Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 1126/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-02-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 13 lutego 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Lorych-Olszanowska Sędziowie WSA Walentyna Długaszewska WSA Małgorzata Górecka (spr.) Protokolant: st. sekr. sąd. Anna Piotrowska - Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lutego 2013 roku przy udziale sprawy ze skargi B G na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P z dnia ... r. nr .... w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P z dnia ... r. , II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 15 października 2009 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P odmówił B G umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w kwocie 3.742,49 zł, w tym składek za okres 06-11/2006, 11/2008 w kwocie 2.792,49 zł oraz odsetek naliczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 17 czerwca 2009 r. w kwocie 950 zł, a także składek na Fundusz Pracy w kwocie 330,41 zł, w tym składek za okres 06-11/2006, 02/2008 w kwocie 251,41 zł oraz odsetek naliczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 20 maja 2009 r. w kwocie 79 zł.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia 10 marca 2010 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

WSA w Poznaniu wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2010 r. sygn. III SA/Po 321/10 uchylił decyzje organów obu instancji.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia 16 lutego 2011 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P odmówił B G umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w kwocie 3.742,49 zł, w tym składek za okres 06-11/2006, 11/2008 w kwocie 2.792,49 zł oraz odsetek naliczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 17 czerwca 2009 r. w kwocie 950 zł, a także składek na Fundusz Pracy w kwocie 330,41 zł, w tym składek za okres 06-11/2006, 02/2008 w kwocie 251,41 zł oraz odsetek naliczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 20 maja 2009 r. w kwocie 79 zł.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia 8 lipca 2011 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

Na skutek rozpatrzenia skargi zobowiązanego WSA w Poznaniu wyrokiem z dnia 14 grudnia 2011 r. sygn. III SA/Po 714/11 uchylił decyzje organów obu instancji.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w wyroku WSA z 4 sierpnia 2010 r., wiążącym w niniejszej sprawie, stwierdzono, iż w sprawie nie dokonano wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym do podjęcia jednoznacznej oceny istnienia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365) i dotyczących wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić dochodzonych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny (opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych bądź też istnieje przewlekła choroba zobowiązanego pozbawiająca go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności). Według wskazań Sądu organ powinien przeprowadzić w uzasadnieniu decyzji rzetelną analizę materiału dowodowego, zwłaszcza w oparciu o przesłanki umorzenia ujęte w cytowanym rozporządzeniu (§ 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3). Uzasadnienie decyzji Zakładu winno wskazywać na bardzo wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków (także tych kosztów utrzymania nie wynikających bezpośrednio z kwestionariusza o możliwościach płatniczych płatnika składek), a więc dotyczących zakupu żywności, odzieży, leków, rehabilitacji itp. W ocenie Sądu możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zdrowotnej zobowiązanego, która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie. Sąd wskazał także na konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w celu ustalenia stanu zdrowia wnioskodawcy, a w szczególności czy jego choroba ma charakter przewlekły, w aspekcie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia.

Sąd podkreślił, że wynikająca z art. 7 kpa zasada praworządności zobowiązuje organy administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek i odsetek wymaga od organu nie tylko zbadania, czy zaistniały przesłanki określone w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej u. s. u. s., pozwalające na umorzenie, ale również – w pierwszej kolejności, ustalenia aktualnego stanu zadłużenia. Dopiero wówczas organ winien dokonać oceny, czy zaistniały przesłanki umorzenia zaległości objętych wnioskiem i istniejących w chwili podejmowania rozstrzygnięcia w sprawie (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 20 lipca 2011 r., sygn. akt III SA/Po 475/11).

Sąd zauważył, że decyzją z dnia 16 lutego 2011 r. odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu zaległych składek, utrzymaną w mocy zaskarżoną decyzją z dnia 8 lipca 2011 r. organ objął m.in. odsetki od składek na Fundusz Pracy naliczone – jak wynika z treści sentencji decyzji – na dzień złożenia wniosku, tj. 20 maja 2009 r., co wymaga stosownej korekty zważywszy, że wniosek o umorzenie przedmiotowych należności – jak wynika z uzasadnienia decyzji oraz akt sprawy – został złożony w dniu 17 czerwca 2009 r.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4).

Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Sąd podkreślił, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Decyzje o takim charakterze, z uwagi na swój specyficzny charakter podlegają kontroli sądowej w ograniczonym zakresie. Sąd ma bowiem możliwość badać jedynie to, czy organ poprawnie przeprowadził postępowanie dowodowe, a dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Sądowa kontrola zmierza zatem wyłącznie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami.

W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, iż w przypadku skarżącego nie zachodziły przypadki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., ponieważ zobowiązany żyje, nie zgłaszał wniosku o ogłoszenie upadłości, nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne, a wysokość zadłużenia przekracza kwotę kosztów upomnienia, ponadto wobec zobowiązanego nie jest prowadzona egzekucja administracyjna i dotąd nie stwierdzono jej bezskuteczności z uwagi na brak majątku. Powyższe nie było przy tym kwestionowane przez skarżącego w postępowaniu administracyjnym ani sądowym oraz nie budzi wątpliwości w świetle zgromadzonego materiału sprawy.

Nie budziło również wątpliwości stwierdzenie organu, że w niniejszej sprawie nie mógł znaleźć zastosowania § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia wobec faktu, iż skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, a jednocześnie nie powoływał się na żadne nadzwyczajne okoliczności, o których mowa w tym przepisie.

Nie do zaakceptowania było natomiast uzasadnienie odmowy umorzenia zaległości w świetle przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia.

Sąd zwrócił bowiem uwagę, że ZUS nie stwierdził zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 powołanego rozporządzenia, uznając, że skarżący nie wykazał, iż zapłata należności spowoduje pozbawienie jego i jego rodziny możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Ustalając przy tym sytuację majątkową wnioskodawcy (oraz jego matki pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym) organ wziął pod uwagę jedynie udokumentowane wydatki, a więc – wbrew przytoczonym wskazaniom wiążącego wyroku sądowego – nie uwzględnił kosztów utrzymania nie wynikających bezpośrednio z kwestionariusza o możliwościach płatniczych płatnika składek, dotyczących zakupu żywności, odzieży, leków, rehabilitacji itp. Nie ulega przy tym wątpliwości, odwołując się także do zasad doświadczenia życiowego, że prawidłowa ocena możliwości płatniczych nie jest możliwa z pominięciem tego rodzaju kosztów związanych z koniecznym utrzymaniem (bieżącym zaspokajaniem niezbędnych potrzeb życiowych). Jako zbyt daleko idące należy przy tym uznać wymaganie organu, aby wszelkie wydatki zostały dokładnie udokumentowane. W tym zakresie jako wystarczające należało uznać oświadczenie skarżącego wraz z pozostałym materiałem dowodowym, które dostatecznie uprawdopodabnia koszty wskazane przez skarżącego, szczególnie związane z leczeniem i rehabilitacją. W tej sytuacji nie sposób również uznać za zgodne z logiką i zasadami doświadczenia życiowego stwierdzenie organu, że skoro wydatki skarżącego i jego matki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym przekraczają uzyskiwane przez nich dochody, a skarżący nie wykazał trudności w regulowaniu zobowiązań, nie można ich traktować jako uzasadnione czy rzeczywiste. Zdaniem Sądu skarżący dostatecznie wyjaśnił już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że niektóre należności są również opłacane z opóźnieniem, ich spłata jest rozłożona w czasie, a w szczególnie trudnych sytuacjach, skarżący korzysta ze wsparcia finansowego rodziny. W ocenie Sądu, zważywszy, że chodzi tu o koszty związane z niezbędnym bieżącym utrzymaniem i funkcjonowaniem (w szczególności: żywność, opłaty za gaz, prąd, koszty leczenia i rehabilitacji, koszty koniecznych remontów dachu), nie do przyjęcia jest teza organu, że zobowiązany bezzasadnie daje prymat należnościom cywilnoprawnym przez należnościami publicznoprawnymi, które korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wskazane przez skarżącego wydatki należy zaliczyć do związanych z zaspokajaniem niezbędnych potrzeb życiowych. Powyższe, zdaniem Sądu oznacza, że organ nie dokonał wnikliwej i rzetelnej oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, w tym w szczególności nie wziął pod uwagę – i to wbrew wyraźnym wytycznym wiążącego wyroku sądowego – wszystkich istotnych z punktu widzenia tej przesłanki okoliczności.

