Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2669/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-05-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77, art. 80
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2017 poz 489
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie sędzia NSA Wiesław Morys sędzia del. WSA Teresa Zyglewska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 sierpnia 2017 r. sygn. akt II SA/Ol 419/17 w sprawie ze skargi W. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 23 sierpnia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu skargi W. D. na decyzję z [...] lutego 2017 r. nr [...] Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z [...] listopada 2016 r. nr [...] wydaną przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., działającego z upoważnienia Wójta Gminy B. w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Powyższy wyrok Wojewódzki Sąd Administracyjny wydał mając na uwadze następujący stan faktyczny i prawny.

Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. działający z upoważnienia Wójta Gminy B. zawiadomieniem z [...] października 2008 r. poinformował W. D., że decyzją z tego dnia przyznane zostało na rzecz jego syna S. D. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2008 r. do [...] września 2009 r.

Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w Z. [...] maja 2009 r. poinformował organ I instancji, że [...] maja 2009 r. przeprowadził wywiad alimentacyjny ze skarżącym. Ustalono, że dłużnik alimentacyjny mieszka w Z.. Jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w PUP, bez prawa do zasiłku. Nie posiada żadnych wartościowych rzeczy ani zasobów pieniężnych.

Organ I instancji pismem z [...] maja 2010 r. zawiadomił skarżącego o wszczęciu postępowania w sprawie zwrotu należności wypłaconych na mocy powyższej decyzji.

Skarżący poinformował organ I instancji, jak i MOPR w Z., że syn znajduje się pod jego opieką od [...] czerwca 2010 r. i toczy się postępowanie sądowe o zmianę opieki. Wskazywał, że matka dziecka miała zasądzone alimenty także od jego matki w kwocie [...] zł. W związku z tym kwota wypłacanego świadczenia powinna wynieść [...] zł. W piśmie z [...] lutego 2011 r. skarżący podał, że Sąd Rejonowy w B. ustanowił miejsce pobytu syna przy nim. Syn chodzi do szkoły w Z.. On sam zaś choruje przewlekle, jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku. Utrzymują się z zasiłków z opieki społecznej, matka dziecka nie łoży na utrzymanie syna. Dlatego zasadne jest umorzenie należności.

Organ I instancji, na skutek decyzji kasacyjnych Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O., trzykrotnie orzekał w sprawie zobowiązania skarżącego do zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] października 2008 r. do [...] września 2009 r. W toku tego postępowania skarżący w odwołaniach konsekwentnie domagał się rozpatrzenia wniosku o umorzenie żądanych należności. W decyzji z [...] grudnia 2013 r., zobowiązującej skarżącego do zwrotu przedmiotowych należności, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. uzasadniło, że wniosek o umorzenie jest przedwczesny, gdyż decyzja w tym przedmiocie stanowi nową sprawę administracyjną rozstrzyganą po orzeczeniu obowiązku zwrotu świadczeń.

Skarżący w piśmie z [...] września 2015 r. wezwał organ I instancji do cofnięcia zajęcia komorniczego jego pensji i zarzucił organowi brak rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności. Wyjaśnił, że milczenie organu uznał za uwzględnienie jego wniosku i zaprzestanie dochodzenia należności. Podał, że wychowuje samotnie syna. Nie jest w stanie płacić żadnych sum, gdyż brakowałoby im na utrzymanie i rzeczy potrzebne dziecku do nauki oraz doprowadziłoby to do ich eksmisji. Zaznaczył, że otrzymał dopiero drugą pensję.

Następnie, [...] listopada 2015 r. skarżący wniósł zażalenie na bezczynność i przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawie wniosku o umorzenie przedmiotowych należności. SKO w O. postanowieniem z [...] stycznia 2016 r. uznało zażalenie za uzasadnione i wyznaczyło organowi I instancji 14-dniowy termin do załatwienia sprawy.

