Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2047/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6181 Zajęcie nieruchomości i wejście na nieruchomość, w tym pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 154 ust. 2 i 3
journal: Dz.U. 2018 poz 121
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity
article: art. 21 ust. 2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Dnia 20 października 2022 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 października 2022 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 lutego 2019 r., sygn. akt IV SA /Wa 2280/18 w sprawie ze skargi H.S. na decyzję Wojewody M. z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty S. z dnia [...] listopada 2017 r. znak [...]; 2. zasądza od Wojewody M. na rzecz H. S. kwotę 7.025 (siedem tysięcy dwadzieścia pięć) PLN tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 lutego 2019 r., IV SA/Wa 2280/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę H. S. na decyzję Wojewody M. z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach:

Zawiadomieniem z dnia [...] listopada 2016 r. P.S.A. w K. poinformowała Starostę S. o zakończeniu prac polegających na założeniu i przeprowadzeniu napowietrznej linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia 400kV relacji K.– S., na nieruchomości stanowiącej własność skarżącej H. S., położonej w miejscowości B. – W., gmina Z. oznaczonej w ewidencji gruntów jako działki nr [...] o powierzchni 0,49ha i nr [...] o powierzchni 0,16ha, objętej decyzją Starosty S. z dnia [...] kwietnia 2016 r., znak [...] o ograniczeniu sposobu korzystania z nieruchomości przez zezwolenie na założenie i przeprowadzenie ww. napowietrznej linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia 400kV. W zawiadomieniu inwestor poinformował, że w wyniku prac nie wystąpiły szkody w postaci zmniejszenia upraw, jednak nastąpiło zmniejszenie wartości nieruchomości w pasie technologicznym linii.

Decyzją z dnia [...] listopada 2017 r., znak [...]Starosta S. ustalił na rzecz H. S. odszkodowanie w wysokości łącznej 25.545zł, oraz zobowiązał P.S.A. w K. do wypłaty tegoż odszkodowania w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna. H.S. wniosła do tej decyzji odwołanie, zaś Wojewoda M., w następstwie rozpoznania sprawy, decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

Wojewoda M. w motywach wydanej decyzji wskazał, iż decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r. Starosta S. ograniczył sposób korzystania z części nieruchomości skarżącej H. S. przez udzielenie zezwolenia na zakładanie i przeprowadzenie przez ww. nieruchomość przewodów służących do przesyłu energii elektrycznej – napowietrznej linii elektroenergetycznej 400kV relacji K. – S., w postaci sześciu przewodów roboczych wiązkowych trójprzewodowych, dwóch odgromowych o szerokości pomiędzy skrajnymi przewodami do 25 m w przedziale wysokości ich zawieszenia od 10m do 80m nad gruntem, na części przedmiotowych działek o powierzchni zajęcia wynoszącej: dla działki nr [...] – 2290m2, zaś dla działki nr [...] – 511m2, wyznaczonej pasem technologicznym (zajęcia) o szerokości 70m (2 x 35m od osi linii), wskazanym na załączniku graficznym stanowiącym integralną część tej decyzji. Pismem z dnia [...] listopada 2016 r. inwestor poinformował organ I instancji o zakończeniu na przedmiotowej nieruchomości prac związanych z tą inwestycją oraz, że w wyniku prac nastąpiło zmniejszenie wartości nieruchomości w pasie technologicznym linii. Dalej organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 124 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U.2016.2147 ze zm.), dalej jako "u.g.n.", na osobie lub jednostce organizacyjnej występującej o zezwolenie ciąży obowiązek przywrócenia nieruchomości do stanu poprzedniego, niezwłocznie po założeniu lub przeprowadzeniu ciągów, przewodów i urządzeń, o których mowa w ust. 1, a jeżeli przywrócenie nieruchomości do stanu poprzedniego jest niemożliwe albo powoduje nadmierne trudności lub koszty, stosuje się odpowiednio przepis art. 128 ust 4 u.g.n. W myśl tegoż przepisu odszkodowanie przysługuje również za szkody powstałe wskutek zdarzeń, o których mowa w art. 120 i 124-126 u.g.n. Odszkodowanie powinno odpowiadać wartości poniesionych szkód. Jeżeli wskutek tych zdarzeń zmniejszy się wartość nieruchomości, odszkodowanie powiększa się o kwotę odpowiadającą temu zmniejszeniu. W celu ustalenia należnego odszkodowania organ I instancji zlecił rzeczoznawcy majątkowemu L. S. wykonanie stosownego operatu szacunkowego. W operacie sporządzonym w dniu [...] czerwca 2017 r., ww. rzeczoznawca zawarł następujące ustalenia:

(i) Wycena została wykonana według stanu nieruchomości na dzień: 1) wydania decyzji o ograniczeniu prawa własności – [...] kwietnia 2016 r.; 2) zakończenia działań uzasadniających wydanie decyzji o ograniczeniu prawa własności – [...] października 2016 r.;

(ii) Zakres wyceny obejmuje nieruchomość w pasie technologicznym linii energetycznej 400kV relacji K. – S.;

(iii) Celem wyceny było określenie szacunkowej wartości rynkowej szkód powstałych na przedmiotowych działkach w związku z wybudowaniem ww. linii elektroenergetycznej 400kV wynikających:

1) ze zmniejszenia wartości nieruchomości, wskutek trwałego ograniczenia w sposobie korzystania z nieruchomości, zmianę jej dotychczasowej przydatności użytkowej,

2) z rzeczywistych szkód powstałych w zasiewach, uprawach jednorocznych kulturach wieloletnich, drzewostanach.

(iv) Określenie wartości rynkowej części przedmiotowej nieruchomości nastąpiło z wykorzystaniem podejścia porównawczego i metody korygowania ceny średniej.

Dalej organ odwoławczy wskazał, iż przedmiotowa nieruchomość stanowi działki niezabudowane o funkcji rolnej, rolno osadniczej, pod zabudowę zagrodową. Teren, na którym znajdują się przedmiotowe działki jest bardzo dobrze skomunikowany zarówno z miastem S. oraz miejscowością gminną Z. Dojazd do nieruchomości od strony wsi odbywa się drogą asfaltową oraz lokalną drogą betonową. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się tereny rolne uprawowe, otwarte, niezabudowane oraz z nowo powstającą zabudową mieszkalną. Dalsze sąsiedztwo stanowi zabudowa mieszkaniowa, jednorodzinna, siedliskowa oraz zabudowa o charakterze usługowym i mieszkalno-usługowym, zlokalizowana na terenie na terenie wsi i wzdłuż drogi krajowej. Przez nieruchomość przebiega napowietrzna linia elektroenergetyczna 400kV, przy czym słupy zlokalizowano poza granicą prawną działek, na których usytuowane są przewody w postaci sześciu przewodów roboczych wiązkowych trójprzewodowych i dwóch odgromowych o szerokości pomiędzy skrajnymi przewodami do 25m w przedziale wysokości ich zawieszenia od 10m do 80m nad gruntem, natomiast szerokość pasa technologicznego dla tej linii wynosi 70m (po 35m od osi w każdą stronę). Zrealizowana inwestycja jest zgodna z zapisami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego wsi B. – W. i części wsi Ł. – R. – część H, przyjętego uchwałą nr [...]Rady Gminy Z. z dnia [...] maja 2015 r. (Dz.U.Woj.Mazowieckiego z dnia 15 lipca 2015 r. poz. 6151). Zgodnie z tym planem przedmiotowe działki znajdują się na terenach oznaczonych symbolem 4 E – tereny obiektów i urządzeń infrastruktury elektroenergetycznej. Natomiast zgodnie z protokołem z oględzin nieruchomości spisanym przez przedstawiciela inwestora w dniu [...] listopada 2016 r. w wyniku przeprowadzonych prac budowlanych na ww. nieruchomości nie uległ zmianie stan zagospodarowania nieruchomości na dzień wydania decyzji o ograniczeniu sposobu korzystania z nieruchomości, jak również stan jej zagospodarowania na dzień zakończenia robót. Przedmiotowa nieruchomość została zaorana. Prace były prowadzone po żniwach w związku z czym nie wywołały zniszczeń w uprawach. Nie stwierdzono widocznych śladów zniszczeń. Z kolei wg protokołu ze stanu zagospodarowania nieruchomości z dnia [...] czerwca 2017 r. sporządzonego przez rzeczoznawcę majątkowego wynika, iż na gruncie powstały koleiny głębokie, ujeżdżone i ubite w związku z przejazdem ciężkim sprzętem. Powierzchnia szkód wyniosła 1.120m2.

