Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 650/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-08-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6281 Regulacje spraw majątkowych
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Anna Łukaszewska - Macioch (spr.) sędzia NSA Joanna Banasiewicz sędzia WSA Maria Tarnowska Protokolant Rafał Puścian po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 sierpnia 2006r. sprawy ze skargi Diecezji [...] z siedzibą w P. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] lutego 2006r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia przejścia własności nieruchomości na rzecz kościelnej osoby prawnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2005r. nr [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania Diecezji [...], utrzymał w mocy decyzję nr [...] Wojewody [...] z [...] grudnia 2005 r. odmawiającą stwierdzenia przejścia z mocy prawa, na podstawie art. 60 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy z dnia 17 stycznia 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U Nr 29, poz. 154 z późn. zm.), na własność Diecezji [...], nieruchomości położonych w R., oznaczonych jako działki ewidencyjne nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha.

W uzasadnieniu decyzji przedstawiono następujący stan faktyczny:

Wnioskiem z dnia 12 stycznia 2005 r. Kuria Diecezjalna [...] zwróciła się do Wojewody [...] o stwierdzenie przejścia z mocy prawa, z dniem 23 maja 1989 r., tj. z dniem wejścia w życie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, na własność Diecezji [...], nieruchomości położonych w R., oznaczonych jako działki ewidencyjne nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha, nie posiadających urządzonej księgi wieczystej.

W toku postępowania Wojewoda [...] ustalił, że przedmiotowe nieruchomości nie stanowią własności Skarbu Państwa, a w dniu wejścia w życie ustawy pozostawały: działka nr [...] we władaniu Zgromadzenia [...], natomiast działka nr [...] we władaniu osób fizycznych. W tym stanie rzeczy Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...] umorzył postępowanie administracyjne wszczęte wnioskiem z dnia 12 stycznia 2005r.

Na skutek odwołania Diecezji [...] Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił decyzję Wojewody [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia wskazując na konieczność wyjaśnienia przez organ pierwszej instancji, czy sporne nieruchomości podlegały przejęciu na rzecz Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz. 87) oraz czy Diecezja [...] władała spornymi działkami w dniu 23 maja 1989r.

Rozpoznając ponownie sprawę organ pierwszej instancji wziął pod uwagę, że zgodnie z art. 60 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomości lub ich części pozostające w dniu wejścia w życie ustawy we władaniu kościelnych osób prawnych stają się z mocy prawa ich własnością, jeżeli podlegały przejęciu na własność Państwa z mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz. 87 i Nr 10, poz. 111 i z 1969 r. Nr 13, poz. 95), a zostały pozostawione, wydzierżawione lub przekazane kościelnym osobom prawnym, a także jeśli znajdują się na nich cmentarze lub obiekty sakralne wraz z budynkami towarzyszącymi. Ustawa z dnia 20 marca 1950 r. przewidywała, że wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych przejmuje się na własność Państwa, jednak art. 2 ust. 2 wyłączył od przejęcia na własność Państwa miejsca przeznaczone do wykonywania kultu religijnego, jak również budynki mieszkalne stanowiące siedzibę klasztorów, kurii biskupich i arcybiskupich, konsystorzy i zarządów innych związków wyznaniowych. Ze zgromadzonych dokumentów wynikało, że nieruchomość klasztorna w R., będąca od 1925 roku we władaniu Zgromadzenia [...], została wyłączona od przejęcia na własność Państwa w trybie przepisów ustawy z dnia 20 marca 1950 r. na podstawie Aneksu z dnia 14 kwietnia 1950 r. do Porozumienia między Episkopatem a Rządem, który w pkt c stanowił: "Gospodarstwo rolne do 5 ha związane bezpośrednio z terenem Domów Zgromadzeń Zakonnych oraz inwentarz żywy i martwy wykorzystywany w tym gospodarstwie, jak również budynki gospodarcze znajdujące się na tej ziemi nie będą przejęte przez Państwo". Według dokumentów archiwalnych (mapa sporządzona przez Kierownika Referatu Geodezji w M. inż. C. K. – w aktach parcelacji majątku R., 1947 r. t. II) nieruchomość klasztorna w R. nie przekraczała ww. normy obszarowej, ponieważ obejmowała powierzchnię ogólną [...] ha, w tym grunty rolne [...] ha, pastwisko [...] ha i obszar zabudowany [...] ha. Nieruchomość będąca przedmiotem postępowania była zatem wyłączona od przejęcia na rzecz Państwa. W związku z powyższym Wojewoda [...] nie znalazł podstaw do zastosowania art. 60 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego. Ponadto w dniu 23 maja 1989 r. działka, na której znajduje się klasztor i kościół oraz budynki towarzyszące, pozostawała w faktycznym władaniu Zgromadzenia [...], będącego kościelną osobą prawną w rozumieniu art. 8 ust. 1 pkt 8 i art. 72 ust. 1 pkt 2 omawianej ustawy, zaś działka nr [...], na której znajdował się budynek mieszkalny (obecnie rozebrany ze względu na zły stan techniczny) nie pozostawała we władaniu żadnej kościelnej osoby prawnej. Zatem i z tej przyczyny przedmiotowe nieruchomości nie mogą być przekazane na rzecz Diecezji [...].

