Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 643/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-10-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7 lit. a, art. 2 pkt 7 lit. lit. c, art. 23 ust. 1, art. 24 ust. 1 i art. 25
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 7 i art. 77 par. 1, art. 8, art. 10 i art. 11 oraz art. 107 par. 3, art. 138 par. 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2011 r. sprawy ze skargi J. Ł., E. Ł., S. Ł. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] czerwca 2011 r. Nr [...], [...], [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego; I. uchyla zaskarżone decyzje, II. określa, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane.


UZASADNIENIE

Trzema analogicznymi w swej treści decyzjami z dnia [...] 2011 r. Prezydent Miasta O. [...] (Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z upoważnienia Prezydenta Miasta) uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone każdemu z uprawnionych: J. Ł. (decyzja nr [...]), S. Ł. (decyzja nr [...]) i E. Ł. (decyzja nr [...]), za okres od [...] października 2010 r. do [...] lutego 2011 r., w wysokości [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane i zażądał od każdego z uprawnionych zwrotu nienależenie pobranego świadczenia za okres od [...] października 2010 r. do [...] lutego 2011 r. w wysokości [...] zł, w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna.

W uzasadnieniu opisanych decyzji organ wskazał, że ostatecznymi decyzjami z dnia [...] 2011 r. (nr [...] skierowaną do J. Ł., nr [...] skierowaną do S. Ł. i nr [...] skierowaną do E. Ł.) zostały uchylone z dniem [...] października 2011 r. decyzje przyznające uprawnionym świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości [...] zł miesięcznie na okres od [...] października 2010 r. do [...] września 2011 r. w związku ze zgonem dłużnika alimentacyjnego. Powołując się na treść art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) organ uznał świadczenia wypłacone za okres od [...] października 2010 r. do [...] lutego 2011 r. w wysokości [...] zł za nienależnie pobrane i zażądał ich zwrotu. Ponadto wskazał na obowiązek zwrotu pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszy alimentacyjnego do dnia zapłaty, podał obowiązującą wysokość tych odsetek w stosunku rocznym i podał, iż na dzień wydania decyzji kwota odsetek wynosi [...] zł i ulegnie zwiększeniu do dnia zapłaty.

Od poszczególnych decyzji z dnia [...] 2011 r. odwołania we własnych sprawach o analogicznej treści złożyli: J. Ł., S. Ł. i E. Ł., zarzucając rozstrzygnięciu organu I instancji niezgodność z prawem. Odwołujący podnieśli, iż o śmierci ich ojca J. Ł., zobowiązanego do świadczenia alimentacyjnego na ich rzecz wyrokiem z dnia [...] 2002 r. sygn. akt [...], dowiedzieli się dopiero w dniu [...] lutego 2011 r., z chwilą otrzymania od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. postanowienia wydanego w dniu [...] lutego 2011 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, w którym to postanowieniu Komornik stwierdził, iż dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu [...] września 2010 r. i obowiązek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobierców zobowiązanego. Powołując się na treść art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) i stanowisko orzecznictwa podnieśli, iż przed dniem [...] lutego 2011 r. nie mieli świadomości, że ich ojciec zobowiązany do renty alimentacyjnej na ich rzecz nie żyje, wobec czego nie można uznać, iż w ich przypadku można mówić o nienależnie pobranym świadczeniu; ponadto wskazali na rozróżnienie pomiędzy "nienależnym świadczeniem" i świadczeniem nienależnie pobranym". Ponadto odwołujący wskazali na swoją trudną sytuację materialną i osobistą.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu odrębnymi decyzjami z dnia [...] czerwca 2011 r. utrzymało w mocy decyzje organu I instancji z dnia [...] 2011 r.: decyzję nr [...] zaskarżoną przez J. Ł.; decyzję nr [...] zaskarżoną przez S. Ł. i decyzję nr [...] zaskarżoną przez E. Ł..

