Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 1243/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2017-03-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 27 ust.1, art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja,, Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak, Protokolant Sekretarz sądowy Agnieszka Wojtas, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 marca 2017 r. sprawy ze skargi W. K. reprezentowanego przez [...] J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r. znak: [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania W. K., reprezentowanego przez kuratora - J. K., od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Z. przez Kierownika Działu Świadczeń Miejskiego Centrum Pomocy Rodzinie w Z. z dnia [...]. znak: [...] w sprawie odmowy umorzenia należności w kwocie [...]zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz umorzenia odsetek w kwocie [...]zł - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia [...]. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016r., poz. 23 ze zm.) - utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że pismem z dnia [...]. W. K., reprezentowany przez kuratora - J. K., wystąpił do Wójta Gminy G. o umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych - K. K. i S. K.. W uzasadnieniu podniósł, że z przyczyn od niego niezależnych nie ma możliwości spłaty zadłużenia. Wyjaśnił, iż w wyniku przebytej operacji krwiaka mózgu, jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, niezdolną do samodzielnej egzystencji, wymaga stałej i długotrwałej opieki osób trzecich, jest pozbawiony jakichkolwiek możliwości zarobkowych i nie posiada żadnego majątku. Jedynym dochodem jest zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł. Wniosek przekazany został, zgodnie z właściwością, organowi właściwemu wierzyciela alimentacyjnego, to jest Prezydentowi Miasta Z..

Decyzjami z dnia [...]. znak: [...] oraz z dnia [...]. znak: [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Z., Kierownik Działu Świadczeń MCPR w Z. odmówił mu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzje te były kolejno uchylane w postępowaniu odwoławczym przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, odpowiednio decyzjami z dnia [...]. znak: [...] i z dnia [...]. znak: [...], a sprawa została przekazana organowi pierwszej instancji do ponownego rozpatrzenia.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, po uzupełnieniu materiału dowodowego, Kierownik Działu Świadczeń Miejskiego Centrum Pomocy Rodzinie w Z. decyzją dnia [...]. znak: [...] odmówił wnioskodawcy umorzenia należności w kwocie [...]zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz umorzenia odsetek w kwocie [...]zł. W uzasadnieniu tej decyzji opisał sytuację zdrowotną i dochodową wnioskodawcy konkludując, iż sytuacja ta nie pozwala wymienionemu na wywiązywanie się z obowiązku zwrotu należności. W ocenie organu nie ma jednak podstaw prawnych do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ stwierdził, iż upływ czasu powoduje ciągły wzrost kwoty zadłużenia, a wiek osób uprawnionych wskazuje, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane będą co najmniej kilka lat. Ponadto kurator, działający w imieniu dłużnika, nie podejmuje czynności zmierzających do poprawy jego sytuacji finansowej np. poprzez działania w kierunku uchylenia obowiązku alimentacyjnego. W. K. od początku 2013r. nie wypełnia obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich dzieci, tak więc nie podejmował działań w kierunku realizacji ugody dotyczącej obowiązku alimentacyjnego także, gdy był zdrowy. W ocenie organu aktualny stan zdrowia W. K., po operacji w 2014r. krwiaka mózgu, przejawiający się tym, że wymieniony jest osobą leżącą, bez kontaktu werbalnego, wymagającą stałej opieki i rehabilitacji nie uzasadnia umorzenia należności, bowiem ustawa dopuszcza możliwość umorzenia po uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, a wymieniony był dłużnikiem jeszcze w czasie, gdy był zdrowy. Ponadto jego żona, pod której opieką pozostają dzieci nie pracuje zawodowo i utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej. W ocenie organu umorzenie należności w tym przypadku stanowiłoby naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

