Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 765/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2007-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Asesor WSA Renata Kubot-Szustowska, Protokolant Tomasz Furmanek, po rozpoznaniu w Łodzi na rozprawie w dniu 2 marca 2007 r. sprawy ze skargi E. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Skarbu Państwa oddala skargę. -


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. stwierdziło nieważność decyzji Naczelnika Gminy Ł.z dnia [...] maja 1976 r. Nr [...] o przejęciu od E. O. na własność Skarbu Państwa opuszczonego gospodarstwa rolnego o powierzchni 11,81 ha, położonego we wsi K., zapisanego w ewidencji gruntów wsi K. pod pozycją rejestrową Nr 15.

W uzasadnieniu decyzji przedstawiono dotychczasowy przebieg postępowania. Podniesiono, iż decyzją Naczelnika Gminy Ł., "w oparciu o wizję lokalną przeprowadzoną na gospodarstwie rolnym położonym we wsi K. gmina Ł. " orzeczono o przejęciu od E. O. na własność Skarbu Państwa (PFZ) opuszczonego gospodarstwa rolnego o powierzchni 11,81 ha, bez budynków, położonego we wsi K. Jako podstawę prawną decyzji wskazano art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym ( Dz. U. Nr 39, poz. 174 ). W jej uzasadnieniu podniesiono, iż podczas dochodzenia przeprowadzonego na gospodarstwie ustalono, że E. O. wyjechał do U., a gospodarstwem nie interesuje się żaden członek rodziny. Gospodarstwo nie jest uprawiane, leży odłogiem.

Wnioskiem z dnia 14 września 1990 r. E. O. wystąpił o stwierdzenie nieważności wyżej wymienionej decyzji zarzucając, że w chwili wydawania decyzji gospodarstwo nie miało cech gospodarstwa opuszczonego, a nieruchomość była należycie użytkowana przez dzierżawców, z którymi osobiście zawierał umowy dzierżawy. Zarzucił również, że postępowanie prowadzone było z naruszeniem prawa, gdyż nie został dopuszczony do udziału w tym postępowaniu. Nie zawiadomiono go o wszczęciu postępowania ani o treści wydanej decyzji.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 1991 r. Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy Ł.

W wyniku rozpatrzenia odwołania E. O., Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, decyzją z dnia [...] kwietnia 1995 r. utrzymał ją w mocy.

Na decyzję tę E. O. złożył skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z dnia 20 czerwca 1996 r. w sprawie sygn. akt II SA 1596/95 z uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...].

Po ponownym rozpatrzeniu wniosku E. O., Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] października 1997 r. stwierdził, że decyzja Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. została wydana z naruszeniem prawa. Decyzja ta została uznana za wadliwą, bowiem w sprawie zapadła wcześniej inna decyzja ostateczna - postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...] czerwca 1947 r., z którego wynika, że gospodarstwo -"obiekt rolny poniemiecki" - przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o wykonaniu reformy rolnej.

Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej po rozpatrzeniu odwołania E. O., decyzją z dnia [...] listopada 1997 r., uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ stopnia wojewódzkiego.

Kolejną decyzją z dnia [...] lipca 1998 r. Wojewoda [...] ponownie stwierdził, że decyzja Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. została wydana z naruszeniem prawa, ponieważ dotyczyła sprawy, co do której zapadło inne prawomocne orzeczenie potwierdzające, że gospodarstwo rolne wraz z młynem, stanowiące własność E. i K. O., położone we wsi K., przeszło na własność państwa na podstawie przepisów o wykonaniu reformy rolnej.

Po rozpatrzeniu odwołania od powyższej decyzji, wniesionego przez E. O., Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, decyzją z dnia [...] października 1998 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...].

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 25 stycznia 2001 r. w sprawie sygn. akt IV SA 2674/98 w wyniku rozpatrzenia skargi E. O. uchylił decyzję naczelnego organu. W uzasadnieniu wyroku NSA stwierdził, że skarga E. O. jest w pełni uzasadniona, a zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem prawa. Sąd wskazał, iż w przedmiotowej sprawie nie został w sposób wyczerpujący zgromadzony materiał dowodowy oraz poddany rzetelnej analizie.

Decyzją z dnia [...] lipca 2001 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 1998 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi stopnia wojewódzkiego, tj. Wojewodzie [...] wskazując na konieczność skompletowania całości materiału dowodowego oraz ustalenie, czy wnioskodawca E. O. jest stroną tego postępowania. Minister polecił także wyjaśnić stan prawny gospodarstwa i ustalić, czy skarżący był na dzień wydania decyzji z 1976 r. jego właścicielem.

Postanowieniem z dnia [...] listopada 2002 r. Wojewoda [...] zawiesił postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. do czasu rozstrzygnięcia przez sąd powszechny zagadnienia wstępnego dotyczącego kwestii własności nieruchomości położonej w K. na dzień [...] maja 1976 r. Zdaniem tego organu, "...nie sposób wyciągnąć jednoznacznych wniosków ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czy przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, czy na podstawie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, bądź na podstawie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, czy też była własnością E. O. w chwili wydania decyzji Nr [...] z dnia [...] maja 1976 r., nie jest możliwym ustosunkowanie się do roszczenia skarżącego w trybie administracyjnym bez wcześniejszego rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez sąd powszechny, polegającego na zbadaniu stosunków własnościowych danej nieruchomości w chwili wydania decyzji przez Naczelnika Gminy w Ł. Ze wskazanych powyżej powodów konkurencja kilku równoważnych, a wykluczających się wzajemnie ocen i zebranych w sprawie dokumentów musi być rozstrzygnięta przez orzeczenie sądu powszechnego. Konieczność taką potwierdza m. in. orzeczenie Kolegium Kompetencyjnego z dnia 6 listopada 1997 r. - postanowienie SN III KKO 7/97 (OSNAP 1998/18/554)."

Postanowienie to decyzją z dnia [...] lipca 2003 r. zostało utrzymane w mocy przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Na skutek skargi wniesionej przez E. O. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03 uchylił decyzję Ministra i poprzedzające ją postanowienie Wojewody [...] o zawieszeniu postępowania, stwierdzając, że w sprawie nie zachodzi konieczność rozstrzygnięcia zagadnienia matarialnoprawnego przez inny organ lub sąd. Oceniając sprawę Sąd przyjął: "Z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy wynika, że K. O. - właściciel omawianej nieruchomości był obywatelem polskim narodowości niemieckiej. Nie miały więc w odniesieniu do jego majątku zastosowania przepisy dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87), bowiem nie należał on do żadnej z grupy podmiotów wymienionych w art. 2 ust. 1 tego dekretu, których mienie przechodziło z mocy prawa na własność Państwa. Nie mogło też budzić wątpliwości organu, iż nieruchomość K. O. nie przeszła na własność Państwa w trybie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17), skoro w aktach sprawy znajduje się postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...] czerwca 1947 r. o skreśleniu młyna "[...]" z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu w tym trybie - z uzasadnieniem, że młyn ten jako obiekt poniemiecki przeszedł na własność państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. (...). Pozostawało więc jedynie do oceny organu, czy w świetle zgromadzonego w aktach sprawy materiału i wobec unormowania zawartego w art. 2 ust. 1 lit. B dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej spadkobierca K. O. mógł być uznany za stronę uprawnioną do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] maja 1976 r. Jeśli w ocenie organu nieruchomość w dacie wydawania tej decyzji stanowiła własność Skarbu Państwa, to nie stałoby to na przeszkodzie stwierdzenia nieważności tej decyzji z jednoczesnym potraktowaniem wystąpienia E. O. jako sygnału, obligującego organ do wszczęcia postępowania z urzędu..."

