Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 177/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6181 Zajęcie nieruchomości i wejście na nieruchomość, w tym pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art 141 § 4, art 184, art 193
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art 117 § 1 i 2, art 118, art 922
journal: Dz.U. 2019 poz 1145
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - tj
article: art 4 pkt 9b(1), art 124 ust. 1, art 124b ust. 1, art 128 ust. 1 i 4, art 129 ust. 5 pkt 3, art 130, art 132 ust. 1a,2,-6, art 134 ust. 1, art 233
journal: Dz.U. 2018 poz 121
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity
article: art 35 ust. 1 i 2, art 36 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
article: art 8 ust. 2 i 3
journal: Dz.U. 1990 nr 51 poz 298
law: Ustawa z dnia 13 lipca 1990 r. o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia NSA Zygmunt Zgierski po rozpoznaniu w dniu 19 sierpnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. sp. z o.o. w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 sierpnia 2019 r. sygn. akt II SA/Po 262/19 w sprawie ze skarg E. sp. z o.o. w P. i E. S.A. w P. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości 1. oddala skargę kasacyjną; 2. oddala wniosek A. Z. i A. Z. o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 21 sierpnia 2019 r., II SA/Po 262/19, oddalił skargi E. sp. z o.o. w P. i E. S.A. w P. na decyzję Wojewody [...] z [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości.

W skardze kasacyjnej E. sp. z o.o. w P. zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, a także o zasądzenie kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Skarżąca kasacyjnie zrzekła się przy tym przeprowadzenia rozprawy.

Sądowi I instancji zarzucono naruszenie:

I. prawa materialnego, tj.:

1. art. 132 ust. 6 i 132 ust. 5 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j.: Dz. U. z 2018 r., poz. 121 ze zm.; dalej: u.g.n.) w zw. z art. 124 ust. 1 i 124b ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 107 k.p.a. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że E. sp. z o.o. jest podmiotem obowiązanym do zapłaty odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości lub jednostką organizacyjną, która uzyskała zezwolenie za założenie przewodów i urządzeń albo zezwolenie na wykonanie czynności związanych z konserwacją/ remontami i usuwaniem awarii albo przedsiębiorcą wykonującym na podstawie koncesji działalność w zakresie poszukiwania, rozpoznawania lub wydobywania kopalin objętych własnością górniczą, a także nie wskazanie podstawy prawnej nałożonego na ww. podmiot obowiązku oraz nie wskazanie podstaw odpowiedzialności solidarnej;

2. art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 i 36 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64; dalej: u.z.t.w.n.), w zw. z art. 107 k.p.a. oraz w zw. z przepisami dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (t.j. Dz. U. z 1960 r., nr 18, poz. 111) przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa (w szczególności w sensie administracyjnoprawnym);

3. art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenia, tj. za działania Państwa w sferze imperium, może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa (w szczególności w sensie administracyjnoprawnym), a który działa w sferze publicznej wyłącznie w zakresie sfery dominium;

4. art. 118 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, z późn. zm., dalej: k.c.) przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na pominięciu go przy rozstrzyganiu sprawy i zasądzenie odszkodowania pomimo przedawnienia roszczenia;

5. art. 128 ust. 1 i 4 u.g.n. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że osobą uprawnioną do żądania ustalenia i wypłaty odszkodowania jest także spadkobierca osoby wywłaszczonej (podmiotu będącego stroną decyzji wywłaszczeniowej);

6. art. 922 k.c. w zw. z art. 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że prawo do odszkodowania jako prawo o charakterze publicznoprawnym wchodzi w skład spadku po osobie wywłaszczonej na podstawie kodeksowych przepisów o dziedziczeniu, w sytuacji gdy kodeks cywilny znajduje zastosowanie jedynie do stosunków cywilnoprawnych (praw o charakterze cywilnym);

7. art. 104 k.p.a. w zw. z art. 4 pkt 9b1, art. 128 ust. 4, art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 130, art. 132 ust. 1a, 2 i 6, art. 134 ust. 1 i art. 233 u.g.n. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że indywidualnie określone uprawnienie administracyjne poprzednika prawnego wnioskodawców jest dziedziczne bądź zbywalne i przechodzi na spadkobierców wywłaszczonego, w sytuacji w której prawo to nie ma charakteru cywilnoprawnego i jest wyłącznie związane z wywłaszczonym na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej;

8. art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych z 13 lipca 1990 r. (Dz. U. z 1990 r., nr 51, poz. 298 ze zm.) przez niewłaściwe zastosowanie polegające na:

a. przyjęciu, że E. sp. z o.o. jest następcą prawnym Skarbu Państwa bądź przedsiębiorstwa państwowego Zakład Energetyczny P. w P.,

b. przyjęciu wbrew treści art. 8 ust. 3 ustawy, że na E. sp. z o.o. przechodzą z mocy ustawy, uprawnienia i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa wynikające z decyzji administracyjnych;

II. prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) przez niewyjaśnienie w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku w części dotyczącej podstawy prawnej rozstrzygnięcia:

a. na jakiej podstawie Sąd I Instancji przyjął, że roszczenie o odszkodowanie mające charakter publicznoprawny może przechodzić na spadkobierców (w drodze sukcesji generalnej), skoro przepisy kodeksu cywilnego, w tym o spadkobraniu (art. 922 i nast. k.c.), dotyczą jedynie praw i obowiązków o charakterze cywilnym w rozumieniu art. 1 k.c.,

b. na jakiej podstawie Sąd I instancji przyjął, że roszczenie o odszkodowanie mające charakter publicznoprawny może przechodzić na spadkobierców (w drodze sukcesji generalnej) oraz w drodze umowy darowizny, bądź zniesienia współwłasności, skoro przepisy kodeksu cywilnego – m.in. art. 210 i nast. k.c., art. 922 i nast. k.c. – dotyczą jedynie praw i obowiązków o charakterze cywilnym w rozumieniu art. 1 k.c.,

c. dlaczego roszczenie o odszkodowanie nie ulega przedawnieniu, w szczególności w kontekście argumentacji, wedle której stosowanie k.c. w zakresie spadkobrania wymusza jednocześnie stosowanie k.c. także w zakresie przedawnienia (art. 118 k.c.),

d. na jakiej podstawie publicznoprawny dług należący pierwotnie do Skarbu Państwa przeszedł na rzecz E. S.A. a następnie z E. S.A. na rzecz E. sp. z o.o., w szczególności w kontekście indywidualnego charakteru publicznoprawnego zobowiązania wypłaty odszkodowania (do zapłaty, którego zobowiązany jest Skarb Państwa), a także przejścia majątku przedsiębiorstw obejmujących stan czynny, tj. obejmujący wyłącznie aktywa i nie zawierający zobowiązań i długów, miała przejść na rzecz skarżącej.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że podmiotem, który na podstawie decyzji uzyskał prawo do podejmowania działań nie były skarżące. Na dzień wydania decyzji był tym podmiotem Skarb Państwa. Z korelacji wykładni przepisów dotyczących obowiązku wypłaty odszkodowania i prawa do jego otrzymania wynika, że uprawnionym do odszkodowania jest wyłącznie osoba z daty ograniczenia prawa. Tym samym podmiotem obowiązanym do zapłaty również winien być podmiot, który dokonał ograniczenia własności i jednocześnie uzyskał uprawnienie. Pomimo tego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, na str. 13, wskazano, że "Pierwotnie zobowiązanym" do wypłaty odszkodowania był Zakład Energetyczny P. – beneficjent decyzji ograniczającej sposób korzystania z nieruchomości. Sąd I instancji w ogóle pominął w swoich rozważaniach realia państwowe istniejące w 1975 r., tj. na moment wydania decyzji zezwalającej na zajęcie nieruchomości. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie sposób odnaleźć wskazania i wyjaśnienia szczególnej sytuacji przedsiębiorstwa państwowego Zakład Energetyczny P. w P. w relacji do Skarbu Państwa. Faktycznie bowiem w ramach jednolitego funduszu własności państwowej Skarb Państwa realizował władcze uprawnienia dotyczące rozbudowy infrastruktury przesyłowej przy pomocy i za pośrednictwem przedsiębiorstw państwowych. Wobec tego zezwolenie wydawane było na wniosek Skarbu Państwa (w imieniu i na rzecz którego działał Zakład Energetyczny P.) i to Skarb Państwa w ramach jednolitego funduszu własności państwowej uzyskiwał uprawnienie, z którym skorelowany był obowiązek wypłaty odszkodowania. Wobec tego przyjęte przez organy I i II instancji wnioskowanie, podtrzymane przez Sąd I instancji, zakładające niejako z góry, że przejście na rzecz poprzednika E. S.A. i następnie z E. S.A. na rzecz E. sp. z o.o. przedsiębiorstwa (składników materialnych i niematerialnych – aktywów) w znaczeniu przedmiotowym pociąga za sobą przejście obowiązku wypłaty odszkodowania pierwotnie przynależnego Skarbowi Państwa. W szczególności przy interpretowaniu obecnych przepisów dla przeszłych stanów faktycznych i faktyczno-prawnych.

