Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 107/01
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2002-03-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Powołane przepisy: article: art. 20 ust. 3, art. 22 ust. 2, art. 25 ust. 4, art. 25 ust. 2 pkt 1-2
journal: Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Teza: W sprawie, w której wdowa po kombatancie wykazuje swoje uprawnienia (w wymienionym wyżej sensie), w drodze zaświadczenia potwierdzającego uprawnienia kombatanckie jej męża, jest dopuszczalne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, zmierzającego do ustalenia czy to zaświadczenie nie jest pozbawione skutków prawnych. Nie będzie to wówczas bezpośrednie postępowanie weryfikacyjne w trybie art. 25 ust. 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./, bo prowadzenie takiego postępowania w stosunku do osoby zmarłej oczywiście nie jest dopuszczalne, ale ustalenie istnienia koniecznej przesłanki dla zachowania uprawnień przysługujących wdowie, a w istocie - w wypadku ustalenia negatywnego - rozstrzygnięcie o odmowie wydania zaświadczenia potwierdzającego uprawnienia /art. 22 ust. 2 w związku z art. 20 ust. 3 i art. 25 ust. 4 ustawy kombatanckiej/.

Na dopuszczalność przeprowadzenia takiego swoistego przeciwdowodu, że osoba dochodząca uprawnień na podstawie art. 20 ust. 3 ustawy kombatanckiej nie jest wdową po "kombatancie" wskazuje art. 25 ust. 2 ustawy kombatanckiej określający, że pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby spełniające określone w pkt 1 i pkt 2 warunki.

TEZY

W sprawie, w której wdowa po kombatancie wykazuje swoje uprawnienia (w wymienionym wyżej sensie), w drodze zaświadczenia potwierdzającego uprawnienia kombatanckie jej męża, jest dopuszczalne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, zmierzającego do ustalenia czy to zaświadczenie nie jest pozbawione skutków prawnych. Nie będzie to wówczas bezpośrednie postępowanie weryfikacyjne w trybie art. 25 ust. 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./, bo prowadzenie takiego postępowania w stosunku do osoby zmarłej oczywiście nie jest dopuszczalne, ale ustalenie istnienia koniecznej przesłanki dla zachowania uprawnień przysługujących wdowie, a w istocie - w wypadku ustalenia negatywnego - rozstrzygnięcie o odmowie wydania zaświadczenia potwierdzającego uprawnienia /art. 22 ust. 2 w związku z art. 20 ust. 3 i art. 25 ust. 4 ustawy kombatanckiej/.

Na dopuszczalność przeprowadzenia takiego swoistego przeciwdowodu, że osoba dochodząca uprawnień na podstawie art. 20 ust. 3 ustawy kombatanckiej nie jest wdową po "kombatancie" wskazuje art. 25 ust. 2 ustawy kombatanckiej określający, że pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby spełniające określone w pkt 1 i pkt 2 warunki.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Marianny B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień wdowie po kombatancie po rozpoznaniu na rozprawie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Szczecinie z dnia 25 października 2000 r., SA/Sz 2033/99 - uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 8 lipca 1999 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił, na podstawie art. 22 ust. 2 w związku z art. 20 ust. 3 i art. 25 ust. 2 lit. "a" oraz art. 21 ust. pkt 4 lit. "a" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./, przyznania uprawnień wdowie po kombatancie Stefanie B. po stwierdzeniu, że uzyskał on uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu utrwalania władzy ludowej w okresach od 1 sierpnia 1945 r. do 18 sierpnia 1946 r., od 20 sierpnia 1946 r. do 31 grudnia 1947 r. i od 13 maja 1948 r. do 20 sierpnia 1948 r.

W myśl powołanych przepisów uprawnienia kombatanckie nie przysługują osobom, które pełniły służbę i były zatrudnione w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego oraz wdowom i wdowcom po takich osobach, chyba że osoby te przedstawią dowody, o których mowa w art. 21 ust. 3 pkt 1 cytowanej ustawy świadczące, że do wymienionych służb zostały skierowane przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje zostały zwerbowane w celu udzielenia im pomocy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia 3 listopada 1999 r. podtrzymał swoją wcześniejszą decyzję. Jego zdaniem fakt zatrudnienia Stefana B. w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego ustalono w toku postępowania weryfikacyjnego w sposób bezsporny. Marianna B. nie dostarczyła dowodów, o których mowa w art. 21 ust. 3 pkt 1 ustawy, a zatem nie jest osobą uprawnioną do uzyskania uprawnień po kombatancie.

Wobec skargi wnioskodawczyni Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 25 października 2000 r. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia 8 lipca 1999 r. Zdaniem NSA powołane przez organ rentowy przepisy wskazane jako podstawa wydania zaskarżonej decyzji, nieuzasadniają odmowy przyznania uprawnień wdowie po kombatancie. Z przepisów tych wynika, że o ile zmarły małżonek posiadał uprawnienia kombatanckie, to obowiązkiem organu było jedynie potwierdzenie takich uprawnień /jako uprawnień przysługujących z mocy prawa/, a nie weryfikowanie uprawnień zmarłego kombatanta. Brak było zatem podstawy prawnej do weryfikacji uprawnień wdowców i wdów.

W rewizji nadzwyczajnej Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzucił rażące naruszenie art. 22 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, art. 20 ust. 3 oraz art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. "a" w związku z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. "a" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.

