Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 192/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-07-22 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. 135, art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 16a ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść, Sędziowie: Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lipca 2021 r. sprawy ze skargi R. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w G. z dnia 19 stycznia 2021 r., nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta T. z dnia 25 września 2020 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 25 września 2020 r. (nr [...]) Prezydent Miasta [...] – działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej "k.p.a.") oraz art. 3 pkt. 2 i 2a, art. 3 pkt 23 i 24, art. 16a ust. 1-7, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 2a i 4, art. 26 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. – dalej w skrócie "u.ś.r.") - odmówił przyznania R. B. (zwanemu dalej także "stroną", "skarżącym", "wnioskodawcą") świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną matką – B. B. na okres zasiłkowy 2019/2020.

W uzasadnieniu organ wskazał, że strona w dniu 5 sierpnia 2020 r. złożyła wniosek o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny: matką – B. B.

Organ wyjaśnił, że specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 i 1529) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 24 ust. 2a u.ś.r. jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności.

Organ wskazał, że w toku postępowania ustalono, iż wnioskodawca od kilku lat nie pozostaje aktywny zawodowo. Jako ostatnie miejsce zatrudnienia R. B. wskazał "[...]", gdzie był zatrudniony do dnia 12 listopada 2008 r.

Stwierdzono, że pracownik socjalny przeprowadzający wywiad środowiskowy ustalił, iż B. B. choruje na nowotwór, ma problemy z chodzeniem, jest osobą pampersowaną, wymaga całodobowej opieki drugiej osoby. Ponadto ustalono, że osoba wymagająca opieki korzysta z pomocy w formie usług opiekuńczych. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika także, że R. B. świadczy całodobową, uniemożliwiającą zatrudnienie, rzeczywistą opiekę nad matką B. B.

Organ stwierdził, że rezygnację z zatrudnienia należy rozumieć jednak jako akt zależny od woli osoby zainteresowanego. W przedmiotowej sytuacji rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło natomiast 12 lat temu, kiedy B. B. nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z uwagi na rozbieżność czasową między datą deklarowanej przez stronę rezygnacji z aktywności zawodowej a datą powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, organ uznał, że nie istnieje bezpośredni związek między brakiem aktywności zawodowej strony a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Tym samym stwierdzono, że w sprawie nie wystąpiła, stanowiąca warunek konieczny przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego, rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W złożonym odwołaniu R. B. wyjaśnił, że stan zdrowia jego matki co najmniej od listopada 2019 r. nie pozwala mu znaleźć zatrudnienia. Ponadto B. B. od 10 lat choruje na depresję i zawsze wymagała obecności drugiej osoby. W ocenie strony spełnia wszystkie kryteria przyznania wnioskowanego świadczenia ponieważ opiekuje się matką i jednocześnie z tego właśnie powodu nie może obecnie podjąć pracy. Podkreślił, że zgodnie z art. 16a ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje nie tylko w przypadku rezygnacji z zatrudnienia, ale także w sytuacji niepodejmowania pracy. Tym samym wskazany przez organ argument, że wnioskodawca nie pracuje od 2008 r. nie powinien mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy.

Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 19 stycznia 2021 r. (nr [...]) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść art. 16a ust. 1 u.ś.r. wskazując, że w celu weryfikacji wniosku strony w dniu 17 sierpnia 2020 r. przeprowadzono telefonicznie wywiad środowiskowy. W jego trakcie pracownik socjalny ustalił, że wnioskodawca obecnie nie pracuje zawodowo ani dorywczo z racji sprawowania opieki nad matką - B. B., która jest osobą o orzeczonym znacznym stopniu niepełnosprawności (orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z dnia 21 lipca 2020 r. o orzeczeniu niepełnosprawności do dnia 31 lipca 2022 r.). Powodem niepełnosprawności jest choroba nowotworowa - rak policzka. B. B. jest po operacji i po przebytej radioterapii i – jak wyjaśniono w trakcie wywiadu - nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych; nie wychodzi z domu, porusza się z trudem przy pomocy drugiej osoby; przyjmuje zalecone leki. Wnioskodawca przygotowuje matce posiłki, pomaga w karmieniu, robi zakupy, ma stały kontakt z lekarzem, załatwia sprawy urzędowe, dba o czystość w domu. Z załączonego do akt sprawy oświadczenia z dnia 5 sierpnia 2020 r. wynika, że opieka sprawowana przez wnioskodawcę obejmuje takie czynności, jak: prowadzenie matki do toalety, zrobienie śniadania, podawanie leków, wychodzenie po zakupy, organizację obiadu, mierzenie ciśnienia i temperatury, sprzątanie mieszkania, robienie prania, przebieranie, zakładanie pampersów, robienie kolacji i położenie matki spać. Oprócz tego wnioskodawca wskazał, że 3-4 razy w tygodniu kąpie matkę, 5-10 razy dziennie prowadzi ją do toalety, zmienia jej pampersy 5 razy dziennie, 2 razy w miesiącu realizuje recepty i raz w miesiącu opłaca rachunki.

Kolegium – jak wskazało - na podstawie akt sprawy stwierdziło, że B. B. korzystała z usług opiekuńczych w wymiarze 2 godzin tygodniowo. Zrezygnowała z tej formy pomocy z uwagi na obawę przed zarażeniem się wirusem Covid-19. W dniu 21 sierpnia 2020 r. złożyła pismo w tym zakresie, wyjaśniając jednocześnie, że opiekę całodobową zapewnią jej dzieci. Organ I instancji przeprowadził w związku z tym wywiad środowiskowy u córki B. B. i ustalił, że pomagała ona dotychczas w zabiegach pielęgnacyjnych, umyciu, ubieraniu mamy, szykowała jedzenie na okres pooperacyjny. Oświadczyła też, że w dalszym ciągu będzie jej pomagała w zabiegach pielęgnacyjnych i higienicznych, w takiej formie w jakiej może, bowiem jest osobą bezrobotną i wychowuje małe dziecko, a jest przy tym w trudnej sytuacji materialnej.

Organ I instancji na wezwanie Kolegium w piśmie z dnia 9 grudnia 2020 r. wyjaśnił dodatkowo, że B. B. jest wdową i posiada czworo dzieci, tj. oprócz wnioskodawcy i córki ma jeszcze dwóch synów - B. B. zamieszkałego w [...] i K. U. zamieszkałego w [...], z którym nie utrzymuje kontaktów.

Kolegium stwierdziło, że w świetle powyższego nie można przyjąć, aby R. B., jak oświadcza, sam sprawował opiekę nad B. B. i ta opieka nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, skoro z oświadczenia B. B. wynika, że opiekę nad nią sprawują dzieci.

Jak wynika z ustaleń organu I instancji i zgromadzonego materiału dowodowego nie jest zgodne z prawdą oświadczenie strony, że codziennie opiekuje się matką i to w zakresie, w jakim wskazał. Sprawowana przez niego opieka nie obejmuje czynności pielęgnacyjnych i higienicznych, pomocy w ubieraniu, bo taką pomoc świadczy B. B. jej córka. Możliwym jest, że także drugi z synów mieszkający w [...] również pomaga w tej opiece.

Wątpliwości Kolegium budzi także wskazanie przez R. B., że B. B. jest osobą leżącą i nie porusza się samodzielnie. Przeczy temu fakt odebrania przez nią osobiście przesyłki poleconej adresowanej do strony przez Kolegium. Wątpliwości budzi również wskazany przez stronę w odwołaniu stan zdrowia B. B. Możliwym jest, że choruje ona na przewlekłą depresję, jednak to nie depresja a choroba nowotworowa, jak wynika z treści orzeczenia o niepełnosprawności, stanowi podstawę do uznania tej niepełnosprawności w stopniu znacznym na czas określony.

