Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 458/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-08-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust 5 pkt 2 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść, Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 12 kwietnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 17 grudnia 2020 r. (nr [...]) Wójt Gminy W. – działając na podstawie art. 104, art. 107 § 4, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej jako "k.p.a."), art. 2 pkt 2, art. 17, art. 20, art. 24, art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – dalej jako "u.ś.r."), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2017r. poz. 1466) oraz art. 4 pkt 2 lit. w/, art. 6 ust. 2a, art. 16 ust. 6b, art. 18 ust. 5a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.: Dz. U. 2019 r., poz. 300 ze zm.), art. 66 ust. 1 pkt 28a, art. 73 pkt 10, art. 75 ust. 11, art. 79, art. 81 ust. 8 pkt 9b, art. 86 ust. 1 pkt 9 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j.: Dz. U. 2019 r., poz. 1373 ze zm.) - po rozpatrzeniu wniosku A. P (zwanej dalej "stroną", "skarżącą", "wnioskodawczynią") odmówił stronie świadczenia w formie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., wnioskowanego na J. Ł..

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 26 marca 2020 r. A. P złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem - J. Ł..

We wniosku strona zaznaczyła, że członek rodziny tj. mąż wnioskodawczyni - M. P przebywa poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W związku z powyższym Wójt Gminy W., zgodnie z art. 23a ust. 2 u.ś.r., pismem z dnia 11 maja 2020 r. (nr [...]) przekazał ww. wniosek w celu ustalenia przez Wojewodę, czy w przekazanej sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wojewoda [...] rozstrzygnięciem z dnia 17 września 2020 r. (nr [...]) stwierdził, że do sprawy strony przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego nie mają zastosowania i w związku z tym organem właściwym do rozpatrzenia wniosku o świadczenie pielęgnacyjne jest GOPS w W.

W konsekwencji decyzją z dnia 21 września 2020 r. (nr [...]) z dnia 21 września 2020 r. odmówiono stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ z przedłożonej przez stronę dokumentacji wynikało, iż J. Ł., zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 14 września 2016 r., przyznano znaczny stopień niepełnosprawności, jednakże nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: (...) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Odwołując się od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego strona powołała się na niekonstytucyjność art. 17 ust.1b u.ś.r. ze wskazaniem naruszenia prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w wyżej wymienionym artykule ustawy o świadczeniach rodzinnych. Decyzją z dnia 12 listopada 2020 r. (sygn. akt: [...]) Samorządowego Kolegium Odwoławczego uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji wskazując, iż organ I instancji rozpoznał sprawę z pominięciem ustalenia, czy w tej sprawie zachodzą podstawowe przesłanki pozytywne nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z art. 17 ust. 1 oraz ust. 5 pkt 1 lit. a/ u.ś.r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, że organ I instancji zobowiązany jest do jednoznacznego ustalenia, czy zachodzą łącznie wszystkie przesłanki wskazane w art. 17 ust. 1 i ust. 5 u.ś.r.

Zgodnie z decyzją Kolegium organ przystąpił do ponownego rozpatrzenia wniosku A. P o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem - J. Ł..

W dniu 24 listopada 2020 r. organ wystosował wezwanie w celu uzupełnienia przez A. P braków formalnych dotyczących kserokopii orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności małżonki J. Ł. bądź oświadczenia o braku legitymowania się wymaganym dokumentem.

Analizując ponownie treść przeprowadzonego w dniu 30 kwietnia 2020 r. wywiadu oraz dokumentację zebraną w sprawie ustalono, że A. P była osobą czynną zawodowo. Ostatnie zatrudnienie na umowę o pracę miała w firmie: A., w której pracowała do 11 marca 2020 r. Następnie - jak wynika z przeprowadzonego wywiadu - strona zrezygnowała z zatrudnienia z uwagi na konieczność zapewnienia opieki swojemu niepełnosprawnemu i schorowanemu ojcu - J. Ł.. W wywiadzie ustalono, że J. Ł. choruje przewlekle, a jego schorzenia uniemożliwiają samodzielne funkcjonowanie. W opinii pracownika socjalnego zakres sprawowanej opieki przez A. P nad niepełnosprawnym ojcem uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia i powrót na rynek pracy. Organ przywołał treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. twierdząc, że w sprawie został potwierdzony związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem rzeczywistej opieki nad J. Ł. przez córkę A. P. Jednakże z przedłożonej przez stronę dokumentacji wynika, że J. Ł., zgodnie z orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia 14 września 2016 r. przyznano znaczny stopień niepełnosprawności; jednakże nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Wskazał, że Kolegium podkreśliło, że podziela linię orzeczniczą sądów administracyjnych, która w odniesieniu do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, wnoszących o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), stwierdzającym niezgodność z Konstytucją RP z art. 17 ust. 1b u.ś.r. dostrzega jego wpływ na obecną sytuację wskazanych tych podmiotów.