Organ I instancji trzykrotnie orzekał w sprawie umorzenia, w związku z decyzjami kasacyjnymi SKO w O.. W ostatecznej decyzji z [...] listopada 2016 r. organ I instancji argumentował konsekwentnie, że powstanie zadłużenia i obowiązek uregulowania jest następstwem zaniechania przez stronę wywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego, a zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przenoszenia w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników. Dłużnik alimentacyjny musi liczyć się z tym, że Państwo będzie dochodzić zwrotu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Organ I instancji ustalił, że skarżący wynajmuje mieszkanie o powierzchni [...] m2 od TBS Z. sp. z o.o. w Z.. Źródłem utrzymania dwuosobowej rodziny jest wynagrodzenie za pracę skarżącego w kwocie [...] zł oraz alimenty w kwocie [...] zł od matki syna. Obciążenia rodziny z tytułu opłat za czynsz, energię, gaz, telewizja i telefon wynoszą łącznie [...] zł. Rodzina nie korzysta z pomocy społecznej i świadczeń rodzinnych. Skarżący posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim. Ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] lipca 2012 r. Korzysta z zabiegów w poradni rehabilitacyjnej, leczy się na dnę moczanową. W lutym 2015 r. rozpoznano u syna skarżącego skoliozę i nawracające infekcje górnych dróg oddechowych, uczęszczał na zajęcia rehabilitacyjne. Okresowo koszt leków dla syna wynosi około [...] zł. Skarżący nie ma innego zadłużenia, nie może liczyć na pomoc rodziny. Matka skarżącego ma [...] lat, leczy się na złośliwy nowotwór [...]. Organ I instancji ocenił, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia umorzenia ciążących na nim należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z [...] lutego 2017 r., utrzymało w mocy powyższą decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy wskazał na uznaniowy charakter rozstrzygnięcia z art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2016 r. poz. 169 ze zm.) i konieczność zaistnienia szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji. Uwzględniając powyższe, organ odwoławczy potwierdził ustalenia organu I instancji. Dodał, że skarżący jest zatrudniony na czas określony do października 2018 r., jako kierowca wózka "[...]". W ramach podnoszenia kwalifikacji zawodowych ukończył zaocznie szkołę w kierunku technik administracji. SKO stwierdziło, że skarżący jest w trudnej sytuacji życiowej, razem z synem okresowo korzystają z zabiegów leczniczych oraz zakupują leki. Nie mogą liczyć na pomoc innych osób. Jednak jest on osobą zaradną życiowo, pomimo orzeczonego lekkiego stopnia niepełnosprawności potrafił znaleźć zatrudnienie, dokształca się. Podkreślono, że łączny dochód rodziny wynosi [...] zł miesięcznie, skarżący reguluje wszystkie opłaty na bieżąco, nie korzysta z pomocy społecznej. Całkowity koszt opału do ogrzania mieszkania to [...] zł. SKO wywiodło, że powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dziecka, ustanowionego wyrokiem sądowym. Zaznaczono, że wszelkiego rodzaju wyłączenia należy interpretować w sposób ścisły i w związku z tym, umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Zdaniem Kolegium, z akt sprawy nie wynika, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Skonstatowano, że skarżący uzyskuje co miesiąc stały dochód, ma odpowiednie kwalifikacje, a jego stan zdrowia nie uniemożliwia mu zarobkowania. SKO zauważyło też, że z akt sprawy nie wynika, aby skarżący podejmował jakąkolwiek próbę spłaty, choć uzyskuje stały dochód od lipca 2015 r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie W. D. przytoczył stan faktyczny sprawy. Zarzucił organom brak odniesienia się do sytuacji rodziny i skutków spłaty zadłużenia. Stwierdził, że organy swoim postępowaniem zabrały mu prawo do umorzenia należności. W rzeczywistości prawo do umorzenia jest prawem fikcyjnym, uznaniowym, a organ nadużywając swojej uprzywilejowanej pozycji może uznać każdą sytuację za niewystarczającą. Podniósł, że spłata zadłużenia doprowadzi do zubożenia jego rodziny. Wskazał, że sprawa toczy się od 2008 r., organ I instancji dopuścił się wielu uchybień, co potwierdzał organ odwoławczy. Przedłużanie postępowania powodowało narastanie odsetek. Wyraził niezrozumienie dla stanowiska organów, które uznały jego sytuację za trudną, a jednak nie uwzględniły wniosku. Zdaniem skarżącego zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem zasady państwa prawa. Podniósł, że Konstytucja RP traktuje dziecko i rodzinę jako dobro najwyższe i z tego powodu nakazuje umorzyć zaległości właśnie dla ochrony dobra dziecka i rodziny. Wskazał, że ściągnięcie obecnie kwoty około [...] tys. zł doprowadzi, przy dochodach rodziny, do zubożenia jego i syna, braku środków na książki, jedzenie, opłaty za mieszkanie, a tym samym eksmisję z zajmowanego lokalu i narazi ich na bezdomność, a także powrót do korzystania z pomocy społecznej. Taką sytuację skarżący uznał za absurdalną, jak i to, że to jego syn będzie w rzeczywistości ponosił odpowiedzialność za spłatę. Zaznaczył, że kwota, która zostałaby po zajęciu komornika to ok. [...] zł. Jest zatrudniony na czas określony z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, a ze stanowiska organów wynika, że najlepiej gdyby zwolnił się i przeszedł na utrzymanie podatników. W ocenie skarżącego argumentacja organów nie da się pogodzić z dobrem jego rodziny, interesem społecznym ani zdrowym rozsądkiem i logiką. Wyjaśnił, że w rzeczywistości jego dochód wynosi [...] zł, gdyż matka syna ściąga z jego pensji koszty sądowe i nie płaci alimentów na syna. Zakwestionował też powstałe zadłużenie, zarzucając że matka syna bezprawnie pobierała świadczenie. Wniósł o zwrócenie sprawy organom do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumenty podniesione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie wyrokiem z [...] sierpnia 2017 r. uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z 20 lutego 2017 r. i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.