Postanowieniem z dnia [...] lutego 2005 r. Wojewoda [...] przekazał wniosek E. O. do rozpatrzenia Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu w P. W wyniku rozpatrzenia sporu kompetencyjnego pomiędzy Wojewodą [...] a Samorządowym Kolegium Odwoławczym w P., Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt I OW 212/05 wskazał Kolegium, jako organ właściwy do rozpatrzenia wniosku E. O. o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. Nr [...] o przejęciu na własność Skarbu Państwa, jako opuszczonego gospodarstwa rolnego, położonego w K.

Będąc związany oceną prawną sprawy wyrażoną w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 czerwca 2004 r. sygn. akt IV SA 3168/03, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., zważyło, co następuje:

Kwestionowaną przez E. O. decyzją przejęto od niego na własność Skarbu Państwa gospodarstwo rolne. Decyzja ta została do niego skierowana i rozstrzygała o jego prawach. Nie ma więc wątpliwości (które pojawiły się w trakcie postępowania prowadzonego przez organy administracji rządowej), że E. O. ma interes prawny w domaganiu się stwierdzenia nieważności tej decyzji, skoro był potraktowany przez Naczelnika Gminy Ł., jako strona postępowania zwykłego, zmierzającego do przejęcia gospodarstwa na własność Skarbu Państwa. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest natomiast ustalenie, czy w dniu podjęcia decyzji przez Naczelnika Gminy Ł., tj. [...] maja 1976 r., E. O. był właścicielem przejętego na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego, a tym samym, czy mógł być stroną postępowania.

Z przedstawionego przez E. O. odpisu repertorium nr [...] z księgi repertoriów 1931 r. notariusza [...] K. K., wydanego przez Archiwum Państwowe w P. wynika, że w roku 1931 zawarto akt cesji praw spadkowych po zmarłym L. O. do "Osady młynarskiej K., pow. [...]" na rzecz K. O. i jego żony E. O. K. O. i E. O. byli obywatelami polskimi narodowości niemieckiej.

Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (j. t. Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie będące własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej, nie - Polaków i obywateli polskich narodowości niemieckiej.

Przejęcie wskazanych nieruchomości następowało z mocy przepisów samego dekretu, a wpis w księdze hipotecznej prawa własności na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich dokonywany był na wniosek właściwego wojewódzkiego urzędu ziemskiego, na podstawie zaświadczenia wydanego przez ten urząd ziemski, stosownie do § 12 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.) oraz art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233 z późn. zm.). Zaświadczenie to nie miało charakteru decyzji administracyjnej.

Księga hipoteczna majątku "Osada młynarska K. – [...]" uległa całkowitemu spaleniu w czasie pożaru w 1969 r. co nie pozwala na stwierdzenie, czy dokonano w niej wpisu własności na rzecz Skarbu Państwa (kserokopia pisma Państwowego Biura Notarialnego w Ł. z dnia 11 września 1991 r. - akta sprawy t. I k. 9).

W Archiwum Państwowym w Ł. w zespole akt "Wojewódzka Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł." znajdują się następujące dokumenty :

1) odpis pisma kierowanego przez Państwowe Nieruchomości Ziemskie Zarząd Okręgowy w Ł. do Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w Ł. z dnia 8 marca 1947 r. - zastrzeżenie zgłoszone w trybie § 27 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 2) co do umieszczenia w wykazie przedsiębiorstw przemysłu rolnego przechodzących lub podlegających przejęciu na własność Państwa obiektów przemysłu rolnego, będących w zarządzie Państwowych Nieruchomości Ziemskich, które zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej. Zastrzeżenie dotyczyło, między innymi, umieszczenia w trzecim wykazie, ogłoszonym w [...] Dzienniku Wojewódzkim Nr [...] z dnia [...] r., poz. [...] L.p. 105 - młyna K. pow. [...], byłego właściciela K. O. (t. l k. 34);

2) protokół z posiedzenia Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł. z dnia 25 czerwca 1947 r., do którego przedstawiciel Powiatowej Rady Narodowej w P. oświadczył, że młyn poniemiecki w K., własność K. O. został przejęty na rzecz Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej (t. l k. 35);

3) postanowienie tej Komisji z dnia [...] czerwca 1947 r., o skreśleniu z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu na własność Państwa lub osób prawnych prawa publicznego, przedsiębiorstwa pod nazwą: Młyn Wodny "[...]" – K. gm. R. (t. l k. 36).

Postanowienie to zostało ogłoszone w [...] Dzienniku Wojewódzkim z dnia 5 września 1947 r. Nr [...], poz. [....], L.p. 47 (t. l k. 2).

W Archiwum Państwowym w P. odnaleziono:

1) protokół z czynności Komisji Rewizyjnej Zdawczo - Odbiorczej spisany dnia 9 lutego 1950 r. w osadzie młyńskiej K., gmina R. powiat P., z przekazania w trwałe użytkowanie Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w R. osady młyńskiej K. W opisie stanu prawnego i majątkowego, zamieszczonego w punktach 2 i 4 protokołu wskazano, że "Przedsiębiorstwo stanowi własność Skarbu Państwa /P.F.Z./ użytkowane przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska" w R. od dnia 18 czerwca 1946 r. na podstawie zawartej umowy z P.N.Z. a następnie z Urzędem Wojewódzkim [...] Dział Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 28 lipca 1948 r. (...) Opis Nieruchomości: a/ Grunty orne 10,08 ha, 1 ha pastwisk naturalnych i sztucznych 1,5 ha stawów rybnych nieużytków - 2,80 ha i innych 0,5. ogółem 16,80 ha." c/Budynki: młyn o 3 kondygnacjach, motorownia, gazownia, przystawka na turbinę, dom mieszkalny 6 - izbowy przy młynie, parnik-kurnik, spichlerz, wozownia, stodoła, szopa przy stodole, szopa na narzędzia rolnicze, obora i stajnia, ustęp (t. l k. 64).

2) protokół zdawczo - odbiorczy z dnia 4 czerwca 1951 r. z przekazania przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska" w R. młyna wodno -motorowego w K. Rejonowemu Zespołowi Młynów Gospodarczych przy P.Z.G.S. R., w którym stan prawny przedsiębiorstwa określono, jako "Państwowy Fundusz Ziemi w dotychczasowym użytkowaniu przez Gminną Spółdzielnię Samopomoc Chłopska w R. pow. P." (t. l k. 57).

Stosownie do art. 3 ust. 1 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, dla zrealizowania przebudowy ustroju rolnego utworzono Państwowy Fundusz Ziemi, który tworzyły między innymi nieruchomości ziemskie, przejęte na cele reformy rolnej (art. 3 ust. 2 lit. c).

PFZ zarządzał Minister Rolnictwa i Reform Rolnych, który na podstawie art. 6 dekretu niezwłocznie obejmował zarząd państwowy nad nieruchomościami ziemskimi, wymienionymi w art. 2 wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Choć, jak wspomniano wyżej, nie zachowała się księga hipoteczna majątku i nie można stwierdzić, czy dokonano w niej wpisu własności Skarbu Państwa, odnalezione w Archiwach Państwowych w Ł. i w P. dokumenty świadczą o przejęciu na własność Skarbu Państwa całej nieruchomości ziemskiej wraz z młynem wodnym, położonych w K. gmina R., na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Stanu prawnego nieruchomości nie zmieniło stwierdzenie prawa do dziedziczenia przez E. O., wchodzącego w skład spadku po K. L. O. oraz E. O., gospodarstwa rolnego ( postanowienie Sądu Rejonowego w P.- sygn. akt [...] i Sądu Rejonowego w P. sygn. akt [...]). W postanowieniu o nabyciu spadku sąd nie przesądza o własności przedmiotów wchodzących w skład spadku, lecz wskazuje krąg spadkobierców uprawnionych do spadku, którym przysługują prawa strony w ewentualnych sporach o własność.