Organ stwierdził jednak, że w dniu 5 grudnia 2020 r. do organu wpłynęło drogą elektroniczną orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności małżonki J. Ł.. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Po rozpoznaniu odwołania strony decyzją z dnia 12 kwietnia 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1b oraz ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wskazując, że z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 17 marca 2020 r. strona - reprezentowana przez adwokata - wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem - J. Ł.. Do wniosku dołączyła m.in. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 14 września 2016 r., z którego wynika, że J. Ł. (ur. [...] 1952 r.) został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności (11-I), zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 17 sierpnia 2016 r.; nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a orzeczenie wydano do dnia 30 września 2021 r.

Z wniosku wynika także, że J. Ł. jest żonaty z M. Ł., legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 21 lipca 2016 r., z którego wynika że M. Ł. (ur. [...]1953 r.) została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności (05-R, 04-O); ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 22 marca 2006 r., a orzeczenie wydano na stałe.

Kolegium wskazało, że rozpoznając odwołanie, na podstawie art. 136 k.p.a. zleciło organowi I instancji przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego poprzez ustalenie: przebiegu aktywności zawodowej, a także wykształcenia i kwalifikacji zawodowych A. P; szczegółowego zakresu opieki i czynności dokonywanych przez A. P w związku z opieką nad ojcem; stanu zdrowia M. Ł. (żony J. Ł.) i tego czy istnieją obiektywne przeszkody, dla których nie jest możliwe sprawowanie przez nią opieki nad mężem.

W wykonaniu ww. wezwania organ I instancji przekazał do Kolegium: 1/ kopie świadectw pracy A. P, w tym z dnia 11.03.2020 r. stanowiącego o rozwiązaniu umowy o pracę z dniem 11.03.2020 r. na zasadzie porozumienia stron; 2/ dokumentację medyczną M. Ł., w tym - Kartę Informacyjną Leczenia Szpitalnego w okresie od 16.02.2009 r. do 24.02.2009 r., kiedy to wykonano endoprotezoplastykę biodra lewego; Kartę Informacyjną Leczenia w Oddziale Szpitalnym Zakładu Rehabilitacji w okresie od 24.06.2009 r. do 23.07.2009 r. - leczenie usprawniające po alloplastyce biodra lewego; wynik badania MR prawego ramienia wykonany dnia 14.11.2015 r. wskazujący na niewielkie zmiany zwyrodnieniowe w stawie barkowo-obojczykowym oraz zmiany zwyrodnieniowe w ścięgnie mięśnia nadgrzebieniowego, podłopatkowego i podgrzebieniowego oraz wynik badania MR kolana prawego wykonany dnia 03.09.2019 r. wskazujący na nieznaczne ścieńczenie chrząstki w obwodowej części przedziału przyśrodkowego, wyraźne ścieńczenie chrząstki około Vi dolnej grzebienia rzepki oraz miejscową utratę chrząstki; 3/ wywiad środowiskowy przeprowadzony telefonicznie z A. P w dniu 18.03.2021 r., z którego wynika, iż J. Ł. choruje na nowotwór piersi - jest po amputacji piersi i węzłów chłonnych, przeszedł zapalenie otrzewnej, operację błędnika, choruje na cukrzycę typu II, nadciśnienie tętnicze, wymaga dawkowania i podawania lekarstw 4 razy dziennie, mierzenia poziomu cukru oraz ciśnienia 3 razy dziennie, wymaga pomocy przy przygotowaniu lekarstw i posiłków, spożywaniu pokarmów płynnych (drżenie rąk), zmianie odzieży, porannej toalecie i kąpieli, podprowadzeniu do toalety (zaburzenia równowagi), zmianie pieluchomajtek w porze nocnej. Ponadto w wywiadzie podano, iż J. Ł. w przestrzeni mieszkania porusza się z pomocą balkonika, na zewnątrz przy asekuracji córki, nie może pozostać w domu sam dłużej niż 10 min i wymaga stałej obecności drugiej osoby z uwagi na zaburzenia równowagi. W wywiadzie A. P podała, że jej matka - M. Ł. nie jest w stanie sprawować opieki nad J. Ł. z uwagi na swój stan zdrowia i niepełnosprawność - jest po zabiegu endoprotezoplastyki całkowitej biodra lewego, niedowidzi, ma schorzenia kolan, utyka i ma niesprawny bark przez co nie byłaby w stanie przytrzymać męża podczas kąpieli, toalety, czy zareagować szybko podczas jego upadku. Z wywiadu wynika też, że zdaniem A. P stan ojca pogarsza się, poziom Jego samodzielności maleje i tym samym zwiększa się zakres czynności opiekuńczych. Ponadto w wywiadzie odnotowano, że A. P w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem zrezygnowała z zatrudnienia w dniu 13.03.2020 r., a wcześniej przebywała na urlopie wychowawczym i wróciła do pracy na ok. 2 miesiące.