Organ stwierdził natomiast w niniejszej sprawie zaistnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia, uznając, że skarżący jest osobą ciężko i przewlekle chorą, co nie pozwala aktualnie na podjęcie zatrudnienia i tym samym w znacznym stopniu ogranicza możliwość pozyskania dodatkowego źródła dochodu, jednakże powołując się na luz decyzyjny w ramach uznania administracyjnego odmówił umorzenia należności, wskazując w szczególności, że trudna sytuacja osobista i majątkowa skarżącego ma charakter przejściowy, ponieważ niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji skarżącego, orzeczona do 31 maja 2012 r., ma charakter czasowy. Ponadto zobowiązany posiada dochód w postaci świadczenia rentowego oraz dodatku pielęgnacyjnego, wobec czego zdaniem organu sytuacja zdrowotna zobowiązanego nie powoduje braku niezbędnych do spłaty zadłużenia środków.

W ocenie Sądu takie uzasadnienie odmowy umorzenia należności było nie do zaakceptowania w świetle przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia oraz zasad logiki i doświadczenia życiowego. Należy zwrócić uwagę, że odstępując od umorzenia pomimo stwierdzenia powyższej przesłanki i wskazując na możliwość poprawy sytuacji skarżącego w zakresie możliwości podjęcia zatrudnienia i tym samym uzyskiwania dochodu w przyszłości organ powołał się jedynie na czasowy charakter orzeczenia o niezdolności do pracy. Nie przeanalizował natomiast w tym względzie pozostałych istotnych okoliczności, w szczególności nie rozważył, czy biorąc pod uwagę wyjątkowo ciężki stan zdrowia skarżącego wynikający z przedłożonej dokumentacji medycznej, a także jego wiek i sytuację na rynku pracy, realne jest podjęcie przez niego zatrudnienia umożliwiającego uzyskanie dochodu, po upływie okresu, na jaki niezdolność do pracy została orzeczona, czy raczej prawdopodobnym jest dalsze orzeczenie tejże niezdolności przez właściwy organ. Nie uznano ponadto za trafny i przekonujący argument organu, że za odmową umorzenia przemawia uzyskiwanie przez skarżącego dochodu w postaci świadczenia rentowego i dodatku pielęgnacyjnego, zażywszy, że świadczenia te w pierwszej kolejności są przeznaczane na zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego wobec braku możliwości uzyskiwania dochodu z powodu niezdolności do pracy i jednocześnie – jak wykazano powyżej – z trudem wystarczają one na zaspokojenie tego rodzaju potrzeb, które są niewątpliwie zwiększone z uwagi na konieczne koszty leczenia i rehabilitacji. Ponadto zwrócono uwagę na wewnętrzną sprzeczność zawartą w uzasadnieniu organu w powyższym zakresie. Stwierdzenie zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia – jak wynika z wyraźnego brzmienia tego przepisu – oznacza bowiem uznanie, że przewlekła choroba zobowiązanego pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu zaległych składek. Tymczasem organ pomimo stwierdzenia tej przesłanki, wskazuje jednocześnie na wykluczoną tą przesłanką możliwość uzyskiwania środków umożliwiających spłatę należności (świadczenie rentowe i dodatek pielęgnacyjny).

Zdaniem Sądu organ rentowy nie dokonał wnikliwej i rzetelnej, a więc z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy, oceny zaistnienia w niniejszej sprawie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia oraz okoliczności przemawiających za odstąpieniem od umorzenia zaległych należności pomimo wystąpienia przesłanek zastosowania tejże instytucji. W powyższym zakresie nie można było uznać za wystarczające jedynie ogólne powołanie się na interes społeczny, tj. interes wszystkich ubezpieczonych i konieczność egzekwowania należności z tytułu składek w celu zapewnienia wypłaty środków z ubezpieczenia społecznego. Wskazane uchybienia stanowiły naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa oraz art. 153 p.p.s.a., które niewątpliwie miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ wobec braku wyczerpującej oceny oraz częściowo wadliwej oceny w powyższym zakresie, nie sposób było stwierdzić, że zaskarżone rozstrzygnięcie zostało należycie uzasadnione i mieści się w granicach uznania administracyjnego. Jest ono również nie do zaakceptowania z punktu widzenia wyrażonej w art. 11 kpa zasady przekonywania.

