Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 932/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-12-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 15 zzs(4) ust. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 1842
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - t.j.
article: art. 15 zzs(4) ust. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 137
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j.
article: art. 3 § 2 pkt 1, art. 134, art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 3 pkt 21, art. 17 ust. 1, 1a, 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 6
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 23, art. 27art. 60 § 1-3, art. 130
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Sędziowie: WSA Tomasz Grossmann (spr.) WSA Maciej Busz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 09 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] października 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpoznaniu odwołania J. T., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza M. G. z [...] września 2021 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja zapadła, jak wynika z jej uzasadnienia, w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W dniu [...] sierpnia 2021 r. J. T. (dalej też jako "Wnioskodawca" lub "Skarżący") zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w M. G. (dalej w skrócie "OPS") z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad żoną, K. T., dołączając do wniosku m.in.:

- orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. nr [...] z [...] czerwca 2021 r., z którego wynika, że żona Wnioskodawcy została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, gdzie ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] czerwca 2021 r., a orzeczenie wydaje się do [...] lipca 2023 r.;

- orzeczenie Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z [...] czerwca 2000 r., w którym stwierdzono stałą niezdolność Wnioskodawcy do pracy w gospodarstwie rolnym;

- pismo KRUS nr [...] z [...] sierpnia 2021 r., w którym poinformowano, że Wnioskodawca pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym od [...] lipca 1998 r. do bezterminowo,

- wywiad środowiskowy, w którym ustalono, że Wnioskodawca w sposób prawidłowy i sumienny sprawuje bezpośrednią opiekę nad żoną.

Przywołaną wyżej decyzją z [...] września 2021 r. Burmistrz M. G. (dalej jako "Burmistrz" lub "organ I instancji") odmówił przyznania Wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad żoną, ponieważ nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (w skrócie "u.ś.r."), tj. niepełnosprawność K. T. nie powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Ponadto w uzasadnieniu decyzji Burmistrza wskazano, że Wnioskodawca ma ustalone prawo do renty rolniczej, co – zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. – stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Od decyzji organu I instancji odwołał się Wnioskodawca w ustawowo zakreślonym terminie, wskazując w szczególności, że pomaga żonie podczas codziennych czynności. Sam legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, ale jego niepełnosprawność nie przeszkadza mu w opiece nad żoną. Skarżący zaznaczył, że nie będzie rezygnować z pobierania renty rolniczej w KRUS, ponieważ środki te są mu niezbędne do zaspokojenia jego i jego żony egzystencji.

Utrzymując w mocy kwestionowaną decyzję Burmistrza – przywołaną na wstępie decyzją z [...] października 2021 r. – SKO wyjaśniło, że Skarżący ubiega się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad żoną, która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, daty powstania której to niepełnosprawności nie da się ustalić, natomiast ustalony stopień niepełnosprawność datuje się od [...] czerwca 2021 r. W związku z tym SKO stwierdziło, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, oraz wypracowanego na jego tle, utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność, że niepełnosprawność żony Skarżącego nie powstała przed ukończeniem 18. roku życia lub pomiędzy 18. a 25. rokiem życia, w trakcie nauki, o czym stanowi przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Dalej SKO wyjaśniło, że ze znajdującego się w aktach sprawy wypisu z treści orzeczenia lekarza orzecznika KRUS wynika, że Skarżący jest stale niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. W związku z tym SKO wskazało, że nie została spełniona podstawowa przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. mówiąca o niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia łub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W rozpatrywanej sprawie Skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia, ani nie podejmował pracy w związku z opieką nad żoną, bowiem z treści orzeczenie wynika wprost, że Wnioskodawca jest na stałe niezdolny do podjęcia pracy. Nie można zatem w niniejszej sprawie stwierdzić, że nie jest on w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką nad żoną, bowiem nie podejmowanie przez niego zatrudnienia wynika z orzeczenia lekarza orzecznika KRUS, którym legitymuje się na stałe.

