Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2205/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art 106 § 3, art. 141 § 4
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 2 pkt 19 lit c, art. 2 pkt 20 lit. c, art. 7 ust. 3, art. 20 ust. 1, art. 25 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2134
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 stycznia 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 1365/19 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2019 r. nr KOC/1025/Sw/19 w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 28 stycznia 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 1365/19 oddalił skargę M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 25 kwietnia 2019 r. nr KOC/1025/Sw/19 w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła M. W. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji:

1. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, to jest:

1. błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 19 lit. c i art. 2 pkt 20 lit. c ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.p.p.w.d." przez bezzasadne uznanie, że 31 grudnia 2017 r. doszło do utraty dochodu, a 1 stycznia 2018 r. doszło do uzyskania dochodu przez skarżącą, gdyż sytuacja finansowa i zawodowa skarżącej zmieniła się jedynie z uwagi na ustawową zmianę minimalnego wynagrodzenia oraz formalno-prawną zmianę podmiotu zatrudniającego, bez jakiejkolwiek faktycznej zmiany miejsca zatrudnienia;

2. niewłaściwe zastosowanie art. 7 ust. 3 u.p.p.w.d. przez uznanie, że w sprawie wystąpiły przesłanki uzyskania dochodu przez skarżącą, a w konsekwencji, że istniała podstawa do przeliczenia dochodu z uwagi na dochód osiągnięty za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło "uzyskanie dochodu";

3. niewłaściwe zastosowanie art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. przez bezzasadne uznanie, że w sprawie doszło do wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji, że skarżąca była zobowiązana do powiadomienia o tym organu wypłacającego to świadczenie;

4. niewłaściwe zastosowanie art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. przez bezzasadne uznanie, że w sprawie doszło do nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przez skarżącą;

2. na podstawie 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

1. art. 106 § 3 P.p.s.a. przez zaniechanie przeprowadzenia uzupełniającego dowodu z dokumentu, to jest przekazu pocztowego potwierdzającego zwrot ulgi prorodzinnej za 2016 r. wraz z odsetkami do Urzędu Skarbowego, pomimo złożenia przez skarżącą w czasie rozprawy wyjaśnień, że taki zwrot nastąpił; jeżeli Sąd I instancji miał wątpliwości co do faktycznego zwrotu przedmiotowej ulgi (istotnej z uwagi na limit 800 zł na członka rodziny), należało przeprowadzić uzupełniający dowód ze wskazanego dokumentu;

2. art. 141 § 4 w związku z art. 106 § 3 P.p.s.a. przez brak w uzasadnieniu jakiejkolwiek wzmianki o ocenie wyjaśnień skarżącej w zakresie zwrotu do Urzędu Skarbowego ulgi prorodzinnej w kontekście zaniechania przeprowadzenia uzupełniającego dowodu z dokumentu, pomimo złożenia podczas rozprawy wyjaśnień, że taki zwrot nastąpił.

Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny. Ewentualnie, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono również o przyznanie na rzecz pełnomocnika skarżącej kosztów niepłaconej pomocy świadczonej z urzędu, które nie zostały przez skarżącą pokryte w całości lub części. Ponadto, wniesiono o rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz o przeprowadzenie dowodu z dokumentu, w trybie art. 106 § 3 w związku z art. 193 P.p.s.a., w postaci przekazu pocztowego potwierdzającego zwrot ulgi prorodzinnej za 2016 r. wraz z odsetkami do Urzędu Skarbowego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podkreślono, że kluczowa w sprawie jest ocena, czy 31 grudnia 2017 r. doszło do utraty, a następnie 1 stycznia 2018 r. do uzyskania, dochodu przez skarżącą. Zarówno prawidłowa wykładnia, jak i właściwe zastosowanie art. 2 pkt 19 lit. c i art. 2 pkt 20 lit. c u.p.p.w.d. nie pozwalają na przyjęcie, że tak się stało. Skarżąca odbywała swoją pracę w sposób ciągły, w wyniku zmiany umowy o pracę nie doszło do żadnych zmian w obowiązkach, w miejscu pracy, nie zmienili się bezpośredni przełożeni. Doszło jedynie do zmiany podmiotu zatrudniającego i wysokości wynagrodzenia. Wynagrodzenie zmieniło się jednak jedynie z uwagi na ustawowe zwiększenie minimalnego wynagrodzenia za pracę, niezależne od innych okoliczności sprawy.