Sąd zobowiązał organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy do zastosowania się do wskazań wynikających z powyższych rozważań. W pierwszej kolejności winien więc mieć na uwadze, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia powinno odnosić się do prawidłowo określonych zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami, aktualnych w chwili podejmowania rozstrzygnięcia. Dopiero w odniesieniu do prawidłowo ustalonego stanu zadłużenia organ rentowy winien przeanalizować ustaloną z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy aktualną sytuację osobistą i materialną skarżącego z punktu widzenia przesłanek umorzenia oraz w aspekcie możliwości odstąpienia od zastosowania tejże instytucji pomimo wystąpienia przesłanek umorzenia. Rozstrzygnięcie obejmujące prawidłowo określone należności objęte wnioskiem o umorzenie winno przy tym znaleźć wyraz w sentencji decyzji, a wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej tego rozstrzygnięcia – w uzasadnieniu decyzji.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z dnia 11 maja 2012 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P odmówił B G umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w kwocie 2.444.52 zł, w tym składek za okres 07-11/2006, 11/2008 i odsetek naliczonych na dzień 11.05.2012r., a także składek na Fundusz Pracy w kwocie 251,42 zł, w tym składek za okres 06-11/2006, 02/2008 i odsetek naliczonych na dzień 11.05.2012 r.

Po rozpoznaniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia 2 sierpnia 2012 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu organ wskazał, że wobec dłużnika jest prowadzone skuteczne postępowanie egzekucyjne wobec czego w sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności długu. Ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy do 30.06.2016 r. i otrzymuje z tytułu renty 965,75 zł brutto ( do dyspozycji zostaje mu kwota 775,84 zł netto ). Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, otrzymującą rentę 997 zł netto, 150 zł z tytułu wynajmu garażu oraz 400 zł miesięcznie z tytułu sprawowania opieki na dziećmi znajomych i chorą sąsiadką. Strona udokumentowała wydatki na gaz, energię elektryczną, lekarstwa i badania laboratoryjne. Dla obliczenia kwoty miesięcznych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym skarżącego organ przyjął kwotę 481 zł, zgodną z decyzją Prezydenta Miasta P. Strona oświadczyła o dodatkowych kosztach zakupu opału ( 200 zł ), rehabilitacji ( 700 zł ) oraz wizyt stomatologicznych i kardiologicznych. Strona nie posiada majątku i nie ma zobowiązań publicznoprawnych. Jest zadłużona u osób fizycznych na kwotę 3500 zł. Ewentualne trudności z bieżącym regulowaniem przez stronę rachunków mają jedynie charakter przejściowy. Zobowiązany i jego matka osiągają miesięczny przychód łączny w kwocie 2300 zł. Prowadzoną egzekucję z renty ograniczono do kwoty 50 zł miesięcznie. W ocenie organu strona nie jest w sytuacji krytycznej, zagrażającej jego egzystencji materialnej z powodu braku środków finansowych.

W skardze do WSA w Poznaniu podniesiono, że do wysokiego zadłużenia przyczyniły się błędy pracowników ZUS, co doprowadziło do obliczenia nieprawidłowego długu. Skarżący podkreślił swój bardzo zły stan zdrowotny ( choroby kardiologiczne, udar mózgu, padaczka pourazowa itd. ) i bardzo trudną sytuację majątkową.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje :

Skarga okazała się uzasadniona.

W ocenie Sądu organy obu instancji nie wykonały wytycznych z wyroku WSA z 14.12.2011 r. ( III SA/Po 714/11 ), wobec czego doszło do naruszenia art. 153 p. p. s. a., zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. W powyższym wyroku Sąd zobowiązał organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy do brania pod uwagę, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia powinno odnosić się do prawidłowo określonych zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami, aktualnych w chwili podejmowania rozstrzygnięcia. Dopiero w odniesieniu do prawidłowo ustalonego stanu zadłużenia organ rentowy winien przeanalizować ustaloną z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy aktualną sytuację osobistą i materialną skarżącego z punktu widzenia przesłanek umorzenia oraz w aspekcie możliwości odstąpienia od zastosowania tejże instytucji pomimo wystąpienia przesłanek umorzenia. Rozstrzygnięcie obejmujące prawidłowo określone należności objęte wnioskiem o umorzenie winno przy tym znaleźć wyraz w sentencji decyzji, a wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej tego rozstrzygnięcia – w uzasadnieniu decyzji.

