Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 1132/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2017-02-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 5
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: art. 107 par. 1,  art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Kornacki (spr.), Sędzia WSA Beata Machcińska, Sędzia WSA Teresa Randak, Protokolant Dominika Zabielska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lutego 2017 r. sprawy ze skargi J. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

1. Pełnomocnik J. G. wniósł skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. z dnia (...) r. w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od składek na ubezpieczenie społeczne.

2. Zaskarżona decyzja została wydana na gruncie następującego stanu sprawy.

2.1. Wnioskiem z dnia (...) r. pełnomocnik skarżącego zwrócił się do ZUS-u o umorzenie zaległych odsetek od należności składkowych oraz wyrażenie zgody na spłatę należności głównej w ratach.

2.2. Decyzją z dnia (...) r. ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne za okres od lipca 1997 r. do sierpnia 1998 r., liczonych na dzień przedawnienia w wysokości 178.176 zł. W uzasadnieniu stwierdził, że wobec skarżącego nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności składek w rozumieniu art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 963 ze zm. – dalej: u.s.u.s.), ponieważ wobec zobowiązanego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Na jego nieruchomości ustanowiono bowiem hipotekę. Organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzą także przesłanki umorzenia w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

2.3. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy pełnomocnik skarżącego podniósł okoliczność, że należności składkowe zobowiązanego uległy przedawnieniu. Wskazał, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. ma tożsame brzmienie z art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 613 ze zm. – dalej: o.p.), który w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12 (OTK-A 2013/7/97, Lex nr 1385861) został uznany za niezgodny z art. art. 64 ust. 2 Konstytucji.

2.4. Decyzją z dnia (...) r. ZUS uchylił własną decyzję z dnia (...)r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania w I instancji, wskazując w uzasadnieniu na konieczność przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia zaległości zobowiązanego z uwzględnieniem zaległości przedawnionych.

2.5. Decyzją z dnia (...) r., nr (...) ZUS ponownie odmówił umorzenia odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne za okres od lipca 1997 r. do sierpnia 1998 r. liczonych na dzień przedawnienia w łącznej kwocie 178.176 zł. Organ stwierdził, że zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. zadłużenie, które jest objęte hipoteką przymusową nie ulega przedawnieniu i może być dochodzone z przedmiotu zabezpieczenia do kwoty zobowiązania z tytułu należności głównej wraz z odsetkami liczonymi na dzień przedawnienia. Ponownie wskazał, że w sprawie skarżącego nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności ani na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s ani w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

2.6. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy pełnomocnik skarżącego znów podniósł okoliczność, że należności składkowe zobowiązanego uległy przedawnieniu, bowiem art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie jest zgodny z Konstytucją, jako że ma tożsame brzmienie z art. 70 § 6 o.p., który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12 został uznany za niezgodny z art. art. 64 ust. 2 Konstytucji.

2.7. Decyzją z dnia (...) r., nr (...) w sprawie (...) , ZUS utrzymał w mocy własną decyzję z dnia (...) r.

W uzasadnieniu odniósł się do przesłanek umorzenia należności określonych w art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 20003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., poz. 1365). Stwierdził, że nie zachodzą przesłanki umorzenia należności wskazane w tych regulacjach. Nie wypowiedział się w przedmiocie zarzutu przedawnienia.

3.1. W skardze pełnomocnik skarżącego zarzucił naruszenie: art. 24 ust. 5 u.s.u.s., art. 59 § 1 pkt 9 o.p. w zw. z art. 31 u.s.u.s., art. 70 § 8 u.s.u.s., art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 23 ze zm. – dalej: k.p.a.) w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 7 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 8 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 9 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 11 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 12 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 78 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s., art. 107 k.p.a. w zw. z art. 123 u.s.u.s.

Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji ze wskazaniem sposobu załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie na podstawie art. 145a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej: p.p.s.a.), nadto o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, oraz ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i zasądzenie kosztów postępowania sądowego.