W konkluzji SKO oceniło, że w niniejszej sprawie należało utrzymać zaskarżoną decyzję organu l instancji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jednak nie z powodu okoliczności wymienionych przez ten organ, lecz z powodu uznania Skarżącego przez lekarza orzecznika KRUS za stale niezdolnego do pracy, "co pozostaje w sprzeczności z przepisem art. 17 ust. 1b ww. ustawy".

W skardze (mylnie nazwanej "odwołaniem") do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną decyzję SKO, J. T. zarzucił tej decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy przez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez nie uwzględnienie okoliczności, iż wskutek wyroku TK o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Z powołaniem się na ten zarzut Skarżący wniósł uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz w tym zakresie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mu prawa do przedmiotowego świadczenia, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu skargi jej autor rozwinął i umotywował podniesiony zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W odpowiedzi na skargę, SKO wniosło o jej oddalenie, powtarzając mutatis mutandis argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału IV tut. Sądu z 23 listopada 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), o czym strony zostały powiadomione pismami z [...] listopada 2021 r. (data doręczenia pisma Skarżącemu: [...] listopada 2021 r.).

Wypada zaznaczyć, że Skarżący złożył jeszcze pismo procesowe z [...] grudnia 2021 r., które wpłynęło do Sądu w dniu [...] grudnia 2021 r. Ponieważ jednak zostało ono opatrzone przez Skarżącego błędną sygnaturą akt – "II SA/Po 932/21" zamiast właściwej: "IV SA/Po 932/21" – to zostało najpierw skierowane, zgodnie z oznaczeniem sygnaturowym, do Wydziału II tut Sądu. Dopiero po odkryciu powyższego błędu oraz po ustaleniu sygnatury właściwej dla sprawy, pismo to zostało przekazane według właściwości do Wydziału IV tut. Sądu, co jednak nastąpiło już po wydaniu wyroku w niniejszej sprawie w dniu [...] grudnia 2021 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania ww. zarządzenia Przewodniczącego Wydziału.

Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Przedmiotem tak sprawowanej kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] października 2021 r. ([...]), utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza M. G. z [...] września 2021 r. ([...]) odmawiającą przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad żoną.

SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie podzieliło stanowiska organu I instancji, jakoby na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia stał art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.; w skrócie "u.ś.r.") – w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jedynie wtedy, gdy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: (1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub (2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia – oraz okoliczność, że ze złożonej dokumentacji wynika, iż niepełnosprawność żony Skarżącego powstała po 25. roku życia.

Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela tę ocenę prawną wyrażoną przez SKO – o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu, jako opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), w którym Trybunał Konstytucyjny ("TK") orzekł m.in., że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Sąd w niniejszym składzie akceptuje, obecnie praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niemożność upatrywania w treści tego przepisu przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji RP w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. Zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału Konstytucyjnego zawartą w pkt 8 uzasadnienia jego wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń TK – co notabene ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony (por. np. wyrok WSA z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA").

Odnosząc się zaś do stanowiska organu I instancji, który przyjął, z powołaniem się na art. 6 k.p.a., że "poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy", należy stwierdzić, że takie rozumienie skutków ww. wyroku TK – abstrahujące od odmiennej i praktycznie jednolitej linii orzeczniczej sądów administracyjnych – jawi się, w kontekście przywołanej zasady legalizmu, jako nadmierne, a przez to nieuprawnione, uproszczenie. Jak bowiem trafnie objaśniono to w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2008 r., sygn. akt P 57/07 (OTK-A 2008, nr 10, poz. 178): "Jednym z rudymentów zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa jest to, że obywatel może zakładać, że treści obowiązującego prawa są dokładnie takie, jak to zostało ustalone w orzecznictwie przez sądy" (tak też: uchwała NSA z 15.06.2011 r., I OPS 1/11, ONSAiWSA 2011, nr 5, poz. 95).

W ocenie Sądu na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia nie mógł stanąć także, przywołany w uzasadnieniu decyzji organu I instancji (aczkolwiek bez dalej idących wniosków), przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, "jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności".