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcia organ II instancji wyjaśnił, iż wobec wpłynięcia w dniu [...] lutego 2011 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w O. [...] postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. umarzającego postępowanie egzekucyjne wobec dłużnika alimentacyjnego J. Ł. z uwagi na jego zgon w dniu [...] września 2010 r. zostało wznowione postępowania w sprawie przyznanych odrębnymi decyzjami z dnia [...] 2010 r. nr [...] (J. Ł.), nr [...] (S. Ł.) i nr [...] (E. Ł.) świadczeń alimentacyjnych. Następnie decyzjami z dnia [...] 2011 r., od których nie zostały wniesione odwołania, odpowiednio uchylił z dniem [...] października 2010 r. powyższe decyzje i odmówił prawa do świadczenia.

Organ II instancji odwołał się do treści art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazując, że wypłacone z funduszu alimentacyjnego świadczenie w sytuacji, gdy w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, jest świadczeniem nienależnie pobranym. Wobec tego Kolegium wskazując na art. 23 ust. 1 tej ustawy uznało, iż organ I instancji był zobligowany do wydania decyzji zobowiązującej poszczególnych zainteresowanych do zwrotu wypłaconej kwoty wraz z odsetkami, jako świadczenia nienależnie pobranego. W ocenie Kolegium trudna sytuacja materialna zobowiązanych do zwrotu świadczeń nie może być podstawą do zmiany lub uchylenia zaskarżonych decyzji. Kolegium zaznaczyło, że sprawa ewentualnego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami, w całości lub w części, stanowi odrębną sprawę administracyjną i winna być przedmiotem kolejnego postępowania administracyjnego prowadzonego przez organ I instancji na wniosek strony, w oparciu o art. 23 ust. 8 powołanej ustawy.

Na decyzje Kolegium z dnia [...] czerwca 2011 r. skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wnieśli: J. Ł. na decyzję nr [...]; sprawa została zarejestrowana pod sygn. akt II SA/Po 643/11; E. Ł. na decyzję nr [...]; sprawa została zarejestrowana pod sygn. akt II SA/Po 644/11; S. Ł. na decyzję nr [...]; sprawa została zarejestrowana pod sygn. akt II SA/Po 645/11.

W jednobrzmiących skargach strony zarzuciły naruszenie art. 2 pkt 7a w zw. z art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez ich niewłaściwą interpretację.

W uzasadnieniu zostały podniesione argumenty wcześniej sformułowane w odwołaniach. Ponadto skarżący stwierdzili, iż podstawa zwrotu jest nie tylko samo "nieprzysługiwanie" przyznanego i wypłaconego omyłkowo świadczenia, lecz na organ nałożono, przynajmniej co do zasady, obowiązek wykazania, że do nieuprawnionej wypłaty doszło wskutek naruszeń prawa, jakich świadomie dopuściła się osoba pobierająca świadczenia. Zdaniem stron historycznie ukształtowane podstawy zwrotu świadczenia alimentacyjnego, zawarte w art. 2 pkt 7 lit. a i b powołanej ustawy, wymagają wykazania przez organ winy (nagannego z punktu widzenia prawa zachowania) adresata decyzji o przyznaniu świadczenia. Również podnieśli, że organ winien zgodnie z zasadą pisemności (art. 25 powołanej ustawy w zw. z art. 14 § 1 kpa) udokumentować czy i w jakim zakresie pouczył stronę o przesłankach, które w jej stanie faktycznym mogą spowodować ustanie lub wstrzymanie świadczenia. W ocenie skarżących, mimo, że w przeciwieństwie np. do art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w art. 2 pkt 7 lit. a nie wskazuje expressis verbis wymogu badania przez organ czy w powstaniu nielegalnej nadpłaty świadczenia brała udział wola strony (która z naruszeniem prawa przemilczała fakty, jakich prawne skutki były jej znane), to jednak organ nie może orzekać o zwrocie nie zbadawszy uprzednio udziału winy strony w braku powiadomienia organu o zdarzeniach, które skutkują ustaniem bądź wstrzymaniem świadczenia. Strony przedstawiły także wykładnię przepisu art. 19 ust. 1 ostatniej z przywołanych ustaw, jak również - powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych - podkreśliły, że brak świadomości, iż świadczenie od określonego momentu nie przysługuje, wyłącza możliwość uznania wypłaconego świadczenia za nienależne. Skarżący podkreślili ponownie, iż przed dniem [...] lutego 2011 r. nie mieli żadnej świadomości, iż ich ojciec zobowiązany do renty alimentacyjnej nie żyje i ze organ wypłaca świadczenie nienależne. Kolegium nie ustosunkowało się w żadnym stopniu do twierdzeń i zarzutów zawartych w odwołaniu, ponadto bezpodstawnie uznało, że odwołujący mieli świadomość pobierania świadczenia, które im nie przysługiwało, podczas gdy w istocie wypłacone z funduszu alimentacyjnego świadczenia za okres od [...] października 2010 r. do [...] lutego 2011 r. były nienależnie pobrane, jednakże nie podlegają zwrotowi z uwagi na brak świadomości beneficjenta, iż świadczenie to mu nie przysługuje.