Przystępując do szacowania aktualnej wartości rynkowej przedmiotowej nieruchomości rzeczoznawca majątkowy dokonał charakterystyki wycenianej nieruchomości oraz nieruchomości wybranych do porównań w aspekcie cech rynkowych takich jak: położenie, lokalizacja szczegółowa, powierzchnia i kształt działki, dostępność infrastruktury technicznej, możliwości inwestycyjne, możliwości rolniczego wykorzystania, struktura agrarna, klasę bonitacyjną gleby czy stopień nawożenia, warunki inwestycyjne oraz mikrośrodowisko. Do określenia wartości rynkowej przedmiotu wyceny zastosował podejście porównawcze, metodę korygowania ceny średniej. Po przeprowadzeniu stosownych wyliczeń uzyskał wartość 1m2 przedmiotowego gruntu, która wynosi:

- 2,00zł/m2 – dla działki z uwzględnieniem linii wysokiego napięcia;

- 10,80zł/m2 – dla działki przed usytuowaniem linii wysokiego napięcia;

Następnie rzeczoznawca przystąpił do określenia zmniejszenia wartości nieruchomości, które następuje po uprzednim uwzględnieniu obniżenia wartości nieruchomości spowodowanego wprowadzeniem urządzenia do planu miejscowego. Dla rozpatrywanego przypadku biegły nie stwierdził zmian sposobu korzystania z całej nieruchomości na skutek lokalizacji urządzenia. Ograniczenie sposobu korzystania istnieje tylko w pasie technologicznym na skutek posadowienia urządzenia – nad działkami zawieszone są przewody linii 400kV. Plan miejscowy wprowadzając w to miejsce lokalizację urządzenia infrastruktury energetycznej przesyłowej spowodował ograniczenie w możliwość użytkowania w tej części działek. W związku z powyższym wartość zmniejszenia przedmiotowej nieruchomości, rzeczoznawca określił jako różnicę wartości rynkowej, działki gruntu nieobciążonej urządzeniem przesyłowym z możliwością zabudowy podobnej (tj. 10,80zł/m2 x 2.801m2 (łączna powierzchnia pasa technologicznego działek nr [...] i nr [...]) = 30.251zł) a szacowaną wartością rynkową działki gruntu obciążonej urządzeniem przesyłowym z możliwością ograniczonego użytkowania wyłącznie rolniczego w pasie technologicznym (2,00zł/m2 x 2.801m2 (łączna powierzchnia pasa technologicznego działek nr [...] i nr [...]) = 5.602zł). Zatem wartość zmniejszenia wartości przedmiotowej nieruchomości stanowi kwotę 24.649zł i uwzględnia zmianę dotychczasowych warunków korzystania z nieruchomości, zmianę przydatności użytkowej, trwałe ograniczenia w sposobie korzystania z nieruchomości w pasie eksploatacyjnym z tytułu wybudowania ww. linii elektroenergetycznej 400kV. Następnie rzeczoznawca określił wartość szkód fizycznych (tymczasowych) stwierdzając, że w pasie technologicznym powstały szkody związane z przejazdem ciężkiego sprzętu i środków transportowych podczas naciągu przewodów elektrycznych, w skutek czego powstały głębokie koleiny. Szkody w plonach czy w drzewostanach i inne nie wystąpiły. W związku z powyższym biegły zastosował rekultywację uproszczoną związaną z koniecznością wyrównania kolein, rozplantowaniem ziemi, przyjmując przeciętną stawkę szacunkową ca 0,80zł/m2 dla tego przypadku, wg. rynkowych kosztów na rynku lokalnym, z uwzględnieniem powierzchni zniszczeń wynoszącej 1.120m2, co dało wynik 896zł. Zatem całkowita wartość odszkodowania wyniosła 25.545zł i uwzględniała charakter nieruchomości, jej przeznaczenie, walory użytkowe i wartość rynkową a także stopień degradacji części składowych tej nieruchomości.

Dalej organ odwoławczy wskazał, iż w piśmie z dnia [...] października 2017 r. rzeczoznawca ustosunkował się do zastrzeżeń skarżącej zawartych w piśmie z dnia [...] sierpnia 2017 r. dotyczących udzielenia informacji w zakresie wykonanych zleceń na rzecz inwestora lub pełnomocników inwestora, udzielając stosownych wyjaśnień. Przy czym poinformowano skarżącą, iż organ nie znajduje podstaw do występowania do Komisji Arbitrażowej przy Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych w W. o dokonanie oceny prawidłowości sporządzonego operatu szacunkowego. Jednocześnie wyjaśnił, iż każda ze stron postępowania może, stosownie do art. 157 u.g.n. wystąpić do organizacji zawodowej rzeczoznawców majątkowych o ocenę prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego.

Dalej organ odwoławczy podał, że określone w operacie szacunkowym zmniejszenie wartości nieruchomości ustalone zostało w sposób wymagany przez prawo materialne, tj. art. 130, art. 134, art. 152 i art. 154 u.g.n. oraz § 43 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz.U.2004.207.2109 ze zm.), dalej jako "rozporządzenie". Przy określaniu zmniejszenia wartości nieruchomości, o którym mowa w art. 128 ust. 4 u.g.n., na podstawie § 43 rozporządzenia uwzględnia się:

• zmianę warunków korzystania z nieruchomości;

• zmianę przydatności użytkowej nieruchomości;

• trwałe ograniczenie w sposobie korzystania z nieruchomości;

• skutki spowodowane obowiązkiem udostępnienia nieruchomości w celu wykonania czynności związanych z konserwacją oraz usuwaniem awarii ciągów, przewodów i urządzeń, o których mowa w art. 124 ust. 1 u.g.n.

W ocenie organu odwoławczego przedstawiony operat szacunkowy sporządzony został w sposób prawidłowy i zawiera informacje niezbędne przy dokonywaniu wyceny nieruchomości, tj. wskazanie podstawy prawnej i uwarunkowań dokonywanych czynności, rozwiązań merytorycznych, przedstawienia toku obliczeń oraz wyniku końcowego. Jest to dokument logiczny i wiarygodny, nie zawiera braków, pomyłek, niejasności. Zawarte zostały nim w także elementy wymagane w § 56 rozporządzenia. Organ wskazał także, że poza zakresem analizy jest kwestia merytorycznej zasadności wyboru metody i techniki szacowania nieruchomości. Rzeczoznawca majątkowy ma swobodę w wyborze właściwego podejścia oraz metody i techniki szacowania. Organ prowadzący postępowanie nie może wkraczać w merytoryczną zasadność opinii rzeczoznawcy majątkowego, ponieważ nie dysponuje wiadomościami specjalnymi, które posiada biegły. Powinien jednak dokonać oceny operatu szacunkowego pod względem formalnym, tj. zbadać, czy został on sporządzony i podpisany przez uprawnioną osobę, czy zawiera wymagane prawem elementy treści, nie zawiera niejasności, pomyłek, które powinny być sprostowane lub uzupełnione, aby dokument miał wartość dowodową. Zgodnie z art. 157 ust. 1 u.g.n., jeżeli strony postępowania uważały, że sporządzony na zlecenie organu I instancji operat szacunkowy budzi wątpliwości, mogły zakwestionować prawidłowość jego wykonania przed organizacją zawodową rzeczoznawców majątkowych, która jest właściwa do wyrażania opinii w sprawie prawidłowości wykonania operatu szacunkowego. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, iż podnoszona w odwołaniu kwestia dokonania oceny prawidłowości sporządzonej opinii rzeczoznawcy przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych nie jest obowiązkiem wynikającym z przepisów prawa. Organ I instancji, na podstawie art. 80 k.p.a. dokonał oceny formalnoprawnej sporządzonego na potrzeby niniejszego postępowania operatu szacunkowego, a także zbadał jego wartość dowodową, uznając przy tym, że został on wykonany prawidłowo, a zatem może stanowić dowód w sprawie. Ocenę organu I instancji w tym zakresie podzielił organ odwoławczy. Organ ten wskazał także, że samo formułowanie przez jedną ze stron krytycznych uwag, co do dokonanej w operacie wyceny, nie obliguje organu do zlecenia oceny przez organizacje zawodową rzeczoznawców majątkowych. Tego rodzaju działania mogła podjąć także strona, zainteresowana zakwestionowaniem wyceny.