W uzasadnieniu skargi, tak jak we wnioskach ponowne rozpoznanie sprawy, pełnomocnik skoncentrował się na zarzucie przedawnienia należności składkowych. Stanowisko to zostało oparte na tym, że powołany przez organ art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie jest zgodny z Konstytucją, jako że ma tożsame brzmienie z art. 70 § 6 o.p., który wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12 został uznany za niezgodny z art. art. 64 ust. 2 Konstytucji.

3.2. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

4. Skarga jest uzasadniona albowiem ZUS wydając zaskarżoną decyzję naruszył przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej: p.p.s.a.).

5. Sąd stwierdza, że ZUS dopuścił się naruszenia art. 107 § 1 i 3 w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s. poprzez całkowite pominięcie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, argumentacji pełnomocnika zobowiązanego, dotyczącej przedawnienia należności z tytułu składek. Nie ustosunkowanie się do zarzutu zawartego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, stanowiącego nie tylko wiodący, ale wręcz jedyny zarzut środka zaskarżenia jest niedopuszczalne (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 19 listopada 2014 r., II SA/Gd 239/14, CBOSA; wyrok WSA w Łodzi z dnia 5 października 2012 r., I SA/Łd 912/12, Lex nr 1233786; wyrok WSA w Szczecinie z dnia 5 maja 2005 r., I SA/Sz 195/04, Lex nr 819835; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 25 lutego 2015 r., I SA/Gl 807/14, CBOSA).

Stosownie do art. 107 § 1 i 3 k.p.a. decyzja zawiera uzasadnienie faktyczne i prawne, zaś uzasadnienie faktyczne zawiera w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, którym dał wiarę, oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności, uzasadnienie prawne zaś zawiera wyjaśnienie podstawy prawnej aktu z przytoczeniem przepisów prawa (§ 3). Z istoty samego uzasadnienia wynika, że powinno ono wskazywać przesłanki, którymi kierował się organ wydając dane orzeczenie, a więc powinno w sposób wyczerpujący wyjaśniać podstawę rozstrzygnięcia i okoliczności, które za takim a nie innym rozstrzygnięciem przemawiają. Celem uzasadnienia jest bowiem przedstawienie procesów myślowych, które doprowadziły organ do wydania danego aktu, wskazanie motywów będących podstawą podjętego przez niego rozstrzygnięcia i wreszcie wskazanie argumentów tłumaczących dlaczego takie, a nie inne stanowisko było prawidłowe w określonym stanie faktycznym. Argumentacja zawarta w uzasadnieniu powinna bowiem pozwolić – zarówno podmiotowi, którego rozstrzygnięcie bezpośrednio dotyczy, jak i ewentualnie sądowi - odczytać kierunek rozważań, jak i tok rozumowania organu. Uzasadnienie aktu administracyjnego stanowiąc jego integralną część, wpływa bowiem na jego treść. Sporządzenie uzasadnienia jest więc nie tylko wymogiem formalnym – wynikającym wprost z brzmienia art. 107 § 1 i 3 k.p.a. - ale także ma istotne znaczenie merytoryczne. Przedstawienie bowiem toku rozumowania organu administracyjnego, który poprzedza wydanie decyzji, nie tylko pełni funkcję perswazyjną, wyłuszczając powody podjętego rozstrzygnięcia, tak aby strona mogła się przekonać o jego słuszności, ale także wpływa na kontrolę merytoryczną aktu w postępowaniu sądowoadministracyjnym (albo odwoławczym, jeśli chodzi o decyzje organu I instancji). Brak zawarcia w uzasadnieniu decyzji wydanej w II instancji nawet syntetycznych rozważań na temat okoliczności relewantnych z punktu widzenia prawa materialnego lub procesowego na które powołuje się środek zaskarżenia, rodzi podejrzenie, czy prawdopodobieństwo, że organ nie dokonał kompleksowej wykładni adekwatnych regulacji, a tym samym tylko pozornie rozpoznał środek zaskarżenia.