Zdaniem skarżącej kasacyjnie, Sąd I Instancji nie odniósł się w sposób pełny do kwestii mocy i znaczenia art. 554 k.c. Z aktu notarialnego z 30 czerwca 2007 r. wynika, że na mocy umowy zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa spółki E. S.A., skarżąca stała się podmiotem uprawnionym z tytułu wszelkich praw wchodzących w zakres oddziału przeznaczonego do realizacji zadań gospodarczych związanych z dystrybucją energii elektrycznej, linii kablowych i napowietrznych, sieci dystrybucyjnych oraz zespołów elektroenergetycznych, stacji i rozdzielni energetycznych, transformatorów. W skład zbytego na rzecz skarżącej przedsiębiorstwa (oddziału) weszły w szczególności prawa własności ruchomości, a zwłaszcza ruchomości związane z prowadzeniem działalności w zakresie dystrybucji energii elektrycznej. E. S.A. wniosła aportem na rzecz skarżącej całe przedsiębiorstwo dystrybucyjne (wówczas powstał obowiązek rozdziału sprzedaży energii od jej dystrybucji), nie pozostawiając dla siebie własności i posiadania jakichkolwiek urządzeń energetycznych – realizowała tym samym obowiązek z ustawy prawo energetyczne (art. 5b). E. S.A. zachowała jednak swój byt prawny. Nie ma w obowiązującym na dzień 30 czerwca 2007 r. w polskim porządku prawnym możliwości cedowania obowiązków o charakterze administracyjnoprawnym na rzecz innego podmiotu prywatnego na podstawie umowy cywilnoprawnej. Z oczywistych względów, a contrario sytuacja wyżej opisana nie miała miejsca przy obejmowaniu przez skarżącą przedsiębiorstwa wydzielanego z E. S.A. Wskazano na to już w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Podstawą nabycia przez skarżącą majątku był art. 554 k.c. Potwierdza to również wyrok Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2007 r., V CSK 3/2007, w którym stwierdzono, że nabycie majątku na podstawie art. 554 k.c. nie stanowi sukcesji uniwersalnej – co oznacza, że żadne obowiązki poprzedniego właściciela składników majątkowych nie przechodzą na nabywcę. Skład nabywanego przedsiębiorstwa określa art. 554 k.c. – brak tam wskazania obowiązków o charakterze publicznoprawnym. Ponadto, z treści art. 554 wynika, że do składników przedsiębiorstwa nie zalicza się długów (por. postanowienie SN z 20 października 2011 r., IV CSK 53/11, 10 2012/10, s. 37). Po zmianie dokonanej nowelą z 14 lutego 2003 r. komentowany przepis nie wymienia zobowiązań i obciążeń związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu projektu wskazano, że wszelkie umowy dotyczące przeniesienia przedsiębiorstwa przenoszą na nabywcę właśnie jego aktywa. Pozostawienie poza zakresem pojęcia przedsiębiorstwa zobowiązań związanych z jego prowadzeniem jest konsekwencją nawiązania przez polskiego ustawodawcę do wąskiego ujęcia mienia, obejmującego wyłącznie aktywa (art. 44 k.c.). Wypływa stąd wniosek, że możliwe jest nabycie przedsiębiorstwa lub zorganizowanej części w następstwie nabycia tylko praw. Obowiązek zapłaty odszkodowania z pewnością nie stanowi aktywów przedsiębiorstwa a jego dług, wobec tego obowiązek ten, jeśli w ogóle przeszedł na rzecz E. S.A. (zbywcę przedsiębiorstwa) nie przeszedł na rzecz skarżącej kasacyjnie w dniu 1 lipca 2007 r., bo nie było to intencją stron i nie miało miejsca ex lege. W tym zakresie Sąd I instancji, podobnie jak organy, nie dokonał szczegółowych analiz prawnych i rozważań, ograniczając się do rozpisania historii przedsiębiorstw przesyłowych na terenie Poznania w powiązaniu do powszechnie znanego faktu, że skarżąca kasacyjnie jest gestorem sieci. W szczególności nie wskazano na jakiej podstawie Zakład Energetyczny P. w P. przejął obowiązki i uprawnienia po Skarbie Państwa. Skarżąca kasacyjnie podkreśliła również, że obowiązek wypłaty odszkodowania jako zobowiązanie publicznoprawne po stronie Skarbu Państwa można bezpośrednio porównywać do zobowiązania podatkowego po stronie podatnika. Oba ww. obowiązki mają swoje źródło w przepisach prawa i są ściśle związane z podmiotem zobowiązanym do zapłaty. Zobowiązania te nie mogą stanowić przedmiotu swobodnego obrotu i jako takie wygasają wraz z zakończeniem bytu prawnego przez zobowiązanego. Podobnie rzecz się ma z odpowiadającym obowiązkowi uprawnieniem do żądania zapłaty odszkodowania za wywłaszczenie. Nawet jeśli przyjąć zasadność ponoszenia odpowiedzialności przez skarżącą kasacyjnie z uwagi na nabycie przedsiębiorstwa to za wyłączeniem takiej odpowiedzialności przemawia bezpośrednia treść art. 554 k.c., która uzależnia odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa od posiadania przez niego wiedzy o zobowiązaniach, która przy dołożeniu należytej staranności winna mieć miejsce. Na dzień 30 czerwca 2007 r. skarżąca kasacyjnie nie mogła przy dołożeniu należytej staranności wiedzieć o istnieniu zobowiązania do wypłaty odszkodowania, ponieważ prawną zasadność i możliwość dochodzenia zapłaty odszkodowania przez osoby wywłaszczone przed wejście w życie przepisów obecnej u.g.n. do stanów przeszłych dopuściło dopiero orzeczenie NSA w sprawie I OSK 147/13. Jak wskazano powyżej, stosowanie tego przepisu do odpowiedzialności skarżącej jest nieuzasadnione, ponieważ dotyczy on odpowiedzialności cywilnoprawnej, a roszczenie z tytułu odszkodowania ma charakter publicznoprawny, a nadto w skład przedsiębiorstwa wchodzą wyłącznie aktywa.

Kolejną kwestią, która przemawia za odseparowaniem obowiązku odszkodowawczego od skarżącej kasacyjnie (jak i E. S.A.) jest charakter odszkodowania, które pomimo nazewnictwa nie ma charakteru cywilnoprawnego. Z uzasadnienia wyroku NSA w sprawie I OSK 2306/14 wynika, że dla odszkodowania za wywłaszczenie nie stosuje się przepisów k.c. za wyjątkiem ww. wprost przepisów k.c. dotyczycących zwłoki lub opóźnienia. Powyższa konstatacja oznacza, że "roszczenie" o wypłatę odszkodowania za wywłaszczenie nie jest cywilnym roszczeniem majątkowym i w związku z tym jest niezbywalne i niedziedziczne.