Organ odwoławczy wskazał dalej, że brak było podstaw do uwzględnienia zastrzeżeń co do udziału rzeczoznawcy majątkowego w prowadzonym postępowaniu administracyjnym przed organem I instancji, bowiem rzeczoznawca nie jest stroną ani uczestnikiem postępowania biorącym udział w sprawie. Jest profesjonalistą, osobą zaufania publicznego, który sporządza dowód w sprawie w postaci operatu szacunkowego. Dowód ten podlega ocenie organu, podobnie jak opinia biegłego. W związku z powyższym w przedmiotowej brak jest podstaw żądania składania przez biegłego oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej, czy współpracował on z inwestorem bądź pełnomocnikami inwestora w zakresie sporządzania operatów szacunkowych w trakcie budowy przedmiotowej linii energetycznej 400kV. Z wyjaśnień rzeczoznawcy majątkowego zawartych w piśmie z dnia [...] października 2017 r. wynika, że biegły nie pozostaje obecnie w jakimkolwiek stosunku prawnym z inwestorem, który mógł by mieć wpływ na jego prawa lub obowiązki w niniejszej sprawie, nie jest też przedstawicielem inwestora bądź świadkiem. Biegły nie sporządzał również dla inwestora operatów w tożsamym celu dla przedmiotowych nieruchomości, sam zaś fakt, że sporządzał na zlecenie jednej ze stron operaty dla innych nieruchomości, nie świadczy o braku jego bezstronności i niezależności. Realizowanie takich usług w przeszłości nie wpisuje się w treść art. 24 § 1 pkt 1 i 4 k.p.a. Organ podkreślił, że dla rzeczoznawców majątkowych wprowadzono odrębną regulację w art. 176 u.g.n., który określa zasady ich wyłączania od czynności szacowania. Przepis ten stanowi wprost, że rzeczoznawca majątkowy podlega wyłączeniu od udziału w szacowaniu nieruchomości (a nie od udziału w postępowaniu), jeżeli zachodzą przesłanki z art. 24 k.p.a. Wyłączenie biegłego należy rozumieć w taki sposób, iż nie może brać udziału w sprawie w charakterze biegłego osoba, która uprzednio występowała w niej jako inny uczestnik postępowania, pracownik organu, świadek, strona lub jej reprezentant. Biegły nie bierze udziału w wydaniu decyzji, a jedynie sporządza opinię, która podlega ocenie i weryfikacji przez organ wydający rozstrzygnięcie administracyjne. A zatem brak jest przepisu nakazującego wyłączać biegłego – autora operatu szacunkowego od dalszego udziału w sprawie.

Dalej organ odwoławczy wskazał, iż rzeczoznawca majątkowy szacując zmniejszenie wartości przedmiotowej nieruchomości do porównań przyjął ceny nieruchomości podobnych do wycenianej, tj. nieruchomości rolne niezabudowane, zlokalizowane na terenie gminy Z. z ostatnich 2 lat. Zmniejszenia wartości nieruchomości z tytułu ograniczeń prawa własności biegły określił jako różnicę pomiędzy wartością nieruchomości nieobciążonej a wartością nieruchomości obciążonej urządzeniem przesyłowym, uwzględniając przy tym wpływ lokalizacji linii w dokumentach planistycznych na wartość przedmiotowej nieruchomości. Pojęcie "wywłaszczonej nieruchomości" należy przy tym odnieść nie do całej nieruchomości przed wywłaszczeniem, ale do wydzielonej jej części objętej ograniczeniem prawa własności. Z tych względów podstawą ustalenia odszkodowania nie jest różnica pomiędzy wartością rynkową całej nieruchomości przed decyzją o wywłaszczeniu a jej rynkową wartością po wywłaszczeniu, lecz wartość rynkowa części nieruchomości oznaczonej w decyzji o wywłaszczeniu, co potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 860/08, wydanym w analogicznym stanie faktycznym. W wyniku administracyjnego ograniczenia prawa własności nieruchomości skarżąca nie została pozbawiona jej własności, może je dalej użytkować w dotychczasowy, rolniczy sposób, co wynika z ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego.

Organ wskazał także, że wbrew twierdzeniom skarżącej ustalone odszkodowanie odpowiada wartości poniesionych szkód i zmniejszenia wartości nieruchomości na skutek założenia i przeprowadzenia przez nieruchomość linii elektroenergetycznej 400kV. Tak ustalone odszkodowanie stanowi realizację wyrażonej w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP klauzuli wywłaszczeniowej – dopuszczającej wywłaszczenie na cele publiczne za słusznym odszkodowaniem. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego "słuszne odszkodowanie" to odszkodowanie związane z wartością wywłaszczanej nieruchomości, co w przypadku wywłaszczenia polegającego na ograniczeniu uprawnień właściciela do gruntu przez usytuowanie na nim urządzeń przesyłowych, oznacza odszkodowane za szkody na gruncie wyrządzone wybudowaniem urządzeń oraz wartość ubytku wartości nieruchomości wskutek konieczności znoszenia trwałej obecności urządzeń na gruncie.

W dniu [...] lipca 2018 r. H. S. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na ww. decyzję Wojewody M., podnosząc zarzuty naruszenia:

1. art. 7 oraz 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 154 u.g.n. przez uznanie za wiarygodny dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego, zawierający elementarne błędy merytoryczne, polegające na dokonaniu wyceny nieruchomości z pominięciem jej przeznaczenia w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego tj. jako nieruchomości przeznaczonej pod urządzenia infrastruktury energetycznej;

2. art. 78 § 1 i 2 oraz art. 136 k.p.a. z uwagi na oddalenie wniosku dowodowego strony o dokonanie oceny sporządzonego operatu szacunkowego w trybie art. 157 ust. 1 u.g.n., kiedy strona postępowania nie posiada wiadomości specjalnych do oceny tego rodzaju opinii, a jednocześnie opinia ta, wbrew art. 154 u.g.n. pomijała przeznaczenie wycenianej działki w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, a osoba biegłego nasuwała uzasadnione wątpliwości co do bezstronności;

3. art. 24 § 1 pkt 1 i 4 oraz art. z art. 84 § 2 k.p.a. z uwagi na niewyłączenie z niniejszej sprawy biegłego rzeczoznawcy majątkowego w sytuacji, gdy ww. biegłego łączyły relacje biznesowe z pełnomocnikami Inwestora;

W odpowiedzi na skargę Wojewoda M. wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

W piśmie procesowym z dnia [...] stycznia 2019 r. skarżąca wniosła o przeprowadzenie przez Sąd I instancji uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentów w postaci: 1) kopii operatu szacunkowego z dnia [...] marca 2014 r. sporządzonego przez biegłego L.S. na okoliczność sporządzania operatów na rzecz pełnomocnika Inwestora, 2) kopii aktu notarialnego Rep. nr [...]z dnia [...] grudnia 2014 r., sporządzonego na okoliczność: a) zaniżenia przez rzeczoznawcę, działającego na zlecenie organu wartości nieruchomości w miejscowości B. – W., w tym należących do skarżącej, b) braku analizy rynku lokalnego nieruchomości, na których posadowione są urządzenia energetyczne, c) znacznej rozbieżności pomiędzy ustaleniami operatu sporządzonego na zlecenie organu a rzeczywistą wartością rynkową wycenianej nieruchomości.

Sąd I instancji uwzględnił ww. wniosek dowodowy na podstawie art.106 § 3 p.p.s.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę jako niezasadną wskazał, iż przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego było ustalenie na rzecz skarżącej stosownego odszkodowania na zasadach określonych w art. 128 ust. 4 u.g.n. Orzekające w sprawie organy obu instancji ustaliły to odszkodowanie w oparciu o operat szacunkowy sporządzony na zlecenie organu I instancji, uznając te ustalenia za w pełni wiarygodne. Ocenę tę Sąd I instancji podzielił w całości, przyłączając się do stanowiska organów, że w toku postępowania skarżąca nie wykazała w przekonujący sposób, iż przedmiotowy operat jest wadliwy.

