Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 865/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-11-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit.a, art. 153, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Karina Gniewek-Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 listopada 2022 r. sprawy ze skargi B. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 10 maja 2022 r. nr SKO.4115.345.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 9 marca 2022 r. nr GOPS-5211/48/1/SP/2021/22; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu na rzecz skarżącej B. Ś. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 865/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi B.Ś. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 10 maja 2022 r. nr SKO.4115.345.2022 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, wnioskiem z 27 października 2021 r. B.Ś. zwróciła się do Wójta Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką J.M.

Wójt Gminy [...] decyzją z 23 listopada 2021 r. nr GOPS-5211/48/SP/2021 odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to brak spełnienia przesłanki o jakiej mowa w art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615, dalej: u.ś.r.).

SKO decyzją z 10 grudnia 2021 r. nr SKO.4115.1407.2021 – nie podzielając powyższej argumentacji - uchyliło w całości decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia, wskazując także na braki postępowania dowodowego, w szczególności brak zbadania, czy zamieszkujący wspólnie brak wnioskodawczyni nie jest w stanie zapewnić matce wynikającej z obowiązku alimentacyjnego opieki.

Decyzją z 9 marca 2022 r. nr GOPS-5211/48/1/SP/2021/22 Wójt ponownie odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresie o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ponadto istnieją także inne osoby oprócz wnioskodawczyni spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, zobowiązane do alimentacji.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji B.Ś. wskazała, że J.M. cierpi na wiele schorzeń, co potwierdzają przedłożone zaświadczenia lekarskie (neurolog, kardiolog, chirurg naczyniowy, ortopeda oraz lekarz rodzinny) i wymaga stałej opieki. Odwołująca nie podejmuje zatrudnienia ze względu na sprawowanie opieki nad matką. Brat W.M. w 2021 roku złamał nogę, kontynuuje leczenie i rehabilitację, później zamierza podjąć pracę.

W ocenie odwołującej, jako córka ma obowiązek alimentacyjny wobec matki i może korzystać ze świadczenia. Powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13, w którym doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę na osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Opisaną na wstępie decyzją z 10 maja 2022 r. Kolegium - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 i 1a u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Wójta z 9 marca 2022 r.

W uzasadnieniu wyjaśniło, że decyzja ta pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, dlatego odwołanie nie może zostać uwzględnione.

Wskazało, że TK wyrokiem z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Kolegium identyfikując się z ukształtowanym na tym tle w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem wywiodło, że uznanie przez Trybunał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodnego z art. 32 ust. 1 Konstytucji oznacza, że stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, od 23 października 2014 r., tj. od daty ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, orzeczenie TK weszło w życie i od tej daty okoliczność ta nie może zostać pominięta przy ustalaniu zakresu normatywnego art. 17 ust. 1b u.ś.r. W ocenie Kolegium, wydanie przez organ I instancji decyzji o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia poprzez zastosowanie tej części normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. która wyrokiem TK uznana została za niekonstytucyjną, jest naruszeniem przepisów prawa materialnego. Organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Niezależnie od powyższego SKO wywiodło, że z materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy wynika, że B.Ś. zrezygnowała z zatrudnienia w [...] 15 września 2021 r. w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką J.M. ([...] lat), u której orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z [...] stycznia 2020 r. stwierdzono trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji, wskazując, że nie da się ustalić daty jej powstania. [...] listopada 2021 r. oraz [...] lutego 2022 r. zostały przeprowadzone wywiady w miejscu zamieszkania J.M., w toku których ustalono, że mieszka z córką B.Ś., choruje przewlekle, ma [...] nogi, problemy z [...], jest pod stałą opieką lekarską. Wymaga codziennej opieki w zakresie robienia zakupów, przygotowania i podania posiłków, podania leków, prowadzenia gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia i rehabilitacji. Osoba wymagająca opieki poza wnioskodawczynią ma jeszcze syna, który mieszka pod tym samym adresem. W.M., lat [...], do października 2021 r. w związku z wypadkiem przebywał na zasiłku chorobowym. Od grudnia 2021 r. nie pobiera zasiłku chorobowego, nie pracuje. Oświadczył, że jak jest w domu, to pomaga matce - rozpala w piecu, a inną pomoc świadczy siostra. W ocenie pracownika socjalnego ww. nie może zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu ze względu na trudną sytuację finansową, brak pracy. B.Ś. w złożonych w toku postępowania oświadczeniach wskazała, że sprawuje opiekę nad matką w zakresie robienia zakupów, przygotowania posiłków, palenia w piecu, podawania leków, utrzymywania kontaktów z lekarzem, pomocy w higienie i ubieraniu się.

