Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2578/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Minister Obrony Narodowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 8 ust. 1, art. 23 ust. 1 pkt 1, art. 24 ust. 1, art. 53
journal: Dz.U. 2004 nr 8 poz 66
law: Ustawa z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin - tekst jednolity.
article: art. 68 ust. 1, ust. 2
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Wiśniewska (spr.) sędzia NSA Wiesław Morys sędzia del. NSA Janusz Furmanek Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Kamińska po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lipca 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 485/12 w sprawie ze skargi M. R. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania wojskowej renty rodzinnej w drodze wyjątku 1. oddala skargę kasacyjną, 2. odstępuje od zasądzenia od M. R. na rzecz Ministra Obrony Narodowej kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 485/12, oddalił skargę M. R. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania wojskowej renty rodzinnej w drodze wyjątku.

2. Przedmiotowy wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy.

Minister Obrony Narodowej decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...], działając na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.), zwaną dalej "ustawą o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin", oraz art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", odmówił przyznania M. R. wojskowej renty rodzinnej w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że M. R., urodzona w 1932 r., wnioskiem z dnia 25 października 2011 r. wystąpiła do Ministra Obrony Narodowej o przyznanie wojskowej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu [...] lipca 1945 r. ojcu ppłk E. P. We wniosku podniosła, że jej podeszły wiek oraz trudne warunki życiowe, a także brak wystarczających środków do życia, gdyż otrzymywana przez nią renta w wysokości 820 zł nie starcza na zaspokojenie bieżących potrzeb, uzasadniają przyznanie jej tego świadczenia.

Minister Obrony Narodowej odnosząc się do wniosku M. R. stwierdził, że nie spełnia ona warunków do przyznania jej, na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, wojskowej renty rodzinnej w drodze wyjątku, gdyż z całokształtu materiału sprawy nie wynika, aby w jej przypadku zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie jej tego świadczenia. Wskazał, że M. R. ma ukończone 79 lat życia, nie nabyła prawa do ustawowej wojskowej renty rodzinnej ze względu na wiek, a także nie pozostaje bez środków utrzymania, gdyż pobiera rentę z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

M. R. wnioskiem z dnia 27 grudnia 2011 r. zwróciła się do Ministra Obrony Narodowej o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku wskazała, że za śmierć ojca ppłk E. P. nie otrzymała odszkodowania i dlatego prosi o przyznanie wojskowej renty rodzinnej jako rekompensaty za jego śmierć.

Minister Obrony Narodowej decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...], działając na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję i powołał się na zawartą w niej argumentację. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał również, że konstrukcja art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin wskazuje, że świadczenie z wojskowego zaopatrzenia emerytalnego w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Jednak osoby ubiegające się o takie świadczenie muszą spełniać określone kryteria. M. R. nie spełnia tych kryteriów, a w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego nie stwierdzono żadnych nowych okoliczności, które miały wpływ na zmianę decyzji.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi M. R. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi podniosła, że w wieku 13 lat straciła ojca, który został niesłusznie skazany w 1945 r. przez Polski Wojenny Sąd [...] Okręgu Wojskowego; zamęczony przez NKWD, zmarł [...] lipca 1945 r. Był żołnierzem AK. Władze stosowały wobec niego i całej rodziny represje, osadzając wszystkich członków rodziny w więzieniu. Z podanych powodów skarżąca nie mogła ukończyć szkoły oraz podjąć pracy. Takie doświadczenia odbiły się na jej psychice i wykluczyły z życia społecznego. Podkreśliła, że obecnie jest niezdolna do samodzielnej egzystencji, a tym samym spełnia przesłanki z art. 68 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Pobierane jednak przez nią świadczenie z ZUS w wysokości 820 zł nie starcza jej na utrzymanie.

W odpowiedzi na skargę Minister Obrony Narodowej wniósł o jej oddalenie, powołując argumenty jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołanym na wstępie wyrokiem skargę M. R. oddalił, uznając, że nie zasługuje ona na uwzględnienie.