Sąd I instancji stwierdził, że zaskarżona decyzja wydana została niezgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowi że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zdaniem Sądu I instancji decyzja w zakresie umorzenia zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego i jest odstępstwem od ogólnej zasady, że osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna, ma obowiązek zwrócić świadczenia wypłacone uprawnionemu do alimentów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w konsekwencji uznał, że organy administracji orzekające w ramach uznania administracyjnego nie rozważyły przed wydaniem rozstrzygnięcia wszystkich okoliczności istotnych w sprawie, co skutkowało naruszeniem art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. W ocenie Sądu I instancji poczynione ustalenia faktyczne przekonują, że skarżący zasługuje na uwzględnienie jego wniosku, chociażby w części. Niezasadnie organy pominęły okoliczności powstania zobowiązania. Sąd I instancji w oparciu o akta sprawy wskazał, że skarżący nie uchylał się celowo od obowiązku alimentacyjnego, ale w podanym okresie wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego był zarejestrowany w PUP jako bezrobotny, bez prawa do zasiłku i sam korzystał z pomocy społecznej. Zdaniem Sądu I instancji, skarżący nie miał obiektywnie możliwości współuczestniczyć w utrzymaniu syna. Przekonuje o tym też udokumentowany w aktach sprawy fakt zobowiązania do płacenia alimentów na wnuka matki skarżącego, która sama w podeszłym wieku i schorowana nie jest już w stanie więcej pomóc skarżącemu. Mimo takich niesprzyjających okoliczności skarżący podjął się sprawowania opieki nad 13-letnim synem, zamieszkał z nim i dbał o jego utrzymanie, zdrowie i wykształcenie, w czasie kiedy świadczenie z funduszu alimentacyjnego było wypłacane wciąż matce dziecka. Syn uczęszcza do szkoły, ojciec dba o jego rehabilitację, czyli sumiennie wywiązuje się z obowiązków rodzicielskich. Skarżącemu udało się dopiero w lipcu 2015 r. uzyskać zatrudnienie i to na razie tylko na czas określony do października 2018 r., mimo posiadanej niepełnosprawności, która choć stopnia lekkiego, ogranicza możliwości zarobkowe skarżącego na i tak trudnym rynku pracy. Na uwzględnienie - w ocenie Sądu I instancji – zasługiwało też to, że skarżący zadbał o podniesienie własnych kwalifikacji poprzez ukończenie kierunku technika administracji i zaprzestał korzystania z pomocy społecznej. Okoliczność ta dowodzi odpowiedzialności skarżącego i jego dobrych intencji, a także podejmowania przez niego skutecznych starań do przezwyciężania trudności we własnym zakresie. Sąd I instancji przyznał rację skarżącemu także w tym, że znaczną część żądanej aktualnie do zwrotu kwoty, stanowią odsetki, które narosły wobec bezczynności organu I instancji w rozpatrzeniu zgłaszanego już w 2010 r. wniosku o umorzenie należności. Aktualna suma zadłużenia z odsetkami w łącznej kwocie około [...] zł (wraz z zadłużeniem za okres od [...] października 2009 r. do [...] sierpnia 2010 r., rozpatrywanym równolegle w sprawie sygn. akt II SA/Ol 420/17), przekracza możliwości płatnicze skarżącego. Obiektywnie oceniając, nie jest on wstanie spłacić takiego zobowiązania z otrzymywanego wynagrodzenia za pracę bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i syna. Zajęcie komornicze doprowadzi skarżącego i jego syna do ubóstwa i zmusi ich do ponownego korzystania z pomocy społecznej. Natomiast dochodzenie świadczeń z pomocy społecznej będzie dla nich bardzo utrudnione z powodu przekroczenia kryterium dochodowego, które pod uwagę pozwala brać tylko wysokość uzyskiwanego dochodu, a nie wysokość zobowiązań.

