Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1049/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-12-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 21 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 14 kwietnia 2022 r., znak SKO-NP-4115-49/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi B. M. (dalej: "skarżąca") wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z 14 kwietnia 2022 r. (znak SKO-NP-4115-49/22) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy K. z 27 grudnia 2021 r. (znak: [...]) o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia spowodowaną opieką nad matką.

Decyzja ta zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

1.

Zaskarżone w kontrolowanej sprawie decyzje (wyżej wskazane), są kolejnymi decyzjami w sprawie skarżącej, wydanymi w rozpoznaniu złożonego do organu I instancji jej wniosku z 14.09.2020 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem zatrudniania spowodowanym koniecznością sprawowania opieki nad matką. Wcześniejsza decyzja Wójta Gminy K., odmownie załatwiająca żądanie skarżącej, została uchylona przez SKO w Nowym Sączu decyzją z 27.09.2021 r. (znak SKO-NP-4115-360/21). W uzasadnieniu tej decyzji organ odwoławczy wskazał, że prowadzący postępowanie Wójt Gminy K. nie zbadał i nie ustalił wszystkich okoliczności rozstrzyganej sprawy. W szczególności zwrócił uwagę organ II instancji na potrzebę ustalenia kręgu zstępnych osoby podlegającej opiece, tj. osób zobowiązanych do jej alimentacji. Nadto, SKO zaakcentowało niekonstytucyjność podstawy prawnej rozstrzygnięcia organu I instancji, tj. art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Decyzja ta uzyskała przymiot prawomocności, albowiem skarżąca nie wywiodła od niej sprzeciwu do sądu administracyjnego.

2.

Ponownie prowadząc postępowanie organ I Instancji decyzją z 27.12.2021 r. odmówił skarżącej przyznania żądanego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu wskazał, iż z uzupełnionego materiału dowodowego, tj. z oświadczeń strony, jak i z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym, matką. Jest to osoba leżącą, przewlekle obłożnie chorą i z racji tego stanu zdrowia wymaga pomocy i wsparcia w czynnościach dnia codziennego. Organ I instancji ustalił, że na równi z wnioskodawczynią są jeszcze trzy osoby zobligowane do alimentacji matki. Dwie z tych osób (córka M. i syn C.) odmówiły przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, złożyły jedynie oświadczenie, iż nie są w stanie wspomóc matki w zapewnianiu jej opieki. Z kolei, co do trzeciej z tych osób (syna S.) organ ustalił, że jest to osoba bezrobotna, pobierająca świadczenia z opieki społecznej, nadużywająca alkoholu. W ocenie organu I instancji, w sprawie nie zostało wykazane, aby istniały obiektywne okoliczności wskazujące, że osoby zobowiązane do udzielenia opieki i pomocy niepełnosprawnej matce skarżącej, tj. jej dzieci, nie były w stanie zapewnić rodzicowi opieki. Troska o rodzica, jak wskazał Wójt, może polegać na bezpośrednich staraniach lub pośrednio, na wsparciu udzielanym przez rodzeństwo wnioskodawczyni w opiece nad matką tak, aby nie musiała ona rezygnować z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Dodatkowo organ I instancji uznał, iż brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Jak bowiem oświadczyła skarżąca, od 2014 r. nie podejmuje ona zatrudnienia, jak też zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Z kolei z materiału dowodowego wynika, iż dopiero w 2017 r. powstała konieczność zapewnienia matce pomocy i opieki ze względu na ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji. Przedstawione racje skutkowały odmową ustalenia skarżącej wnioskowanego świadczenia.

3.

