Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2319/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-06-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędziowie WSA Danuta Kania (spr.), Eugeniusz Wasilewski, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 czerwca 2014 r. sprawy ze skargi M. O. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. A. G. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) oraz kwotę 55,20 zł (słownie: pięćdziesiąt pięć złotych 20/100) stanowiącą 23% podatku VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniej M. O. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego E. D..

W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania renty lub emerytury, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o których mowa w ww. przepisie powinny być spełnione łącznie. Zatem brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

Organ zauważył, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, zatem w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie ww. warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Następnie organ podał, iż udokumentowano zaledwie 3 lata i 15 dni łącznego okresu ubezpieczenia K. O. - ojca dziecka, który zmarł w wieku 34 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata, 3 miesiące i 4 dni tych okresów. W latach 1991 - 1995, 1996 - 1997, 1997 - 2000, 2000 - 2002, 2002 - 2007 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach w ubezpieczeniu wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Końcowo organ podał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna wnioskodawczyni, jednak nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. D. wniosła o zmianę ww. decyzji poprzez przyznanie wnioskowanego świadczenia zarzucając:

- rażące naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez niewłaściwe zastosowanie, co zostało wyrażone w stwierdzeniu jakoby nie zostały spełnione przesłanki wymienione w ww. przepisie,

- rażące naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77, art. 76 § 1, art. 80, art. 107 § 2 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: "K.p.a.", poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, nienależyte uzasadnienie wydanego rozstrzygnięcia oraz dowolność w wydaniu zaskarżonej decyzji.

W motywach wniosku skarżąca podniosła, iż K. O. był osobą bardzo chorą. Cierpiał na zaburzenia osobowości - osobowość schizoidalna, uzależnienie od alkoholu, stany depresyjne oraz nerwicę. Historia jego choroby i leczenia zaczyna się dopiero od 2007 r., bowiem wymieniony nie chciał zgodzić się na dobrowolne leczenie, nie podjęto też wcześniejszych starań zmierzających do częściowego jego ubezwłasnowolnienia i poddania przymusowemu leczeniu psychiatrycznemu. Wymieniony nawet po zawarciu związku małżeńskiego nie od razu zgodził się na poddanie leczeniu. Twierdził, że jest zdrowy i nie potrzebuje fachowej pomocy medycznej. Jednak trudności w czynnościach codziennego życia, brak zaradności, odporności psychicznej, stabilności emocjonalnej, słabość do używek, permanentne stany depresyjne nasilone narodzeniem się niepełnosprawnego dziecka dotkniętego [...] i licznymi schorzeniami towarzyszącymi - sprawiły, że jego załamanie nerwowe pogłębiło się i doprowadziło do skutecznej próby samobójczej.

Wskazała, że niezależnie od trudności zdrowotnych ojciec dziecka podejmował starania w celu znalezienia pracy. Jednak po długim okresie poszukiwania pracy nasilały się u niego stany depresyjne i okres wzmożonego załamania nerwowego.

W okresie niespełna pięciu miesięcy poprzedzających śmierć wymienionego, wobec podjęcia pracy przez matkę, ojciec dziecka przejął obowiązek sprawowania stałej opieki nad chorą córką. Obciążenie psychiczne z tym związane, mimo przyjmowanych w tym okresie leków, doprowadziło go do załamania nerwowego zakończonego skuteczną próbą samobójczą.

Skarżąca wskazała, że prowadzi gospodarstwo domowe z małoletnią córką, zaś miesięczny dochód wynosi [...] zł i obejmuje świadczenie pielęgnacyjne, świadczenie rodzinne oraz zasiłek pielęgnacyjny. Środki te nie zaspokajają podstawowych potrzeb, nie pozwalają na kontynuowanie rehabilitacji i leczenia dziecka.

Skarżąca wniosła o przesłuchanie jej oraz I. J. - nauczycielki zmarłego ojca dziecka na okoliczność wystąpienia przesłanek wymienionych w art. 83 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2013 r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że ponowna analiza akt sprawy uniemożliwia pozytywne załatwienie wniosku.

Podkreślił, iż w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego doliczono do stażu pracy ojca dziecka okres podlegania ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym od [...] kwietnia 2001 r. do [...] października 2001 r. Po uwzględnieniu ww. okresu na przestrzeni 34 lat życia ojciec dziecka posiadał 3 lata, 6 miesięcy i 6 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy ojca dziecka zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 2 lata, 8 miesięcy i 25 dni tych okresów.

