Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 336/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-06-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17, art. 17b
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: Art. 3, art. 134, art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: Art. 128
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: Art. 6
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko Sędzia WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi E. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z dnia 20 grudnia 2021 r. sygn. akt [...] wydaną po rozpatrzeniu odwołania skarżącej E. C., od decyzji Burmistrza Miasta i Gminy N z dnia 8 listopada 2021 r., nr [...], orzekającej o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym teściem M. C., na podstawie przepisów art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 735), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją wskazaną powyżej, wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy N orzeczono o odmowie przyznania skarżącej na wniosek z dnia 20 września 2021 r. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym teściem M. C., urodzonym [...] 1935 r. W uzasadnieniu decyzji streszczono dotychczasowy stan faktyczny sprawy oraz przywołano przepisy mające w sprawie zastosowanie, tj. art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych i na ich podstawie wywiedziono, iż stan faktyczny sprawy ustalono na podstawie przedłożonych dokumentów oraz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego. Wywiedziono, iż co prawda skarżąca złożyła wszystkie niezbędne dokumenty oraz zrezygnowała z aktywności zawodowej, lecz w sprawie nie są spełnione przesłanki konieczne do przyznania świadczenia, tj. art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z uwagi na okoliczność, iż nie da się ustalić, kiedy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała i datuje się ją na 2021 rok. Podniesiono przy tym, iż organowi znany jest wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt: K 38/13, lecz do chwili obecnej ustawodawca nie "poprawił" obowiązujących w tym zakresie przepisów, tym samym organ I instancji związany jest obecnym porządkiem prawnym. Nadto wskazano, iż stopień pokrewieństwa względem osoby wymagającej opieki świadczy, że skarżąca nie jest w pierwszej kolejności zobowiązana do opieki nad M. C.

W tym stanie faktycznym i prawnym należało odmówić przyznania wnioskowanego świadczenia.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyła skarżąca. W uzasadnieniu odwołania wywiodła, iż nie zgadza się z rozstrzygnięciem organu I instancji. Podniosła, iż organ I instancji w swym rozstrzygnięciu nie uwzględnił w prawidłowy sposób wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt: K 38/13, orzekającego o niezgodności z Konstytucją (art. 32 ust. 1) przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, różnicującego prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobami niepełnosprawnymi, po ukończeniu przez nich wieku określonego w powołanym powyżej przepisie. Skarżąca wskazała również na swą trudną sytuację związaną z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym teściem, którego stan zdrowia wymaga kompleksowej opieki, podnosząc przy tym, iż jest jedyną osobą mogącą zapewnić całodobową opiekę. Podniosła również, iż w sprawie stopień pokrewieństwa nie powinien przesądzać o niemożności przyznania świadczenia, bowiem w sytuacji, gdy powinowaci rezygnują z zatrudnienia w celu opieki nad niepełnosprawnymi członkami dalszej rodziny, wypełniony jest cel świadczenia pielęgnacyjnego. W oparciu o powyższe zarzuty wniosła o uchylenie objętej odwołaniem decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania i zapoznaniu się z aktami sprawy powołało treść art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111) oraz art. 128 i art. 129 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Zdaniem organu nie ulega wątpliwości, iż skarżąca nie jest spokrewniona w linii prostej z M. C., jest on bowiem jej teściem. Nie jest zatem spełniona przesłanka określona powołanymi powyżej przepisami ustawy. Kolegium nadmieniło, iż w analogicznych sprawach wielokrotnie wypowiadały się sądy administracyjne. Skarżąca nie wchodzi do określonego przepisami o charakterze iuris cogentis kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, a kwalifikacji tej nie może zmienić okoliczność, że skarżąca jest osobą bliską (synową) dla podopiecznego (teścia), gdyż łączy ich stosunek powinowactwa (pierwszego stopnia w linii prostej).