W odpowiedzi na skargi Kolegium podtrzymało dotychczasowe stanowisko i wniosło o ich oddalenie. Organ powołał się na treść "art. 2c" ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Sprawy o sygn. akt II SA/Po 644/11 i II SA/Po 645/11 zostały połączone ze sprawą o sygn. akt II SA/Po 643/11, celem łącznego rozpoznania a także rozstrzygnięcia (postanowienia z dnia 25 sierpnia 2011 r. wydane w sprawach o sygn. akt II SA/Po 644/11 i II SA/Po 645/11).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skargi zasługiwały na uwzględnienie, albowiem zaskarżone decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] 2011 r. wydano z naruszeniem przepisów prawa.

Ustalone okoliczności faktyczne sprawy nie budzą wątpliwości – z jednym zastrzeżeniem Sądu, o którym będzie mowa w dalszej części uzasadnienia - i są niesporne pomiędzy stronami. Istota sporu między organami administracji a skarżącymi sprowadza się do zagadnienia różnicy pomiędzy pojęciami "świadczenie nienależne" i "nienależnie pobrane świadczenie".

Trzema decyzjami z dnia [...] 2010 r. zostały przyznane świadczenia alimentacyjne w wysokości i na okres wskazany w tych decyzjach, odpowiednio J. Ł., S. Ł. i E. Ł.. Następnie w dniu [...] lutego 2011 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w B. skierował do organu I instancji oraz skarżących świadczeniobiorców odpisy postanowienia z dnia [...] lutego 2011 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, w którym to postanowieniu Komornik stwierdził, iż dłużnik alimentacyjny J. Ł. zmarł w dniu [...] września 2010 r. Wskutek powyższego zostały na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 i art. 149 § 1 kpa wznowione postępowania, w których wydano powyższe decyzje. W konsekwencji wznowione postępowania zostały zakończone wydaniem odrębnych decyzji z dnia [...] 2011 r., którymi Prezydenta Miasta O. [...] uchylił z dniem [...] października 2010 r. decyzje własne z dnia [...] 2010 r. i odmówił przyznania poszczególnym skarżącym świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia [...] października 2010 r. do [...] września 2011 r. Jako podstawę prawną decyzji z dnia [...] 2011 r. wskazano 151 § 1 kpa. Z kolei w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] 2011 r. wydanych w niniejszej sprawie w I instancji organ powołał się na art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r., Nr 1 poz. 7 ze zm.). Natomiast organ II instancji w zaskarżonych decyzjach z dnia [...] czerwca 2011 r. powołał się na art. 2 pkt 7 lit. c powołanej ustawy.

Art. 2 pkt 7 stanowi, iż za nienależnie pobrane świadczenie uważa się między innymi świadczenia z funduszu alimentacyjnego:

- wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (lit. a),

- wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia (lit. c).