Skarżąca kasacyjnie wskazała, że nieuprawiona jest interpretacja art. 133 pkt 2 u.g.n. w zw. z art. 113 ust. 6 i 7 u.g.n. polegająca na przyjęciu, że już po wydaniu decyzji wywłaszczeniowej, będącej podstawą wypłaty odszkodowania, a następnie śmierci osoby wywłaszczonej przepisy powyższe stosuje się do następców prawnych takiej osoby. Na taką ścisłą wykładnię ww. przepisów zwróciły uwagę sądy administracyjne chociażby w sprawie I OSK 2172/12. Nie jest zasadne dla przyjęcia rozumowania Sądu I Instancji odniesienie się do art. 132 ust. 3a u.g.n., ponieważ zakres jego stosowania dotyczy nie wypłaty odszkodowania, ale zwrotu wzbogacenia, które pozostało po stronie spadkobierców osoby wywłaszczonej w szczególnej sytuacji uchylenia decyzji lub stwierdzenia jej nieważności. Taka redakcja powołanego przepisu pozwala a contrario przyjąć, że uprawnienie do wypłaty odszkodowania nie przysługuje spadkobiercom osoby wywłaszczonej, właśnie z uwagi na brak konkretnego przepisu dotyczącego następstwa prawnego. Tym samym, ostateczny wniosek Sądu I Instancji, który przyjmuje, że ustawodawca traktuje odszkodowanie (prawo do jego uzyskania) za wywłaszczoną nieruchomość jako świadczenie nierozerwalnie związane z majątkiem danej osoby a nie jako świadczenie związane ściśle z osobą zmarłego i jako takie niewchodzące do spadku (art. 922 § 2 k.c.) jest niczym nieuprawniony – w szczególności w kontekście równoczesnego odrzucenia możliwości przedawnienia roszczenia o zapłatę odszkodowania. Takie wnioskowanie jest bowiem wewnętrznie sprzeczne. Powyższe rozbieżności zostały omówione w kilku judykatach Naczelnego Sądu Administracyjnego, w których wskazano, że sprzeczna jest koncepcja, zgodnie z którą roszczenie o wypłatę odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nie przedawnia się (tj. nie mają do niego zastosowania przepisy art. 118 k.c. i następne), a jednocześnie prawo do jest dziedziczne – wyrok NSA z 11 grudnia 2018 r, I OSK 4191/18, wyrok NSA z 29 maja 2019 r., I OSK 740/19.

Pismem z 21 stycznia 2020 r. pełnomocnik uczestników postępowania – A. Z. i A. Z. – wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie na ich rzecz kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Wnioskiem z 7 sierpnia 2020 r. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zwrócił się o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały w celu wyjaśnienia przepisów prawnych, których stosownie wywołało rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych:

1. Czy odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.), może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65, ze zm.) dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

2. Czy odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65, ze zm.) również na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 10 września 2020 r., I OSK 177/20 – na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 w zw. z art. 193 p.p.s.a. – zawiesił niniejsze postępowanie do czasu podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygnięcia w sprawie o sygn. akt I OPS 1/20.

W dniu 22 lutego 2021 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę, sygn. akt I OPS 1/20, o następującej treści:

1. "Odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.) dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.".

2. "Odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, nie może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.) na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.".

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 26 kwietnia 2021 r. podjął zawieszone postępowanie.

W piśmie procesowym z 13 lipca 2021 r. Wojewoda podtrzymał swoje stanowisko, powołując się dodatkowo na uchwałę I OPS 1/20 oraz wyrok NSA z 25 czerwca 2021 r., I OSK 1149/20.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej

Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu.

Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych, zarzucając naruszenie przepisów postępowania i przepisów prawa materialnego. Mając na uwadze konstrukcję zarzutów należy wskazać, że obowiązek wskazania naruszonych przepisów oczywiście nie wyłącza możliwości objęcia jednym zarzutem kilku przepisów, takie wyliczenie musi jednak być połączone w wykazaniem, że wymienione przepisy tworzą pewną normę zachowania, której naruszenie jest zarzucane. Przyjmowane w doktrynie i orzecznictwie rozróżnienie między przepisem i normą prawną każe uznać taką praktykę za dopuszczalną, wymienione przepisy muszą jednak pozostawać ze sobą właśnie w takim związku normatywnym, a jego wykazanie obciąża sporządzającego skargę kasacyjną, który powinien przedstawić treść naruszonej normy, czyli wskazać, jaka reguła zachowania ustanowiona tymi przepisami została naruszona. Sąd II instancji nie może samodzielnie budować zarzutów, a taki byłby skutek ustalania przez NSA we własnym zakresie treści normy prawnej objętej zarzutem. Z podanych względów zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty oparte na wyliczeniu wielu przepisów zostały rozpoznane w granicach sprecyzowanych w skardze kasacyjnej.

Jako formę naruszenia przepisów prawa materialnego wskazano niewłaściwe zastosowanie, a w jednym przypadku błędną wykładnię (pkt 5 skargi kasacyjnej). Zarzut niewłaściwego zastosowania odnosi się do błędu subsumpcji, polegającego na wadliwym uznaniu, że istnieje korelacja między przesłankami określonymi w prawie materialnym (w ustalonym jego znaczeniu) a ustalonym stanem faktycznym. Błąd subsumpcji może w konsekwencji być następstwem wadliwych ustaleń faktycznych, w wyniku czego przyjęty stan prawny nie ma do nich zastosowania, albo błędnej wykładni przepisu i błędnego ustalenia zakresu jego stosowania. Zarzutem niewłaściwego zastosowania prawa materialnego nie można natomiast zwalczać ustaleń faktycznych przyjętych w sprawie – temu służą zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, jak też przyjętej wykładni prawa materialnego. W związku z powyższym należy zauważyć, że w skardze kasacyjnej nie postawiono zarzutów kwestionujących prawidłowość ustaleń faktycznych przyjętych przez Sąd I instancji. W większości zarzutów nie wskazano także na błędną wykładnię prawa materialnego. W tych okolicznościach rozpoznanie zarzutów dotyczących niewłaściwego zastosowania wskazanych przepisów prawa materialnego podlega rozpoznaniu przy uwzględnieniu takiego stanu faktycznego, jak to zostało w sprawie przyjęte i uwzględnieniu wykładni przedstawionej przez Sąd I instancji.

Zarzuty skargi kasacyjnej koncentrują się na trzech kwestiach. Pierwsza z nich dotyczy kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości, druga kręgu podmiotów zobowiązanych do zapłaty tego odszkodowania, zaś trzecia problemu przedawnienia prawa do odszkodowania.