W odwołaniu od opisanej wyżej skarżąca zarzuciła dokonanie przez organ I instancji błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu, a w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką. Ponadto odwołanie zarzucało naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

W uzasadnieniu akcentowano, że skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Wątpliwości organu nie budził fakt całkowitego zaangażowania odwołującej w opiekę nad matką, uniemożliwiającą jej podjęcie pracy oraz okoliczność, że odwołująca się należy do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym względem matki. Zwrócono uwagę, że ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna być odnoszona do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia. Zatem – podkreślano w odwołaniu - niepodejmowanie zatrudnienia przez skarżącą w określonych ramach czasowych, było spowodowane koniecznością opieki nad matką. W ocenie odwołania, sytuacja skarżącej wyczerpuje przesłanki uprawniające do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

4.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z 14.04.2022 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Podało m.in., że z przedłożonego Orzeczenia o Stopniu Niepełnosprawności z dnia 12.09.2019 r., wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. wynika, że matka skarżącej legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności orzeczonym do 30.09.2022 r. i nie da się ustalić tego, od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 15.05.2017 r. Z kolei z Orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 16 grudnia 2019 r., wynika, że osoba ta jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji, a niezdolność ta istniała w dniu 1.10.2019 r. SKO w Nowym Sączu akcentowało, iż warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest m.in. istnienie związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w znacznym stopniu, a niepodejmowaniem przez opiekuna zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. Zwróciło uwagę, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ odwoławczy wskazał, że z ustaleń wywiadu środowiskowego, jak i załączonej dokumentacji medycznej wynika, że osoba wymagająca opieki (matka skarżącej) mieszka wspólnie z wnioskodawczynią, która od 2014 r. nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Matka skarżącej ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności od maja 2017 r. Niepełnosprawna, w grudniu 2020 r. przeszła udar mózgu, czego skutkiem jest prawostronny niedowład na granicy porażenia, leczy się z powodu choroby układu oddechowego i krążenia, pozostaje w domowej wentylacji mechanicznej przez tracheostomię. Niepełnosprawna jest osobą leżącą, pampersowaną, poddawaną rehabilitacji trzy razy w tygodniu oraz jest objęta opieką pielęgniarską przez dwa dni w tygodniu. Ze względu na stan zdrowia, osoba ta wymaga opieki i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. SKO w Nowym Sączu zaznaczyło, że w sprawie niewątpliwe jest, iż matka skarżącej wymaga pomocy i opieki, a skarżąca pomoc tę świadczy. Z oświadczenia odwołującej wynika, że już od 2014 r. zrezygnowała ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, jak i pracy w gospodarstwie rolnym – właśnie ze względu na pogarszający się stan zdrowia matki, jednakże – jak podało Kolegium - stan ten nie znajduje potwierdzenia w załączonych do akt orzeczeniach o niepełnosprawności, jak i dokumentacji medycznej dotyczącej stanu zdrowia tej osoby. Dokumenty te bowiem wskazują, iż dopiero od maja 2017 r. nastąpiła konieczność roztoczenia pieczy nad matką skarżącej. Tym samym, brak podejmowania przez skarżącą zatrudnienia od 2014 r., nie wiązał się z koniecznością zapewnienia matce pomocy i opieki.

Nadto organ l instancji ustalił, że skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji na rzecz matki. Z ustaleń organu wynika, że w równym stopniu, do alimentacji niepełnosprawnej zobowiązane jest również troje innych jej dzieci (rodzeństwa skarżącej), tj. córka M., synowie C. i S. W stosunku do córki M. i syna C., wg Kolegium Odwoławczego nie zostało wykazane, że zachodzą, leżące po ich stronie obiektywne przeszkody, które wykluczałyby możności wywiązania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego. Z ustaleń wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni, jak i z oświadczeń złożonych przez jej rodzeństwo (C. i M.) wynika, że pozostałe rodzeństwo skarżącej nie może sprawować opieki nad matką bowiem:

- brat C., mieszkający w K., pracuje, ma rodzinę, którą musi utrzymać, i nie może wesprzeć finansowo sprawującej opiekę siostry; jednocześnie odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w celu ustalenia jego sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i finansowej;

- siostra M. mieszka w M. i oświadczyła, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, który jest niepełnosprawny w stopniu znacznym; źródłem utrzymania rodziny są świadczenia emerytalne męża. Jak podano w tym oświadczeniu, z uwagi na opiekę nad mężem, wskazana osoba nie jest w stanie sprawiać opieki nad matką. Do świadczenia nie został załączony jakikolwiek dokument poświadczający stan zdrowia męża tej osoby;

- brat S., mieszka w tej samej miejscowości co niepełnosprawna matka, nie pracuje, mieszka sam, jest w separacji, utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej, która jest realizowana w formie rzeczowej ze względu na nadużywanie alkoholu.

