Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1873/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-01-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, 77 par. 1, 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie NSA Andrzej Jurkiewicz (spr.) del. NSA Roman Ciąglewicz Protokolant asystent sędziego Iwona Rzucidło-Grochowska po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2014r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 marca 2012 r. sygn. akt II SA/Łd 137/12 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 27 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 137/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, w sprawie ze skargi J.P., uchylił zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...] października 2011 r.

Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku J.P. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2011 r.

W uzasadnieniu Kierownik Urzędu wskazał, iż decyzją z dnia [...] października 2011 r. odmówiono stronie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Strona nie zgadzając się z ww. rozstrzygnięciem w ustawowym terminie złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Po ponownym rozpoznaniu sprawy – biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego – Kierownik Urzędu uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ wskazał, iż przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W ocenie organu, aby dana osoba mogła uzyskać świadczenie muszą zostać spełnione następujące przesłanki: 1/ osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945 oraz 2/ praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Zdaniem organu z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż rodzina zainteresowanej w październiku 1941 r. została wysiedlona z rodzinnej miejscowości A. do miejscowości O., gdzie w dniu [...] maja 1942 r. urodziła się wnioskodawczyni. Na potwierdzenie faktu wysiedlenia zainteresowana przedłożyła ankietę kierowaną przez jej matkę do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych oraz pismo z Archiwum Państwowego w Łodzi, w którym wskazano, iż ludność gminy M. została wysiedlona do innych powiatów, bądź wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec. Ponadto zainteresowana przedłożyła odpis skrócony aktu urodzenia potwierdzający urodzenie wnioskodawczyni w O.

Za udowodniony organ uznał fakt wysiedlenia rodziny strony do O. Bezspornie ojciec strony był zobligowany do podjęcia pracy w miejscu wysiedlenia w celu zapewnienia egzystencji rodzinie. Jednak, w ocenie organu, brak jest jakichkolwiek dowodów wskazujących na fakt, że rodzice strony zostali wywiezieni do O. w celu wykonywania pracy przymusowej. Celem tego wysiedlenia było wysiedlenie mieszkańców A. i okolicznych miejscowości pod budowę poligonu. Z kolei przymus wykonywania pracy przez ojca strony podyktowany był względami ekonomicznymi, nie stanowił zaś przejawu realizacji polityki gospodarczej III Rzeszy podczas II Wojny Światowej, polegającej na posługiwaniu się pracą niewolniczą wykonywaną przez ludność podbitych krajów, w tym przez obywateli polskich deportowanych do pracy przymusowej.

W ocenie organu uprawniony jest wniosek, iż rodzina wnioskodawczyni nie została wywieziona do pracy przymusowej ani osadzona w obozie pracy, innymi słowy deportowana w celu świadczenia pracy niewolniczej na rzecz okupanta niemieckiego. Represja w postaci wysiedlenia (przymusowej zmiany miejsca zamieszkania) ludności polskiej z ziem Rzeczypospolitej włączonych do III Rzeszy, nie stanowi represji, o której mowa w art. 2 pkt 2 wyżej przywołanej ustawy, to jest deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła J.P. wskazując, że organ nie ma podstaw faktycznych ani prawnych do odmowy przyznania świadczenia.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w treści zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, że wniesiona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, że materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011 r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Dalej podniósł, że istotne jest, iż nowelizacja ustawy w zakresie ust. 2 pkt 2 podyktowana była wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734, z dnia 23 grudnia 2009 r.). Trybunał rozstrzygnął bowiem, iż przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomijał przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, był niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Nadto Sąd wyjaśnił, że aktualne brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 przedmiotowej ustawy nie pozostawia wątpliwości co do przesłanek warunkujących przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Przepis ten nie zawiera cenzury odległości pomiędzy miejscowością, w której zamieszkiwała rodzina wnioskodawczyni przed okupacją, a miejscowością, do której nastąpiło wysiedlenie. Na okoliczność tę zwracał uwagę już Trybunał Konstytucyjny podkreślając, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwania z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu istotne w niniejszej sprawie jest także to, że przywołany przepis art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy nie wprowadza ograniczenia co do wieku osoby, która została poddana represji. I zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych uprawnienie do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie przysługuje nie tylko osobom, które w związku z deportacją wykonywały pracę przymusową, ale również uprawnienie to przysługuje w stosunku do dzieci wywiezionych wraz z rodzicami na roboty przymusowe, a także dzieci urodzonych podczas pobytu na deportacji swoich rodziców.