Sąd I instancji w pierwszej kolejności podkreślił brak podstaw do przyjęcia, że w rozpatrywanej sprawie doszło do naruszenia art. 24 § 1 pkt 1 i 4 oraz art. z art. 84 § 2 k.p.a. przez zaniechanie wyłączenia rzeczoznawcy majątkowego w sytuacji, gdy osobę tą łączyły w przeszłości relacje biznesowe z pełnomocnikami Inwestora. Przepis art. 84 § 2 k.p.a. stanowi, że biegły podlega wyłączeniu na zasadach i w trybie określonym w art. 24 k.p.a. (zd.1). Poza tym do biegłych stosuje się przepisy dotyczące przesłuchania świadków (zd.2). Niezależnie od powyższej regulacji o charakterze generalnym, tj. odnoszącym się do wszystkich biegłych, uczestniczących w postępowaniach administracyjnych, regulację szczególną odnoszącą się wprost do rzeczoznawców majątkowych, dokonujących oszacowania wartości nieruchomości zawiera art. 176 u.g.n., który wskazuje, że rzeczoznawca majątkowy podlega wyłączeniu od udziału w szacowaniu nieruchomości, jeżeli zachodzą przesłanki wymienione w art. 24 k.p.a. Wprowadzenie przez ustawodawcę tego przepisu, pomimo obowiązywania art. 84 § 2 k.p.a., wskazuje na szczególną rolę rzeczoznawcy majątkowego na gruncie u.g.n., z czym wiąże się konieczność zapewniania odpowiednich gwarancji proceduralnych przy wydawaniu decyzji opartych na jego opiniach jako materiale dowodowym. Sąd I instancji zauważył, że z wyjaśnień rzeczoznawcy wynika, że w dniu [...] października 2016 r. i [...] maja 2017 r. rzeczoznawca sporządził na zlecenie pełnomocnika inwestora (umowa z dnia [...] czerwca 2016 r.) operaty szacunkowe z wyceny nieruchomości oraz szkód, zaznaczając przy tym, iż wyceny te nie dotyczyła nieruchomości skarżącej. Jednocześnie z przedłożonej przez skarżącą przed Sądem I instancji kopii wcześniejszego operatu szacunkowego, sporządzonego przez tego samego rzeczoznawcę w dniu [...] marca 2014 r. oraz aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 2014 r., ustanawiającego na rzecz inwestora służebność przesyłu na innej działce skarżącej wynika, iż wcześniejszy operat został sporządzony przez L. S. na zlecenie innego pełnomocnika inwestora. Wprawdzie powyższe okoliczności bezspornie dowodzą, iż w nieodległej przeszłości rzeczoznawca pozostawał w relacjach zawodowych z inwestorem, niemniej nie ulega wątpliwości, że w dacie sporządzania operatu na potrzeby niniejszej sprawy nie wystąpiła sytuacja, którą należałoby kwalifikować jako odpowiadającą hipotezie art. 24 § 1 pkt 1 (biegły jest stroną albo pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy może mieć wpływ na jego prawa lub obowiązki) lub pkt 4 (biegły był świadkiem lub biegłym albo był lub jest przedstawicielem jednej ze stron, albo w której przedstawicielem strony jest jedna z osób wymienionych w pkt 2 i 3) w związku z art. 84 § 2 k.p.a. Brak jest bowiem jakichkolwiek przesłanek do przyjmowania, że rzeczoznawca pozostawał wówczas z inwestorem w którymkolwiek z ww. formalnych związków. Domaganie się wyłączenia rzeczoznawcy w oparciu o ww. przepisy nie znajdowało zatem żadnego uzasadnienia. Sąd wskazał dalej, że oceny, czy świadczenie w przeszłości usług na rzecz inwestora jest okolicznością uzasadniającą wyłączenie rzeczoznawcy od udziału w niniejszej sprawie, należałoby dokonywać raczej w kontekście art. 24 § 3 w zw. z art. 84 § 2 k.p.a., nie powołanego w skardze. Z przepisu tego wynika bowiem obowiązek wyłączenia biegłego od udziału w postępowaniu – na jego żądanie lub na żądanie strony albo z urzędu, jeżeli zostanie uprawdopodobnione istnienie okoliczności niewymienionych w § 1, które mogą wywołać wątpliwość co do bezstronności biegłego. W ocenie Sądu I instancji samego faktu świadczenia przez rzeczoznawcę i to w niedalekiej przeszłości usług z zakresu szacowania wartości nieruchomości na rzecz obecnej strony postępowania, nie można automatycznie traktować jako okoliczności podważającej bezstronność rzeczoznawcy, zwłaszcza wtedy gdy sporządzony przez rzeczoznawcę operat nie budzi zastrzeżeń co do jego prawidłowości i wiarygodności. Wniosek powyższy należy wywodzić już samego statusu prawnego rzeczoznawcy majątkowego. Jak bowiem wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 2 grudnia 2002 r., sygn. akt TK SK 20/01, rzeczoznawca swoimi usługami służy szerszemu interesowi społecznemu, zaś przyznany zakres uprawnień i kompetencji świadczy o tym, że rzeczoznawcy majątkowi zostali uznani za osoby zaufania publicznego. Natomiast w Kodeksie etyki zawodowej rzeczoznawców majątkowych wskazano, iż rzeczoznawca majątkowy jest zobowiązany do m.in. stosowania zasad bezstronności i poszanowania prawa, oraz wykonywania operatów szacunkowych obiektywnie i w sposób wolny od uzależnień od klienta. W tej sytuacji Sąd I instancji uznał , iż brak jest przesłanek wyłączenia rzeczoznawcy od udziału w sprawie.

Dalej Sąd I instancji wskazał, że reżim prawny regulujący ustalanie na rzecz właścicieli nieruchomości odszkodowań, o których mowa w art. 128 ust.4 u.g.n. przedstawia się następująco:

(i) Z przywołanego przepisu wynika, że odszkodowanie za szkody powstałe w następstwie ograniczenia na podstawie art. 124 u.g.n., powinno odpowiadać wartości poniesionych szkód. Jeżeli wskutek tych zdarzeń zmniejszy się wartość nieruchomości, odszkodowanie powiększa się o kwotę odpowiadającą temu zmniejszeniu. Odszkodowanie obejmuje zatem potencjalnie dwa elementy, tj.: 1) zrekompensowanie właścicielowi nieruchomości wartości poniesionych przez niego szkód, 2) zrekompensowanie właścicielowi zmniejszenia się wartości nieruchomości. Hipoteza art. 128 ust.4 u.g.n. została w niniejszej sprawie spełniona, albowiem decyzją wydaną na podstawie art. 124 u.g.n., ograniczono sposób korzystania z części nieruchomości skarżącej przez udzielenie inwestorowi zezwolenia na zakładanie i przeprowadzenie przewodów napowietrznej linii elektroenergetycznej na części przedmiotowej nieruchomości, wyznaczonej pasem technologicznym. Prace te zostały przez inwestora wykonane.

(ii) Szczegółowe zasady wyceny nieruchomości przeznaczonych dla różnych celów, jako przedmiotu różnych praw oraz w zależności od rodzaju nieruchomości i jej przeznaczenia reguluje rozporządzenie, a w szczególności istotny dla rozstrzygnięcia tej sprawy § 43 ust. 1 rozporządzenia stanowiący, że przy określaniu wartości poniesionych szkód na nieruchomości, o których mowa w art. 128 ust. 4 u.g.n., uwzględnia się w szczególności:

- stan zagospodarowania nieruchomości na dzień wydania decyzji odpowiednio o wywłaszczeniu, ograniczeniu sposobu korzystania albo zezwoleniu na czasowe zajęcie nieruchomości oraz stan zagospodarowania nieruchomości na dzień zakończenia działań uzasadniających wydanie tej decyzji;

- utratę pożytków w okresie od dnia wydania decyzji do dnia zakończenia działań uzasadniających jej wydanie.

Z kolei z § 43 ust. 3 rozporządzenia wynika, że przy określaniu zmniejszenia wartości nieruchomości, o którym mowa w art. 128 ust. 4 u.g.n., uwzględnia się:

- zmianę warunków korzystania z nieruchomości;

- zmianę przydatności użytkowej nieruchomości;

- trwałe ograniczenie w sposobie korzystania z nieruchomości;

- skutki spowodowane obowiązkiem udostępnienia nieruchomości w celu wykonania czynności związanych z konserwacją oraz usuwaniem awarii ciągów, przewodów i urządzeń, o których mowa w art. 124 ust. 1 u.g.n.