Decyzja Naczelnika Gminy Ł. została wydana w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu, uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. (Dz. U. z 1957 r., Nr 39, poz. 174 i Dz. U. z 1961 r., Nr 32, poz. 161), § 1 ust. 1 i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1961 r., Nr 39, poz. 198).

Zgodnie z art. 2 ust. 1 powołanej ustawy: "gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r. oraz wszystkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogą być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne."

Na własność Skarbu Państwa mogły więc być przejęte gospodarstwa stanowiące własność innego podmiotu niż Skarb Państwa - w praktyce osób fizycznych. Decyzją Naczelnika Gminy Ł. zostało przejęte na własność Skarbu Państwa od E. O. gospodarstwo rolne bez zabudowań o powierzchni 11,81 ha, wpisane w ewidencji gruntów w jednostce rejestrowej 15. Jednostka rejestrowa nr 15, w założonym w 1960 r. rejestrze gruntów wsi K., obejmuje działki nr: 1, 2, 2a, 3, 4, 6, 7, 8a, 9, 11,13, 98, 99 o łącznej powierzchni 11,98 ha. Jako ich właściciel wpisany jest "Państwowe Przedsiębiorstwo [...] w P. PFZ" i jako posiadacz gruntów "O. E. 23.VI. 1961. [...] w P.."

Organ stwierdził, że nie wiadomo więc, na jakiej podstawie, wydając decyzję z 1976 r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego położonego w K., potraktowano E. O. jako jego właściciela.

Dysponując zgromadzonymi w sprawie dokumentami świadczącymi o przejściu na własność Skarbu Państwa całej nieruchomości na cele reformy rolnej, należy stwierdzić, że przejęcie decyzją Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. Nr [...] na własność Skarbu Państwa po raz drugi gruntów rolnych wchodzących w skład tej samej nieruchomości, nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, ponieważ przejęto grunty będące już własnością Skarbu Państwa.

Skoro gospodarstwo rolne było własnością Skarbu Państwa, decyzja o jego przejęciu od E. O., nie będącego jego właścicielem, została skierowana do osoby nie będącej stroną postępowania, co stanowi przesłankę stwierdzenia jej nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 i 4 K.p.a.

Reasumując zważono, iż w niniejszej sprawie zaistniały obie wymienione przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r.

Podniesiono, iż na przeszkodzie stwierdzenia nieważności decyzji z przyczyny wymienionej w art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a. stoi jednak § 2 tego artykułu w myśl którego, nie stwierdza się nieważności decyzji z przyczyn wymienionych w § 1 pkt 1, 3, 4 i 7, jeżeli od dnia jej doręczenia lub ogłoszenia upłynęło 10 lat.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Kolegium z dnia [...] marca 2006 r. stwierdzającą nieważność decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. pełnomocnik skarżącego zarzucił:

1) rażące naruszenie prawa przez nierozważenie całości materiału dowodowego i dokonanie sprzecznych ze sobą ustaleń faktycznych, w sposób przekraczający swobodną ocenę dowodów, nienależyte rozważenie aspektów prawnych w sprawie,

2) obrazę art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez jego zastosowanie w odniesieniu do K. i E. małżonków O. - osób posiadających obywatelstwo polskie i wykazujących odrębność narodową polską,

3) naruszenie art. 30 ustawy z dnia 11.05. 1995 r. o NSA przez podejmowanie polemiki i nierespektowanie oceny prawnej wyrażonej w orzeczeniach NSA wydanych w przedmiotowej sprawie,

4) naruszenie art. 365 § 1 K.p.c. przez podejmowanie polemiki i nierespektowanie orzeczeń: Sądu Rejonowego w P. i w P. dotyczących nabycia spadku, w tym przedmiotowego gospodarstwa rolnego - po K. i E. małżonkach O. przez wnioskodawcę — co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że E. O. nie był właścicielem przedmiotowego gospodarstwa rolnego w dacie [...] maja 1976 r.

Decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] marca 2006 r.

W uzasadnieniu podniesiono, iż stosując się do wiążących zaleceń WSA, rozstrzygnięcie sprawy w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy z dnia [...] maja 1976 r. wymaga uprzedniego ustalenia, czy przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.). Stosownie do przepisu art. 2 ust. 1 lit. b tego dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie będące własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej nie - Polaków i obywateli polskich narodowości niemieckiej. Zgodnie z dalszymi postanowieniami art. 2 dekretu, wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione w punktach b, c, d i e tego artykułu przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa.

Jak wynika z odpisu repertorium nr [...] z księgi repertoriów 1931 r. notariusza [...] K. K., wydanego przez Archiwum Państwowe w P., w roku 1931 zawarto akt cesji praw spadkowych po zmarłym L. O. do "Osady młynarskiej K., pow. [...]" na rzecz K. O. i jego żony E. O. (t. 3, k. 288). Do czasu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej byli oni właścicielami powyższej nieruchomości. K. O. zmarł w dniu 18 kwietnia 1949 r. (odpis skrócony aktu zgonu (t. l, k. 87), a E. O. w dniu 9 października 1957 r. (odpis postanowienia Sądu Powiatowego w P. sygn. akt [...]-t. l, k. 8).

Dla ustalenia, czy nastąpiło z mocy prawa przejęcie na rzecz Państwa opisanej wyżej nieruchomości należy ustalić, czy K. O. i E. O. z domu K. należeli do jednej z kategorii osób wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o reformie rolnej. Nie ulega wątpliwości, że małżonkowie O. posiadali obywatelstwo polskie, natomiast szereg dokumentów zebranych w aktach sprawy wskazuje, że byli obywatelami polskimi narodowości niemieckiej.

Starosta Powiatowy [...] orzeczeniem z dnia [...]09.1947 r. Nr [...] pozbawił K. O. zam. w K. gm. R. "obywatelstwa Państwa Polskiego, ponieważ zachowaniem swoim po ukończeniu 18 roku życia wykazywał niemiecką odrębność narodową oraz deklarował stale /przed r. 1939 i podczas okupacji / swoją przynależność do narodowości niemieckiej, przez podpisanie w r. 194.. niemieckiej listy narodowej" (odpis wydany przez Archiwum Państwowe w P. - 1.1, k. 37). W aktach sprawy znajduje się także protokół przesłuchania K. O., sporządzony przez milicjanta S. Z. w dniu 24.07.1947 r. w którym K. O. potwierdza swą narodowość jako niemiecką, fakt posiadania obywatelstwa polskiego do roku 1939 i wyraża chęć wyjazdu do Niemiec (odpis wydany przez archiwum Państwowe w P., t. l, k. 38). Co prawda E. O. kwestionuje ten protokół ze względu na niezgodność niektórych danych personalnych w nim zawartych i niezgodność podpisu ojca, ale trudno w ocenie organu przyjąć, iż w K. w tym czasie mieszkały dwie osoby noszące to samo imię i nazwisko i których matka miała na imię E.