Wskazać również należy, że M. C. ma syna, który pracuje zawodowo i - jak wynika oświadczeń rodziny oraz odwołania - z tego powodu nie może podjąć opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Kolegium mając na uwadze stan faktyczny stwierdza, iż brak jest podstaw do przyjęcia, iż obowiązki zawodowe syna M. C. stanowią przesłankę powodującą, iż obowiązek ten przechodzi automatycznie na kolejne osoby w rodzinie - jak w niniejszej sprawie na przykład na synową. W tym stanie faktycznym nie jest możliwe przyznanie wnioskowanego świadczenia, nie ulega bowiem wątpliwości, iż to syn osoby wymagającej opieki jest w pierwszej kolejności zobligowany do zajmowania się niepełnosprawnym ojcem. Osoba ta - jak wynika z materiału dowodowego, jest aktywna zawodowo i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Odnosząc się zarazem do stanowiska organu I instancji o niemożności przyznania wnioskowanego świadczenia, Kolegium wskazało na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt: K 38/13, iż art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Kolegium wskazało, iż należy w tym miejscu zwrócić uwagę na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, które stoją zgodnie na stanowisku, że pomimo niezmienionego stanu prawnego (tj. art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych) sądy te - wprost i bezpośrednio, a organy administracji publicznej pośrednio - w pełni powinny stosować się do kierunku trybunalskiej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, określonych w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Tym samym powyższa przesłanka, na której oparto się przy odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia w ocenie Kolegium nie jest zasadna. Natomiast dysponując zebranym w sprawie materiałem dowodowym Kolegium stwierdziło, iż organ I instancji zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na to, iż w pierwszej kolejności osobą zobowiązaną do opieki nad niepełnosprawnym M. C. jest jego syn. W ocenie Kolegium ujawienie okoliczności, iż skarżąca nie jest w pierwszej kolejności zobowiązana do zajmowania się niepełnosprawnym członkiem rodziny, powoduje automatycznie konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia, bez względu na spełnienie pozostałych przesłanek. Kolegium stwierdziło, także, iż w sprawie nie wystąpiły wyjątkowe przesłanki, zaś wykonywanie obowiązków zawodowych nie stanowi okoliczności, iż w sprawie zobowiązana do opieki jest kolejna osoba w rodzinie.

Organ odwoławczy nie neguje faktu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, co zapewne obarczone jest licznymi czynnościami i poświęconym czasem, lecz mając na uwadze przytoczony stan faktyczny i prawny, przyznanie świadczenia stanowiłoby rażące naruszenie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję wniosła skargę skarżąca E. C. Skarżąca podniosła:

a) zarzut naruszenia przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz błędnego zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, które niewątpliwe miało wpływ na wynik sprawy, poprzez uznanie przez organ II instancji, że organ I instancji zasadnie odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, z uwagi na to, iż w pierwszej kolejności osobą zobowiązaną do opieki nad niepełnosprawnym M. C. jest jego syn (J. C.), a także wobec uznania, że w sprawie nie wystąpiły wyjątkowe przesłanki, zaś wykonywanie obowiązków zawodowych przez J. C. nie stanowi okoliczności, iż w sprawie zobowiązana do opieki jest kolejna osoba w rodzinie, podczas gdy prawidłowa, prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych umożliwia poszerzenie kręgu uprawnionych do spornego świadczenia również o osoby będące członkami rodziny, ale niezobowiązane do alimentacji, jeśli są one jedynym członkiem rodziny, który może się opiekować niepełnosprawnym, a także akceptuje sytuację, wedle której powinowaci przejmują opiekę nad niepełnosprawnymi, rezygnując z zatrudnienia bądź go nie podejmując, aby najbliżsi krewni nie stracili np. statusu głównych żywicieli rodziny, tak jak ma to miejsce w przypadku małżonka skarżącej J. C., co organy obydwu instancji bezzasadnie pominęły;

b) zarzut naruszenia przepisów art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez brak wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i brak wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności związanych ze sprawą oraz w konsekwencji naruszenie zasady praworządności;

c) zarzut naruszenia przepisu art. 8 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób nie budzący zaufania jego uczestników do władzy publicznej;

d) zarzut naruszenia przepisów art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez wydanie zaskarżonej decyzji utrzymującej w całości w mocy decyzję organu I instancji, w sytuacji gdy nie zaistniały jakiekolwiek podstawy do wydania orzeczenia o w/w treści.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta i Gminy N z dnia 8 listopada 2021 r.

Skarżąca zarzuciła, że organy pominęły okoliczność, że skarżąca sprawuje opiekę nad teściem, rezygnując z podjęcia pracy i stanowi dla niego - w powszechnymi słowa tego rozumieniu - rodzinę i to bardzo bliską, albowiem jest żoną syna potrzebującego opieki, a nadto razem mieszkają, wychowując również małoletnią córkę skarżącej i J. C. (Z. C.).

Zdaniem skarżącej zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego tylko do najbliższych krewnych powoduje, że w świetle art. 32 ust. 1 Konstytucji RP podmioty niemieszczące się w tak ograniczonym kręgu tracą gwarancję równego traktowania wobec prawa poświęcając się jednocześnie opiece nad osobami niepełnosprawnymi, dla których są członkami rodziny i rezygnują dla nich ze swojej aktywności zawodowej i zarobkowej. Obiektywnie nie sposób znaleźć bowiem żadnej argumentacji za różnicowaniem sytuacji prawnej członków rodziny wykonujących opiekę nad niepełnosprawną osobą bliską ze względu charakter łączących ich więzów prawnych, tj. krwi czy powinowactwa.