W tych okolicznościach SKO w Nowym Sączu wskazało, że w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad starszymi rodzicami, aby sprawowanie nad nimi opieki nie wymagało rezygnacji żadnego członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. Okoliczności polegającej na tym, iż osoby zobowiązane do opieki mieszkają poza miejscem zamieszkania osoby wymagającej opieki, pracują i wykonują obowiązki zawodowe, nie można uznać za okoliczność obiektywne, które pozwoliłyby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego.

Niezależnie od powyższego podkreśliło SKO w Nowym Sączu, iż obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na osobistym staraniu, lecz może przybrać formę łożenia środków finansowych na osobę uprawnioną. W tej sprawie, osoby zobowiązane do alimentacji nie wykazały, że nie są w stanie współuczestniczyć w opiece nad matką w sposób bezpośredni (córka M. nie pracuje, mieszka 17 km od matki) lub pośredni np. poprzez zabezpieczenie usług opiekuńczych (syn C. nie wykazał, iż jego sytuacja dochodowa i rodzina nie uniemożliwia mu zaangażowanie się w opiekę nad matką). Zatem, w ocenie organu odwoławczego trafnie przyjął orzekający w I instancji Wójt, iż nie ma obiektywnych okoliczności uniemożliwiających dzieciom niepełnosprawnej takiego zorganizowania opieki nad nią, aby odciążyć skarżąca i umożliwić jej podjęcie zatrudnienia. Przyznanie odwołującej świadczenia byłoby niezgodne także z zasadami współżycia społecznego, gdyż przerzucałoby na wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach osoby potrzebującej.

5.

W skardze do sądu na opisaną wyżej decyzję, skarżąca zarzuciła naruszenie następujących przepisów:

a) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz, uniemożliwia przyznanie świadczenie jednemu z nich, pomimo spełnienia przez wnioskodawcę wszystkich ustawowych przesłanek;

b) art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo - skutkowy istnieje.;

c) art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 par. 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Skarga żądała uchylenia zaskarżonych decyzji oraz przyznania kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podano, że w przypadku skarżącej, wbrew temu co podniósł organ II Instancji, fakt niepodejmowania zatrudnienia w określonych ramach czasowych był spowodowany koniecznością opieki nad matką. Skarżąca świadczy matce opiekę całodobową, zatem istniej związek bezpośredni (czasowy i co do motywów) między niepodejmowaniem zatrudnienia celem sprawowania osobistej opieki.

W kwestii innych osób zobowiązanych do opieki nad matką skarżącej, jako okoliczności wykluczającej możliwość ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, skarga wskazywała, że takie rozumienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczy zapisy tejże ustawy i prowadziłoby to wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne nikomu nie przysługuje. W ocenie skargi, nie bez przyczyny ustawodawca uszczegółowił art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych określając tzw. gradację kręgu zobowiązanych do alimentacji, żeby umożliwić szerszej grupie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaakcentowano w skardze, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej - co dotyczy tylko i wyłącznie skarżącej - a nie innych dzieci niepełnosprawnej.

6.

W odpowiedzi na skargę SKO w Nowym Sączu domagało się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Skarga polegała oddaleniu.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2022 r., poz. 615; dalej u.ś.r.). Przepis ten mówi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje także innym – niż wymienione w poprzednich punktach tego ustępu – osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, przy czym przesłanka pasywności zawodowej opiekuna odnosi się zarówno do rezygnacji z pracy, jak i do jej niepodejmowania.

