Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 711/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-08-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6540
658
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 maja 2015 r., sygn. akt II SAB/Wa 167/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. M. na bezczynność Dyrektora Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia [...] maja 2014 r. o przeprowadzenie kwerendy archiwalnej i udostępnienie dokumentacji dotyczącej A. F. postanawia: oddalić zażalenie. 6


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 5 maja 2015 r., sygn. akt II SAB/Wa 167/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w niniejszej sprawie.

Sąd I instancji ustalił, iż skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny są dochody z umów zlecenia i umów o dzieło, zawieranych przez żonę skarżącego, oraz dochód z tytułu wynajmu mieszkania. Żona jest współwłaścicielem i prezesem [...] Sp. z o.o. w Warszawie, która to Spółka jest obecnie bankrutem i nie generuje dochodów. Skarżący wskazał, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, łączny zadeklarowany dochód rodziny wynosi [...] zł miesięcznie. W oświadczeniu o stanie majątkowym skarżący wyjaśnił, że posiada dwa mieszkania o powierzchni 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną w Warszawie (dzielnica [...]) o powierzchni 384 m2. Wskazał, że ciążą na nim zobowiązania z tytułu kredytu mieszkaniowego, nominowanego w euro – [...] euro - do spłaty do 2027 r. Miesięczna rata kredytu wynosi ok. [...] euro, a jej wysokość jest uzależniona od tabeli kursowej banku i stopy LIBOR. Jednocześnie podniósł, że z uwagi na przekroczony dochód na 1 osobę w rodzinie o 50 zł, nie przysługuje mu pomoc z ośrodka pomocy społecznej. W ocenie Sądu I instancji deklarowany dochód rodziny skarżącego, a także okoliczność, iż skarżący jest właścicielem trzech nieruchomości (w tym dwóch mieszkań i działki budowlanej), oznacza że nie znajduje się on w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z tytułu najmu jednego z mieszkań (mniejszego) uzyskuje dochód w wysokości [...] zł miesięcznie, jednak - według oświadczenia skarżącego - w całości wydatkowany jest na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego oraz opłatę czynszu w wysokości [...] zł. Sąd meriti zaznaczył, że stan majątkowy oraz możliwości płatnicze M. M. i jego rodziny ustalono w oparciu o dokumenty źródłowe nadesłane przez skarżącego do innych jego spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie. Zostały one zarejestrowane pod sygnaturą II KO/Wa 68/15. W ocenie tego Sądu, ujawniona przez M. M. okoliczność dotycząca spłaty kredytu nie może przemawiać za uwzględnieniem jego wniosku. Powołując się na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zajęte w innych sprawach – w podobnym stanie faktycznym, Sąd I instancji wskazał, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, Lex 939382). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych na Skarb Państwa (tak Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w orzeczeniach z dnia 25 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 150/06, niepublikowane, oraz z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępne w bazie orzeczeń http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Z tego względu Sąd ten uznał, że skoro skarżący terminowo reguluje należności kredytowe, to ma również możliwość poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł (należny wpis od skargi). Nadto wskazał, że w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Sądy administracyjne prezentują bowiem pogląd, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (p. m.in. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń j.w.). Powyższe implikuje wniosek, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Zatem w analizowanej sytuacji w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, skarżący powinien uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na ich prowadzenie. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać (p. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt: FZ 464/04, z dnia 8 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 465/04 oraz z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05 – niepublikowane). Z akt sprawy oraz złożonych dokumentów nie wynika również zdaniem Sądu, aby M. M. był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy, przeto ma możliwość podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza w swoich orzeczeniach, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (p. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt: FZ 464/04, z dnia 8 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 465/04 oraz z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05 – niepublikowane). Okoliczność, że skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna i – jak podnosi – nie otrzymał jeszcze żadnej propozycji pracy – nie stanowi o aktywnym jej poszukiwaniu. Sąd meriti zauważył również, że żona skarżącego nabyła i posiada prawa do 90 udziałów kapitału zakładowego spółki [...] Sp. z o.o. w Warszawie o wartości nominalnej [...] zł. Co prawda skarżący oświadczył, że na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową w ten sposób, że dokonali częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z 90 udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w Warszawie aktualnie stanowią majątek osobisty M. M., jednak w ocenie Sądu meriti, fakt częściowego podziału majątku wspólnego nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy, jak również podnoszona przez M. M. okoliczność, że Spółka nie generuje dochodów, skoro nadal są oni małżeństwem, z którego wynikają obowiązki m.in. wzajemnej pomocy. Niezależnie od powyższych uwag Sąd I instancji podniósł, że w wyznaczonym siedmiodniowym terminie, skarżący nie wykonał wezwania Przewodniczącej Wydziału II z dnia 24 marca 2015 r. i nie przesłał do Sądu papierowej wersji pisma wraz z załącznikami, które jak sam podkreślił, stanowią dokumenty dotyczące sytuacji finansowej jego rodziny. Niewykonanie powyższego wezwania powoduje, że złożone na formularzu oświadczenie nie może zostać zakwalifikowane jako zawierające wystarczające dane niezbędne dla oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05, niepublikowane).

