Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 125/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-06-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie WSA Ewa Partyka WSA Piotr Godlewski /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 2 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi R. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 9 listopada 2021 r. nr SKO.4115.1085.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy Przeworsk z dnia 23 sierpnia 2021 r. nr GOPS śr 5211.136.2021 ; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu na rzecz skarżącego R. L. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 125/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi R.L. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z 9 listopada 2021 r. nr SKO.4115.1085.2021 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, wnioskiem z 19 lipca 2021 r. R.L. wystąpił do Wójta Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego związanego ze sprawowaniem opieki nad ojcem J.L.

Wójt decyzją z 23 sierpnia 2021 r. nr GOPS śr 5211.136.2021 odmówił wnioskodawcy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.), tj. brak powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki do ukończenia 18 roku życia (do 25 w przypadku nauki w szkole wyższej). W uzasadnieniu wyjaśnił, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...] z [...] nr [...] zaliczono J.L. do [...] grudnia 2022 r. do znacznego stopnia niepełnosprawności (datowanego od [...] czerwca 2021 r.), ze wskazaniem, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. została wprawdzie uchylona w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jednakże brzmienie tego przepisu nie zostało zmienione przez ustawodawcę.

W odwołaniu od decyzji Wójta R.L. (reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata) wskazał, że data powstania niepełnosprawności w związku z w/w wyrokiem TK nie ma wpływu na zasadność przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podniósł także, że cały czas zajmuje się ojcem wymagającym stałej opieki, gdyż ze względu na stan zdrowia jego matka nie jest w stanie opiekować się swoim mężem.

SKO - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Wójta z 23 sierpnia 2021 r.

Odnosząc się do argumentacji wnioskodawcy co do uwzględnienia wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13 o uznaniu art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodnego z Konstytucją, Kolegium wskazało, że kwestia różnicowania opiekunów w zależności od daty powstania niepełnoprawności ich podopiecznych została już rozstrzygnięta w orzecznictwie w ten sposób, że rozpatrywanie spraw w zakresie przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych powinno następować z pominięciem kryterium daty powstania niepełnosprawności podopiecznego. W tym zakresie tzw. przesłanka wieku powstania niepełnosprawności nie jest w orzecznictwie sporna.

W analizowanej sprawie zaistniała jednakże inna przesłanka uniemożliwiająca ustalenie prawa do świadczenia, tj. pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, w sytuacji gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, o czym stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Poza sporem pozostaje, że małżonka J.L. nie legitymuje się takim orzeczeniem. Okoliczność ta wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych alimentacyjnie w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w tym przepisie wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Organy administracji ani sądy administracyjne nie są uprawnione do oceny czy dana osoba jest w stanie opiekować się swoim współmałżonkiem, tym bardziej, że środki odwoławcze od orzeczenia o stopniu niepełnosprawności rozpatruje sąd pracy i ubezpieczeń społecznych w oparciu o opinię biegłych. Dopóki odwołujący się nie wykaże, że jego matka M.L. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo że nie jest obiektywnie w stanie sprawować stałej i efektywnej opieki nad swoim mężem, brak wypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy tymi osobami nie stanowi podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Wnioskodawca nie wykazał także pierwszej z przesłanek warunkującej ewentualne nabycie prawa do świadczenia, tj. rezygnacji z zatrudnienia. Musi bowiem wykazać z jakiego rodzaju pracy zrezygnował, ewentualnie jakiej pracy lub zajęcia mu proponowanego albo o które się ubiegał nie podjął w związku z koniecznością podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomiędzy tymi dwiema okolicznościami musi zachodzi związek przyczynowo – skutkowy, czego wnioskodawca w żaden sposób nie udowodnił.