W kontrolowanej sprawie nie było sporne między stronami postępowania to, że matka skarżącej dysponuje stosownym orzeczeniem uznającym ją za osobę niepełnosprawną w znacznym stopniu. Nie było też kontrowersji między stronami postępowania, że stan zdrowia tej osoby (leżąca, pampersowaną, po przebytym udarze mózgu, z prawostronnym niedowładem, niedomaganiem układu oddechowego i krążenia) - wymaga sprawowania nad nią opieki, którą zapewnia skarżąca. Zasadniczą kwestią sporną było natomiast to, czy występował związek przyczynowo-skutkowy, między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudniania (pracy zarobkowej), a sprawowaną opieką nad matką.

Poprzedzając dalsze wywody podkreślić należy, że orzekający w tym składzie Sąd nie podziela stanowiska wyrażonego przez organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji, iż o braku związku pomiędzy rezygnacją przez skarżącą zatrudnienia, a opieką nad matką, świadczyć ma okoliczność, że skarżąca do 2014 r. była bierna zawodowo, a dopiero od maja 2017 r. wystąpił taki stan zdrowia matki, który wymagał roztoczenia nad nią pieczy przez skarżącą skarżącej. SKO wskazywało w tym aspekcie, że brak podejmowania przez skarżącą od 2014 r. zatrudnienia, nie mógł się wiązać się z koniecznością zapewnienia matce pomocy i opieki. Dostrzec jednak trzeba, że z cytowanej na wstępie regulacji art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, iż do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przepis ten wymaga stwierdzenia wystąpienia związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją (zaprzestaniem) aktywności zawodowej opiekuna, a sprawowaniem przez niego opieki nad osobą niepełnosprawną. Wskazany przepis nie wyznacza żadnych ram czasowych dotyczących podejmowania aktywności zawodowej przez wnioskodawcę (opiekuna). Tak więc akcentowana przez Kolegium okoliczność, iż skarżąca nie była aktywna zawodowo od 2014 r., a więc przed okresem, w którym powstała niepełnosprawność jej matki (2017 r.), wbrew wyrażonej ocenie, nie wykluczała jeszcze możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki. W orzecznictwie sądowym trafnie wskazuje się, że osoba bierna zawodowo w poprzednich latach (tj. przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego), może wykazać, że nastąpił stan jej gotowości do zatrudnienia, a ona odstąpiła od podejmowania zatrudnienia właśnie z uwagi na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną (por. wyrok WSA w Gdańsku z 9.06.2022 r., sygn. akt III SA/Gd 87/22). Podkreślić więc trzeba, że nie sposób a priori wykluczać tego, że u osoby biernej zawodowo, dojdzie do takiej zmiany sytuacji w zakresie przyczyn i charakteru niepodejmowania zatrudnienia, które uzasadniałoby twierdzenie, że od określonej daty, pojawiły się inne, niż uprzednio, przyczyny rezygnacji z aktywności zawodowej. Inaczej mówiąc, nie wyklucza prawa do świadczenia pielęgnacyjnego to, że skarżąca nie podejmowała wcześniej zatrudnienia z przyczyn innych niż opieka nad matką, jeśli tylko dowiedzione zostanie, że u podstaw rezygnacji z aktywności zawodowej, leżała obiektywna konieczność sprawowania tejże opieki. W tym też kontekście zwrócić należy uwagę na zasadny pogląd wyrażony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, który akcentuje, iż ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być zawsze dokonywana jako aktualna, tj. odnosząca się do czasu, w którym skarżąca wystąpiła o przyznanie jej świadczenia (por. wyrok WSA w Gdańsku z 14.05.2020 r.; sygn. akt III SA/Gd 410/20). Istotne jest zatem to, czy na dzień złożenia wniosku (por. art. 24 ust. 2 u.ś.r.), a najpóźniej na dzień przyznania świadczenia decyzją administracyjną, skarżąca spełniała przesłanki przyznania jej oczekiwanego świadczenia, w tym, przesłankę niepodejmowania zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki. W tej natomiast sprawie skarżąca wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego 14.09.2020 r., co miało miejsce w okresie, w którym jej matka była już osobą niepełnosprawną (orzeczenie z 12.09.2019 r.). Z akt sprawy nie wynika przy tym, aby skarżąca, z uwagi na jej wiek, czy stan zdrowia, nie miała możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy. Mając na uwadze przedstawione rozważania i poglądy, nie można było z góry wykluczyć tego, że aktualnie (tj. w dacie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne) brak