Należy mieć bowiem na uwadze, że zdarzają się sytuacje, w których ze względu na to, że najbliżsi krewni nie mogą sprawować z przyczyn obiektywnych osobistej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, opiekę tą wykonują powinowaci, rezygnując z zatrudnienia bądź go nie podejmując. Właśnie na taką - bezzasadnie zignorowaną przez organy obu instancji - okoliczność powołała się skarżąca we wniosku wskazując, że jej mąż (J. C.), który jest synem osoby niepełnosprawnej, nie może sprawować nad nią opieki, gdyż wykonywana przez niego praca i wynikające stąd dochody stanowią jedyną podstawę utrzymania rodziny, w skład której wchodzi również małoletnia córka skarżącej (Z. C.).

Zdaniem skarżącej, na tle badanej sprawy należy uznać, że skarżąca będąca synową M. C., mieści się w pojęciu innych osób, o których mowa art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Zdaniem skarżącej należy mieć na uwadze, że częstokroć to właśnie powinowaci przejmują opiekę nad niepełnosprawnymi, rezygnując z zatrudnienia bądź go nie podejmując, aby najbliżsi krewni nie stracili np. statusu głównych żywicieli rodziny, tak jak ma to miejsce w przypadku małżonka skarżącej J. C. Niestety organy obydwu instancji powyższą kwestie całkowicie błędnie pominęły.

Zdaniem skarżącej w niniejszej sprawie doszło do naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. oraz błędnego zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r., które niewątpliwe miało wpływ na wynik sprawy. Błędna jest wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozbawiająca synową uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem.

Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że nie zachodzą podstawy do pozbawienia jej mocy wiążącej.

W pierwszej kolejności należy podzielić stanowisko organu odwoławczego, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 615; powoływanej dalej jako "u.ś.r."), która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.

Przy rozważaniu powyższej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443; OTK-A 2014/9/104) dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej.

Jak wynika z treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Natomiast Trybunał Konstytucyjny w punkcie 2. sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008). Takie stanowisko zaprezentował m.in. WSA w Gdańsku w wyroku z 9 lipca 2020 r., III SA/Gd 475/20, LEX nr 3032716. Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy, tj. art. 17 ust. 1b jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy natomiast sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego - realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich - jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można więc uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Trafne jest zatem w powyższym zakresie stanowisko organu odwoławczego.

Skarga jednak nie jest zasadna z przyczyn niżej podanych.

Wyjaśnić należy, że przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostały wskazane przez ustawodawcę w art. 17 u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: pkt 1 - matce albo ojcu, pkt 2 - opiekunowi faktycznemu dziecka, pkt 3 - osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, pkt 4 - innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1). Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała pkt 1 - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub pkt 2 - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z art. 17 ust. 5 nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

4) (uchylony);

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Skarżąca nie należy do osób zobowiązanych do alimentacji względem M. C. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359; powoływanej dalej jako "k.r.o."). Ten zaś stanowi w art. 128, że "obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo". Skarżąca nie jest krewną swojego teścia, gdyż jest z nim jedynie spowinowacona, a nie spokrewniona. W związku z tym nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej, gdyż osobą zobowiązaną do alimentacji jest syn M. C., a mąż skarżącej. O uprawnieniu do świadczenia pielęgnacyjnego decydują przesłanki ściśle określone w ustawie i niespełnienie chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia (podobnie WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 25 listopada 2021 r. sygn. akt II SA/Gl 988/21, CBOSA). Fakt, iż syn osoby niepełnosprawnej pracuje zawodowo nie ma w tym wypadku znaczenia. Świadczenie pielęgnacyjne ma zapewnić właśnie rekompensatę dla osoby rezygnującej z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską. Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie tworzy możliwości swobodnego wyboru osoby, z kręgu szeroko pojętej rodziny, która będzie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną.

W ocenie Sądu zaskarżona decyzja organu odwoławczego została wydana zgodnie z obowiązującymi przepisami i nie zachodzą przesłanki uzasadniające jej uchylenie, zaś zgromadzony w sprawie materiał dowodowy należy uznać za kompletny i wyczerpujący, pozwalający na wydanie decyzji zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Sąd nie dopatrzył się zatem w niniejszej sprawie uchybień, ani tych wywiedzionych w skardze, ani innych – branych pod rozwagę z urzędu, które mogłyby powodować konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego rozstrzygnięcia.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako niezasadną.