Przedmiotem szacowania na gruncie spraw tego rodzaju są wyłącznie szkody i utrata wartości nieruchomości wywołane samą realizacją inwestycji, a nie zaś wynikające z ujęcia tej inwestycji w planie miejscowym. Przepis art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U.2018.1945 ze zm.), dalej jako "u.p.z.p.", stanowi, że jeżeli w związku z uchwaleniem planu miejscowego albo jego zmianą, korzystanie z nieruchomości lub jej części w dotychczasowy sposób lub zgodny z dotychczasowym przeznaczeniem stało się niemożliwe bądź istotnie ograniczone, właściciel albo użytkownik wieczysty nieruchomości może, z zastrzeżeniem ust. 2, żądać od gminy: (1) odszkodowania za poniesioną rzeczywistą szkodę albo (2) wykupienia nieruchomości lub jej części. Renta planistyczna ma wykazywać różnicę w wartości nieruchomości pomiędzy jej stanem przed zmianą bądź uchwaleniem nowego planu zagospodarowania przestrzennego a jej stanem po dokonaniu tej zmiany. Zmniejszenie zatem wartości nieruchomości, o którym mowa w art. 128 ust. 4 u.g.n., nie powinno być utożsamiane z ograniczeniem możliwości inwestycyjnych wynikających ze wskazań miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Wysokość ewentualnego odszkodowania uzyskanego z tytułu uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego nie ma żadnego wpływu na wartość odszkodowania ustalonego w ramach niniejszego postępowania.

(iii) Opinia biegłego jest jednym z dowodów w postępowaniu zmierzającym do ustalenia należnego odszkodowania i podlega takiej samej, swobodnej ocenie organu lub sądu, jak każdy inny dowód. W tym zakresie zastosowanie znajdą przepisy art. 84 § 1 i art. 80 k.p.a. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się przy tym, że operat szacunkowy jest dokumentem zawierającym oceny i informacje oparte na wiedzy specjalistycznej. Zakwestionowanie operatu szacunkowego przez organ administracji publicznej lub sąd administracyjny jest dopuszczalne w przypadku, jeżeli zostanie wykazane, że przy sporządzaniu operatu doszło do naruszenia prawa albo operat zawiera ewidentne błędy, które dyskwalifikują jego walory dowodowe. Natomiast szczegółowe kwestie dotyczące merytorycznej prawidłowości operatu w aspekcie metodologicznym i dokonywania oceny w świetle wiedzy specjalistycznej – zwłaszcza standardów wyceny nieruchomości jakimi posługują się rzeczoznawcy – nie podlegają bezpośredniej kontroli organów czy sądów administracyjnych. Podważenie takiego dowodu jest zatem generalnie możliwe poprzez sformułowanie racjonalnych, uzasadnionych zasadami wiedzy merytorycznych argumentów, bądź poprzez przedłożenie innej opinii – dotyczącej tej samej nieruchomości – sporządzonej przez osobę dysponującą stosownymi kwalifikacjami. W szeregu wyroków sądów administracyjnych zwraca się uwagę, że w celu podważenia operatu strona powinna złożyć organowi kontroperat, z którego wynika, że istnieją rozbieżności w ocenie specjalistów, bądź przeciwdowód z opinii organizacji zawodowej rzeczoznawców majątkowych stosownie do art. 157 ust. 1 u.g.n. Zakwestionowanie operatu szacunkowego i opartych na nim decyzji administracyjnych nie może być wynikiem zakwestionowania wyboru dokonanego przez rzeczoznawcę, a zdeterminowanego jego wiedzą fachową i uargumentowanego, gdyż taki wybór rzeczoznawcy mieści się w granicach prawa. W zakresie wymagającym wiadomości specjalnych ocena prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego może być dokonana wyłącznie przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych zgodnie z art. 157 ust. 1 u.g.n. Należy bowiem odróżnić ocenę wiarygodności dowodowej operatu szacunkowego od oceny prawidłowości tego operatu, która należy do organizacji zawodowej rzeczoznawców majątkowych. Podważenie m.in. prawidłowości zastosowanych w operacie szacunkowym współczynników korygujących mogłoby nastąpić w ramach oceny dokonywanej przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych. O taką zaś ocenę może wystąpić każdy, gdyż przepis art. 157 u.g.n. nie ogranicza strony postępowania w możliwości zwrócenia się do organizacji zawodowej rzeczoznawców z wnioskiem o dokonanie oceny kwestionowanego operatu. Nie można także przyjąć, że obowiązek taki obciąża każdorazowo organ, w sytuacji gdy strona kwestionuje operat, zwłaszcza nie przedkładając żadnego opracowania konkurencyjnego, ograniczając się do własnych zarzutów i argumentów. O potrzebie zewnętrznej weryfikacji operatu, o jakiej mowa w art. 157 ust. 1 u.g.n., decyduje nie żądanie strony, lecz powstanie po stronie organu uzasadnionych wątpliwości, co do prawidłowości jego sporządzenia.

Na gruncie powyższych uwag Sąd I instancji wskazał, iż trafny jest wniosek organów obu instancji, że wykorzystany w postępowaniu administracyjnym operat szacunkowy jest prawidłowy i wiarygodny i tych jego walorów nie zdołała przekonująco podważyć go skarżąca, rezygnując z przedłożenia stosownego kontroperatu, czy też opinii, o której mowa w art.157 u.g.n. Wyczerpujące oceny w tym zakresie, sformułowane w szczególności w decyzji odwoławczej i obszernie zreferowane w części wstępnej niniejszego uzasadnienia, Sąd w pełni podzielił, stwierdzając brak potrzeby ich ponownego przytaczania. W ocenie Sądu I instancji, legalność ustalenia w oparciu o ww. operat odszkodowania należnego skarżącej nie nasuwa żadnych zastrzeżeń.

Jednocześnie Sąd uznał, iż nie zasługuje na uwzględnienie zarzut skargi sugerujący pominięcie przez rzeczoznawcę przy dokonywaniu niezbędnych oszacowań przeznaczenia przedmiotowej nieruchomości w planie miejscowym. Prawidłowo wskazał Wojewoda w odpowiedzi na skargę, że w operacie szczegółowo zanalizowano przeznaczenie przedmiotowej nieruchomości zarówno w planie, jak i w studium, a ponadto aktualny sposób jej użytkowania. Rzeczoznawca przyjął, iż zgodnie z planem miejscowym grunty w pasie pod infrastrukturę energetyczną przesyłową przyjmują wartości gruntów budowlanych pod obiekty infrastruktury technicznej. Z uwagi na brak rynku w tym segmencie, przyjął dla tej części nieruchomości (w pasie technologicznym) wartości jakie osiągają na tym terenie grunty rolne z prawem zabudowy obiektami związanym z produkcją rolną i pod obiekty techniczne. Zmniejszenie wartości nieruchomości z tytułu ograniczeń prawa własności biegły określił jako różnicę pomiędzy wartością nieruchomości nieobciążonej a wartością nieruchomości obciążonej urządzeniem przesyłowym, uwzględniając przy tym wpływ lokalizacji linii w dokumentach planistycznych na wartość przedmiotowej nieruchomości. Fakt, iż skarżąca zaniechała przedłożenia organom stosownego kontroperatu lub opinii, o której mowa w art.157 u.g.n., dyskwalifikującej prawidłowość operatu sporządzonego w niniejszej sprawie, nie mógł być sanowany przez przedłożenie w postępowaniu sądowym operatu szacunkowego, wyceniającego inną, pobliską nieruchomość, również należącą do skarżącej. Oczywisty brak tożsamości przedmiotów wyceny, w połączeniu z takimi okolicznościami, jak trzyletni odstęp pomiędzy sporządzeniem obu operatów, czy też różne przyczyny ich sporządzenia (operat przedłożony Sądowi I instancji nie został sporządzony na potrzeby administracyjnego postępowania odszkodowawczego a na potrzeby uregulowania roszczeń skarżącej, wynikających z ustanowienia na rzecz inwestora służebności przesyłu), przesądza o braku przydatności przedłożonego operatu do oceny legalności kwestionowanych skargą decyzji odszkodowawczych.