Organ wskazał, iż przyznanie świadczeń na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek. Przy rozpatrywaniu spraw o świadczenie w drodze wyjątku, należy brać pod uwagę udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy, który powinien obejmować znaczący okres. Niedostrzeganie bowiem okresu zatrudnienia prowadziłoby w prosty sposób do przyznania świadczeń niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w ostatecznym rachunku naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości.

Organ zaznaczył, że w okresach: [...] listopada 1991 r. - [...] marca 1995 r., [...] kwietnia 1996 r. - [...] listopada 1997 r., [...] stycznia 1998 r. - [...] czerwca 2000 r., [...] maja 2002 r. - [...] kwietnia 2007 r. ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] lutego 2013 r. ustalił, że ojciec dziecka był trwale całkowicie niezdolny do pracy od dnia [...] lipca 2010 r., tj. od dnia śmierci.

Odnośnie argumentów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy organ wskazał, iż zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, a więc i osobom unikającym pracy z powodu nadużywania alkoholu. Alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Pojawienie się tej choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jednakże może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Jednakże przyznanie renty z uwagi na alkoholizm oznaczałoby popieranie przez Państwo zachowań prowadzących do tej choroby, co w kontekście uregulowań ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2007 r. Nr 70, poz. 471 ze zm.) należy uznać za wykluczone. Negatywnych skutków alkoholizmu zmarły ojciec dziecka mógł uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego.

Końcowo organ wskazał, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. E. D. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Wskazała, iż wbrew twierdzeniom organu, w sprawie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności warunkująca przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Podniosła, że zmarły ojciec dziecka chorował na depresję i był niezdolny do wykonywania pracy. Niezbyt chętnie korzystał z pomocy poradni zdrowia psychicznego, był do tego niemalże zmuszany. Przyczyną niepodejmowania przez niego pracy była depresja i stany lękowe.

Zdaniem skarżącej, zmarły ojciec dziecka miał wolę podjęcia zatrudnienia, jednak nie chciano go zatrudniać albo zwalniano z powodu nieprzydatności spowodowanej depresją, przytępieniem lekami i chorobą alkoholową. Wymieniony był pacjentem leczonym w PZP od wielu lat na depresję. Dokumentacja lekarska jest dostępna w PZP.

Skarżąca zakwestionowała stanowisko organu, że zmarły ojciec dziecka nie był aktywny w poszukiwaniu pracy, często jej bowiem szukał, był jednak zwalniany przez pracodawców, próbował również pracować dorywczo. Stwierdziła, że wymieniony nie nadużywał alkoholu, lecz był niepijącym alkoholikiem. Miewał okresy nawrotu, lecz walczył z chorobą alkoholową.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazał, iż nie ma żadnych dowodów, że faktycznie zmarły ojciec dziecka nie mógł pracować ze względu na stan zdrowia. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS wynika, że do dnia zgonu, niezależnie od istniejących schorzeń, ojciec dziecka nie był niezdolny do pracy. Sam fakt, że przyczyną zgonu było samobójstwo, nie daje żadnych podstaw by uznać jakąkolwiek wcześniejszą niezdolność do pracy. Nie udowodniono też ani woli, ani chęci poszukiwania pracy przez zmarłego. Alkoholizm, choć z pewnością wywołuje konkretne skutki w zakresie możliwości znalezienia pracy, nie czyni osoby nim dotkniętej niezdolną do pracy, ani niezdolną do podejmowania decyzji i ponoszenia konsekwencji swoich życiowych wyborów. Dorosły i odpowiedzialny za swe czyny człowiek - jakim był zmarły ojciec dziecka - nie był zainteresowany leczeniem nałogu. Jego życiowe wybory nie mają charakteru szczególnych okoliczności, nie zostały na nim "wymuszone", zwłaszcza że nie podjął on żadnej próby by uwolnić się od nałogu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako P.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c P.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 K.p.a. (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Natomiast stosownie do art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd dokonując oceny zaskarżonego aktu rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 267), chyba że ustawa stanowi inaczej.

Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 K.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 K.p.a.