Również to zagadnienie zostało już jednolicie i trwale przesądzone w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym panuje trafny pogląd o niemożności wykluczania małżonka osoby niepełnosprawnej z kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad tą osobą (współmałżonkiem).

Prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi bowiem do wniosku, że przesłanka negatywna ujęta w tym przepisie nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co ustawodawca skorygował nowelizacją z dnia 19 sierpnia 2011 r., będącą wynikiem sygnalizacji Trybunału Konstytucyjnego, zawartej w postanowieniu z 01 czerwca 2010 r., sygn. S 1/10 (OTK-A 2010, nr 5, poz. 54). Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych "otwiera się" zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego), ale sam fakt pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki (łącznie ze wskazaniami, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.), nie wyklucza świadczenia pielęgnacyjnego dla jego małżonka. I taka jest prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż w przeciwnym razie wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co jednoznacznie przesądził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/07, OTK-A 2008/6/107 (por. wyrok NSA z 19.07.2013 r., I OSK 2277/12; por. też wyroki NSA: z 20.09.2013 r., I OSK 2796/12; z 27.06.2014 r., I OSK 789/13 – dostępne w CBOSA).

Należy zaznaczyć, że przeszkodzie takiemu wnioskowaniu nie stoją w szczególności przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a u.ś.r. I to mimo, że brzmienie tych przepisów niewątpliwie nasuwa pewne trudności interpretacyjne – zwłaszcza przy zastosowaniu wykładni językowej obydwu tych regulacji – jak to przekonująco zostało wykazane i wyjaśnione w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt. I OSK [...] (CBOSA). Za uzasadnieniem tego wyroku wypada powtórzyć, że norma zawarta w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dotyczy innych osób niż wymienione w pkt 1-3 art. 17 ust. 1, a więc innych niż matka i ojciec, opiekun faktyczny dziecka i osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Tak więc przepis ten może dotyczyć zarówno małżonka, jak i innych krewnych, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w skrócie "k.r.o.") ciąży obowiązek alimentacyjny. Z kolei art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowi, kiedy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, spośród osób wymienionych w ust. 1 pkt 4, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Z literalnego brzmienia tego przepisu można by zatem wnioskować, że z kręgu osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. – tj. krewnych bez względu na stopień pokrewieństwa i małżonków – wyłączeni zostali i poddani ograniczeniom wynikającym z tego przepisu wszyscy inni niż spokrewnieni w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, a więc jej małżonek i krewni w dalszym stopniu. Oznaczałoby to, że w przypadku małżonka, dla otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego spełnione musiałyby zostać przesłanki wskazane w ust. 1a pkt 1-3, a w przypadku rodziców i rodzeństwa osoba wymagająca opieki nie mogłaby pozostawać w związku małżeńskim (chyba, że małżonek legitymowałby się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności). Przyjęcie literalnej wykładni omawianych przepisów jest nie do pogodzenia z założeniem o racjonalności ustawodawcy, gdyż taka wykładnia niweczyłaby możliwość przyznania świadczenia w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie, pomimo że na małżonku ciąży względem drugiego małżonka obowiązek alimentacyjny, który wyprzedza obowiązek krewnych małżonka wymagającego opieki. Co więcej, prowadziłaby ona do nieakceptowalnego wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym małżonkiem przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi, który sam legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli takiemu, który nie może sprawować faktycznej opieki z uwagi na swoją własną niepełnosprawność i który sam wymaga opieki (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Jakkolwiek przy takiej wykładni omawianych norm prawa, ustawodawca nie pozbawia generalnie prawa do świadczeń rodzinnych określonej grupy osób, tylko ogranicza to prawo, to jednak ograniczenia te, bez względu na to, czy są świadomym wyborem ustawodawcy, czy też wynikiem błędnej techniki legislacyjnej, prowadzą do wniosków sprzecznych ze zdrowym rozsądkiem, a przede wszystkim z zasadami państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP).

