Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego, sygn. akt III ZP 13/99
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 1999-10-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Powołane przepisy: article: art. 3-4, art. 12 ust. 2
journal: Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Teza: Oceny niezdolności do pracy osób represjonowanych w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 199 nr 142 poz. 950 ze zm./, ubiegających się o rentę z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 12 ust. 2 tej ustawy, dokonuje lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych bez udziału lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej.

TEZY

Oceny niezdolności do pracy osób represjonowanych w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 199 nr 142 poz. 950 ze zm./, ubiegających się o rentę z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 12 ust. 2 tej ustawy, dokonuje lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych bez udziału lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu w dniu 27 października 1999 r. wniosku Ministra Pracy i Polityki socjalnej, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:

czy lekarz przedstawiciel Związku inwalidów Wojennych RP powinien czy też nie uczestniczyć, wspólnie z lekarzem orzecznikiem ZUS, przy ocenie niezdolności do pracy osób represjonowanych ubiegających się o rentę na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego? podjął następującą uchwałę:


UZASADNIENIE

Minister Pracy i Polityki Socjalnej, powołując się na przepis art. 13 pkt 3 i art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o sądzie Najwyższym /Dz.U. 1994 nr 13 poz. 48 ze zm./, wniósł o podjęcie uchwały rozstrzygającej o podmiotowym zakresie stosowania art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin /Dz.U. 1983 nr 13 poz. 68 ze zm./.

W uzasadnieniu wniosku wskazano, że stosownie do art. 57 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych grupę inwalidztwa i datę jego powstania, a także związek inwalidztwa z działaniami wojennymi albo ze służbą wojskową, związek śmierci ze służbą wojskową żołnierza zwolnionego ze służby, który zmarł poza wojskowym zakładem leczniczym (...) ustala komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, w skład której wchodzi także lekarz przedstawiciel Związku Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej. na podstawie orzeczenia wojskowej komisji lekarskiej. według wnioskodawcy z przepisu tego wynika, że lekarz przedstawiciel Związku Inwalidów Wojennych RP jest uprawniony do wzięcia udziału w składzie komisji lekarskiej (...) tylko w tych przypadkach, w których komisje rozpatrują sprawy o rentę wojenną byłych żołnierzy w rozumieniu art. 6 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych. a nie w sprawach osób represjonowanych ubiegających się o rentę na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy o kombatantach (...)

Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 listopada 1995 r., II URN 50/95 /OSNAPU 1996 nr 11 poz. 161/ stwierdzając, że przepis art. 57 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych w części dotyczącej udziału lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów Wojennych w składzie komisji lekarskiej ustalającej inwalidztwo i jego związek ze służbą wojskową z mocy art. 12 ust. 2 ustawy o kombatantach ma również zastosowanie przy ustalaniu inwalidztwa kombatantów i osób represjonowanych oraz jego związku z pobytem między innymi na przymusowym zesłaniu lub deportacji do b. ZSRR.

W oparciu o to stanowisko sądy apelacyjne uchylają wyroki sądów niższej instancji i decyzje organów rentowych oddalających roszczenia wnioskodawców, jeżeli przy orzekaniu o stanie zdrowia i jego związku z pobytem w miejscach represji nie uczestniczył lekarz przedstawiciel Związku Inwalidów Wojennych oraz przekazują sprawy do ponownego rozpatrzenia przez oddziały ZUS z zobowiązaniem do ich rozpoznania przy udziale lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów wojennych.

Powyższego stanowiska nie podziela Związek Inwalidów Wojennych, który uważa, że postanowienia art. 57 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych oraz par. 8 pkt 1 lit. "a i b" rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy dla celów rentowych /Dz.U. nr 99 poz. 612/ winny być stosowane wyłącznie w stosunku do osób, których niezdolność do pracy ma bezpośredni związek przyczynowy ze zranieniami lub kontuzjami odniesionymi w walce zbrojnej.

Nie dotyczą one natomiast osób represjonowanych, które na podstawie art. 12 ust. 2 ustawy o kombatantach, mają prawo ubiegać się o orzeczenie niezdolności do pracy i uprawnienia inwalidów wojennych.

W ocenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej stanowisko Związku Inwalidów Wojennych ma oparcie w przepisie art. 12 ust. 4 ustawy o kombatantach, w myśl którego związek zranień, kontuzji bądź innych obrażeń lub chorób z pobytem w miejscach, o których mowa w art. 3 i art. 4 ust. 1, a także związek inwalidztwa z takim pobytem ustala komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia.

Rozważając zasadność złożonego wniosku należy wskazać, że art. 13 pkt 3 ustawy o Sądzie Najwyższym określa, iż swoje funkcje Sąd Najwyższy wykonuje przez podejmowanie uchwał mających na celu wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości w praktyce lub których stosowanie wywołało rozbieżność w orzecznictwie. Z uzasadnienia pytania prawnego wynika w istocie, że przepis art. 57 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych jest jednolicie rozumiany w orzecznictwie sądu Najwyższego, nie wywołuje także wątpliwości w praktyce, które w praktyce organów rentowych dotyczą stosowania tego przepisu dla badania związku inwalidztwa /niezdolności do pracy/ z pobytem między innymi na przymusowym zesłaniu lub deportacji do byłego ZSRR, w świetle wykładni art. 12 ustawy o kombatantach dokonanej w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1995 r.

W tej sytuacji /ze względu na wątpliwości w praktyce organów rentowych/ dobro wymiaru sprawiedliwości oraz prawidłowość wykładni prawa przemawia za podjęciem uchwały /art. 20 ust. 1 ustawy o Sądzie Najwyższym a contrario/.

Przede wszystkim należy ponownie wskazać na jednolitość orzecznictwa Sądu Najwyższego co do rozumienia art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych. Przepis ten stwierdza, iż grupę inwalidztwa i datę jego powstania, związek inwalidztwa z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych albo ze służbą wojskową, związek śmierci ze służbą wojskową żołnierza zwolnionego ze służ by, który zmarł poza wojskowym zakładem leczniczym oraz związek śmierci inwalidy ze służbą wojskową ustala komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, w skład której wchodzi także lekarz przedstawiciel Związku Inwalidów Wojennych Rzeczypospolitej Polskiej, na podstawie orzeczenia wojskowej komisji lekarskiej.

W wyroku z dnia 22 lutego 1985 r., II URN 16/85 /OSNC 1985 nr 10 poz. 163/, Sąd Najwyższy orzekł, iż wydanie przez organ rentowy decyzji w sprawie o rentę inwalidy wojennego na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, w której nie brał udziału lekarz przedstawiciel Związku Inwalidów wojennych, stanowi istotne naruszenie przepisu art. 57 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych. W takiej sytuacji obowiązkiem okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych jest przeprowadzenie w postępowaniu odwoławczym dowodu z opinii biegłych lekarzy przy udziale lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów Wojennych. Stanowisko to zostało następnie powtórzone w dalszych orzeczeniach Sądu Najwyższego /por. wyrok z dnia 16 lipca 1987 r., II URN 151/87 - OSNC 1988 nr 11 poz. 64, uchwała z dnia 1 czerwca 1988 r., III UZP 5/88 - OSNC 1989 nr 5 poz. 76 oraz wyroki z dnia: 7 kwietnia 1994 r., II URN 11/94 - OSNAPU 1994 nr 2 poz. 30, 8 listopada 1995 r., II URN 50I95 - OSNAPU 1996 nr 11 poz. 161 i 27 stycznia 1998 r., II UKN 469/97 - OSNAPU 1999 nr 1 poz. 28/. warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że w tezach wymienionych orzeczeń składy rozpoznające sprawy odnosiły się jedynie do art. 57 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych, także wtedy, gdy inwalidztwo miało pozostawać w związku z działalnością w ruchu oporu /por. wyrok z dnia 7 kwietnia 1994 r./, nie wskazując na regulację zawartą w ustawie o kombatantach.

Odmiennie uczynił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 8 listopada 1995 r., II URN 50/95. Stwierdził on mianowicie, że z mocy art. 12 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach przy ustalaniu inwalidztwa wojennego osób ubiegających się o świadczenia określone w tej ustawie, zastosowanie znaj duje art. 57 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych, a brak lekarza przedstawiciela Związku Represjonowanych stanowi naruszenie tego przepisu i jest podstawą rewizyjną.