Reasumując Sąd I instancji stwierdził, że zarzuty podniesione w skardze nie zasługują na uwzględnienie. Jednocześnie, działając z urzędu poza granicami skargi, Sąd nie dostrzegł żadnych uchybień, które powodowałyby konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Z tego też względu oddalono skargę na podstawie art.151 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca H. S., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie:

I. prawa materialnego, tj.:

a) art. 21 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 154 ust. 2 i 3 u.g.n. przez błędną wykładnię i nieuprawnione przyjęcie, iż przepis art. 154 u.g.n. pozwala rzeczoznawcy majątkowemu na przyjęcie innego przeznaczenia wycenianej nieruchomości, niż przeznaczenie tejże nieruchomości wynikające z miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, co skutkowało nieotrzymaniem przez skarżącą "słusznego wynagrodzenia" za wywłaszczoną nieruchomość w rozumieniu 21 ust. 2 Konstytucji RP;

II. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

a) art. 80 k.p.a. w związku z art. 154 u.g.n. oraz § 26 ust. 1 – 3 rozporządzenia przez bezkrytyczne i powierzchowne podejście do sporządzonego operatu szacunkowego, a tym samym dowolne – w ślad za Wojewodą – przyjęcie, iż ze względu "na brak rynku w tym segmencie" uprawione było dokonanie wyceny wywłaszczanych nieruchomości jako stanowiących grunty rolne;

b) art. 7 w związku z art. 78 § 1 i 2 k.p.a. z uwagi na dowolne przyjęcie, iż oddalenie wniosku dowodowego skarżącej o dokonanie oceny prawidłowości sporządzonego przez L. S. operatu szacunkowego przez Komisję Arbitrażową przy Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rzeczoznawców Majątkowych w W., w trybie art. 157 ust. 1 u.g.n., kiedy organ ani strona postępowania nie posiada wiadomości specjalnych do oceny tego rodzaju opinii, a jednocześnie opinia ta, wbrew art. 154 u.g.n., pomijała przeznaczenie wycenianej działki w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, a osoba biegłego nasuwała uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności, nie było okolicznością istotną dla sprawy;

c) art. 24 § 1 pkt 1 i 4 w związku z art. 84 § 2 k.p.a. z uwagi na błędne przyjęcie, iż rzeczoznawca majątkowy, którego łączą relacje biznesowe z pełnomocnikiem inwestora, wykonawcą urządzeń elektroenergetycznych na gruncie skarżącej, będącej jednocześnie podmiotem odpowiedzialnym za wypłatę odszkodowania z tytułu zajęcia nieruchomości skarżącej, nie podlega wyłączeniu z udziału w sprawie.

Mając powyższe zarzuty na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżanego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie, o uchylenie zaskarżanego wyroku w całości i uwzględnienie skargi na decyzję Wojewody M. oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano.

Uczestnik postępowania – P.S.A. w K. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się zasadna.

Na wstępie należy zauważyć, iż sprawę niniejszą rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U.2000.1842 ze zm.), który pozwala przewodniczącemu zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Powyższa regulacja nie przewiduje konieczności uzyskania zgody strony na rozpoznanie sprawy w powyższym trybie.

Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Jedynie w przypadku gdyby zachodziły przesłanki powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek.

Przechodząc do oceny zarzutów kasacyjnych wypada stwierdzić, iż przedmiotową skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych, przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. W takiej sytuacji zasadą winno być rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów procesowych. Ponieważ jednak zarzuty naruszenia art. 80 k.p.a. w związku z art. 154 u.g.n. i § 26 ust. 1 – 3 rozporządzenia; art. 7 w zw. z art. 78 § 1 i 2 k.p.a., podniesione w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 § 2 p.p.s.a., kwestionują poprawność oparcia zaskarżonej decyzji na operacie szacunkowym sporządzonym przez rzeczoznawcę majątkowego L. S., odniesienie się do nich wypada poprzedzić oceną zarzutu naruszenia prawa materialnego, który podniesiony został w kontekście wadliwej wykładni art. 154 u.g.n., w zakresie jednaj z cech wycenianej nieruchomości, tj. jej przeznaczenia. W takiej sytuacji należy uznać, iż podniesiony w kasacji zarzut naruszenia art. 24 § 1 pkt 1 i 4 w zw. z art. 84 § 2 k.p.a. jest najdalej idącym zarzutem bowiem wskazuje na wadliwe niewyłączenie rzeczoznawcy majątkowego od udziału w niniejszej sprawie. Od tego też zarzutu należy rozpocząć ocenę zasadności skargi kasacyjnej.

Biegły podlega wyłączeniu na zasadach i w trybie określonym w art. 24 k.p.a. (art. 84 § 2 zdanie pierwsze k.p.a.). Przepis art. 24 k.p.a. reguluje natomiast instytucję wyłączenia pracownika organu administracji publicznej, stanowiąc m.in., iż pracownik taki podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie: w której jest stroną albo pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy może mieć wpływ na jego prawa lub obowiązki (art. 24 § 1 pkt 1); w której był świadkiem lub biegłym albo był lub jest przedstawicielem jednej ze stron, albo w której przedstawicielem strony jest jedna z osób wymienionych w pkt 2 i 3, tj.: jego małżonek, krewny, powinowaty do drugiego stopnia, osoba związana z nim tytułem przysposobienia, opieki, kurateli (art. 24 § 1 pkt 4). Oceniając sposób zastosowania powyższych przepisów w niniejszej sprawie Sąd I instancji trafnie uznał, iż w odniesieniu do rzeczoznawcy majątkowego, na gruncie przepisów u.g.n., powyższe uregulowanie prawne zmodyfikowane jest także przez art. 176 u.g.n. Przepis ten pozwala na wyłączenie rzeczoznawcy majątkowego od udziału w oszacowaniu nieruchomości. Tym samym, tylko w tym zakresie możliwe było wyłączenie rzeczoznawcy majątkowego od udziału w postępowaniu.

Oceniając natomiast podstawy do wyłączenia rzeczoznawcy majątkowego L. S. od udziału w oszacowaniu przedmiotowej nieruchomości wypada wskazać, iż w toku dotychczasowego postępowania nie zostały wykazane działania tegoż rzeczoznawcy, o których mowa w art. 24 § 1 pkt 4 k.p.a. Nie był on bowiem świadkiem lub biegłym albo przedstawicielem jednej ze stron postępowania, podobnie jak i osoby, z którymi pozostaje lub pozostawał w relacjach, o których mowa w art. 24 § 1 pkt 2 i 3 k.p.a. Brak jest zatem podstaw do jego wyłączenia na podstawie art. 24 § 1 pkt 4 k.p.a.

Z kolei podstawa wyłączenia pracownika wskazana w art. 24 § 1 pkt 1 k.p.a. odwołuje się do bycia stroną postępowania albo pozostawania z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy może mieć wpływ na jego prawa lub obowiązki. Ponieważ ww. rzeczoznawca majątkowy nie pozostaje stroną niniejszego postępowania, zbadania wymaga charakter relacji prawnych łączących go ze stroną postępowania. Z okoliczności sprawy wynika, iż ww. rzeczoznawca majątkowy wykonywał na zlecenie P.S.A. w K. operaty szacunkowe tyczące innych nieruchomości. Analizując powyższe okoliczności z punktu widzenia podstawy wyłączenia wskazanej w art. 24 § 1 pkt 1 k.p.a. Sąd I instancji doszedł to trafnego wniosku, iż relacje istniejące pomiędzy ww. rzeczoznawcą majątkowym i inwestorem mają wyłącznie charakter zawodowy. Co, zważywszy na charakter prawny czynności podejmowanych przez rzeczoznawcę i jego status prawny w toku postępowania, nie pozwala uznać istniejącego między tymi podmiotami stosunku prawnego za taki, który uzasadnia wyłączenie rzeczoznawcy od oszacowania przedmiotowej nieruchomości.

W orzecznictwie przyjmuje się, iż przepisy tyczące wyłączenia rzeczoznawcy majątkowego nie mogą być stosowane wyłącznie przez proste podstawienie w miejsce pojęcia "pracownik organu administracji" lub "biegły" pojęcia "rzeczoznawca majątkowy", lecz wymagają dokonania wykładni uwzględniającej charakter ustawowy i funkcje procesową rzeczoznawcy majątkowego (vide: wyrok NSA z dnia 21 marca 2017 r., II OSK 1706/15, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Proste zestawienie powyższych pojęć nie uwzględnia bowiem istoty i zawodowego charakteru działalności rzeczoznawcy majątkowego, którego pozycja pozostaje ustawowo regulowana, z czym wiąże się m.in. dyscyplinarna odpowiedzialność zawodowa (art. 174 ust. 1, art. 175 ust. 1, art. 178 u.g.n.). Nadto, oceniając powody wyłączenia od udziału w oszacowaniu nieruchomości należy uwzględnić, iż rzeczoznawca majątkowy nie rozstrzyga sprawy administracyjnej lecz wyłącznie opracowuje operat szacunkowy stanowiący dowód w sprawie. Dowód ten podlega ocenie w toku postępowania administracyjnego, w tym ostatecznie także przez organ administracji, co więcej, który może podlegać ocenie w trybie art. 157 u.g.n. W takiej sytuacji wypada uznać, iż prowadzenie przez rzeczoznawcę majątkowego działalności zawodowej, w ramach której, na zlecenie strony postępowania, wykonywał w przeszłości operaty szacujące wartość innych nieruchomości, nie stanowi o konieczności jego wyłączenia od oszacowania przedmiotowej nieruchomości, na podstawie art. 24 § 1 pkt 1 k.p.a. Tym samym zarzut kasacyjny naruszenia art. 24 § 1 pkt 1 i 4 w zw. z art. 84 § 2 k.p.a. okazał się niezasadny.