Zdaniem organu, fakt posiadania narodowości niemieckiej małżonków O. wynika także pośrednio z innych, licznie zgromadzonych w sprawie dokumentów, jako fakt powszechnie potwierdzony. W szczególności, należy wymienić tu dokumenty Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Ł.:

• zarządzenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] w Ł. z dnia [...] września 1946 r. zawierające wykaz przedsiębiorstw przechodzących na zasadzie art. 2 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R.P. Nr 3, poz. 17). W załączonym do niego wykazie, pod poz. [...], wymieniony jest Młyn Motorowy "[...]" K., w którym jako właściciela wskazano: "O. K., narod. niem., adres nieznany" ([...] Dziennik Wojewódzki Nr [...], poz. [...]) (t. l, k. 4);

• pismo Zarządu Okręgowego Państwowych Nieruchomości Ziemskich w Ł. z dnia 18 marca 1947 r. l.dz. [...] informujące o przejęciu przedmiotowego obiektu rolnego w K. na podstawie art. 2 dekretu o reformie rolnej, zatem stanowi on własność Państwa i może być poddany postępowaniu przewidzianemu w ustawie z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (odpis potwierdzony przez Archiwum Państwowe w Ł. - t. l, k. 34);

• ogłoszenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] z dnia 5 września 1947 r. o skreśleniu z wykazu przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu ([...] Dziennik Wojewódzki Nr [...], poz. [...]). Pod poz. [...] wymieniony jest Młyn Wodny "[...]", K., gm. R., skreślony z wykazu przez Komisję na posiedzeniu w dniu 25 czerwca 1947 r. (t. l, k.2); z załącznika do postanowienia Wojewódzkiej Komisji z dnia 25 czerwca 1947 r. w sprawie wyżej wymienionego skreślenia wynika, że młyn jako obiekt rolny poniemiecki przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej (odpis poświadczony przez Archiwum Państwowe w Ł. - (t. l, k. 36);

• kwestionariusz sporządzony w Spółdzielni Samopomocy Chłopskiej w R., w którym K. O. występuje jako obywatel polski narodowości niemieckiej (kserokopia wydana przez Archiwum Państwowe w Ł. - (t. l, k 63);

• protokół z czynności Komisji Rewizyjnej Zdawczo - Odbiorczej spisany dnia 9 lutego 1950 r. w osadzie młyńskiej K., gmina R. powiat P., z przekazania w trwałe użytkowanie Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w R. osady młyńskiej K. W opisie stanu prawnego i majątkowego, zamieszczonego w punktach 2 i 4 protokołu wskazano, że "Przedsiębiorstwo stanowi własność Skarbu Państwa /P.F.Z./ użytkowane przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska" w R. od dnia 18 czerwca 1946 r. na podstawie zawartej umowy z P.N.Z. a następnie z Urzędem Wojewódzkim [....] Dział Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 28 lipca 1948 r. (...) Opis nieruchomości: a/ Grunty orne 10,08 ha, 1 ha pastwisk naturalnych i sztucznych 1,5 ha, stawów rybnych- ni e użytków 2,80 ha i innych 0,5. ogółem 16,80 ha." (t.l, k. 64);

• protokół zdawczo - odbiorczy z dnia 4 czerwca 1951 r. z przekazania przez Gminną Spółdzielnię "Samopomoc Chłopska" w R. młyna wodno - motorowego w K. Rejonowemu Zespołowi Młynów Gospodarczych przy P.Z.G.S. w R., w którym stan prawny przedsiębiorstwa określono, "Państwowy Fundusz Ziemi w dotychczasowym użytkowaniu przez Gminną Spółdzielnię Samopomoc Chłopska w R. pow. [...]" -odpisy wydane przez Archiwum Państwowe w P. (t.l, k. 52 - 57);

• o przejęciu przedmiotowej osady od poprzedniego właściciela świadczy także i to, że E. O. w kwietniu 1956 r. wydzierżawił część tej nieruchomości od Rejonowego Przedsiębiorstwa Młynów Gospodarczych na okres 3 lat (odpis umowy z dnia 1 kwietnia 1956 r., wydany przez Archiwum Państwowe w P. - (t. l, k. 58 i 59);

• mapa nieruchomości załączona do decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w P. z dnia [...] grudnia 1971 r. Nr [...], na której Skarb Państwa jest uwidoczniony jako jej właściciel (kopia decyzji- t. l, k. 50 i k. 48);

• protokół wizji lokalnej przeprowadzonej w K. w dniu 23 czerwca 1995 r., w trakcie której E. O. stwierdził, że do 1961 r. mieszkał w nieruchomości ojca, był wówczas kierownikiem znajdującego się tam młyna, wynagrodzenie z tytułu pracy we młynie pobierał od przedsiębiorstwa, a w listopadzie 1961 r. przeprowadził się do W. (t. l, k. 16, str. 4);

• pismo E. O. z dnia 29.09.1989 r. do Ministra Przemysłu zawierające wniosek o zwrot mienia; wnioskodawca przyznaje w nim, że "młyn bezprawnie, bez żadnego dokumentu został rodzicom odebrany wraz z domem mieszkalnym przylegającym do młyna, a później przekazany w 1945 r. najpierw G.S. "Samopomoc Chłopska" w R., a następnie w Ł.(t. 3, k. 35).

Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego na zmianę zakwalifikowania K. i E. małżonków O. do kategorii osób wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej nie ma wpływu fakt posiadania przez nich dobrej opinii u okolicznych mieszkańców i pomaganie mieszkańcom oraz polskim partyzantom w okresie II wojny światowej. Te okoliczności miały natomiast znaczenie w sprawie dochodzenia wszczętego wobec małżonków O. na podstawie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939 - 1945 (wniosek o zaniechanie ścigania, t. 3, k. 203).

Podniesiono, iż niewątpliwie ustalenie stanu faktycznego sprawy utrudnia fakt, że Księga hipoteczna majątku "[...]" uległa całkowitemu spaleniu w czasie pożaru w 1969 r., co nie pozwala na stwierdzenie, czy dokonano w niej wpisu własności na rzecz Skarbu Państwa. Nadto, zebrane w sprawie dokumenty z dość odległej przeszłości i powstałe w warunkach ówcześnie istniejących - nie zawsze odpowiadają obecnym standardom. Jednakże zebrany w sprawie materiał dowodowy opisany wyżej, a także szczegółowo przedstawiony w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2006 r., który Kolegium Odwoławcze w niniejszym składzie akceptuje i uznaje za właściwy, pozwala na potwierdzenie spostrzeżenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawartego w uzasadnieniu powoływanego wyżej wyroku, że przedmiotowa nieruchomość przeszła z mocy prawa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r., w całości na własność Skarbu Państwa.

E. O. nie przedstawił dowodów, aby własność przedmiotowej nieruchomości została przywrócona jemu albo jego rodzicom przed [...] maja 1976 r. W szczególności nie stanowią o tym zapewnienia E. O. o zawarciu ustnych umów dzierżawy na części tej nieruchomości z kilkoma rolnikami, poparte zeznaniami dzierżawców, chociażby z tego powodu, że do zawarcia umowy dzierżawy nie jest wymagane posiadanie tytułu własności nieruchomości przez wydzierżawiającego. Stanu prawnego przejmowanej nieruchomości nie badał także Naczelnik Gminy Ł. przed wydaniem swej decyzji.

W opinii organu, ustalony stan faktyczny sprawy uprawnia do oceny co do zgodności z prawem decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. Nr [...] o przejęciu od E. O. na własność Skarbu Państwa opuszczonego gospodarstwa rolnego o powierzchni 11,81 ha, położonego we wsi K. Decyzja ta została wydana na podstawie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. (Dz. U. z 1957 r., Nr 39, poz. 174 i Dz. U. z 1961 r" Nr 32, poz. 161), § 1 ust. 1 i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1961 r., Nr 39, poz. 198). W świetle powołanych przepisów na własność Państwa mogły być przejęte gospodarstwa stanowiące własność innego podmiotu niż Skarb Państwa. W rozpatrywanym przypadku, jak ustalono w decyzjach Kolegium Odwoławczego, Skarb Państwa był właścicielem nieruchomości, o których przejęciu orzekł Naczelnik Gminy. W związku z tym jego decyzja rażąco narusza przepis art. 2 ww. ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., a postępowanie w tej sprawie było prowadzone wobec osoby nie będącej właścicielem nieruchomości, a więc nie będącej stosownie do art. 28 K.p.a. stroną postępowania administracyjnego. Zatem decyzja Naczelnika Gminy Ł., o której stwierdzenie nieważności wniósł E. O., wyczerpuje przesłanki określone w art. 156 § 1 pkt 2 i 4 K.p.a. i Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 157 § 1 k.p.a. miało obowiązek stwierdzić jej nieważność. Ze względu na termin przedawnienia zawarty w art. 156 § 2 K.p.a., nie stwierdza się nieważności decyzji z przyczyny wymienionej w art. 156 § 1 pkt 4 K.p.a. Kolegium Odwoławcze podzieliło pogląd wyrażony w decyzji S.K.O. z dnia [...] marca 2006 r. w kwestii interesu prawnego E. O. w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. o przejęciu gospodarstwa rolnego, skoro decyzja stanowi o przejęciu od niego tego gospodarstwa i została do niego skierowana.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy Kolegium Odwoławcze uznało je za nietrafne.