Pogląd ten zbieżny jest ze stanowiskiem Sądu Najwyższego zajętym w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 28 września 1979 r., V UZP 1/79 /OSNC 1980 nr 3 poz. 41/ wpisanej do księgi zasad prawnych, według której wydanie przez organ rentowy decyzji w sprawie o rentę inwalidy wojennego dla więźniów obozów koncentracyjnych na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, w której nie brał udziału lekarz przedstawiciel ZBoWiD, stanowi istotne naruszenie przepisów art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększaniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych /Dz.U. nr 34 poz. 186/ oraz par. 5 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra do Spraw Kombatantów z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie trybu ustalania uprawnień do świadczeń przysługujących kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych /Dz.U. nr 46 poz. 255/. Okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych w postępowaniu odwoławczym obowiązany jest w takiej sytuacji prowadzić dowód z opinii biegłych lekarzy przy udziale lekarza przedstawiciela ZBoWiD. stanowisko to było zrozumiałe na tle wskazanych w tezie uchwały przepisów. które wprost stanowiły o udziale lekarza przedstawiciela ZBoWiD w posiedzeniach komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, na których rozpatrywane były wnioski o rentę inwalidzką kombatantów.

Nie mogło ono także być zakwestionowane na tle stanu prawnego wynikającego z ustawy z dnia 26 maja 1982 r. o szczególnych uprawnieniach kombatantów /Dz.U. nr 16 poz. 122 ze zm./, w tym zwłaszcza przepisu art. 9 ust. 4. Przepis ten bowiem wyraźnie stanowił, iż związek zranień. kontuzji bądź innych obrażeń lub chorób związanych z pobytem w hitlerowskim obozie koncentracyjnym lub więzieniu, a także związek inwalidztwa z pobytem w takim obozie lub więzieniu, ustala komisja lekarska do spraw inwalidztwa, w skład której wchodzi także lekarz przedstawiciel Związku Bojowników o wolność i Demokrację.

Przedstawione wyżej stanowisko Sądu Najwyższego utraciło swą aktualność w stosunku do nie będących żołnierzami w rozumieniu ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych kombatantów i innych osób objętych powołaną wyżej ustawą o szczególnych uprawnieniach kombatantów, ponieważ ta ustawa w całości utraciła moc z dniem 1 stycznia 1991 r. /art. 33 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach (...)/. Przepis art. 12 zawarty w rozdziale 3 aktualnie obowiązującej ustawy o kombatantach zatytułowanym "Uprawnienia emerytalne", stanowi w ust. 1 o przysługiwaniu kombatantom będącym inwalidami wojennymi lub wojskowymi oraz pozostałym po nich członkom rodzin, świadczeń pieniężnych i innych uprawnień przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Świadczenia te i inne uprawnienia przewidziane w tych przepisach zostały również przyznane na zasadach w nich określonych osobom, które zostały zaliczone do jednej z grup inwalidów wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w miejscach, o których mowa w art. 3 i 4 ust. 1 ustawy, a także członkom rodzin pozostałym po takich osobach pobierających w chwili śmierci rentę z tytułu inwalidztwa ust. 2 ustawy wskazując jednak w ust. 4 samoistnie i bez odesłania do trybu postępowania wynikającego z przepisów innego aktu prawnego w szczególności ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych że związek zranień, kontuzji bądź innych obrażeń lub chorób z pobytem w miejscach, o których mowa w art. 3 i 4 ust. 9, a także związek inwalidztwa z takim pobytem ustala komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia. Skoro przepis ten nie stanowi, aby w składzie komisji konieczny był udział lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów Wojennych RP, czy też innego związku zrzeszającego kombatantów lub osoby represjonowane inaczej niż art. 57 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych oraz art. 9 ust. 4 uchylonej ustawy z 26 maja 1982 r.

To odmienne stanowisko zajęte w uzasadnieniu wyroku w sprawie II URN 50/95 dotyczącego osoby, ubiegającej się o świadczenie z tytułu pobytu w obozie, nie może być uznane za zasadne.