W uzasadnieniu decyzji odmownej organ I instancji ustalił, że w rozpatrywanej sprawie syn J.M. nie pracuje, a mieszka z mamą, możliwe jest zatem zapewnienie jej opieki w taki sposób, aby B.Ś. mogła podjąć zatrudnienie nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Organ ten uznał za bezzasadne, aby jedno z dzieci musiało rezygnować z zatrudnienia w sytuacji, gdy drugie z rodzeństwa również nie pracuje i mieszka ze schorowaną matką, może zatem zapewnić jej opiekę i pomoc w podstawowych czynnościach życia codziennego.

Organ odwoławczy po analizie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach przedmiotowej sprawy podzielił stanowisko organu I instancji w tym zakresie. Zdaniem Kolegium, po stronie brata skarżącej nie ma przeszkody, która świadczyłaby o niemożności wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego - mającego charakter obiektywny, niezależny od jego woli. Stanu zdrowia po wypadku (stan po [...] nogi) i braku pracy nie można uznać za okoliczności o charakterze obiektywnym, które pozwoliłyby na swoiste "anulowanie" obowiązku alimentacyjnego.

Organ odwoławczy ponadto doszedł do przekonania, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a wykonywaną przez nią opieką nad matką. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, którym sprawowana opieka w sposób oczywisty uniemożliwia wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ocenie SKO, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy czyni zasadnym stwierdzenie co do niewykazania istnienia przesłanki bezpośredniego związku przyczynowo skutkowego pomiędzy brakiem aktywności zawodowej odwołującej, a koniecznością sprawowania przez nią opieki nad matką. Wykonywane przez odwołującą czynności opiekuńcze względem matki nie wypełniają przesłanki "stałej opieki", a co za tym idzie nie wykluczają całkowicie możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pomimo codziennego charakteru świadczonej opieki, zakres wykonywanych przez skarżącą czynności - robienie zakupów, przygotowanie posiłków, palenie w piecu, umawianie wizyt lekarskich, dbanie o higienę osobistą matki, podawanie leków, pomoc w ubieraniu się - sprowadza się w istocie do prowadzenia gospodarstwa domowego. Czynności typu przygotowywanie i podawanie posiłków, sprzątanie, czy też robienie zakupów, należą do typowych czynności codziennego, które są także wykonywane przez osoby aktywne zawodowo. Natomiast wskazywane przez odwołującą czynności stricte opiekuńcze nad matką, tj. pomoc w ubraniu się, umyciu, mierzeniu ciśnienia nie stanowią czynności, które uniemożliwiają podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu. Nie bagatelizując stanu zdrowia J.M. Kolegium podkreśliło, że z akt sprawy nie wynika, iż ww. jest osobą całkowicie niesamodzielną i niesprawną ruchowo. Nie jest osobą leżącą, nie wymaga szczególnej pielęgnacji tak jak osoba, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności. W takich uwarunkowaniach zakres opieki jaką odwołująca sprawuje nad swoją matką nie wymagał i nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia i nie stanowi uzasadnienia dla niepodejmowania zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

B.Ś. (reprezentowana przez pełnomocnika – adwokata) we wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skardze na decyzję SKO z 10 maja 2022 r. zarzuciła:

1. naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. i przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji;

2. rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki będącej jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana także przez brata skarżącej który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów powinna skutkować przyznaniem jej wnioskowanego świadczenia.

Mając powyższe na uwadze strona skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką J.M.

Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS z [...] stycznia 2020 r. stwierdzającym jej trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji; na mocy art. 3 pkt 21 lit. e) u.ś.r. jest to równoznaczne z posiadaniem znacznego stopnia niepełnosprawności.

1. Organ I instancji odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia jako przyczynę – wywodzoną z art. 17 ust. 1b u.ś.r. – wskazał, że skoro wg w/w orzeczenia z [...] stycznia 2020 r. brak jest możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności, to brak jest podstaw do uznania, że powstała ona do 18 (25) roku życia.

Odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do takiej odmowy (zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). TK we wskazanym wyroku stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie przez Wójta jako organ I instancji odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu nie znajduje żadnego uzasadnienia prawnego.

W rozpoznawanej sprawie powyższe uwagi nabierają tym większego znaczenia, że na tę okoliczność zwróciło już uwagę SKO w decyzji z 10 grudnia 2021 r., uchylając m.in. z tej przyczyny pierwotną decyzję Wójta z 23 listopada 2021 r. o odmowie przyznania wnioskodawczyni prawa do wnioskowanego świadczenia. Mimo wskazania przez organ odwoławczy że brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może w kontekście wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13 stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., organ I instancji w decyzji z 9 marca 2022 r. ponownie powołał się na tę przesłankę, ignorując związanie oceną prawną organu odwoławczego i wytycznymi w zakresie wykładni przepisów prawa znajdujących zastosowanie w sprawie (zgodnie z art. 138 § 2a k.p.a, jeżeli organ pierwszej instancji dokonał w zaskarżonej decyzji błędnej wykładni przepisów prawa, które mogą znaleźć zastosowanie w sprawie, w decyzji, o której mowa w § 2, organ odwoławczy określa także wytyczne w zakresie wykładni tych przepisów).

