Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 706/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2009-08-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wanda Zielińska – Baran, Sędziowie Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś - Rosińska (spr.), Protokolant Izabela Urbaniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 sierpnia 2009 r. sprawy ze skargi S. Z. i M. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących S. Z. i M. R. kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 8 lutego 2005r. wnioskodawcy S. Z. i M. R., reprezentowani przez pełnomocnika adwokata J. F., wystąpili do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół dworsko - parkowy położony w B., składający się z parcel katastralnych pb nr [...] oraz pgr nr [...], [...], [...],[...],[...] i [...], objęty dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] tab. B., stanowiący byłą współwłasność S. i J. małż. Z., nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.).

Wojewoda [...] rozpatrując w/w wniosek po raz kolejny-decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. stwierdził, że przedmiotowy zespół dworsko -parkowy podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołanie od powyższej decyzji organu I instancji wniosły strony, zarzucając brak wyjaśnienia w sposób wszechstronny sprawy tj. ustalenia czy objęta wnioskiem nieruchomość mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie. Ponadto skarżący zarzucili zaniechanie wskazania przez organ wystarczających dowodów na wykazanie istnienia związku funkcjonalnego występującego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią majątku. Wnioskodawcy podkreślili, że przedmiotowy zespół dworsko - parkowy stanowił odrębną całość, był geodezyjnie i fizycznie wyodrębniony, w związku z czym nie mógł być funkcjonalnie powiązany z resztą majątku o charakterze rolniczym.

Decyzją z dnia [...] lutego 2009 roku znak: [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. po rozpatrzeniu odwołania S. Z. i M. R., reprezentowanych przez pełnomocnika adwokata J. F. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2007 r, [...] – utrzymał w/w decyzję w mocy. Rozpatrując niniejszą sprawę Minister wskazał,

iż nieruchomość ziemska "B." stanowiąca współwłasność S. Z. i J. Z., w skład której wchodzi przedmiotowy zespół dworsko - parkowy, przejęta została na własność Skarbu Państwa z mocy prawa na podstawie art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W związku z tym, iż wnioskodawcy swoje roszczenia ograniczyli do zespołu dworsko - parkowego w "B.", obejmującego parcele katastralne pb nr [...] oraz pgr nr nr [...], [...], [...], [...], [...] i [...], objęte dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] B., aktualnie wchodzące w skład działki ewidencyjnej nr [...], objętej KW [...], kluczowym - dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy - była ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia w przedmiotowej sprawie możliwości wykorzystania wymienionej we wniosku nieruchomości na cele reformy rolnej, wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej, mówiąc inaczej - wykazanie istnienia/nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy wnioskowaną częścią nieruchomości, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Minister podkreślił, iż jeśli chodzi o kwestię istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią majątku, to brak szczegółowych kryteriów ustalania istnienia/nieistnienia związku funkcjonalnego powoduje konieczność powołania się na dorobek orzecznictwa i doktryny w tym zakresie. Analizując gospodarstwo z funkcyjnego punktu widzenia rozpatruje się wszelkie elementy, które wpływają na takie ujęcie, zwłaszcza gdy jest ono traktowane jako forma prowadzenia działalności gospodarczej. Powiązania funkcjonalne, jakie zwykle występują w ramach gospodarstwa rolnego wskazują dość ścisłą współzależność ośrodka centralnego (jakim z reguły był pałac lub dwór) z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Zdaniem Ministra trudno sobie wyobrazić prawidłowe funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót - istnienie ośrodka centralnego bez dochodów z produkcji w gospodarstwie rolnym. Kwestią trzeciorzędną było w jaki sposób siedziba właściciela (dwór) była usytuowana w stosunku do części nieruchomości użytkowanej rolniczo. Bez znaczenia było, czy ów pałac był położony w środku nieruchomości ziemskiej czy na jej obrzeżu, czy odgradzała go od reszty granica naturalna czy sztuczna. Bez znaczenia pozostawało również, czy właściciel osobiście zarządzał swym majątkiem z zabudowań pałacowych, czy też nie, bowiem (jak głosi wyrok WSA z dnia 24.04.2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1927/06), w takim przypadku istniał zawsze tzw.