Podniesiono, iż organ administracyjny nie kwestionuje faktu posiadania przez K. i E. O. obywatelstwa polskiego, ale przejęcie nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o reformie rolnej następowało z mocy prawa także wówczas, gdy nieruchomość była własnością obywatela polskiego, ale narodowości niemieckiej.

W nawiązaniu do zarzutu nierozważenia całości materiału dowodowego i dokonania sprzecznych ze sobą ustaleń faktycznych stwierdzono, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie kwestionuje wiążącego charakteru ostatecznych postanowień sądowych w sprawie stwierdzenia nabycia spadku przez E. R. O. (postanowienie Sądu Grodzkiego w P. z dn. [...].09.1950 r. sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po K. L. O. przez E. O.; postanowienie Sądu Powiatowego w P. z dnia [...].01.1967 r. sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po E. O. przez E. O. - t. l, k.8; postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia [...].03.1997 r. sygn. akt [...], uzupełniające postanowienie Sądu Grodzkiego w P. z dnia [...].09.1950 r., poprzez stwierdzenie zachowania dziedziczenia gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po K. L. O. przez E. R. O. - t. l, k. 40; postanowienie Sądu Rejonowego w P. z dnia [...].05.1997 r. sygn. akt [...] uzupełniające postanowienie Sądu Powiatowego w P. z dnia [...].01.1967 r., stwierdzające, iż wchodzący w skład spadku po E. O. udział w gospodarstwie rolnym nabył syn E. R. O. - (t. 3, k. 128). Przypomniano, że stosownie do art. 1025 § 2 K.c. postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku jest domniemaniem, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku, jest spadkobiercą. Taki sam skutek wywierało postanowienie sądu wydane na podstawie art. 48 § 1 poprzednio obowiązującego dekretu z dnia 8 października 1946 r. - Prawo spadkowe (Dz. U. Nr 46, poz. 328, z późn. zm.). Tak wówczas, jak i obecnie prawo przewidywało możliwość złożenia wniosku, nie ograniczonego terminem o zmianę lub uchylenie postanowienia stwierdzającego nabycie spadku (art. 679 k.p.c., orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 4.10.1957 r. sygn. akt I CR 584/57 - OSNCR 1959/4/97). Podkreślono również, iż w piśmiennictwie prawniczym prezentowany jest pogląd, iż "postanowienie stwierdzające nabycie spadku ma charakter tylko deklaratywny. Należy z nim łączyć tylko znaczenie dowodowe, a nie materialnoprawne (Zd. Gordon i inn.: Kodeks cywilny z komentarzem, Warszawa 1989 r., t. II, str. 887, kom. do art. 1027 k.c.). Podobnie E. Skowrońska: Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki, Warszawa 1995 r., str. 190, kom. do art. 1028 k.c. W postępowaniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd opiera się głównie na oświadczeniu zainteresowanego spadkobiercy, a w sprawie o uzupełnienie postanowienia stwierdzenia nabycia w drodze dziedziczenia gospodarstwa rolnego Sąd Rejonowy w P. orzekał nawet w sytuacji braku akt sprawy, na podstawie której wydano uzupełniane postanowienie (t. l, k. 42 - 45).

Nie uznano również za trafny zarzutu o naruszeniu przez Kolegium Odwoławcze art. 30 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368, z późn. zm.). Podkreślono, że ta ustawa traktowała bardzo wąsko kwestię związania orzeczeniami sądowymi, "związanie orzeczeniem sądowym dotyczy treści rozstrzygnięcia, nie zaś argumentacji jego uzasadnienia" (J. Świątkiewicz: Komentarz do ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, Warszawa 1995 r., str. 70). Zakres związania orzeczeniem sądu administracyjnego rozszerzył przepis art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stanowi on, co następuje: "Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia." Ocena prawna, wyrażona w uzasadnieniu orzeczenia sądowego, może być jednak wiążąca wówczas, gdy po wydaniu orzeczenia nie zmieniły się istotne okoliczności faktyczne sprawy (J. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2004 r., str. 223).

W skardze skierowanej do sądu administracyjnego strona skarżąca wniosła o wydanie orzeczenia zgodnie z żądaniem wnioskodawcy i zasądzenie na rzecz wnioskodawcy od SKO w P. zwrotu kosztów procesu ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

1. rażące naruszenie prawa przez nierozważenie całości materiału dowodowego i dokonanie sprzecznych ze sobą ustaleń faktycznych w sposób przekraczający swobodną ocenę dowodów, nienależyte rozważenie aspektów prawnych sprawy;

2. sprzeczność istotnych ustaleń organu orzekającego z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, że rodzice wnioskodawcy byli osobami narodowości niemieckiej w rozumieniu art. 2 ust.1 lit b dekretu PKWN z 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

3. naruszenie art. 30 ustawy z dnia 11.05.1995 roku o NSA przez podejmowanie polemiki i nierespektowanie oceny prawnej wyrażonej w orzeczeniach NSA wydanych w przedmiotowej sprawie;

4. naruszenie art. 365 § 1 K. p .c. przez podejmowanie polemiki i nierespektowanie orzeczeń Sądów Rejonowych w P. i w P. dotyczących nabycia spadku, w tym przedmiotowego gospodarstwa rolnego po K. i E. małżonkach O. przez wnioskodawcę;

ponadto oparcie tezy w przedmiocie przejęcia spornej nieruchomości przez Skarb Państwa w dniu 13.09. 1944 roku na podstawie wybiórczych pism z tamtego okresu i nieodniesienie się w tej kwestii do przepisów wykonawczych dekretu PKWN z dnia 6. 09.1944 o przeprowadzeniu reformy rolnej, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że E. O. nie był właścicielem przedmiotowego gospodarstwa rolnego w dacie [...] maja 1976 roku.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. przyjęło wbrew przepisom i dowodom zebranym w sprawie, że przedmiotowe gospodarstwo rolne w dacie wydawania decyzji w 1976 roku przez Naczelnika Gminy Ł. nie było własnością E. O., lecz od dnia 13.09.1944 r. stanowiło własność Skarbu Państwa. W tym stanie rzeczy uznało, że nie musi badać merytorycznych przesłanek podjętej przez Naczelnika Gminy Ł. decyzji nr [...]. Powyższa argumentacja jest dla strony nie do przyjęcia. SKO uznało, że rodzice wnioskodawcy, którzy byli właścicielami przedmiotowego gospodarstwa rolnego utracili je na mocy art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej z dnia 6.09.1944 r., bowiem byli obywatelami polskimi narodowości niemieckiej. Ustalenia te poczyniono na podstawie wybiórczych, sprzecznych ze sobą pism z tamtego okresu, które absolutnie w sposób pewny tego nie potwierdzają. Dokumenty stanowiące karty akt 37 i 38 nie dotyczą K. O. - ojca E. O. , który urodził się w dniu 24 sierpnia 1902 roku i był synem L. O. i E. z domu N. (dowód: odpis aktu zgonu ojca wnioskodawcy, postanowienie Sądu Rejonowego w P. wydane w sprawie sygn. akt [...] ). Obrazują one natomiast osobę innego K. O. urodzonego w dniu 4 listopada1910 roku , którego ojcem był J. a matką E. z domu A. Ta osoba, na pewno nie będąca ojcem wnioskodawcy została orzeczeniem Starosty Powiatu [...] z dnia [...].09.1947 roku pozbawiona obywatelstwa polskiego, ponieważ wykazywała odrębność narodową niemiecką.

