnuczki – A.K., a zatem wygasł obowiązek sprawowania pieczy nad dzieckiem. Z chwilą wydania tegoż postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. strona utraciła tytuł do świadczeń na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. w rodzinie zastępczej, niezależnie od tego, że matka dziecka nadal chodziła do szkoły i nie była samodzielna finansowo. Podkreślił także, że rodzina zastępcza zostaje ustanowiona i przestaje pełnić swoją funkcję tylko i wyłącznie na mocy orzeczenia sądu o umieszczeniu dziecka w tej rodzinie zastępczej.

Jednocześnie wyeksponował, że organ pierwszej instancji współpracował z Sądem Rejonowym w B. i informował o sytuacji osobistej oraz sytuacji dziecka A.K. przebywającej w rodzinie zastępczej u strony, jednakże do dnia 07 kwietnia 2015 r. nie posiadał informacji o ustaniu wszystkich zarządzeń opiekuńczych wobec małoletniej A.K. W związku z tym do marca 2015 r. dokonywana była wypłata świadczenia na pokrycie kosztów trzymania dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej za kolejne miesiące.

Odnosząc poczynione ustalenia do regulacji prawnych stwierdził, że w przedmiotowej sprawie wystąpił przypadek uregulowany w art. 92 ust. 2 pkt. 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, gdyż świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. za okres od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 201 r. zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub w części. Stanowi więc nienależnie pobrane świadczenie, które podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami.

Jednakowoż wyjaśnił, iż w świetle wyroku WSA w Gliwicach z dnia 20 maja 2015 r. sygn. akt IV SA/Gl 924/14 (wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie: CBOSA) rodzina zastępcza zostaje ustanowiona i przestaje pełnić swoją funkcje tylko i wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu o umieszczeniu dziecka w tej rodzinie zastępczej oraz na podstawie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej przyznaje się świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej. Zatem organ dopiero na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego otrzymanego dniu 07 kwietnia 2015 r. – jak określił mógł "bezsprzecznie stwierdzić ustanie rodziny zastępczej" w osobie strony. W jego ocenie "bezsprzecznie" pobrane przez B.K. świadczenia w okresie od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 2015 r. były świadczeniami nienależnymi. Ponownie przypomniał, że w decyzji organu pierwszej instancji z dnia [...] r. ([...]) przyznającej świadczenie zostało określone, iż przysługuje ono nie dłużej niż na czas obowiązywania postanowienia sądu. Jak również pouczono w niej stronę o konieczności poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji osobistej mającej wpływ na prawo do tego świadczenia.

Podsumowując uznał, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z przepisami ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, oraz przepisami Kpa, z tego też względu orzekł o utrzymaniu jej w mocy.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona skarżąca ponownie wyraziła niezadowolenie z rozstrzygnięcia – analogicznie jak w odwołaniu i poprzednio wywiedzionej skardze – zaskarżonej decyzji zarzuciła, co do zasady, brak właściwego ustalenia stanu faktycznego i nie uwzględnienia przez orzekające w sprawie organy oceny dokonanej przez WSA w wyroku z dnia 05 maja 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 895/15, będącym podstawą ponownego rozpoznania jej sprawy.

W uzasadnieniu skargi podkreśliła, że zarówno Kolegium, jak i organ pierwszej instancji ograniczają się do stwierdzania, że w okresie od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 2015 r. wypłacone było nienależne świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej, ponieważ świadczenie wypłacane było mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub części gdyż na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r., sygn. akt [...] matka biologiczna dziecka uzyskała pełną władzę rodzicielską i tym samym została rozwiązana rodzina zastępcza w jej osobie. Zdaniem strony organy pierwszej i drugiej instancji całkowicie zlekceważyły, że organ pierwszej instancji doskonale znał treść tegoż postanowienia w sprawie ustania jej opieki prawnej nad małoletnią A.K. – ponieważ udostępniła je koordynatorowi rodzinnej pieczy zastępczej niezwłocznie po jego otrzymaniu.