W. K. reprezentowany przez kuratora - J. K. złożył odwołanie od powyższej decyzji. Skarżonej decyzji zarzucił błędną analizę i sprzeczność wniosków z ustaleniami faktycznymi i materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie, prowadzące do uznania, że w sytuacji dłużnika brak jest podstaw do umorzenia należności, przekroczenie granic uznania administracyjnego poprzez oparcie decyzji na okolicznościach mających miejsce w przeszłości oraz nieuwzględnienie słusznego interesu odwołującego, wynikającego z jego sytuacji zdrowotnej i życiowej. Odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych wskazał, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów daje organowi prawo do całkowitego umorzenia należności w przypadku trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, a organ potwierdził, że z poczynionych ustaleń nie wynikają realne możliwości zmiany sytuacji dłużnika i zwrotu należności. Tym samym w świetle ustaleń organu spełnione zostały przesłanki z art. 30 ust. 2 ustawy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpoznaniu odwołania wskazało, że sprawy dotyczące świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w tym postępowanie wobec dłużników alimentacyjnych oraz zasady umarzania należności dłużników z tytułu wypłaty osobom uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego, regulują przepisy ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016r. poz. 169, ze zm.)

Zgodnie z art. 27 ust. 1 i 1 a tej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, które są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.

W myśl art. 30 ust. 2 i 3 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając jego sytuację dochodową i rodzinną, a umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej.

Z przepisu powyższego wynika, iż organ właściwy wierzyciela uprawniony jest do zastosowania ulg w spłacie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego w tym do umorzenia w całości lub w części należności, łącznie z odsetkami. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie jest uzależnione od stwierdzenia przez organ przesłanek umorzenia, wynikających z sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Umorzenie jest działaniem wyjątkowym, które następuje w szczególnych okolicznościach, bowiem zasadą jest zwrot organowi właściwemu wierzyciela należności w pełnej wysokości świadczeń wypłaconych osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Z treści przytoczonych przepisów wynika ponadto, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należy do sfery uznania administracyjnego organu, co oznacza, że organ może lecz nie musi umorzyć należności.

Kryteria oceny zasadności wniosku o umorzenie należności, czy też zastosowania ulg w ich spłacie, określa przepis art. 30 ust. 2. Z treści tego przepisu wynika, iż sprawa rozstrzygana jest w oparciu o analizę i ocenę sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. W zaskarżonej decyzji organ I instancji dokonał ustaleń odnoszących się do sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, które organ odwoławczy uznał za kompletne i wszechstronne, jednakże nie ocenił tej sytuacji ściśle w kontekście przesłanek umorzenia. Brak podstaw do umorzenia należności wywiódł natomiast z przesłanek, które nie są objęte bezpośrednio dyspozycją przepisu art. 30 ust. 2 ustawy. Wskazał na przewidywany wzrost kwoty zadłużenia, niepodejmowanie czynności przez kuratora w celu uchylenia obowiązku alimentacyjnego, wcześniejsze, trwające rok, niewywiązywanie się dłużnika z obowiązku alimentacyjnego w okresie, gdy był zdrowy oraz niepodejmowanie zatrudnienia przez żonę dłużnika. Ponadto uznał umorzenie należności, w niniejszej sprawie, za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Organ przesądził więc o treści rozstrzygnięcia biorąc pod uwagę okoliczności, których przepis art. 30 ust. 2 ustawy albo nie przewiduje, albo które pozostają jedynie w luźnym związku z sytuacją rodzinną i dochodową dłużnika. W tym zakresie podniesione w odwołaniu argumenty – w ocenie Kolegium – zasługiwały na aprobatę.

Organ odwoławczy ocenił, że zebrany w niniejszej sprawie materiał dowodowy jest kompletny. Okoliczność powyższa pozwoliła organowi odwoławczemu na zajęcie merytorycznego stanowiska.

Kolegium uznało jednak, że uwzględnienie wniosku dłużnika alimentacyjnego i umorzenie w całości należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych jest w realiach niniejszej sprawy przedwczesne.

