Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 561/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2018-10-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 par 1, art. 107 par 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 16 października 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Janusz Nowacki Asesor WSA Małgorzata Kowalska Protokolant sekretarz sądowy Blanka Kuźniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 października 2018 roku sprawy ze skargi Ł. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia [...] nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., pz. 1778), dalej u.s.u.s., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia Ł. K. należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 57 244,77 zł.

Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i prawne.

W dniu 29 listopada 2017 r. Ł. K. złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek wobec ZUS. W uzasadnieniu wniosku podał, że aktualnie jest osobą bezrobotną, nie posiada żadnego majątku i pozostaje na utrzymaniu rodziców (matka otrzymuje dochód z tytułu renty inwalidzkiej, a źródłem dochodu ojca jest świadczenie emerytalne). Wskazał, że prowadził działalność gospodarczą od dnia 27 kwietnia 2007 r. do dnia 2 sierpnia 2016 r. Podczas prowadzonej przez 9 lat działalności gospodarczej tylko trzykrotnie uzyskał przychód. Wyjaśnił, że podczas prowadzenia działalności gospodarczej nie wzbogacił się, nie korzystał ze świadczeń publicznej opieki zdrowotnej. Wniósł o pozytywne rozpatrzenie wniosku.

Decyzją z dnia [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia Ł. K. należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 57 244,77 zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że skarżący prowadząc działalność gospodarczą w okresie od dnia 27 kwietnia 2007 r. do dnia 2 sierpnia 2016 r. nie wywiązywał się z obowiązku opłacania należnych składek wobec ZUS.

Odwołując się do treści art. 28 ust. 3 u.s.u.s. organ wskazał, że w stosunku do skarżącego nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z powyższym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zostały spełnione. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s., ponieważ kwota zadłużenia jest wyższa, niż kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s w zaistniałej sytuacji również nie ma zastosowania. Postępowanie egzekucyjne nie zostało jeszcze wszczęte, co oznacza, że nie można stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s, zaistniały w rozpatrywanym przypadku.

Odnosząc się z kolei do kwestii umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365) organ wskazał, że przepisy te zobowiązują płatnika do wykazania, że ze względu na sytuację rodzinną i stan majątkowy nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Do sytuacji takich § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia w szczególności zalicza przypadki:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2. poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W rozpatrywanej sprawie, przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 cyt. rozporządzenia nie ma zastosowania, ponieważ skarżący zlikwidował prowadzoną działalność gospodarczą. W toku prowadzonego postępowania strona nie przedstawiła również żadnych dokumentów, które potwierdziłyby okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Skarżący mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami, którzy uzyskują dochody. Oznacza to przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia nie została spełniona. Jako natomiast podmiot prowadzący działalność gospodarczą był zobowiązany do opłacania należnych składek w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Oznacza to, że każdy płatnik składek, bez wezwania Zakładu, powinien w ustawowym terminie regulować należne składki. Uchybienie powyższemu obowiązkowi skutkuje powstaniem zadłużenia. Jeżeli pomimo różnych trudności skarżący decydował się na to, by dalej prowadzić działalność to powinien być świadomy, że w konsekwencji powstałe z tego tytułu zadłużenia będą narastały. Opłacenie składek w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej jest ustawowym obowiązkiem płatnika, a brak możliwości ich zapłaty nie daje podstaw do umorzenia należności.

Organ stwierdził, że argumentacja skarżącego, że w czasie prowadzenia działalności, tylko trzykrotnie odnotował przychód, nie jest podstawą do umorzenia należności z tytułu składek. Zgodnie z zasadami racjonalnego prowadzenia działalności gospodarczej, rozpoczęcie wszelkich działań powinno być poprzedzone planem finansowym opartym na wnikliwej analizie rynku w danej branży oraz możliwościach finansowych osoby podejmującej działalność. Ponadto zgodnie z ustawą o swobodzie działalności gospodarczej, działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły. Zarobkowy charakter działalności gospodarczej oznacza, że jest to działalność obliczona na osiąganie zysku. Nastawienie na zysk nie musi oznaczać, że zysk ten rzeczywiście się osiąga. Ponoszenie okresowych strat z działalności stanowi element zwykłego ryzyka gospodarczego i nie mieści się w katalogu przesłanek do umorzenia należności. Działalność zarobkowa może nie przynosić zysku, a nawet powodować straty, a mimo to pozostaje działalnością zarobkową.