Dokonując wykładni pojęcia "deportacji" Sąd wskazał, że należy przez nie rozumieć przymusowe wywiezienie, "wyrwanie" i odizolowanie od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji związany był z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W tym czasie dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich, nie mogła odwiedzać domu rodzinnego, znajomych, przyjaciół. Trybunał wskazywał, iż nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie – zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała, jak funkcjonowała na co dzień). Odnosząc się natomiast do pojęcia przymusowości pracy Trybunał Konstytucyjny odwoływał się do potrzeby wskazania charakteru wykonywanej pracy na deportacji, określenia czy praca została podjęta z własnej woli, czy stronie pozostawiono wybór co do rodzaju wykonywanych zajęć, czy za pracę strona otrzymywała wynagrodzenie, czy innego rodzaju ekwiwalent.

Powyższe wskazania – odnoszące się do rozumienia pojęć mających kapitalne znaczenie dla możliwości prawidłowej oceny wniosku skarżącej – wydają się niezbędne, bowiem organ zupełnie zaniechał w uzasadnieniu wydanej decyzji wyjaśnienia tego jaką treść znaczeniową nadał pojęciu "deportacji do pracy przymusowej". W miejsce tych rozważań organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przeciwstawił pojęciu "deportacji do pracy przymusowej" pojęcie "wysiedlenia ze względu na utworzenie poligonu" wskazując, iż celem wysiedlenia rodziny skarżącej było utworzenie poligonu, a tym samym celem tym nie było skierowanie do pracy przymusowej. Wydaje się, iż w ocenie organu taka konkluzja jest wystarczająca do tego aby uznać, że skarżąca nie podlegała represji, o jakim mówi omawiana ustawa.

Takiego stanowiska organu Sąd nie podzielił uważając, iż na gruncie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a omawianej ustawy, w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011 r., deportacja (wywiezienie) z miejsca dotychczasowego zamieszkania, jeśli tylko połączona była z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej – przy zastrzeżeniu określonego terytorium i czasu jej wykonywania – wyczerpuje pojęcie represji uzasadniające przyznanie świadczenia pieniężnego na gruncie omawianej ustawy. Tym samym, w ocenie Sądu, bez większej doniosłości jest ustalenie organu, iż rodzina skarżącej została wysiedlona z rodzinnej miejscowości ze względu na utworzenie na tym terytorium poligonu wojskowego.

Posługując się metodologią, którą zastosował organ należałoby stanąć na stanowisku, iż wszyscy wysiedleni z uwagi na utworzenie poligonu nie mogliby uzyskać uprawnienia do świadczenia pieniężnego bowiem celem ich wywiezienia z miejsca zamieszkania była chęć zbudowania na tym terenie poligonu, a przecież wielu spośród wówczas wysiedlonych zostało wywiezionych poza granice państwa Polskiego na tereny okupowane przez III Rzeszę i tam wykonywało na rzecz okupanta pracę przymusową. Skoro wobec tych osób Urząd nie posługiwał się kryterium "celu wysiedlenia" to niezrozumiałe jest dlaczego po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego domaga się spełnienia przesłanki "celu deportacji do pracy przymusowej".

W ocenie Sądu lektura dokumentów zgromadzonych w aktach niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające bez poszanowania powyższych zasad. W toku tego postępowania został przeprowadzony dowód z przesłuchania strony. W czasie przeprowadzania tego dowodu pojawiło się pytanie o "wysiedlenie" z miejsca zamieszkania. Na to pytanie skarżąca udzieliła twierdzącej odpowiedzi. W oparciu o powyższy dowód organ ustalił, iż rodzina skarżącej była co prawda "wysiedlona", ale pojęcie to nie jest tożsame z pojęciem deportacji (wywiezienia), o którym mówi ustawa. W takiej sytuacji pojawia się wątpliwość w jakim celu organ zapytał skarżącą o "wysiedlenie", skoro tym pojęciem nie posługuje się ustawa. Jeżeli jednak pojęciu temu w uzasadnieniu wydanej decyzji organ nadał znaczenie rozbieżne z pojęciem wywiezienia, a wręcz w pewnym zakresie przeciwstawne (wysiedlenie z miejsca zamieszkania uniemożliwia deportację do pracy przymusowej), to uzasadniony jest zarzut naruszenia zasad z art. 8 i 9 K.p.a. W ocenie Sądu organ pominął wiele okoliczności, a w szczególności nie dążył do ustalenia jaki charakter miała praca wykonywana przez ojca skarżącej, od kiedy była ona wykonywana, czy stało się to bezpośrednio po zamieszkaniu w nowym miejscu czy też jakiś czas później, czy skierowanie do pracy pozostawało w związku z faktem wywiezienia z poprzedniego miejsca zamieszkania, czy też wynikało z innych przyczyn. Pomimo braku jakichkolwiek ustaleń w tym zakresie organ w uzasadnieniu decyzji wskazał, że "nie ulega (...) wątpliwości, iż ojciec strony był zobligowany do podjęcia pracy w miejscu wysiedlenia w celu zapewnienia egzystencji rodzinie". W innym zaś miejscu organ podał: "z kolei przymus wykonywania pracy przez ojca strony podyktowany był względami ekonomicznymi, nie stanowi zaś przejawu realizacji polityki gospodarczej III Rzeszy (...)". W takiej sytuacji zasadny jest zarzut skargi, iż w tym zakresie mamy do czynienia z zupełnie dowolna oceną tego materiału dowodowego, który organ zgromadził w toku postępowania. Ocena ta dotyczy okoliczności o istotnym znaczeniu dla niniejszej sprawy, a zatem powyższa wadliwość nie może pozostać bez wpływu na ocenę legalności zaskarżonej decyzji.