6.1. Wskazane uchybienie w realiach rozpoznawanej sprawy mogło mieć istotny wpływ na jej wynik w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., ponieważ stwierdzenie przedawnienia należności, choćby w części, implikuje konieczność umorzenia postępowania co do umorzenia należności przedawnionych. Orzekanie merytoryczne w tym przedmiocie jest bowiem bezprzedmiotowe. Jednocześnie Sąd stwierdza, że wywody prawne zawarte tak we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, jak i w skardze, zasługują na aprobatę, z tym zastrzeżeniem, że wymagają uzupełnienia o zagadnienia intertemporalne, o których poniżej.

Dla porządku, wpierw wymaga też podkreślenia, że wniosek inicjujący postępowanie obejmuje umorzenie odsetek za zwłokę, jednak wszędzie tam, gdzie w u.s.u.s. ustawodawca posługuje się pojęciem "należności z tytułu składek", regulacja ustawowa dotyczy nie tylko składek (należności głównych), ale także odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2009 r., II GSK 679/08, Lex nr 484061). Antycypując dalsze wywody, Sąd stwierdza więc, że regulacje dotyczące przedawnienia (szczególnie art. 24 ust. 4, ust. 5, ust. 5d u.s.u.s.) posługują się właśnie terminem "należności z tytułu składek", a tym samym dotyczą także odsetek za zwłokę.

6.2. W sprawie chodzi o należności z tytułu składek w postaci odsetek za okres od lipca 1997 r. do sierpnia 1998 r. W tym czasie obowiązywała ustawa z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 1989 r., poz. 137 ze zm.), która w art. 35 w zw. z art. 36 stanowiła, że należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym składka stała się wymagalna (art. 35 ust. 3), a bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu płatności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik; składek nie można jednak dochodzić, jeżeli od terminu ich płatności upłynęło 10 lat (art. 35 ust. 4).

Z dniem 25 listopada 1999 r. weszły w życie regulacje art. 24 obecnie obowiązującej ustawy, tj. u.s.u.s. (art. 127 pkt 1 u.s.u.s.). W pierwotnym brzmieniu ten przepis stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne (ust. 4). Bieg przedawnienia przerywa odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik (ust. 5).

Istotne zmiany omawianej regulacji nastąpiły z dniem 1 stycznia 2003 r. na mocy ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2002 r., poz. 2074 ze zm.). Po nowelizacji, zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Na szczególną uwagę zasługuje w tej sprawie nowe brzmienie ust. 5 art. 24 u.s.u.s. w którym ustawodawca wprowadził regulację, że nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

W związku z tym, że ZUS orzekając w I instancji, jako przyczynę nieprzedawnienia należności skarżącego wskazał ich zabezpieczenie hipoteką, kluczowego znaczenia w sprawie nabiera więc wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r.

6.3. Po pierwsze obowiązkiem ZUS-u, oprócz dostrzeżenia faktu, że powołany ostatnio przepis został wprowadzony do systemu prawa z dniem 1 stycznia 2003 r., zaś sporne należności dotyczą wcześniejszego okresu (lat 1997-1998) było zajęcie stanowiska, czy w związku z powyższym, art. 24 ust. 5 u.s.u.s. może w ogóle mieć zastosowanie w tej sprawie. Jest to tym bardziej konieczne, że ustawa zmieniająca w tej mierze nie zawiera przepisów intertemporalnych (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 9 listopada 2010 r., I SA/Op 546/10, Lex nr 749803).

6.4. Po drugie, nawet hipotetycznie przyjmując, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r., znajduje zastosowanie do należności z tytułu składek dotyczących okresu wcześniejszego, w polu widzenia organ powinien mieć uwagi zawarte we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy (zbieżne z zawartymi w skardze) co do wątpliwości zgodności z Konstytucją zawartej tam konstrukcji.

W tym miejscu Sąd wskazuje, że istotne znaczenie w kwestii przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12, mocą którego Trybunał orzekł, że art. 70 § 6 o.p. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Dla właściwego zrozumienia treści wyroku należy przytoczyć treść wskazanych w wyroku TK przepisów, tj. art. 70 § 6 o.p. oraz art. 70 § 8 o.p., będącego odpowiednikiem obowiązującego do 31 grudnia 2002 r. § 6 art. 70:

- art. 70 § 6 o.p. - nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia, zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki;

- art. 70 § 8 o.p. - nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia, zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu.