Zakład rozważył na podstawie posiadanych informacji możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiłaby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). W ocenie Zakładu sytuacja taka nie wystąpiła w rozpatrywanym przypadku. Problemy finansowe niewątpliwie mogą być dodatkowym utrudnieniem w codziennej egzystencji jednak nie stanowi to okoliczności uzasadniającej umorzenie należności. Skarżący nie przedstawił dokumentacji medycznej, z której wynikałoby, że z powodu stanu zdrowia lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny nie mógł pozyskiwać dochodów niezbędnych do opłacenia należności. Jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, co oznacza, że jest osobą czynną zawodowo, a okoliczność, że aktualnie nie osiąga dochodu nie jest podstawą do umorzenia należności z tytułu składek. Zakład nie może ponosić odpowiedzialności za trudną sytuację na rynku pracy.

Od powyższej decyzji Ł. K. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że nie posiada majątku, z którego można wyegzekwować powstałe zadłużenie. Podał, że pozostaje na utrzymaniu rodziców, nie posiada żadnych nieruchomości, majątku ruchomego oraz oszczędności, co powoduje, że w jego przypadku zachodzi stan całkowitej nieściągalności uzasadniający umorzenie należności z tytułu składek.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymując zaskarżoną decyzję w mocy wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., należności z tytułu składek, mogą być umorzone przez Zakład tylko w przypadku całkowitej nieściągalności. Nieściągalność należności została zdefiniowana w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s i zachodzi w przypadku, gdy:

1.dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt l ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe,

3. nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r.- Ordynacja podatkowa,

4. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a. wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 4b. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym,

5. naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6. jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W toku prowadzonego postępowania ustalono, że w stosunku do strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, co oznacza, że przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s., nie zostały spełnione. Z przyczyn oczywistych nie ma zastosowania w sprawie art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Nie można także stwierdzić, aby okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s., zaistniały w rozpatrywanym przypadku, ponieważ nie zostało jeszcze wszczęte postępowanie egzekucyjne. Przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania, ponieważ odnosi się do zadłużenia niższego od kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym (11,60 zł). Sytuacja taka nie ma miejsca w niniejszym przypadku.

Organ odwoławczy wskazał, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności, jeśli stwierdzi, że z powodu sytuacji rodzinnej i stanu majątkowego dłużnik nie może opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Umorzeniem można objąć należności z tytułu składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Możliwość ta wynika z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i wydanym na tej podstawie rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365). Do szczególnych sytuacji określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia zalicza się przypadki:

1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego

rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2. strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3. przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad

przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W ocenie Zakładu dokumentacja zgromadzona w aktach sprawy nie wskazuje, że zadłużenie wobec ZUS powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych wywołanych przez czynniki zewnętrzne, których nie można było przewidzieć ani klęski żywiołowej, natomiast było wynikiem nieopłacenia w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. W związku z powyższym przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma zastosowania.

Analizując natomiast sytuację materialną, w odniesieniu do § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, Zakład stwierdził, że wskazane w powyższym przepisie przesłanki nie zostały spełnione. Z zebranych w sprawie dokumentów wynika, że aktualnie skarżący nie osiąga dochodów. Jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Brak jest informacji, aby istniały przeciwskazania zdrowotne do wykonywania przez skarżącego pracy zarobkowej. Okoliczność, że skarżący jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotne oznacza, że jest gotowy do podjęcia zatrudnienia. Zakład nie kwestionuje i nie bagatelizuje sytuacji finansowej skarżącego, jednak powołany argument, nie może stanowić przesłanki uzasadniającej umorzenie należności. Brak również potwierdzenia, że przewlekła choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny uniemożliwia skarżącemu uzyskiwanie dochodu.

