Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 1600/06
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2007-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184 i art. 204 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Edyta Anyżewska, Sędzia NSA Stanisław Bogucki, Sędzia NSA Włodzimierz Kubiak (sprawozdawca), Protokolant Dorota Pawlicka, po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2007 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej D. Sp. z o.o. w Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 7 lipca 2006 r. sygn. akt I SA/Lu 91/06 w sprawie ze skargi D. Sp. z o.o. w Z. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od D. Sp. z o.o. w Z. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie kwotę 180 (słowne: sto osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 7 lipca 2006 r., sygn. akt I SA/Lu 91/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę "D." Sp. z o.o. z siedzibą w Z. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie z dnia [...] w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności.

W uzasadnieniu orzeczenia podano, że organ egzekucyjny realizując tytuły wykonawcze wystawione na spółkę "D." S.A. działając w oparciu o art. 89 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - zawiadomieniami z dnia [...], nr [...] (doręczone dnia [...]z dnia [...], nr [...] (doręczone dnia [...] z dnia 15 września 2005 r., nr [...] (doręczone dnia [....]i z dnia [...], nr [...] (doręczone dnia [...] - dokonał zajęcia wierzytelności należnych tej spółce od "D." Sp. z o.o. Z.

W odpowiedzi na zajęcia [...], nr [...] i [...] "D." Sp. z o.o. wyjaśniła, że nie ma zobowiązań względem "D." S.A. Ponadto spółka nie uznała wierzytelności z zajęcia nr [...] wskazując, że wskutek realizacji umowy cesji wierzytelności z dnia 5 sierpnia 2005 r. doszło do kompensaty wzajemnych wierzytelności.

Ze względu na brak realizacji obowiązków wynikających z przedmiotowych zajęć Naczelnik Urzędu Skarbowego w Zamościu postanowieniem z [...] określił kwotę nieprzekazanej przez "D." Sp. z o.o. zajętej wierzytelności przypadającej "D." S.A. w wysokości 379.916,07 zł.

Tego samego dnia organ egzekucyjny wystawił tytuły wykonawcze i zawiadomieniem dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego dłużnika zajętej wierzytelności.

Po rozpatrzeniu zażalenia spółki, Dyrektor Izby Skarbowej w Lublinie postanowieniem z dnia [...] utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Zamościu.

Organ drugiej instancji zakwestionował skuteczność kompensaty wzajemnych wierzytelności spółek w stosunku do dokonanego przez organ egzekucyjny zajęcia.

Dyrektor Izby Skarbowej w Lublinie wyjaśnił, że umową przelewu wierzytelności zawartą w dniu 5 sierpnia 2005 r. przez "D." Sp. z o.o. jako cedenta i "D." S.A. jako cesjonariusza, dokonano przelewu wierzytelności cedenta przysługujących od zobowiązanych podmiotów, za co cesjonariusz zobowiązał się zapłacić cedentowi kwotę 2.423.927,11 zł.

W dniu 13 sierpnia 2005 r. "D." S.A. złożyła "D." Sp. z o. o. oświadczenie woli o kompensacie kwoty z tytułu nabycia wierzytelności (faktura nr 05-FVS/0012/MW) z kwotami należnymi "D." S.A. wynikającymi z faktur o numerach od 00161/MWW do 00255/MWW na kwotę 2.423.927,11 zł.

Dyrektor Izby Skarbowej w Lublinie wywodził, że z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego wynika, że potrącane zobowiązania muszą być wymagalne. Tymczasem w przedmiotowym oświadczeniu wskazano, że dokonuje się kompensaty faktur, których wymagalność i możliwość dochodzenia przed sądem miała nastąpić dopiero po skutecznym dokonaniu zajęcia egzekucyjnego. Ponadto oświadczenie obejmowało również faktury z datą wystawienia dopiero na dzień 16 sierpnia 2005 r., co może budzić wątpliwości co do faktycznej daty złożenia tego oświadczenia. Organ odwoławczy nawiązał również do regulacji zawartej w art. 504 Kodeksu cywilnego oraz art. 89 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

W skardze do sądu administracyjnego "D." Sp. z o.o. z siedzibą w Zamościu wniósł o uchylenie postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w Lublinie zarzucając, że zostało ono wydane z naruszeniem art. 504 Kodeksu cywilnego.