Reasumując Sąd podniósł, że w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe. Dlatego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a.", Sąd uchylił zarówno decyzję zaskarżoną, jak i decyzję ją poprzedzającą.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiódł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, zaskarżając go w całości i zarzucając mu:

I. na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, tj.:

art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określone przez ustawodawcę w ww. ustawie z dnia 31 marca 1996 r.;

II. na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 K.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem, zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem obu decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy.

Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od skarżącej na rzecz organu kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

W uzasadnieniu organ wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, iż represją, jakiej doznała strona skarżąca był zabór mienia dokonany przez okupanta, brak jest natomiast dowodów na skierowanie skarżącej do pracy przymusowej. Skarżąca zmieniła miejsce zamieszkania wraz z rodziną, jednakże nie została deportowana do pracy przymusowej. Ustawa o świadczeniu pieniężnym nie przewiduje możliwości przyznania świadczenia z tytułu zmiany miejsca zamieszkania w okresie okupacji, lecz jedynie z tytułu deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej. Tym samym Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prawidłowo ocenił zebrany materiał dowodowy z uwzględnieniem zasad postępowania określonych w art. 7, 77 § 1 oraz 80 K.p.a. Nadto organ wskazał na szczególnie istotny, jego zdaniem, zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 80 K.p.a. W ocenie organu, wbrew twierdzeniom Sądu, przy wydaniu kontrolowanej decyzji organ nie dopuścił się naruszenia art. 80 K.p.a., albowiem przyjęcie przez ustawodawcę koncepcji oparcia postępowania dowodowego na zasadzie swobodnej oceny dowodów uzasadnia to, by organ przy ustaleniu prawdy na podstawie materiału dowodowego nie był skrępowany żadnymi przepisami co do wartości poszczególnych rodzajów dowodów i mógł swobodnie, tj. zgodnie z własną oceną wyników postępowania dowodowego w danej sprawie ustalić stan faktyczny. W niniejszej sprawie organ wyjaśnił dlaczego odmawia bądź przyznaje niektórym dowodom przymiot prawdziwości bądź istotności. Organ przedstawił swój wywód zgodnie z zasadami logiki w oparciu o art. 80 K.p.a.

W ocenie organu żaden dowód zgromadzony w postępowaniu nie wskazuje na fakt, że rodzina skarżącej została skierowana do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta. Organ nie kwestionuje samego faktu zatrudnienia ojca zainteresowanej. Jedynie ocena stanu faktycznego polegającego na wykonywaniu pracy zarobkowej przez opiekuna wnioskodawczyni nie może skutkować, w świetle powołanego ustawodawstwa, przyznaniem zainteresowanej świadczenia za pracę przymusową na rzecz okupanta. Organ wskazał także, że kluczowym w niniejszej sprawie jest fakt, iż skarżąca nie została deportowana w celu wykonywania pracy przymusowej.

Dalej organ podniósł, że Trybunał Konstytucyjny nie kwestionował zgodności z Konstytucją art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim przepis ten uzależnia przyznanie świadczenia jedynie osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę. Obowiązek pracy, aby uprawniał do przyznania świadczenia w rozumieniu ustawy musi być połączony z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji jest niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem, nieznajomość języka, brak solidarności rodzinnej, czy sąsiedzkiej, znacznie utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi. Tymczasem skarżąca została przesiedlona wraz z rodziną i pozostawała w stałym z nią kontakcie. Tak więc w oparciu o wytyczne Trybunału Konstytucyjnego Sąd w skarżonym orzeczeniu niewłaściwie uznał, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych naruszył przepisy postępowania administracyjnego wskazując, że strona postępowania administracyjnego nie doznała represji w rozumieniu ustawy.