Przechodząc do oceny zarzutów formułowanych wobec samego operatu szacunkowego wypada zauważyć, iż operat sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego jest uznawany za dowód z opinii biegłego w rozumieniu art. 84 § 1 k.p.a., a organ administracji rozpatrując taki dowód powinien stosować się do ogólnych reguł postępowania dowodowego, wyrażonych m.in. w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Jednocześnie przepis art. 157 ust. 1 u.g.n. wskazuje, że oceny prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego dokonuje organizacja zawodowa rzeczoznawców majątkowych, na warunkach określonych w tym przepisie. Oceny tej dokonuje się także w przypadku rozbieżnych operatów szacunkowych określających wartość tej samej nieruchomości dla tożsamego celu wyceny, przy czym wówczas art. 157 ust. 1 u.g.n. stosuje się odpowiednio (art. 157 ust. 4 u.g.n.). Zestawienie powyższych regulacji k.p.a. i u.g.n. prowadzi do wniosku, że opinia rzeczoznawcy majątkowego określająca wartość nieruchomości winna być poddana analizie na dwóch płaszczyznach: formalnej i merytorycznej. Nie budzi wątpliwości, iż kontrola formalna owego dowodu, obejmująca m.in. zbadanie tego, czy opinia została sporządzona i podpisana przez uprawnioną osobę, czy zawiera wymagane przepisami prawa elementy, czy jest logiczna i kompletna, czy nie zawiera niejasności, pomyłek, braków, które powinny zostać sprostowane lub uzupełnione, należy do organu administracji i jest dokonywana na podstawie przepisów k.p.a. (vide: wyrok NSA z dnia 10 lipca 2015 r., I OSK 2546/13; wyrok NSA z dnia 20 maja 2015 r., I OSK 2329/13; wyrok NSA z dnia 21 października 2014 r., I OSK 345/13; wyrok NSA z dnia 16 października 2014 r., I OSK 611/13; wyrok NSA z dnia 27 lutego 2020 r., I OSK 1978/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Z kolei kontrola opinii rzeczoznawcy na płaszczyźnie merytorycznej obejmuje elementy, które można podzielić na wkraczające w sferę wiadomości specjalnych i te, które w sferę wiadomości specjalnych nie wkraczają, znajdując oparcie w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. Merytoryczna ocena operatów szacunkowych – zarówno przez organy administracji publicznej jak i sądy administracyjne – nie jest możliwa w takim zakresie, w jakim miałaby dotyczyć wiadomości specjalnych. W tym bowiem zakresie operat szacunkowy może być oceniony, a w konsekwencji tego także podważony, jedynie przez ocenę dokonaną w trybie art. 157 ust. 1 i 4 u.g.n., a więc wyłącznie w następstwie oceny prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego dokonanej przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych (vide: wyrok NSA z dnia 5 września 2009 r., I OSK 2085/11; wyrok NSA z dnia 8 maja 2013 r., I OSK 2138/11; wyrok NSA z dnia 5 lutego 2014 r., I OSK 1612/12; wyrok NSA z dnia 31 lipca 2019 r. I OSK 1906/17; wyrok NSA z dnia 27 lutego 2020 r., I OSK 1978/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Mając na uwadze to co zostało powyżej powiedziane, wypada zaakcentować, iż problem prawny wynikający z zarzutów sformułowanych wobec operatu szacunkowego ma swój początek w kwestii doboru nieruchomości podobnych, przyjętych do oszacowania przedmiotowej nieruchomości. Rozważania w powyższej kwestii wypada rozpocząć od wskazania, iż podstawę ustalenia wysokości odszkodowania stanowi, z zastrzeżeniem art. 135 u.g.n., wartość rynkowa nieruchomości, przy określaniu której uwzględnia się w szczególności jej rodzaj, położenie, sposób użytkowania, przeznaczenie, stan nieruchomości oraz aktualnie kształtujące się ceny w obrocie nieruchomościami (art. 134 ust. 1 i 2 u.g.n.). Uwaga ta pozostaje aktualna także w przypadku odszkodowań ustalanych na podstawie art. 128 ust. 4 u.g.n. Jednym z podejść szacowania, umożliwiających określenie wartość rynkowej nieruchomości jest podejście porównawcze, które zakłada, że wartość nieruchomości wycenianej odpowiada cenom, jakie uzyskano za nieruchomości podobne, które były przedmiotem obrotu rynkowego (art. 153 ust. 1 zdanie pierwsze u.g.n.). Podejście to stosuje się, jeżeli są znane ceny i cechy nieruchomości podobnych do nieruchomości wycenianej. Istotą podejścia porównawczego jest istnienie odpowiedniej ilości uprzednio sprzedanych nieruchomości, porównywalnych do nieruchomości mającej być przedmiotem wyceny. Zakres podobieństwa nieruchomości, których ceny brane są pod uwagę w podejściu porównawczym został wyrażnie określony w art. 4 pkt 16 u.g.n. Przepis ten definiując pojęcie nieruchomości podobnej wskazuje, że jest to nieruchomość porównywalna z nieruchomością stanowiącą przedmiot wyceny, ze względu na położenie, stan prawny, przeznaczenie, sposób korzystania oraz inne cechy wpływające na jej wartość.

Powyższe uwagi wyraźnie wskazują, iż właściwy dobór nieruchomości podobnych odbywa się w oparciu o kryteria prawne opisane w ww. przepisach. Mając na uwadze to co zostało już powyżej powiedziane na temat zakresu i podstawy prawnej oceny operatu szacunkowego, należy zaakcentować, iż weryfikacja cech podobieństwa nieruchomości przyjętych do wyceny, stanowi merytoryczną ocenę operatu rzeczoznawcy, która możliwa jest na gruncie przepisów prawa i nie wkracza w sferę wiadomości specjalnych. Tym samym ocena operatu w tym zakresie winna zostać dokonana w toku postępowania administracyjnego w trybie art. 80 k.p.a.

Z punktu widzenia okoliczności niniejszej sprawy istotną cechą nieruchomości podobnej jest jej "przeznaczenie". Do cechy tej odwołuje się zarówno art. 4 pkt 16 u.g.n., jak i art. 134 ust. 2 u.g.n., a zatem generalne pominięcie tej cechy przy doborze nieruchomości podobnych do wycenianej przy zastosowanym podejściu porównawczym, uznać należy za naruszenie prawa podważające prawidłowość dokonanego oszacowania. Należy przy tym zauważyć, iż sposób ustalania przeznaczenia nieruchomości również stanowi kategorię prawną. Przepis art. 154 ust. 1 u.g.n. odwołuje się w tym zakresie przede wszystkim do przeznaczenia nieruchomości w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, a tylko w przypadku braku takiego planu, przeznaczenie nieruchomości ustala się na podstawie studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy lub decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu (art. 154 ust. 2 u.g.n.), zaś w przypadku braku studium lub ww. decyzji, przy określaniu przeznaczenia nieruchomości uwzględnia się faktyczny sposób użytkowania nieruchomości (art. 154 ust. 3 u.g.n.). Powyższe wskazuje na wyraźną gradację sposobów określenia przeznaczenia nieruchomości, z których przeznaczenie nieruchomości na podstawie planu miejscowego ma dominującą pozycję i wyprzedza pozostałe sposoby, w każdej sytuacji uchwalenia dla określonego terenu planu miejscowego.