W wyroku z 25 maja 2021 r. II SA/Po 573/20 wskazano, że w przepisach nie ma również nakazu, aby opieka była sprawowana pojedynczo, w sytuacji, gdy osób uprawnionych do alimentacji w pierwszym stopniu jest kilka. W okolicznościach sprawy nie ma więc przeszkód, aby wnioskodawca, jego siostra i matka wspólnie sprawowali opiekę nad ojcem. Nie ma przyzwolenia w państwie prawa na to, aby wszyscy podatnicy ponosili koszty opłacania opieki nad osobą niepełnosprawną w sytuacji gdy posiada ona dzieci i małżonka zobowiązanych do alimentacji i przy braku legitymowania się przez nich orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności nie zachodzą jakiekolwiek obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad ojcem. Społeczeństwo nie może finansować niczym nie popartej i nieudowodnionej "niemocy" najbliższych krewnych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie R.L. (działając przez pełnomocnika – adwokata) zaskarżył decyzję Kolegium z 9 listopada 2021 r. w całości, zarzucając jej:

I. naruszenie przepisów prawa materialnego które mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez:

1) zastosowanie przepisu art. 17 ust 1b u.ś.r. w sytuacji, gdy przepis ten został uznany za niezgodny z Konstytucją na podstawie orzeczenia TK wydanego 21 października 2014 r. w sprawie sygn. akt K 38/13, w związku z czym przepis ten nie powinien być stosowany przez organy rozpatrujące wnioski, które to uwzględniają wyrok TK i ugruntowaną na jego podstawie linię orzeczniczą sądów administracyjnych,

2) wadliwą wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a) u.ś.r. polegającą na błędnym przyjęciu przez organ że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje dziecku osoby wymagającej opieki w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki jest w związku małżeńskim a małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a także błędne przyjęcie, że jeżeli małżonek osoby wymagającej opieki nie ma znacznego stopnia niepełnosprawności to może tą opiekę sprawować; błędne uznanie, że w pierwszej kolejności obowiązek sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną spoczywa na jej małżonku i to małżonek jeżeli zrezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia ma prawo do złożenia wniosku i pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, a kolejne osoby będące krewnymi w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki dostają uprawnienie do złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dopiero gdy małżonek który miał sprawować opiekę posiada orzeczenie znacznym o stopniu niepełnosprawności, co jest rozumowaniem błędnym, całkowicie sprzecznym z wykładnią przytoczonego przepisu;

II. naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 6, art. 7, art. 8, art. 10, art. 77 § 1 k.p.a. poprzez:

a) wydanie decyzji całkowicie sprzecznej z rzeczywistym stanem faktycznym, zasadą prawdy materialnej i działania na podstawie przepisów prawa oraz obowiązkiem należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków stron będących przedmiotem postępowania administracyjnego;

b) brak ustalenia przez organ, czy małżonek osoby niepełnosprawnej posiada możliwość sprawowania opieki nad małżonkiem niepełnosprawnym wymagającym tejże opieki;

c) błędne przyjęcie, że przepisy dotyczące kolejności obowiązku alimentacyjnego krewnych osoby niepełnosprawnej są bezpośrednio stosowane do złożenia wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego krewnym pierwszego stopnia osoby niepełnosprawnej, w sytuacji gdy u.ś.r. takich przesłanek nie zawiera;

d) błędne przyjęcie przez organ, że sam fakt posiadania lub nieposiadania orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym małżonka osoby która wymaga opieki decyduje o tym, czy ten małżonek może opiekę sprawować;

2. art. 7, art. 77 i art. 78 k.p.a. poprzez:

a) bezzasadne pominięcie dowodów w postaci oświadczenia skarżącego co do niepodejmowania przez niego zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką nad ojcem oraz oparcie rozstrzygnięcia na niepełnym materiale dowodowym;

b) niedokładne wyjaśnienie i ustalenie stanu faktycznego odnośnie sytuacji zdrowotnej żony osoby niepełnosprawnej i tego czy występują obiektywne przesłanki które nie pozwalają jej na sprawowanie opieki nad małżonkiem wymagającym opieki - organ nie podjął żadnych czynności w celu ustalenia powyższego, tylko przyjął, że jeżeli małżonek osoby wymagającej opieki nie ma orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, to może sprawować opiekę i tylko tej osobie przysługuje prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, pozostałe zaś osoby będące krewnymi nie posiadają prawa do tego świadczenia, co nie polega na prawdzie;

c) lakoniczne uzasadnienie decyzji w zakresie zarzutu co do braku wykazania i udowodnienia przez skarżącego, że nie podejmuje zatrudnienia lub zrezygnował z zatrudnienia i powodów powyższego oraz brak wskazania konkretnej przesłanki na której swoje rozważania oparł organ, brak wskazania w uzasadnieniu faktycznym faktów które organ uznał za udowodnione i dowodów na których się oparł;