W kwestii umorzenia należności, w przeciwieństwie do zastosowania ulg w spłacie, istotne jest przede wszystkim ustalenie, w oparciu o przesłanki z art. 30 ust. 2 ustawy, czy dłużnik ma możliwość wywiązania się z obowiązku zwrotu należności i czy należność może w ogóle zostać kiedykolwiek zwrócona. Ocenie podlega więc to, czy istnieją trwałe przeszkody w spłacie należności przez dłużnika, wskazujące, iż należności te nie zostaną nigdy spłacone lub uzyskane w drodze egzekucji. W tym zakresie organ oceniał także, czy o trudnej sytuacji dłużnika zadecydowały czynniki obiektywne i czy jest w stanie sytuację tę przezwyciężyć, czy ze względu na wiek i stan zdrowia ma możliwość zarobkowania oraz inne okoliczności wpływające na możliwość wywiązania się z obowiązku zwrotu należności. Tylko nie budzące wątpliwości ustalenia, co do braku możliwości wyegzekwowania od dłużnika należnych kwot nie tylko aktualnie, lecz także w przyszłości, uzasadniałyby ostateczne odstąpienie od żądania ich zwrotu i umorzenie długu. Organ podkreślił, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacane są ze środków publicznych w miejsce alimentów, których dłużnik nie płacił, a obowiązek zwrotu przez dłużnika wypłaconych kwot wynika wprost z przepisów prawa. Nie można więc z instytucji umorzenia czynić powszechnego mechanizmu zwalniającego dłużników z obowiązku zwrotu kwot wypłaconych ze środków publicznych na rzecz ich dzieci.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że W. K. ma 40 lat, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymagającą stałej i długotrwałej opieki innych osób. Przeszedł w maju 2014r. operację krwiaka podtwardówkowego i jest aktualnie osobą leżącą, z którą - jak wskazuje ostatni wywiad środowiskowy - nie udaje się nawiązać kontaktu werbalnego. Aktualnie zamieszkuje w P. z matką, która jest na emeryturze i sprawuje nad nim opiekę, a w czynnościach opiekuńczych uczestniczy jego siostra J. K., ustanowiona kuratorem niepełnosprawnego. Z orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. M. z dnia [...]. wynika, iż ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia [...]. Orzeczenie nie zostało wydane na stałe, a termin jego ważności upływa [...]. W. K. pozostaje aktualnie we wspólnym gospodarstwie domowym z matką S. K.. Utrzymują się z połączonych dochodów – [...] zł - jego zasiłek pielęgnacyjny i [...] zł - emerytura matki. W. K. aktualnie ze względu na stan zdrowia nie może oczywiście pracować. Nie posiada także własnego majątku oraz zasobów finansowych. Na skarżącym nie ciążą inne obowiązki, poza obowiązkiem alimentacyjnym wobec dwojga dzieci w wieku 7 i 10 lat zamieszkujących wraz z matką w Z., które otrzymują świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Ma wsparcie osób najbliższych, to jest matki i siostry, które udzielają mu opieki i pomocy finansowej.

Sytuacja życiowa wnioskodawcy jest rzeczywiście niezwykle trudna, bowiem stan jego zdrowia nie pozwala na samodzielne funkcjonowanie w codziennym życiu, wymaga pomocy innych osób, w tym finansowej, ma niski dochód i nie dysponuje majątkiem. Aktualnie brak jest jednak podstaw do stwierdzenia, że sytuacja wymienionego jest stanem trwałym, który nie może ulec zmianie. Zwrócić trzeba uwagę, że wydawane w jego sprawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, stanowiące opinię medyczną, są orzeczeniami ograniczonymi terminem. Ważność pierwszego orzeczenia wydanego po zabiegu ustalono na [...]., a drugie, aktualne, z dnia [...]. jest ważne do [...]. Skarżący jest osobą względnie młodą - ma 40 lat, co nie pozostaje bez wpływu na rokowania dotyczące stanu jego zdrowia i możliwość przyszłego zarobkowania. Aktualnie otrzymuje on jedynie świadczenie pielęgnacyjne w wysokości [...] zł, jednakże nie zostało przesądzone, że nie otrzyma innych świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego. Powyższe okoliczności nie pozwalają aktualnie wykluczyć możliwości spłaty lub wyegzekwowania należności w przyszłości.