Podsumowując Sąd Wojewódzki uznał, że skarżący nie wykazał, aby zachodziły przesłanki do zastosowania w sprawie prawa pomocy w żądanym zakresie i z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.

Zażalenie nań wniósł M. M., a w jego uzasadnieniu wskazał, iż nie zamierza sprzedawać żadnej ze swoich nieruchomości, aby móc zapłacić wpis sądowy od wniesionych skarg, tak jak sugeruje mu to Sąd I instancji. Ponadto nieprawdą jest, że nie poszukuje pracy, bowiem właśnie za szukanie pracy został ukarany przez Urząd Pracy. W sprawie udziałów żony w spółce z o.o. i zasiadania przez nią w zarządzie tej spółki skarżący wyjaśnił, iż z tego właśnie tytułu toczą się przeciwko niej postępowania egzekucyjne na łączną kwotę [...] tyś zł, co przekracza kapitał zakładowy spółki i będzie stanowiło poważny wyłom w dochodach rodziny skarżącego już wkrótce. Sąd nie wziął również pod uwagę tego, że to z uwagi na bezprawne działania pracowników IPN był zmuszony wnieść kilkaset spraw do sądu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej żądanie w tej materii. Podkreślenia ponadto wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, zatem przepisy ją regulujące i zawarte w nich przesłanki, należy interpretować ściśle.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie miesięczny dochód (zadeklarowany przez skarżącego) osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącego (głównie przez jego żonę), nie jest znaczny. Skarżący wskazał jednak, że jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, które obecny skład tego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (p. m.in. postanowienie z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (p. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania.

Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie wykazał także niemożności podejmowania działalności zarobkowej - choćby dorywczej. Z akt sprawy nie wynika, aby był on całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Przyjąć więc wypada, że ma możliwość podjęcia jakiejkolwiek działalności zarobkowej, również poszukując zatrudnienia "na własną rękę". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (p. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt: FZ 464/04, z dnia 8 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 465/04 oraz z dnia 19 maja 2005 r., sygn. akt II FZ 211/05 – niepublikowane). Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową, jak opisał to w zażaleniu sam skarżący i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw.

Ponadto jak słusznie wskazał Sąd I instancji małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i tego obowiązku nie usuwa pozostawanie w rozdzielności majątkowej, która odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia zatem jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, zwłaszcza gdy oddziałuje ona na prawa obojga. Przy czym to skarżący powinien podejmować takie czynności i przedstawić takie dowody, które przekonałyby o zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy przedstawione przezeń dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne lub też wiarygodne, mimo obciążającego go ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy.

W tym stanie rzeczy należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, stąd zażalenie nie mogło odnieść skutku, tym bardziej że eksponowane w nim argumenty okazały się chybione. Dodatkowo należy wskazać, że sytuacja majątkowa skarżącego była już przedmiotem analizy Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w podobnych okolicznościach faktycznych oddalił zażalenia skarżącego na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie o odmowie przyznania prawa pomocy (p. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OZ 331/15, dostępne w bazie orzeczeń j.w., czy z dnia 14 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 663/15 – I OZ 671/15).

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji niniejszego postanowienia.

-----------------------

2