Kolegium wyjaśniło, że istotą świadczeń opiekuńczych jest rekompensata za niepodejmowanie zatrudnienia lub rezygnację z aktywności zawodowej na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Normalną rzeczą jest pomoc członkowi najbliższej rodziny w podeszłym wieku i osobom chorym w zakupach, sprzątaniu, praniu, prasowaniu, ogrzewaniu mieszkania, przygotowywaniu posiłków i pomoc w czynnościach higienicznych a nawet w organizacji wizyt lekarskich i asystowaniu w ich przebiegu czy załatwianiu spraw urzędowych. Pomoc taka byłaby zapewne w założeniu Kolegium przez R. B. świadczona B. B. z racji jej wieku i choroby, nawet w sytuacji, gdyby nie legitymowała się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zakres opieki, jaki wskazywała strona, np. zakupy, gotowanie, podawanie posiłków, załatwianie spraw urzędowych, wizyty u lekarza i zakup leków - to czynności zaliczane do czynności dnia codziennego, wykonywane niezależnie od innych czynności związanych z opieką nad osobą niesamodzielną czy chorą, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagającą konieczności stałej, długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Do takich czynności zalicza się również sprzątanie, pranie, ogrzewanie mieszkania.

Zdaniem Kolegium rozmiar opieki sprawowanej przez stronę nie uzasadnia przyjęcia, że uniemożliwia mu ona podjęcie pracy zarobkowej, choćby w niewielkim wymiarze czasu pracy. Opieka strony nad matką - B. B. nie jest na tyle duża, co wynika z jej zakresu i faktu pomocy siostry, by wnioskodawca nie mógł podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, choćby w niewielkim wymiarze czasu pracy. Tym samym nie uzasadnia ona przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Świadczenie, o które strona wystąpiła nie może stanowić dla niego zastępczego źródła dochodu, a takie stanowisko uzasadnia – w ocenie Kolegium - przebieg kariery zawodowej R. B. Wynika z niej, że podejmowanie zatrudnienia nie było jego priorytetem życiowym, skoro mając 41 lat przepracował dopiero około niespełna 4 lata, co z kolei uzasadnia przyjęcie, że to nie choroba matki i opieka nad nią uniemożliwia mu podjęcie pracy zarobkowej.

R. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] podnosząc, że wydane w sprawie decyzje o odmowie przyznania świadczenia są dla niego krzywdzące i niesprawiedliwe. Organy odmówiły bowiem przyznania świadczenia wskazując na to, że skarżący nie zrezygnował z pracy, podczas gdy przepis wyraźnie wskazuje, że świadczenie może być przyznane także w sytuacji niepodejmowania zatrudnienia. Skarżący zaznaczył, że wbrew ustaleniom organów z uwagi na stan zdrowia matki, w tym w szczególności jej depresję nie jest obecnie w stanie podjąć pracy (nawet dorywczej). Skarżący wyjaśnił, że każde jego wyjście z domu w jej oczach jest przyniesieniem wirusa Covid-19. Przyznał, że matka miewa również według skarżącego lepsze dni, niemniej jej stan zdrowia się pogarsza z uwagi na postępujący nowotwór. Wyjaśnił, że chętnie podjąłby pracę, ale jest o nią obecnie bardzo trudno, a tym bardzie znalezienie takiej pracy, która by mu pozwalała na "wybór godzin kiedy mama jest w lepszej formie". Skarżący zaznaczył, że obecnie sam tylko zajmuje się matką, ponieważ jego siostra – M. T. jest w ciąży i nie przychodzi już w ogóle do matki. Wskazał także, że jego sytuacja materialna jest bardzo zła, a jest zobowiązany do opłacania 1000 zł alimentów na 9-letniego syna. Gdyby nie sytuacja epidemiologiczna skarżący zakłada, że byłby w stanie znaleźć prace dorywcze, choć z drugiej strony, w sytuacji gdy większość czasu musi poświęcać mamie i jej chorobie nie byłoby możliwe znalezienie pracy. Skarżący zarzucił organom obu instancji, że nie zapoznały się dostatecznie z aktami sprawy, w których znajduje się przecież orzeczenie o niezdolności B. B. do samodzielnej egzystencji, załączając aktualne orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 2 kwietnia 2021 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji B. B. do dnia 30 kwietnia 2024 r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, tj. że zakres opieki jaką skarżący sprawuje nad matkę nie uzasadnia przyznania mu wnioskowanego świadczenia. W ocenie Kolegium skarżący traktuje wnioskowane świadczenie jako zamienne źródło dochodu, korzystając z tego, że B. B. jest osobą niepełnosprawną. Kolegium podkreśliło, że bardzo istotne w sprawie pozostaje, że skarżący nie jest jedyną osobą, która opiekuje się B. B.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r.") specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r. poz. 2086 i 2089) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli: 1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub 2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jak wynika z akt sprawy skarżący – R. B. wystąpił z wnioskiem o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego na matkę – B. B. (ur. w 1947 r.), legitymującą się orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...] z dnia 21 lipca 2020 r. (nr [...]) o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 lipca 2022 r., z którego wynika, że niepełnosprawność istnieje od 62. roku życia, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4 lutego 2020 r.