Na skarżącym, pomimo, iż aktualnie znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej, ciążył i ciąży obowiązek alimentacyjny wobec dwojga dzieci K. i S. K. i na ich rzecz, w drodze ugody sądowej, ustalone zostały alimenty w kwocie po [...] zł miesięcznie. Skarżący zgadzał się więc na warunki ustalone ugodą sądową. Ugoda musiała także odzwierciedlać jego ówczesne możliwości finansowe. Jednak nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego, pomimo, że nie miał jeszcze wówczas problemów zdrowotnych. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznano w miejsce alimentów, których skarżący nie płacił. Zgodnie z prawem i z interesem publicznym zobowiązany jest więc do zwrotu organowi, który przyznał i wypłacił świadczenia, całości należności z tytułu tych świadczeń wraz z odsetkami, o czym stanowi wprost przepis art. 27 ust. 1 ustawy. Umorzenie należności, w oparciu o kryterium sytuacji dochodowej i rodzinnej, czyni wyjątek od tej zasady, dlatego nie może być stosowane, gdy nie wykluczono możliwości przyszłego wyegzekwowania wypłaconych kwot.

Organ odwoławczy podzielił pogląd organu pierwszej instancji o tym, iż w przypadku pogorszenia się sytuacji materialnej i zdrowotnej dłużnika i braku możliwości wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, w pierwszej kolejności powinny być podejmowane czynności w kierunku uchylenia tego obowiązku, co w niniejszej sprawie powinien uczynić kurator skarżącego. Nie można bowiem narażać niepełnosprawnego podopiecznego na ciągły wzrost zadłużenia z tytułu świadczeń przyznawanych na jego dzieci, a następnie oczekiwać umorzenia należności. Na możliwość wniesienia pozwu o zniesienie obowiązku alimentacyjnego podopiecznego zwrócił uwagę organ pierwszej instancji już w decyzji z dnia [...]. Sprawująca kuratelę J. K. nie podjęła działań w tym zakresie.

Przeszkody uniemożliwiające wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego są tożsame z okolicznościami, które mogą uzasadniać umorzenie powstałego zadłużenia. Wnioskodawca, który ze względu na trudną sytuację oczekuje umorzenia należności i nie podejmuje jednocześnie, ze względu na tę sytuację, czynności w kierunku zniesienia obowiązku alimentacyjnego, działa wbrew interesowi społecznemu. Oczekuje bowiem dalszej wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na jego dzieci, nie przewidując w ogóle możliwości zwrotu wypłaconych kwot. Kolegium podkreśliło, że zniesienie obowiązku alimentacyjnego mogłoby oczywiście stanowić dodatkowy argument w sprawie dotyczącej umorzenia powstałego wcześniej zadłużenia, potwierdzałoby bowiem trudną sytuację dłużnika.

Organy nie stwierdziły jednak, że istnieją aktualnie przesłanki wykluczające definitywnie możliwość spłaty przez skarżącego należności lub uzyskania ich w przyszłości w drodze egzekucji, a tym samym, że jego sytuacja życiowa uzasadnia ostateczną rezygnację z dochodzenia zwrotu wypłaconych kwot. Umorzenie należności w całości jest działaniem wyjątkowym, nawet porównując je z innymi ulgami w spłacie należności, które przewiduje ustawa. Organ odwoławczy wskazał, iż odmowa umorzenia należności nie zamyka skarżącemu drogi do ubiegania się ponownie o umorzenie zobowiązań. Jeżeli jego sytuacja zdrowotna i materialna nie ulegnie poprawie, co zostanie potwierdzone orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wraz ze wskazaniami o konieczności stałej i długotrwałej opieki innych osób, wydanym na stałe, wówczas zasadne będzie ubieganie się o umorzenie należności.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniósł W. K. reprezentowany przez kuratora J. K. zarzucając:

1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 1 kpa poprzez:

- błędną i dowolną ocenę, że brak jest podstaw do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w całości, w sytuacji, gdy dłużnik jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do pracy, nieposiadającą dochodów pozwalających na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku, utrzymującą się jedynie z zasiłków z pomocy społecznej i nieposiadającą żadnego majątku, a okoliczności te są efektem czynników obiektywnych, na które nie miał i nie ma wpływu;

- przekroczenie granic uznania administracyjnego poprzez oparcie decyzji na okolicznościach hipotetycznych, mogących zaistnieć w przyszłości, podczas gdy zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, popartą orzecznictwem NSA i wojewódzkich sądów administracyjnych, ocena, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z ustawowymi odsetkami powinna być dokonywana na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności;

- nie uwzględnienie w rozpatrywanej sprawie słusznego interesu odwołującego, który wynika z jego sytuacji zdrowotnej i życiowej.

2) naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawniony do alimentów poprzez:

- błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że na gruncie tego przepisu dopuszczalne jest dokonywanie oceny w oparciu o sytuację dłużnika, czy jego zachowania, jakie miały miejsce w przeszłości, jak również w oparciu o potencjalną możliwość zatrudnienia;

- niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że brak jest podstaw do umorzenia w całości zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczki alimentacyjnej, w sytuacji, gdy dłużnik jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do pracy, nieposiadającą dochodów pozwalających na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku, utrzymującą się jedynie z zasiłku pielęgnacyjnego z pomocy społecznej i nieposiadającą żadnego majątku, a okoliczności te są efektem czynników obiektywnych, na które nie miał i nie ma wpływu, co uzasadnia umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych.

W związku z powyższym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że w zaskarżonej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało co prawda, że Kierownik Działu Świadczeń Miejskiego Centrum Pomocy Rodzinie w Z. odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ustawowych odsetek biorąc pod uwagę okoliczności, których przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym, albo nie przewiduje, albo które pozostają jedynie w luźnym związku z sytuacją rodzinną i dochodową dłużnika, ale nie uwzględniło wniosku skarżącego, utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze oceniło, że sytuacja skarżącego jest rzeczywiście niezwykle trudna, bowiem stan jego zdrowia nie pozwala na samodzielne funkcjonowanie w codziennym życiu, wymaga on pomocy innych osób, w tym finansowej, ma niski dochód i nie dysponuje majątkiem. Stwierdziło jednak, że aktualnie brak jest podstaw do stwierdzenia, że sytuacja ta jest stanem trwałym, który nie może ulec zmianie, gdyż wydawane w jego sprawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, stanowiące opinię medyczną są orzeczeniami ograniczonymi terminem. Wskazało, że skarżący jest osobą względnie młodą - ma 40 lat, co nie pozostaje bez wpływu na rokowania dotyczące stanu jego zdrowia i możliwości przyszłego zarobkowania. Aktualnie skarżący otrzymuje jedynie świadczenie

pielęgnacyjne w wysokości [...] zł, jednakże nie zostało przesądzone, że nie otrzyma innych świadczeń z systemu zabezpieczenia społecznego. Powyższe okoliczności, w ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie pozwalają aktualnie wykluczyć możliwości spłaty lub wyegzekwowania należności w przyszłości. Wobec powyższego Kolegium stwierdziło, że umorzenie w całości należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest w realiach niniejszej sprawy przedwczesne. Organ odwoławczy podkreślił także, że podjęcie czynności w kierunku zniesienia obowiązku alimentacyjnego mogłoby stanowić argument w sprawie dotyczącej umorzenia powstałego wcześniej zadłużenia, potwierdzałoby bowiem trudną sytuację dłużnika.