To wszystko spowodowało, że w sprawie doszło do błędnego zastosowania art. 7 ust. 3 u.p.p.w.d. i przeliczenia dochodu z uwagi na dochód osiągnięty za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło "uzyskanie dochodu". W efekcie niewłaściwie zastosowano art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. bezzasadnie uznając, że w sprawie doszło do wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji, że skarżąca była obowiązana do powiadomienia o tym organu wypłacającego to świadczenie. Doprowadziło to do bezzasadnego przyjęcia, że w sprawie doszło do nienależnego pobrania świadczenia wychowawczego (art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.).

Odnosząc się do zarzutów naruszenia postępowania, wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, że podczas rozprawy 28 stycznia 2020 r. złożyła szczegółowe wyjaśnienia dotyczące sprawy. Wskazała, że niewykorzystana ulga prorodzinna w kwocie 1 594,23 zł, będąca elementem dochodu, uwzględnianym przez organy podczas wyliczania dochodu na osobę, została przez nią zwrócona do Urzędu Skarbowego. Skarżąca nie wskazywała na ten fakt wcześniej, ponieważ nie miała wiedzy, że ma to znaczenie w sprawie. Gdyby organy wyliczając wysokość dochodu na jednego członka rodziny, uwzględniły zwrot niewykorzystanej ulgi na dzieci, wówczas dochód ten wyniósłby poniżej progu 800 zł. Dlatego też, Sąd I instancji powinien był uwzględnić wskazane wyjaśnienia, ewentualnie przeprowadzić dowód z dokumentu celem potwierdzenia składanych wyjaśnień. Sąd I instancji naruszył ponadto art. 141 § 4 P.p.s.a. nie uzasadniając swojej oceny wyjaśnień skarżącej w przedmiocie zwrotu ulgi prorodzinnej.

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zarządzeniem z 4 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 2205/20 poinformował strony, że Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadza rozprawę wyłącznie zdalnie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, jeżeli wszystkie strony wyrażą na to zgodę. Jeżeli którakolwiek z wezwanych stron oświadczy, że nie ma możliwości technicznych uczestniczenia w rozprawie zdalnej, sprawa zostanie skierowana na posiedzenie niejawne. Wobec powyższego, strony zostały wezwane do zajęcia stanowiska w przedmiocie rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Nie wszystkie strony postępowania zajęły stanowisko w sprawie.

Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej zarządzeniem z 24 sierpnia 2022 r. sygn. akt I OSK 2205/20 skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Jak wynikało z ustaleń zawartych w zaskarżonym wyroku, Prezydent m.st. Warszawy decyzją z 16 listopada 2018 r. nr UD-XVIII-WSZ-SR-ZZ_SW-000035/2018 uznał za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze wypłacone M. W. na dziecko M. B. za okres od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. w kwocie 3 500 zł i zażądał zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi na dzień spłaty.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 25 kwietnia 2019 r. nr KOC/1025/Sw/19, po rozpatrzeniu odwołania M. W., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi M. W. uznał, że nie jest ona zasadna.

Przechodząc do rozpoznania skargi kasacyjnej wskazać należy, że została ona oparta o obie podstawy kasacyjne określone w art. 174 P.p.s.a. W takiej sytuacji rozpatrzeniu w pierwszej kolejności, co do zasady, podlegać powinny zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, ponieważ zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego mogą być oceniane przez Naczelny Sąd Administracyjny wówczas, gdy stan faktyczny sprawy, stanowiący podstawę wydanego wyroku, został ustalony bez naruszenia przepisów postępowania.

W ramach zarzutów kasacyjnych, o których mowa w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., skarżąca kasacyjnie zarzuciła naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, to jest art. 106 § 3 P.p.s.a., postawionego samodzielnie i w powiązaniu z art. 141 § 4 P.p.s.a.

Przez zarzut naruszenia art. 106 § 3 P.p.s.a. skarżąca kasacyjnie usiłuje zwalczyć zaniechanie przez Sąd I instancji przeprowadzenia uzupełniającego dowodu z dokumentu, to jest przekazu pocztowego potwierdzającego zwrot ulgi prorodzinnej za 2016 r. wraz z odsetkami do Urzędu Skarbowego, pomimo złożenia przez skarżącą w czasie rozprawy wyjaśnień, że taki zwrot nastąpił.

