Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2342/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-04-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.9 ust 1, art.3 ust 1
journal: Dz.U. 1974 nr 21 poz 118
law: Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne.
article: art.16 § 1, 156 § 1 pkt 2 i 4
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art.184
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Paweł Tarno sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia del. WSA Ewa Kwiecińska (spr.) Protokolant specjalista Edyta Pacewicz po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2017 roku skargi kasacyjnej A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 471/14 w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 30 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 471/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] września 2013 r. nr [...] odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy S. z dnia [...] lipca 1976 r. nr [...] o przejęciu za rentę na własność Państwa gospodarstwa rolnego o pow. 11,1420 ha z budynkami, położonego we wsi A. gmina S. stanowiącego działki o numerach: [...], [...], [...], [...] i [...].

Naczelnik Gminy S. decyzją z dnia [...] lipca 1976 r. wydaną na podstawie art. 9 i art. 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118 ze zm.), przejął za rentę na własność Państwa przedmiotowe gospodarstwo rolne z budynkami, stanowiące własność R. i A. małżonków S.

R. S. i A. S. wnioskiem z dnia 1 czerwca 2012 r. wystąpili o stwierdzenie nieważności powyższej decyzji jako wydanej z rażącym naruszeniem art. 9 ust. 1 pkt 2 ww. ustawy. W uzasadnieniu pisma wskazali, że w chwili składania wniosku o przejęcie gospodarstwa R. S. miał 54 lata, a A. S. 44 lata, zamiast wymaganego wieku 65 lat dla mężczyzny i 60 lat dla kobiety. W chwili składania ww. wniosku A. S. nie spełniała również drugiej z przesłanek wynikających z art. 9 ust. 1 ustawy, bowiem nie posiadała ustalonej grupy inwalidzkiej. Grupa ta ustalona została dopiero orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w B. z dnia 19 marca 1985 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2013 r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] lipca 1976 r. i wskazał, że ze znajdującej się w aktach sprawy umowy darowizny z dnia 15 lutego 1968 r., wypisu z rejestru gruntów z dnia 13 maja 1976 r. oraz odpisów z ksiąg wieczystych prowadzonych dla przejętych działek wynika, iż jedyną ich właścicielką była A. S. Osoba ta niewątpliwie nie spełniała ustawowego warunku do uzyskania renty, o którym mowa w art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy, bowiem na dzień przejęcia nieruchomości miała ukończone 43 lata. Organ wskazał, że Obwodowa Komisja do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w B. zaliczyła A. S. do II grupy inwalidów, co wypełniło przesłankę z art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy. ZUS Oddział w B. przyznał małżonkom S. od dnia 10 sierpnia 1976 r. rentę z tytułu przekazania gospodarstwa o pow. 11,1420 ha położonego we wsi A. Świadczenie to było pobierane przez uprawnionych aż do dnia 23 marca 1983 r., kiedy to nastąpiło jego zawieszenie z powodu posiadania drugiego, większego gospodarstwa rolnego.

Z powyższego, zdaniem organu, wynika, że A. S. i jej mąż nigdy nie kwestionowali prawidłowości decyzji z dnia [...] lipca 1976 r., a z wnioskiem o stwierdzenie jej nieważności wystąpili dopiero 1 lipca 2012 r. Naczelnik Gminy S. ujął w decyzji również R. S. małżonka właścicielki, który nie miał tytułu prawnego do przedmiotowej nieruchomości, jednak okoliczność ta pozostawała bez wpływu na wynik sprawy. W ocenie organu nie można bezsprzecznie stwierdzić, że kwestionowana decyzja rażąco naruszała prawo.

A. S. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] września 2013 r. Minister wskazał, że błędne ustalenie stanu właścicielskiego nieruchomości i skierowanie kwestionowanej decyzji również do R. S. nie może zostać potraktowane jako wada, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 267), ponieważ ujęta w niej została również A. S. Organ odwoławczy stwierdził, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 9 ust. 1 pkt 1 ustawy, jednak A. S. spełniała przesłankę z pkt 2 ww. przepisu. Powyższe wynika z treści decyzji z dnia [...] lipca 1976 r., w której wskazuje się na orzeczenie Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia, zaliczającego stronę do II grupy inwalidów. Nadto z pisma Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny w B. z dnia 5 grudnia 2012 r. wynika, że Obwodowa Komisja Lekarska do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr 11 w B. orzeczeniem z dnia 19 marca 1976 r. nr [...] zakwalifikowała do II grupy inwalidów R. S. – męża A. S. Nawet w przypadku nie zakwalifikowania do jednej z grup inwalidów właścicielki nieruchomości brak było wadliwości decyzji, bowiem dopuszczalne było przejęcie gospodarstwa rolnego od właściciela pozostającego w związku małżeńskim, jeśli jego małżonek spełniał kryterium przewidziane w art. 9 ust. 1 pkt 1 lub pkt 2 ustawy, o czym stanowił przepis art. 17 ustawy.