Zdaniem skarżącej spółki powołany przepis pozwala na potrącenie wierzytelności w przypadku, gdy w chwili zajęcia istniały obie wierzytelności, które co prawda w dacie tej nie były jeszcze wymagalne, jednak stały się wymagalne później i to w takiej kolejności, że wierzytelność dłużnika zajętej wierzytelności uzyskała przymiot wymagalności wcześniej niż wierzytelność zajęta. Taka sytuacja miała miejsce w rozpatrywanej sprawie. Wierzytelność skarżącej spółki (dłużnika zajętej wierzytelności) stała się wymagalna w dniu 13 sierpnia 2005 r., a zatem przed datą wymagalności wierzytelności "D." S.A., jak też przed datą pierwszego z zajęć.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, oddalając skargę, w pierwszej kolejności przytoczył brzmienie art. 1a pkt 12 lit. a, art. 89 § 1 i 2 oraz art. 71b ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 24, poz. 151 ze zm.).

Sąd podniósł, że pismo "D." S.A. z dnia 13 sierpnia 2005 r. dotyczące potrącenia wierzytelności należy bezsprzecznie uznać za jednostronne oświadczenie woli złożone przez spółkę akcyjną, przy czym bez znaczenia pozostaje tutaj okoliczność, że adresat - "D." Sp. z o.o. - nie podważała zgodności z prawem tego oświadczenia i zrealizowała je zgodnie z jego treścią. Prawna dopuszczalność i skuteczność wskazanego oświadczenia podlega zatem - stosownie do art. 499 Kodeksu cywilnego - ocenie w świetle art. 498 Kodeksu cywilnego.

Zgodnie z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego, jednostronnym oświadczeniem woli jednej z dwóch osób, będących względem siebie wierzycielem i dłużnikiem, mogą być potrącone tylko te wierzytelności, które są wymagalne i mogą być dochodzone we właściwym dla nich trybie. W literaturze przyjmuje się zaś, że nieodzowną przesłanką potrącenia jest wymagalność wierzytelności potrącającego.

Potrącenie z dnia 13 sierpnia 2005 r. nie spełnia jednak tego wymogu w zakresie przypadających "D." S.A. należności objętych fakturami nr 00237/MWW i następnymi (termin płatności faktur nr 00237/MWW - 00248/MWW przypadał w okresie od 14 do 23 sierpnia 2005 r., natomiast faktur nr 00249/MWW-00255/MWW po dniu 24 sierpnia 2005 r.). Wprawdzie objęta oświadczeniem woli wierzytelność "D." Sp. z o.o. wynikająca z faktury nr 05-FVS/0012/MW była już w dniu 13 sierpnia 2005 r. wymagalna, jednakże to nie spółka z ograniczoną odpowiedzialnością była potrącającym.

Niewymagalne w dacie złożenia oświadczenia wierzytelności potrącającego ("D." S.A.), nie mogły - w świetle art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego - zostać objęte potrąceniem. W konsekwencji nie uległy umorzeniu, lecz nadal istniały i mogły być przedmiotem zajęcia.

Sąd zwrócił jednocześnie uwagę, że wszystkie wierzytelności "D." S.A., o których mowa w oświadczeniu o potrąceniu, istniały w dniu 13 sierpnia 2005 r., a więc przed datą pierwszego potrącenia (24 sierpnia 2005 r.). Gdyby nawet tak nie było, to podkreślenia wymaga, że zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług (art. 89 § 2 zdanie drugie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji).

Wobec tego, że zajęcie wierzytelności (24 sierpnia 2005 r.) nastąpiło później niż potrącenie (13 sierpnia 2005 r.), skład orzekający wskazał, że w myśl art. 499 zdanie drugie Kodeksu cywilnego, oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Oświadczenie to nie działa natomiast na przyszłość.