Od decyzji Wojewody [...] Diecezja [...] złożyła odwołanie do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy. W uzasadnieniu odwołania wskazano, że ustalenia organu pierwszej instancji o braku przesłanek określonych w art. 60 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy z dnia 17 maja 1997 r. są całkowicie błędne. Organ pierwszej instancji dokonał błędnej oceny prawnej w kwestii wyłączenia przedmiotowej nieruchomości od działania ustawy z 20 marca 1950 r. Zdaniem odwołującej się, nieruchomości poklasztorne w R. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o dobrach martwej ręki stanowiły własność Diecezji [...] i w tym dniu, z mocy samego prawa, przeszły na własność Państwa. Wprawdzie na mocy art. 2 ust. 2 Minister Administracji Publicznej posiadał kompetencje do wyłączenia od przejęcia niektórych kategorii nieruchomości, jednak mógł to uczynić wyłącznie w formie decyzji administracyjnej, w odniesieniu do konkretnej nieruchomości. Taka decyzja w stosunku do przedmiotowej nieruchomości nie została nigdy wydana. Zdaniem odwołującej się do wyłączenia nie mogło dojść również na podstawie Protokołu Komisji Wspólnej Rządu RP i Episkopatu Polskiego z dnia 14 kwietnia 1950 r., bowiem akt tej rangi nie mógł zmienić skutków działania ustawy o przejęciu dóbr martwej ręki. Nie ulega zatem wątpliwości, że przedmiotowe nieruchomości poklasztorne pozostawiono faktycznie ich właścicielowi, tj. Diecezji [...].

Organ administracji również błędnie przyjął, że nieruchomości były we władaniu Zgromadzenia [...] od 1925 roku. Ustalenie to pozostaje w sprzeczności z treścią aktu Biskupa [...] z [...] sierpnia 1925 r., w którym wyraźnie postanowiono o oddaniu nieruchomości w "używalność czasową". Nie dawało to Zgromadzeniu podstaw do przekonania o swoich uprawnieniach właściciela w stosunku do przedmiotowych nieruchomości. Obecność Zgromadzenia miała charakter czasowy i była całkowicie zależna od woli Biskupa [...], co wynika jednoznacznie z przepisów prawa kanonicznego. Zdaniem odwołującej, pojęcie władania użyte w art. 60 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego najbliższe jest pojęciu posiadania samoistnego, którego zasadniczym elementem jest traktowanie siebie jako właściciela. W przedmiotowej sprawie stan taki nie miał miejsca. Zgromadzenie [...] nie mogło być uznane za władające nieruchomościami poklasztornymi w R., ponieważ w relacjach pomiędzy Zgromadzeniem a Diecezją [...] nadal obowiązywał akt Biskupa [...] z 1925 r. o przekazaniu nieruchomości wraz z klasztorem wyłącznie w "używalność czasową", a do zapowiedzianego w tym akcie przekazania własności nigdy nie doszło. Ponadto wzajemnych relacji między kościelnymi osobami prawnymi nie można oceniać z pominięciem przepisów prawa kanonicznego, zgodnie z którymi zakony chcące prowadzić działalność na terenie określonej diecezji obowiązane są uzyskać zgodę biskupa, która obejmuje również zgodę na korzystanie z nieruchomości. Kwestie te są regulowane w drodze odpowiednich umów. Tak więc gdyby Zgromadzenie [...] chciało wystąpić w trybie art. 60 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy z wnioskiem o stwierdzenie przejścia na jego własność nieruchomości poklasztornych w R., to w świetle prawa kanonicznego i postanowień Konkordatu z 1993 r. musiałoby uzyskać zgodę i opinię Biskupa [...]. Z tych też względów nie można przyjąć, że Zgromadzenie władało przedmiotową nieruchomością jako jej posiadacz samoistny.