Minister wyjaśnił, iż nawet jeśli warunki do przejęcia gospodarstwa spełniał jedynie R. S., to i tak renta przysługiwała obojgu małżonkom. Organ wskazał, że spełniona została również przesłanka złożenia wniosku przez rolnika. W aktach sprawy znajduje się wniosek z dnia 15 maja 1976 r. skierowany do Urzędu Gminy w S., z którego wynika, że wolą małżonków S. było przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu w zamian za rentę, o czym świadczą ich podpisy złożone pod wnioskiem. Podnoszona przez stronę argumentacja dotycząca wstrzymania wypłaty świadczeń rentowych od 1983 r. nie może stanowić przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa.

A. S. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o uchylenie decyzji I i II instancji oraz stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy S. z dnia [...] lipca 1976 r. Skarżąca zarzuciła decyzjom naruszenie przepisu art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. oraz art. 7, art. 8, art. 12, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego.

Skarżąca wskazała, że decyzja Naczelnika Gminy S. w części, w której skierowana została do R. S., obarczona jest wadą z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. A. S. stwierdziła, że sam fakt powołania się w decyzji z dnia [...] lipca 1976 r. na orzeczenie zaliczające ją do II grupy inwalidztwa, przy rzeczywistym braku takiego dokumentu w aktach sprawy, nie świadczy o spełnieniu przesłanki zawartej w ww. ustawie. Niezasadne jest też powoływanie się przez organ na przepis art. 17 wskazanej ustawy, w sytuacji gdy w podstawie prawnej decyzji przywołany został jedynie przepisy art. 9 i art. 31 tej ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 30 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 471/14 stwierdził, że przepis art. 9 ust. 1 przedmiotowej ustawy ustanawiał trzy przesłanki, których łączne spełnienie warunkowało wydanie przez naczelnika gminy decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego: musiał zostać złożony przez rolnika będącego właścicielem gospodarstwa wniosek o jego przejęcie, dotyczyć on musiał całego gospodarstwa, które obejmowało obszar większy niż 2 ha gruntów rolnych i leśnych, sam rolnik musiał osiągnąć określony przez ustawodawcę wiek albo być zaliczonym do jednej z grup inwalidów. W odniesieniu do ostatniej z przesłanek, ze względu na użycie przy określaniu kryteriów podmiotowych rolnika w redakcji przepisu spójnika "albo", była ona spełniona, jeżeli już jedno z tych kryteriów zaistniało.

Zdaniem Sądu I instancji z akt administracyjnych sprawy wynika, że A. S. i R. S. wnioskiem z dnia 15 maja 1976 r. wystąpili o przejęcie przedmiotowego gospodarstwa rolnego. Okolicznością bezsporną jest to, że nieruchomości o pow. 11,1420 ha wchodzące w skład przejętego gospodarstwa rolnego stanowiły własność jedynie A. S., która w dacie wydania decyzji Naczelnika Gminy S. z dnia [...] lipca 1976 r. nie spełniała przesłanki wieku - miała bowiem 43 lata. W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ wskazał jednak, że ww. osoba zaliczona została przez Obwodową Komisję do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w B. do II grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Po uprawomocnieniu decyzji Naczelnika Gminy S. ZUS Oddział w B. wydał decyzję z dnia [...] sierpnia 1976 r., którą przyznano małżonkom S. rentę z tytułu przekazania gospodarstwa. Świadczenie pobierane było do dnia 23 marca 1983 r., kiedy to nastąpiło jego zawieszenie z powodu posiadania drugiego, większego gospodarstwa rolnego.