W ocenie skarżącego dokonana przez Kolegium analiza jego sytuacji dochodowej i rodzinnej nie została przeprowadzona zgodnie z regułami postępowania administracyjnego. Jedynym argumentem uzasadniającym odmowę umorzenia skarżącemu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest hipotetyczne stwierdzenie, że jego "rzeczywiście niezwykle trudna sytuacja życiowa" może w przyszłości ulec zmianie, gdyż jego stan zdrowia może ulec poprawie na tyle, że będzie miał możliwość zarobkowania, jak również może otrzymać inne świadczenia z systemu zabezpieczeń społecznych, bez wskazania jednak jakie miałyby to być świadczenia ani kiedy skarżący miałby je ewentualnie otrzymać. Jak zaś podkreśla się w ugruntowanym orzecznictwie sądowym ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Na gruncie przepisu art. 30 ust. 2 wyżej powołanej ustawy nie jest dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym wyżej zakresie w oparciu o sytuację dłużnika, czy jego zachowania, jakie miały miejsce w przeszłości, jak również w oparciu o potencjalną możliwość zatrudnienia lub uzyskania bliżej nieokreślonych świadczeń z systemu zabezpieczeń (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 371/11). Tymczasem wydając zaskarżoną decyzję Kolegium oparło się na stanie przyszłym i niepewnym, nie dokonało natomiast prawidłowo analizy aktualnej sytuacji skarżącego. Takie działanie było skutkiem dokonania niewłaściwej wykładni art. 30 ust. 2 wyżej powołanej ustawy, który tym samym został przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze naruszony i naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy.

Nadto organ odwoławczy dokonał błędnej oceny aktualnej sytuacji w jakiej znajduje się skarżący, co miało istotny wpływ na wynik sprawy . Pomimo tego, że organ ustalił, iż skarżący po operacji krwiaka podtwardówkowego jest osobą o znacznym stanie niepełnosprawności, leżącą, z którą nie ma kontaktu werbalnego i która nie może samodzielnie funkcjonować w normalnym życiu - z okoliczności tych nie wywiódł właściwych wniosków, ograniczając się jedynie do niczym nie uzasadnionego twierdzenia, że sytuacja ta może ulec zmianie, co jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym. Ponadto twierdzenie to stoi w sprzeczności z materiałem dowodowym zgromadzonym w tej sprawie. Z dwóch orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności skarżącego znajdujących się w aktach sprawy wynika, że stan zdrowia skarżącego nie zmienia się, nie ulega poprawie. Pomimo znacznego upływu czasu od operacji, która miała miejsce [...] r. skarżący jest nadal osobą leżącą z powodu częściowego paraliżu ciała, z którą nie ma kontaktu werbalnego, i która wymaga całodobowej opieki. Powyższe wskazuje, że nie ma szansy na to, by możliwym było podjęcie przez skarżącego pracy, a tym samym uzyskanie dochodów umożliwiających dokonanie przez niego spłaty zadłużenia. Ponadto Kolegium ustalając, że skarżący nie ma majątku, ze względu na stan zdrowia nie może pracować, utrzymuje się jedynie ze świadczenia pielęgnacyjnego w wysokości [...] zł nie wskazało żadnych realnych możliwości wywiązania się z obowiązku zwrotu należności.

Skarżący podkreślił, że w świetle orzecznictwa brak realizacji ze strony kuratora

pouczenia dokonanego przez organ o możliwości wniesienia przez niego pozwu o obniżenie alimentów lub zniesienie obowiązku alimentacyjnego nie może stanowić przesłanki do odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych /patrz wyrok WSA w Warszawie z dnia 09.04.2015 r., sygn. akt VII SA/Wa 1172/14/. Nadto stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego w tej kwestii jest niespójne. Z jednej bowiem strony, oceniając decyzję organu pierwszej instancji stwierdziło ono, że nie jest to okoliczność istotna dla zastosowania art. 30 ust. 2 ww. ustawy, a z drugiej strony samo przywiązuje do niego dużą wagę, twierdząc, że mógłby to być dodatkowy argument w sprawie dotyczącej umorzenia powstałego wcześniej zadłużenia, podczas gdy okoliczność ta nie może stanowić przesłanki do odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647, z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Jednocześnie sąd ten nie jest związany granicami skargi, w tym podniesionymi zarzutami i wnioskami oraz powołaną przez stronę skarżącą podstawą prawną (art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm., zwanej w dalszej części uzasadnienia p.p.s.a.). Ponadto na podstawie art. 135 p.p.s.a. sąd jest uprawniony do przekroczenia granic skargi lub także przedmiotu zaskarżenia, obejmując rozpoznaniem i orzekaniem także niezaskarżone bezpośrednio akty lub czynności wydane lub podjęte we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach danej sprawy, jeżeli jest to niezbędne do jej końcowego załatwienia.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] r., którą odmówiono W. K. umorzenia należności z tytułu wypłaconych (na rzecz osób uprawnionych – K. K. i S. K.) świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie [...]zł wraz z odsetkami ustawowymi w kwocie [...]zł.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia [...] r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U. z 2016 r. poz. 169, z późn. zm., dalej jako ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów lub ustawa).

Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 powołanej ustawy, dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami.

Stosownie zaś do art. 30 ust. 2 ww. ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Przywołana norma prawna nie pozostawia wątpliwości, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 powołanej ustawy zapada w ramach uznania administracyjnego, o czym przesądza sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracyjny ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest, że decyzja oparta na powyższym przepisie ustawy, aczkolwiek ma charakter uznaniowy, to nie może być rozstrzygnięciem dowolnym. Wręcz przeciwnie - działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a. uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 k.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Reasumując, przesłanką zastosowania ulgi w postaci umorzenia powyższych należności jest każdorazowo ustalenie sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego i ocena tej sytuacji. Wspomniane tzw. uznanie administracyjne oznacza, że organ ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia zależnie od okoliczności sprawy, przy czym winno ono zapaść po wnikliwym i szczegółowym wyjaśnieniu sprawy i rozważeniu wszystkich okoliczności, a decyzja winna być wyczerpująco uzasadniona. Organ powinien więc w sposób jasny i jednoznaczny wyjaśnić zajęte stanowisko. Wskazać należy, że analiza akt administracyjnych prowadzi do uzasadnionego wniosku, że organy nie dokonały pełnej i wszechstronnej oceny sytuacji zdrowotnej, dochodowej i rodzinnej zobowiązanego.

Podstawą odmownego załatwienia wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w badanej sprawie było przyjęcie przez organy obu instancji, że sytuacja materialna i życiowa skarżącego nie kwalifikuje go do umorzenia należności. Analizując sytuację zobowiązanego organy podkreśliły, że mimo iż obecnie sytuacja skarżącego jest bardzo trudna, a jedyne dochody, którymi dysponuje strona to zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł , to jednak być może będzie miał w przyszłości możliwość uzyskania świadczeń z zabezpieczenia społecznego i zmiany swojej sytuacji majątkowej, co pozwoli z kolei na spłatę zadłużenia wobec funduszu alimentacyjnego.

Odnosząc się do powyższego stanowiska należy przede wszystkim zwrócić uwagę na fakt, którego organy nie kwestionują, że jedyne środki finansowe dłużnika, to [...] zł, które uzyskuje w ramach pomocy społecznej. Dodatkowo szczególnego rozważenia wymaga fakt, że skarżący, który jest częściowo sparaliżowany przebywa u matki, która utrzymuje go i sprawuje całodobową opiekę, co wynika z kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego, sporządzonego w dniu [...] r. Konieczność stałej lub długotrwałej opieki innej osoby oraz korzystania z kompleksowego systemu usług opiekuńczych wynika także wprost ze znajdującego się w aktach administracyjnych orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. (pkt V ppkt 6 i 7). W uzasadnieniu tego orzeczenia wyraźnie wskazano, że "badany wymaga stałej opieki i pomocy osób drugich w pełnieniu ról społecznych i codziennej egzystencji".

W ocenie organów, mimo, że obecnie skarżący jest osobą leżącą , bez kontaktu werbalnego po operacji mózgu, istnieją szanse podjęcia przez dłużnika pracy zarobkowej (po uzyskaniu poprawy stanu zdrowia).