W uzasadnieniu wyroku Sąd, powołując się na art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, wskazał, że Minister Obrony Narodowej może przyznać w drodze wyjątku zaopatrzenie – w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie – członkom rodzin pozostałych po zmarłych żołnierzach, jeżeli osoby te wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do zaopatrzenia przewidzianego w ustawie. Decyzja taka ma charakter uznaniowy, co jednak nie oznacza pozostawienia organowi całkowitej swobody w tym zakresie, bowiem organ, podejmując decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku, jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z przepisem art. 7 w zw. z art. 77 i 80 K.p.a., zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej, a zatem powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić całość materiału dowodowego, a także uwzględnić słuszny interes społeczny i słuszny interes strony oraz respektować konstytucyjną zasadę równości wobec prawa.

Zdaniem Sądu organ wymagania te spełnił. Z zaskarżonej decyzji, nie wynika, aby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego.

Sąd zauważył, że ustawodawca w art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin w zasadzie nie wskazuje żadnego kryterium, jakim powinien kierować się organ, przyznając w drodze wyjątku wojskowe zaopatrzenie emerytalne. Kryterium to jest otwarte. Podstawowy wymóg przyznania świadczenia to niemożność nabycia prawa do zaopatrzenia emerytalnego przewidzianego w tej ustawie i występująca w sprawie jednocześnie wyjątkowość sytuacji zainteresowanego, którą można rozumieć w dwojaki sposób. Jako szczególnie wyjątkowy zbieg okoliczności uniemożliwiający uzyskanie wojskowego zaopatrzenia emerytalnego w trybie zwykłym, lub jako wyjątkową sytuację leżącą po stronie zainteresowanego, która uzasadnia przyznanie wojskowego zaopatrzenia emerytalnego w drodze wyjątku mimo niemożności nabycia tego uprawnienia w trybie zwykłym. W każdym jednakże przypadku niezbędne jest istnienie w sprawie owej wyjątkowości, której kryterium pozostaje otwarte.

W ocenie Sądu, organ trafnie stwierdził , że nie dopatrzył się w sytuacji skarżącej przypadku uzasadniającego przyznanie świadczenia wyjątkowego. Skarżąca nie wskazała bowiem na żadne okoliczności przemawiające za wyjątkowością jej sprawy. W szczególności nie wskazała na swoje zasługi. Argumentacja skarżącej, zawarta w jej pismach wnoszonych w postępowaniu administracyjnym, jak i w skardze, sprowadza się w istocie do żądania odszkodowania za śmierć niesłusznie skazanego w 1945 r. przez Polski Wojenny Sąd [...] Okręgu Wojskowego ojca, który następnie został zamęczony przez NKWD i zmarł [...] lipca 1945 r. W tej sytuacji organ zasadnie zbadał sytuację życiową skarżącej i ustalił, że ma ona ukończone 79 lat życia oraz posiada prawo do świadczenia rentowego na podstawie powszechnej ustawy emerytalnej. Przedstawiony stan sprawy wykluczał, zdaniem Sądu, przyznanie skarżącej żądanego świadczenia.

Tym samym Sąd dokonując kontroli zaskarżonej decyzji nie stwierdził, aby Minister Obrony Narodowej naruszył przepisy prawa materialnego albo przepisy postępowania administracyjnego w takim stopniu, aby mogło to mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

3. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożyła M. R., reprezentowana przez pełnomocnika. Zaskarżając tenże wyrok w całości wniosła o jego zmianę i uwzględnienie wniosku skarżącej o przyznanie jej w drodze wyjątku prawa do wojskowej renty rodzinnej po zmarłym ojcu ppłk E. P., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej stosownych kosztów postępowania kasacyjnego. Skargę kasacyjną skarżąca oparła na zarzucie naruszenia prawa procesowego, tj. art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270), zwanej dalej: "P.p.s.a.", zarzucając:

- naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez brak przeprowadzenia przez Sąd pierwszej instancji prawidłowej kontroli postępowania administracyjnego prowadzonego przez Ministra Obrony Narodowej i usankcjonowaniu decyzji organu jako zgodnej z prawem w sytuacji, gdy decyzja ta została wydana bez zebrania materiału dowodowego w sprawie oraz bez wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych. W szczególności nie zbadano warunków życiowych skarżącej i jej rzeczywistej sytuacji materialnej, a przez to nieustalono wyjątkowości sytuacji skarżącej, zgodnie z treścią art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin. Zaniechanie to uniemożliwiło organowi ustalenie, czy w niniejszej sprawie zachodzą szczególne okoliczności uprawniające M. R. do przyznania jej w drodze wyjątku wojskowej renty rodzinnej, jak również uniemożliwiło procedowanie zgodnie z zasadą słusznego interesu strony, z uwzględnieniem interesu społecznego oraz zasady równości wobec prawa. Opisane naruszenie, zdaniem skarżącej, miało istotny wpływ na wynik rozpoznawanej sprawy, albowiem skutkowało oddaleniem jej skargi, pomimo istnienia podstaw do uchylenia decyzji wydanej przez Ministra Obrony Narodowej jako naruszającej przepisy procedury administracyjnej.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła, że z uwagi na treść art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, zadaniem organu administracji było ustalenie, czy po stronie skarżącej wystąpiły szczególne okoliczności przemawiające za przyznaniem jej w drodze wyjątku wojskowej renty rodzinnej. Powyższy przepis nie wskazuje żadnego kryterium, jakim powinien kierować się organ przyznając w drodze wyjątku wojskowe zaopatrzenie emerytalne, co słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, a zatem na organie ciążył obowiązek zbadania i ustalenia każdej okoliczności faktycznej, która mogłaby uzasadniać przyznanie skarżącej prawa do tego świadczenia. Tak więc błędne było działanie organu ograniczające się do zbadania jedynie wieku skarżącej i uzyskiwanych przez nią dochodów z innych źródeł. Organ nie przeprowadził natomiast żadnych dowodów na okoliczność: faktycznych warunków życiowych oraz lokalowych skarżącej, czy świadczenie rentowe otrzymywane przez skarżącą w wysokości 684,13 zł (a nie jak podano 820 zł) wystarcza na pokrycie jej uzasadnionych potrzeb życiowych, a także nie wzięto pod uwagę sytuacji życiowej całej rodziny ppłk E. P. po roku 1945 oraz faktu jej represjonowania za działalność ojca, co z kolei miało bezpośredni wpływ na dalsze losy skarżącej, jej kondycję psychiczną, niemożność zdobycia wykształcenia i pracy, a przez to popadnięcie w ubóstwo.

Zdaniem skarżącej jej bardzo trudne warunki życiowe oraz niska wysokość otrzymywanego świadczenia w sposób jednoznaczny stanowią o istnieniu słusznego interesu indywidualnego uzasadniającego przyznanie jej wojskowego świadczenia emerytalnego w drodze wyjątku. Ponadto aspekt historyczny związany z rodziną skarżącej i nią samą (uwięzienie bez wyroku na okres ośmiu miesięcy), a w szczególności zasługi na polu patriotycznym i wojskowym, przemawiają za istnieniem interesu społecznego uzasadniającego przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia. Przemawia za tym również konstytucyjna zasada równości wobec prawa.

W ocenie skarżącej brak zebrania w sprawie wszystkich dowodów i ich wszechstronnego rozważenia powoduje, że decyzja odmawiająca przyznania jej prawa do wojskowej emerytury w drodze wyjątku nie stanowi przejawu uznania administracyjnego, lecz dowolności administracyjnej. Ponadto odmowa świadczenia w drodze wyjątku córce zasłużonego wojskowego, która nie ze swej winy znajduje się obecnie w ubóstwie jest sprzeczna zarówno z interesem ogólnym, jak i słusznym interesem indywidualnym oraz sprawiedliwością społeczną.

Minister Obrony Narodowej nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

4. Stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze kasacyjnej podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna M. R. nie znajduje usprawiedliwionych podstaw.