2. Niezależnie od powyższego, nie do zaakceptowania pozostaje także wskazana przez organ II i I instancji przyczyna odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w postaci braku związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką.

Zdaniem Sądu, jako trafne należy także ocenić przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wywody Kolegium, iż w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., sprawowana opieka powinna mieć charakter stały bądź długotrwały oraz wiązać się ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby niepełnosprawnej. Bez wątpienia świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny, ale stanowi rekompensatę za wymuszoną sprawowaniem tej opieki niemożność wykonywania przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej lub rezygnację z zatrudnienia.

Wyraźnego podkreślenia wymaga jednak, że dla uznania opieki za spełniającą kryteria o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. istotna jest jej niezbędność oraz adekwatność do stanu zdrowia i niepełnosprawności osoby jej wymagającej, przez co opieka ta z uwagi na swą intensywność wyklucza podjęcie przez opiekuna zajęcia zarobkowego (bądź zmusza go do rezygnacji z niego). Konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oznacza, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez niewielką część doby. W tym znaczeniu opieka lub pomoc musi być tyle absorbująca czasowo w sensie krótkoterminowym (dobowym) jak i długoterminowym (miesięcy, lat), że podejmowane w ich ramach czynności warunkują egzystowanie osoby wymagającej opieki w warunkach bezpiecznych i odpowiadających godności człowieka, a jednocześnie ich wykonywanie bezwzględnie stoi na przeszkodzie wykonywaniu przez opiekuna pracy zarobkowej (bądź wymusza na nim rezygnację z takiej pracy). Spełnienie powyższej przesłanki musi być postrzegane kompleksowo przez pryzmat stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej i jej potrzeb.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że pozostająca pod opieką wnioskodawczyni matka jest osobą w zaawansowanym wieku ([....] lat), chorującą przewlekle (m.in. [...], problemy z [....]) i znajdującą się w związku z tym pod stałą specjalistyczną opieką lekarską, co potwierdzają stosowne zaświadczenia lekarskie. Wymaga w związku z tym codziennej opieki i pomocy w zakresie zwykłego funkcjonowania (m.in. przygotowywania i podawania posiłków oraz leków, higieny osobistej), współdziałania w procesie leczenia i rehabilitacji oraz szeroko rozumianego wsparcia przy wykonywaniu czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, warunkujących normalne bytowanie.

W ocenie Sądu, na tym tle Kolegium w okolicznościach sprawy wyprowadziło całkowicie błędne i nieuprawnione wnioski co do tego, że zakres obowiązków związanych z wykonywaną przez skarżącą opieką umożliwia jej podjęcie zatrudnienia przynajmniej w częściowym wymiarze czasu pracy.

Przede wszystkim jako nieuprawnione jawi się postrzeganie wykonywania przez skarżącą opieki związanej z prawem do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie przez pryzmat czynności pielęgnacyjnych ściśle związanych z osobą matki, z wyłączeniem "czynności dnia codziennego, które są także wykonywane przez osoby aktywne zawodowo" (takich jak przygotowywanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów).

Stała opieka powinna być bowiem rozumiana również jako pozostawanie przez opiekuna w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania faktycznych czynności opiekuńczych, wykazuje on realną gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uzależnia bowiem otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego od obowiązku sprawowania opieki nieustannie przez całą dobę i nie utożsamia sprawowania stałej lub długotrwałej opieki nad inną osobą z koniecznością zamieszkiwania z tą osobą (por. m.in. wyroki WSA w Olsztynie z 3 marca 2022 r. II SA/Ol 128/22 - LEX nr 3322407 i WSA w Gliwicach z 16 czerwca 2021 r. II SA/Gl 497/21 - LEX nr 3197566). Codzienne wielogodzinne świadczenie pomocy w prowadzeniu gospodarstwa domowego i sprawowanie opieki może stanowić przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o ile nie pozwala na podejmowanie pracy zarobkowej. Są to okoliczności, które wymagają każdorazowo dokładnego sprawdzenia i uzasadnienia (wyrok NSA z 7 sierpnia 2019 r. I OSK 4023/18).

W kontekście powyższego, odnosząc się do budzącego zastrzeżenia Kolegium zasadności ujmowania wykonywanych powszechnie "czynności dnia codziennego" w zakresie opieki determinującej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, należy podkreślić, że nie mogą być one rozpatrywane w całkowitym oderwaniu od stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej, jeżeli chociażby z uwagi na częściową niepełnosprawność ruchową i ograniczenia w samodzielnym poruszaniu się – a tak jest w rozpoznawanej sprawie – sama nie jest w stanie ich dokonać.