Nie mogą być wiążące przy rozstrzyganiu sprawy również ustalenia organu dotyczące powierzchni nieruchomości, które organ oparł na archiwalnych dokumentach parcelacji majątku R. w 1947 roku. Pomiary dokonywane wówczas były dalekie od dokładności. Obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie było dokonanie nowych pomiarów z uwzględnieniem zmian gruntowych, jakie zaszły od 23 marca 1950 r., tj. od daty przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym są także ustalenia dotyczące działki nr [...], na której znajdował się dom dla służby kościelnej. Ocena, że działka ta w dniu 23 maja 1989 r. nie pozostawała we władaniu kościelnej osoby prawnej, nie została poparta żadnymi dowodami. Równocześnie organ zignorował dowody wskazane w tej mierze przez wnioskodawcę. W tej sytuacji decyzja Wojewody [...], jako oparta na błędnych ustaleniach faktycznych i wadliwej wykładni przepisu art. 60 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła katolickiego, winna zostać uchylona.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] grudnia 2005 r. Organ odwoławczy uznał za bezsporne, iż w dniu wejścia w życie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego przedmiotowe nieruchomości nie pozostawały w faktycznym władaniu Diecezji [...] przyjął natomiast, że działką nr [...] władało Zgromadzenie [...], zaś działką nr [...] władała osoba fizyczna. W ocenie Ministra, z pisma Biskupa [...] z [...] sierpnia 1925 r. wynika jedynie, że w tej dacie nastąpiło faktyczne rozporządzenie przez Diecezję [...] spornymi nieruchomościami na rzecz Zgromadzenia [...]. Okoliczność ta świadczy o posiadaniu samoistnym nieruchomości w dniu [...] sierpnia 1925 r., natomiast nie może świadczyć o takim posiadaniu w dniu 23 maja 1989 r. Dowodem na istnienie posiadania nie może być przedstawiony przez stronę dowód w postaci oświadczenia ks kan. H. M. z 17 maja 2005 r., będącego w latach 1957-1962 wikariuszem, a w latach 1978-2004 proboszczem Parafii Katolickiej p.w. [...] w R., który stwierdził, że budynek mieszkalny zlokalizowany na działce nr [...] zawsze należał do Kościoła. Nie wynika z niego w szczególności, która z kościelnych osób prawnych była posiadaczem samoistnym tej działki, zważywszy nadto, że zezwolenia na przebudowę budynku znajdującego się na działce nr [...], aktem z dnia 3 października 1958 r., udzieliła Przełożona Zgromadzenia Sióstr [...] po porozumieniu się ze swoją władzą i proboszczem Parafii R.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji podzielił także stanowisko organu pierwszej instancji, iż przedmiotowe nieruchomości nie podlegały przejęciu na własność Państwa na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. Zdaniem Ministra, na podstawie powołanej ustawy prawnie niedopuszczalne było wydanie decyzji administracyjnej rozstrzygającej o wyłączeniu nieruchomości z przejęcia na własność Państwa. Zgodnie z art. 2 ust. 1 i art. 4 ust. 4 tej ustawy wszelkie ulegające przejęciu nieruchomości ziemskie przechodziły z dniem wejścia w życie ustawy z mocy prawa na własność Państwa", natomiast ewentualne rozstrzygnięcie w formie decyzji mogło jedynie dotyczyć tego, czy nieruchomość ziemska posiada charakter nieruchomości związku wyznaniowego. Stanowisko organu administracji publicznej w tej sprawie nie mogło jednak odnieść skutku o charakterze konstytutywnym. Organ zwrócił także uwagę, iż ustawa o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, jak wskazuje na to art. 3 ust. 1, a także jej tytuł, reguluje stosunki pomiędzy Państwem a Kościołem Katolickim, w tym jego sytuację prawną i majątkową. Ze względu na to decyzje potwierdzające przejście własności nieruchomości na podstawie art. 60 mogą dotyczyć wyłącznie nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa. Przyjęcie odmiennego poglądu mogłoby doprowadzić do sytuacji, w której oparte na powołanym przepisie decyzje administracyjne dotyczyłyby nieruchomości będących własnością osób trzecich, co prowadziłoby, z naruszeniem art. 21 oraz art. 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, do wywłaszczenia tych osób na rzecz Kościoła Katolickiego i to bez słusznego odszkodowania.