Obowiązkiem, a nie tylko prawem, sądów administracyjnych jest zaś orzekanie w sposób uwzględniający zasadę niesprzeczności systemu prawnego i zasadę nadrzędności Konstytucji RP. Normom prawnym powinno się nadawać takie znaczenie, aby nie były one sprzeczne z Konstytucją i najlepiej realizowały zasady państwa prawnego zawarte w normach konstytucyjnych (por. postanowienie TK z 22.10.2007 r., P 24/07, OTK-ZU 2007, nr 9, poz. 118). Przepis art. 69 Konstytucji RP nakazuje ustawodawcy podjęcie działań, które zapewnią efektywne wsparcie osób niepełnosprawnych poprzez pomoc w zabezpieczeniu ich egzystencji. Konstytucja w art. 71 ust. 1 przewiduje też prawo do szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Nie można również pominąć tego, że – jak to już wyżej wskazano – w świetle przepisów k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych osób, o których mowa w Tytule II ("Pokrewieństwo i powinowactwo"), co wynika nie tylko z usytuowania odnośnych przepisów, ale i z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (zob.: art. 130, art. 60 § 1-3, art. 23 i art. 27 k.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego, polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. Małżeństwo jest zatem podstawową komórką społeczną, która staje się "rodziną" bliższą niż krewni związani węzłami krwi. Świadczą o tym choćby uregulowania dotyczące alimentów. Pozbawianie w tej sytuacji małżonka realnej możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, przez interpretację norm prawnych dopuszczającą wykluczenie go z grona osób uprawnionych do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy żyją bliscy krewni niepełnosprawnego współmałżonka, byłoby działaniem na szkodę rodziny, jaką tworzą małżonkowie, czego nie da się zaakceptować w świetle norm konstytucyjnych.

Przedstawiona powyżej analiza art. 17 ust. 1a u.ś.r. prowadzi do wniosku, że przepis ten dotyczy tylko innych osób, na których zgodnie z przepisami k.r.o. w stosunku do osoby niepełnosprawnej ciąży obowiązek alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa, a nie małżonka ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne na współmałżonka będącego osobą niepełnosprawną. Z uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego mogą skorzystać krewni dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co uniemożliwia mu wypełnianie we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego. Tylko taka wykładnia art. 17 ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest właściwa, gdyż w przeciwnym razie wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Pogląd ten jest ugruntowany w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. m.in. wyroki NSA: z 20.09.2013 r., I OSK 2623/12; z 06.11.2014 r., I OSK 251/14; z 14.12.2018 r., I OSK 3539/18; dostępne w CBOSA).

W kontrolowanej sprawie nie ulega wątpliwości, że Skarżący nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, które wykluczałoby możliwość efektywnego sprawowania przez niego opieki nad żoną, a co za tym idzie – ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Skarżący legitymuje się bowiem orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS, stwierdzającym wprawdzie jego stałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, ale bez jednoczesnego stwierdzenia jego niezdolności do samodzielnej egzystencji. Nie jest to więc żadne z orzeczeń, o jakich mowa w przepisie art. 3 pkt 21 u.ś.r. – zawierającym legalną definicję "znacznego stopnia niepełnosprawności" na potrzeby ustawy o świadczeniach rodzinnych – a w szczególności w art. 3 pkt 21 lit. c u.ś.r.

Mimo to, w ocenie Sądu, orzeczona przez Burmistrza i utrzymana w mocy przez SKO odmowa przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną, odpowiada prawu, Sąd podziela bowiem stanowisko organu II instancji, że Skarżący nie spełnia podstawowej przesłanki – niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (tu: żoną) – wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. (a nie "ust. 1b", jak mylnie stwierdziło SKO w konkluzji zaskarżonej decyzji).

Okolicznością niesporną w sprawie jest to, że Skarżący ma ustalone prawo do tzw. renty rolniczej. Orzeczenie lekarza rzeczoznawcy KRUS uznające Skarżącego za stale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym zostało wydane w dniu [...] czerwca 2000 r. Jeszcze wcześniej Skarżący legitymował się o orzeczeniem z [...] lipca 1998 r. o długotrwałej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym (k. 38 akt sadowych). W związku z tym Skarżący nieprzerwanie od [...] lipca 1998 r. pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Tymczasem orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności żony Skarżącego zostało wydane dopiero w dniu [...] czerwca 2021 r. Z orzeczenia tego wynika, że nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, jednak ustalony stopnień niepełnosprawności (znaczny) datuje się od [...] czerwca 2021 r.