W odniesieniu do tak sformułowanego zarzutu należy wyjaśnić, że przepis art. 106 § 3 P.p.s.a. nie służy do zwalczania ustaleń faktycznych, z którymi strona się nie zgadza. Dyspozycja art. 106 § 3 P.p.s.a. nie daje podstaw, by żądać przeprowadzenia przed sądem administracyjnym postępowania dowodowego wskazującego na istnienie nowych okoliczności faktycznych, których strona nie podniosła w toku postępowania przed organem administracji (wyrok NSA z 6 października 2009 r. sygn. II FSK 615/08, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepisu art. 106 § 3 P.p.s.a. nie stosuje się w przypadku, gdy zachodzi potrzeba dokonania przez organ ponownej oceny materiału dowodowego oraz poszerzenia przez ten organ tego materiału. Powołany przepis nie służy do gromadzenia przez sąd materiału dowodowego. (por. wyrok NSA z 25 lutego 2016 r. sygn. akt II OSK 1592/14; wyrok NSA z 25 października 2015 r. sygn. akt I OSK 300/14; wyrok NSA z 20 stycznia 2010 r. sygn. akt II FSK 1306/08), przy tym zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem dopuszczenie dowodu z dokumentu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu (por. wyrok NSA z 25 września 2012 r. sygn. akt II OSK 840/11, wyrok NSA z 17 grudnia 2015 r. sygn. akt II OSK 2501/15). W postępowaniu przed sądem administracyjnym kontrola administracji publicznej odbywa się na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 P.p.s.a.), a zatem co do zasady nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed tym sądem, który kontrolę legalności opiera na materiale dowodowym zgromadzonym przez organ administracji (wyrok NSA z 15 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1517/17). Ponadto, co istotne w niniejszej sprawie, w sytuacji, gdy Sąd I instancji sam nie uzupełniał postępowania dowodowego nie mógł naruszyć art. 106 § 3 P.p.s.a. Okoliczność, że Sąd I instancji nie prowadził postępowania dowodowego znajduje zaś potwierdzenie w aktach sprawy, ponadto w skardze kasacyjnej wprost stwierdzono, że jeżeli Sąd I instancji miał wątpliwości co do faktycznego zwrotu przedmiotowej ulgi (istotnej z uwagi na limit 800 zł na członka rodziny), to powinien był przeprowadzić uzupełniający dowód ze wskazanego dokumentu.

Dodać jeszcze należy, że postępowanie sądowoadministracyjne nie jest kolejną instancją (trzecią) postępowania administracyjnego. Wszelkie kwestie związane z prawidłowym ustaleniem stanu faktycznego powinny być dokonane w postępowaniu przed organami administracyjnymi. Istotny jest stan faktyczny na moment wydania zaskarżonej decyzji, co należy podkreślić wobec podanej w skardze kasacyjnej okoliczności, że skarżąca nie wskazywała na fakt zwrotu niewykorzystanej ulgi prorodzinnej w kwocie 1 594,23 zł w toku postępowania administracyjnego, ponieważ nie miała wiedzy, że ma to znaczenie w sprawie. Tym niemniej przepisy prawa przewidują odpowiedni tryb postępowania przed organami administracyjnymi w sytuacji, gdy istnieją istotne dla sprawy okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję.

Z tych też przyczyn nie mógł podlegać uwzględnieniu wniosek o przeprowadzenie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym dowodu z dokumentu celem potwierdzenia składanych wyjaśnień.

Kolejny zarzut naruszenia przepisów postępowania dotyczy art. 141 § 4 w związku z art. 106 § 3 P.p.s.a. przez brak odniesienia się przez Sąd I instancji w uzasadnieniu do wyjaśnień skarżącej w zakresie zwrotu do Urzędu Skarbowego ulgi prorodzinnej w kontekście zaniechania przeprowadzenia uzupełniającego dowodu z dokumentu, pomimo złożenia podczas rozprawy wyjaśnień, że taki zwrot nastąpił.

