Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2561/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-11-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit a
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak (spr.) Sędziowie: WSA Anna Falkiewicz – Kluj WSA Przemysław Żmich po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi I. Z., L. J., P. Ż. i E. H. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz I. Z., L. J., P. Ż. i E. H.solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej jako "Minister" lub "organ") decyzją z [...] września 2019 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania I. Z., E. H., P. Z. i L. J. (dalej jako "skarżący"), utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda") z [...] kwietnia 2019 r. nr [...] odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. P. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], woj. [...].

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

L. R. pismem z 20 września 1990 r. wystąpiła o przyznanie rekompensaty za majątek pozostawiony przez jej poprzednika prawnego – Z. P. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...].

Wnioskiem z [...] listopada 2007 r. I. Z., z [...] listopada 2007 r. P. Z. i E. H., z [...] grudnia 2007 r. L. J. i z [...] grudnia 2008 r. U. J. również wystąpili o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia ww. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewoda decyzją z [...] lutego 2018 r. nr [...] odmówił I. K. i A. K. (następcom prawnym L. R.) oraz U. J. potwierdzenia prawa do rekompensaty za ww. nieruchomość.

Następnie decyzją z [...] kwietnia 2019 r. Wojewoda odmówił skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. P. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], woj. [...], uznając, że właściciel ww. nieruchomości nie spełnił warunku opuszczenia byłego terytorium państwa polskiego.

W odwołaniu od ww. decyzji skarżący zarzucili Wojewodzie naruszenie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2017 r. poz. 2097), powoływanej dalej jako "ustawa", poprzez zastosowanie wobec Z. P. wymogu repatriacji na obecne tereny państwa polskiego, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", poprzez pominięcie oceny całokształtu zgromadzonych w sprawie dowodów oraz art. 107 § 3 K.p.a. przez brak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazania faktów, które organ uznał za udowodnione oraz dowodów.

Minister decyzją z [...] września 2019 r., po rozpatrzeniu odwołania skarżących, utrzymał w mocy decyzję Wojewody z [...] kwietnia 2019 r. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że w sprawie prawidłowo ustalono, że właścicielem pozostawionej nieruchomości był Z. P., co potwierdza m.in. akt z [...] września 1930 r. nr [...] Powiatowego Komitetu Nadawczego w [...] nadającego bezpłatnie na własność ww. osobie majątek [...] położony w gm. [...], pow. [...], woj. [...] oraz wyrok Sądu Rejonowego [...] Wydział [...] Cywilny z [...] stycznia 1992 r. sygn. akt [...] C [...] ustalający, że Z. P. był właścicielem majątku rolnego położonego we wsi [...]. Minister zauważył dalej, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy. Istotną okolicznością w rozstrzyganej sprawie jest fakt, że Z. P. zmarł w dniu [...] października 1940 r. w [...], nie opuszczając byłego terytorium państwa polskiego. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma natomiast charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Przesłanki określone w ww. przepisach odnoszą się bowiem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, natomiast spadkobiercy tego rodzaju osób muszą spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Skoro w niniejszej sprawie właściciel nieruchomości nie spełnił ww. przesłanek, to tym samym brak było podstaw do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty. Odnosząc się do zarzutów odwołania dotyczących naruszenia przepisów postępowania Minister zauważył, że Wojewoda informował strony postępowania o konieczności uzupełnienia braków wniosku. Ponadto, mając na uwadze obowiązek wynikający z art. 7 i art. 77 K.p.a., sam podjął czynności mające na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz zebranie materiału dowodowego, występując do: Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w [...], Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowego w [...] i Centralnego Archiwum Wojskowego w celu uzyskania dokumentacji niezbędnej do wydania rozstrzygnięcia. Podjął on zatem wymaganą w postępowaniu administracyjnym inicjatywę gromadzenia materiału dowodowego, choć to na stronie spoczywa obowiązek wykazania faktu pozostawienia mienia.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżący wnieśli o uchylenie decyzji organów obu instancji, zarzucając im naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy, poprzez ich nieprawidłową wykładnię i zastosowanie polegające na założeniu, że przesłanką do rekompensaty jest repatriacja (przesiedlenie się) właściciela nieruchomości na ziemie polskie w zmienionych granicach, gdy tymczasem ustawa nie przewidziała takiej przesłanki, co wyraźnie potwierdzają: treść ustawy, okoliczności jej uchwalenia, uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt SK 11/12 oraz dotychczasowe orzecznictwo, co skutkowało odmową potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za przedmiotową nieruchomość, mimo spełnienia wszelkich przesłanek do potwierdzenia tego uprawnienia;

2. przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść decyzji, tj.:

a) art. 7 Konstytucji RP, poprzez odmowę przyznania skarżącym prawa do rekompensaty na podstawie pozaustawowej przesłanki "repatriacji na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", a w konsekwencji naruszenie normy prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy;

b) art. 8 K.p.a. poprzez odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ze względu na to, że właściciel nieruchomości został w tragicznych okolicznościach pozbawiony dobytku, aresztowany, w konsekwencji zmuszony do opuszczenia Kresów II RP na skutek okoliczności związanych z wojną, następnie zamordowany w [...] w 1940 r., w konsekwencji nie przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;

c) art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 140 K.p.a. w zw. z art. art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy, poprzez zaniechanie wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych mających znaczenie dla ustalenia przesłanek prawa do rekompensaty w przypadku uznania, że właściciel nieruchomości nie spełnił tych przesłanek, ze względu na śmierć w 1940 r., tj. zbadania, czy spadkobiercy ww. właściciela, tj. L. P. i H. P. miały w dniu [...] września 1939 r. obywatelstwo polskie, mieszkały na byłych terenach Polski oraz opuściły je w warunkach art. 1. ustawy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca wydane zostały z naruszeniem prawa.

Zgodnie z art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz.U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić (art. 2 pkt 1); posiada obywatelstwo polskie (art. 2 pkt 2).

Pozostawienie nieruchomości na tzw. Kresach Wschodnich przez jej przedwojennego właściciela musiało mieć miejsce na skutek wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w warunkach określonych w art. 1 ust. 1 pkt 1-4 i w art. 1 ust. 1a ustawy, tj. na podstawie zawartych układów i umów dwustronnych. Co istotne, zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy przyznanie prawa do rekompensaty może nastąpić również wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był zmuszony do opuszczenia byłego terytorium RP i nastąpiło to na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i 1a ustawy) okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie Z. P. spełnił przesłanki z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy. Poza sporem jest bowiem, że był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim (vide: tłumaczenie przysięgłe zaświadczenia archiwalnego Archiwum Państwowego obwodu [...] karta 122 akt adm., wyciąg ewidencyjny - karta 188 akt adm.), miał w dniu 1 września 1939 r. i w czasie wojny miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP, tj. w miejscowości [...], gm. [...], pow. [...], woj. [...] (vide: akt nadania majątku [...] – karta 126 akt adm., tłumaczenie przysięgłe zaświadczenia archiwalnego Archiwum Państwowego obwodu [...] - karta 122 akt adm.; wyrok Sądu Rejonowego [...] z [...] stycznia 1992 r. sygn. akt [...] C [...] - karta 3 akt adm., oświadczenia – karty 4, 8, 57 akt adm.). Nie jest też sporne to, że Z. P., będący oficerem Wojska Polskiego, został aresztowany przez NKWD (przebywał w obozie dla jeńców wojennych w [...]), następnie w dniu [...] kwietnia 1940 r. skierowany został do dyspozycji szefa Zarządu NKWD w [...] i zamordowany w [...] w 1940 r. (vide: pismo Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża z 1 października 1990 r. – karta 10 akt adm.). Sąd Rejonowy [...] w postanowieniu z [...] kwietnia 2004 r. sygn. akt[...] Ns [...] ustalił, że zmarł on w dniu [...] października 1940 r. w [...] (karta 43 akt adm.).