Obydwie przesłanki stanowią wskazany przez ustawodawcę wyjątek od zasady działania domniemania legalności ostatecznej decyzji administracyjnej (art. 26 powołanej ustawy w zw. z 16 § 1 kpa). W pewnych bowiem szczególnych wypadkach skutki faktyczne decyzji ostatecznej mogą zostać odwołane, bez względu na jej prawidłowość pod względem legalności. Co do zasady, osoba która uzyskuje ostateczną decyzję o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego może być pewna, że jest uprawniona do swobodnego wydatkowania wypłaconych w wykonaniu tej decyzji kwot pieniężnych. Jednakże musi też być świadoma, że w zupełnie wyjątkowych odosobnionych przypadkach, uregulowanych enumeratywnie w art. 2 pkt 7 powołanej ustawy będzie musiała przywrócić stan swego posiadania do tego sprzed wykonania decyzji o przyznaniu świadczenia z uwagi na autorytarną decyzję ustawodawcy, który za pomocą tych regulacji chroni podstawowe funkcje przypisywane świadczeniom z funduszu alimentacyjnego (por. A. Korcz-Maciejko Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz. C.H. BECK Warszawa 2010 str. 63-64).

Przepisem łagodzącym skutki omawianej regulacji jest przepis art. 23 pkt 8 przywołanej ustaw, który przewiduje, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11 lutego 2011 r. sygn. akt II SA/Po 898/10 - dostępny w centralnej bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Art. 23 omawianej ustawy stanowi w ust. 1, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami; w ust. 7 przewiduje, że odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.

Art. 24 omawianej ustawy w ust. 1 stanowi, iż organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia.

Art. 25 tej ustawy stanowi, iż w sprawach nieuregulowanych stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.

Organy administracyjne rozpatrując indywidualną sprawę administracyjną obowiązane są respektować szereg zasad, w tym wyrażoną w art. 7 kpa zasadę praworządności i prawdy obiektywnej, a w tym celu podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Art. 8 kpa nakazuje organom administracji publicznej prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Ponadto zgodnie z treścią art. 10 § 1 kpa organ jest obowiązany zapewnić stronie czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań.

Rozwinięcie powyższych zasad znajduje swój wyraz między innymi w przepisach art. 77 § 1 i art. 80 kpa, a wymogi dotyczące formy rozstrzygnięcia zawarte w art. 104 i art. 107 § 1 i 3 kpa. Obowiązki te ciążą zarówno na organie pierwszej, jak i drugiej instancji. Stosownie bowiem do przepisów art. 136 i 138 kpa w zw. z art. 15 kpa przedmiotem postępowania odwoławczego jest ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej rozstrzygniętej decyzją organu pierwszej instancji. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie nie tylko przy ocenie prawidłowości decyzji przez organ wyższego stopnia, ale także daje stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia zawartego w decyzji możliwość polemiki ze stanowiskiem organu i to zarówno, jeśli idzie o ustalenia faktyczne poczynione w sprawie, jak i dokonaną przez organ wykładnię przepisów prawa będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Nieuzasadnienie zaś decyzji w sposób właściwy narusza uprawnienia strony i podstawowe zasady postępowania administracyjnego (art. 7 - 10 kpa), a tym samym stanowi podstawę do uchylenia takiej decyzji (por. np. wyroki NSA: 25 listopada 2009 r., sygn. akt I OSK 558/09 publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, z dnia 16 marca 1998 r., sygn. akt II SA 96/98 - Lex nr 41681; z dnia 28 października 1998 r., sygn. akt I SA/Gd 1651/96; z dnia 13 grudnia 1988 r., sygn. akt II SA 497/88 - ONSA 1989/ 2/68, Lex nr 10079; z dnia 8 maja 1998 r., sygn. akt I SA/Lu 380/97 - niepublik.; orzeczenia powołano za wyrokiem tutejszego Sądu z dnia 23 czerwca 2010 r. sygn. akt II SA/Po 199/10 - dostępnym w bazie orzeczeń jw.).