Na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Diecezja [...] złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości jako wydanej z rażącym naruszeniem art. 60 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, a także art. 10 par. 1 kpa przez uniemożliwienie stronie wypowiedzenia się przed wydaniem zaskarżonej decyzji co do zebranych materiałów i dowodów. Zdaniem skarżącej organ drugiej instancji w ogóle nie odniósł się do zarzutów podniesionych w odwołaniu, przy czym w żaden sposób nie wyjaśnił, dlaczego uznał za prawidłowe stanowisko organu pierwszej instancji, iż przedmiotowa nieruchomość nie podlegała przejęciu na własność Państwa na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. Za całkowicie chybiony skarżąca uważa wywód prawny odnoszący się do braku podstaw do wydawania decyzji administracyjnych w sprawach objętych działaniem art. 2 ust. 1 i art. 4 ust. 4 tej ustawy. Nie budzi żadnych wątpliwości, że Minister Administracji Publicznej (a później Urząd do Spraw Wyznań) był upoważniony do rozstrzygania w formie decyzji administracyjnej o tym, czy nieruchomość ziemska miała charakter nieruchomości związku wyznaniowego, a tym samym, czy podlegała przejęciu na rzecz Państwa. Art. 60 ust. 1 pkt 2 i 5 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego miał ostatecznie zamknąć sprawy związane z regulacją stanu prawnego nieruchomości kościelnych podlegających przejęciu na własność Państwa w trybie i na zasadach określonych w ustawie z 20 marca 1950 r., a pozostawionych z różnych przyczyn w posiadaniu osób prawnych Kościoła Katolickiego.

W kwestii wykładni treści powołanego przepisu oraz spełnienia się przesłanek z niego wynikających strona skarżąca w całości podtrzymała stanowisko oraz jego uzasadnienie zaprezentowane w odwołaniu.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie i powtórzył w całości uzasadnienie zaskarżonej decyzji. Żądanie wydania decyzji administracyjnej o przejściu własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. nie znajduje podstaw w obowiązującym stanie prawnym. Być może sporne nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie wyżej wymienionej ustawy z dnia 20 marca 1950 r., niemniej jednak tego faktu nie można potwierdzić w formie decyzji administracyjnej. W ocenie Ministra, skarga Diecezji [...] nie zasługuje na uwzględnienie także z zasadniczego powodu: sporne nieruchomości nie stanowią własności Skarbu Państwa, a w szczególności nie były własnością Skarbu Państwa w dniu 23 maja 1989 r. W tym stanie rzeczy bez znaczenia pozostaje charakter władania nieruchomością przez Zgromadzenie [...]. Nieuzasadniony jest, zdaniem organu, zarzut naruszenia art. 10 par.1 kpa, gdyż odwołująca się Diecezja mogła swobodnie wypowiadać się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Postępowanie odwoławcze toczyło się wyłącznie na podstawie akt organu pierwszej instancji; w tym postępowaniu nie dołączono żadnego nowego dokumentu posiadającego walor dowodu w rozumieniu art. 75 i nast. kpa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga ma uzasadnione podstawy.