W takich okolicznościach - zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego - interes społeczny i słuszny interes skarżącego przemawia za co najmniej częściowym uwzględnieniem jego wniosku o umorzenie należności.

Skargę kasacyjną od wyroku z [...] sierpnia 2017 r. wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O., zaskarżając wyrok w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżący kasacyjnie organ zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, przez błędną wykładnię przepisu art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do świadczenia alimentacyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r. poz. 489 ze zm.) polegającą na przyjęciu, że w ramach badania sytuacji dochodowej dłużnika, do której odwołuje się art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do świadczenia alimentacyjnego, oceniając obiektywną możliwość spłaty zadłużenia, uwzględnić należy okoliczności jego powstania oraz zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania, które z przyczyn nienależnych od dłużnika alimentacyjnego uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu, co stanowi w istocie nakaz uwzględnienia przesłanek nieobjętych normą art. 30 ust. 2 ustawy;

2. naruszenie przepisów postępowania, tj.:

a. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, iż organy administracji rozstrzygnęły sprawę z naruszeniem art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy, podczas gdy dokonana przez organy ocena okoliczności, które nakazuje uwzględnić ustawodawca przy orzekaniu w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w niezakwestionowanym przez sąd stanie faktycznym, była prawidłowa. Uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem gdyby nie zostało popełnione, to osnowa wyroku byłaby odmienna - zamiast uwzględnienia skargi nastąpiłoby jej oddalenie;

b. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. - poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż organy administracji naruszyły art. 7, 77 i 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.; dalej: K.p.a.), bowiem nie rozważyły przed wydaniem rozstrzygnięcia wszystkich okoliczności istotnych w sprawie, podczas gdy wszystkie okoliczności istotne w świetle art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy zostały w toku postępowania ustalone i rozważone przez organy, zaś pominięte w ocenie Sądu okoliczności nie mogą zostać przy rozstrzyganiu uwzględnione i wynikają z błędnej wykładni art. 30 ust. 2 przeprowadzonej przez Sąd. W konsekwencji miało miejsce bezzasadne uchylenie zaskarżonej decyzji organu z powodu rzekomych naruszeń przepisów postępowania administracyjnego, podczas gdy organ prawidłowo utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem gdyby nie zostało popełnione, to osnowa wyroku byłaby odmienna - zamiast uwzględnienia skargi nastąpiłoby jej oddalenie;

c. art. 151 p.p.s.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na niezastosowaniu normy tego przepisu, pomimo iż skarga, jako nieuzasadniona winna zostać oddalona.

W konsekwencji wniesiono o:

– uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie,

– zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym według norm przepisanych.

Uzasadniając zarzuty skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd I instancji w sposób nieuprawniony przyjął, iż w ramach postępowania zakreślonego w art. 30 ust. 2 ustawy o udzielaniu pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uwzględnić należy także okoliczności powstania zadłużenia. Sąd nakazał w istocie uwzględnić przyczyny wystąpienia bezskuteczności egzekucji. Z takim stanowiskiem skarżący kasacyjnie się nie zgadza. Z przepisów ustawy o pomocy wynika bowiem, iż dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie (art. 27 ust. 1). Wypłata zaś świadczeń osobie uprawnionej ma miejsce wówczas, gdy egzekucja świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego jest bezskuteczna, niezależnie od przyczyn tej bezskuteczności. W ocenie organu administracji badanie sytuacji rodzinnej i dochodowej, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy, ma się odnosić do aktualnej sytuacji w jakiej znajduje się dłużnik i jego rodzina, a ocena tych okoliczności może uwzględniać ewentualne rokowania w tym zakresie. Nie można zatem przyjąć, iż winna się ona opierać o ustalenia co do zdarzeń zaistniałych w przeszłości. Racjonalnym wydaje się przyjęcie, iż gdyby ustawodawca chciał uwzględnić kwestię obiektywnych przyczyn nierealizowania obowiązku alimentacyjnego, to dałby temu wyraz wprost w ustawie, bądź wprowadzając stosowną przesłankę w ramach przyznawania uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, czy też na etapie wydawania decyzji zobowiązującej do zwrotu wypłaconych świadczeń. Dalej skarżący kasacyjnie podniósł, że Sąd wskazując, iż przy rozstrzygnięciu zwolnienia z tego obowiązku uwzględnić należy zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania, które z przyczyn niezależnych od dłużnika alimentacyjnego uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu, nie sprecyzował jednocześnie o jakiego rodzaju zdarzenia może chodzić. Jeśli uwzględnić stan faktyczny sprawy, którego Sąd nie zakwestionował, to po [...] grudnia 2013 r., kiedy to doszło do wydania decyzji zobowiązującej do zwrotu należności, zdarzenia utrudniające spłatę zadłużenia - w ocenie skarżącego kasacyjnie - nie miały miejsca, a wręcz przeciwnie, sytuacja dłużnika uległa poprawie.

Zdaniem skarżącego kasacyjnie nie ma oparcia w stanie faktycznym, jaki wypływa z akt sprawy, stwierdzenie Sądu, że organ nie dokonał oceny wszystkich istotnych w sprawie okoliczności. Z uzasadnienia decyzji organów wynika, że dokonano niezbędnych ustaleń w zakresie aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, jak również przeprowadzono wymaganą ocenę powyższych okoliczności w aspekcie możliwości ich uznania za szczególne okoliczności uzasadniające udzielenie ulgi. Organy nie mogły uwzględnić okoliczności powstania zobowiązania. Fakt, iż zobowiązany od [...] czerwca 2010 r. przejął opiekę nad synem, który zamieszkał z nim i od tego czasu zapewnia mu utrzymanie, nie uchyla istniejącego uprzednio obowiązku alimentacyjnego i nie może mieć znaczenia w niniejszej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.