związek funkcjonalny pomiędzy nieruchomością zabudowaną a nieruchomością rolną. Minister podniósł, iż jak ustalono w toku niniejszego postępowania pałac w "B." służył jako mieszkanie S. i J. małż. Z. Skoro zatem była to siedziba właścicieli majątku, stanowił on główny ośrodek decyzyjny prowadzonego gospodarstwa, albowiem to właściciele majątku decydowali o głównych kierunkach jego rozwoju, prowadzonych przedsięwzięciach gospodarczych, zaciąganiu zobowiązań czy przeznaczeniu poszczególnych gruntów. Zatrudnione przez nich osoby, tak jak np. zarządca, którym, wg zeznań świadka J. J. (mieszkającej niegdyś w majątku "B."), był Pan S., mieszkały w budynku przylegającym bezpośrednio od strony zachodniej do budynku dworu. Ponadto należy podkreślić, iż to właściciele decydowali o personalnej obsadzie poszczególnych stanowisk i zakresie ich obowiązków. W rozpatrywanej sprawie nie budzi również wątpliwości fakt, że przedmiotowy majątek stanowił źródło utrzymania właścicieli.

Niezależnie od powyższego Minister stwierdził, iż w jego ocenie budynki, w tym dwory i pałace mogły podlegać upaństwowieniu w ramach reformy rolnej na poparcie czego Minister przytoczył orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Rozstrzygnięcie, czy tak było w niniejszej sprawie, Minister uzależnił od ustalenia, czy w dniu wejścia w życie dekretu, nieruchomość dworska była wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej, czy i w jaki sposób oprócz właścicieli nieruchomość ta była powiązana z gospodarstwem rolnym oraz czy została przeznaczona na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 dekretu. Minister wskazał, iż w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu znajdowała się: stodoła, obora, stajnia, chlewnia, magazyn, spichlerze i wozownia. W budynku, który bezpośrednio sąsiadował z dworkiem znajdowała się kuchnia, stołówka oraz pomieszczenia mieszkalne dla służby. Na terenie przyległym bezpośrednio do dworku uprawiano warzywa. Na terenie zespołu dworsko - parkowego znajdowały się więc budynki mieszkalne przeznaczone dla pracowników zatrudnionych w majątku oraz budynki gospodarcze. Wartym podkreślenia jest również fakt, iż droga wjazdowa do zespołu dworsko - parkowego prowadziła przez gospodarstwo rolne. Fakt, iż na parcelach stanowiących przedmiot wniosku znajdowały się budynki mieszkalne, w których mieszkał zarządca i pracownicy, świadczy o połączeniu funkcjonalnym tych działek z resztą majątku o charakterze rolniczym,

gdyż gospodarstwo rolne nie mogło prawidłowo funkcjonować bez siły roboczej czy zarządcy. W ocenie Ministra, o ile określona część nieruchomości nie była prawnie wyodrębniona z nieruchomości służącej produkcji rolnej, nie podlegała ona przejęciu tylko, gdy stanowiła osobne przedsiębiorstwo służące działalności produkcyjnej lub handlowej nie będącej działalnością rolniczą. Co do zasady, charakteru mienia wyłączonego spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie mogły mieć natomiast części rezydencjalne nieruchomości ziemskiej usytuowane w obrębie posiadłości o charakterze rolnym. Część rezydencjalna jej właściciela, co do zasady, pozostaje w związku funkcjonalnym i gospodarczym z resztą nieruchomości i stanowi nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu nieruchomości rolnej. Uwzględniając właściwe rozumienie użytego w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej pojęcia nieruchomość ziemska, zespół dworsko - parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "B.", stanowił integralną część majątku, określanej w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej mianem nieruchomości ziemskiej.