d) brak szczegółowego wyjaśnienia i umotywowania swojej decyzji w zakresie uzasadnienia faktycznego, co uniemożliwia stronie poznanie argumentów i przesłanek podjętej w sprawie decyzji dotyczącej zarzutu polegającego na tym, że skarżący nie wykazał, że nie podejmuje zatrudnienia w związku z opieką nad ojcem w sytuacji, gdy złożył odpowiednie oświadczenie pod groźbą odpowiedzialności karnej. Organ nie wyjaśnił, w oparciu o jakie dowody nie dał wiary twierdzeniom skarżącego;

e) brak konkretnego i precyzyjnego wyjaśnienia podstawy prawnej w uzasadnieniu prawnym decyzji.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, czyli przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad ojcem.

Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącym R.L. jako synu J.L. ciążył obowiązek alimentacyjny oraz nie podejmował on zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

1. Wójt Gminy [...] jako organ I instancji odmawiając przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia jako jedyną przyczynę – wywodzoną z art. 17 ust. 1b u.ś.r. - wskazał brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki; wg znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w [...] z [...] nr [...] o zaliczeniu J.L.(ur. [...]) do datowanego od [...] czerwca 2021 r. znacznego stopnia niepełnosprawności, nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje.

Odmowę przyznania skarżącemu świadczenia w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania mu wnioskowanego świadczenia (zgodnie z jego literalnym brzmieniem, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). TK we wskazanym wyroku stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie przez organ I instancji odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu nie znajduje uzasadnienia.

Tym samym, skoro jak już wskazano wyżej, SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji prawidłowo zakwestionowało odmowę przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na tę okoliczność, jako niezasadny należy ocenić podniesiony względem niej zarzut skargi naruszenia prawa materialnego w postaci niewłaściwego, w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r.

2. Przechodząc do samodzielnie wywiedzionej przez SKO, odrębnej przyczyny odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego - wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - należy wskazać, że zgodnie z jego treścią, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wg Kolegium, skoro żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (posiadając jedynie stopień umiarkowany), to nie ma prawnych możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom obwiązanym do alimentacji w dalszej kolejności (w rozpoznawanym przypadku skarżącemu - synowi). Dopiero stwierdzony odpowiednim orzeczeniem u współmałżonka osoby wymagającej opieki znaczny stopień niepełnosprawności – przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych - uprawniałby właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Wg Sądu, fakt braku posiadania przez M.L. (żonę J.L. i jednocześnie matkę wnioskodawcy) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może jednak automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącemu świadczenia.

Sąd co do zasady zgadza się ze stanowiskiem, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. - sprawujące opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim - wyłącznie do sytuacji w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać wykładni rozszerzającej (por. m.in. wyroki NSA z 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z 20 stycznia 2016 r. I OSK 3283/14 i z 27 listopada 2014 r. I OSK 1219/13 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie Sąd stoi jednak na stanowisku, że formalne nielegitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza automatycznie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, która jest obciążona względem niej obowiązkiem alimentacyjnym, w tym zwłaszcza jej dziecku. Ograniczenie się bowiem w takiej sytuacji – jak uczyniło to SKO - wyłącznie do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. kłóciłoby się z zasadami sprawiedliwości społecznej, jak również celem ustawy i samej instytucji świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym Sąd dopuszcza w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwość odstąpienia od ścisłej językowej wykładni tego przepisu, stojąc na stanowisku, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie tego świadczenia wiąże się bowiem z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy w sposób nie budzący wątpliwości wynika, że współmałżonek pomimo nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest w stanie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli zapewnić współmałżonkowi wymaganej opieki, mogą zaistnieć uzasadnione podstawy do uznania możliwości skorzystania z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby z kręgu uprawnionych w dalszej kolejności. Tym samym Sąd akceptuje stanowisko, że przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam wprawdzie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie – w sposób nie budzący żadnych zastrzeżeń - nie jest w stanie z tego obowiązku się wywiązać i opiekę tę - niejako w zastępstwie tego małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.

Jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021 r. II SA/Rz 1417/20, poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych); zbieżne z tym stanowisko wyrażono także w innych wyrokach WSA w Rzeszowie (m.in. z 27 kwietnia 2021 r. II SA/Rz 358/21, z 23 marca 2021 r. II SA/Rz 189/21 i z 18 marca 2021 r. II SA/Rz 186/21) oraz wyrokach innych sądów administracyjnych (w tym WSA w Szczecinie z 15 kwietnia 2021 r. II SA/Sz 1086/20, WSA w Krakowie z 23 marca 2021 r. III SA/Kr 1277/20 i WSA w Łodzi z 19 marca 2021 r. II SA/Łd 900/20).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę akceptuje to stanowisko, w myśl którego w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej i właściwej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej, mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej wskazanych przepisów, w zgodzie z przepisami Konstytucji RP. Nie można bowiem wykluczyć, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym i wymagającej stałej opieki, mimo niedysponowania orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, znajdzie się w sytuacji wymagającej zapewnienia jej opieki, której sam nie jest w stanie w żaden sposób zapewnić.

W tym kontekście należy zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a niezbędnej pomocy i wsparcia jest w stanie udzielić osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić więc tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Taki pogląd wyrażono także m.in. w wyrokach NSA z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20, z 11 stycznia 2017 r. I OSK 1113/15, z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14, z 13 listopada 2015 r. I OSK 1230/14, z 6 listopada 2014 r. I OSK 251/14, z 20 września 2013 r. I OSK 46/13 i z 13 lutego 2013 r. I OSK 1526/12 (CBOSA).

Nie kwestionując ustaleń orzekających w sprawie organów co do braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie M.L. (liczącej w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji [...] lat), nie można wobec powyższych uwag pominąć, że już z treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego i uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że nie jest sama w stanie sprostać opiece nad mężem, który w związku z chorobami [...] oraz przebytym [...] (skutkującym częściowym [...]) wymaga całodobowej opieki.

Jakkolwiek z uwagi na argumentację SKO - wskazującą na brak po stronie M.L. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jako wystarczającą podstawę do odmowy przyznania skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia - na okoliczność stanu jej zdrowia i związanej z tym możliwości sprawowania opieki nad mężem nie było prowadzone żadne postępowanie dowodowe, zauważyć należy, że już z dołączonego do wniosku orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z [...] stycznia 2021 r. wynika, że ona sama wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji. W pełni koreluje z tym przedłożona wraz ze skargą kserokopia dokumentacji medycznej, obrazującej jej stan zdrowia; oprócz chorób przewlekłych [...], wynika z niej przede wszystkim fakt długotrwałego pozostawania w leczeniu [...](od 1998 r.) w związku z zaburzeniami [...] powodującymi brak radzenia sobie z codziennymi czynnościami i wymagającymi pomocy innych osób.

Mimo zatem że niewątpliwie posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonka osoby wymagającej opieki jest decydującym kryterium pozwalającym w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wywieść prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla zstępnego takiej osoby (a ani organy, ani Sąd - co do zasady - nie mają wiadomości specjalnych które pozwalałyby im trafnie wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki), to nie można jednocześnie wykluczyć pewnych skrajnych przypadków pozwalających jednak organom administracji samodzielnie i w sposób nie budzący żadnych wątpliwości obiektywnie stwierdzić, że małżonek osoby wymagającej opieki absolutnie nie jest w stanie tej opieki z uwagi na swój wiek i /lub stan zdrowia sprawować. W takich przypadkach do uznania braku takiej zdolności nie jest więc konieczne legitymowanie się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność braku możliwości sprawowania przez niego opieki może zostać wykazana innymi dowodami (np. z dokumentacji lekarskiej).

Jako niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności jawi się bowiem wymaganie od osoby o obiektywnie bardzo złym stanie zdrowia, która sama z uwagi na związane z tym ograniczenia wymaga wsparcia w codziennej egzystencji (aczkolwiek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), aby zapewniła pełną i prawidłową pod każdym względem opiekę osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nawet jeżeli jest to osoba jej bliska, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.