podejmowania przez skarżącą pracy zarobkowej (zatrudnienia), mógł być spowodowany właśnie koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Zasadniczy spór w kontrolowanej sprawie sprowadzał natomiast do tego, czy w sytuacji, gdy do alimentacji względem matki skarżącej zobowiązane jest w sumie czworo jej dzieci (a nie tylko skarżąca), a wobec części z nich (dwojga), nie zostało w postępowaniu dowiedzione, że istnieją obiektywne przesłanki zwalniające z obciążającego te osoby obowiązku alimentacyjnego na rzecz matki, rzeczywiście ma miejsce brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącą z powodu konieczności opieki nad matką. Zdaniem Sądu, SKO w Nowym Sączu zasadnie wywiodło, że istnienie rodzeństwa skarżącej zobowiązanego względem niepełnosprawnej matki do alimentacji, przy braku okoliczności zwalniających z tego obowiązku - wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, gdyż powyższe świadczy o braku spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Jak już powyżej wskazano, z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uwarunkowane jest tym, aby brak podejmowania zatrudnienia (lub rezygnacja z zatrudnienia) pozostawał w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a związek ten, musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19). Konieczne jest bowiem, aby opieka nad niepełnosprawnym stanowiła w sposób oczywisty przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej opiekuna. W ocenie Sądu, to, czy w danym, konkretnym przypadku, istnieje związek pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia, a opieką nad osobą niepełnosprawną, wymaga również ustalenia, czy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji względem niepełnosprawnej w tym samym stopniu, co osoba wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z faktu, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej. Jak wskazuje się w literaturze, ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej (por. I. Sierpowska [w:] Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, LEX/el. 2021, art. 1.). Postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego prowadzą i świadczenie to zasadniczo ustalają organy pomocowe. Skoro zatem ustawa o świadczeniach rodzinnych jest jednym ze źródeł prawa pomocy społecznej, to – uwzględniając ten kontekst systemowy – przy ocenie spełnienia przesłanek do przyznania analizowanego świadczenia należy mieć niewątpliwie także na uwadze zasady, którymi rządzi się pomoc społeczna. W art. 2 ust. 1 ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2021 r., poz. 2268) zawarta jest jedna z fundamentalnych zasad pomocy społecznej, tj. zasada subsydiarności (pomocniczości). Zasadę tę można sprowadzić do kilku tez, pośród których wyróżnia się m.in. to, że społeczeństwo nie powinno pozbawiać jednostki tego, co sama może zrobić (zakaz odbierania), a nadto, że Państwo (społeczeństwo) powinno wesprzeć jednostkę w działaniach przekraczających jej możliwości (por. I. Sierpowska, Komentarz j.w. do art. 2 ustawy). Zatem, zasada subsydiarności, na której oparte jest przyznawanie świadczeń z pomocy społecznej przewiduje, że instytucje pomocy społecznej mają zastosowanie wówczas, gdy jednostka nie jest w stanie pokonać trudnej sytuacji życiowej, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. W orzecznictwie dostrzega się przy tym, że pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, gdyż to zasadniczo na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad potrzebującą osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o tę pomoc wykaże, w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki (bytu) osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. możliwości oparte na współdziałaniu wszystkich dzieci osoby potrzebującej, ewentualnie wynikające z możliwości zatrudnienia opiekuna, czy skorzystania z usług opiekuńczych), a mimo tego - ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb i stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej - istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia, bądź sytuacja ta uniemożliwia jego podjęcie (zob. np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 10 października 2022 r., sygn. III SA/Kr 699/22, z dnia 12 września 2022 r., sygn. III SA/Kr 335/2, z dnia 26 września 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22).