Wskazała, że pracownicy MOPS informowali ją, iż "nie jest w jej interesie aby ustalić co dalej". W obszernej skardze opisała działania organu podejmowane po tej dacie, to jest po wrześniu 2014 r., podsumowując, że MOPS, jako organizator i nadzorca rodzinnej pieczy zastępczej wyznaczony do realizacji tego zadania przez starostę i realizujący te zadania w oparciu o ustawę o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – w szczególności współpracując z sądem w zakresie realizacji postanowień sadowych dotyczących zapewnienia opieki nad dzieckiem w formie rodzinnej lub instytucjonalnej – jest w stałym kontakcie z sadem opiekuńczym, ma dostęp do akt i bez wątpienia "powinien znać przepisy prawa w szczególności regulujące wszelkie kwestie związane z pozostawaniem dziecka w rodzinie zastępczej".

Na zakończenie stwierdziła, że nie miała świadomości, że przekazywane przez MOPS świadczenie pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. w rodzinie zastępczej w spornym okresie, czyli od dnia 29 sierpnia 2014 r. do dnia 31 marca 2015 r. mogą być uznane za nienależne pobrane. W jej ocenie zarówno postępowanie MOPS jak i SKO są dla mnie krzywdzące i naruszające zasadę art. 8 Kpa – tj. zaufania obywateli do organów państwa, która odnosi się m.in. do stosowania prawa w procesie wydawania decyzji administracyjnych i łączy tę zasadę z wywiedzioną z art. 2 Konstytucji, z zasadą praworządności. Zaznaczyła także, że "zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądowym oraz orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego zasada ta wyraża się w stanowieniu i stosowaniu prawa w taki sposób, by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela, który powinien móc układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na prawne skutki niedające się przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i że jego działania są zgodne z obowiązującym prawem oraz także w przyszłości będą uznawane przez porządek prawny. Podejmowane przez organy działania nie mogą zaskakiwać ich adresatów".

W dalszych motywach zacytowała stanowisko Sądu Najwyższego, że "zasada ochrony obywatela działającego w przekonaniu, że odnoszące się doń czynności organów Państwa są prawidłowe i odpowiadające prawu podkreśla, także iż uchybienia organu administracji nie mogą powodować ujemnych następstw dla obywatela działającego w dobrej wierze" – tak: wyrok SN z dnia 05 października 1994 r., sygn. akt III ARN 46/94, a także wyrok SN z dnia 04 listopada 1994 r., sygn. akt III ARN 28/94. Kontynuując za Naczelnym Sądem Administracyjnym wskazała, że odstępstwa od tej zasady, uznawanej za elementarną, mogą mieć miejsce wyjątkowo i jedynie w sytuacjach wyraźnie przez prawo przewidzianych – tak: NSA w wyroku z dnia 09 listopada 1987 r., sygn. akt III SA 702/87.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powtórzyło argumentację w niej zawartą.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona, aczkolwiek nie wszystkie i nie tylko wskazane w niej zarzuty okazały się trafne.

Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi. Ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Mocą art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718, ze zm. dalej także: Ppsa) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także na postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty. Stosownie do art. 134 § 1 Ppsa sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a tej ustawy. Powyższe oznacza, że Sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze. Przytoczona regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Z kolei z brzmienia art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, że w przypadku gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przytoczona regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Powołane regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji. Nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa.

Ponadto wskazania wymaga, że w sytuacji gdy sprawa była już rozstrzygana przez wojewódzki sąd administracyjny, jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie, Sąd działa w warunkach związania prawomocnym wyrokiem, w niniejszej sprawie wyrokiem tut. Sądu z dnia 05 maja 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 895/15. Stosownie bowiem do art. 153 Ppsa ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu są, co do zasady, wiążące w tej sprawie. Związanie samego sądu oznacza to, że sąd zobowiązany jest do podporządkowania się wcześniej wyrażonemu przez sąd poglądowi oraz konsekwentnemu reagowaniu w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przez organ administracji publicznej – tak też WSA w Warszawie wyroku z dnia 16 marca 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 129/07. Z kolei organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Nawet w wypadku sporu co do stanu faktycznego będącego podstawą subsumcji prawa, a więc i oceny prawnej lub odmiennej interpretacji prawa albo nawet możliwości niezgodności oceny sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wynikające z oceny prawnej sądu mają moc wiążącą do czasu, aż wyrok zostanie wzruszony w przewidzianym do tego trybie. Odmienna ocena materiału dowodowego stanowi prawnie niedopuszczalną polemikę z prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 czerwca 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 625/07).