Mając powyższe na uwadze Kolegium wskazało, że istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do tego, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi - A. P może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 u.ś.r. w związku z opieką nad ojcem - J. Ł..

Kolegium podkreśliło, że przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. I tak np. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.). Z literalnego brzmienia przywołanego unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. (por. A. Kawecka [w:] Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz do art. 17, red. Katarzyna Małysa-Sulińska, LEX 2015).

Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca wart. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

Ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione wart. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

Prezentowany pogląd, dotyczący przedstawionej powyżej wykładni art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. został wyrażony m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 24 lutego 2021 r. (sygn. akt I OSK 2391/20); z dnia 11 sierpnia 2020 r. (sygn. akt I OSK 599/20); z dnia 23 stycznia 2020 r. (sygn. akt I OSK 2462/19); z dnia 14 grudnia 2018 r. (sygn. akt I OSK 3539/18); z dnia 20 stycznia 2016 r. (sygn. akt I OSK 3283/14); z dnia 27 listopada 2014 r. (sygn. akt I OSK 1219/13); z dnia 6 listopada 2014 r. (sygn. akt I OSK 251/14) oraz z dnia 20 września 2013 r. (sygn. akt I OSK 2623/12), który skład orzekający Kolegium w niniejszej sprawie w całości podzielił.

Kolegium wskazało, że z akt niniejszej sprawy wynika, że J. Ł. pozostaje w związku małżeńskim z M. Ł. (lat 67), posiadającą orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 21 lipca 2016 r., zaliczające ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności.

Okoliczność zaistnienia rzeczywistej opieki sprawowanej przez córkę - A. P w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawnym ojcem - J. Ł., nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o., ciążących jego na małżonce. Dopóki zatem A. P nie wykaże, aby M. Ł. legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, brak realnego wypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy tymi osobami nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r.

Ponadto Kolegium stwierdziło, że o ile ze stanu faktycznego ustalonego przez organ I instancji wynika, iż A. P sprawuje opiekę nad ojcem to, z ustaleń tych - w ocenie Kolegium - nie wynika niemożliwość wykonywania opieki nad J. Ł. przez jego żonę - M. Ł.. Kolegium wskazało, że J. Ł. nie jest osobą leżącą na stałe, po domu porusza się przy pomocy balkonika, wymaga pomocy jedynie przy spożywaniu posiłków płynnych, higienie osobistej i wyjściach do toalety z uwagi na zaburzenia równowagi, korzysta z pieluchomajtek w porze nocnej, pomiar ciśnienia i poziomu cukru wykonywany jest 3 razy dziennie, a podawanie lekarstw odbywa się 4 razy dziennie. W ocenie Kolegium - dokonanej w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy - wiek i stan zdrowia M. Ł. pozwala jej sprostać opiece nad niepełnosprawnym mężem, gdyż większość czynności wykonywanych w ramach tej opieki nie wymaga większej sprawności i siły, jak np. przygotowanie i podanie posiłku oraz lekarstw, wykonanie pomiarów ciśnienia i cukru, czy też asekuracja w dojściu z balkonikiem do toalety. Inne zaś czynności takie jak pomoc przy kąpieli mogą odbywać się przy udziale A. P, co nie wyklucza jednak podjęcia przez nią zatrudnienia, bowiem czynności takie równie dobrze wykonują osoby aktywne zawodowo w ramach pomocy świadczonej przez dzieci na rzecz starszych rodziców. Okoliczności te nie mają jednak pierwszoplanowego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, bowiem - jak już podano - istotne znaczenie ma brak legitymowania się przez M. Ł. - żonę J. Ł. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Biorąc powyższe pod uwagę Kolegium stwierdziło, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego, wynikająca z przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., bowiem J. Ł. pozostaje w związku małżeńskim z M. Ł., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