Zdaniem Sądu, przewidywania organu co do możliwości w przyszłości zarobkowania skarżącego, nie mogą stanowić podstawy orzekania w zakresie umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Pozostają one w sferze przyszłych, ewentualnych zdarzeń, które mogą nie wystąpić.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko zaprezentowane w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 1375/14 (orzeczenie zamieszczone na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl. CBOSA), że jedynym argumentem uzasadniającym odmowę umorzenia skarżącemu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może być hipotetyczne stwierdzenie, że skarżący będzie mógł podjąć pracę w przyszłości (...) i wówczas będzie mógł skutecznie spłacać powstałe zadłużenie. Zauważyć bowiem należy, iż ustawodawca w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie wskazał, jaki okres ma obejmować ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Oznacza to, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających aktualną sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Na gruncie powołanego przepisu nie jest dopuszczalne dokonywanie oceny we wskazanym wyżej zakresie w oparciu o sytuację dłużnika, czy jego zachowania, jakie miały miejsce w przeszłości, jak również w oparciu o potencjalną możliwość zatrudnienia (...). (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 2011 r. sygn. akt I OSK 371/11, CBOSA, który dotyczy wprawdzie możliwości zatrudnienia po opuszczeniu zakładu karnego, ale NSA wyraża pogląd w przedmiocie zdarzeń przyszłych i niepewnych).

W realiach przedmiotowej sprawy organy w sposób wadliwy wywiodły, że skoro orzeczenia o niepełnosprawności wydawane są na czas określony a nie bezterminowo to należy uznać, że istnieje realna szansa na poprawę stanu zdrowia skarżącego. Jak wynika z orzeczeń ten stan utrzymuje się od chwili operacji krwiaka mózgu, t.j. od 2014 r. W toku postępowania organy ustaliły, że skarżący jest osobą leżącą, częściowo sparaliżowaną i bez kontaktu werbalnego. Z doświadczenia życiowego wynika, że w takiej sytuacji poprawa stanu zdrowia – o ile taka nastąpi – wymaga stosowania długotrwałej rehabilitacji w wielu obszarach, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Wymaga to niewątpliwie dużych nakładów finansowych i zaangażowania różnych specjalistów z wielu dziedzin medycyny. A zatem kierując się także zasadami doświadczenia życiowego organy powinny ocenić te okoliczności.

Tym samym uznać należy, że mimo iż organy zebrały w sprawie materiał dowodowy, który pozwalał na dokonanie pełnej oceny przesłanek wynikających z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, to oceny tej dokonały w sposób dowolny, bez uwzględnienia sytuacji majątkowej i zdrowotnej istniejącej bezpośrednio przed wydaniem decyzji. W tym kontekście, nie bez znaczenia, w przekonaniu Sądu, pozostaje okoliczność, że jedynymi środkami finansowymi, którymi dysponuje skarżący są świadczenia uzyskiwane od organów pomocy społecznej, a więc od Skarbu Państwa, a taką sytuację dochodową strony organ zobowiązany był podać wnikliwej analizie w myśl art. 30 ust. ustawy.

Sąd podkreśla, że możliwość wydania decyzji, o jakiej mowa w art. 30 ust. 2 ustawy jest uzależniona od prawidłowego ustalenia istnienia, względnie braku, przesłanek o jakich mowa w powyższym artykule, w oparciu o prawidłowo zebrany i zgromadzony materiał dowodowy, przy zachowaniu reguł określonych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. W przedmiotowej sprawie warunki powyższe nie zostały spełnione, gdyż w istocie ocena sytuacji osobistej, zdrowotnej i majątkowej skarżącego nastąpiła w oparciu o rozważania organów co do zdarzeń, które mogłyby nastąpić w przyszłości pod warunkiem, że stan zdrowia skarżącego ulegnie poprawie. Działanie powyższe stanowiło naruszenie przepisów prawa procesowego, jak i prawa materialnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Dodatkowo podkreślić należy, że Sąd podziela także zarzut skargi, że brak realizacji ze strony kuratora skarżącego pouczenia dokonanego przez organ o możliwości wniesienia przez niego pozwu o obniżenie alimentów lub zniesienie obowiązku alimentacyjnego nie może stanowić przesłanki do odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych.

Mając powyższe na względzie, Sąd działając w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę organy zobowiązane są do ponownej oceny materiału dowodowego pod kątem stwierdzenia, czy skarżący faktycznie spełnia warunki uzasadniające skorzystanie ze środków, o jakich mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.