Resumując, zasada związania orzeczeniem sądu oznacza, że orzeczenie to oddziałuje na przyszłe postępowanie tak administracyjne, jak i sądowoadministracyjne. Zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej oraz wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku. W tym miejscu wyjaśnić należy, że w pojęciu "ocena prawna" mieści się, przede wszystkim wykładnia przepisów prawa materialnego i prawa procesowego, a także sposób ich zastosowania w rozpoznawanej sprawie. Może ona zatem dotyczyć ujawnionych w postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego, w szczególności kwestii zastosowania do nich określonych regulacji prawnych. Wskazania co do dalszego postępowania zasadniczo stanowią konsekwencję oceny prawnej, określając sposób i kierunek działania przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Związanie oceną prawną, jak i zawartymi w orzeczeniu wskazaniami, co do dalszego postępowania, powoduje, że determinują one działania każdego organu w postępowaniu administracyjnym, podejmowane w sprawie, której dotyczyło postępowanie sądowoadministracyjne, aż do czasu jej rozstrzygnięcia. W przypadku rozpoznawania sprawy przez Sąd oznacza ono z kolei, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu. Odnotować też trzeba, że nawet w wypadku sporu, w zakresie stanu faktycznego będącego podstawą subsumcji prawa, a więc i oceny prawnej lub odmiennej interpretacji prawa albo nawet możliwości niezgodności oceny Sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wynikające z wyroku Sądu mają moc wiążącą do czasu, aż wyrok zostanie wzruszony w przewidzianym trybie. Odmienna ocena materiału dowodowego - ja wskazano powyżej - stanowi natomiast prawnie niedopuszczalną polemikę z prawomocnym wyrokiem Sądu. Stanowisko tożsame z prezentowanym wyraził NSA w wyrokach z dnia 7 grudnia 1999 r., sygn. akt I SA 1089/99 i z dnia 3 lipca 2013 r., sygn. akt I FSK 1129/12 oraz z tego samego dnia o sygn. akt I FSK 1101/12. Związanie oceną prawną, co wymaga powtórzenia, powoduje, że ani organ administracji, ani Sąd, nie mogą w przyszłości formułować innych, nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkować się mu w pełnym zakresie. Obowiązek ten może być wyłączony jedynie w wypadku zmiany stanu prawnego, istotnej zmiany okoliczności faktycznych, bądź wzruszenia wyroku zawierającego ocenę prawną w przewidzianym do tego trybie (por. wyroki NSA z dnia 10 stycznia 2012 r., sygn. akt II FSK 1296/10 i sygn. akt II FSK 1328/10 przytoczone w wyroku WSA w Opolu z dnia 20 maja 2012 r., sygn. akt II SA/Op 87/13).

Jednocześnie podkreślenia wymaga, że Sąd nie stwierdził, ażeby zaistniały okoliczności umożliwiające odstąpienie od oceny i wskazań co do dalszego postępowania sformułowanych w przywołanym orzeczeniu sądowym WSA w Gliwicach z dnia 05 maja 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 895/15.

Przenosząc to na grunt przedmiotowej sprawy należy wskazać, że Sąd ustalając istotny dla niej stan faktyczny – co do meritum – nakreślił go powyżej przy omawianiu stanowiska organu jak i strony skarżącej. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania. Przedmiotem kontroli Sądu w rozpatrywanej sprawie jest ocena prawidłowości prowadzenia postępowania w przedmiocie uznania za nienależnie wypłacone świadczenie pieniężnego wypłacone stronie skarżącej na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. w rodzinie zastępczej na podstawie decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. za okres od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 2015 r. w łącznej kwocie 4683,87 zł.

Tym samym oceny wymagało to czy organ pierwszej instancji wypłacając stronie skarżącej po dacie 29 sierpnia 2014 r. środki pieniężne na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. w rodzinie zastępczej posiadał tytuł prawny do takiego działania.