A. P zaskarżyła ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1/ rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia;

2/ naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik postępowania tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu działań niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym w szczególności niewyjaśnienie czy mąż niepełnosprawnej ze względu na swój wiek jest w stanie zapewnić całodobową opiekę nad niepełnosprawną żoną.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez organ II prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 7 marca 2019 r. (sygn. akt II SA/Sz 80/19), w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP)". Skarżąca zaznaczyła, że organy administracyjne nie ustaliły czy mąż niepełnosprawnej ze względu na swój podeszły wiek jest w stanie zapewnić swojej żonie prawidłową opiekę, której ona wymaga.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W rozpoznawanej sprawie organy obu instancji odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ze stanowiskiem powyższym, w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy, należy się zgodzić.

W niniejszej sprawie skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem – J. Ł. (ur. w 1952 r.), który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy ustaliły, że skarżąca nie pracuje zawodowo i faktycznie opiekuje się niepełnosprawnym ojcem pomagając mu w codziennym funkcjonowaniu, wykonywaniu podstawowych czynności życiowych oraz pielęgnacji. Ojciec skarżącej pozostaje natomiast w związku małżeńskim z M. Ł. (ur. w 1953 r.), która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jedynie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 21 lipca 2016 r., nr [...]).

Z unormowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wynika natomiast, że gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wyrażone zostało stanowisko (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20), że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Co do zasady brak jest zatem podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się bowiem sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane (por. art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r.).

Pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza zatem - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest bowiem konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z unormowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 – dalej w skrócie "k.r.o.") wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są wynikiem jedynie woli małżonków. Ich źródłem jest ustawa, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Okoliczność zatem rzeczywistej, stale sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawnym ojcem, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 k.r.o., ciążących na jego małżonce.

Należy zatem podkreślić, że z woli ustawodawcy, uprawnienie innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki, do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej aktualizuje się jedynie wówczas, gdy zapewnienie takiej opieki nie jest możliwe przez współmałżonka z uwagi na jego niepełnosprawność.

W orzecznictwie sądowym wyrażany jest pogląd o konieczności zastosowania wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r., która umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednakże pod warunkiem, że współmałżonek faktycznie, mimo braku orzeczenia o niepełnosprawności, nie jest zdolny z uwagi na stan zdrowia lub wiek do sprawowania opieki nad drugim małżonkiem (por. wyrok NSA z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1200/14).

Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że M. Ł. – żona niepełnosprawnego J. Ł. - jest po zabiegu endoprotezoplastyki całkowitej biodra lewego, cierpi na schorzenia kolana, jest po zabiegu ramienia i niedowidzi, co – jak stwierdziła skarżąca - wpływa na jej problemy w poruszaniu się i niemożność sprawowania w sposób prawidłowy i bezpieczny stałej opieki nad mężem. Na dowód powyższego skarżąca załączyła dokumentację medyczną (tj. 2 karty informacyjne oraz 2 wyniki badań) z lat 2009-2019 r. Z kolei J. Ł. ze względu na swoje schorzenia i dolegliwości wymaga dawkowania i podawania lekarstw 4 razy dziennie, mierzenia poziomu cukru oraz ciśnienia 3 razy dziennie, pomocy przy przygotowaniu lekarstw i posiłków oraz przy spożywaniu pokarmów płynnych (drżenie rąk), a także pomocy przy zmianie odzieży, porannej toalecie i kąpieli, podprowadzenia do toalety (zaburzenia równowagi) oraz zmian pieluchomajtek w porze nocnej. W wywiadzie wskazano także, że J. Ł. w przestrzeni mieszkania porusza się z pomocą balkonika, natomiast na zewnątrz przy asekuracji córki; nie może pozostać w domu sam dłużej niż 10 min i wymaga stałej obecności drugiej osoby z uwagi na zaburzenia równowagi.