Stawiając zarzut błędnej wykładni art. 128 ust. 1 i 4 u.g.n. oraz niewłaściwego zastosowania art. 922 k.c. w zw. z art. 1 k.c. oraz art. 104 k.p.a. w zw. z art. 4 pkt 9b1, art. 128 ust. 4, art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 130, art. 132 ust. 1a, 2 i 6, art. 134 ust. 1 i art. 233 u.g.n., zakwestionowano stanowisko Sądu I instancji, polegające na przyjęciu, że osobą uprawnioną do żądania ustalenia i wypłaty odszkodowania jest także spadkobierca osoby wywłaszczonej. Podniesiono, że prawo do odszkodowania, jako prawo o charakterze publicznoprawnym nie wchodzi w skład spadku i nie przechodzi na spadkobierców wywłaszczonego. Zagadnienie to było przedmiotem uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OPS 1/20. W uchwale tej przyjęto, że odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n., może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela to stanowisko i argumentację podaną w uchwale. W uchwale w szczególności zwrócono uwagę, że przyjęcie stanowiska, że osobą uprawnioną do otrzymania odszkodowania jest wyłącznie osoba wywłaszczona, rozumiana jako osoba pozbawiona prawa do nieruchomości lub ograniczona w wykonywaniu tego prawa, nie jest do zaakceptowania, ponieważ narusza konstytucyjną zasadę ochrony własności i prawa dziedziczenia oraz dopuszczalność wywłaszczenia za słusznym odszkodowaniem (art. 21, art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP). W przypadkach bowiem, w których przepisy prawa przewidują, że ustalenie odszkodowania z tytułu wywłaszczenia następuje w odrębnym postępowaniu, czy też w przypadku gdy strony (osoba wywłaszczona lub podmiot zobowiązany do uiszczenia odszkodowania) uczyniły przedmiotem zaskarżenia decyzję wywłaszczeniową, ale tylko w części dotyczącej ustalenia odszkodowania, śmierć osoby wywłaszczonej spowodowałaby konieczność umorzenia postępowania dotyczącego ustalenia odszkodowania, skoro spadkobiercy osoby wywłaszczonej nie mogliby wstąpić w prawa i obowiązki swojego spadkodawcy. W ten sposób doszłoby do wywłaszczenia prawa bez ustalenia odszkodowania z jednoczesnym pozbawieniem ochrony prawa do dziedziczenia, czyli z naruszeniem konstytucyjnych zasad ustroju państwa. Waga tych zasad wymaga ich realizacji także przez organy stosujące prawo i uwzględnienia w procesie wykładni. Analizując zagadnienie dotyczące ustalenia podmiotu uprawnionego do otrzymania odszkodowania z tytułu wywłaszczenia, polegającego również na ograniczeniu prawa własności, nie można poprzestać na wykładni językowej przepisów ustawy określających osobę uprawnioną do otrzymania odszkodowania z tytułu wywłaszczenia, ale trzeba zweryfikować wyniki tej wykładni z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi Wykładnia uwzględniająca zasady konstytucyjne sprzeciwia się zatem stanowisku prezentowanemu w skardze kasacyjnej w kwestii kręgu osób uprawnionych do ubiegania się o odszkodowanie.

Argumentacja przedstawiona przez Sąd I instancji w tym zakresie jest zbieżna ze stanowiskiem przyjętym w uchwale, wskazując na ochronę prawa własności, w tym prawa do odszkodowania i prawa dziedziczenia. Uchwała I OPS 1/20 została podjęta w związku rozbieżnymi orzeczeniami sądów administracyjnych, zatem argumenty pojawiające się w wyrokach poprzedzających jej podjęcie i charakterystyczne dla jednej z konkurencyjnych linii orzeczniczych, nie mogą odnieść decydującego skutku, powoływane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej przykłady orzeczeń nie dowodzą błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego, skoro stanowisko Sądu I instancji jest zbieżne z uchwałą składu siedmiu sędziów NSA. Powyższa uchwała jest wiążąca dla składów sądu administracyjnego, a Sąd orzekający w niniejszej sprawie ją podziela (art. 269 § 1 p.p.s.a.). Z podanych powodów nie są skuteczne zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące przyjęcia przez Sąd I instancji, że podmiotami uprawnionymi do odszkodowania są także spadkobiercy osób wywłaszczonych.

Nie jest skuteczny zarzut naruszenia art. 118 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na pominięciu go przy rozstrzyganiu sprawy i zasądzenie odszkodowania pomimo przedawnienia roszczenia. Po pierwsze, jak wyżej zastrzeżono, skoro nie podważono w tym zakresie w skardze kasacyjnej ani ustaleń faktycznych, ani wykładni prawa materialnego, to nie jest w konsekwencji możliwe skuteczne postawienie zarzutu niewłaściwego zastosowania. Niezależnie jednak od tego, przyjęta przez skarżącą teza o przedawnieniu prawa do odszkodowania nie jest trafna. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym generalnie przyjmuje się, że odszkodowanie ustalane na drodze administracyjnej (decyzją administracyjną) nie podlega przedawnieniu. W prawie administracyjnym z przedawnieniem roszczenia mamy bowiem do czynienia tylko wówczas, gdy przepis prawa wyraźnie tak stanowi. Tymczasem ani w ustawach gruntowych z 1958 r. i z 1985 r. jak również w obecnie obowiązującej – u.g.n. takiego ogólnego przepisu nie zamieszczono. Powyższe oznacza zatem, że nawet gdy sama instytucja odszkodowania ma charakter cywilny i generalnie roszczenie odszkodowawcze podlega rygorom, zawartym w przepisach art. 117 – 125 k.c., to jednak w sytuacji, gdy jest ono ustalane w postępowaniu administracyjnym, te zasady nie mogą znaleźć zastosowania, gdyż brak jest stosownej regulacji prawnej. Przedawnienie w prawie cywilnym uregulowano w art. 117 § 1 i 2 k.c. Zgodnie z tym przepisem: "§ 1. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu. § 2. Po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne". Istotą przedawnienia cywilnego jest występujące po upływie określonego ustawowo czasu osłabienie ochrony uprawnionego z prawa podmiotowego, polegające na tym, że co prawda zachowuje on możliwość dochodzenia swego roszczenia przed sądem lub innym właściwym organem, ale musi się liczyć z wyłączeniem jego zasądzenia i w konsekwencji przymusowej realizacji, jeśli strona przeciwna zasadnie wskaże na upływ czasu, w którym dochodzenie roszczenia było możliwe, czyli podniesie zarzut przedawnienia. Procedura administracyjna natomiast nie przewiduje możliwości podniesienia zarzutu przedawnienia, jest procedurą odrębną od procedury cywilnej. Nie ma zatem w procedurze administracyjnej możliwości zgłoszenia, przez zobowiązanego do zaspokojenia roszczenia, zarzutu przedawnienia roszczenia. W prawie administracyjnym z przedawnieniem roszczenia mamy do czynienia tylko wówczas, gdy przepis prawa wyraźnie tak stanowi.