Zarzut ten należało uznać za zasadny, rację ma bowiem skarżąca kasacyjnie, że Sąd I instancji w ogóle nie odniósł się do oświadczenia skarżącej złożonego na rozprawie, jednak nie mógł on odnieść spodziewanego skutku. Po pierwsze, jak zauważa się w nauce prawa, uzasadnienie judykatu nie jest instytucją wtórną w stosunku do postępowania przeprowadzonego przed sądem administracyjnym, ale wręcz przeciwnie – błędne uzasadnienie orzeczenia może prowadzić do niezgodnego z prawem załatwienia sprawy, obarczone zaś nim orzeczenie - co do zasady - nie odpowiada prawu. Do sytuacji, gdy wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej, należy zaliczyć tę, gdy owo uzasadnienie nie pozwala na kontrolę kasacyjną orzeczenia. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy nie ma możliwości jednoznacznej rekonstrukcji podstawy rozstrzygnięcia (zob. J. P. Tarno – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 365-366, wyrok NSA z 22 października 2021 r. sygn. akt I OSK 1570/21). Taki przypadek w niniejszej sprawie nie występuje. Po drugie, o skuteczności zarzutu, który został oparty na podstawie określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., nie decyduje każde uchybienie przepisów postępowania, lecz tylko i wyłącznie takie, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przez "wpływ", o którym mowa na gruncie przywołanego przepisu, należy rozumieć istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego pierwszej instancji, który to związek przyczynowy, jakkolwiek nie musi być realny, to jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy. Wynikającym z art. 176 P.p.s.a. obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest więc nie tylko wskazanie podstaw kasacyjnych, lecz również ich uzasadnienie, co w odniesieniu do zarzutu naruszenia przepisów postępowania powinno się wiązać z uprawdopodobnieniem istnienia wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy. Autor skargi kasacyjnej zobowiązany jest więc uzasadnić, że następstwa zarzucanych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia, a w sytuacji gdyby do nich nie doszło, wyrok sądu administracyjnego pierwszej instancji byłby inny.

W kontekście tego ostatniego, należy podnieść, że do skargi kasacyjnej załączono wydruk zdjęcia przelewu do urzędu skarbowego w sprawie zwrotu ulgi prorodzinnej. Pomijając nawet formę załączonego dokumentu, nie można było uznać, że autor skargi kasacyjnej wykazał istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem Sądu I instancji. W skardze kasacyjnej ograniczono się bowiem wyłącznie do stwierdzenia, że gdyby organy, obliczając wysokość dochodu na jednego członka rodziny, uwzględniły zwrot niewykorzystanej ulgi na dzieci, wówczas dochód ten wyniósłby poniżej progu 800 zł. Autor skargi kasacyjnej nie wykazał równocześnie jaki dochód uzyskałaby wówczas skarżąca. Ponadto, bez wykazania, że korekta zeznania podatkowego została zaakceptowana przez urząd skarbowy, sam ww. dokument przelewu nie mógł być uznany za wystarczający dowód na uzyskanie przez skarżącą od marca 2018 r. dochodu w przeliczeniu na osobę w rodzinie w kwocie, która nie przekroczyła kwoty uprawniającej do wypłaty przyznanego świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko.

Wobec braku zasadności wskazanych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przepisów postępowania oraz niekwestionowaniu w skardze kasacyjnej ustaleń stanu faktycznego, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął zatem za w pełni miarodajny stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji.

W sprawie bezsporne jest zatem, że świadczenie wychowawcze zostało skarżącej wypłacone. Skarżąca do 31 grudnia 2017 r. była zatrudniona w X. sp. z o.o. Następnie od 1 stycznia 2018 r. podjęła pracę w Y. sp. z o.o.

Zgodnie z art. 2 pkt 19 lit. c u.p.p.w.d. ilekroć w ustawie jest mowa o utracie dochodu oznacza to utratę dochodu spowodowaną utratą zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a w myśl art. 2 pkt 20 lit. c tej ustawy - ilekroć w ustawie jest mowa o uzyskaniu dochodu oznacza to uzyskanie dochodu spowodowane uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto w art. 2 pkt 21 u.p.p.w.d. przyjęto, że ilekroć w ustawie jest mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej - oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd instancji przyjął, że w takiej sytuacji nie ma znaczenia, że skarżąca pracuje w tym samym miejscu, wykonuje te same czynności i pracuje wśród tych samych współpracowników. Istotne jest, że zawarła umowę o pracę z innym pracodawcą i na inny okres zatrudnienia.