Odnosząc się natomiast do zarzutów wnioskodawców, iż przedmiotowy zespół pełnił jedynie funkcję mieszkalno - rekreacyjno - reprezentacyjną, organ stanął na stanowisku, iż przedmiotowa nieruchomość stanowiła zespół rezydencjalno - rolniczo - sadowniczy, co m. in. wynika z opracowanego w latach 1988 - 1989 r. studium konserwatorskiego A. Od ok. 1890 r. obiekt stał się własnością prof. Z., który wzniósł nowy dwór, obok już istniejącego, wokół nich założył park oraz zagospodarował sadami południowe zbocze Wzgórza B. Całe założenie składało się z trzech połączonych kompozycyjnie ze sobą części: zespołu dworsko - parkowego, zespołu folwarcznego i zespołu sadów wraz ze stawem. Zdaniem Ministra zabudowania dworskie należące do S. i J. małż. Z., sąsiadujące z budynkami gospodarczymi służącymi prowadzeniu produkcji rolnej, nie wykazują cechy odrębności od nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym. Brak zatem podstaw do stwierdzenia ich niepodpadania pod działanie reformy rolnej. Ponadto w przedmiotowej sprawie w ocenie organu istniały również powiązania funkcjonalne pałacu z resztą majątku, poprzez więzi finansowe. Majątek w którym zdecydowaną większość stanowiły grunty orne, dostarczał bowiem środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo-parkowego, dostarczał również żywność dla mieszkańców pałacu. A zatem sama okoliczność, iż majątek ziemski

służył utrzymaniu zespołu pałacowo - parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią majątku ziemskiego "B.". Zdaniem Ministra z akt przedmiotowej sprawy, a zwłaszcza z mapy ewidencyjnej majątku bezspornie wynika, że przedmiotowy pałac wraz z parkiem nie był wydzieloną enklawą wśród obcych gruntów, otoczony był bowiem kompleksem użytków rolnych należących do właścicieli tego majątku. Przedmiotowy zespół dworsko - parkowy stanowił więc terytorialnie i przestrzennie jednolitą całość, ściśle powiązaną z pozostałą częścią stanowiąc jedną wielką nieruchomość ziemską. Argument skarżących, iż o wyodrębnieniu przedmiotowego majątku z reszty nieruchomości świadczy ogrodzenie i wewnętrzna aleja dojazdowa, nie neguje faktu, iż mimo ogrodzeń związek funkcjonalny istniał. Zasadność twierdzenia o braku wyodrębnienia zespołu dworsko-parkowego od reszty przejętej nieruchomości nie może podważać fakt istnienia ogrodzenia czy bram wjazdowych. Ogrodzenie zabudowań mieściło się w ówcześnie obowiązujących normach społecznych oraz obyczajowych, w istocie służąc zapewnieniu niezbędnej prywatności i intymności właścicielowi majątku ziemskiego, jego rodzinie, domownikom i gościom, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z majątkiem ziemskim. Takie znaczenie ogrodzeń, obejmujących zabudowania w gospodarstwach rolnych istnieją zresztą na obszarach wiejskich do chwili obecnej. Usytuowanie zespołu dworsko-parkowego wskazuje na to, iż należy traktować go jako ośrodek gospodarczy. Ponadto, z dokumentów zebranych w sprawie jednoznacznie wynika, iż przyległe grunty otaczające wnioskowaną nieruchomość miały charakter rolny. Zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "B." stanowił więc typowe siedlisko, które pełniło funkcję mieszkalno-gospodarczą. Przedstawione w decyzji okoliczności zdaniem Ministra jednoznacznie i niepodważalnie świadczą, iż pomiędzy pałacem, a majątkiem położonym w majątku "B.", zachodził związek funkcjonalny, uzasadniający podpadanie tego pałacu i parku wraz z całym majątkiem ziemskim "B." pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Pismem z dnia 26 marca 2009r. S. Z. i M. R., reprezentowani przez adwokata J. F. skierowali skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zaskarżonej decyzji zarzucili:

I. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a w

szczególności:

1 . naruszenie art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny sprawy oraz materiału dowodowego w niej zgromadzonego, a także dokonywanie ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy wbrew zasadom logicznego rozumowania oraz poprzez niedopuszczalne wybiórcze traktowanie materiału dowodowego,

2. naruszenie art. 7 k.p.a. i art. 8 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a.

poprzez niewystarczające i błędne uzasadnienie decyzji,

3. naruszenie art. 7 k.p.a. oraz art. 8 k.p.a. w zw. z art. 78 § 1 k.p.a. oraz art.

80 k.p.a.,

4. naruszenie art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a. oraz art. 8 k.p.a. w zw. z art. 2

Konstytucji RP poprzez wydanie decyzji wbrew powszechnie obowiązującemu

stanowisku wyrażonemu w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19

września 1990r.,

II. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w szczególności:

1. naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 2 ust. 2 dekretu PKWN z dnia 6

września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez jego błędną

wykładnię, ignorującą ugruntowane orzecznictwo Naczelnego Sądu

Administracyjnego oraz Trybunału Konstytucyjnego, a polegającą na

niewłaściwym przyjęciu, że zabudowana dworem nieruchomość o funkcji

wyłącznie rekreacyjno-reprezentacyjnej. a nie rolnej wraz z otaczającym ją

parkiem, jako nie posiadająca charakteru rolnego stanowi część

"nieruchomości ziemskiej" w rozumieniu tego przepisu i to "funkcjonalnie"

związaną z pozostałą częścią majątku,

2. naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) oraz art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu

reformy rolnej poprzez jego błędną wykładnię i zajęcie stanowiska, że:

- decydujące znaczenie dla oceny czy dana nieruchomość podpadała pod

przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej miała powierzchnia ogólna

nieruchomości,

- nieruchomość mogła podlegać przejęciu nawet w sytuacji, gdy w jej skład nie

wchodziły w ogóle użytki rolne,

- co do zasady budynki, w tym dwory i pałace mogły podlegać upaństwowieniu w

ramach reformy rolnej,

3.błędne zastosowanie w niniejszej sprawie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, a w szczególności dotyczącej rzekomego podpadania zespołów dworsko-parkowych pod działanie dekretu PKWN z 1944 roku tylko z uwagi na rzekomy związek finansowy (poprzez czerpanie dochodów z gospodarstwa) i terytorialny (rozumiany jako bezpośrednie sąsiedztwo zespołu dworsko-parkowego z resztą majątku), z czego organ niejako "automatycznie" wywodzi związek funkcjonalny, a to wbrew jednolitemu i utrwalonemu w orzecznictwie stanowisku, zgodnie z którym nie podlegają wykładni rozszerzającej przepisy pozbawiające prawa własności,

4. naruszenie art. 1 sporządzonego w dniu 20 marca 1952 roku

Protokołu Nr 1 ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994 roku

(Dz. U. z 1995 roku Nr 26, poz. 175) do sporządzonej w Rzymie w dniu

4 listopada 1950 roku, a następnie zmienionej Protokołem Nr 3, Nr 5 i Nr 8 oraz

Uzupełnionej Protokołem Nr 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka

i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 roku Nr 61, poz. 284) poprzez pozbawienie

zaskarżoną decyzją prawnie uzasadnionego oczekiwania uzyskania efektywnego

korzystania z nieruchomości (prawa własności nieruchomości) stanowiących zespół

dworsko-parkowy w B.,

5. naruszenie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1

marca 1945 roku w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944

roku o "przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędnym zastosowaniu

polegającym na przyjęciu, iż przepis nie posiadający rangi ustawowej stanowić

mógł podstawę prawną konfiskaty mienia S. i J. Z.