Reasumując organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność składek oraz nie zachodzą szczególne okoliczności umorzenia w przypadku niestwierdzenia całkowitej nieściągalności. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku i wydanie decyzji o umorzeniu należności.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżący podtrzymując argumentację przedstawioną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dodatkowo wskazał, że ZUS wadliwie ocenił jego sytuację materialno – finansową. Podał, że nie posiada środków finansowych na spłatę zadłużenia. W jego przypadku zachodzi stan całkowitej nieściągalności, a ZUS nie uwzględnia jego aktualnych i realnych możliwości finansowych, tylko prognozy na przyszłość.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej jako "p.p.s.a."), decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. Nadto, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną decyzję sąd stwierdził, że w ustalonym stanie faktycznym skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z powodów innych niż wskazane w treści skargi, ponieważ zaskarżone rozstrzygnięcie, wydane zostało z naruszeniem prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ p.p.s.a.).

Z uwagi na fakt, że przedmiotem skargi jest ostateczna decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydana w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek wskazania wymaga, że podstawą umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne jest art. 28 ust. 1-3a u.s.u.s. Przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do umorzenia m.in. składek na ubezpieczenie zdrowotne i składek na Fundusz Pracy (art. 32 u.s.u.s.)

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a, przewidującego wyjątek od zasady. Wyjątek ten polega na tym, że pomimo braku całkowitej nieściągalności składek możliwe jest ich umorzenie w uzasadnionych przypadkach, przy czym taka możliwość dotyczy tylko składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek.

Kontroli sądowoadministracyjnej podlegają decyzje Zakładu przyznające świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmawiającej przyznania takiego świadczenia, a także od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne – bowiem, zgodnie z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., od tych decyzji przysługuje stronie prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Decyzje o których mowa w art. 83 ust. 4 u.s.u.s. są wydawane przez Zakład w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uprawnienie do działania w ramach uznania administracyjnego oznacza, że na gruncie analizowanego przypadku, do uznania organu pozostawiono stwierdzenie istnienia lub nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności, uzasadniających umorzenie zaległości lub odsetek, jak też zakres ewentualnego umorzenia. Natomiast, zadaniem sądu administracyjnego jest przede wszystkim ocena, czy organ rozstrzygając sprawę nie wykroczył poza zakres przyznanej mu przez ustawodawcę swobody orzekania oraz to, czy organ zachował określone prawem wymogi proceduralne.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność jego umorzenia z uwagi na bezprzedmiotowość.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 o.p.). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz – zgodnie z art. 31 u.s.u.s – znajdują również odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014 r., III AUa 697/13).

Niniejsza sprawa dotyczy wniosku o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy. Umorzenie zaległości z tytułu składek powoduje wygaśnięcie zobowiązania, w którym ono powstało (art. 59 § 1 pkt 8 o.p. w zw. z art. 31 u.s.u.s.). Zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją nie mogą być zatem przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. Innymi słowy, postępowanie w sprawie umorzenia zaległości z tytułu przedawnionych zobowiązań z tytułu składek jest bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a.). Obowiązkiem Zakładu jest więc przede wszystkim ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości, czy nie uległy przedawnieniu zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek, których miałoby dotyczyć wnioskowane przez zobowiązanego umorzenie zaległości.

Mając na uwadze, że w rozpatrywanej sprawie skarżący wniósł o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek za okres prowadzenia działalności gospodarczej tj. od 27 kwietnia 2007 r. do 2 sierpnia 2016 roku wyjaśnić należy, że w okresie ich powstania – zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Od 1 stycznia 2012 r. zmieniła się treść art. 24 u.s.u.s. Przepis ten został znowelizowany ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U.232.1378). Zgodnie z art. 11 ust. 1 tej ustawy przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. otrzymał brzmienie: "Należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6.". Stosownie zaś do art. 27 ust. 1 i 2 ustawy nowelizującej, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 41b ust. 1 ustawy wymienionej w art. 2 oraz w art. 24 ust. 4 ustawy wymienionej w art. 11, którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Jeżeli jednak przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu.