Nadto, zdaniem organu, nie można podzielić oceny, iż zmiana miejsca zamieszkania rodziny skarżącej miała charakter deportacji do pracy przymusowej. Doznanej przez skarżącą represji nie można utożsamiać z deportacją o jakiej mowa w powołanym przepisie art. 2 pkt 2 ustawy. Przepis ten za represję uzasadniającą przyznanie świadczenia pieniężnego uznaje deportację do pracy przymusowej, a więc do zaistnienia tej przesłanki konieczne jest nie tylko przymusowe opuszczenie miejsca zamieszkania, ale również bezpośredni związek tej okoliczności ze skierowaniem do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy lub ZSRR.

Na poparcie swoich tez organ przytoczył szereg orzeczeń sądów administracyjnych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżąca wniosła o jej oddalenie jako niezasadnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie żadna z enumeratywnie wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zaistniała. Sprawa podlega zatem rozpoznaniu w granicach zakreślonych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Natomiast rozpoznawana w tych granicach skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie, albowiem jej zarzuty pozostają, w okolicznościach niniejszej sprawy nieusprawiedliwione.

Nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów z naruszeniem art. 7, 8, 9, 77 § 1 i 80 K.p.a., a w konsekwencji z obrazą art. 1 ust. 1 i art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich wydał zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] października 2011 r. Zatem skoro nie przeprowadzono prawidłowego postępowania administracyjnego w tej sprawie, to zasadnie Sąd pierwszej instancji zastosował konstrukcję prawną z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 wskazanej wyżej ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie; świadczenie przysługuje wyłącznie osobom, które nie mają ustalonego prawa do dodatku: 1) kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, 2) za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów. W dacie orzekania przez Kierownika Urzędu o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego skarżącej art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich definiował represję jako: "1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach". Świadczenie to przysługuje za każdy miesiąc pracy przymusowej, maksymalnie za 20 miesięcy (art. 3 przedmiotowej ustawy). Uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji (art. 4 ust. 1 tej ustawy). W zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisy K.p.a. (art. 4 ust. 4 przedmiotowej ustawy). Nie ulega wątpliwości, że świadczenie przyznawane w tym trybie nie jest uzależnione od aktualnej sytuacji zdrowotnej czy materialnej wnioskodawcy, nie jest ono zadośćuczynieniem za wszelkie szkody i krzywdy, jakie obywatele polscy doznali w wyniku II wojny światowej. Wynika to chociażby z uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998r., sygn. akt OPS 5/98 (ONSA nr 1/1999, poz. 1).

Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia prawa materialnego dotyczący błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy, w której zapadły uchylone przez Sąd pierwszej instancji decyzje W konsekwencji oznaczać to będzie, że najpierw ocenić trzeba trafność zarzutu naruszenia przepisów postępowania, w szczególności rozważyć, czy zasadny jest zarzut zakwestionowania ustaleń faktycznych organu i oceny zebranego materiału dowodowego, na którym oparto wyrok skarżony kasacyjnie.

Przede wszystkim, na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone. Wbrew twierdzeniom organu, nie sposób uznać, że organ zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy konieczny dla załatwienia sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny podziela w tym zakresie stanowisko Sądu pierwszej instancji, co już wyżej zauważono.

Nie ulega wątpliwości, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji wskazuje na stanowisko organu, że rodzice strony zostali wysiedleni z rodzinnej miejscowości A. do miejscowości O. (gdzie urodziła się skarżąca), nie w celu wykonywania pracy przymusowej, lecz celem wysiedlenia była budowa poligonu. Z kolei przyjęto bez pogłębionej analizy, że przymus wykonywania pracy przez ojca strony w tej miejscowości podyktowany był względami ekonomicznymi. Jednakże, jak zasadnie zaznaczył Sąd pierwszej instancji, organ przede wszystkim w swych rozważaniach w zaskarżonej decyzji przeciwstawił pojęciu "deportacji do pracy przymusowej" pojęcie "wysiedlenia ze względu na utworzenie poligonu" wskazując, iż celem wysiedlenia rodziny skarżącej było utworzenie poligonu, a tym samym celem tym nie było skierowanie do pracy przymusowej. Taka konkluzja organu w żadnym wypadku nie uzasadniała wydania decyzji odmownej i konstatacji organu, iż skarżąca nie podlegała represji, o jakim mówi omawiana ustawa.

