Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III ARN 17/96
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 1996-07-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b", art. 8 ust. 1 pkt 2, art. 21 ust. 2
journal: Dz.U. 1991 nr 17 poz. 75
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Teza: W myśl w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej uprawniona jest tylko do wyrażania opinii co do charakteru miejsc odosobnienia, o których mowa w art. 3 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" i pkt 3.

Natomiast nie jest uprawniona do określania wieku osób przebywających w tych miejscach jako przesłanki prawa do świadczeń przewidzianych w tej ustawie.

TEZY

W myśl w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej uprawniona jest tylko do wyrażania opinii co do charakteru miejsc odosobnienia, o których mowa w art. 3 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" i pkt 3.

Natomiast nie jest uprawniona do określania wieku osób przebywających w tych miejscach jako przesłanki prawa do świadczeń przewidzianych w tej ustawie.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy ze skargi (...) na decyzję Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (...) w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich na skutek rewizji nadzwyczajnej Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia 10 listopada 1995 r. SA/Lu 181/95

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje NSA OZ w Lublinie do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 26 października 1994 r. Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Janowi L., urodzonemu 16 maja 1929 r., przyznania uprawnień kombatanckich, gdyż na podstawie wykazu jednolitego obozów, sporządzonego przez Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej wraz z uzupełnieniem z dnia 11 marca 1993 r., wydanego z upoważnienia art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ uznał, że uprawnienia kombatanckie z tytułu pobytu w obozach dla wysiedlonych w Zamościu i Zwierzyńcu przysługują jedynie osobom, które w nich przebywały jako dzieci do lat 14. Wnioskodawca natomiast był osadzony w obu tych obozach mając ukończone 14 lat życia.

W skardze, wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucając, że przed ukończeniem 14 lat życia był represjonowany wraz z rodzicami: na skutek obławy niemieckiej w 1943 r. ukrywał się, następnie od 20 czerwca był osadzony w obozie w Zwierzyńcu, przewieziony do obozu w Zamościu, skąd w lipcu 1943 r., po oddzieleniu od rodziców, został wywieziony na roboty do Rzeszy Niemieckiej. Podczas pobytu w obozach miał więc zaledwie 14 lat i półtora miesiąca.

Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie wyrokiem z dnia 10 listopada 1995 r. (...) oddalił skargę.

W rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzucając, że zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa, w szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./ oraz art. 207 par. 2 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, wnosił o jego uchylenie.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Skład orzekający w sprawie w całej rozciągłości podziela zarzuty zawarte w rewizji nadzwyczajnej oraz ich uzasadnienie.

W szczególności Sąd Najwyższy podziela pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich osobom, które podlegały represjom wojennym uzależnione zostało, w myśl przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. nr 17 poz. 75 ze zm./, zwanej dalej ustawą o kombatantach, od spełnienia dwóch warunków: 1/ określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe, 2/ przebywania z tych właśnie przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Stosownie natomiast do art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, to Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie opinii Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytutu Pamięci Narodowej określa te miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Umocowanie zawarte w art. 8 ust. 1 pkt 2 dało Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uprawnienie do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających; żadnych dodatkowych warunków podmiotowych nie przewiduje bowiem przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy o kombatantach. Oznacza to, że uprawnienia te przysługują wszystkim osobom osadzonym w miejscach odosobnienia określonych w tym przepisie, których wykaz sporządza Główna Komisja Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - Instytut Pamięci Narodowej, o ile nie zachodzą przesłanki negatywne z art. 21 ust. 2 ustawy o kombatantach.

Sąd Najwyższy zauważa również, że powołany wyżej przepis art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach nie upoważnił Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich /obecnie Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu/ - Instytutu Pamięci Narodowej do wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy o kombatantach, a jedynie do wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc odosobnienia. Opinia ta, jak każdy inny dowód podlega kontroli i ocenie organu orzekającego w konkretnej sprawie. Tak więc adnotacja zawarta w pkt IV wykazu jednolitego obozów, obejmującym obozy dla wysiedlonych na Zamojszczyźnie: "Uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14, osadzonym w tych obozach", wyraźnie wykracza poza umocowanie ustawowe, jakie dla tej Komisji przewidziano w ustawie o kombatantach. Ustawa ta również wobec osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia, nie wprowadziła kryterium wieku. Na podstawie przepisu art. 8 ust. 2 pkt 3 Główna Komisja potwierdza jedynie okoliczność odebrania dzieci rodzicom w określonym celu, wskazanym w art. 4 ust. 2, natomiast Komisja w uzupełnieniu wykazu jednolitego obozów (...) kryterium wieku ustanowiła bez umocowania prawnego.

Jak już wspomniano, opinia Komisji nie jest wiążąca ani dla Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów ani dla Sądu orzekającego w sprawie, tym bardziej nie jest wiążąca w części, w której Komisja przekroczyła kompetencje zakreślone ustawą. (...)

Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że: "Kryterium wieku 14 lat zostało przyjęte przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów odpowiednio do powszechnie obowiązujących w tym względzie przepisów prawa polskiego. Granica wieku musiała być ustalona jednoznacznie aby nie stwarzać dowolności co do jej przestrzegania. Z tych powodów decyzja odmowna jest poprawna". Taka ocena, zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym, nie może mieć zastosowania do stanów faktycznych, które zdarzyły się podczas okupacji hitlerowskiej. Jest bowiem faktem historycznym powszechnie znanym, że władze okupacyjne w stosunku do obywateli polskich nie przestrzegały prawa, nawet ustanowionego przez siebie, a zwłaszcza prawa polskiego. Tak jednoznaczne ustalenie granicy wieku, jak to uczyniła Główna Komisja w stosunku do dzieci represjonowanych w rozumieniu przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" oraz w art. 4 ust. 2 może wskazywać na przywiązywanie zbyt dużej wagi do przepisów wydanych podczas okupacji oraz na założenie, a priori, że były one ściśle przestrzegane.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że rewizja nadzwyczajna jest w pełni uzasadniona, bowiem zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszeniem prawa materialnego, o szczególności przepisów art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" w związku z art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach oraz art. 207 Kodeksu postępowania administracyjnego i na podstawie przepisów art. 210, art. 211 Kpa i art. 422 par. 2 Kpc orzekł, jak w sentencji wyroku.