Wobec tak skonstruowanego sporu wynikłego z postępowania o uznaniu świadczeń wypłaconych stronie skarżącej na mocy decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r. i określenia tak jego przedmiotu, jak i wskazania jako podstawy prawnej działania art. 92 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej należy podnieść, że w decyzji kształtującej prawo strony do nabycia prawa do świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej spokrewnionej w kwocie 660 zł, czyli przytoczonej powyżej decyzji z dnia [...] r., organ wydający określił czas jej obowiązywania. W decyzji tej ustanowił bowiem, że świadczenie to przyznaje do czasu "uzyskania pełnoletniości, nie dłużej jednak niż na czas obowiązywania postanowienia sądu". Zatem organ – co nie może budzić żadnych wątpliwości – wskazał na dwa zdarzenia jako wypełniające termin obowiązywania tej decyzji, a tym samym stanowiące podstawę do wypłaty nabytego nią świadczenia, tj. albo uzyskania pełnoletniości przez małoletnią, albo też na czas obowiązywania postanowienia Sądu stanowiącego podstawę prawną bytu prawnego rodziny zastępczej spokrewnionej. Po terminie wypełniającym którykolwiek z tych warunków byt prawny – z mocy prawa – traci decyzja Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r., a tym samym nie stanowi ona – gdyż nie może – podstawy do działania po tychże zdarzeniach. Wypełnienie z terminem warunku stanowiącego o ważności decyzji czyni dalsze działania na jej podstawie bez tytułu prawnego. Z tym dniem strona traci prawo do otrzymywania określonych w niej świadczeń a organ nie ma podstawy do ich wypłaty. Toteż skoro z dniem [...] r. utraciła moc decyzja z dnia [...] r. to jawi się pytanie czy można przyjąć, że zostały spełnione przesłanki do uznania, że świadczenia wypłacone po tej dacie zostały nienależenie wypłacone w rozumieniu art. 92 ustawy – jak wywodzi organ.

W ocenie Sądu odpowiedź na to pytanie, wobec wskazanych powyżej argumentów, sprowadza się do stwierdzenia, że o ile świadczenia te wypłacane były bez podstawy prawnej, to nie były one nienależne w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Toteż regulacje prawne tej ustawy nie mogły określać jego przedmiotu i nie mogły być podstawą działania organów w określonych przez nią warunkach.

Dokonując bowiem oceny granic wyznaczonych ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej – prima vista – należy wyjaśnić, że rodzina zastępcza to instytucja prawna, uzyskująca swój status i byt prawny na mocy orzeczenia sądu rodzinnego i opiekuńczego. Zatem w sprawie, w której orzeka się o świadczeniu nienależnie pobranym należy najpierw przywołać i przeanalizować treść postanowienia sądu opiekuńczego, zgodnie z którym ustaje byt prawny rodziny (pieczy) zastępczej. Pomocne w tej mierze mogą być rozważania zawarte w uzasadnieniu do wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 14 czerwca 2011 r. sygn. akt IV SA/Gl 840/10, w których, między innymi, sąd wyjaśnił, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądem, ustanowienie (a zatem – i ustanie) rodziny zastępczej jest wiążące dla organów administracji z chwilą prawomocności orzeczenia sądu. Tak więc szczegółowe ustalenie daty, z upływem której rodzina zastępcza małoletniej A.K. utraciła swój byt będzie miało zasadnicze znaczenie dla oceny w pierwszej kolejności czy w sprawie ziściła się chociażby jedna z przesłanek z art. 92 ustawy dająca podstawę do uznania, że B.K. pobierała nienależnie świadczenie a następnie, w przypadku pozytywnej odpowiedzi – w drugiej kolejności: która z nich od kiedy i w jakiej wysokości.

Zatem fundamentalne znaczenie dla sprawy w przedmiocie nienależnie wypłaconych świadczeń ma postanowienie Sądu Rejonowego w B. Wydziału IV Rodzinnego i Nieletnich z dnia [...] r., sygn. akt [...] mocą, którego stwierdzono ustanie opieki prawnej i zarządzeń opiekuńczych ustanowionych wobec małoletniej A.K., zwolniono B.K. z funkcji opiekuna prawnego dla małoletniej i umorzono postępowanie opiekuńcze.

Tymczasem wadą orzeczeń podjętych w tej sprawie tak przez pierwszą, jak i drugą instancję jest w pierwszej kolejności to, że organy nie tylko nie odniosły tegoż postanowienia do realiów przedmiotowej sprawy, a tym samym do wydanej przez Prezydenta Miasta B. decyzji z dnia [...] r., w której zakreślono termin jej obowiązywania wskazując właśnie na to postanowienie, jako zdarzenia wygaszające nabyte nią uprawnienia.