W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, w szczególności poprzez niewyczerpujące zebranie i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności "szczególne", o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie zostały należycie zbadane i rozważone przez organ. W rezultacie zaskarżona decyzja została podjęta bez wyjaśnienia kwestii, które mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

W sprawie bezspornym jest, że M. O. (ur. [...] października 2010 r.) jest dzieckiem zmarłego K. O., który podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Jest więc pozostałym po nim członkiem jego rodziny i ze względu na wiek nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Nie posiada też niezbędnych środków utrzymania. Konieczne natomiast jest poddanie stanu faktycznego sprawy ocenie pod kątem szczególnych okoliczności dla zbadania, czy przesłanki te w sprawie niniejszej zostały spełnione.

Artykuł 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS posługuje się stwierdzeniem, zgodnie z którym niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, niezdolność do pracy musi powstać w czasie ubezpieczenia albo w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3), przy czym warunek ten nie jest wymagany, jeżeli ubezpieczony udowodnił co najmniej 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych (art. 57 ust. 2). Zatem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat.

Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust. 1. Przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być właśnie skutkiem szczególnych okoliczności.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo podkreśla cel omawianej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Zaznaczyć należy, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Artykuł 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie może być - jak czyni to organ - interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r. o sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142669).

Podejmując zaskarżone w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie organ oparł się zasadniczo na orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lutego 2013 r., w którym ustalono, że K. O. był całkowicie, trwale niezdolny do pracy od dnia [...] lipca 2010 r., tj. od daty śmierci. Z treści ww. orzeczenia organ wywiódł, że przyczyną braku uprawnień ojca dziecka do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego. Podkreślił, iż w okresach przerw w zatrudnieniu wobec ojca dziecka nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Jednocześnie jednak poza swymi rozważaniami organ pozostawił argumenty podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a dotyczące schorzeń na jakie cierpiał ojciec dziecka. Wymieniono tam zaburzenia osobowości (osobowość schizoidalna), stany depresyjne, nerwicę, uzależnienie od alkoholu, które w konsekwencji doprowadziły do jego samobójczej śmierci. Jednocześnie podniesiono, iż historia choroby i leczenia ojca dziecka zaczyna się w 2007 r., zaś dokumentacja z tym związana znajduje się w zasobach ZUS. Również w treści skargi wskazano, iż ojciec dziecka był pacjentem poradni zdrowia psychicznego, gdzie od wielu lat leczył depresję i uzależnienie od alkoholu.

Zatem w celu dopełnienia obowiązków wynikających z powołanych wyżej przepisów postępowania administracyjnego Prezes ZUS winien usunąć wszelkie wątpliwości i wyjaśnić, jak przedstawiał się stan zdrowia K. O. przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy zważywszy, że strona skarżąca powołuje się na chorobę alkoholową, jej skutki i podejmowane przez zmarłego próby wychodzenia z uzależnienia, a także na leczenie szpitalne w okresie 2007 - 2009. Są to okoliczności przemawiające za koniecznością zweryfikowania istniejącego wówczas stanu faktycznego, czego w sprawie dotychczas nie uczyniono.

Niekwestionowana choroba alkoholowa zmarłego może wskazywać, że stan psychiczny ojca dziecka był zły na wiele lat przed jego śmiercią, a więc przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Stan zdrowia zmarłego mógł zatem przed dniem [...] lipca 2010 r. wskazywać na istnienie obiektywnych przeszkód w podjęciu zatrudnienia, które powodowały jego niezdolność do pracy i uniemożliwiały mu kontynuowanie zatrudnienia, wpływając negatywnie na jego aktywność zawodową. Organ powinien był zatem przeanalizować przebieg choroby alkoholowej zmarłego w kontekście wymaganego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym okresu składkowego i nieskładkowego.

Zdaniem Sądu, rozwijająca się przez wiele lat choroba alkoholowa zmarłego mogła skutkować depresją, chorobą psychiczną co mogło uniemożliwiać, czy wręcz udaremniać podjęcie przez niego zatrudnienia. Prezes ZUS winien więc uwzględnić tę okoliczność i zbadać ją w kategoriach okoliczności szczególnych.