W związku z powyższym niniejszym skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody [...] stwierdzającej, że zespół dworsko-parkowy położony w B., stanowiący współwłasność S. i J. małżonków Z. podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 06 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz o zasądzenie od organu na rzecz Skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymując stanowisko zawarte w

zaskarżonej decyzji wniósł o oddalenie decyzji.

Pismem z dnia 24 czerwca 2009r. uczestnik postępowania Prezydent Miasta K. wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Oceniając zaskarżoną decyzję w oparciu o wskazane kryteria Sąd doszedł do przekonania, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdzająca, iż zespół dworsko-parkowy położony w B. składający się z parcel katastralnych pb nr [...] oraz pgr nr [...], [...], [...], [...], [...] i [...], objęty dawnym wykazem hipotecznym Iwh [...] tab. B., stanowiący byłą współwłasność S. i J. małż. Z., podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.). Minister uznał, iż między przedmiotowym zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią gospodarstwa rolnego zachodził związek funkcjonalny, uzasadniający podpadanie tego dworu i parku wraz z całym majątkiem ziemskim pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Mając na uwadze obowiązujące przepisy oraz orzecznictwo zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Trybunału Konstytucyjnego z zakresu

reformy rolnej - Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę nie podzielił stanowiska zaprezentowanego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej decyzji.

Przedmiotowa nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy położony w B., wchodziła w skład majątku ziemskiego o łącznej powierzchni [...] ha ( z czego [...] ha stanowiły użytki rolne ) i łącznie z nim została przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zostały sformułowane cele, jakim ma służyć przeprowadzenie reformy rolnej na podstawie w/w dekretu. I tak cele te zostały określone jako:

a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych

i średniorolnych;

b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników

i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców;

c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji

ogrodniczo-warzywniczej;

d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi

państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej,

wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego;

e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii

mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe,

komunikacji publicznej i melioracji.

Dla realizacji powyższych celów reformy rolnej miały być przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie sklasyfikowane według kryteriów podmiotowych i przedmiotowych i wyszczególnione w art. 2 ust. 1 lit. a, b, c, d, e. W szczególności art. 2 ust. 1 lit. e dekretu określił, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostają nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret nie zdefiniował pojęcia nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. W orzecznictwie przyjmuje się rozumienie tego pojęcia dla ustalenia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu według definicji przyjętej w uchwale

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. W. 3/89 ( OTK 1990, poz. 26, s. 174) zgodnie z którą pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomości ziemskie, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Za takim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu opowiada się również uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006r. wydana w sprawie sygn. akt I OPS 2/06. Spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwala dopiero uznać, iż nieruchomość podpada pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Za nieruchomość ziemską należy więc uznać nieruchomość wykorzystywaną i przeznaczoną na cele rolnicze.

Jednocześnie we wskazanej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, iż postanowienia rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej , jako aktu wykonawczego do dekretu, nie mogły rozszerzać zakresu działania dekretu. Jeżeli występuje rozbieżność pomiędzy postanowieniami art. 2 ust. 1 dekretu a § 44 rozporządzenia, to w tym zakresie postanowienia rozporządzenia są sprzeczne z dekretem. Z postanowień rozporządzenia - aktu niższej rangi nie można wyprowadzać wniosków co do rozumienia postanowień dekretu - aktu wyższej rangi w sposób odbiegający od treści dekretu lub ją modyfikujący, a tym bardziej rozszerzać na tej drodze jego zakresu działania (przedmiotowego, podmiotowego). Jest to podstawowa reguła wykładni prawa i jeśli nawet nie przestrzegał jej ówczesny prawodawca, nie upoważnia to obecnie stosujących to prawo do takiego samego postępowania, zwłaszcza jeżeli miałoby to prowadzić do bardziej rygorystycznego w konsekwencjach rozumienia przepisów dekretu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92, OSP 1993, nr 3, poz. 47)".