To, że opuszczenie miejsca stałego pobytu przez obywateli Polski, podyktowane było w pierwszej kolejności budową przez Niemców poligonu wojskowego, a nie – jak to było zazwyczaj w przypadku omawianej formy represji – chęcią dostarczenia III Rzeszy niewolniczej siły roboczej, nie pozbawia samo przez się tego – niedobrowolnego przecież – przesiedlenia, cech wywiezienia do pracy przymusowej. O tym decydować mogą warunki, w jakich przebiegał pobyt w miejscu, do którego przesiedlono mieszkańców terenu zajętego przez poligon. Tej przesłanki niniejszego świadczenia jednak nie wyjaśniono w ramach przedmiotowego postępowania.

Jak jednolicie podkreśla się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ustawową cechą istotną (relewantną) decydującą o przyznaniu świadczenia z tytułu represji, jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej (zob. m. in. wyrok NSA z dnia 16 lutego 2012 r., sygn. akt II OSK 1256/11, LEX nr 1145558). Przyznanie świadczenia na powyższej podstawie jest możliwe wyłącznie po spełnieniu wszystkich przesłanek z przywołanej normy prawnej. Kontynuując tę myśl, dla zastosowania powyższego przepisu nie jest wystarczające, że strona została wysiedlona, ani fakt, że strona pracowała na skutek nakazu pracy.

Oczywiście to na stronie ciąży obowiązek przedstawienia dokumentów mających potwierdzić okoliczności, z których strona wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne. Nie oznacza to jednak, że organ w takiej sytuacji zwolniony jest z wynikających z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego obowiązków w zakresie rzetelnego i dokładnego prowadzenia postępowania dowodowego. To organ jest niejako "gospodarzem" postępowania, dysponuje fachową wiedzą w tym zakresie i powinien dbać o zachowanie zasad tego postępowania, bowiem takie obowiązki nakładają na niego przepisy ustawy, przede wszystkim art. 7 i art. 8 K.p.a. Organ tych warunków nie spełnił, a przeprowadzone postępowanie dowodowe było niepełne. Jak bowiem trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, organ nie dostrzegł potrzeby podjęcia czynności zmierzających do wyjaśnienia nieścisłości wynikających ze złożonego przez stronę oświadczenia i w ramach przesłuchania, które nie było wyczerpujące, nie ustalił okoliczności dot. w szczególności charakteru pracy ojca skarżącej w miejscowości O., od kiedy był ona wykonywana, czy stało się to bezpośrednio po zamieszkaniu w nowym miejscu czy też jakiś czas później, czy skierowanie do pracy pozostawało w związku z wywiezieniem z poprzedniego miejsca zamieszkania czy też wynikało z innych przyczyn. Nie wyjaśniając powyższych kwestii organ nie ustalił czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej.

Uchybienia te niewątpliwie stanowią o naruszeniu zasad postępowania, o których stanowi art. 7, 8, 9 oraz art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

Ponadto podkreślić należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi nie przesądził kwestii zasadności przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia. Zarzuty stawiane przez Sąd pierwszej instancji decyzjom Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych są zarzutami o charakterze procesowym, dotyczącymi przede wszystkim oceny materiału dowodowego. Zaskarżona decyzja organu nie pozwala jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy praca przymusowa skarżącej odbywała się w warunkach represji, przy uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. Stąd też nie można skutecznie postawić Sądowi pierwszej instancji zarzutu błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Przeciwnie, wykładnia tego przepisu przedstawiona przez Sąd pierwszej instancji jest prawidłowa i uwzględnia zarówno brzmienie cytowanego przepisu, jak i rozważania zawarte we wskazanym wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego – patrz str. 10 uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Oczywistym jest, że każda sprawa administracyjna powinna być traktowana indywidualnie, stąd żeby uniknąć zarzutów w tym zakresie konieczne jest między innymi zebranie, a w dalszej kolejności dokonanie przez organ pełnej i rzetelnej oceny tak zgromadzonego materiału dowodowego, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, a następnie przedstawienie tej oceny w uzasadnieniu decyzji. W tej sprawie, co już wyżej zasygnalizowano, nie zebrano pełnego materiału dowodowego, zaś wydane decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w takich okolicznościach zostały prawidłowo uchylenie przez Sąd pierwszej instancji.

Dotychczasowe rozważania wskazują na niezasadność wniesionej przez organ administracji skargi kasacyjnej.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.