5. W podstawie kasacyjnej z art. 174 pkt 2 P.p.s.a. skarżąca wskazała na zarzut naruszenia prawa procesowego przez Sąd pierwszej instancji, a to: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w związku z art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. W przekonaniu skarżącej Sąd pierwszej instancji dokonał nieprawidłowej kontroli zaskarżonej decyzji, ponieważ – jak stwierdza skarżąca – została ona wydana bez zebrania materiału dowodowego i bez wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych, a w szczególności bez zbadania warunków życiowych skarżącej i jej rzeczywistej sytuacji materialnej.

Powyższa podstawa kasacyjna ma zatem wykazać, że Sąd pierwszej instancji uchybił przepisom postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, przyjmując wadliwie, że organ w postępowaniu poprzedzającym wydanie zaskarżonej decyzji nie podjął właściwie czynności procesowych mających na celu zebranie całego materiału dowodowego, który był konieczny dla wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Należy zauważyć, że zakres postępowania dowodowego związany jest zasadą praworządności i tym samym zakreślają go przede wszystkim przepisy prawa materialnego mające zastosowanie w sprawie.

Wobec tego ocenę ww. podstaw kasacyjnych należy rozpocząć od przedstawienia treści przepisów prawnych, które regulują zasady i tryb przyznawania renty rodzinnej "w drodze wyjątku". Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin "Żołnierzom oraz członkom rodzin pozostałym po zmarłych żołnierzach, jeżeli osoby te wskutek szczególnych okoliczności nie nabyły prawa do zaopatrzenia emerytalnego przewidzianego w ustawie, Minister Obrony Narodowej może przyznać, w drodze wyjątku, zaopatrzenie emerytalne w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie".

Dla rozstrzygnięcia sprawy mają znaczenie również przepisy, które określają ogólne zasady przyznawania rent rodzinnych. Zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 1 ww. ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny żołnierza zmarłego albo zaginionego w czasie służby. Stosownie do art. 24 ust. 1 ww. ustawy renta, o której mowa, przysługuje na zasadach i w wysokości określonych w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W szczególności, zgodnie z art. 68 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, prawo do renty rodzinnej mają m.in. dzieci własne (1) do ukończenia 16 lat; (2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo (3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2. Przepis art. 68 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dodaje, że jeżeli dziecko osiągnęło 25 lat życia, będąc na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo do renty rodzinnej przedłuża się do zakończenia tego roku studiów.

Wykładnia art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym prowadzi do wniosku, że renta rodzinna "w drodze wyjątku" jest przyznawana przez Ministra Obrony Narodowej na zasadzie tzw. uznania administracyjnego. W cytowanym przepisie ustawy nie wskazano bowiem kryteriów, jakimi powinien kierować się Minister podejmując rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania renty, o której mowa w tym przepisie.

Z powyższego wynika, że kontrola sądowa decyzji o odmowie przyznania renty "w drodze wyjątku" powinna koncentrować się w zasadzie na stronie formalnej, tj. prawidłowości procedury, która poprzedzała wydanie decyzji, natomiast sąd administracyjny nie może dokonać oceny merytorycznej, to znaczy wiążąco ustalić, czy w sprawie konkretnej osoby rzeczywiście zachodziły "szczególne okoliczności", o których mowa w art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym, i czy wystąpienie tych okoliczności uzasadniało przyznanie renty. W konsekwencji, jak to trafnie ujął Sąd pierwszej instancji, wzruszenie decyzji przez sąd administracyjny może nastąpić wówczas, gdyby "organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki".