Dla porównania można przypomnieć treść art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r. - nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia, należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę, liczonych do dnia przedawnienia.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę na tożsamość uregulowań zawartych w ordynacji podatkowej, jak i w u.s.u.s., dotyczących nieprzedawniania zobowiązań podatkowych i należności składkowych w przypadku zabezpieczenia ich hipoteką.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku zaakcentował, że skoro ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie instytucji przedawnienia zobowiązań podatkowych (por. art. 70 o.p.), to przy określaniu zasad działania tej instytucji (w szczególności tych o charakterze gwarancyjnym, takich jak długość terminu przedawnienia, zasady jego zawieszania, przerywania i wyłączania), powinien przestrzegać standardów konstytucyjnych (zwłaszcza, że Konstytucja zakłada powszechność i równość opodatkowania por. art. 84 Konstytucji). Trybunał uznał, że w omawianym przypadku przysługujący ustawodawcy margines swobody ustalania rozwiązań z zakresu prawa daninowego został przekroczony (por. postanowienie o sygn. SK 23/06). Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, ustalone naruszenie zasady równości ochrony praw majątkowych podatników ma charakter kwalifikowany i niebudzący wątpliwości, co powoduje konieczność uznania niekonstytucyjności art. 70 § 6 o.p. w badanym brzmieniu (por. postanowienie o sygn. SK 23/06), pomimo że brak przedawnienia zobowiązań podatkowych korzystnie przyczynia się do egzekwowania obowiązku płacenia podatków (art. 84 Konstytucji). Dalej Trybunał Konstytucyjny krytycznie odniósł się do dwóch aspektów poddanego kontroli art. 70 § 6 o.p. w badanym brzmieniu, a mianowicie tego, że całkowicie wyłącza on przedawnienie niektórych rodzajów należności podatkowych (w badanym stanie prawnym: zabezpieczonych hipoteką przymusową w czasie kontroli podatkowej), a równocześnie czyni to na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności podatkowych). Podtrzymał pogląd, że ustawodawca dysponuje dużym marginesem swobody decyzyjnej określania zasad i terminów przedawnienia należności podatkowych. Zwrócił jednak uwagę, że granice dla działań prawodawczych wyznaczają zasady, wartości i normy konstytucyjne, które zabraniają tworzenia instytucji pozornych, niesprawiedliwych, nadmiernie ograniczających prawa podatnika oraz podważających jego zaufanie do państwa i stanowionego przez nie prawa. Zastrzegł przy tym wyraźnie, że warunków tych nie spełniałoby rozszerzenie zasad przewidzianych w zaskarżonym przepisie (a obecnie zawartych w art. 70 § 8 o.p.) na wszystkie należności, które w toku kontroli podatkowej zostały zabezpieczone w jakikolwiek sposób. Taka operacja nie doprowadziłaby bowiem do zrównania sytuacji wszystkich podatników (w dalszym ciągu przedawniałyby się zobowiązania podatkowe osób nieposiadających żadnego majątku), z których część byłaby "dożywotnimi" dłużnikami państwa. Tego typu rozwiązania należy w świetle dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego ocenić jako niedopuszczalne.

Odpowiednikiem art. 70 § 6 jest obowiązujący od dnia 1 stycznia 2003 r. art. 70 § 8 o.p., którego redakcja różni się od zakwestionowanego przez Trybunał art. 70 § 6 o.p. zasadniczo tym, że zawarta w nim norma prawna została rozszerzona o zastaw skarbowy. W końcowej części uzasadnienia Trybunał wskazał, że chociaż przepis art. 70 § 8 o.p. nie był formalnie przedmiotem orzekania (nie stanowił bowiem podstawy ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie poddanej osądowi Trybunału), to w sposób oczywisty mają do niego odpowiednie zastosowanie te same zastrzeżenia konstytucyjne, które zostały podniesione w wyroku odnośnie do art. 70 § 6 o.p.