Podkreślić również w tym miejscu należy, iż zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, w pierwotnym brzmieniu wskazywało na "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz.9), polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Brzmienie art. 2 ust. 1 zdanie 1 – zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym

w Dzienniku Ustaw z 1945 r., Nr 3, poz. 45 - nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Zmiana dekretu o reformie rolnej, która weszła w życie 19 stycznia 1945 r., nie mogła jednakże wywrzeć skutków prawnych w postaci przejścia na własność Państwa w dniu 13 września 1944 r. także innych nieruchomości niż wskazane w dekrecie w jego brzmieniu z tej daty. Na własność Państwa przeszły z mocy prawa z tymże dniem "nieruchomości ziemskie

o charakterze rolniczym". Dekret nowelizujący nie dawał bowiem swym przepisom

mocy wstecznej. Niezasadne jest więc twierdzenie, że w ten sposób prawodawca

zrezygnował z zawężania przeznaczania na cele reformy rolnej, a więc i przejmowania na te cele, jedynie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym

i objął tym przeznaczeniem wszystkie nieruchomości ziemskie. Twierdzenia takiego

nie można podzielić. Powyższa nowelizacja dekretu o reformie rolnej nie zmieniła

pod względem prawnym jego zakresu przedmiotowego. Dlatego też dekret

o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie

nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości, które mogły służyć

realizacji celów wskazanych w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skoro cele reformy rolnej polegały na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw

rolnych, to na jego podstawie Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te

nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Dekret o reformie rolnej

dotyczył więc tylko pewnych kategorii nieruchomości ziemskich, a mianowicie

nieruchomości o charakterze rolniczym.

Mając na uwadze powyższe okoliczności zdaniem Sądu należało, więc ustalić dokonując oceny zebranego sprawie materiału dowodowego czy przedmiotowy dworek w B. wraz z otaczającym go parkiem stanowił nieruchomość ziemską, która mogła być wykorzystywana na cele rolnicze, ewentualnie czy istniały powiązania funkcjonalne z wchodzącym w skład nieruchomości ziemskiej gospodarstwem rolnym. Związek funkcjonalny to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J.Karłowicza, A.Kryńskiego, W.Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r). W orzecznictwie Naczelnego Sadu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo (dworsko) - parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo (dworsko) – parkowego. Zwracano też uwagę na to, że polskie dwory (pałace)

z reguły nie były związane z produkcją rolną, lecz były integralną częścią otaczających go parków. Odmienna sytuacja istniała w odniesieniu do dworów poniemieckich na terenie Warmii i Mazur, gdzie budynek mieszkalny powiązany były z produkcją rolną, wkomponowany w zabudowę podwórza gospodarczego i spełniający rolę centrum zarządzania gospodarstwem rolnym (por. wyroki NSA z 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00 i dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02). Powyższe prowadzi do wniosku, że dla istnienia takiego związku nie wystarcza wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00

Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego wynika, iż między przedmiotowym zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego J. i S. Z. w B. nie istniał związek funkcjonalny uzasadniający twierdzenie, iż dworek mógł być wykorzystana na cele reformy rolnej. Z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego nie wynika, aby pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku w B. niezależnie od siebie. Zebrane dokumenty dowodzą, iż zespół dworsko - parkowy w B. stanowił terytorialnie wydzieloną część majątku ziemskiego stanowiącego przed przejęciem na rzecz Skarbu państwa własność S. i J. Z. i spełniał funkcję wyłącznie reprezentacyjno-rekreacyjną. Jak wynika z akt sprawy do czasu wybuchu wojny rodzina Z. mieszkała na stałe w mieszkaniu w K., natomiast dwór w B. stanowił jedynie ich letnią rezydencję, służącą celom rekreacyjno-reprezentacyjnym. Nadto, małżonkowie Z. nie zajmowali się produkcją rolną, a dwór dzierżawili dzierżawcy nazwiskiem B. S. Z. pracował jako profesor na Uniwersytecie [...] w latach 1927-1939. Gospodarstwem w B. zajęli się osobiście dopiero po wybuchu II wojny światowej, kiedy to S. Z. stracił pracę na Uniwersytecie. Jak zauważył jednak orzekający w przedmiotowej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 listopada 2003r. sygn. akt IV SA 4973/02 okres okupacji w latach 1939 - 1944 nie mógł być miarodajny dla oceny związku funkcjonalnego między budynkiem dworu a resztą majątku ziemskiego.