Powyższe rozumienie omawianych przepisów wynikające z ich wykładni językowej i systemowej wewnętrznej jest prawidłowe i znajduje potwierdzenie w wykładni celowościowej. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 u.p.p.w.d. ustawa określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady przyznawania i wypłacania tego świadczenia, a według jej art. 4 ust. 1: "Celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych". Przepisy określające przesłanki warunkujące uzyskanie prawa do świadczenia wychowawczego powinny być wykładane w sposób pozwalający realizować ustawowy cel tego świadczenia, tj. częściowe zaspokajanie potrzeb finansowych związanych z wychowaniem i opieką dziecka, a zatem zaspokajanie tych potrzeb w zakresie adekwatnym do aktualnej sytuacji finansowej osoby ubiegającej się o tego rodzaju świadczenie. Aktualna sytuacja finansowa determinowana jest nawiązaniem lub rozwiązaniem stosunku pracy bądź podjęciem lub zakończeniem zatrudnienia w inny sposób, lecz również wszelkimi zmianami związanymi z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową określonej osoby wpływającymi na zmiany jej dochodów.

Wobec powyższego należało przyjąć, że skarżąca podjęła zatrudnienie po zakończeniu roku bazowego, tj. roku kalendarzowym 2016, a to z kolei oznaczało , że w sprawie zastosowanie znalazł art. 7 ust. 3 u.p.p.w.d. W myśl tego przepisu zaś w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny (...) po roku kalendarzowym poprzedzającym okres, na jaki ustalane jest prawo do świadczenia wychowawczego, dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny (...) powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczenia wychowawczego.

Wobec tego zasadnie Sąd I instancji uznał, że organy prawidłowo przyjęły, że 31 grudnia 2017 r. nastąpiła utrata dochodu w rozumieniu art. 2 pkt 19 lit. c u.p.p.w.d., a 1 stycznia 2018 r. uzyskanie dochodu, zgodnie z art. 2 pkt 20 lit. c u.p.p.w.d., przy czym zatrudnienie to kontynuowane było do końca okresu świadczeniowego, a następnie kolejną umową o pracę przedłużone. W takiej sytuacji dochodem za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, był dochód za luty 2018 r., który wyniósł 1 542 zł. Spełniony przy tym został także wymóg uzyskiwania tego dochodu w okresie, na jaki ustalane lub weryfikowane było prawo do świadczenia wychowawczego. Prawidłowo organy doliczyły 1 542 zł dochodu za luty 2018 r. do świadczenia z funduszu alimentacyjnego za 2016 r. w kwocie 10 200 zł oraz niewykorzystaną ulgę na dziecko za 2016 r. wynoszącą 1 594,23 zł. Oznacza to, że dochód skarżącej wyniósł: 850 zł (10 200: 12 miesięcy) + 132,85 zł (1 594,23: 12 miesięcy) + 1 542 zł = 2 524,85 zł, tj. dochód rodziny, który podzielony na trzy osoby w rodzinie, daje kwotę 841,61 zł miesięcznie. Dochód ten przekracza kryterium dochodowe, które wynosiło na pierwsze dziecko 800 zł zgodnie z art. 5 ust. 3 u.p.p.w.d., w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji.

Tym samym nie można było uznać za zasadny zarzut naruszenia art. 2 pkt 19 lit. c i pkt 20 lit. c u.p.p.w.d. przez przyjęcie błędnego rozumienia wskazującego, że skoro sytuacja finansowa i zawodowa skarżącej zmieniła się jedynie z uwagi na zmianę minimalnego wynagrodzenia oraz formalno-prawną zmianę podmiotu zatrudniającego, to w sprawie nie występuje ani utrata, ani uzyskanie dochodu.

Nie mogły też odnieść spodziewanego skutku zarzuty naruszenia prawa materialnego – art. 7 ust. 3, art. 20 ust. 1 oraz art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.. Przepis art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie. Stosownie zaś do art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania.

Autor skargi kasacyjnej jako formę naruszenia ww. przepisów wskazał ich niewłaściwe zastosowanie. Przede wszystkim podkreślenia więc wymaga, że błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości. Gdy skarżąca nie podważa skutecznie okoliczności faktycznych sprawy czyniąc to w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego, to zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są zarzutami bezpodstawnymi (por. wyroki NSA z: 4 lipca 2013 r. sygn. akt I FSK 1092/12, 1 grudnia 2010 r. sygn. akt II FSK 1506/09, 11 października 2012 r. sygn. akt I FSK 1972/11, 3 listopada 2011 r. sygn. akt I FSK 2071/09). Ustalenia w zakresie stanu faktycznego można kwestionować podnosząc zarzuty w zakresie drugiej podstawy kasacyjnej, czego w niniejszej sprawie nie uczyniono, w konsekwencji podniesiony w tym zakresie zarzut naruszenia prawa materialnego nie mógł osiągnąć skutku.