Postępowanie administracyjne w niniejszej sprawie wszczęte zostało wnioskiem Diecezji [...], w którego treści zawarte zostało żądanie wydania na podstawie art. 60 ust. 1 pkt 2 i pkt 5 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej decyzji stwierdzającej przejście z mocy prawa, z dniem 23 maja 1989 r. na własność Diecezji, oznaczonych nieruchomości. Zgodnie z powołanymi przepisami nieruchomości lub ich części pozostające we władaniu kościelnych osób prawnych, stały się z dniem wejścia w życie ustawy z mocy prawa ich własnością, jeżeli podlegały przejęciu na własność Państwa z mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki, poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw rolnych i utworzeniu Funduszu Kościelnego, a zostały pozostawione, wydzierżawione lub przekazane kościelnym osobom prawnym (pkt 2), bądź jeśli znajdują się na nich cmentarze lub obiekty sakralne wraz z budynkami towarzyszącymi (pkt 5). W świetle przytoczonej treści ustawy obowiązkiem organu administracji było zatem wyjaśnienie, czy nieruchomość będąca przedmiotem wniosku Diecezji [...] w dniu wejścia w życie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego, tj. w dniu 23 maja 1989 r., pozostawała w jej władaniu oraz czy podlegała przejęciu na własność Państwa w trybie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. (pkt 2), a także, czy znajdowały się na niej obiekty wymienione w pkt 5.

Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające, jak również będące jego wynikiem ustalenia w zakresie stanu faktycznego, zdaniem Sądu, budzą zasadnicze zastrzeżenia, skutkiem czego nie można uznać, że zaskarżona decyzja ostateczna jest zgodna z prawem.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że postępowanie administracyjne ograniczone zostało do zbadania jedynie przesłanki wynikającej z art. 60 ust. 1 pkt 2 ustawy, mimo że we wniosku o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości Diecezja [...] powołała się także na przesłankę określoną w pkt 5. Do tej części wniosku organy w ogóle się nie odniosły. Oznacza to, że organ administracji nie dokonał prawidłowego ustalenia zakresu przedmiotowego sprawy, czym naruszył obowiązek dokładnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności i załatwienia sprawy w sposób zgodny z interesem społecznym i słusznym interesem strony (art. 7 kpa).

Jeśli chodzi o ustalenia odnoszące się do podstawowej merytorycznej przesłanki władania nieruchomością w dniu wejścia w życie ustawy, należy stwierdzić, iż nie została ona rozważona z uwzględnieniem wszystkich okoliczności mających w tej sprawie istotne znaczenie. Pojęcie "władania" nieruchomością nie posiada swej definicji ustawowej. Jednakowoż ze stanem określonym jako "władanie" ustawy wiążą skutki prawne, co sprawia, że konieczne było dokonanie interpretacji tego pojęcia. Interpretacji takiej dokonał Sąd Najwyższy na tle przepisu art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. Nr 133, poz. 872 z późn. zm.) w uzasadnieniu wyroku z 4 grudnia 2002 r. w sprawie o sygn. akt III RN 206/01. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepisy Kodeksu cywilnego odwołujące się do pojęcia "władanie" jako synonimu "posiadania" (art. 222, art. 336, art. 338 i art. 339 kc) posługują się określeniem "władanie faktyczne" (np. "kto rzeczą faktycznie włada"). Tymczasem przepis ustawowy ogranicza się do pojęcia "władanie" bez bliższego określenia, że chodzi o "władanie faktyczne". Z tych względów nie można przyjąć, że spełnienie przesłanki w postaci jakiegokolwiek posiadania rzeczy (jako synonimu władztwa faktycznego w rozumieniu Kodeksu cywilnego), w tym także posiadania zależnego (np. wynikającego z zawartej umowy najmu) uzasadnia twierdzenie, że podmiot faktycznie władający rzeczą w takim znaczeniu spełnia przesłankę, z którą ustawodawca wiąże nabycie własności tej rzeczy. Skłania to do przyjęcia, iż nabycie z mocy prawa własności nieruchomości mogło dotyczyć tylko takiego rodzaju władania mieniem Skarbu Państwa, które dawało władającemu możliwość samodzielnego korzystania z nieruchomości zgodnie z wymaganiami prawidłowej gospodarki, czyli takich form władztwa, które zawierało w sobie cechy właściwe dla wykonywania władztwa przez właściciela dające władającemu możliwość w określonym zakresie również nią rozporządzania np. poprzez zawarcie umowy najmu czy dzierżawy.