Kolegium upatrując brak związku przyczynowo – skutkowego między niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia a wykonywaniem przez nią opieki w żaden sposób nie wykazało także, że w stosunku do jej matki możliwe jest skumulowanie w czasie wykonywania czynności stricte opiekuńczych, pozwalające na wskazywane podjęcie zatrudnienia nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skoro czynności opiekuńcze dotyczą wszystkich podstawowych przejawów zwykłego codziennego funkcjonowania osoby wymagającej opieki, zasady doświadczenia życiowego wskazują, że są one rozciągnięte w czasie, a przez to wymagają praktycznie ciągłej gotowości i systematycznego działania ze strony opiekuna. Niemożliwe do zaakceptowania pozostaje tym samym twierdzenie SKO, że z akt sprawy nie wynika, aby matka skarżącej byłą osobą całkowicie niesamodzielną i niepełnosprawną ruchowo, a tym samym, że nie świadczy to o konieczności sprawowania nad nią stałej i długotrwałej opieki.

Takie uznanie podważałoby zresztą sens zapisu orzeczenia lekarskiego stwierdzającego trwałą niezdolność matki wnioskodawczyni do samodzielnej egzystencji, co zdaje się mimowolnie i w sposób całkowicie nieuprawniony kwestionować Kolegium.

3. Nie do przyjęcia pozostaje także argumentacja orzekających w sprawie organów upatrujących zasadność odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w możliwości sprawowania opieki (pomocy w jej sprawowaniu) w ramach obowiązku alimentacyjnego przez zamieszkującego wspólnie z nią i matką brata. Wg organów, skoro matka skarżącej jako osoba wymagająca opieki posiada oprócz córki jeszcze jedno dziecko (syna), to obowiązek alimentacyjny wobec matki obciąża nie tylko wnioskodawczynię ale także jej rodzeństwo, które wraz z nią może wspólnie sprawować opiekę dzieląc się obowiązkami bądź finansując ich wykonywanie (co rzekomo pozwala wnioskodawczyni na podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a przez to uzasadnia brak związku przyczyno – skutkowego między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad matką).

Nie kwestionując obowiązku alimentacyjnego brata skarżącej wobec matki, należy jednak wyraźnie podkreślić, że u.ś.r. - w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w jednakowym stopniu - nie tylko nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych, ale także nie wyłącza możliwości przyznania tego świadczenia jednej z nich, jeżeli tylko spełnia ona przewidziane prawem warunki.

Jeżeli zatem skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki znajduje się wraz z pozostałym rodzeństwem wśród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. którym w razie spełnienia pozostałych warunków ustawowych przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, to wobec braku osób zobowiązanych w bliższej kolejności do niej należy wybór, czy wypełni swój obowiązek alimentacyjny względem matki poprzez sprawowanie osobistej opieki (nie podejmując bądź rezygnując z zatrudnienia), czy też zapewni jej opiekę w inny sposób, np. podejmując zatrudnienie, dzieląc się obowiązkami opiekuńczymi z rodzeństwem (por. wyrok WSA w Gliwicach z 27 sierpnia 2021 r. II SA/Gl 737/21 - LEX nr 3221221). Organ nie jest upoważniony, by decydować tu za stronę. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazuje wyraźnie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Niedopuszczalne jest wprowadzanie przez organy administracyjne dodatkowych negatywnych przesłanek przyznania świadczenia (wyrok WSA w Gliwicach z 21 lipca 2021 r. II SA/Gl 504/21 – LEX nr 3209641).

Niejako na marginesie należy już tylko w związku z tym zauważyć, co w swej argumentacji pominęły organy, że jak wynika z akt sprawy, pobyt niepracującego i znajdującego się w trudnej sytuacji finansowej brata wnioskodawczyni w miejscu zamieszkania i jego doraźna pomoc w niektórych czynnościach (nie zastępująca opieki skarżącej nad matką) ma charakter czasowy, podyktowany leczeniem po wypadku, podczas gdy normalnie przebywa on i pracuje za granicą.

Reasumując, wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez organy odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., co w połączeniu z takim naruszeniem art. 17 ust. 1b przez organ I instancji skutkowało koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji I i II instancji (wiążące na mocy art. 153 P.p.s.a.) wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wg których w okolicznościach wynikających z zebranego dotychczas materiału dowodowego nie jest możliwe oparcie odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia na podstawie wskazanych przez te organy przyczyn.

O należnych skarżącej kosztach zastępstwa procesowego obejmujących wynagrodzenie ustanowionego pełnomocnika z wyboru (480 zł) orzeczono stosownie do art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).