Taką wyraźną regulację zawierał art. 36 ust. 2 u.z.t.w.n., który przewidywał 3-letni okres przedawnienia, ale jedynie dla roszczeń odszkodowawczych dotyczących strat w zasiewach, uprawach i polonach. Wszelkie kwestie związane ze sposobem ustalenia wysokości odszkodowanie zostały wyczerpująco unormowane w Rozdziale V Działu III u.g.n., gdzie nie przewidziano żadnego odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów k.c. Z tego względu należy uznać, że skoro roszczenie odszkodowawcze, przysługujące właścicielowi nieruchomości zajętej na cele przesyłu energii elektrycznej nie uległo przedawnieniu, to nie ma uzasadnionych przeszkód by mogło być ono dochodzone w każdym czasie. Tym samym również zarzut naruszenia art. 118 k.c. okazał się bezzasadny. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w wyroku NSA z 25 czerwca 2021 r., I OSK 1149/20.

Nieuzasadnione są również zarzuty skargi kasacyjnej związane z określeniem skarżącej spółki jako podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania. Stawiając w pkt 2 i 3 skargi kasacyjnej zarzut niewłaściwego zastosowania wymienionych tam przepisów prawa materialnego wskazano, że polega on na uznaniu, że "publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa", za działania w sferze imperium, może zostać orzeczony wobec podmiotu prywatnego działającego w sferze publicznej w zakresie dominium. Tak skonstruowany zarzut niewłaściwego zastosowania nie może odnieść skutku, albowiem oparty został na założeniu, którego Sąd I instancji nie przyjął. Sąd I instancji bynajmniej nie przyjął, że w sprawie miało miejsce wywłaszczenie, za które odszkodowanie należne było pierwotnie od Skarbu Państwa. Wręcz odwrotnie, Sąd I instancji stwierdził, że zarówno w dacie wydania decyzji ograniczającej sposób korzystania i zezwalającej na założenie sieci, jak i w obecnym stanie prawnym, obowiązek wypłaty odszkodowania ciążył na podmiocie, na rzecz którego następowało ograniczenie, takim podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe Zakład Energetyczny P., a Skarb Państwa nie ponosił odpowiedzialności za zobowiązania takiego przedsiębiorstwa. Sąd I instancji nie uznał też, aby odszkodowanie miało zostać wypłacone za działanie państwa w sferze imperium państwowego. Skoro Sąd I instancji ani nie poczynił takich ustaleń faktycznych, ani nie dokonał wykładni skutkującej takimi wnioskami, to nie można na nich budować zarzutu niewłaściwego zastosowania prawa materialnego.

Nie znajduje potwierdzenia również zarzut niewłaściwego zastosowania art. 132 ust. 6 i art. 132 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 124 ust. 1 i 124b ust. 1 u.g.n. skutkujący uznaniem, że skarżąca spółka jest podmiotem zobowiązanym do zapłaty odszkodowania. Stanowisko Sądu I instancji w tym zakresie jest prawidłowe. Rozstrzygnięcia wymaga, kto w dacie orzekania o odszkodowaniu na podstawie art. 129 ust. 5 u.g.n. powinien zostać wskazany jako podmiot zobowiązany do jego zapłaty, gdy doszło do przekształceń podmiotowych oraz przeniesienia prawa do linii energetycznej na podmiot trzeci. W tym zakresie do wydania decyzji na podstawie art. 129 ust. 5 u.g.n. zastosowanie znajduje art. 132 ust. 6 u.g.n, zgodnie z którym obowiązek wypłaty odszkodowania za szkody powstałe wskutek zdarzeń wymienionych w art. 124, art. 124b, art. 125 i art. 126 u.g.n oraz za zmniejszenie wartości nieruchomości z tego powodu obciąża osobę lub jednostkę organizacyjną, która uzyskała zezwolenie odpowiednio na założenie lub przeprowadzenie ciągów drenażowych, przewodów i urządzeń. Decyzja z 1975 r. niewątpliwie pozostaje w obrocie prawnym, zezwolenia nią udzielone nie miało charakteru incydentalnego, lecz trwa nadal, stanowiąc tytuł do dysponowania nieruchomością na określony cel i podstawę legalności wykonanej linii. Podmiot imiennie wskazany w tej decyzji jako jej beneficjent jednak już nie istnieje. Skoro przepis art. 132 ust. 6 u.g.n. ma zastosowanie w sprawach rozstrzyganych na podstawie art. 129 ust. 5 u.g.n. i przypadków, kiedy mogło dojść do różnorakich przekształceń podmiotowych, likwidacji podmiotów, przesłankę "uzyskania zezwolenia" należy interpretować nie literalnie, lecz funkcjonalnie, uwzględniając skutki wywołane obrotem prawnym. W okolicznościach niniejszej sprawy trafny jest wniosek, że skoro ograniczenia wynikające z zezwolenia z 1975 r. mają charakter trwały, to jego beneficjentem był nie tylko Zakład Energetyczny P., ale po kolei wszystkie wskazane w decyzji podmioty, czyli w dacie orzekania przez organy orzekające w sprawie obie wskazane w decyzjach spółki (tak wyrok NSA z 25 czerwca 2021 r., I OSK 1149/20). E. S.A. jako następca prawny podmiotu wskazanego w decyzji z 1975 r., zaś E. sp. z o.o. jako uprawniona do korzystania z zezwolenia w wyniku nabycia przedsiębiorstwa, przy czym solidarny charakter odpowiedzialności za zobowiązania związane z działalnością tego przedsiębiorstwa, czyli również wynikające z decyzji dotyczących działalności tego przedsiębiorstwa, wynika z czynności prawnej (art. 369 k.c.). Należy zatem stwierdzić, że stosując normę z art. 132 ust. 6 u.g.n., oraz art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., obowiązek odszkodowawczy w niniejszej sprawie leży solidarnie po stronie obu spółek, jako beneficjentów zezwolenia wydanego w 1975 r., na co zasadnie wskazano w decyzji Wojewody.