Przy ocenie podstaw kasacyjnych należało również wziąć po uwagę to, że art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin wyznacza Ministrowi Obrony Narodowej granice uznania administracyjnego, jakim dysponuje ten organ podejmując decyzje o przyznaniu renty "w drodze wyjątku". W szczególności – czego zdaje się nie dostrzegać skarżąca – renta, o jakiej mowa w ww. przepisie, nie może być przyznana każdej osobie znajdującej się w "szczególnych okolicznościach", nawet gdy chodzi o osobę, która utraciła żywiciela rodziny, będącego żołnierzem. Rentę można przyznać wyłącznie osobie, która wskutek wystąpienia tychże "szczególnych okoliczności" nie spełniła wszystkich warunków koniecznych dla nabycia prawa do zaopatrzenia emerytalnego na zasadach ogólnych, określonych w art. 23 i nast. ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym. Konieczne jest więc istnienie związku przyczynowego pomiędzy wystąpieniem "szczególnych okoliczności" a niespełnieniem którejś z przesłanek uzyskania renty na zasadach ogólnych. Przyznanie renty "w drodze wyjątku" jest więc uzasadnione tylko wówczas, gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że wnioskodawca nie uzyskał renty rodzinnej na zasadach ogólnych z tego powodu, iż - na skutek wyjątkowego zbiegu okoliczności niezależnych od woli wnioskodawcy lub na skutek innej wyjątkowej sytuacji, na którą wnioskodawca nie miał wpływu - nie spełnił on przynajmniej jednej z przesłanek przyznania renty. Minister Obrony Narodowej powinien więc przed wydaniem decyzji zgromadzić przede wszystkim taki materiał dowodowy, który pozwoliłby ustalić, czy – gdyby nie zaszły "szczególne okoliczności" wskazywane przez wnioskodawcę – wnioskodawca w ogóle mieściłby się w gronie beneficjentów renty rodzinnej na zasadach ogólnych.

Dodatkowo, z uwagi na argumenty podnoszone w uzasadnieniu podstaw kasacyjnych, Naczelny Sąd Administracyjny pragnie podkreślić, że renta przyznawana "w drodze wyjątku" na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym nie jest świadczeniem o charakterze odszkodowawczym czy mającym charakter zadośćuczynienia za krzywdy doznane przez obywateli w okresie Polski Ludowej. Prowadzi to do wniosku, że postępowanie dowodowe zmierzające do ustalenia przesłanki "szczególnych okoliczności" powinno co do zasady koncentrować się na aktualnej sytuacji prawnej i faktycznej samego wnioskodawcy, a także na ustaleniu przyczyn, dla których wnioskodawca nie uzyskał prawa do renty na zasadach ogólnych.

Po dokonaniu oceny podstaw kasacyjnych z przedstawionej wyżej perspektywy Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że podstawy te okazały się nieusprawiedliwione. Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej kontroli legalności decyzji Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] lutego 2012 r. pod kątem przepisów wskazanych w podstawach kasacyjnych. W związku z tym należy wskazać na następujące kwestie:

Po pierwsze, ani w decyzji Ministra Obrony Narodowej, ani w wyroku Sądu pierwszej instancji nie zakwestionowano tego, że warunki życiowe skarżącej są bardzo trudne. Uwzględniono przy tym prawidłowo kwotę świadczeń z ZUS, jaka została podana przez samą skarżącą we wniosku o przyznanie renty (tj. 820 zł). W szczególności należy podkreślić, że organ administracji, mógł – z punktu widzenia zasad postępowania dowodowego obowiązujących w postępowaniu administracyjnym (art. 7, 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) – przyjąć za udowodnioną wysokość świadczeń, jakie otrzymuje skarżąca, opierając się na domniemaniu, że oświadczenie złożone przez samą skarżącą jest zgodne z prawdą. Poza tym, sam fakt pozostawania w trudnych warunkach życiowych nie jest okolicznością, która uzasadnia przyznanie renty w drodze wyjątku. Obowiązujące ustawy przewidują innego rodzaju świadczenia socjalne dla osób znajdujących się w ciężkiej sytuacji materialnej. Z tych przyczyn Minister Obrony Narodowej nie miał potrzeby prowadzenia dalszego postępowania dowodowego zmierzającego do bardziej dokładnego ustalenia warunków życiowych skarżącej.