Nadto Trybunał Konstytucyjny dodał, że z punktu widzenia Konstytucji, podczas kontroli podatkowej nie jest dozwolone ani uzależnianie terminu przedawnienia zobowiązań podatkowych od tego, w jaki sposób zostały one zabezpieczone, ani dopuszczenie do sytuacji, w której zobowiązania tak wyodrębnionej kategorii podatników nigdy się nie przedawniają. Uzasadnia to konieczność podjęcia przez ustawodawcę w ramach realizacji przywołanego wyroku Trybunału pilnych działań zmierzających do wyeliminowania z systemu prawnego art. 70 § 8 o.p., z przyczyn wskazanych wyżej.

Wracając na grunt niniejszej sprawy, w ocenie Sądu, wobec tożsamości treści uregulowań zawartych w przepisach art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak i w przepisie art. 70 § 6 i później art. 70 § 8 o.p., zawarte w wyroku stanowisko Trybunału Konstytucyjnego winno zostać uwzględnione w niniejszej sprawie.

Zarówno bowiem art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r., jak i powołane przepisy Ordynacji podatkowej, są zbieżne w zakresie problemów, które doprowadziły do stwierdzenia przez Trybunał niezgodności przepisu ustawy ze standardami konstytucyjnymi, tj. całkowitego wyłączenia przedawnienia należności publicznoprawnej i równocześnie uczynienie tego na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności).

Sąd orzekający w niniejszej sprawie stwierdza konieczność przeprowadzenia prokonstytucyjnej wykładni omawianego przepisu.

W konsekwencji, rozstrzygnięcia wymaga w tym zakresie przede wszystkim kwestia, czy uzasadniona i możliwa jest odmowa zastosowania art. 24 ust. 5 u.s.u.s., skoro nie był on formalnie poddany kontroli konstytucyjnej i nadal obowiązuje. Tym niemniej, sąd dokonujący wykładni obowiązujących przepisów prawa materialnego, powinien uwzględniać przede wszystkim Konstytucję RP i dokonać wykładni prokonstytucyjnej w celu zapobieżenia sytuacji, w której doszłoby do zróżnicowania uprawnień lub obowiązków podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji faktycznej (zjawisko oczywistej niekonstytucyjności). Zasadniczo sytuacja oczywistej niekonstytucyjności zachodzi wówczas, gdy porównywane przepisy ustawy i Konstytucji dotyczą regulacji tej samej materii i są ze sobą sprzeczne (zob. R. Hauser, J. Trzciński, Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Warszawa 2008, s. 32; wyrok NSA z dnia 24 października 2000 r., sygn. akt V SA 613/00, OSP 2001/5/82 z glosą L. Leszczyńskiego; wyrok NSA z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1369/07, CBOSA; wyrok NSA z dnia 29 listopada 2016 r., I OSK 860/15. CBOSA). Tego typu założenie występuje również w przypadku, gdy ustawodawca wprowadził regulację identyczną, jak norma objęta już wyrokiem Trybunału (zob. M. Wiącek, Pytanie prawne sądu do Trybunału Konstytucyjnego, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011, s. 266-268). W wyroku TK z dnia 22 maja 2007 r., sygn. akt SK 36/06 (OTK ZU 50/6/A/2007) wskazano, że stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem. Zauważyć przy tym należy, że wprawdzie Sąd związany jest na podstawie art. 178 ust. 1 Konstytucji RP przepisami ustaw i Konstytucji i w razie wątpliwości co do zgodności z Konstytucją przepisu ustawy, będącego podstawą rozstrzygnięcia sprawy, powinien skierować do Trybunału Konstytucyjnego pytanie prawne (art. 193 Konstytucji RP); obowiązek ten jednak nie ma charakteru bezwzględnego. O braku konieczności kierowania pytań do Trybunału Konstytucyjnego w sytuacji, gdy Trybunał wypowiedział się już w przedmiocie konstytucyjności normy prawnej, chociaż związany granicami pytania prawnego, odniósł się do mającej zastosowanie w sprawie regulacji stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, świadczą liczne wyroki sądów administracyjnych (oprócz wskazanych wyżej, np. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 21 stycznia 2014 r., I SA/Wr 1827/13, wyrok WSA w Łodzi z dnia 17 grudnia 2013 r., I SA/Łd 1168/13, CBOSA).