W drugiej zaś kolejności to, że organy już po jego wydaniu wypłacały stronie świadczenia wskazując jako podstawę działania decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] r.

W następstwie tych wadliwości nie można uznać jako prawidłowego postępowania, którego podstawę prawną podjętych w jego toku rozstrzygnięć organ upatruje w art. 92 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie, odnosząc ją de facto do decyzji, której termin ważności minął z dniem orzeczenia przez Sąd o ustaniu pieczy zastępczej. Powołanie tej podstawy jest istotnym błędem orzeczeń albowiem rozstrzygały o nienależnym świadczeniu w sytuacji, gdy wypłacone środki nie były – gdyż wobec ziszczenia się warunku i terminu określającego okres ważności decyzji stanowiącej podstawę ich nabycia, być nie mogły – świadczeniami nabytymi jej mocą. Podkreślenia zatem wymaga, że zgodnie z art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, organ administracji wydaje decyzję o umorzeniu postępowania w całości albo w części, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe. Według zaś utrwalonych w piśmiennictwie poglądów – z bezprzedmiotowością postępowania w rozumieniu art. 105 § 1 Kpa mamy do czynienia wówczas, gdy odpadł jeden z konstytutywnych elementów sprawy administracyjnej, o której mowa w art. 1 pkt 1 Kpa. Przyczyny, dla których sprawa będąca przedmiotem postępowania administracyjnego utraciła charakter sprawy administracyjnej lub nie miała takiego charakteru jeszcze przed wszczęciem postępowania, mogą być różnorodnej natury. W piśmiennictwie dzieli się te przyczyny na podmiotowe i przedmiotowe, te zaś na spowodowane “faktami naturalnymi" lub zdarzeniami prawnymi – jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie (J. Borkowski (w:) Komentarz, 1996, s. 462). Z bezprzedmiotowością postępowania mamy do czynienia wówczas, gdy w sposób oczywisty brak jest podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia – por. wyrok NSA w Łodzi z dnia 18 kwietnia 1995 r., SA/Łd 2424/94, ONSA 1996, nr 2, poz. 80.

Odnosząc się zatem do treści art. 92 ustawy w aspekcie podstawy do prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, niezbędnym było ustalenie w jakiej dacie nastąpiło rozwiązanie przez Sąd rodziny zastępczej spokrewnionej, albowiem z tą, i tylko z tą, datą, ziściło się zdarzenie prawne warunkujące byt podstawy do wypłaty świadczenia. Skorą zatem z tą datą wystąpiło zdarzenie wygaszające moc tytułu prawnego do prawa nabytego decyzją z dnia [...] r., to nie sposób uznać, że już po ziszczeniu się zdarzenia stanowiącego o pozostawaniu w mocy tegoż tytułu prawnego, organ wypłacając stronie skarżącej środki działał, i mógł działać, na jego podstawie.

I jakkolwiek organ pierwszej instancji, co w pełni zaakceptował organ odwoławczy nie wskazał nawet, która z przesłanek art. 92 ust. 2 stanowiła podstawę uznania środków wypłaconych stronie skarżącej za okres od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 2015 r. za nienależnie pobrane świadczenia pieniężne, to w świetle powyższych wywodów wadliwość ta pozostaje prawnie obojętne. Wszak – co wymaga powtórzenia – wypłacone w tym okresie świadczenia jakkolwiek wypłacane bez tytułu prawnego nie stanowią, iż są nienależnie pobrane w warunkach regulowanych ustawą o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Wprawdzie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia organy podały, art. 92 ust. 2 pkt 1 ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, stwierdzając, że świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka A.K. za okres od 29 sierpnia 2014 r. do 31 marca 2015 r. zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub w części, stanowiąc nienależnie pobrane świadczenie, które podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami, to pominęły, że nie stanowi okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub w części postanowienie Sądu wygaszające prawo do tegoż świadczenia.

Mając powyższe na względzie, Sąd uchylił wydane w sprawie decyzje administracyjne i umorzył postępowanie administracyjne, działając na podstawie art. 145 § 3 Ppsa.