Obowiązek sporządzenia należytego co do formy i treści uzasadnienia wiąże się także z wyrażoną w art. 11 kpa zasadą przekonywania, która zobowiązuje organy administracji publicznej do dołożenia szczególnej staranności w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć, zwłaszcza tych, które nakładają na strony określone nakazy lub zakazy. Chodzi więc o to, aby adresaci tych decyzji wykonali nałożone na nich obowiązki bez zbędnej zwłoki i nie w obliczu groźby użycia środków przymusu, ale w przekonaniu, że nałożony na nich obowiązek jest zgodny z prawem. Innymi słowy, strony mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji, bowiem w przeciwnym wypadku nie mają one możliwości obrony swoich słusznych interesów przed organem odwoławczym, jak i przed sądem administracyjnym (J. Zimmermann, glosa do wyroku NSA z dnia 19 czerwca 1997 r. sygn. akt V SA 1512/96, OSP 1998, z. 2, poz. 29).

Uzasadnienia poszczególnych zaskarżonych decyzji Kolegium nie spełniają w istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy zakresie wymogów stawianych decyzji administracyjnej, w szczególności jej uzasadnieniu. W części ustalającej stan faktyczny, związany z kolejnością działań proceduralnych, jakie miały miejsce w sprawie, Kolegium należycie przedstawiło w uzasadnieniu stan sprawy. Całkowicie jednakże pominęło podnoszone w odwołaniach podstawowe dla odwołujących kwestie związane ze stanem woli oraz intencjami beneficjentów świadczeń z funduszu alimentacyjnego co do tej okoliczności, że dłużnik alimentacyjny obowiązany do świadczenia renty alimentacyjnej na rzecz skarżących zmarł w dniu [...] września 2010 r., to jest przed wydaniem decyzji przyznających skarżącym przedmiotowe świadczenia z funduszu alimentacyjnego. A to właśnie z tych okoliczności skarżący wywodzili niedopuszczalność zobowiązania ich do zwrotu pobranych świadczeń odwołując się do rozróżnienia pojęć "świadczenie nienależne" i "świadczenie nienależnie pobrane". W konsekwencji poza odwołaniem się przez Kolegium do treści art. 2 pkt 7 lit. c oraz art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i wskazania, że wypłacone z funduszu alimentacyjnego świadczenie w sytuacji, gdy w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, jest świadczeniem nienależnie pobranym, Kolegium nie wyjaśniło dlaczego nie podziela argumentacji skarżących, że w sprawie wprawdzie świadczenia wypłacone na ich rzecz były nienależne, ale nie zostały nienależnie pobrane. Również Sąd, nawet gdyby obiektywnie rozstrzygnięcie Kolegium okazało się trafne, z treści zaskarżonych decyzji oraz odpowiedzi na skargę nie jest w stanie zrekonstruować stanowiska organu w tym zakresie. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie pozwala jej adresatowi na stwierdzenie, czy sam fakt uchylenia, w wyniku wznowienia postępowania, ostatecznych decyzji przyznających skarżącym świadczenia z funduszu alimentacyjnego stanowi wystarczającą podstawę do nałożenia na skarżących obowiązku zwrotu pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Innymi słowy, czy świadczeniem nienależnie pobranym jest, niezależnie od okoliczności konkretnej sprawy, świadczenie wypłacone bez podstawy prawnej beneficjentowi w sytuacji, w której następnie w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia.