Podniesiono, iż w aktach sprawy znajduje się poświadczenie obywatelstwa polskiego rodziców wnioskodawcy K. i E. O., wydane przez Starostę Powiatu [...] w dniu 16.02.1948 roku. Zdaniem strony, gdyby rodzice wnioskodawcy wykazywali odrębność narodową niemiecką, Starosta nie wydałby poświadczenia obywatelstwa polskiego, a Wiceprokurator Sądu Okręgowego w P. w dniu 7 listopada 1947 roku w sprawie sygn. akt [...] nie pisałby w uzasadnieniu swej decyzji, że rodzice wnioskodawcy "swym zachowaniem wykazywali odrębność narodową polską i z narażeniem wolności i życia okazywali czynnie pomoc społeczeństwu polskiemu a mianowicie przetrzymywali i udzielali kwater obywatelom i partyzantom, zaopatrywali oddziały partyzanckie walczące z Niemcami w żywność i odzież, przemielali bezinteresownie dla ludności polskiej zboże bez kwitów przemiałowych, masowo pomagali materialnie ubogiej ludności i wykazywali wrogie nastawienie w stosunku do Niemców" ( t.3 k.203).

Za potwierdzeniem faktu, iż małżonkowie O. wykazywali odrębność narodową polską przemawia, zdaniem strony, także opinia Przewodniczącego Koła ZBOWID, z której wynika, że małżonkowie O. nie znali języka niemieckiego i w okresie wojny współpracowali z oddziałami Armii Ludowej i Partyzantką Radziecką. (dowód; t. l k. 86)

W opinii skarżącego, trudno uznać za dowód przejęcia na własność Państwa Młyna Motorowego "[...]" zarządzenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] w Ł. z dnia [...] września 1946 r., gdyż dotyczy ono osoby K. O., który miał obywatelstwo niemieckie i narodowość niemiecką. Kolegium zaś samo przyznaje, że rodzice wnioskodawcy posiadali obywatelstwo polskie.

Z tego też powodu nie sposób przyjąć za pewny dowód ogłoszenie Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw na Województwo [...] z dnia [...].09.1947 roku o skreśleniu w/w Młyna z wykazu przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu, jako obiektu poniemieckiego, który przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej.

W ocenie skarżącego, być może w dokumencie tym chodziło o młyn K. O., którego dokumenty znajdujące się na kartach 37 i 38. Z dokumentów wynika przecież, że człowiek ten, narodowości niemieckiej, nie posiadający obywatelstwa polskiego zamieszkiwał w K. i był młynarzem. Stosownie do art. 2 ust. 1 lit. b dekretu z dnia 8 marca 1946 roku o majątkach opuszczonych i poniemieckich na własność Skarbu Państwa przechodził z mocy prawa wszelki majątek obywateli Rzeszy Niemieckiej z wyjątkiem osób narodowości polskiej. O. - bezspornie posiadali obywatelstwo polskie. Dokument ten nie mógł więc ich dotyczyć.

Wskazano, iż gdyby gospodarstwo rolne o pow. 11.81 ha zostało przejęte przez Państwo w trybie dekretu PKWN, to:

1. zeznania wszystkich świadków zeznających w sprawie w przedmiocie dzierżawienia spornego gospodarstwa od E. O. byłyby fałszywe,

2. w ewidencji gruntów nie figurowałaby E. O. – matka wnioskodawcy , lecz Skarb Państwa,

3. rozdysponowane byłoby zgodnie z celami wskazanymi w art. 1 ust.2 dekretu PKWN z 6.09.1944 r. oraz art. 6 i 7 dekretu PKWN - czego nie uczyniono, zaś odebranie władztwa małżonkom O. musiałoby nastąpić w trybie wykonywania przepisów o reformie rolnej. SKO pominęło istotną okoliczność, że nacjonalizacja przewidziana w dekrecie PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej obejmująca nieruchomości ziemskie ( art. 2) wymagała protokolarnego objęcia w zarząd nieruchomości ( art. 6), dokonania parcelacji (art. 10 ust. 1) lub wyodrębniania rezerwy dla utrzymania wzorcowych gospodarstw w interesie podniesienia poziomu gospodarki rolnej dla szkół rolniczych i powszechnych, dla rozbudowy miast i innych ważnych zadań użyteczności publicznej - zgodnie z wykazem sporządzonym przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Grunty rozparcelowane musiałyby być rozdzielone na cele określone w art. 1 ust. 2 pkt a - c dekretu. Gdyby przedmiotowa nieruchomość przeszła w trybie dekretu na własność Państwa organy Skarbu Państwa musiałyby podjąć czynności mające na celu wykonanie dekretu zgodnie z wymogami rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 w sprawie wykonania dekretu. Małżonkowie O. nie mogliby zamieszkiwać i rozporządzać nieruchomością do końca życia i nie miałby tych uprawnień także ich syn. Bezsporne natomiast w sprawie jest, że małżonkowie O. zamieszkiwali w przedmiotowym gospodarstwie i uprawiali je jak właściciele, a po ich śmierci czynił to ich syn E. O.

4. poddane byłoby komunalizacji na podstawie przepisów ustawy z dnia10 maja 1990 roku ( Dz. U. Z 1990 r. nr 32. poz. 191 )

5. orzeczenia sądowe w przedmiocie dziedziczenia gospodarstwa rolnego po rodzicach wnioskodawcy byłyby wydane niezgodnie z prawem. Stosownie do wymogów art. 365 K.p.c. każdy organ administracji związany jest prawomocnym orzeczeniem sądowym i niedopuszczalna jest ocena postępowania sądowego przeprowadzonego w postępowaniu spadkowym. Powyższe sprawy dotyczyły wyjaśnienia, czy w skład spadku wchodzi gospodarstwo rolne, a jeśli tak, to kto to gospodarstwo dziedziczy. Z orzeczeń sądowych wiążąco wynika, że rodzice wnioskodawcy w datach otwarcia spadku tj. w 1949 i 1957 roku byli właścicielami przedmiotowego gospodarstwa rolnego, a zatem nie mogło to gospodarstwo w tym czasie stanowić własności Skarbu Państwa. Rodzice wnioskodawcy zmarli przed wejściem w życie przepisów Kodeksu cywilnego, w związku z tym stosownie do wymogów art. LVI § 1 przepisów wprowadzających Kodeks cywilny prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed datą 5.07.1963 roku zachował tylko ten spadkobierca, który w tej dacie posiadał przedmiotowe gospodarstwo rolne. Sądy przeprowadziły wnikliwe postępowanie dowodowe, na podstawie którego ustaliły, że w dacie śmierci rodzice wnioskodawcy byli właścicielami tegoż gospodarstwa, zaś E. O. dziedziczy je, ponieważ w dniu 5.07.1963 roku był ich posiadaczem.

Przypomniano, iż bezspornym w sprawie jest, że dla przedmiotowej nieruchomości została założona księga wieczysta, która podczas pożaru w 1969 roku została całkowicie spalona. Z odpisu z księgi repertorium not. [...] F. K. z 1931 roku nr [...] str. 9 wynika ,że K. i E. małż. O. byli wpisani jako właściciele przedmiotowej nieruchomości w księdze hipotecznej [...] pow. p. Zgodnie z wymogami art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 roku o wpisywaniu w księgach hipotecznych ( gruntowych ) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej tytułem do wpisania Skarbu Państwa mogłoby być jedynie zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego (starosty) stwierdzające, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej. W aktach sprawy brak jest takiego zaświadczenia i niemożliwe jest też, by w spalonej księdze wieczystej był taki wpis.