Z przeprowadzonego ze skarżącym - w formie telefonicznej z uwagi na Covid-19 - wywiadu środowiskowego w dniu 17 sierpnia 2020 r. wynikało, że przyczyną niepełnosprawności B. B. jest choroba nowotworowa (rak policzka z naciekami na żuchwę); stan po operacji i przebytej radioterapii. B. B. wymaga opieki osób drugich w czynnościach dnia codziennego – nie sygnalizuje potrzeb fizjologicznych; z uwagi na stan zdrowia nie wychodzi z domu; w domu porusza się z trudem przy pomocy drugiej osoby; przyjmuje zalecone leki i plastry przeciwbólowe. Stałą pomoc matce i nadzór nad nią sprawuje syn (skarżący) – przygotowuje posiłki, pomaga w karmieniu, robi zakupy, utrzymuje stały kontakt z lekarzami, załatwia sprawy urzędowe, dba o czystość w domu. Pomoc ta jest wykonywana należycie, co podczas rozmowy telefonicznej potwierdziła B. B. W wywiadzie stwierdzono także, że decyzją w okresie od dnia 19 sierpnia 2020 r. do dnia 31 grudnia 2020 r. zostało B. B. przyznane świadczenie usług opiekuńczych raz w tygodniu (co środę) w ilości 2 godzin.

Ponadto z akt sprawy wynikało, że skarżący (wnioskodawca) mieszka wraz z matką (w [...] przy ul. [...]); nie pracuje zawodowo ani dorywczo z uwagi na fakt sprawowania opieki nad matką. Ostatnio był zatrudniony w [...] od 17 marca do 12 listopada 2008 r. Jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku; urząd opłaca składki na ubezpieczenie zdrowotne.

Z dokonanych w postępowaniu ustaleń faktycznych wynika także, że B. B. jest wdową i – poza skarżącym - posiada jeszcze troje dzieci: B. B., zamieszkałego w [...], który "nie reaguje na prośby o kontakt pracownika socjalnego"; K. U., zamieszkałego w [...], który "nie utrzymuje kontaktu" oraz M. T., zamieszkałą wraz ze swoją rodziną w [...], która w dniu 1 września 2020 r. oświadczyła, że dotychczas pomagała mamie w zabiegach pielęgnacyjnych, myła, pomagała przy ubieraniu, szykowała jedzenie (papki z uwagi na okres pooperacyjny) i w dalszym ciągu będzie pomagać w zabiegach pielęgnacyjnych i higienicznych w takiej formie w jakiej może z uwagi, iż wychowuje małe dziecko i sama jest w trudnej sytuacji materialnej.

W aktach sprawy znajduje się także pismo datowane na dzień 20 sierpnia 2020 r., w którym B. B. oświadcza, że rezygnuje z usług opiekuńczych z uwagi na okres pandemii Covid-19, wyjaśniając, że opiekunka jest w tym momencie zbyt dużym dla niej zagrożeniem, bo może przynieść chorobę do domu.