Po drugie, Naczelny Sąd Administracyjny dostrzega wyjątkowe krzywdy, jakich doznała skarżąca i jej rodzina w okresie pierwszych lat powojennej Polski, wynikające z działalności niepodległościowej Ojca skarżącej, ppłk E. P. Naczelny Sąd Administracyjny pragnie jednak podkreślić, że renta "w drodze wyjątku", przewidziana w art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, nie jest świadczeniem, które zostało stworzone w celu zadośćuczynienia ofiarom lub rodzinom ofiar represji doznanych ze strony funkcjonariuszy państwa komunistycznego. Ustawodawca przyznał takim osobom innego rodzaju świadczenia, dla których podstawą są odrębne ustawy. Natomiast rentę "w drodze wyjątku" przyznaje się wtedy, gdy po śmierci żołnierza członkowie jego rodziny, którzy utracili żywiciela (np. dzieci) – z uwagi na szczególnie niekorzystny zbieg okoliczności - nie spełniają którejś z przesłanek uprawniających do renty na zasadach ogólnych. Z punktu widzenia art. 7, 77 § 1 i art. 80 K.p.a. nie było więc konieczności zapoznawania się przez Ministra Obrony Narodowej ani przez Sąd pierwszej instancji z aktami ojca skarżącej i samej skarżącej, znajdującymi się w Instytucie Pamięci Narodowej. Tego typu materiał dowodowy nie miał bowiem znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Należy ponadto odnotować, że ustawa o zaopatrzeniu emerytalnym weszła w życie z dniem 24 lutego 1994 r. i nie nadano jej mocy wstecznej, tzn. nie wskazano, że znajduje ona zastosowanie do zdarzeń z okresu poprzedzającego jej wejście w życie. Ustawa działa więc na przyszłość, co oznacza, że przewidziane w niej świadczenia mogą być przyznane co do zasady na skutek zdarzeń zaistniałych po dniu 24 lutego 1994 r. Taką intencję ustawodawcy potwierdza m.in. fakt, że świadczenia, do których prawo powstało na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów, zostały poddane szczególnej regulacji przejściowej, zawartej w art. 53 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym. Oznacza to, że uprawnieni członkowie rodziny żołnierza mogą ubiegać się świadczenia przewidziane w tej ustawie w zasadzie wtedy, gdy przesłanki uzyskania tych świadczeń ziściły się po dniu wejścia w życie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym.

W związku z powyższym konieczne jest wyjaśnienie, że śmierć ojca skarżącej nastąpiła prawie pięćdziesiąt lat przed wejściem w życie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym. Z naturalnych przyczyn skarżąca nie mogła więc spełnić podstawowego dla uzyskania renty rodzinnej kryterium wieku (zob. cyt. wyżej art. 68 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). A zatem – niezależnie od tego, czy po stronie skarżącej wystąpiły jakiekolwiek "szczególne okoliczności" - skarżąca i tak w żadnym wypadku nie nabyłaby uprawnienia do renty rodzinnej po zmarłym ojcu na zasadach ogólnych. Nieuzyskanie przez skarżącą prawa do renty na zasadach ogólnych po zmarłym ojcu było spowodowane przyczynami obiektywnymi i naturalnymi, a nie "szczególnymi okolicznościami" - czego wymaga art. 8 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym. W takiej zaś sytuacji odmowę przyznania renty w drodze wyjątku należy uznać za mieszczącą się w granicach uznania administracyjnego, które przysługuje Ministrowi Obrony Narodowej na podstawie ww. przepisu ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym.

W konsekwencji, Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że Sąd pierwszej instancji trafnie nie dopatrzył się w sytuacji skarżącej przypadku uzasadniającego przyznanie świadczenia wyjątkowego, a także prawidłowo ocenił zgodność zaskarżonej decyzji z przepisami regulującymi zasady gromadzenia dowodów w postępowaniu administracyjnym, tj. art. 7, 77 § 1 i art. 88 K.p.a.

6. Z powyższych powodów Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że przedstawione podstawy kasacyjne okazały się nieusprawiedliwione i w konsekwencji – na podstawie art. 184 P.p.s.a. – orzekł jak w sentencji.

Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Należne natomiast od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a., po złożeniu przez pełnomocnika stosownego oświadczenia.