Mając powyższe na uwadze Sąd wyraził przekonanie, że art. 504 Kodeksu cywilnego w ogóle nie znajduje zastosowania w rozpatrywanej sprawie. Powołany przepis odnosi się do sytuacji, gdy zajęcie nastąpiło przed dokonaniem potrącenia, co w niniejszym przypadku nie miało miejsca.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku "D." Sp. z o.o. w Z. wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej spółki zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono:

1/ naruszenie prawa materialnego:

a/ art. 498 i art. 499 zdanie drugie Kodeksu cywilnego przez ich zastosowanie w przedmiotowym stanie faktycznym, to jest w sytuacji, gdy przedmiotowe potrącenie jest w istocie kompensatą umowną (potrąceniem umownym), u którego podstaw leży umowa zainteresowanych stron (to jest skarżącej i "D." S.A.), a więc nie jest potrąceniem ustawowym, a w konsekwencji nie ma do niego zastosowania reżim prawny określony przepisami art. 498 - 505 Kodeksu cywilnego,

b/ art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego przez jego niezastosowanie, to jest zaniechanie zbadania jaki był zgodny zamiar stron i cel czynności prawnej w postaci porozumienia, którego efektem było potrącenie umowne wzajemnych wierzytelności, dokonane pomiędzy skarżącą spółką a "D." S.A.,

2/ naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy:

a/ art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w związku z art. 227 Kodeksu postępowania cywilnego przez nierozpoznanie istoty sprawy w zakresie w jakim Sąd pierwszej instancji zaniechał ustalenia jaki jest rzeczywisty charakter prawny przedmiotowego potrącenia, a w szczególności czy znajduje doń zastosowanie reżim prawny określony przepisami art. 498 i nast. Kodeksu cywilnego, a w każdym razie naruszenie przepisu art. 106 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego przez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, a w szczególności dowodów z dokumentów, skutkujący dowolną jego oceną, co z kolei spowodowało sprzeczność pomiędzy istotnymi dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleniami Sądu, a rzeczywistą treścią zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, wskutek błędnego przyjęcia, iż w przedmiotowym stanie faktycznym nie doszło do potrącenia umownego, lecz ustawowego, to jest uregulowanego przepisami Kodeksu cywilnego,

b/ art. 33 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji przez odmowę jego zastosowania w przedmiotowym stanie faktycznym w sytuacji, gdy jak wyżej wskazano przedmiotowa wierzytelność wobec dokonania skutecznego potrącenia umownego, uległa umorzeniu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że pismo "D." S.A. z dnia 13 sierpnia 2005 r. należy uznać za ofertę zawarcia umowy kompensacyjnej, którą skarżąca per facta concludentia przyjęła. Zakład Odzieżowy "D." Sp. z o.o. umorzył bowiem wierzytelności zgodnie z treścią przedmiotowego pisma i dokonał odpowiedniego zaksięgowania, a zatem przystąpił do wykonania umowy kompensacyjnej.

Autor skargi kasacyjnej podkreślił, że taka forma zawarcia tego typu umowy jest powszechnie dopuszczalna w doktrynie i orzecznictwie w myśl zasady swobody umów przewidzianej w art. 353 - Kodeksu cywilnego.

W ocenie skarżącej spółki dokonane przez organ egzekucyjny zajęcie wierzytelności nie mogło odnieść zamierzonego skutku, albowiem w dacie zajęcia, wierzytelność mająca być jego przedmiotem nie istniała, gdyż została umorzona w wyniku skutecznie dokonanej kompensaty.

Skarżąca spółka zarzuciła ponadto, że Sąd nie rozważył, kluczowej dla rozstrzygnięcia danej sprawy, kwestii umownego charakteru potrącenia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych podstaw.

Stosownie do art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Z powyższego wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany zawartymi w niej podstawami i wnioskami. Związanie wnioskami skargi kasacyjnej oznacza niemożność wyjścia poza tę część wyroku Sądu pierwszej instancji, której spółka nie zaskarżyła.

Związanie natomiast podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że Naczelny Sąd Administracyjny jest uprawniony do badania naruszenia jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez skarżącą spółkę. Nie jest dopuszczalna wykładnia zakresu zaskarżenia i jego kierunków oraz konkretyzowanie zarzutów skargi kasacyjnej, ani ich uściślanie.

Wobec sformułowania przez autora skargi kasacyjnej zarówno zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów postępowania, w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega drugi z nich. Podkreślenia wymaga, że dla każdego postępowania kluczowe znaczenie ma ustalenie stanu faktycznego sprawy, bowiem tylko w takim przypadku możliwe jest ustalenie praw i obowiązków strony tego postępowania. Tylko dla prawidłowo ustalonego stanu faktycznego można zastosować przepisy prawa materialnego, skutkujące powstaniem praw i obowiązków strony postępowania sądowoadministracyjnego.

Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia przepisów postępowania na wstępie należy wskazać, że stosownie do art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zarzut ten może zostać uwzględniony jedynie wtedy, gdy uchybienie sądu mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Użycie przez ustawodawcę słowa "wpływ" oznacza, że pomiędzy uchybieniem procesowym, a wydanym w sprawie orzeczeniem podlegającym zaskarżeniu powinien zachodzić związek przyczynowy. Związek ten nie musi być realny, wystarczy, że zaistniała hipotetyczna możliwość odmiennego wyniku sprawy.

Podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy skierowany był wobec stanu faktycznego sprawy.

Skarżący zarzucił, powołując się na regulację prawną zawartą w art. 106 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 227 § 1 K.p.c., że Sąd pierwszej instancji zaniechał ustalenia, jaki był rzeczywisty charakter przedmiotowego potrącenia, a w szczególności czy znajduje doń zastosowanie reżim prawny określony przepisami art. 498 i nast. Kodeksu cywilnego.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzut ten nie jest usprawiedliwiony. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd pierwszej instancji przyjął, że w rozpatrywanej sprawie doszło do potrącenia ustawowego. Zaaprobowany przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie stan faktyczny nie został skutecznie podważony w skardze kasacyjnej. Art. 106 § 3 p.ps.a. daje fakultatywne uprawnienie dla Sądu, a nie obowiązek przeprowadzenia dowodów z dokumentów. Takiego postępowania Sąd pierwszej instancji nie przeprowadził, a więc powołanie zarzutu naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a. było nieuzasadnione.

Wadliwe jest również powołanie zarzutu naruszenia art. 33 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Należy zwrócić uwagę, że przepis ten nie był stosowany przez Sąd w zaskarżonym wyroku, lecz wykorzystał go jedynie organ administracji rozpatrujący zarzuty w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej.

Zarzut został więc sformułowany nieprawidłowo. Nie został on bowiem powiązany z zarzutem naruszenia jakiegokolwiek przepisu postępowania sądowoadministracyjnego. W tej sytuacji należy uznać, że tak sformułowana podstawa kasacyjna nie odnosi się do naruszenia przepisów postępowania sądowego, lecz postępowania administracyjnego.

Podnosząc zarzut naruszenia przepisów postępowania, należy w skardze kasacyjnej wskazać przepisy procedury sądowej, które zostały naruszone. Dlatego zarzut taki może być uznany za skuteczny tylko wtedy, gdy następuje wskazanie konkretnych przepisów Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Pogląd ten został przyjęty w doktrynie i orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2004 r., sygn. akt FSK 181/04, publik. ONSAiWSA 2004, nr 2, poz. 36; B. Adamiak: Glosa do wyroku NSA z dnia 25 marca 2004 r., sygn. OSK 81/04, opublik. [w:] OSP 2004, nr 11, poz. 135; B. Gruszczyński [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. Zakamycze 2005, s. 456; H. Knysiak-Molczyk [w:] T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, str. 546; J.P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 368).

Brak zarzutów w skardze kasacyjnej umożliwiających badanie prawidłowości zaaprobowanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie ustaleń faktycznych oznacza, że są one wiążące. Należy bowiem mieć na względzie to, że przedmiotem postępowania sądowoadministracyjnego jest ocena z punktu widzenia zgodności z prawem procesu konkretyzacji (zastosowania) norm prawa materialnego (głównie administracyjnego) w określonej sytuacji faktycznej. Zadaniem sądu jest ocena, czy zebrany w postępowaniu administracyjnym materiał procesowy jest pełny, czy został zebrany prawidłowo i jest wystarczający do wymaganego przez prawo ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Stanowi o tym przepis art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.). Jeżeli ustalenie to wypada dla organów administracyjnych pozytywnie, sąd będzie uprawniony do oddalenia skargi (art. 151 p.p.s.a.), jeżeli oczywiście nie występuje w sprawie naruszenie przepisów prawa materialnego.

Wobec tego, w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego, strona wnosząca skargę kasacyjną nie może skutecznie powoływać się na błędne (kwestionowane przez stronę) ustalenie faktu (por. wyroki NSA z dnia 8 czerwca 2005 r. sygn. akt FSK 1778/04, niepubl.; z dnia 30 sierpnia 2005 r. sygn. akt FSK 2022/04, niepubl.). Tymczasem, jak wynika z treści skargi kasacyjnej, jej autor próbuje dowieść istnienia przesłanki do przyjęcia, że w rozpatrywanym przypadku doszło do potrącenia umownego, a nie ustawowego. Do tego celu zmierza uzasadnienie zarówno pierwszej (art. 498, art. 499 zdanie drugie oraz art. 504 Kodeksu cywilnego), jak i drugiej grupy zarzutów powołanych w petitum skargi kasacyjnej (art. 65 § 2 K.c.).