Z oświadczenia skarżącego z dnia 5 sierpnia 2020 r. załączonego do wniosku wynika, że po przebudzeniu zaprowadza matkę do toalety (w sumie 5-10 razy dziennie), robi "higienę" a potem śniadanie, podaje matce leki (3 razy dziennie), idzie po zakupy (raz na dzień), mierzy ciśnienie i temperaturę (2 razy dziennie), sprząta (3 razy w tygodniu), robi pranie, przebiera matkę, zmienia pampersy (5 razy dziennie), robi kolację, kładzie matkę spać; oprócz tego 3-4 razy w tygodniu kąpie matkę, 2 razy w miesiącu realizuje recepty i raz w miesiącu opłaca rachunki.

Mając powyższe na uwadze, w rozpoznawanej sprawie organy odmówiły skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że nie zostały w sprawie spełnione przesłanki uzyskania tegoż świadczenia określone w art. 16a ust. 1 u.ś.r., przy czym organ I instancji swoje rozstrzygnięcie oparł na stwierdzeniu, że - skoro rozwiązanie stosunku pracy skarżącego nastąpiło 12 lat temu i w czasie, gdy jego matka nie legitymowała się jeszcze orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to z uwagi na rozbieżność czasową między datą deklarowanej przez skarżącego rezygnacji z aktywności zawodowej a datą powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - nie istnieje bezpośredni związek między brakiem aktywności zawodowej strony a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, o którym to związku mowa w art. 16a ust. 1 u.ś.r. Z kolei organ odwoławczy - poza w istocie podtrzymanym powyższym argumentem – uznał, że rozmiar i zakres koniecznej opieki skarżącego sprawowanej nad matką nie uzasadnia przyjęcia, że uniemożliwia mu ona podjęcie pracy zarobkowej, choćby w niewielkim wymiarze czasu pracy, przyjmując z jednej strony, że w rzeczywistości skarżący nie opiekuje się samodzielnie i "w pełnym zakresie" matką, gdyż pomoc matce w czynności pielęgnacyjnych i higienicznych oraz ubieraniu świadczy jej córka – M. T. a możliwe także, że w opiece nad matką pomaga również drugi z jej synów mieszkający w [...], a z drugiej strony zakres sprawowanej przez skarżącego opieki – polegający na: robieniu zakupów, gotowaniu, podawaniu posiłków, załatwianiu spraw urzędowych, wizyt u lekarza i zakupie leków – to w istocie czynności zaliczane do czynności dnia codziennego, wykonywane niezależnie od innych czynności związanych z opieką nad osobą niesamodzielną czy chorą.

Mając powyższe na uwadze, dokonując oceny prawidłowości kontrolowanych w sprawie rozstrzygnięć organów obu instancji, należy w pierwszej kolejności wskazać, że nie można podzielić stanowiska organu I instancji (podtrzymanego w istocie przez organ odwoławczy), iż z uwagi na "rozbieżność czasową" między datą deklarowanej przez skarżącego rezygnacji z aktywności zawodowej a datą powstania niepełnosprawności matki, nie zachodzi w tej sprawie związek przyczynowo-skutkowy, o którym mowa w art. 16a ust. 1 u.ś.r. W tym kontekście należy zwrócić uwagę, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażany jest pogląd, iż rezygnację z czegokolwiek należy rozumieć nie tylko jako zaprzestanie konkretnego działania, ale także jako jego niepodejmowanie z uwagi na wystąpienie przeszkody uniemożliwiającej to działanie. Wykładnia omawianego pojęcia musi się więc odbywać przez pryzmat celu jakiemu służą świadczenia opiekuńcze, którym jest zrekompensowanie osobom wymagającym opieki i osobom opiekę tę sprawującym, utraconego zarobku i wydatków związanych z koniecznością zapewnienia tej opieki. Z punktu widzenia celu, nie jest istotne czy nastąpiła rezygnacja z zatrudnienia, czy rezygnacja z podjęcia zatrudnienia. Istotne jest natomiast to, czy zarówno w jednym, jak i w drugim przypadku istnieje bezpośredni związek ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną osobą (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 maja 2020 r., sygn. akt III SA/Gd 408/20). Przyjąć należy, że przepis art. 16a ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych, co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia (czy też jego niepodejmowania) z powodu konieczności sprawowania opieki. Jest to świadczenie przyznawane na wniosek i to od wnioskodawcy zależy, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia wystąpi on o to świadczenie, dlatego nie ma podstaw do kwestionowania prawa strony do wyboru momentu, w którym chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 218/20).