Sąd ponownie zauważa, że żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. Wprawdzie alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy, jednak podlegać musi ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Jak wiele bowiem innych chorób jest to dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Sam fakt uzależnienia od alkoholu ojca dziecka, mający niewątpliwie wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może więc być traktowany niejako automatycznie jako sankcja wykluczająca jego małoletnie dziecko z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2009 r. o sygn. akt I OSK 733/08, publ. LEX nr 516015). Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2126/11, publik. LEX nr 1110206). Natomiast Prezes ZUS nie podjął próby wyjaśnienia owej kwestii. Nie badano bowiem, czy K. O. podejmował próby leczenia alkoholowego czy leczenie depresji, co stawiałoby go w innym świetle w kontekście ustawowej przesłanki "szczególnych okoliczności". Organ nie wziął również pod uwagę okoliczności, że w dacie zgonu ojciec dziecka był uprawniony do świadczenia emerytalno-rentowego, miał bowiem przyznane prawo świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz małoletniego dziecka. Można zatem założyć, że podejmując opiekę nad dzieckiem wymieniony starał się walczyć ze swoimi schorzeniami mając na względzie dobro rodziny.

Sąd oczywiście dostrzega, że w odpowiedzi na skargę organ zawarł stwierdzenie, iż "ojciec dziecka nie był zainteresowany leczeniem swego nałogu (...), nie podjął on żadnej próby aby uwolnić się od niszczącego go nałogu", jednak nie można przyjąć, że jest ono wynikiem wnikliwej analizy okoliczności sprawy, w tym dokumentacji dotyczącej leczenia ojca dziecka (w poradni zdrowia psychicznego), na którą powołuje się skarżąca. Ponadto, pismo procesowe jakim w istocie jest odpowiedź na skargę, nie może uzupełniać zaskarżonej decyzji poprzez zamieszczenie w nim kluczowych dla rozstrzygnięcia sprawy rozważań czy ocen, które powinno zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne decyzji.

Końcowo na marginesie, mając na względzie spełnioną w niniejszej sprawie przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania Sąd zauważa, że po śmierci ojca dziecka skarżąca zrezygnowała z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad chorym dzieckiem. Jest to w istocie sytuacja wyjątkowa, gdyż schorzenia, na jakie cierpi małoletnia M., wymagają sprawowania permanentnej nad nią opieki i uniemożliwiają kontunuowanie zatrudnienia przez skarżącą. Dochody skarżącej stanowią uzyskiwane w MOPS w L.: świadczenie, pielęgnacyjne, zasiłek rodzinny i zasiłek pielęgnacyjny w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie, co pozwala uznać, że na osobę w rodzinie przypada kwota [...] zł. Biorąc pod uwagę stałe koszty utrzymania mieszkania ([...] zł), na zaspokojenie pozostałych potrzeb małoletniego dziecka i jego matki pozostaje zaledwie kwota ok. [...] zł. Oznacza to, że w praktyce nie jest możliwe zapewnienie należytej opieki medycznej i rehabilitacji dziecka, której koszt - według oświadczenia skarżącej - wynosi min. [...] zł miesięcznie. Zdaniem Sądu, powyższe okoliczności, życiowa i materialna sytuacja małoletniego dziecka, a przede wszystkim stan jego zdrowia i perspektywy jego dalszego rozwoju powinny zostać przez organ rozważone przy ponownym rozpatrywaniu sprawy.

Konkludując, Sąd stwierdza, że Prezes ZUS, nie podejmując w rozpatrywanej sprawie niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a przede wszystkim nie dokonując oceny w kontekście szczególnych okoliczności uniemożliwiających ojcu dziecka spełnienie warunków do uzyskania emerytury lub renty w trybie zwykłym, dopuścił się naruszenia wskazanych powyżej reguł procesowych.

Rozpatrując ponownie sprawę, organ winien przede wszystkim wyjaśnić powyższe wątpliwości. Powinien w tym celu zwrócić się do skarżącej o wyjaśnienie, czy ojciec dziecka leczył się z uzależnienia, jeżeli tak to wskazanie gdzie się leczył, a następnie podjąć niezbędne czynności zmierzające do uzyskania informacji o przebiegu i efektach tego leczenia. Po uzyskaniu przedmiotowych informacji będzie obowiązany na nowo ocenić - zgodnie z powyższymi rozważaniami Sądu - czy spełnione zostały przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 152 P.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku. Stosując art. 250 P.p.s.a. w związku z § 2 ust. 2 i 3 w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd przyznał pełnomocnikowi strony skarżącej wynagrodzenie w wysokości 240 zł, powiększone o należny podatek od towarów i usług, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.