Wymaga podkreślenia, że rozważania powyższe odnoszą się do innego stanu prawnego, niemniej nie można pominąć tak istotnego stanowiska judykatury w sprawie o podobnych uwarunkowaniach i skutkach prawnych. W ocenie Sądu, możliwe jest przyjęcie, że użyte w art. 60 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego pojęcie "władanie" nie odbiega od znaczenia, jakie ustalone zostało w cytowanym orzeczeniu Sądu Najwyższego. Tym bardziej jest to uzasadnione w świetle kontekstu prawnego, w jakim to pojęcie zostało użyte. Należy wziąć bowiem pod uwagę, że w przepisie art. 60 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy ustawodawca stworzył instytucję, której istotą i celem jest przywrócenie osobom prawnym Kościoła Katolickiego majątku, którego zostały one pozbawione w wyniku nacjonalizacji dokonanej ustawą o przejęciu dóbr martwej ręki. Pod tym kątem w niniejszej sprawie powinna być dokonana ocena przesłanki, o której mowa w pkt 2 omawianego przepisu.

Z przedstawionych akt wynika, iż poza sporem pozostaje okoliczność, że nieruchomość poklasztorna w R. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1959 r. stanowiła własność Diecezji [...]. Wyjaśnić także trzeba, że jak wynika z dokumentów (zaświadczenie Sądu Rejonowego w M. [...] Wydziału Ksiąg Wieczystych z dnia 11.01.2005 r. L.dz. [...], a także wypis z rejestru gruntów z dnia 24.01.2005 r.), nieruchomość składała się z dwóch działek ewidencyjnych nr [...] i nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha. Nie wiadomo, z jakich przyczyn w postępowaniu administracyjnym organy rozpoznające sprawę traktowały przedmiot wniosku jako dwie odrębne nieruchomości. Miało to wpływ na ocenę prawną zarówno w zakresie przesłanki władania nieruchomością jak i przesłanki odnoszącej się do przejęcia nieruchomości przez Państwo w trybie ustawy z dnia 20 marca 1950 r.

Organy administracji przyjęły, że w dniu 23 maja 1989 r. nieruchomością stanowiącą działkę nr [...] władało Zgromadzenie [...]. Ustalenia te zostały oparte na fakcie zajmowania przez ww. Zgromadzenie klasztoru wraz otaczającym go terenem na podstawie aktu Biskupa [...] z dnia [...] sierpnia 1925 r. Nie poddano ocenie charakteru korzystania z nieruchomości, który wyraźnie został określony w treści powołanego aktu. Wyraźnie zaznaczona czasowość tego korzystania ("oddajemy (...) w używalność czasową") wskazuje na całkowicie zależny i przejściowy charakter korzystania z mienia poklasztornego przez Zgromadzenie (jak wynika z dokumentów – Zgromadzenie [...] opuściło klasztor w R. w 2004 roku.). Nie miało to cech "władania" nieruchomością, o jakich mowa w przytoczonych wyżej rozważaniach Sądu Najwyższego.

Rozpoznając ponownie sprawę organ administracji będzie musiał wyjaśnić, czy oddanie nieruchomości Zgromadzeniu w tak rozumianą "używalność czasową" pozbawiało Diecezję [...] jej posiadania zawierającego w sobie cechy władania, o jakim mowa w art. 60 ust. 1 ustawy z 17 maja 1989 r. Nie bez znaczenia dla tej oceny mogą być wzajemne relacje między Diecezją [...] i Zgromadzeniem [...] wynikające z zasad zarządzania majątkiem kościelnym, określone normami prawa kanonicznego i respektowane przez Państwo postanowieniami Konkordatu z 10 lutego 1925 r. W szczególności chodzi o zakres swobody podmiotów prawa kościelnego w korzystaniu z majątku stanowiącego własność Kościoła Katolickiego, co w kontekście niniejszej sprawy sprowadza się do dopuszczalności przyjęcia, że korzystanie przez Zgromadzenie z nieruchomości wyłączało władanie nią przez Diecezję [...]. Do tych okoliczności organy administracji w ogóle się nie odniosły, mimo że strona w toku postępowania wskazywała na potrzebę wzięcia jej pod uwagę.

W ocenie Sądu, pozbawione podstaw jest twierdzenie o władaniu przez osobę fizyczną działką nr [...]. Działka ta z wybudowanym na niej domem stanowiącym mieszkanie pracownika klasztoru, stanowiła część nieruchomości i ipso facto dzieliła los pozostałej części. Zresztą w żadnym razie korzystanie przez pracownika z mieszkania i przyległego gruntu nie mogło być uznane za "władanie" nieruchomością, o jakim mowa w ustawie.