Mając to na uwadze kwestionowanie przez organy prawa skarżącego do specjalnego zasiłku opiekuńczego z uwagi na to, że jego aktywność zawodowa ustała przed momentem powstania niepełnosprawności u jego matki, nad którą obecnie sprawuje opiekę, stanowi naruszenie art. 16a ust. 1 u.ś.r., gdyż przepis ten nie uzależnia możliwości uzyskania przedmiotowego świadczenia tylko i wyłącznie od faktu rezygnacji z zatrudnienia spowodowanej koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (gdzie istotnie "pokrycie się" momentu powstania niepełnosprawności danej osoby z momentem rezygnacji opiekuna tej osoby z zatrudnienia mogłoby mieć decydujące znaczenie dla oceny istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z aktywności zawodowej a koniecznością poświęcenia się wyłącznie sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną), ale także zależy od stwierdzenia faktu niepodejmowania przez opiekuna niepełnosprawnej osoby zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, co wyraźnie wynika z brzmienia art. 16a ust. 1 u.ś.r. i na co zwracał uwagę skarżący już w złożonym odwołaniu od decyzji organu I instancji. Abstrahując zatem od faktu, że skarżący jest zarejestrowany w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku (co świadczy o jego potencjalnej gotowości do podjęcia zatrudnienia), zaznaczyć należy, że fakt ustania aktywności zawodowej skarżącego w 2008 r. – w świetle art. 16a ust. 1 u.ś.r. – nie przekreśla sam w sobie przyznania mu prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, a zatem taka wyładnia wskazanego przepisu jest nieprawidłowa.

Warunkiem uzyskania przez skarżącego omawianego prawa jest bowiem wyłącznie stwierdzenie, że aktualnie i faktycznie sprawowana przez niego opieka nad matką - biorąc pod uwagę istniejące w sprawie okoliczności faktyczne związane z tą opieką - wyklucza możliwość podjęcia przez niego w jakimkolwiek wymiarze czasu pracy zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W ocenie Sądu dokonana w tym zakresie przez organ odwoławczy konstatacja jest zatem co najmniej przedwczesna. Z materiału dowodowego nie wynika bowiem bezsprzecznie, że istotnie – jak przyjął to organ odwoławczy – córka niepełnosprawnej B. B. – M. T. świadczy codziennie pomoc matce w czynnościach pielęgnacyjnych i higienicznych oraz udziela jej pomocy przy ubieraniu. Ze złożonego w dniu 1 września 2020 r. oświadczenia M. T. wynika jedynie, że dotychczas pomagała matce w zabiegach pielęgnacyjnych, myła ją, pomagała przy ubieraniu, szykowała jedzenie (papki z uwagi na okres pooperacyjny) i że deklaruje dalszą pomoc w granicach swoich możliwości ("w dalszym ciągu będę pomagała mamie w zabiegach pielęgnacyjnych w takiej formie w jakiej mogę z uwagi, iż wychowuje małe dziecko i sama jestem w trudnej sytuacji materialnej"). Okoliczność ta nie może jednak dowodzić stwierdzenia faktu, że M. T. uczestniczy na co dzień w opiece nad swoją matką, bowiem stwierdzenie to stanowi w istocie jedynie deklarację (zamiar) takiego zachowania się w przyszłości, dodatkowo uwarunkowany (uzależniony) od jej sytuacji materialnej i rodzinnej. Zaznaczenia wymaga, że M. T. zamieszkuje w [...], a zatem doświadczenie życiowe nakazuje przyjąć za wątpliwe codzienne bywanie u matki w [...] i pomaganie w zabiegach pielęgnacyjno-higienicznych czy też pomocy przy ubieraniu, zaważywszy na obowiązki związane z własną rodziną, a także koszt dojazdów i czas z tym związany. Nie sposób więc na gruncie tak zgromadzonego materiału dowodowego stwierdzić – co uczynił organ odwoławczy – że skarżący z uwagi na pomoc siostry nie opiekuje się matką codziennie i w zakresie, w jakim wskazał. Zaznaczyć dodatkowo należy, że na etapie skargi skarżący wskazał, że jego siostra M. T. jest w ciąży i "w ogóle do nas nie przyjeżdża". Stwierdzenie natomiast, że "drugi z synów mieszkający w [...] również pomaga w opiece" nad B. B. jest wyłącznie przypuszczeniem, nieznajdującym jakiegokolwiek odzwierciedlenia w materiale dowodowym.