Zarzut naruszenia art. 107 k.p.a. przez nie wskazanie podstawy prawnej obowiązku i podstawy odpowiedzialności solidarnej nie znajduje potwierdzenia. Po pierwsze, jest to zarzut dotyczący przepisów postępowania, zatem dla jego skuteczności wymagane jest wskazanie, że naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.), czego zaniechano. Po drugie, Sąd I instancji ustalił, że w decyzji podano podstawę prawną – art. 129 ust. 3 pkt 2 u.g.n. w powiązaniu z art. 35 ust. 1 i art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. oraz art. 132 ust. 6 u.gn. Sąd I instancji wyjaśnił nadto, że art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. ma zastosowanie do sytuacji, o jakich mowa w art. 120 i 124-126 u.g.n., a odszkodowanie w przypadku ograniczenia prawa wynika z art. 128 ust. 4 u.g.n. Ograniczenie zaś sposobu korzystania z nieruchomości dokonane na podstawie art. 35 u.z.t.w.n. należy kwalifikować jako jeden z przypadków wywłaszczenia i do zagadnień odszkodowawczych stosować przepisy u.g.n. Przeciwko takiej identyfikacji podstawy prawnej obowiązku odszkodowawczego nie przedstawiono w skardze kasacyjnej zarzutów. Skoro zatem istnieje w ocenie Sądu I instancji podstawa prawna obowiązku odszkodowawczego, jak też odpowiedzialności solidarnej, to ewentualne uchybienia art. 107 k.p.a. w zakresie powołanie podstawy prawnej nie mają wpływu na wynik postępowania i nie mogą uzasadniać uchylenia decyzji.

Sąd I instancji nie naruszył też art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, zgodnie z którym spółka powstała w wyniku przekształcenia przedsiębiorstwa państwowego wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa, na spółkę przechodzą, z mocy ustawy, uprawnienia i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa wynikające z decyzji administracyjnych. W tym zakresie organ odwoławczy w decyzji (str. 12 decyzji), kwestionując stanowisko skarżącej spółki podał jedynie, że mając na uwadze kolejne przekształcenia Zakładu Energetycznego P. (przedsiębiorstwa państwowego), nie ma wątpliwości, że obowiązki związane z decyzją z 1975 r. przeszły na następcę prawnego tego zakładu. Stanowisko to jest zgodne z regulacją art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. W skardze kasacyjnej nie zakwestionowano ustaleń faktycznych związanych z kolejnymi przekształceniami spółki powstałej w wyniku prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego. Sąd I instancji zaakceptował to stanowisko w odniesieniu do spółki powstałej w wyniku przekształcenia. Natomiast konkluzja Sądu I instancji, że wnoszące skargę spółki są następcami Zakładu Energetycznego jako beneficjenci udzielonego zezwolenia, znajduje potwierdzenie w wyżej przedstawionej argumentacji, dotyczącej podstaw uznania odpowiedzialności odszkodowawczej E. sp. z.o.o. Nie zaprzeczono, że zezwolenie z 1975 r. pozostaje w obrocie prawnym i stanowi podstawę tytułu prawnego skarżącej do dysponowania nieruchomością na cel wskazany w tym zezwoleniu. W żadnym natomiast razie nie przyjęto, aby skarżąca spółka była następcą prawnym Skarbu Państwa, taka teza skargi kasacyjnej jest fałszywa.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej postawiono zarzut, że Sąd I instancji nie odniósł się do skutków wynikających z art. 554 k.c., a przepis ten nie może być podstawą odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania publicznoprawne, w sytuacji, w której E. sp. z o.o. nie wiedziała o takiego rodzaju zobowiązaniach w dniu 30 czerwca 2007 r., w szczególności o roszczeniu dochodzonym w niniejszym postępowaniu przez właścicieli nieruchomości, a ponadto wskazana w tym przepisie odpowiedzialność solidarna dotyczy obowiązków o charakterze publicznoprawnym. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko wyrażone w powołanym już wyżej wyroku NSA w sprawie I OSK 1149/20.