Akceptując to stanowisko, tutejszy Sąd stwierdza, że brak jest w niniejszej sprawie podstaw do formułowania kolejnego pytania w przedmiocie zgodności z Konstytucją przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., a Sąd powinien dokonać prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu, zgodnie ze wskazaniami wynikającymi ze wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Uprawnienie to Sąd wywodzi zarówno z art. 8 Konstytucji, jak i z uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2006 r. (sygn. akt I FPS 2/06), w której NSA wskazał, że oczywistość niezgodności powoływanego przepisu z Konstytucją wraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału Konstytucyjnego stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez Sąd zastosowania przepisów ustawy. W tak oczywistych sytuacjach trudno oczekiwać, by sądy uruchamiały procedurę pytań prawnych. Takie działanie byłoby w tym przypadku nieracjonalne i naruszałoby prawo strony do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. Uzupełniająco podkreślić należy, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Mają także charakter prawotwórczy, co oznacza, że przepis, którego niezgodność z Konstytucją stwierdził Trybunał traci moc obowiązującą w zakresie stwierdzonej niezgodności (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 4 kwietnia 2014 r., I SA/Op 566/13 i powołany tam: B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Komentarz, Warszawa 2009, s. 835-853).

Dokonując prokonstytucyjnej wykładni przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zauważyć należy, iż niewątpliwie różnicuje on sytuację płatników dotyczącą możliwości przedawnienia składek z uwagi na ustanowienie hipoteki jako zabezpieczenia zaległości składkowych. Z chwilą ustanowienia takiej hipoteki następuje wyłączenie możliwości przedawnienia zobowiązań składkowych, a co oznacza, że będą one mogły być egzekwowane przez nieograniczony czas. W opozycji do tego przepisu pozostaje uregulowanie zawarte w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., przewidujące konkretny okres przedawnienia należności z tytułu składek - obecnie 5. letni. Zróżnicowanie sytuacji płatników składek, co do możliwości przedawnienia płatności składek, zostało uwarunkowane istnieniem zabezpieczenia wierzytelności ZUS-u w postaci ustanowienia na nieruchomości hipoteki. W konsekwencji, płatnicy posiadający składniki majątkowe w formie nieruchomości, na których może być ustanowiona hipoteka, pozostają w znacznie gorszej sytuacji w porównaniu z innymi płatnikami składek. Taka sytuacja narusza wprost art. 84 Konstytucji przewidujący, że "każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym podatków, określonych w ustawie", jak i art. 64 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z którym "Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej". Zasada równości wymaga przede wszystkim tego, aby w odniesieniu do takich samych zdarzeń składkowych stosować takie same następstwa składkowe. Zasada równości nie sprzeciwia się temu, aby to co jest w sensie składkowym niejednakowe, było oskładkowane stosownie do istniejących odmienności, a więc w sposób różny. Z tym, że kryteria zróżnicowania płatników składek nie mogą być arbitralne. Swoją podstawę muszą wywodzić z konstytucyjnej zasady równości, która zakłada zakaz nieuzasadnionego różnicowania. Nie można bowiem różnicować jednostki ze względu na kryteria, które powodują powstanie zamkniętych kategorii o zróżnicowanym statusie prawnym. Takie zróżnicowanie sytuacji płatników składek w zakresie przedawnienia zobowiązań składkowych niewątpliwie prowadzi do odmiennego pod względem czasowym poziomu ochrony własności i praw majątkowych, a co narusza art. 64 ust. 2 Konstytucji.