Z okoliczności niniejszej sprawy wyraźnie wynika, iż dla terenu, na którym przeprowadzona została inwestycja liniowa został uchwalony miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego, zgodnie z którym przedmiotowa nieruchomość znajduje się w obszarze oznaczonym symbolem 4E, stanowiąc tereny obiektów i urządzeń infrastruktury energetycznej. Trafnie w takiej sytuacji zauważa autor kasacji, iż nieruchomościami podobnym do tej, która jest przedmiotem wyceny, winny być nieruchomości przeznaczone pod infrastrukturę energetyczną, nie zaś nieruchomości położone na terenach gruntów rolnych z prawem zabudowy obiektami związanymi z produkcja rolną i pod obiekty techniczne, jak to przyjęto w operacie szacunkowym. Zastosowany w niniejszej sprawie zbiór nieruchomości podobnych nie wykazuje zatem podobieństwa z punktu widzenia przeznaczenia nieruchomości. Jednocześnie z operatu szacunkowego nie wynika w sposób jednoznaczny, dlaczego przy ustaleniu zbioru nieruchomości podobnych, rzeczoznawca pominął cechę przeznaczenia nieruchomości, wbrew wyraźnemu brzmieniu art. 4 pkt 16, art. 134 ust. 2, a w szczególności art. 154 ust. 1 u.g.n. Choć z samego operatu wynika, że wartość gruntów rolnych przeznaczonych pod tereny obiektów i urządzeń infrastruktury elektrotechnicznej jest znacząco wyższa niż wartości nieruchomości rolnych, a różnica sięga 30 – 50%. W tej sytuacji z trafny uznać należy zarzut kasacyjny naruszenia art. 154 ust. 1 – 3 u.g.n. w związku z art. 80 k.p.a., skoro powyższa wada oszacowania przedmiotowej nieruchomości nie została dostrzeżona w toku postępowania administracyjnego i powyższe naruszenie prawa zaakceptował Sąd I instancji.

Zasadny jest także zarzut naruszenia § 26 ust. 1 – 3 rozporządzenia, który pozostaje związany z cechą "podobieństwa" wycenianej nieruchomości. W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, iż odszkodowanie winno odzwierciedlać faktyczną wartość utraconego prawa, dlatego kierowanie się innym przeznaczeniem nieruchomości niż to, które wynika z obowiązujących dla tej nieruchomości postanowień miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, winno być ostatecznością. Rzeczoznawca winien przede wszystkim wyczerpać możliwość kierowania się cenami transakcyjnymi nie tylko z rynku lokalnego, a więc gminnego i powiatowego, ale także z rynku szerzej zakreślonego (wyrok NSA z dnia 1 czerwca 2017 r., I OSK 2311/15, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Przepis § 26 rozporządzenia wskazuje, że przy określaniu wartości nieruchomości, które ze względu na ich szczególne cechy i rodzaj nie są przedmiotem obrotu na lokalnym rynku nieruchomości, dopuszczalne jest przyjmowanie odpowiednio cen transakcyjnych uzyskiwanych za nieruchomości podobne na regionalnym albo krajowym rynku nieruchomości (ust. 1), zaś w przypadku braku cen transakcyjnych za nieruchomości podobne na krajowym rynku nieruchomości, przy określaniu wartości nieruchomości można przyjmować odpowiednio ceny transakcyjne nieruchomości podobnych na zagranicznych rynkach nieruchomości (ust. 2). Kwestie badania rynku lokalnego, a następnie regionalnego i krajowego w poszukiwaniu nieruchomości podobnych do wycenianej nie zostały należycie wyjaśnione w operacie szacunkowym, a w konsekwencji także w toku postępowania administracyjnego. Nie odniósł się do tej kwestii krytycznie także Sąd I instancji, pomimo wyraźnego przełamania w operacie szacunkowym jednej z kluczowych cech podobieństwa nieruchomości. Powyższe nie pozwala potwierdzić tezy operatu szacunkowego, iż to brak nieruchomości o przeznaczeniu podobnym do wycenianej był powodem pominięcia przeznaczenia nieruchomości wynikającego z postanowień miejscowego planu. Jednocześnie wypada dostrzec, iż niejako na marginesie zasadniczych ustaleń operatu pojawiło się stwierdzenie, iż "brak jest rynku" na nieruchomości stanowiące tereny obiektów i urządzeń infrastruktury elektrotechnicznej, choć jednocześnie w operacie wskazano, że rzeczoznawca zna "kilka" transakcji tego rodzaju. Brak wyraźnego wskazania liczby tych transakcji, a przede wszystkim wyjaśnienia, z jakiego rynku transakcje te pochodziły, potwierdza trafność zarzutu kasacyjnego naruszenia § 26 rozporządzenia. Podobnie zresztą jak i niewyjaśnienie jaki rynek miał na uwadze rzeczoznawca, wskazując na brak rynku na nieruchomości pod obiekty infrastruktury elektrotechnicznej. Przy czym, określenie rynku, z którego pozyskiwane są transakcje nieruchomościami podobnymi stanowi zagadnienie prawne, do oceny którego nie są potrzebne wiadomości specjalne (vide: wyrok NSA z dnia 9 czerwca 2016 r., I OSK 2269/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Konsekwencją ustalenia odszkodowania w sposób naruszający art. 4 pkt 16, art. 134 ust. 2, art. 135 ust. 1, art. 154 ust. 1 u.g.n. w zw. z § 26 rozporządzenia, jest zasadność zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 21 ust. 2 Konstytucji RP, statuującego zasadę słusznego odszkodowania z dokonane wywłaszczenie.

Nie jest natomiast trafny zrzut naruszenia art. 7 w zw. z art. 78 § 1 i 2 k.p.a. przez odmowę dokonania oceny prawidłowości operatu szacunkowego w trybie art. 157 ust. 1 u.g.n. W powyższym zakresie ugruntowane jest stanowisko, iż o potrzebie weryfikacji operatu, o jakiej mowa w art. 157 ust. 1 i 4 u.g.n., decyduje powstanie po stronie organu administracji uzasadnionych wątpliwości co do jego prawidłowości. Winno ono być wynikiem dokonanej przez organ oceny okoliczności sprawy (vide: wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2021 r., I OSK 6/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Samo żądanie strony dokonania takiej weryfikacji i zgłaszane zarzuty wobec operatu są niewystarczające dla zlecenia przez organ oceny prawidłowości sporządzenia takiego operatu (vide: wyrok NSA z dnia 16 maja 2013 r., I OSK 2088/11; wyrok NSA z dnia 23 czerwca 2016 r., II OSK 2600/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Kwestia istnienia, w okolicznościach konkretnego postępowania, uzasadnionych wątpliwości co do prawidłowości przeprowadzonej wyceny nieruchomości, podlega ocenie na tych samych warunkach co materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu administracyjnym, stanowiący podstawę faktyczną rozstrzygnięcia sprawy. Nie można jednak w tym zakresie poprzestać na samej deklaracji organu, iż nie dostrzega on wątpliwości co do prawidłowości przeprowadzonej wyceny, i li tylko z tego powodu uznać, iż po stronie organu nie istniał obowiązek weryfikacji prawidłowości sporządzenia operatu w trybie art. 157 u.g.n. Akceptacja takiego stanowiska oznaczałaby, iż ocena niektórych okoliczności sprawy miałby wyłącznie charakter iluzoryczny, naruszając dyrektywy postępowania wyjaśniającego określone w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Tak więc, to istniejące w sprawie obiektywne okoliczności z zakresu wiadomości specjalnych, wywołujące wątpliwości co do prawidłowości sporządzenia operatu szacunkowego, winny stanowić podstawę oceny, czy organ prawidłowo zaniechał przeprowadzenia weryfikacji operatu szacunkowego w trybie art. 157 ust. 1 u.g.n., a w szczególności, czy zasadnie odmówił przeprowadzenia dowodu wnioskowanego w tym zakresie przez stronę postępowania (vide: wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2021 r., I OSK 6/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Z okoliczności badanej sprawy nie wynika jednak aby to kwestie z zakresu wiadomości specjalnych były powodem kwestionowania przez skarżącą operatu szacunkowego. Zagadnienia z zakresu podobieństwa nieruchomości przyjętych do wyceny, a także możliwości wyjścia poza rynek lokalny w poszukiwaniu nieruchomości podobnych, stanowią zagadnienia prawne, które dla oceny nie wymagają odwołania się do wiadomości specjalnych. Tym samym weryfikacja operatu szacunkowego z punktu widzenia zarzutów formułowanych przez skarżącą możliwa była do przeprowadzenia w toku czynności organu administracji, bez konieczności oceny operatu szacunkowego w trybie art. 157 ust. 1 u.g.n.

Z powyższych powodów Naczelny Sąd Administracyjny zaskarżony wyrok uchylił, a uznając, iż istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona rozpoznał skargę orzekając o uchyleniu zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji (art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 p.p.s.a.).

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni wyrażoną powyżej ocenę prawną (art. 153 w związku z art. 193 p.p.s.a.).

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.