Podniesiono, iż z okoliczności spalenia księgi wieczystej dotyczącej przedmiotowej nieruchomości nie można wywodzić tak drastycznych skutków dla wnioskodawcy – jak pozbawienie własności osób ostatnio wpisanych jako właściciele.

Dodatkowo skarżący przypomniał, iż ustalenia, że jego rodzice byli właścicielami nieruchomości w datach otwarcia spadków dokonali: Naczelnik Gminy Ł. w 1976 roku, Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej w 1995 roku, Naczelny Sąd Administracyjny w 1996 roku, Sądy Rejonowe w P. i w P. w 1997 roku.

Reasumując skarżący podniósł, iż nie sposób przyjąć na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, aby nie był on właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dacie wydawania przez Naczelnika Gminy Ł. w dniu [...] maja 1976 roku decyzji nr [...]. Rzeczą SKO było wyjaśnienie, czy gospodarstwo to było opuszczone w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13.07.1957 roku o zmianie dekretu z dnia 18.04.1955 roku o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5.08.1961 roku w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Przedstawione dowody - w szczególności zeznania wszystkich świadków w sprawie ewidentnie wykazały, że gospodarstwo rolne E. O. było należycie uprawiane. Nie ulega zatem wątpliwości, że decyzja Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 roku nr [...] jest nieważna, jednakże nie dlatego, że w tej dacie gospodarstwo rolne będące przedmiotem sprawy stanowiło własność Skarbu Państwa, a dlatego, że jego właściciel E. O. należycie wykonywał nad nim władztwo.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalonej skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej ( § 2 art. 1 powołanego aktu ).

Analogiczne unormowanie zawarte zostało w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ). Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skarga podlega oddaleniu.

Przeprowadzając taką kontrolę, sąd zgodnie z art. 134 § 1 powołanej ustawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, iż zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca nie zostały wydane z uchybieniem obowiązujących w dacie ich wydania przepisów prawa.

Należy podzielić stanowisko organu, iż kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy miało ustalenie, czy będąca przedmiotem sporu nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. b dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (j. t. Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), a w konsekwencji, czy Naczelnik Gminy Ł. decyzją z dnia [...] maja 1976 r. Nr [...] mógł w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r.. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z dnia 15 lipca 1961 r. (Dz. U. z 1957 r., Nr 39, poz. 174 i Dz. U. z 1961 r., Nr 32, poz. 161), § 1 ust. 1 i § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1961 r., Nr 39, poz. 198) orzec o przejęciu tej nieruchomości od skarżącego E. O. na rzecz Skarbu Państwa.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 powołanej ustawy gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r. oraz wszystkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne.

Na własność Skarbu Państwa mogły więc być przejęte gospodarstwa stanowiące własność innego podmiotu niż Skarb Państwa - w praktyce osób fizycznych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w składzie rozpoznającym wniesioną przez E. O. skargę nie podziela poglądu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wyrażonego w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2004 r. w sprawie sygn. akt IV SA 3168/03, iż w toku postępowania administracyjnego prowadzonego przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie wystąpiło zagadnienie wstępne uzasadniające zawieszenie postępowania w oparciu o art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. Niemniej jednak związany z mocy art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zaprezentowanym poglądem prawnym Sąd zobligowany był tę ocenę respektować, aczkolwiek w licznych orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wypowiadał się, iż zagadnienie wstępne w rozumieniu przepisu art. 97 § 1 pkt 4 K.p.a. zachodzi w sytuacji, gdy w ramach stanu faktycznego stanowiącego podstawę faktyczną rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej występuje jako jego element kwestia, której uprzednie rozstrzygnięcie warunkuje rozpatrzenie sprawy administracyjnej, gdy jednocześnie do rozstrzygnięcia tej kwestii nie jest właściwy organ administracji rozpoznający sprawę administracyjną, lecz inny organ lub sąd ( vide: wyrok NSA w Warszawie z 18.04.2000 r., V SA 1701/99 – LEX nr 79244; wyrok NSA w Warszawie z 30.08.2001 r. IISA 1982/00 – LEX nr 54554; wyrok NSA w Warszawie z 7.03.2001 r. IIISA 32/00 – LEX nr 47487; wyrok NSA w Warszawie z 13.02.2002 r. ISA 1742/00 – LEX nr 81758 ).

W uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny przesądził również kwestię przejścia przedmiotowej nieruchomości na własność Państwa z mocy powołanego art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej stwierdzając, że "w świetle dokumentów (powołanych powyżej – m. innymi postanowienia Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w Ł. z dnia [...] czerwca 1947 r. o skreśleniu Młyna "[...]" z wykazu przedsiębiorstw podlegających przejęciu w tym trybie z uzasadnieniem, że młyn ten jako obiekt poniemiecki przeszedł na własność Państwa na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ), nie mogło budzić wątpliwości organu, czy omawiana nieruchomość przeszła czy nie przeszła na własność Państwa z mocy powyższego dekretu .... Pozostało więc jedynie do oceny organu, czy w świetle zgromadzonego w aktach materiału i wobec unormowania zawartego w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej spadkobierca K. O. mógł być uznany za stronę uprawnioną do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] maja 1976 r."

W wyniku tak sformułowanego stanowiska Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, iż nie istniały uzasadnione podstawy do zawieszenia postępowania administracyjnego.

Zgodnie z powołanym powyżej przepisem art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stosując się do wiążących zaleceń Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, które winien również respektować Sąd rozstrzygający niniejszą sprawę, powołał się na szereg dokumentów, sporządzonych w latach 40 i 50–tych ubiegłego wieku, w których wymieniony został "K. O., jako obywatel polski narodowości niemieckiej". Dokumenty te w ocenie organu potwierdzają fakt przejścia spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, gdyż określają osobę ojca skarżącego jako obywatela polskiego narodowości niemieckiej, a w konsekwencji osobę wskazaną w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W toku postępowania skarżący podnosił, iż jego rodzice byli obywatelami polskimi wykazującymi narodowość polską, a w konsekwencji nie podlegali reżimowi określonemu w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Okoliczność tę – zdaniem skarżącego – w nie budzący wątpliwości sposób potwierdzają znajdujące się w aktach sprawy dokumenty w postaci poświadczenia obywatelstwa polskiego rodziców skarżącego K. i E. O., wydane przez Starostę Powiatu [...] w dniu [...] lutego 1948 r. oraz wniosek Wiceprokuratora Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] listopada 1947 roku w sprawie sygn. akt [...] o zaniechanie ścigania w oparciu o art. 17 § 1 w związku z art. 4 pkt b dekretu dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1935 – 1945 r. ( Dz. U. Rz. P. nr 41, poz. 237 ), gdyż w uzasadnieniu tego wniosku napisano, że rodzice skarżącego "swym zachowaniem wykazywali odrębność narodową polską i z narażeniem wolności i życia okazywali czynnie pomoc społeczeństwu polskiemu a mianowicie przetrzymywali i udzielali kwater obywatelom i partyzantom, zaopatrywali oddziały partyzanckie walczące z Niemcami w żywność i odzież, przemielali bezinteresownie dla ludności polskiej zboże bez kwitów przemiałowych, masowo pomagali materialnie ubogiej ludności i wykazywali wrogie nastawienie w stosunku do Niemców".

Skarżący podnosił również, że dokument w postaci protokołu przesłuchania K. O., sporządzony w dniu 24 lipca 1947 r. przez milicjanta S. Z., który deklarował narodowość niemiecką i chęć wyjazdu do Niemiec nie dotyczy ojca skarżącego, a innej osoby o tym samym imieniu i nazwisku, skoro w protokole tym zapisano, że przesłuchiwany urodził się w dniu 4 września 1910 r. w miejscowości R., a jako rodziców wskazał J. i E. z domu A.