Nadto, podkreślenia wymaga, że obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty, nie oznacza obowiązku wspierania każdego w taki sam sposób, to bowiem ustawodawca powinien określić formy i zasady wsparcia państwa, a takie zasady zostały określone m. in. w u.ś.r. (por. uchwała NSA z 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22, CBOSA. Dostrzec trzeba, że stosownie do art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Już więc sam cytowany wyżej przepis Konstytucji RP pozwala przyjąć, że rolą Państwa nie jest wspieranie wszystkich, bez wyjątku rodzin, lecz powołana norma uprawnia do określenia wsparcia Państwa skierowanego względem tych jedynie rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna". To bowiem właśnie sytuacja rodziny jako całości, związana ze stanem zdrowia poszczególnych jej członków, uzasadnia udzielanie pomocy (tak NSA w powołanej wyżej uchwale z 14.12.2022 r.). Nie sposób przy tym w ogóle ustalać powyższego aspektu sprawy (sytuacji rodziny wymagającej pomocy), z całkowitym pominięciem możliwości uzyskania - przez osobę potrzebującą opieki - świadczeń alimentacyjnych od osób ustawowo zobowiązanych do ich ponoszenia. Stąd też i z tego względu, kwestia oceny, czy istnieją przeszkody do wywiązania się określonych osób z obciążającego je względem niepełnosprawnego rodzica obowiązku alimentacyjnego, jawi się jako mająca istotne znaczenie prawne dla dalszej analizy tej sprawy.

Zdaniem Sądu, uwzględniając kontekst systemowy, nie może budzić wątpliwości to, że w zakresie nieuregulowanym w u.ś.r. zastosowanie znajdują inne przepisy prawa, w tym w szczególności przepisy ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wszak art. 17 ust. 1 u.ś.r. odsyła do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazując, że zakresem podmiotowym świadczenia pielęgnacyjnego objęte mogą być tylko te osoby, na których zgodnie z przepisami wskazanego Kodeksu, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem tych, o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższego odesłania także wynika, że znacznie prawne dla ocen przyjmowanych na potrzeby spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (związku przyczynowego), ma niewątpliwie kwestia istnienia obowiązku alimentacyjnego obciążającego inne niż wnioskodawca osoby. Dostrzec przy tym trzeba, że w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych podniesione zagadnienie, nie zostało uregulowane, przez co odwołanie się do regulacji K.r.o. uznać należy za w pełni usprawiedliwione (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 26.09.2022 r., sygn. akt III SA/Kr 615/22). Wykładnia systemowa przepisu zakłada bowiem także powinność odniesienia jego treści do otoczenia prawnego, w którym on funkcjonuje (do systemu prawa). W związku z powyższym należy wskazać, że zgodnie z art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 Kodeksu, krewnych w tym samym stopniu (np. dzieci) obowiązek alimentacyjny obciąża - co należy stanowczo podkreślić - w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Natomiast zgodnie z art. 135 § 1 k.r.o., zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Istotny dla dalszych ocen jest także § 2 cytowanego przepisu. Stosownie do jego treści, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może (ale nie musi) polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania uprawnionego (niepełnosprawnego). Zgodnie zaś z art. 140 § 1 K.r.o., osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania, będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w tej samej kolejności, byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić.

W literaturze odnoszącej się do prawa rodzinnego wskazuje się, iż "mocne uzasadnienie aksjologiczne obowiązków alimentacyjnych oraz ich doniosłe znaczenie zarówno dla losów jednostek, jak i funkcjonowania społeczeństwa, jest powodem, dla którego powstają one z mocy prawa, a ich istnienie i zakres regulują normy bezwzględnie obowiązujące, które nie pozwalają stronom na swobodne kształtowanie treści łączącego ich stosunku prawnego. Wskazują one również tego spośród członków rodziny, który zobowiązany jest do łożenia na utrzymanie osoby uprawnionej, oraz określają reguły powstania obowiązku osób zobowiązanych w dalszej kolejności" (por. M. Andrzejewski [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, red. H. Dolecki, T. Sokołowski, Warszawa 2013, uwaga 3 art. 128, Lex 2013 r).