W świetle orzecznictwa sądów powszechnych sens art. 554 k.c. jest taki, że zobowiązanie, które obciążało tylko zbywcę, ex lege rozszerza się na nabywcę. Wierzyciel może żądać świadczenia wedle swojego wyboru od zbywcy bądź nabywcy przedsiębiorstwa albo od obu. Odpowiednio, po stronie zarówno zbywcy, jak i nabywcy istnieje obowiązek świadczenia na rzecz wierzyciela. Odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa powstała na mocy art. 554 k.c. w istocie jest synonimem zobowiązania powstałego ex lege, rozumianego jako stosunek prawny (tak: Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 13 września 2018 r., sygn. I ACa 205/18, lex nr 2574965). Nabywca zorganizowanej części przedsiębiorstwa ponosi odpowiedzialność, o której mowa w art. 554 k.c. (wyrok SN z dnia 25 listopada 2005 r., sygn. VCK 381/05, lex nr 180897). W świetle art. 554 k.c. to nabywca przedsiębiorstwa, a nie wierzyciel ma obowiązek wykazania przesłanki uwalniającej go od tej odpowiedzialności. Inaczej mówiąc, wierzyciel nie ma obowiązku udowodnienia, że nabywca wiedział o długu zbywcy w stosunku do tego wierzyciela lub że przy zachowaniu należytej staranności mógł się o nim dowiedzieć. Zgodnie z art. 6 k.c. ma on jedynie obowiązek wykazania, że doszło do zbycia przedsiębiorstwa, z którym wiąże się konkretny dług zbywcy. Natomiast to na nabywcy przedsiębiorstwa spoczywa obowiązek wykazania określonej w art. 554 k.c. przesłanki, pozwalającej mu uwolnić się od solidarnej odpowiedzialności ze zbywcą za długi powstałe w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa przed jego zbyciem (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 20 września 2009 r., sygn. I ACa 187/16, lex nr 2166477).

W rozpoznawanej sprawie E. sp. z o.o. nie wykazała przesłanki uwalniającej ją od odpowiedzialności. W aktach sprawy (k. 258 in.) znajduje się postanowienie Sądu Rejonowego w Poznaniu z dnia 26 lutego 2015 r. sygn. IX Ns 1396/12 w przedmiocie ustanowienia służebności przesyłu dotyczące linii przesyłowej przy ul. Źródlanej w Poznaniu. Z uzasadnienia tego postanowienia wynika, że E. sp. z o.o. powołuje się na wybudowanie infrastruktury przesyłowej przez poprzednika prawnego Zakład Energetyczny P. i na decyzję wydaną na podstawie art. 35 u.z.t.w.n., jako tytuł prawny dla przedsiębiorcy przesyłowego do stałego korzystania z wymienionej w tej decyzji nieruchomości. Chodzi przy tym o tą samą linię napowietrzną 110kv relacji S. – W. Zatem w postępowaniu o ustanowienie służebności przesyłu skarżąca Spółka uznaje następstwo prawne po Zakładzie Energetycznym P., natomiast na użytek niniejszego postępowania twierdzi, że nie jest następcą prawnym wymienionego przedsiębiorstwa. Trudno w takiej sytuacji uznać twierdzenia skarżącej Spółki E. za wiarygodne. Należy też zauważyć, że art. 129 ust. 5 u.g.n. dodany został na mocy art.1 pkt 83 lit. b) ustawy nowelizującej z dnia 28 listopada 2003 r. (Dz.U. 2004, Nr 141, poz. 1492) i wszedł w życie z dniem 22 września 2004 r. Zatem przepis ten obowiązywał w dniu 30 czerwca 2007 r., kiedy zawarto umowę, między E. S.A. i E. Sp. z o.o.

Nie jest także usprawiedliwiony zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie zawiera wszystkie konieczne elementy. Stanowisko Sądu I instancji zostało dostatecznie umotywowane, co umożliwiło jego instancyjną kontrolę i rozpoznanie zarzutów. Za pomocą zarzutu naruszenia tego przepisu nie można zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska co do wykładni, bądź zastosowania prawa materialnego, a w konsekwencji trafności rozstrzygnięcia. Poza tym przepis ten nie może z zasady stanowić samodzielniej podstawy kasacyjnej, bowiem wedle uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09 może on być samodzielną podstawą kasacyjną tylko wówczas, gdy motywy wyroku nie zawierają stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Takiego braku nie można wytknąć motywom wyroku Sądu I instancji. Przyjmuje się, że orzeczenie sądu I instancji uchyla się spod kontroli instancyjnej w przypadku braku wymaganych prawem części (np. nieprzedstawienia stanu sprawy, czy też niewskazania lub niewyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia), a także wówczas, gdy będą one co prawda obecne, jednak będą obejmować treści podane w sposób niejasny, czy też nielogiczny, uniemożliwiający jednoznaczne ustalenie stanu faktycznego i prawnego, stanowiącego podstawę kontrolowanego wyroku sądu. Przy czym tylko wówczas, gdy konstrukcja uzasadnienia nie pozwala na odtworzenie toku myślowego Sądu I instancji, można mówić o skutkującym ewentualnym wzruszeniem orzeczenia uchybieniu art. 141 § 4 p.p.s.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie zaistniała.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1. sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Wniosek uczestników postępowania o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego podlegał oddaleniu, albowiem zgodnie z art. 204 pkt 1 p.p.s.a., w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej od wyroku sądu I instancji oddalającego skargę, strona, która ją wniosła, obowiązana jest zwrócić niezbędne koszty postępowania kasacyjnego poniesione przez organ. Przepisy ustawy nie przewidują zatem możliwości zasądzania zwrotu kosztów na rzecz innych stron postępowania.

Uzasadnienie wyroku zostało przez Naczelny Sąd Administracyjny sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zrzutów skargi kasacyjnej, z tego względu w uzasadnieniu pominięto opis przebiegu postępowania i wydanych w sprawie rozstrzygnięć, elementy te zawiera uzasadnienie Sądu I instancji.