W przekonaniu Sądu nie sposób przyjąć, aby intencją ustawodawcy, który na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", było nałożenie obowiązku zwrotu pobranego świadczenia alimentacyjnego, będącego świadczeniem nienależnym, w każdej sytuacji. Dlatego też szczególnie istotnym obowiązkiem organów rozpatrujących niniejszą sprawę było wyjaśnienie w sposób zrozumiały dla adresatów decyzji przesłanek, którymi kierował się orzekając w przedmiocie zwrotu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się bowiem uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "świadczenie nienależnie pobrane" z pojęciem "nienależnego świadczenia". Jakkolwiek "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy" (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. IV SA/Gl 398/09. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r. sygn. II SA/Po 477/10 - dostępne w bazie orzeczeń jw.). Zastrzeżenia jednakże wymaga, iż powyższy pogląd należy uznać za trafny co do zasady i przyjąć, że zwykle będzie miał zastosowanie do sytuacji, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz do innych przesłanek wymienionych w dalszej części tego przepisu, jednakże i nie może być w sposób mechaniczny odniesiony do przesłanki, o której mowa w art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy.

Rzeczą organu, ponownie rozpatrującego sprawę, będzie przeprowadzenie wyczerpujących rozważań w tym zakresie, tym bardziej, że organ I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na treści art. 2 pkt 7 lit. a powołanej ustawy, zaś Kolegium jednoznacznie odwołało się do brzmienia art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy. Kolegium powinno odnieść sytuację skarżących do wyżej przywołanych poglądów, oraz rozstrzygnąć merytorycznie w sprawie. To wymaga jednoznacznego wypowiedzenia się co do tego, czy podnoszona przez skarżących okoliczność, iż nie mieli świadomości, że ich ojciec zobowiązany do renty alimentacyjnej na ich rzecz nie żyje, rzutuje na ocenę, czy w ich przypadku można uznać, że pobrane przez nich świadczenia z funduszu alimentacyjnego są "świadczeniem nienależnie pobranym". Co do podnoszonych przez skarżących w odwołaniu kwestii dotyczących trudnej sytuacji materialnej i osobistej Kolegium trafnie uznało, że te okoliczności mogą mieć znaczenie dla zastosowania regulacji z art. 23 pkt 8 przywołanej ustawy.

Trzeba także podnieść, że decyzje organu I instancji jakkolwiek zawierają zobowiązanie skarżących do zwrotu pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi, to jednak w uzasadnieniu nie wskazują dat wypłaty poszczególnych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, od których to dat zależy ustalenie początkowego dnia naliczania odsetek ustawowych od każdego z tych świadczeń. Regulacje prawa materialnego w zakresie dotyczącym żądania zwrotu od beneficjenta świadczeń wypłaconych w ramach pomocy osobom uprawnionym do alimentów jednoznacznie przesądzają o zakresie niezbędnych ustaleń jakie winien poczynić, a następnie uzewnętrznić w uzasadnieniu decyzji organ administracji. Do ustaleń tych należy zaś nie tylko wysokość wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń, lecz nadto data wypłaty tych świadczeń. Dopiero poczynienie takowych ustaleń i przedstawienie ich przez organ administracji w uzasadnieniu decyzji pozwoli stronie na prawidłowe obliczenie we własnym zakresie czy też skontrolowanie sposobu naliczenia przez organ administracyjny kwoty odsetek ustawowych przypadających na dzień spłaty (względnie na dzień wydania decyzji, jeżeli organ zawarł wyliczenie odsetek w decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia). Brak w uzasadnieniu decyzji określenia powyższych okoliczności co najmniej utrudnia stronie skuteczną ochronę swych praw oraz zrozumienie podstaw nałożonych na nią obowiązków co do zwrotu kwoty głównej nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi, które winny być liczone indywidualnie dla każdego wypłaconego w danym miesiącu świadczenia. Kolegium nie dostrzegło braków decyzji organu I instancji i nie usunęło tego uchybienia poprzez określenie w uzasadnieniu zaskarżonych decyzji dat wypłaty poszczególnych świadczeń, jakie składają się na łączną kwotę, do której zwrotu zostali zobowiązani poszczególni skarżący.