Ponadto analiza uzasadnienia skargi kasacyjnej wskazuje, że w ramach tych zarzutów autor skargi kasacyjnej w istocie kwestionuje ocenę okoliczności stanu faktycznego. Podnosi bowiem przyjęcie przez Sąd I instancji błędnej oceny co do okoliczności wskazujących, że w sprawie wystąpiły przesłanki uzyskania dochodu przez skarżącą, że doszło do wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, że skarżąca była zobowiązana do powiadomienia o tym organu wypłacającego to świadczenie, a w konsekwencji że w sprawie doszło do nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego przez skarżącą.

W związku z tym należy wskazać, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z 13 sierpnia 2013 r. sygn. akt II GSK 717/12, wyrok NSA z 4 lipca 2013 r. sygn. akt I GSK 934/12). Niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Kwestionując ocenę stanu faktycznego nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, również w wyniku jego błędnej wykładni, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie, tj. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z 31 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1171/12). Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd I instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z 29 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 2747/12; wyrok NSA z 6 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2327/1). Ocena zarzutu prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (zob. wyrok NSA z 6 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2328/11; wyrok NSA z 14 lutego 2013 r. sygn. akt II GSK 2173/11). Jeżeli skarżący uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (zob. wyrok NSA z 13 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2391/11).

Wobec niepodważenia stanowiska Sądu I instancji o braku zasadności zastosowania art. 7 ust. 3 oraz niewłaściwym zastosowaniu art. 20 ust. 1 i art. 25 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d., należało przyjąć, że Sąd I instancji prawidłowo zaaprobował uznanie przez organ za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na córkę za okres od 1 marca 2018 r. do 30 września 2018 r. i zobowiązał skarżącą do zwrotu tego świadczenia. Nie można też skutecznie czynić Sądowi I instancji zarzutu, że zaakceptował ustalenia wskazujące, że skarżąca została pouczona o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia oraz o treści art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., co wynika z podpisanego formularza wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, w którym zawarto pouczenie o tym, że świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko nie będzie przysługiwać, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę przekroczy kwotę 800 zł., a także z decyzji z 22 września 2017 r. przyznającej świadczenie na rzecz córki M. B.

Skoro strona skarżąca kasacyjnie w ramach podstaw kasacyjnych skutecznie nie zakwestionowała wykładni przepisów prawa materialnego wskazanych w zarzutach skargi kasacyjnej, nie podważyła też skutecznie okoliczności faktycznych sprawy, to w realiach niniejszej sprawy – nawet gdyby w drodze daleko idącej rekonstrukcji zarzutów istniała podstawa do przejścia do analizy zarzutów niewłaściwego zastosowania prawa materialnego – Naczelny Sąd Administracyjny dokonując kontroli sposobu zastosowania prawa materialnego przez Sąd I instancji zobligowany byłby wziąć pod uwagę wykładnię prawa materialnego i stan faktyczny sprawy przyjęte przez Sąd I instancji. Jak była już o tym mowa ustalenia w zakresie stanu faktycznego nie zostały w sprawie zakwestionowane skutecznie, tj. przez wskazanie na przepisy, które normują sposób ustalania i oceny stanu faktycznego sprawy, nie mogłyby tym samym w realiach niniejszej sprawy osiągnąć skutku zarzuty niewłaściwego zastosowania (czy niezastosowania) prawa materialnego, w świetle bowiem przyjętej przez Sąd I instancji wykładni przepisów wskazanych w skardze kasacyjnej, a niepodważonej przez stronę skarżącą kasacyjnie odniesionej do przyjętego w sprawie stanu faktycznego, stanowisko Sądu jest prawidłowe.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 P.p.s.a. w związku z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, orzekł jak w sentencji. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine P.p.s.a.

Orzeczenie nie obejmuje rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów z tytułu sporządzenia i wniesienia skargi kasacyjnej na rzecz adwokata ustanowionego z urzędu należnych od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.). Koszty nieopłaconej pomocy prawnej przyznawane są przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258 - 261 P.p.s.a.