W uzasadnieniu pierwszej grupy zarzutów, skarżąca spółka usiłuje bowiem wykazać, że w konkretnym przypadku doszło do potrącenia umownego. Z kolei w drugiej grupie zarzutów podjęto próbę wykazania, że Sąd zaniechał zbadania, że w istocie zamiarem stron było potrącenie umowne, a nie ustawowe. Powołana przez spółkę dla uzasadnienia podstaw kasacyjnych argumentacja polega zatem na polemice z dokonaną przez Sąd oceną okoliczności faktycznych.

Podkreślenia w związku z tym wymaga, że Sąd w zaskarżonym wyroku wyraźnie przyjął, że w dniu [...] Zarząd "D." S.A. złożył oświadczenie woli o kompensacie kwoty wynikającej z nabycia w dniu 5 sierpnia 2005 r. wierzytelności, które obejmowało również faktury niewymagalne w dacie złożenia oświadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca przy tym uwagę, że nie znajduje żadnego potwierdzenia w materiale sprawy, że potrącenie z dnia 13 sierpnia 2005 r. miało charakter zgodnego oświadczenia woli skarżącej spółki i "D." S.A. Bez znaczenia w związku z tym pozostaje, że adresat tego oświadczenia woli, to jest skarżąca spółka, nie podważała zgodności z prawem tego oświadczenia i zrealizowała je zgodnie z jego treścią.

Jeżeli więc oświadczenie o potrąceniu z dnia 13 sierpnia 2005 r., wywierające skutek tego właśnie dnia, było jednostronną czynnością prawną, to w myśl art. 499 K.c. jego prawną dopuszczalność i skuteczność należy oceniać w świetle art. 498 K.c. Ostatnio cytowany przepis wyraźnie stanowi, że gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym (§ 1), wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej (§ 2). Nie może więc ulegać wątpliwości, że jednostronnym oświadczeniem woli jednej z dwóch osób, będących względem siebie wierzycielem i dłużnikiem, mogą być potrącone tylko wierzytelności, które są wymagalne i mogą być dochodzone we właściwym dla nich trybie.

Potracenie z dnia 13 sierpnia 2005 r. nie spełnia jednak tego warunku w odniesieniu do niektórych należności. Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że w toku postępowania Spółka nie negowała, iż przedmiotowe oświadczenie woli obejmowało faktury, które w dacie złożenia oświadczenia nie były wymagalne, jak też faktury, których wymagalność następowała po skutecznym zajęciu wierzytelności.

Jeśli wierzytelności potrącającej spółki nie były wymagalne w momencie złożenia oświadczenia o potrąceniu, to w świetle art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego nie mogły być one objęte potrąceniem, a w konsekwencji nie dotyczy ich skutek potrącenia, o którym mowa w art. 498 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie uległy więc one umorzeniu, lecz nadal istniały i mogły być zatem przedmiotem zajęcia.

Stosownie do art. 499 zdanie drugie Kodeksu cywilnego, oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Nie działa natomiast na przyszłość. Dlatego w sprawie nie ma w ogóle zastosowania art. 504 Kodeksu cywilnego, według którego zajęcie wierzytelności przez osobę trzecią wyłącza umorzenie tej wierzytelności przez potrącenie tylko wtedy, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po dokonaniu zajęcia albo gdy jego wierzytelność stała się wymagalna po tej chwili, a przy tym dopiero później aniżeli wierzytelność zajęta. Przepis ten reguluję sytuację, gdy zajęcie nastąpiło przed dokonaniem potrącenia, co w stanie rozpatrywanej sprawy nie miało miejsca.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, nie stwierdzając, aby skarga kasacyjna wniesiona w rozpoznanej sprawie posiadała usprawiedliwione zarzuty, orzekł jak w sentencji wyroku, na podstawie przepisów art. 184 i art. 204 pkt 2 p.p.s.a.

Stanisław Bogucki Edyta Anyżewska Włodzimierz Kubiak