Podsumowując, wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s., dokonywana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12, zastrzeżeń konstytucyjnych, dotyczących wprawdzie bezpośrednio art. 70 § 6 o.p. w jego brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r., ale mająca także zastosowanie z przyczyn wyżej opisanych do art. 24 ust. 5 u.s.u.s., prowadzi do wniosku, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r. należy ocenić jako niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji, a co skutkuje niemożnością jego zastosowania. To oznacza, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości skarżącego nie wykluczyło przedawnienia zobowiązania zabezpieczonego hipoteką, a tym samym, że termin przedawnienia należności składkowych biegł wyłącznie na zasadach ogólnych. Takie stanowisko w tej materii zostało już wyrażone w orzecznictwie (por. wyroki WSA w Gliwicach z dnia 23 września 2014 r., I SA/Gl 446/14; z dnia 12 listopada 2014 r., I SA/Gl 485/14, z dnia 19 stycznia 2015 r., I SA/Gl 1274/14; wyrok WSA w Kielcach z dnia 22 stycznia 2015 r., I SA/Ke 671/14, Lex nr 1643379; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 września 2015 r., III AU 2392/13, Lex nr 1927482).

7. W postępowaniu ponownym ZUS będzie związany wskazaniami tutejszego Sądu. Rozpozna więc zawarty we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy zarzut przedawnienia należności z tytułu składek i da temu wyraz w uzasadnieniu decyzji.

W tej mierze najpierw zajmie stanowisko, czy art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003 r. w ogóle ma w tej sprawie zastosowanie już z tej przyczyny, że dotyczy on należności z tytułu składek za okres od lipca 1997 r. do sierpnia 1998 r.

Niemniej nawet twierdząca odpowiedź na to pytanie (czego Sąd orzekający nie przesądza, ani nawet w najmniejszym stopniu nie sugeruje) nie upoważnia organu do zastosowania tej regulacji, jako że jest ona niezgodna z art. 64 ust. 2 Konstytucji.

W związku z powyższym, rozstrzygnie czy w sprawie zachodzą okoliczności skutkujące przerwaniem albo zawieszeniem biegu terminu przedawnienia na zadach ogólnych. Przy tym wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w tej mierze, np. podjętych czynnościach egzekucyjnych, ZUS powinien udokumentować poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną czynność, w tym jeśli kontrola prawidłowości tej czynności tego wymaga, także dowodu doręczenia stronie danego dokumentu. Wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być bowiem oparty na dowodach zdobytych przez organ i sprawdzonych przezeń. Istotnym naruszeniem tej zasady byłoby orzekanie na podstawie danych znanych osobiście organowi, ale nie mających oparcia w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy (E. Iserzon, J. Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty wzory, formularze, Warszawa 1970, s. 155, A. Wróbel w: M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Lex 2014, Komentarz do art. 80, teza 4; por. wyroki WSA w Gliwicach z dnia 26 lipca 2016 r., I SA/Gl 50/16, z dnia 11 lutego 2015 r., I SA/Gl 709/14, z dnia 12 listopada 2014 r., I SA/Gl 485/14 – CBOSA; wyrok WSA w Warszawie z 8 sierpnia 2007 r., VII SA/Wa 1034/07, Lex nr 364725; wyrok NSA z 29 listopada 2004 r., OSK 813/04, Lex nr 164713; wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 2 lipca 2009 r., II SA/Go 367/09, Lex nr 553056; wyrok WSA w Poznaniu z 17 stycznia 2008 r., III SA/Po 685/07, Lex nr 510377; wyrok WSA w Białymstoku z 12 czerwca 2006 r., II SA/Bk 219/06, Lex nr 928832).

Dopiero ustaliwszy, czy i ewentualnie które należności z tytułu składek uległy przedawnieniu organ przejdzie do rozpoznania przesłanek ich umorzenia. W zakresie należności już przedawnionych prowadzenie postępowania jest bowiem bezprzedmiotowe i postępowanie takie podlega umorzeniu.

8. O kosztach postępowania Sąd orzekł stosownie do art. 200 oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. Na zasądzoną na rzecz strony skarżącej kwotę 497 zł złożyła się równowartość opłaty skarbowej od dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa w wysokości 17 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika będącego radcą prawnym w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).