Jednocześnie skarżący nie potrafił wyjaśnić, czy w okresie międzywojennym i podczas II wojny światowej w tej samej miejscowości zamieszkiwał K. O. (nie jego ojciec), obywatel polski narodowości niemieckiej, będący właścicielem młyna. W aktach sprawy znajduje się szereg dokumentów potwierdzających przejęcie na własność Państwa w oparciu przepisy dekretu o reformie rolnej młyna motorowego, znajdującego się w K., stanowiącego własność K. O. Skarżący nie twierdził zaś, iż dokumenty te nie odnoszą się do majątku stanowiącego własność jego rodziców, ani też nie przedstawił dowodu wskazującego, iż w owym czasie, w tej samej miejscowości znajdował się inny młyn, który został przejęty od owego K. O. (nie będącego jego ojcem) na własność Państwa.

W tej sytuacji, za niewadliwą i zgodną z wytycznymi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie należy uznać konstatację organu, iż w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego przedmiotowa nieruchomość w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Gminy Ł. stanowiła własność Skarbu Państwa.

Powołane zaś przez skarżącego uzasadnienie wniosku Wiceprokuratora Sądu Okręgowego w P. z dnia [...] listopada 1947 roku w sprawie sygn. akt [...] o zaniechanie ścigania nie stanowi jednoznacznego dowodu wykluczającego przynależność rodziców skarżącego do narodowości niemieckiej.

Zagadnienie to w świetle art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o reformie rolnej miało charakter złożony i wielowątkowy i było przedmiotem wnikliwej i wszechstronnej analizy dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 listopada 2002 r. sygn. akt III CKN 273/01 ( LEX nr 77039 ).

W uzasadnieniu wskazanego wyroku Sąd Najwyższy stwierdził m. innymi, że przy ustalaniu znaczenia tego pojęcia trzeba odwołać się do dyrektyw wykładni systemowej, a także do aksjologii, której wyrazem były inne wydane w tym czasie akty prawne normujące skutki związane z odstępstwem od narodowości polskiej. Dyrektywy wykładni systemowej i historycznej, przy równoczesnym uwzględnieniu obecnej aksjologii, prowadzą do wniosku, że zgłoszenie przynależności do narodowości niemieckiej, także na terenie Generalnego Gubernatorstwa, nie jest równoznaczne z zakwalifikowaniem do kategorii "obywateli polskich narodowości niemieckiej" w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o reformie rolnej. Samo zgłoszenie przynależności, zwłaszcza złożenie deklaracji przynależności do kategorii deutsche Volkszugehörige, może oznaczać, że zgłaszający uważał się za osobę narodowości niemieckiej, niemniej kwalifikacji takiej w sposób jednoznaczny nie przesądza. Nie jest tym samym wyłączona możliwość wykazania, że zgłoszenie nastąpiło z innych przyczyn niż poczucie przynależności do narodowości niemieckiej. Wobec braku wyraźnej regulacji prawnej odsyłającej do przepisów o środkach zabezpieczających lub środkach represji karnej, przy objaśnianiu znaczenia pojęcia "obywateli polskich narodowości niemieckiej" za miarodajne trzeba uznać kryterium etniczne, jednak z uwzględnieniem złożoności tego kryterium w perspektywie okupacyjnej. Nie można odwoływać się wyłącznie do zwykłych kryteriów właściwych okresowi pokoju, według których narodowość oznacza "przynależność do danego narodu lub oznaczenie wspólnoty etniczno-kulturowej, poczucie tej przynależności" (por. Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 1979, t. II, s. 284). Z uwagi na sankcyjny charakter przepisu art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o reformie rolnej i odczucia społeczne występujące w czasie wdrażania reformy rolnej trzeba uznać, że obywatel polski, który zgłosił przynależność do narodowości niemieckiej bez istotnego przymusu, przez wzgląd na uzyskanie przywilejów, dał tym samym wyraz braku poczucia przynależności do narodu polskiego. Uwzględniając z kolei pewną współzależność między art. 2 ust. 1 lit. b a przepisami dotyczącymi odstępstwa od narodowości, nie można przyjmować, by obywatel polski, który został uniewinniony z tej przyczyny, że zgłosił przynależność do narodowości niemieckiej, działając w interesie Państwa Polskiego albo z nakazu lub na rzecz polskiej organizacji wolnościowej (art. 3 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r.), podlegał zaliczeniu do kategorii "obywateli polskich narodowości niemieckiej". Wnikliwej i indywidualnej oceny wymagają też zgłoszenia przynależności w tych wypadkach, w których doszło do wydania wyroku uniewinniającego lub postanowienia stwierdzającego, że czyn nie podlega ściganiu z przyczyn wskazanych w art. 4 lit. "a" i "b" dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. (prześladowanie przez okupanta i czynna pomoc społeczeństwu polskiemu).

Zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. stwierdza nieważność decyzji Naczelnika Gminy Ł. z dnia [...] maja 1976 r. Nr [...] o przejęciu od E. O. na własność Skarbu Państwa opuszczonego gospodarstwa rolnego o powierzchni 11,81 ha, położonego we wsi K., zapisanego w ewidencji gruntów wsi K. pod pozycją rejestrową Nr 15, a zatem niweluje skutki prawne tej decyzji powstałe w zakresie prawa własności.

W złożonej skardze E. O. zakwestionował wyłącznie treść uzasadnienia tej decyzji – jak należy się domyślać – z uwagi na ewentualność dochodzenia od Skarbu Państwa zwrotu tej nieruchomości bądź odszkodowania.

W ocenie Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę prawnie skuteczne ustalenie, iż przedmiotowa nieruchomość nie przeszła na własność Państwa możliwe jest wyłącznie w trybie postępowania cywilnego przed sądem powszechnym.

Uzasadnienie decyzji administracyjnej nie może wszak zastępować wyroku ustalającego to prawo i wywierać skutków prawnych w sferze tego prawa.

Sąd Najwyższy kilkakrotnie prezentował pogląd, iż tryb postępowania administracyjnego, przewidziany został dla orzekania w sprawach, czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. W sprawach dotyczących art. 2 ust. 1 lit. a – d takiego trybu nie ma, dlatego w tym zakresie kwestie sporne rozstrzygane mogą być w postępowaniu przed sądem powszechnym (por. wyrok SN z 3.12.2004 r. IV CK 336/04 – LEX nr 186911; wyrok NSA wyrok SN z dnia 6 grudnia 2000 r., III CKN 179/99, niepubl., uchwały SN z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP 54/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 215, z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 50/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 212, wyrok z dnia 8 maja 1998 r., I CKN 664/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 7).

Uzasadniając tak sformułowane stanowisko Sąd Najwyższy powoływał się na treść § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51),w którym przewidziany został tryb postępowania administracyjnego wyłącznie dla orzekania, czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej (w pierwszej instancji sprawy te należały do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich, a odwołania od decyzji takiego urzędu przysługiwały do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych). Zasadą obowiązującą w polskim systemie prawnym jest, że sąd powszechny nie jest władny do rozstrzygania kwestii należących do kompetencji organu administracji państwowej orzekającego w formie decyzji i taką decyzją jest związany, zaś organ administracyjny nie może wydawać decyzji w kwestiach należących do zakresu kognicji sądów powszechnych.

Analogiczne stanowisko wyrażone zostało w uzasadnieniu postanowienia Kolegium Kompetencyjnego Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada 1997 r. sygn. akt III KKO 7/97, w którym stwierdzono m. innymi, że obalenie stanu powstałego z mocy prawa nie może nastąpić w drodze decyzji administracyjnej, lecz w drodze ewentualnego procesu cywilnego i orzeczenia o ustaleniu nieistnienia przejścia nieruchomości z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. W związku z tym należy przyjąć, że spadkobierca osoby wymienionej w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma interes prawny w ustaleniu przez sąd nieistnienia przejścia nieruchomości stanowiącej własność tej osoby z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa ( OSNP 1998/18/554 ).

Z przytoczonych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), skargę jako bezzasadną oddalił.