Uwzględnienie powyżej cytowanych regulacji K.r.o. oraz ich charakteru prawnego (iuris cogentis) pozwala – na gruncie kontrolowanej sprawy zasadnie przyjąć – że zaniechanie badania akcentowanych wyżej kwestii, odnoszących się do oceny istnienia obiektywnych przeszkód w wykonywaniu obowiązku alimentacyjnego obciążającego najbliższych członków rodziny osoby niepełnosprawnej (współpartycypacji w opiece) skutkowałoby tym, że wskazane wyżej, bezwzględnie obowiązujące przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozostałyby zupełnie nieskuteczne, skoro to decyzją członków rodziny osoby niepełnosprawnej byłoby określane to, kto z tej rodziny ma wykonać ciążący na wszystkich dzieciach obowiązek alimentacyjny względem potrzebującego, i na czyj koszt, realizacja tegoż obowiązku winna się odbywać. Zauważyć przy tym trzeba, że żaden przepis u.ś.r. nie uchyla, ani też nie wyłącza obowiązywania cytowanych wyżej przepisów K.r.o., a Kodeks ten wyraźnie stwierdza (art. 135 par. 2), że wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec osoby niepełnosprawnej, może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie uprawnionego, a w takim właśnie wypadku, świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polegać będzie na pokrywaniu (w całości lub w części) kosztów utrzymania niepełnosprawnego. Jak wyżej wskazano, bez uwzględnienia uwarunkowań konkretnej rodziny (np. dzieci osoby niepełnosprawnej) nie sposób poprawnie ustalić sytuacji tej rodziny, która uzasadniałaby potrzebę udzielania jej pomocy ze strony Państwa, w postaci świadczenia pielęgnacyjnego. Ocena zatem, czy po stronie innych niż wnioskujący o świadczenie - osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, istnieją lub nie, obiektywne przesłanki we współpartycypowaniu w opiece sprawowanej nad uprawnionym - wg Sądu - stanowi element oceny istnienia związku przyczynowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w rozumieniu wyżej zaprezentowanym. Ustalenie bowiem powyższej okoliczności, pozwala na stwierdzenie, czy istotnie wnioskodawca ubiegający się o to świadczenie, musi zupełnie zrezygnować z aktywności zawodowej, aby zapewnić opiekę niepełnosprawnemu. Odmienne stanowisko co do analizowanej kwestii, nie uwzględnia akcentowanej wyżej zasady subsydiarności oraz nie pozostaje w zgodzie z bezwzględnie obowiązującymi przepisami określającymi obowiązek alimentacyjny, w tym jego formę (postać) względem osoby niepełnosprawnej (art. 135 par. 2 K.r.o.), jak też pomija treść przepisów Konstytucji, nakazujących kierunkować pomoc Państwa do rodzin, których sytuacja materialna i społeczna "jest trudna" (art. 71 ust. 1).