Sąd dopatrzył się również w niniejszej sprawie naruszenia przez organy obydwu instancji zasady wyrażonej w art. 10 § 1 kpa, bowiem w aktach spraw administracyjnych brak jest udokumentowania, że skarżący przed wydaniem decyzji w każdej z instancji zostali zawiadomieni o wszczęciu postępowania i pouczeni o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Niemniej jednak, wobec faktu, że skarżący mieli możliwość przedstawienia swoich argumentów w odwołaniach, a zarzuty te nie prowadziły do zakwestionowania istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń faktycznych poczynionych przez organy obydwu instancji, samo tylko tego rodzaju naruszenie procedury nie mogło mieć w tym wypadku istotnego wpływu na wynik sprawy. Niemniej jednak omawiane naruszenie, połączone z innymi uchybieniami proceduralnymi, składa się na tego rodzaju wadę postępowania, która skutkuje wyeliminowaniem z obrotu prawnego zaskarżonych decyzji.

Reasumując stwierdzić należy, iż zaskarżone decyzje wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7 i art. 77 § 1, art. 8, art. 10 i art. 11 kpa oraz art. 107 § 3 w zw. z art. 15 kpa i art. 136 kpa. Z tego też względu zaistniała konieczność wyeliminowania zaskarżonych decyzji Kolegium z obrotu prawnego.

Zaskarżone decyzje Kolegium przede wszystkim nie zawierały odpowiedniego uzasadnienia faktycznego i prawnego w zakresie obowiązku zwrotu przez skarżących pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i odsetek ustawowych od kwot głównych. Organ odwoławczy nie dostrzegł bowiem uchybień organu I instancji w tym zakresie oraz nie usunął ich poprzez przedstawienie pogłębionych rozważań co do zachodzenia w niniejszej sprawie przesłanek do zastosowania art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak również poprzez ustalenie i wskazanie okoliczności istotnych dla określenia wysokości należnych odsetek ustawowych. Powyższe uchybienia proceduralne mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest mogły rzutować na merytoryczną treść rozstrzygnięcia w przedmiocie zobowiązania skarżących do zwrotu świadczeń wypłaconych w ramach pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a uznanych prze organy za świadczenia nienależnie pobrane. Sąd zarazem uznał, iż z uwagi na rodzaj i rozmiar stwierdzonych uchybień, jak i aktualne brzmienie art. 138 § 2 kpa, wystarczające będzie uchylenie jedynie zaskarżonych decyzji, co niewątpliwie posłuży także ekonomice postępowania.

Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy rzeczą organu odwoławczego będzie uwzględnienie wytycznych zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Przede wszystkim poprzez rozpatrzenie zgromadzonego materiału dowodowego w zakresie ponoszonej przez strony niezawinionej okoliczności polegającej na braku wiedzy o śmierci ich ojca jeszcze przed wydaniem decyzji przyznających im świadczenia z funduszu alimentacyjnego i w konsekwencji braku świadomości w okresie wypłacania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, iż pobierają świadczenie nienależne. Obowiązkiem organu będzie rozstrzygnięcie czy na gruncie rozpoznawanej sprawy ziściły się przesłanki określone w art. 23 ust. 1 omawianej ustawy i w sytuacji skarżących można mówić o świadczeniu nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy. W następnej kolejności, w zależności od kierunku merytorycznego rozstrzygnięcia w sprawie, organ winien ustalić okoliczności istotne dla prawidłowego określenia obowiązków skarżących w zakresie zapłaty odsetek ustawowych. Rzeczą organu będzie uzasadnienie decyzji w sposób odpowiadający wymogom określonym w art. 107 § 3 kpa, poprzez wyraźne wskazanie przesłanek oraz motywów uzasadniających wydanie orzeczenia o określonej treści, z pełnym odniesieniem się do podstawowych, kluczowych argumentów złożonych odwołań. Wszystko to z zapewnieniem stronom czynnego udziału w postępowaniu.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji.

W punkcie II sentencji Sąd na podstawie art. 152 tej ustawy orzekł o niemożności wykonania zaskarżonych decyzji do czasu uprawomocnienia się wyroku.