Podsumowując dotychczasowe rozważania stwierdzić należy, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez organ prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Kwestia ta ściśle jest więc związana z prawidłowym, wyczerpującym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, dotyczy zatem przestrzegania przez organ przepisów postępowania. Dopiero wyjaśnienie tej wstępnej kwestii pozwala organowi na dokonanie oceny, czy zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, czy opłacenie należności będących przedmiotem postępowania rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Z sentencji decyzji Zakładu z dnia 23 stycznia 2018 r. (I instancja )wynika, że dotyczy ona odmowy umorzenia zaległych składek za okres od listopada 2012r. do sierpnia 2016., gdy tymczasem składka za listopad 2012 r., co do zasady, przedawniała się w grudniu 2017 r. a za grudzień 2012 r. w styczniu 2018 r. Zaskarżona decyzja (II instancja) została wydana natomiast 5 kwietnia 2018 r. co nie pozostaje bez wpływu na ewentualne przedawnienie składek za kolejne miesiące tj. styczeń i luty 2013 r. Przy czym organ nie wykazał, że w sprawie zaistniały jakiekolwiek okoliczności przerywające lub zawieszające bieg terminu przedawnienia. Wprawdzie w toczącym się postępowaniu administracyjnym zobowiązany nie podnosił zarzutu przedawnienia należności składkowych, jednak w ocenie sądu konieczność poczynienia przez organ ustaleń w zakresie wymagalności należności objętych wnioskiem o umorzenie zachodzi niezależnie od tego, czy strona taki zarzut podnosi. Jeszcze raz należy podkreślić, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności, i przedstawione w uzasadnieniu decyzji.

W tym miejscu należy również podkreślić, że w prawie administracyjnym postępowanie wszczyna się z urzędu lub na wniosek strony. Wniosek jest czynnością dyspozytywną strony. Wniosek wiąże organ, który może działać jedynie w jego granicach. W rozstrzyganej sprawie postępowanie w sprawie umorzenia zaległości składkowych było postępowaniem wszczętym na wniosek strony. Zatem to żądanie skarżącego wyznaczało przedmiot i granice tego postępowania. Z akt sprawy nie wynika aby skarżący ograniczył swoje pierwotne żądanie i wniósł o umorzenie zaległości składkowych tylko za okres od listopada 2012 r. do sierpnia 2016 r. tj. okres objęty zaskarżoną decyzją. Jak to zostało wskazane powyżej w przypadku wszczęcia postępowania przez stronę to tylko strona określa przedmiot żądania. Organ administracji publicznej nie jest uprawniony do swobodnego interpretowania żądania strony. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie był zatem uprawniony do samodzielnego skorygowania zakresu żądania i rozpoznania wniosku tylko w części, tym bardziej, że z akt sprawy nie wynika, aby organ w innym postępowaniu rozpoznał wniosek skarżącego w pozostałym zakresie. Przy czym w uzasadnieniach decyzji organ jednoznacznie podkreśla, iż " Zakład ustalił, że od 27 kwietnia 2007 r. do 3 sierpnia 2016 r. prowadził Pan działalność gospodarczą. Zgodnie z przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zobowiązany był opłacać składki za każdy miesiąc. Z uwagi na to, że nie zostały opłacone należne składki powstało zadłużenie". Zatem wniosek skarżącego pokrywa się z ustaleniami organu odnośnie okresu którego dotyczy zadłużenie.

Wobec powyższego sąd stwierdza, że brak jest zatem załatwienia wniosku strony w zakresie składek za okres od kwietnia 2007 r. do października 2012r.

Reasumując należy stwierdzić, że organ nie rozpoznał wniosku skarżącego w całości i dodatkowo w uzasadnieniu decyzji, nie zamieścił żadnej informacji pozwalającej na jednoznaczne ustalenie istnienia i wymagalności składek objętych decyzją o odmowie umorzenia składek. Uniemożliwia to dokonanie pełnej sądowej kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie tego, czy przynajmniej część spornych należności, których dotyczy zaskarżona decyzja, w dacie wydawania aktu administracyjnego nie uległa przedawnieniu.