Tymczasem, jak wskazuje się w orzecznictwie, przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. O rezygnacji z zatrudnienia, czy też świadomym jego niepodejmowaniu, można mówić w sytuacji, gdy osoba sprawująca opiekę jest obiektywnie zdolna do podjęcia zatrudnienia. Musi więc istnieć związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia przez opiekuna (odpowiednio: niepodejmowaniem przez niego pracy), a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazanym w przepisie art. 17 u.ś.r. Co do zasady brak jest takiego związku przyczynowego w przypadku osób, które zostały uznane za całkowicie niezdolne do pracy (por. wyrok NSA z 23.06.2020 r., I OSK 237/20, CBOSA).

W rozpoznawanej sprawie Skarżący ponad [...] lata temu został uznany za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, a od ponad [...] lat jest uznawany za stale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. Od tego też czasu (tj. od [...].07.1998 r.) nieprzerwanie pobiera rentę rolniczą (która została mu przyznana bezterminowo), zatem już od tego momentu nie podejmował zatrudnienia. Nie sposób w tej sytuacji logicznie i zgodnie z doświadczeniem życiowym uznać, że istnieje niezbędny związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością podjęcia i sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną, zwłaszcza jeśli uwzględnić, że niepełnosprawność żony orzeczono została dopiero w 2021 r., a zatem [...] lata po tym, gdy skarżącemu przyznano prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Trzeba również mieć na uwadze ten element orzeczenia lekarza orzecznika KRUS z 2000 r., w którym wykluczono potrzebę badania kontrolnego ("6. Termin badania kontrolnego: zbędny"). Takie stwierdzenie tylko potwierdza wniosek o trwałej, nierokującej poprawy, niezdolności do pracy Skarżącego i o niepodejmowaniu zatrudnienia z tego powodu już od ponad [...] lat. W konsekwencji należy uznać, że niepodejmowanie przez Skarżącego zatrudnienia w rzeczywistości nie ma związku z opieką nad niepełnosprawną żoną, lecz jest wynikiem wystąpienia obiektywnych okoliczności, uniemożliwiających zatrudnienie (pracę w gospodarstwie), które wystąpiły już ponad dwadzieścia lat przed tym, kiedy wydano orzeczenie stwierdzające niepełnosprawność żony w stopniu znacznym (por. wyroki WSA zapadłe w analogicznych stanach faktycznych: z 20.08.2020 r., II SA/Lu 290/20; z 19.01.2021 r., II SA/Gl 987/20; dostępne w CBOSA).

Oznacza to, że organ I instancji nazbyt pochopnie, a przede wszystkim błędnie i całkowicie bezpodstawnie – bo bez wymaganego oparcia w materiale dowodowym sprawy – uznał, że Skarżący nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Ocenę tę zasadnie zakwestionował organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że zaskarżona decyzja SKO odpowiada prawu.

Na zakończenie należy podkreślić, że w okolicznościach kontrolowanej sprawy właściwą podstawę prawną odmowy przyznania Skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego stanowił – jak to już wyżej wskazano – art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r., statuujący wymóg istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a podjęciem lub sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Nie stanowił jej natomiast przywołany w decyzji organu I instancji przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. – zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m.in. wtedy, gdy osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty (rozumianej w sposób określony w art. 3 pkt 5 u.ś.r., tj. jako obejmujący w szczególności renty z tytułu niezdolności do pracy określone w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników) – a więc sam fakt pobierania przez Skarżącego renty rolniczej.

Powyższe zwalnia z konieczności przedstawienia problemów orzeczniczych związanych z właściwą wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., w tym ze stwierdzoną wyrokiem TK z 26 czerwca 2019 r., sygn. SK 2/17 (OTK-A 2019, poz. 36), zakresową niekonstytucyjnością tego przepisu.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę w całości oddalił.