Sąd I instancji wskazał, że poddając kontroli decyzję z dnia [...] lipca 1976 r. należy mieć na względzie, iż z uwagi na upływ czasu jaki minął od daty jej wydania (39 lat), mogły nie zachować się kompletne akta archiwalne, w tym orzeczenie o zaliczeniu do określonej grupy inwalidów, o którym mowa w jej treści.

Zdaniem WSA w Warszawie ocena legalności kwestionowanej decyzji mogła być dokonana wyłącznie przez pryzmat jej treści, zastosowanej przy jej wydawaniu podstawy prawnej oraz informacji zawartych w uzyskanych dokumentach archiwalnych oraz wniosku o przejęcie gospodarstwa. Sama okoliczność braku w aktach sprawy dokumentu potwierdzającego okoliczność zaliczenia A. S. do grupy inwalidzkiej nie może prowadzić, wbrew temu co sugeruje skarżąca, do stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy S.

Z pisma Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddział Regionalny w B. z dnia 5 grudnia 2012 r. wynika, że w dniu wydania kwestionowanej decyzji orzeczenie o zaliczeniu do II grupy inwalidów posiadał również mąż skarżącej – R. S. (orzeczenie obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia nr 11 w B. z dnia 19 marca 1976 r.).

Stosownie do treści art. 3 ust. 1 ustawy nieruchomości stanowiące współwłasność małżonków lub objęte wspólnością ustawową albo stanowiące odrębną własność małżonka mogły być przekazane na własność Państwa tylko za zgodą obojga małżonków. W badanej sprawie zarówno A. S., jaki i R. S. podpisali wiosek o przejęcie przedmiotowej nieruchomości, a zatem akceptowali warunki, na jakich przejęcie gospodarstwa ma nastąpić.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, jeżeli gospodarstwo rolne stanowiło współwłasność małżonków, objęte było wspólnością ustawową lub stanowiło odrębną własność małżonka (jak ma to miejsce w niniejszej sprawie), renta w zamian za gospodarstwo rolne przysługiwała łącznie obydwu małżonkom, choćby warunki do renty spełniał tylko jeden z nich.

A. S. złożyła wniosek o przejęcie gospodarstwa, którego obszar wynosił 11,1420 ha, a wniosek ten zaakceptowany był przez jej małżonka, przy czym inicjatorka postępowania, jak wynika z treści decyzji z dnia [...] lipca 1976 r., spełniała warunki, o których mowa w art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy (legitymowała się orzeczeniem o zaliczeniu do grupy inwalidzkiej). Wydane w takim stanie faktycznym orzeczenie o przejęciu gospodarstwa zgodne jest z mającymi zastosowanie w sprawie regulacjami tej ustawy, w tym przede wszystkim jej art. 9 ust. 1. Zdaniem WSA w Warszawie nie można decyzji z dnia [...] lipca 1976 r. zarzucić, że podjęta została z naruszeniem prawa, a tym bardziej z naruszeniem go w sposób rażący w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Kontrolowana decyzja nie jest też obarczona, żadną inną kwalifikowaną wadą opisaną w § 1 art. 156 k.p.a. Podnoszona przez skarżącą kwestia skierowania decyzji również do R. S., szczególnie w sytuacji, gdy on również uprawniony był na jej mocy do pobierania renty z tytułu przejęcia gospodarstwa rolnego należącego do jego małżonki, nie może świadczyć o wadzie skutkującej wyeliminowaniem tej decyzji z obrotu prawnego.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego i ocena podniesionych przez skarżącą zarzutów, zdaniem Sądu I instancji, prowadzi do przekonania, że brak jest podstaw do podważenia legalności zaskarżonej decyzji i wskazują na bezzasadność skargi. Organy orzekające w sprawie wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzyły stan faktyczny sprawy, szczegółowo wyjaśniły motywy, jakimi kierowały się przy rozstrzyganiu tej sprawy oraz uzasadniły swoje orzeczenie jak również prawidłowo rozpoznały sprawę pod kątem wystąpienia przesłanek z art. 156 § 1 k.p.a.

A. S. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 471/14.

Wyrokowi WSA w Warszawie skarżąca kasacyjnie zarzuciła naruszenie:

‒ art. 9 ust.1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne poprzez nietrafne przyjęcie, że zostały spełnione wszystkie przesłanki w nim wymienione,

‒ art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 i 4 k.p.a. polegające na tym, że Sąd I instancji w wyniku niewłaściwej kontroli legalności administracji publicznej, nie zastosował środka określonego w art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. mimo, że decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa oraz została skierowana do osoby niebędącej stroną.

Skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie od organu kosztów postępowania.

Zdaniem skarżącej kasacyjnie niezależnie od tego w jaki sposób, organy administracji oraz Sąd I instancji uzasadniały spełnienie wszystkich warunków koniecznych do wydania decyzji z [...] lipca 1976 r., nie zmienia to faktu, że doszło do rażącego naruszenia prawa.

Naczelnik Gminy S. po rozpoznaniu wniosku R. i A. S. o przejęcie gospodarstwa rolnego powinien wydać decyzję odmowną w stosunku do R. S., ze względu na brak tytułu prawnego do przedmiotowej nieruchomości, w stosunku zaś do A. S., z uwagi na brak przesłanek z art. 9 ust. 1 pkt. 1 i 2 ustawy, ze względu na jej wiek jak i stopień niepełnosprawności.

W opisanym stanie faktycznym i prawnym Naczelnik Gminy S. wydając decyzję z [...] lipca 1976 r., dokonał tego z rażącym naruszeniem prawa. Gdyby organ ten zastosował podstawowe zasady postępowania administracyjnego oraz przestrzegał obowiązujących przepisów prawnych, A. S. w dalszym ciągu byłaby właścicielką nieruchomości położonej w A.

Sąd I instancji uzasadnił rozstrzygnięcie w sprawie treścią art. 17 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych stwierdzając, że nawet w przypadku udowodnienia przez skarżącą braku inwalidztwa w dniu [...] lipca 1976 r. takie orzeczenie posiadał jej mąż R. S. (co wynika z pisma KRUS, Oddział w B. z dnia 5 grudnia 2012 r. znak: [...]). Okoliczność ta, zdaniem Sądu, powoduje, że decyzji Naczelnika Gminy nie można uznać za wydaną z rażącym naruszeniem prawa, skoro renta z tego tytułu przysługiwałaby i tak obojgu małżonkom.

Skarżąca kasacyjnie podniosła, że powołany przez Sąd I instancji art. 17 nie reguluje warunków przekazania na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego, kwestię tą reguluje bowiem art. 9 ustawy. Decyzja Naczelnika Gminy z dnia [...] lipca 1976 r. nr [...] została wydana na podstawie art. 9 i art. 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. i powoływanie się w tym przypadku na art. 17 tej ustawy nie ma zastosowania w niniejszej sprawie. Wspomniany art. 17 ustawy reguluje kwestie renty przyznawanej przez ZUS dopiero po uprawomocnieniu się przedmiotowej decyzji.

Nietrafne, zdaniem skarżącej kasacyjnie, jest także powołanie się przez Sąd I instancji na art. 3 ust. 1 ustawy, według którego nieruchomości stanowiące odrębną własność małżonka mogą być przekazane na własność Państwa tylko za zgodą obojga małżonków.

Organ orzekający nie zauważył, że w niniejszej sprawie nie ma zastosowania art. 3 ust. 1 tylko art. 3 ust. 2 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych. Zgoda drugiego małżonka nie jest wymagana, jeżeli praca w przekazywanym gospodarstwie rolnym nie stanowi głównego źródła utrzymania. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Dla małżonka skarżącej główne źródło utrzymania stanowiła praca w gospodarstwie rolnym w O., które było jego własnością i w którym zamieszkiwał.

Skarżąca kasacyjnie nie zgadza się z twierdzeniem Sądu I instancji, że nigdy nie kwestionowała decyzji z dnia [...] lipca 1976 r. Do wniosku z dnia 29 września 2013 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca dołączyła bowiem szereg pisemnych dowodów, potwierdzających fakt, że podejmowała szereg działań mających na celu doprowadzenie do wzruszenia przedmiotowej decyzji. Fakt, iż strona jest osobą starszą, bez kierunkowego wykształcenia, a nadto zawiłość przepisów prawnych nie ułatwiała uzyskania pozytywnych efektów.

Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie prowadzi do stwierdzenia, że przy wydaniu decyzji Naczelnika Gminy S. z dnia [...] lipca 1976 r. doszło do rażącego naruszenia prawa, a skutkiem tego naruszenia powinno być stwierdzenie jej nieważności. Organy dokonały oceny materiału dowodowego tylko pod kątem braku przesłanek do stwierdzenia nieważności, natomiast nie chciały zauważyć argumentów, które przemawiały za uwzględnieniem wniosku A. S.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jedynie pod rozwagę z urzędu nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznanie sprawy ograniczył do zbadania zasadności zarzutów podniesionych w podstawach skargi kasacyjnej.

Na wstępie zauważyć należy, że kontrolowana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2013 r. została wydana w postępowaniu nadzwyczajnym – stwierdzenia nieważności decyzji (art. 156 § 1 k.p.a.). Przy stosowaniu instytucji stwierdzenia nieważności decyzji trzeba mieć na uwadze fundamentalną zasadę postępowania administracyjnego, jaką jest zasada ogólna trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych sformułowana w art. 16 § 1 k.p.a. Zasada ta ma podstawowe znaczenie dla stabilizacji opartych na decyzji stosunków prawnych i stanowi jedno z kardynalnych założeń całego systemu postępowania administracyjnego (zob. W. Dawidowicz, "Ogólne postępowanie administracyjne. Zarys systemu", Warszawa 1962, s. 123). W literaturze podkreśla się, że zasada trwałości decyzji administracyjnych służy realizacji takich wartości jak: ochrona porządku prawnego, ochrona praw nabytych, pewność, stabilność i bezpieczeństwo obrotu prawnego oraz zaufanie do organów państwa i prawa (M. Zdyb, J. Stelmasiak, "Zasady ogólne Kodeksu postępowania administracyjnego. Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego z komentarzem.", Lublin 1992, s. 116).

Trwałość decyzji ostatecznych oznacza, że nie mogą być one zmieniane lub uchylane dowolnie, lecz tylko w trybie i w przypadkach ściśle określonych w przepisach k.p.a. i ustaw szczególnych. W orzecznictwie wskazuje się przy tym na konieczność ostrożnego korzystania z instytucji prawnych pozwalających na wzruszanie decyzji ostatecznych. Wzruszenie takich decyzji może nastąpić jedynie wtedy, gdy ustawowe przesłanki określonej instytucji pozwalającej na odstępstwo od zasady trwałości, występują w sposób oczywisty i nie pozostawiający wątpliwości (zob. wyrok NSA z dnia 19 maja 1989 r., sygn. akt IV SA 90/89, ONSA 1989/1/49 oraz wyrok NSA dnia z 22 października 1999 r., sygn. akt I SA 8/98, Lex nr 47276). Jeden z przypadków, gdy możliwe jest odstąpienie od zasady trwałości ostatecznej decyzji stanowi sytuacja, w której ustalono w sposób bezsporny, że decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.) lub też została skierowana do osoby niebędącej stroną (art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a.).

Zdaniem NSA należało podzielić ocenę Sądu pierwszej instancji w kwestii tego, że brak jest podstaw do uznania, że decyzja Naczelnika Gminy S. z dnia [...] lipca 1974 r. o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę gospodarstwa rolnego położonego we wsi A., należącego do A. S. nie jest dotknięta kwalifikowanymi wadami prawnymi, które uzasadniałyby wyeliminowanie jej z obrotu prawnego (art. 156 § 1 k.p.a.).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a., wskazać należy, iż przesłanka nieważności postępowania określona w tym przepisie nie obejmuje każdego przypadku nieprawidłowego określenia strony w decyzji (por. wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2007 r., sygn. akt I OSK 350/06, LEX nr 291195: "Stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a. można stosować tylko do kwalifikowanego naruszenia prawa przez skierowanie decyzji do jednostki, która w świetle przepisów prawa nie jest stroną postępowania w danej sprawie. Przy ocenie stopnia naruszenia przepisów prawa należy uwzględnić zatem sytuację, czy w toku postępowania prowadzono czynności wobec jednostki, która jest stroną w sprawie. Jeżeli z materiałów dowodowych wynika, że całe postępowanie było prowadzone wobec strony w rozumieniu art. 28 k.p.a., a jedynie w decyzji omyłkowo określono stronę, nie ma podstaw do stosowania sankcji nieważności decyzji".