W świetle powyższego wymagane jest, aby organ przedstawił w tej mierze w uzasadnieniu rozstrzygnięcia stosowną analizę oraz załączył do akt administracyjnych niezbędną dokumentację. Konieczne jest ustalenie ewentualnych okresów zawieszenia czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa. Jak już podniesiono na wstępie tylko prawidłowe określenie kwoty należności pozwala na obiektywną ocenę możliwości ich wyegzekwowania lub dobrowolnej spłaty przez dłużnika.

Wymienione mankamenty zgromadzonego materiału dowodowego, rozstrzygnięcia i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności decyzji zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy.

W tym stanie rzeczy - na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. - należało orzec o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji jako wydanych z naruszeniem przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik postępowania, tj. przepisów art. 7, art. 8, art. 9, art. 11 oraz 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie i brak odniesienia się do kwestii należności objętych wnioskiem skarżącego o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek za okres od kwietnia 2007 roku do października 2012 r. i niewyjaśnienia, w kontekście przedawnienia, odmowy umorzenia składek za okres od listopada 2012 r. do lutego 2013 r.

Na podstawie przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a., sąd wskazuje, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy uwzględnią powyższą ocenę prawną.

W przypadku stwierdzenia, że w rozpatrywanej sprawie pozostały nieprzedawnione należności składkowe organ przeprowadzając postępowanie powinien jeszcze raz ustalić aktualną sytuację majątkową skarżącego, a w szczególności zbadać czy po zestawieniu wysokości uzyskiwanych przez skarżącego dochodów oraz ponoszonych stałych wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, jest on w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie wobec Zakładu bez niedostatku. Organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, ma bowiem obowiązek - zgodnie z art. 7 k.p.a. - wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny. Podkreślić wypada, że w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s., interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza nakreśloną art. 2a ust. 1 i 2 pkt 2 u.s.u.s. zasadę równego traktowania ubezpieczonych. Z drugiej strony wypada jednak zaznaczyć, że rygorystyczne pojmowanie tej zasady nie może doprowadzić do sytuacji, iż ulga określona w art. 28 ust. 3 i 3a u.s.u.s. nie będzie mieć wcale zastosowania. Przy takim rozumieniu tej zasady, wprowadzenie do ustawy tych przepisów i ich pozostawanie w porządku prawnym, przeczyłoby bowiem zasadzie racjonalnego ustawodawcy. Rozważenie zatem obu interesów, tj. słusznego interesu strony postępowania i interesu publicznego, znaleźć powinno wyraz w uzasadnieniu decyzji, tak aby umożliwić kontrolę instancyjną, a następnie ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym (por. wyrok NSA z dnia 25 lutego 2015 r. II GSK 193/14). W niniejszej sprawie na uwagę zasługuje fakt, że skarżący jest osobą bezrobotną i pozostaje na utrzymaniu schorowanych rodziców w podeszłym wieku. Fatycznie więc z uwagi na prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego, to na rodzicach skarżącego spoczywał więc będzie obowiązek uregulowania nieopłaconych składek. Za niezbędne Sąd uznaje natomiast wskazanie, że to na skarżącym ciąży obowiązek współpracy w gromadzeniu materiale dowodowego i przedstawienie informacji o aktualnym stanie rodzinnym i majątkowym. Sąd rozpoznający tę sprawę w pełni podziela prezentowane w orzecznictwie stanowisko, że w sytuacji, gdy przedmiotem postępowania jest umorzenie określonych należności na żądanie zobowiązanego, ciąży na nim obowiązek pełnej współpracy z organami i aktywnego udziału w sprawie. Rolą strony jest bowiem nie tylko negowanie stanowiska organu i zarzucanie mu braku wyjaśnienia wszystkich aspektów sprawy, ale także wskazywanie mu na etapie postępowania tych okoliczności, które według niej mogą mieć znaczenie dla sprawy, a które z oczywistych względów mogą być mu nieznane. Aby jednak organ mógł je poddać ocenie, muszą mu one być wskazane we właściwym czasie. W interesie skarżącego jest zatem dostarczenie pełnej dokumentacji potwierdzającej stanowisko, że nie jest on w stanie faktycznie spłacać istniejącego zadłużenie wobec Zakładu bez niedostatku dla niego i jego rodziny z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe.

d.j.