W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna jest oparta na usprawiedliwionych podstawach i zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadnie wskazano w skardze kasacyjnej na fakt, że Sąd I instancji dokonał nieprawidłowej wykładni art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie Sądu I instancji rozważając możliwość zastosowania powołanego wyżej przepisu organ powinien rozważyć także okoliczności związane z powstaniem zadłużenia oraz wziąć pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania alimentacyjnego, które z przyczyn niezależnych od dłużnika uniemożliwiały mu zwrócenie długu. Zaprezentowane powyżej stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie może zostać uznane za prawidłowe.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów "organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną".

Z brzmienia zacytowanego przepisu nie wynika, aby ustawodawca wskazał w nim jaki okres ma obejmować ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego, stąd też badaniu powinna podlegać aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna. Oznacza to, że ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności. Na gruncie powołanego przepisu nie jest zatem dopuszczalne dokonywanie oceny, we wskazanym wyżej zakresie, w oparciu o sytuację dłużnika, czy jego zachowania, jakie miały miejsce w przeszłości lub z punktu widzenia wskazywanych perspektyw, mogących w ocenie dłużnika doprowadzić do pogorszenia jego sytuacji (por. wyrok NSA z 21 listopada 2017 r., I OSK 1100/17).

Podkreślić przy tym należy, że z treści przywołanego przepisu wynika, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinien być przy tym interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający.

Dodać należy, że instytucja umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, uregulowana w art. 30 ust. 2 ustawy, realizowana jest w ramach tzw. uznania administracyjnego, co wprawdzie nie oznacza dowolności decyzji organu administracyjnego (podjęte rozstrzygnięcia wymagają przekonującego i jasnego uzasadnienia), ale też tylko organ może ją zastosować (umarzając w całości lub w części świadczenia alimentacyjne). Zastosowanie środków przewidzianych w art. 30 ust. 2 ustawy (w kontekście rozwiązań zawartych w art. 30 ust. 1 pkt 1-3 ustawy oraz podstawowej zasady, że dostarczanie środków utrzymania dzieciom jest w pierwszej kolejności obowiązkiem rodziców), w tym zwłaszcza umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych musi mieć charakter wyjątkowy i nadzwyczajny. Organy obu instancji w sposób szczegółowy wykazały, że takie okoliczności w niniejszej sprawie nie zachodziły. Okoliczność orzeczenia w stosunku do skarżącego lekkiego stopnia niepełnosprawności nie oznacza trwałej utraty zdolności zarobkowych, a jego sytuacja zdrowotna, materialna rodzinna oraz wykształcenie były znane organom administracji publicznej i znalazły swoje odzwierciedlenie w aktach sprawy, jak i w treści zaskarżonej decyzji. Przesądza to więc o zasadności zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7,77 i 80 k.p.a.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przeprowadzone postępowanie wykazało, że skarżący ma realną możliwość spłaty ciążącego na nim zadłużenia, albowiem, co zauważyły organu obu instancji, skarżący jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Z tego też względu nie można było przyjąć, że aktualna sytuacja skarżącego przesądzała o braku możliwości spłaty zadłużenia, tym bardziej, że strona ma możliwość wystąpienia z wnioskiem o odroczenie terminu płatności, a następnie rozłożenia należności na raty. Wskazane powyżej okoliczności uprawniały organy administracji do stwierdzenia, że trudna sytuacja finansowa wnioskodawcy nie należy do tych sytuacji wyjątkowych, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

W tych warunkach, twierdzeniom organów o braku podstaw do zastosowania wobec skarżącego najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, nie można zarzucić dowolności.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Naczelny Sąd Administracyjny, mając na względzie charakter sprawy i sytuację materialną skarżącego na mocy art. 207 ust. 2 p.p.s.a., odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego w całości od W. D. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O..