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy postępowanie w sprawie przejęcia za rentę na własność Państwa przedmiotowego gospodarstwa rolnego położonego we wsi A., o pow. 11,1420 ha, stanowiącego działki o numerach: [...], [...], [...], [...] i [...], wszczęte zostało na wniosek A. i R. małż. S. W postępowaniu tym uczestniczyli A. S. i R. S. Udział R. S. w tym postępowaniu był konieczny z uwagi na przepis art. 3 ust. 1 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne. Przepis ten stanowił bowiem, iż nieruchomości (...) stanowiące odrębną własność małżonka mogą być przekazywane na własność Państwa tylko za zgodą obojga małżonków.

Przedmiotowa nieruchomość stanowiła odrębną własność A. S. Właścicielka brała czynny udział w postępowaniu administracyjnym zakończonym kontrolowaną w trybie nadzorczym decyzją Naczelnika Gminy S. Mąż właścicielki R. S. niewątpliwie wyraził zgodę na przekazanie nieruchomości na własność Państwa, o czym świadczy wniosek z dnia 15 maja 1976 r. "o zdanie gospodarstwa za rentę" podpisany przez obojga małżonków. Ze skróconego odpisu z księgi wieczystej KW nr [...] prowadzonej przez Państwowe Biuro Notarialne w B. oraz z wypisu z rejestru gruntów z dnia 13 maja 1976 r. znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy wynika, że właścicielką przedmiotowego gospodarstwa rolnego była A. S. Wskazanie zatem w osnowie decyzji Naczelnika Gminy S. z dnia [...] lipca 1976 r., iż gospodarstwo rolne stanowi własność R. i A. małż. S. było wadliwe. Wada ta nie daje jednak podstaw do stosowania sankcji nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a., gdyż była ona wynikiem omyłkowego określenia strony postępowania i nie miała wpływu na sytuację prawną właścicielki, która wnioskowała o przejęcie przez Państwo gospodarstwa rolnego w zamian za rentę i rentę tę otrzymała.

Nie można też podzielić poglądu autora skargi kasacyjnej, iż kontrolowana w trybie nadzorczym decyzja wydana została z naruszeniem art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Podstawę prawną decyzji Naczelnika Gminy S. z [...] lipca 1976 r. stanowił art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne. Przepis ten stanowi, że gospodarstwo rolne mogło być przejęte przez Państwo w dwóch trybach: na wniosek rolnika (ust. 1) bądź z urzędu (ust. 2). Na wniosek rolnika gospodarstwo rolne było przejmowane za rentę, jeżeli przekazał on na rzecz Państwa wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, obejmujące co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych, osiągnął wiek 65 lat – mężczyzna, a kobieta – 60 lat, albo zaliczony został do jednej z grup inwalidów, w myśl przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym i ich rodzin. Podstawowym warunkiem przejęcia nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego za rentę na gruncie powołanej wyżej ustawy było zatem spełnienie trzech przesłanek, tj. przekazanie wszystkich ww. nieruchomości, stosowny wiek określony powołaną ustawą lub inwalidztwo i wystąpienie przez rolnika ze stosownym wnioskiem o przejęcie. W przedmiotowej sprawie wszystkie przesłanki zostały spełnione.

Właścicielka gospodarstwa A. S. przekazała Państwu wszystkie nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego, a przejęcie gospodarstwa nastąpiło na jej wniosek z dnia 15 maja 1976 r. Z uzasadnienia decyzji z dnia [...] lipca 1976 r. wynika zaś, że Obwodowa Komisja do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w B. zaliczyła A. S. do II grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia. Ponadto, jak wynika z pisma z dnia 17 lipca 1976 r. skierowanego przez Naczelnika Gminy S. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w B., do ZUS przesłana została nie tylko uprawomocniona decyzja z dnia [...] lipca 1976 r., ale również orzeczenie Komisji Lekarskiej. Brak zatem tego orzeczenia w zachowanych aktach administracyjnych nie może, w podanych okolicznościach, być interpretowany jako potwierdzenie nielegitymowania się przez A. S. wspomnianą grupą inwalidzką, jak trafnie przyjął Sąd I instancji. Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że decyzja Naczelnika Gminy S. wydana została z rażącym naruszeniem prawa, tj. art. 9 ust. 1 pkt 2 ustawy. W świetle powyższego nie jest usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 9 ust. 1 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne.

Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.