W niniejszej sprawie zauważyć trzeba, że skarżąca ma dwóch braci oraz siostrę, które to osoby są zobowiązane do alimentacji niepełnosprawnej matki, w równym, co skarżąca, stopniu. W ocenie Sądu trafnie orzekające w tej sprawie Kolegium Odwoławcze uznało, że po stronie jednego z braci skarżącej (S.) istnieją obiektywne przesłanki wykluczające możliwość jego partycypacji w opiece nad matką. Jak bowiem ustalono w postępowaniu, jest to osoba nadużywająca alkoholu, a źródło jej utrzymania stanowią wyłącznie świadczenia z opieki społecznej. Taka sytuacja, trafnie została oceniona, jako wykluczająca możliwość efektywnego współpartycypowania wymienionej osoby w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką (opieki bezpośredniej lub poprzez łożenie na utrzymanie uprawnionego). Zarazem dostrzec trzeba, że przeprowadzone w sprawie postępowanie wyjaśniające nie dostarczyło usprawiedliwionych podstaw do przyjęcia, aby po stronie dwóch pozostałych osób zobowiązanych do alimentacji matki skarżącej (siostry M. oraz brata C.) występowały obiektywne przyczyny stanowiące przeszkody w możliwości wywiązywania się tych osób z obowiązku zapewnienia matce opieki. Trafnie bowiem dostrzegło Kolegium Odwoławcze, że choć siostra skarżącej M. złożyła oświadczenie, iż nie może sprawować pieczy nad matką z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym mężem, to jednak okoliczność ta nie została nawet uprawdopodobniona. Na poparcie powyższych twierdzeń nie został bowiem załączony żaden dokument poświadczający stan zdrowia szwagra skarżącej. Z kolei brat skarżącej C. oświadczył, że pracuje, ma swoją rodzinę i nie jest w stanie współpartycypować w opiece nad matką. Jednocześnie odmówił on przeprowadzenia wywiadu środowiskowego (k. 8). Powyższe zasadnie uprawniało organy administracji do stwierdzenia, iż w przypadku tej osoby nie występowały obiektywne okoliczności, stanowiące przeszkody w możliwości wywiązywania się z obowiązku zapewnienia matce opieki. Za takie obiektywne okoliczności uznać nie można bowiem pracy zawodowej dzieci niepełnosprawnego rodzica, czy też niczym niepopartej informacji (zapewnień) o niewystarczającej kondycji finansowej dla zapewnienia potrzebującemu rodzicowi środków na jego konieczne utrzymanie. To bowiem, że rodzeństwo skarżącej pracuje i nie może sprawować opieki nad matką, stanowiło efekt dokonanego wyboru, który osób tych nie zwalniał, choćby z obowiązku partycypacji w kosztach uprawnionego (por.m.in.: wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Podkreślić należy, że oceniane tu przesłanki obiektywne, to takie, które są niezależne od woli danej osoby, a na ich wystąpienie osoba nie ma wpływu. Takimi okolicznościami mogą być przykładowo: przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia (niepełnosprawność), który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą uprawnioną. Natomiast podnoszone w sprawie - posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości, niewątpliwie mogą utrudniać sprawowanie opieki matką, jednak jej nie uniemożliwiają.

W przedstawionych okolicznościach, w ocenie Sądu trafne było stanowisko organu odwoławczego, że skoro skarżąca nie jest jedyną osobą zobowiązaną do alimentacji, a materiał sprawy nie wykazał występowania obiektywnych przesłanek zwalniających inne dzieci niepełnosprawnej z troski o matkę, to nie zostało w sprawie dowiedzione – wymagane przepisem art. 17 ust. 1 u.ś.r. – istnienie związku przyczynowego między potrzebą całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej przez skarżącą, a opieką sprawowaną nad matką. Z tych względów Sąd uznał kontrolowaną decyzję za nienaruszająca przepisów prawa. Zaprezentowane wyżej rozważania stanowią zarazem ustosunkowanie się do zarzutów skargi akcentujących, że istnienie innych niż wnioskodawczyni (skarżąca) osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnej – pozostawało bez znaczenia dla sprawy. Poglądu tego oraz towarzyszącej mu argumentacji, z przedstawionych wyżej już względów, Sąd orzekający w tej sprawie, nie podziela. Nie zyskał aprobaty zarzut naruszenia szeregu przepisów postępowania tj. art. 6,8,9,77,7,80 k.p.a. poprzez brak wyjaśnienia faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką. Jak już podano, zakres tej opieki nie był przedmiotem sporu między stronami, a brak uwzględnienia żądania skarżącej przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego – wynikał z innych, analizowanych powyżej, przyczyn.

Mając na uwadze powyższe, Sąd skargę oddalił, za podstawę przyjmując art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329).