Po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy Sąd uznał, że organy nie uzasadniły wyczerpująco, dlaczego nie było podstaw do stwierdzenia istnienia przesłanek do umorzenia długu wymienionych w art. 28 ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.).oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Jak już wskazywał tutejszy Sąd we wcześniej wydanych wyrokach w sprawie, decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS ma charakter uznaniowy a to oznacza, że nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19.11.2007 r., V S.A./Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10.02.2009 r., I S.A./Gd 874/08, lex nr 483118). Uznaniowa ocena istnienia lub nieistnienia przesłanek skutkujących umorzeniem należności winna być przy tym odzwierciedlona odpowiednio w uzasadnieniu decyzji – zgodnie z rygorami wskazanymi w art. 107 § 3 kpa (wyrok WSA w Warszawie z 15.12.2006 r., III S.A./Wa 2994/06, lex nr 306945; wyrok WSA w Gliwicach z 06.02.2009 r., III S.A./Gl 1421/08, lex nr 484073).

W omawianej sprawie dokonując takiej kontroli legalności decyzji Sąd stwierdził, że organ nie zadziałał prawidłowo.

Zgodnie z art. 7 kpa organ administracji publicznej winien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 kpa). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania) oraz wnioskowane przez stronę (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69).

Organy ustaliły, że wobec dłużnika jest prowadzone skuteczne postępowanie egzekucyjne wobec czego w sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności długu. Ma orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy do 30.06.2016 r. i otrzymuje z tytułu renty 965,75 zł brutto ( do dyspozycji zostaje mu kwota 775,84 zł netto ). Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, otrzymującą rentę 997 zł netto, 150 zł z tytułu wynajmu garażu oraz 400 zł miesięcznie z tytułu sprawowania opieki na dziećmi znajomych i chorą sąsiadką. Strona udokumentowała wydatki na gaz, energię elektryczną, lekarstwa i badania laboratoryjne. Dla obliczenia kwoty miesięcznych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym skarżącego organ przyjął kwotę 481 zł, zgodna z decyzją Prezydenta Miasta P. Strona oświadczyła o dodatkowych kosztach zakupu opału ( 200 zł ), rehabilitacji ( 700 zł ) oraz wizyt stomatologicznych i kardiologicznych. Strona nie posiada majątku i nie ma zobowiązań publicznoprawnych. Jest zadłużona u osób fizycznych na kwotę 3500 zł. Ewentualne trudności z bieżącym regulowaniem przez stronę rachunków mają jedynie charakter przejściowy. Zobowiązany i jego matka osiągają miesięczny przychód łączny w kwocie 2300 zł. Prowadzoną egzekucję z renty ograniczono do kwoty 50 zł miesięcznie. W ocenie organu strona nie jest w sytuacji krytycznej, zagrażającej jego egzystencji materialnej z powodu braku środków finansowych.

Na tej podstawie Zakład stwierdził generalnie brak przesłanek z art. 28 ust. 3 i 3a ustawy. Ustalono bowiem, iż zobowiązany posiada stałe źródło dochodu w postaci renty. Z tego względu nie ma podstaw do przyjęcia, że spłata zadłużenia pozbawi skarżącego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Podkreślić należy, że w sprawach dotyczących umorzenia zaległości wobec ZUS organy ubezpieczeniowe powołują się na konieczność konfrontowania interesu osobistego dłużnika z interesem ogólnospołecznym, jednak w uzasadnieniach decyzji obu instancji nie podano praktycznie żadnych okoliczności mogących uzasadniać w niniejszej sprawie zdecydowany prymat interesu ogólnospołecznego nad interesem jednostkowym (dotyczącym skarżącego znajdującego się w bardzo ciężkim stanie zdrowotnym, z orzeczoną całkowitą niezdolnością do pracy).

Trzeba też w tym miejscu wskazać, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m. in. porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia ( wyrok NSA z 10.10.2007 r., II GSK 176/07, lex nr 399183). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania (wyrok WSA w Warszawie z 23.11.2007 r., V S.A./Wa 2247/07, lex nr 484964). Przy określaniu stałych wydatków zobowiązanego należy też uwzględnić koszty utrzymania związane z zakupem żywności, środków higieny i czystości, ubrań itd.

Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od bardzo ciężkiej sytuacji zdrowotnej zobowiązanego ( choroby kardiologiczne, udar mózgu, padaczka itd.. ), która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie (w przypadku trwałej niezdolności do pracy, orzeczonej ewentualnie również za okres po 30.06.2016 ). Organ musi też uwzględnić wysokie koszty leczenia ponoszone na leki, rehabilitację, wizyty w przychodniach itd. Wskazać należy ponadto, że ograniczenie prowadzonej egzekucji do kwoty 50 zł miesięcznie nie oznacza, że pozostała część świadczenia rentowego jest wystarczająca dla zapewnienia skarżącemu minimum życiowej egzystencji.

Z okoliczności faktycznych sprawy wynika generalnie, iż sytuacja majątkowa i zdrowotna skarżącego jest bardzo trudna, co przesądzać może o konieczności stwierdzenia istnienia przesłanek do umorzenia spornych należności wobec ZUS. Biorąc to pod uwagę, zdaniem Sądu organ administracji zbyt arbitralnie przyjął brak podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowych należności publicznoprawnych, nie wyjaśniając dostatecznie swojego stanowiska w tym zakresie. To na organie spoczywa obowiązek zebrania materiału dowodowego , który pozwoli na dokonanie ustaleń faktycznych prowadzących do rozstrzygnięcia sprawy. Tak więc organ w omawianej sprawie winien ustalić konkretnie dochody i wydatki skarżącego i pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, matki. Następnie, tak oszacowaną sytuację majątkową/ materialną skarżącego odnieść do kryteriów umorzenia przedmiotowych należności. Przy ustalaniu wydatków, koniecznym jest branie pod uwagę także tych wydatków, które nie zostały wyszczególnione przez wnioskodawcę ale ich konieczność ponoszenia jest uzasadniona życiowo jak np. środki higieny. Koniecznym jest ustalenie wydatków oraz relacji miedzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji konkretnego zobowiązanego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W omawianej sprawie należy zaznaczyć, że sytuacja nie jest łatwa albowiem skarżący jako dochód wykazuje jedynie rentę bez możliwości uzyskania dodatkowych dochodów nawet z prac dorywczych ze względu na sytuację zdrowotną. Co do pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym matki , ona również osiąga dochód w postaci renty a ze względu na jej wiek oraz opiekę nad skarżącym incydentalnie otrzymuje skromną zapłatę za opiekę nad dzieckiem .

Ważny interes w umorzeniu przedmiotowych należności ze względu na jego trudną sytuację materialną i zdrowotną istnieje, gdy wykonanie obowiązku zapłaty należności mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez skarżącego i jego matkę podstawowych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny, koniecznym jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego pozwalające tym samym ocenić czy sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego pozwala i w jakim zakresie, na zapłatę należności. Nie wystarczy w tym względzie odnieść się do tej kwestii w sposób w jaki uczynił to organ , że obecnie egzekwowana jest kwota 50 zł miesięcznie, która to kwota zapewni comiesięczne wpływy do organu na poczet zadłużenia a jednocześnie – zdaniem organu- nie będzie stanowić nadmiernego obciążenia dla budżetu domowego strony zobowiązanej. Otóż nie jest tak w każdej sytuacji, gdy skarżący sam czy przy pomocy osób trzecich reguluje pewne zobowiązania, należy domniemywać istnienie po jego stronie możliwości płatniczych. Rolą Sądu jest kontrola, czy organ w sposób rzetelny i prawidłowy zbadał przesłanki jakimi , wolą ustawodawcy, winien kierować się organ korzystając z uznania administracyjnego, zaś Sąd, nie będąc związany zarzutami skargi, winien ocenić sposób w jak organ odniósł się do każdej przesłanki. W omawianej sparwie Sąd już dwukrotnie wydał wyrok dając wskazówki organowi, co ten winien uwzględnić przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Pomimo uwag w tym zakresie, organ ponownie skupił się na stałych wydatkach podanych [przez skarżącego w oświadczeniu, nie odniósł zestawienia wydatków i dochodów do możliwości płatniczych skarżącego jak i nie rozważył czy zapłata przedmiotowych należności nie zagrozi egzystencji skarżącego i pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowych , matki.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien zatem szerzej uzasadnić swoje stanowisko w kwestii oceny istnienia przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł w pkt. I wyroku o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 a, b i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2012, poz. 270).

O wstrzymaniu wykonania decyzji orzeczono na podstawie art. 152 powyższej ustawy.