Zdaniem Prezesa NSA wyrok Sądu rażąco narusza prawo. Uprawnienia wdów po kombatantach określone w art. 20 ust. 2 w związku z ust. 3 ustawy o kombatantach nie mają charakteru pierwotnego. Są to uprawnienia pochodne, a więc zależne od istnienia uprawnień pierwotnych i braku przesłanek do ich pozbawienia. Z istoty uprawnień pochodnych wynika, że nie mogą one istnieć bez uprawnień pierwotnych. Prezes NSA powołał się na argumentację zawartą w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 1996 r., III AZP 32/95 /OSNAPU 1996 nr 15 poz. 206/, w której stwierdzono, iż zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach można pozbawić uprawnień kombatanckich osobę, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskała uprawnienia wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej". Tym samym przepis art. 25 ust. 2 pkt ustawy o kombatantach należy rozumieć nie tylko wprost, tzn. w ten sposób, że stanowi on podstawę pozbawienia uprawnień samego kombatanta, ale także w ten sposób, że daje on podstawę do pozbawienia uprawnień osób, które wywodzą swoje prawa wyłącznie z istnienia jego uprawnień.

Stan, w którym sam kombatant byłby pozbawiony uprawnień ze względu na to, że wyłączną podstawą ich nabycia było "uczestniczenie w walkach o utrwalenie władzy ludowej", uzasadnia również pozbawienie uprawnień wdowy po takim kombatancie, jako korzystającej z prawa pochodnego. Wniosek taki należy wyprowadzić również z funkcjonalnej i systemowej wykładni całokształtu przepisów ustawy o kombatantach. Wobec powyższego przyjęcie przez sąd, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisów ustawy kombatanckiej jest dowolne i niezgodne z powołaną ustawą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

We wskazanej w rewizji nadzwyczajnej uchwale z dnia 25 stycznia 1996 r., III AZP 32/95 Sąd Najwyższy wyjaśnił, że: "Na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 25 ust. 4 i ust. 5 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego można pozbawić uprawnień określonych w art. 20 ust. 2 w związku z ust. 3 - tej ustawy, wdowy lub wdowców - emerytów lub rencistów pozostałych po osobach, które uzyskałyby uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej". Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą, podzielając stanowisko powyższej uchwały i po rozważeniu przedstawionej w niej argumentacji na tle stanu faktycznego sprawy uznał zasadność podstaw rewizji nadzwyczajnej. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podniesiono, że skoro uprawnienia przyznane kombatantowi wyłącznie z tytułu utrwalania władzy ludowej nie zostały zweryfikowane wobec jego śmierci, to nie ma obecnie podstaw prawnych do weryfikowania uprawnień wdowy po takim kombatancie.

Dostrzegając ten argument, należy jednak uznać, że skoro konieczną przesłankę rozstrzygnięcia sprawy w stosunku do wdowy stanowi ustalenie sytuacji prawnej dotyczącej jej zmarłego męża. okoliczność ta mająca wprawdzie znaczenie procesowe, nie może jednakże decydować o zmianie kierunku interpretacji wskazanych przepisów prawa materialnego.

Decydujące jest bowiem to, że sprawa wynika z żądania osoby, której uprawnienia co prawda przysługują z mocy prawa - art. 20 ust. 3 ustawy kombatanckiej - ale według warunków ukształtowanych ustawowo są skutkiem posiadania statusu wdowy po kombatancie i w tym sensie mają charakter pochodny. Nie jest to wprost dziedziczenie praw zmarłego kombatanta, lecz ustalenie na podstawie ustawy, uprawnień wdowy po kombatancie. Zależy to w tej sytuacji faktycznej od ustalenia, że dana osoba jest wdową pozostałą po kombatancie, a więc po osobie, która zachowałaby ten status stosownie do postanowień ustawy. W sprawie, w której wdowa po kombatancie wykazuje swoje uprawnienia /w wymienionym wyżej sensie/, w drodze zaświadczenia potwierdzającego uprawnienia kombatanckie jej męża, jest dopuszczalne przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, zmierzającego do ustalenia czy to zaświadczenie nie jest pozbawione skutków prawnych.

Nie będzie to wówczas bezpośrednie postępowanie weryfikacyjne w trybie art. 25 ust. 4 ustawy kombatanckiej, bo prowadzenie takiego postępowania w stosunku do osoby zmarłej oczywiście nie jest dopuszczalne, ale ustalenie istnienia koniecznej przesłanki dla zachowania uprawnień przysługujących wdowie, a w istocie - w wypadku ustalenia negatywnego - rozstrzygnięcie o odmowie wydania zaświadczenia potwierdzającego uprawnienia /art. 22 ust. 2 w związku z art. 20 ust. 3 i art. 25 ust. 4 ustawy kombatanckiej/. Na dopuszczalność przeprowadzenia takiego swoistego przeciwdowodu, że osoba dochodząca uprawnień na podstawie art. 20 ust. 3 ustawy kombatanckiej nie jest wdową po "kombatancie" wskazuje art. 25 ust. 2 ustawy kombatanckiej określający, że pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby spełniające określone w pkt 1 i pkt 2 warunki.

Z tych przyczyn, odwołując się ponadto do argumentacji zawartej we wskazanej uchwale Sądu Najwyższego w zakresie wykładni logicznej i funkcjonalnej przepisów art. 20 ust. 3 i art. 22 ust. 2 i art. 25 ust. 2 pkt 2 i art. 25 ust. 3 i 4 ustawy kombatanckiej oraz w konsekwencji stwierdzając zasadność podstaw rewizji nadzwyczajnej, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji stosownie do art. 393[15] par. 1 Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego /Dz.U. nr 43 poz. 189/.