Skoro bowiem daną osobę obiektywnie cechuje brak zdolności do samodzielnej egzystencji - rozumianej zgodnie z art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.) jako naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację - tym bardziej świadczy to o braku zdolności do sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika ponadto z ust. 1 – 3 tego artykułu, o zaliczeniu do określonego stopnia niepełnosprawności decyduje zakres naruszenia sprawności organizmu, przy ocenie którego nie uwzględnia się określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. zdolności sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

3. SKO wydając zaskarżoną decyzję dokonało ponadto błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r., wskazując jako przesłankę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego brak wykazania przez wnioskodawcę związku przyczynowo -skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia (rezygnacją z niego) a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem.

Z zawartej w tym przepisie normy prawnej rzeczywiście wynika, że podstawowym warunkiem jaki musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej (lub traktowane równorzędnie niepodejmowanie jej) wynikająca z konieczności sprawowania opieki nad wymagającą jej bliską osobą niepełnosprawną.

Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, która niezależnie od obowiązku moralnego ma swoje prawne oparcie w regulacji art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; zgodnie z jego treścią, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stanowi bowiem konsekwencję faktycznego braku możliwości podjęcia zatrudnienia (rezygnacji z niego) z powodu konieczności sprawowania opieki i nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej aby opiekować się osobą niepełnosprawną. Stanowi więc ono rekompensatę za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, powodującej w konsekwencji niemożność wykonywania przez opiekuna jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Między rezygnacją z zatrudnienia lub z jego podjęcia a wykonywaniem opieki nad osobą wskazaną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. musi więc faktycznie istnieć wyraźny i bezpośredni związek, jednak jego spełnienie podlega ocenie przez pryzmat daty wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wynika to pośrednio z art. 24 ust. 2 u.ś.r., zgodnie z którym prawo do świadczeń rodzinnych (a więc i świadczenia pielęgnacyjnego) ustala się począwszy od miesiąca w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. W u.ś.r., a tym bardziej w jej art. 17 normującym instytucję świadczenia pielęgnacyjnego, brak jest uregulowań nakazujących doszukiwać się – na co wskazuje analiza stanowiska SKO – bezpośredniego związku czasowego między rezygnacją z zatrudnienia a podjęciem się sprawowania opieki, a tym samym pozwalających kwestionować prawo strony do wyboru momentu, w którym chce ona wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Nie można zatem podważać prawa do uzyskania świadczenia nawet w sytuacji, gdy strona wnioskująca wcześniej nie podejmowała aktywności zawodowej z innych przyczyn niż opieka, jednak u podstaw jego niepodejmowania (przy obiektywnej zdolności do podjęcia zatrudnienia) jest na dzień składania wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego konieczność opieki nad osobą niepełnosprawną. Odmienne uznanie w zasadzie wykluczałoby możliwość stwierdzenia zaistnienia przesłanki niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, w praktyce ograniczając się jedynie do akceptacji rezygnacji z zatrudnienia /innej pracy zarobkowej.

Jak wskazano w wyroku WSA w Łodzi z 24 czerwca 2020 r. II SA/Łd 218/20 (LEX nr 3029117), art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki.

Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. Nie wyklucza przyznania świadczenia rezygnacja z zatrudnienia z powodu konieczności opieki nad niepełnosprawnym, która miała miejsce miesiąc, rok, czy 25 lat przed złożeniem wniosku pod warunkiem oczywiście, że ten stan w odniesieniu do tego samego niepełnosprawnego i jego opiekuna trwa (tak WSA w Poznaniu w wyroku z 28 listopada 2019 r. II SA/Po 827/19 – LEX nr 2752278).

Reasumując, wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO odmowa przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., co w połączeniu z takim naruszeniem względem art. 17 ust. 1b przez organ I instancji oraz związanym z tym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez brak podjęcia czynności zmierzających do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, skutkowało koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wedle których nie będzie możliwa odmowa przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o dotychczasową argumentację wywodzoną w szczególności z zaprezentowanej przez SKO wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., jeżeli przeprowadzone w ramach sprawy postępowanie dowodowego potwierdzi – mimo braku posiadania przez jego matkę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - okoliczności wskazujące w sposób nie budzący wątpliwości na obiektywny brak możliwości zapewnienia przez nią właściwej opieki swojemu mężowi.

O należnych skarżącemu kosztach zastępstwa procesowego obejmujących wynagrodzenie ustanowionego pełnomocnika z wyboru (480 zł) orzeczono stosownie do art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).