W ślad za uzasadnieniem uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 października 1997 r., III ZP 8/97 /OSNAPU 1998 nr 2 poz. 50/ należy powtórzyć nadto, że ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach są aktami prawnymi równorzędnymi, z tym iż przepisy ustawy o kombatantach są późniejsze i pod względem podmiotowym mają charakter przepisów ogólnych /odnoszą się do wszystkich osób w niej wymienionych/, natomiast przepisy ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojennych mają charakter przepisów szczególnych /odnoszą się tylko do inwalidów wojennych i wojskowych/. Wobec więc takiego charakteru obu tych aktów prawnych, stosowanie zasad postępowania przewidzianych w ustawie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych do postępowania w sprawach osób represjonowanych ubiegających się o świadczenie na podstawie ustawy o kombatantach, byłoby uzasadnione tylko na podstawie wyraźnego przepisu taką sytuację przewidującego.

Upoważnia to do zajęcia stanowiska, że jeżeli przedmiotem sprawy jest uprawnienie osoby represjonowanej w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach do renty inwalidzkiej na podstawie art. 12 ust. 2 tej ustawy, a tylko tej kategorii osób dotyczy pytanie, to oceny istnienia inwalidztwa i jego związku z pobytem w miejscach, o których mowa w art. 4 ust. 1 ustawy, dokonywała komisja lekarska do spraw inwalidztwa i zatrudnienia bez udziału lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów Wojennych RP.

Przedstawiając powyższe pamiętać również należy o istotnej zmianie stanu prawnego w zakresie rent z tytułu inwalidztwa oraz zasad orzekania o inwalidztwie, związanej z wejściem w życie od 1 września 1997 r. ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym /Dz.U. nr 100 poz. 461/. Ustawa ta wprowadzając rozdział 5 w dziale I ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 267 ze zm./ w nowym brzmieniu, zastąpiła pojęcie inwalidztwa pojęciem niezdolności do pracy, wskazując, że oceny niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń społecznych. W myśl art. 10 ust. 3 tej ustawy ilekroć, między innymi, w przepisach regulujących sprawy zaopatrzenia inwalidów wojskowych objętych przepisami o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych jest mowa o rencie inwalidzkiej, należy przez to rozumieć rentę z tytułu niezdolności do pracy, a w ust. 4 stwierdza się, iż ilekroć w wymienionych przepisach jest mowa o komisjach lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia należy przez to rozumieć odpowiednio lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Ten sposób orzekania o niezdolności do pracy jest aktualny na tle obecnie obowiązującej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./ art. 14 ust. 1.

W rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do pracy do celów rentowych /Dz.U. nr 99 poz. 612/ par. 1 ust. 1 stanowi, że orzekanie o niezdolności do pracy osób ubiegających się między innymi o świadczenia przysługujące na podstawie przepisów o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych, należy do zadań lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który przy orzekaniu w takich sprawach jest związany orzeczeniem wojskowej komisji lekarskiej w zakresie związku zranień, kontuzji i innych obrażeń lub chorób z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojenny ze służbą wojskową albo przymusowym zatrudnieniem żołnierzy zastępczej służby wojskowej oraz związku śmierci żołnierza z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych albo ze służbą wojskową oraz związku śmierci ze służbą wojskową żołnierza zwolnionego ze służby, jeżeli śmierć nastąpiła w wojskowym zakładzie leczniczym / par. 8 pkt 1 lit. "a i b" rozporządzenia/. Nic nie stoi natomiast na przeszkodzie, aby przed wydaniem orzeczenia o niezdolności do pracy osoby represjonowanej ubiegającej się o rentę, lekarz orzecznik zwrócił się o konsultację lub zlecił uzupełnienie dokumentacji o opinię lekarza konsultanta, także lekarza przedstawiciela Związku Inwalidów wojennych RP /par. 3 ust. 3 rozporządzenia/, jednakże samo orzeczenie należy jednoosobowo do lekarza orzecznika, nad którego działalnością bezpośrednio nadzór sprawuje główny lekarz orzecznik Oddziału Zakładu Ubezpieczeń społecznych.

Podkreślić należy, że mimo kilkakrotnych nowelizacji ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach (....). ustawodawca nie dokonał zmiany przywracającej udział lekarza przedstawiciela jakiegokolwiek związku reprezentującego przy orzekaniu o inwalidztwie /obecnie niezdolności do pracy/ kombatantów i osób represjonowanych. Z tych względów podjęto uchwałę jak w sentencji.