Dworek stanowił, więc odrębną (od pozostałej części nieruchomości ziemskiej) całość, co wynika z dokumentacji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] maja 2007r. Zdaniem Wojewódzkiego Konserwatora zespół dworsko-parkowy w B. stanowił geodezyjnie i fizycznie wyodrębnioną całość, a granica pomiędzy częścią reprezentacyjną i folwarczną jest czytelna do dzisiaj w postaci zachowanej wewnętrznej alei dojazdowej, stanowiącej oś kompozycyjną założenia. Również z opracowanego w latach 1988 - 1989 studium konserwatorskiego A. wynika, iż majątek małżonków Z. składał się z trzech połączonych z trzech części: zespołu dworsko - parkowego, zespołu folwarcznego i zespołu sadów wraz ze stawem. Z powyższego wynika zatem, iż przedmiotowy zespół dworsko - parkowy położony w B. pełnił funkcję mieszkalną, stanowił dom rodzinny zamieszkujących tam osób i w żaden sposób nie był organizacyjnie czy też funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią nieruchomości stanowiącą gospodarstwo rolne. Należy podkreślić, że wszelka działalność rolnicza, także odbywała się poza tą nieruchomością. Nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z nieruchomości dworsko-parkowej i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego kompleks dworsko - parkowy był więc całkowicie zbędny i bezużyteczny. Nadto cześć dworsko - parkowa mogła funkcjonować całkowicie samodzielnie, bez gospodarstwa rolnego, służąc - tak jak dotychczas - jako miejsce zamieszkania dla rodziny właściciela.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, stwierdził w zaskarżonej decyzji, iż o istnieniu związku funkcjonalnego między zespołem dworsko- pałacowym a resztą gospodarstwa decydowała osoba właściciela tj. J. Z., która podejmowała kluczowe decyzje dotyczące gospodarstwa. Zdaniem organu nawet w przypadku zatrudniania pracowników czy też zarządcy - właściciel nie wyzbywał się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego, bowiem nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem. Ponadto w ocenie Ministra organu przedmiotowa willa, jak i mieszkające w nim osoby utrzymywane były z dochodów uzyskiwanych z majątku. W ocenie organu naczelnego, sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu dworsko-parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego

pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego. W ocenie Sądu nie sposób zgodzić się z przytoczoną argumentacją Ministra. Gdyby bowiem przy badaniu związku funkcjonalnego pomiędzy dworem, a majątkiem ziemskim za decydujące przyjąć kryterium podmiotowe - bezprzedmiotowe wydaje się prowadzenie dalszego postępowania administracyjnego, gdyż w przeważającej większości przypadków (również w niniejszej sprawie ) właścicielem zespołu willowo (pałacowo) parkowego oraz gospodarstwa rolnego była ta sama osoba. Oczywistym jest, że właściciel musiał mieć decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jako właściciel miał również prawo czerpać pożytki z uprawianej przez niego ziemi. Nie zmienia to jednak faktu, iż funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowego zespołu dworsko - parkowego.

Tym samym działając na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji orzeczenia. Jednocześnie w oparciu art. 200 powołanej ustawy Sąd orzekł o kosztach postępowania zasądzając od organu na rzecz skarżącego kwotę 200 zł (słownie: dwieście złotych) tytułem uiszczonego w sprawie wpisu sądowego, a także postanowił o zwrocie kosztów zastępstwa procesowego na podstawie przepisu art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 18 ust.1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 02.163.1348 z późn. zm.).