W ocenie Sądu, skoro poprzednik prawny skarżących został w czasie II wojny światowej aresztowany przez sowiecki aparat represji i wywieziony, wbrew swojej woli, poza przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (na teren ZSRR), a następnie zmarł (został zamordowany) w 1940 r. w [...], to niewątpliwie z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mógł on (z własnej woli) powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy) okoliczności z wojną tą związanych (aresztowanie, umieszczenie w obozie dla jeńców wojennych w [...], a następnie zamordowanie w [...]). Zdaniem Sądu, art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie zwrotu: "z tych przyczyn (związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.) nie mógł na nie (byłe terytorium RP) powrócić" nie uzależnia przyznania prawa do rekompensaty od niemożności powrotu na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej tylko i wyłącznie w przypadku, gdy obywatel polski w dniu 1 września 1939 r. i w czasie wojny przebywał na terenie, który odpowiada obszarowi obecnej Rzeczypospolitej Polskiej i w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mógł powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Także aresztowanie i przymusowe wywiezienie właściciela pozostawionego mienia w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w kierunku wschodnim), co następnie skutkowało więzieniem i jego śmiercią, miało ten skutek, że nie mógł on już nigdy powrócić na Kresy Wschodnie. Również ten przypadek mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy. Sąd stoi na stanowisku, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Trzeba mieć na uwadze, że okoliczności opuszczenia przez właścicieli pozostawionego mienia na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a także okoliczności dotyczące niemożności powrotu na to terytorium - w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., były bardzo różne. W przypadku np. obywateli opuszczających byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w ramach tzw. układów republikańskich (zorganizowanej akcji przesiedleńczej) naturalne było, że przesiedlają się oni na obecne terytorium Polski i w tej sytuacji ujawniał się element socjalny prawa do rekompensaty. Osoby takie, mające status repatrianta, otrzymywały w ramach prawa do rekompensaty pomoc w różnej formie na zagospodarowanie się w nowym miejscu. Inaczej było natomiast, gdy obywatel polski został aresztowany i wbrew swojej woli wywieziony przez sowiecki aparat represji w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zmarł na terytorium byłego ZSRR. Tego typu osoby, bytując w bardzo trudnych warunkach (np. w gułagu lub więzieniu) często były doprowadzane do fizycznego wyniszczenia i umierały, nie mogąc powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W takim przypadku nie mogło być mowy o socjalnym aspekcie prawa do rekompensaty. Przybierała ona formę odszkodowania, ponieważ nie była związana z osiedlaniem się po wojnie na obecnym terytorium Polski.

W ocenie Sądu, zarówno Wojewoda, jak i Minister wadliwie przyjęli, że w każdym przypadku jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. W konsekwencji organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy przyjmując, że Z. P., skoro nie przesiedlił się na obecne terytorium Polski, nie mógł być uznany za właściciela nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu i że w tej sytuacji wnioski o przyznanie prawa do rekompensaty nie mogły być z tego powodu uwzględnione. Wobec tego Sąd uznał, że organy odmawiając przyznania prawa do rekompensaty naruszyły przepisy prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda uwzględni przedstawioną w niniejszym wyroku ocenę prawną, tj. potraktuje Z. P. jako właściciela pozostawionego mienia, o którym mowa w art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, a następnie ustali, czy skarżący spełniają wszystkie przesłanki do przyznania im prawa do rekompensaty za pozostawione mienie i wyda stosowną decyzję w tym przedmiocie.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania sądowego, orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ww. ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).Na powyższe koszty składają się wynagrodzenie pełnomocnika skarżących w kwocie 480 zł oraz wpis sądowy od wniesionej skargi w wysokości 200 zł.

Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym miało miejsce w związku z obowiązywaniem stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19. Zgodnie bowiem z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.), dodanego art. 46 pkt 21 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. z 2020 r. poz. 875), przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. Taka zaś sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, bowiem rozpoznanie sprawy stało się konieczne z uwagi na datę wpływu skargi do sądu i dotychczasowy okres oczekiwania stron na zakończenie postępowania sądowego. Z uwagi jednak na wzrost wykrytych zakażeń w całym kraju, w tym na Mazowszu oraz objęcia Warszawy tzw. czerwoną strefą, przeprowadzenie rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących, a nie można było przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.