W ocenie Sądu wyjaśnienia w niniejszej sprawie wymaga także rzeczywisty (aktualny) stan zdrowia B. B., co zresztą jednoznacznie wynika z uzasadnienia decyzji odwoławczej, w której wskazano, że "wątpliwości Kolegium budzi również wskazany przez odwołującego się w odwołaniu stan zdrowia Pani B." i to że "możliwym jest, że choruje ona na przewlekłą depresję, jednak to nie depresja a choroba nowotworowa, jak wynika z treści orzeczenia o niepełnosprawności, stanowi podstawę do uznania tej niepełnosprawności w stopniu znacznym na czas określony". W ocenie Sądu w tego rodzaju sprawie konieczne jest pełne wyjaśnienie sytuacji zdrowotnej osoby niepełnosprawnej podlegającej opiece – a nie tylko sytuacji związanej ze schorzeniem uwidocznionym w orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności – gdyż w istocie posiadając pełną wiedzę o aktualnym stanie zdrowia osoby "zaopiekowanej" możliwe jest należyte określenie zakresu koniecznej (wymaganej ze względu na istniejące dolegliwości) opieki nad taką osobą. Twierdzenie, że matka skarżącego – niezależnie od choroby nowotworowej – cierpi na depresję winno zatem zostać w toku postępowania poddane należytemu wyjaśnieniu, gdyż okoliczność taka pozostaje istotną z punktu widzenia ustalenia i oceny rozmiaru oraz zakresu koniecznej opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką, a w konsekwencji posiadania przez skarżącego realnych możliwości podjęcia aktywności zawodowej, bez uszczerbku dla sprawowania należytej nad nią opieki. Należy mieć bowiem na uwadze, że przedmiot, zakres czy rozmiar czynności koniecznych związanych z opieką nad osobą niepełnosprawną (także w odniesieniu do tzw. "czynności dnia codziennego"), może być zróżnicowany z uwagi na stan zdrowia danej osoby niepełnosprawnej, tj. stopień jej zdolności do samodzielnej egzystencji z uwagi na stan schorowania. Nie sposób zatem w oparciu o zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy bezsprzecznie stwierdzić, że opisany zakres podejmowanych przez skarżącego czynności w odniesieniu do niepełnosprawnej w stopniu znacznym matki (chorującej na nowotwór, mającej problemy z chodzeniem i pampersowanej, a także – co nie zostało dotychczas potwierdzone przez organy – być może cierpiącej na depresję), nie jest jej w rzeczywistości ani konieczny ani pomocny dla możliwości jej samodzielnej egzystencji, a tym samym czas, jaki byłby poświęcany na wykonywanie tych czynności przez skarżącego może być potencjalnie pożytkowany przez niego na podjęcie aktywności zawodowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Mając powyższe na uwadze dokonana przez organy ocena materiału dowodowego w powyższym zakresie nie znajduje – w ocenie Sądu - koniecznego dla wywiedzionych wniosków potwierdzenia w aktach sprawy.

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że decyzje obu organów orzekających w niniejszej sprawie zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów, zarówno prawa materialnego oraz postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd - działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wyrok w sprawie Sąd wydał na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 133 § 1 zdanie drugie p.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs⁴ ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r.

o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem

i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity: Dz.U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.). Uznać należało, że rozpoznanie sprawy jest konieczne, zaś aktualna sytuacja związana z pandemią COVID-19 uzasadnia przyjęcie, iż przeprowadzenie rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących. Nie można było nadto przeprowadzić rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.