Mając powyższe na uwadze organy, a w szczególności organ odwoławczy stwierdził, że pomimo, iż to skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem, to z ustaleń nie wynika niemożliwość wykonywania takiej opieki nad J. Ł. przez jego żonę - M. Ł.. Zwrócono uwagę, że J. Ł. nie jest osobą leżącą na stałe, a po domu porusza się przy pomocy balkonika, zaś pomocy wymaga jedynie przy spożywaniu posiłków płynnych, higienie osobistej i wyjściach do toalety z uwagi na zaburzenia równowagi. Z pieluchomajtek korzysta w porze nocnej. Pomiar ciśnienia i poziomu cukru wykonywany jest 3 razy dziennie, natomiast podawanie lekarstw odbywa się 4 razy dziennie. W ocenie organu, zarówno wiek, jak i stan zdrowia małżonki niepełnosprawnego - M. Ł., pozwala jej sprostać opiece nad niepełnosprawnym mężem, gdyż większość czynności wykonywanych w ramach tej opieki nie wymaga większej sprawności i siły, jak np. przygotowanie i podanie posiłku oraz lekarstw, wykonanie pomiarów ciśnienia i cukru, czy też asekuracja w dojściu z balkonikiem do toalety. Inne zaś czynności, takie jak: pomoc przy kąpieli mogą odbywać się przy udziale córki - A. P, co jednak nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, bowiem czynności takie wykonują osoby aktywne zawodowo w ramach pomocy świadczonej przez dzieci na rzecz starszych rodziców.

W ocenie Sądu w niniejszej sprawie, niezależnie od braku legitymowania się przez M. Ł. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyjaśniono – stosownie do rozumienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. - okoliczności związane ze jej stanem zdrowia i dokonano oceny możliwości zapewnienia opieki ze strony M. Ł. nad jej niepełnosprawnym mężem J. Ł. (do której to jest w pierwszej kolejności zobowiązana na podstawie art. 23 k.r.o.), biorąc pod uwagę z jednej strony konieczny zakres tej opieki a z drugiej strony wiek i stan zdrowia żony J. Ł., umożliwiający sprawowanie opieki nad mężem w tym zakresie.

Nie mogły tym samym odnieść zamierzonego skutku zarzuty podniesione w skardze. Mianowicie, zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. okazał się bezzasadny, gdyż ten ostatni przepis nie mógł znaleźć zastosowania w niniejszej sprawie, skoro ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Dokonując zatem wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a/ u.ś.r. - i to nie tylko językowej, ale także celowościowej – organy orzekające stwierdziły, że M. Ł. pozostaje zdolna (z uwagi na wiek i stan zdrowia) do sprawowania wymaganej opieki nad swoim mężem, co w konsekwencji wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącej czyli córce niepełnosprawnego, i co tym samym nie mogło stanowić o naruszeniu przez organy w niniejszej sprawie art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r.

Z kolei za całkowicie niezasadny należało uznać także podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., polegający na niewyjaśnieniu przez organy "czy mąż niepełnosprawnej ze względu na swój podeszły wiek jest w stanie zapewnić swojej żonie prawidłową opiekę, której ona wymaga". Po pierwsze należy zaznaczyć, że w niniejszej sprawie osobą, która miałaby sprawować "prawidłową opiekę" nad współmałżonkiem, jest żona sprawująca opiekę nad mężem, a nie odwrotnie, jak wskazano w treści skargi, a po drugie, trudno zgodzić się z twierdzeniem, że "małżonek opiekujący się" (czyli w niniejszej sprawie M. Ł. ur. w 1953 r.) znajduje się "w podeszłym wieku" i to właśnie wiek sam w sobie miałby być okolicznością wyłączającą jej zdolność do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Wyjaśnienia w tym kontekście wymaga, że w przypadku wieku osoby zobowiązanej do sprawowania opieki, w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż każda osoba, która ukończyła 75 lat wymaga zapewnienia opieki i pomocy innej osoby, nawet w sytuacji gdy nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 13 listopada 2015 r. I OSK 1230/14). Wydaje się zatem, że wiek 67/68 lat nie stanowi zasadniczo okoliczności wyłączającej zdolność do sprawowania opieki nad współmałżonkiem. Okoliczność taką może stanowić stan zdrowia umożliwiający sprawowanie opieki nad współmałżonkiem, co jednak – jak wskazano powyżej – zostało w przypadku M. Ł. w postępowania wyjaśnione i ocenione przez organy.

Biorąc pod uwagę powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 151 p.p.s.a. – orzekł, jak w sentencji.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Internetowej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).

,