Za całkowicie błędną należy uznać ocenę odnoszącą się do przesłanki przejęcia nieruchomości przez Państwo w trybie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. Wadliwość tej oceny jest skutkiem nieprawidłowego, niezgodnego z treścią zgromadzonych dokumentów, ustalenia stanu faktycznego oraz jego błędnej subsumcji w świetle art. 60 ust. 1 pkt 2 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła katolickiego.

Treść art. 1 powołanej ustawy z dnia 20 marca 1950 r. nie pozostawia żadnej wątpliwości, że wszystkie nieruchomości ziemskie związków wyznaniowych z mocy samego prawa, z dniem wejścia ustawy w życie, podlegały przejęciu na własność Państwa. Wyłączone spod przejęcia (ust. 2) były gospodarstwa rolne proboszczów w określonych w ustawie granicach obszarowych. W ust. 3 ustawodawca dopuścił możliwość rozciągnięcia tego wyłączenia przez Radę Ministrów w drodze wyjątku na inne gospodarstwa rolne. Jak wynika z treści aneksu do protokołu Wspólnej Komisji Wspólnej Rządu RP i Episkopatu z dnia 14 kwietnia 1950 r., od przejęcia wyłączono gospodarstwa domowe do 5 ha związane bezpośrednio z terenem domów zgromadzeń zakonnych.

W tym miejscu należy zaznaczyć, iż nie można się zgodzić ze stanowiskiem strony skarżącej, jakoby postanowienia wspomnianego aneksu, nie były zdolne odmiennie ukształtować sytuacji prawnej nieruchomości od tej, jaka wynikała z art. 1 ustawy. Przepis ust. 3 upoważniał Radę Ministrów do rozciągnięcia wyłączeń na inne, niż należące do proboszczów, gospodarstwa rolne, nie określając jednak formy prawnej, w jakiej Rada Ministrów mogłaby w tych sprawach działać. Nieuzasadniony jest zatem pogląd, że Protokół Komisji Wspólnej Rządu RP i Episkopatu będący wraz z aneksem częścią Porozumienia z dnia 14 kwietnia 1950 r. między Rządem RP i Episkopatem nie mógł skutecznie wyłączyć określonych nieruchomości z działania art. 1 ustawy. Jednak wyłączenie to nie mogło dotyczyć przedmiotowej nieruchomości z uwagi na jej obszar wykraczający poza 5 ha. Należy zwrócić uwagę, że powierzchnia przedmiotowej nieruchomości została określona w decyzji Wojewody [...] jako [...] ha. Ustalenie to przyjęto według "mapy sporządzonej przez Kierownika Referatu Geodezji w M. inż. C. K. - w aktach parcelacji majątku R. - 1947 r. - t.II". Mapy tej wraz z obliczeniem powierzchni gruntów dokumentacja niniejszej sprawy jednak nie zawiera. Tymczasem ze znajdujących się w aktach sprawy: mapy sytuacyjnej dla celów prawnych z 29 listopada 2004 r., wykazu zmian gruntowych oraz wypisu z rejestru gruntów wynika, że powierzchnia przedmiotowej nieruchomości, tj. działek nr [...] i nr [...] obejmuje [...] ha. Wobec tego nieruchomość będąca przedmiotem wniosku Diecezji [...] nie mogła zostać wyłączona aneksem do Porozumienia z dnia 14 kwietnia 1950 r. Podlegała zatem przejęciu na rzecz Państwa z mocy art. 1 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. Jest to równoznaczne ze spełnieniem przesłanki przewidzianej w art. 60 ust. 1 pkt 2 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego.

W świetle tych okoliczności należało uznać, że zaskarżona decyzja, jak również poprzedzająca ją decyzja Wojewody [...], są obarczone wadą błędnego zastosowania art. 60 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. Wada ta wraz z brakiem wnikliwego i wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 i art. 77 par. 1 kpa) skutkuje koniecznością uchylenia obu decyzji.

Rozpoznając ponownie wniosek skarżącej Diecezji [...] organ administracji dokona przede wszystkim prawidłowego ustalenia zakresu żądania strony, a następnie podda ocenie istnienie przesłanek określonych w ustawie w oparciu o wszechstronnie wyjaśnione okoliczności stanu faktycznego.

Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.