Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 904/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2011-12-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 9, art. 77, art. 136
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
article: art. 28,art. 30
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Dnia 29 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Protokolant sekr. sąd. Małgorzata Zacharia-Gardzielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi M.R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, III. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej M.R. kwotę 257 (dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2011r. M.R. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. We wniosku wnioskodawczyni podała, że zaległości powstały na skutek wydania przez Prezesa KRUS decyzji z dnia [...] kwietnia 2010r. o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników. Powyższa decyzja została uzasadniona niezłożeniem przez wnioskodawczynię, do dnia 15 lutego 2005 r. zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego o wysokości należnego podatku dochodowego za rok 2004. Do złożenia zaświadczenia zobowiązane były osoby podlegające ubezpieczeniu społecznemu rolników, które dodatkowo prowadziły pozarolniczą działalność gospodarczą.

Wnioskodawczyni podniosła, że systematycznie opłacała składki na ubezpieczenie rolników w KRUS. Wniosek o umorzenie umotywowała brakiem środków finansowych na spłatę zobowiązania. Oświadczyła, że zachodzą wobec niej przesłanki z art. 28 ust. 3a) ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Zdaniem strony spłata zaległości jest w jej obecnej sytuacji niemożliwa. Regulowanie należności pozbawiłoby jej rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Od lutego 2009 r. wnioskodawczyni jest leczona psychiatrycznie. W chwili obecnej nie prowadzi działalności gospodarczej, nie jest również zatrudniona, nie posiada żadnych nieruchomości, ani wartościowych ruchomości, których ewentualna sprzedaż pozwoliłaby na spłatę zadłużenia.

W toku postępowania administracyjnego Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że decyzją Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] kwietnia 2010r. M.R. została wyłączona z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego za okres od [...] kwietnia 2005 r. do [...] grudnia 2009 r. z uwagi na brak złożonego zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego o wysokości należnego podatku dochodowego za rok 2004, do dnia 15 lutego 2005 r. Do złożenia zaświadczenia zobowiązane były osoby podlegające ubezpieczeniu społecznemu rolników, które dodatkowo prowadziły pozarolniczą działalność gospodarczą. Od przedmiotowej decyzji wnioskodawczyni nie złożyła odwołania. W związku z tą decyzją obowiązana była opłacić należne składki z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wraz z odsetkami za zwłokę. Z uwagi na to powstałe zadłużenie jest wymagalne, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych może przedmiotowych należności dochodzić w postępowaniu egzekucyjnym. Nadto organ ustalił, że wnioskodawczyni zamieszkuje wraz z małżonkiem oraz dwojgiem dzieci, od 2009 r. pobierała zasiłek chorobowy z tytułu czasowej niezdolności do pracy. Decyzją z dnia [...] maja 2011r. KRUS Oddział odmówił wnioskodawczyni prawa do zasiłku chorobowego od dnia [...] maja 2011r. do [...] maja 2011r., od decyzji tej wnioskodawczyni złożyła odwołanie.

Rodzina wnioskodawczyni utrzymuje się z dochodów jej małżonka, który prowadzi działalność gospodarczą i podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS. Zgodnie ze złożonym przez stronę oświadczeniem dochód małżonka wynosi1.500 zł miesięcznie, zaś w roku 2011 przychód z prowadzonej przez niego działalności wyniósł 36.672 zł. Miesięczne opłaty za czynsz, energię elektryczną, gaz itp. wynoszą 579,11 zł, koszty związane z leczeniem wynoszą 170 zł (przy czym nie zostały one udokumentowane), inne wydatki (czynsz dzierżawny wobec MZK – 887,40 zł, energia elektryczna – 370,95 zł, P – 277,39 zł rocznie). Według oświadczenia wnioskodawczyni nie posiada ona zobowiązań wobec innych podmiotów, nie posiada również wartościowych rzeczy ruchomych, ani nieruchomości. Nie korzystała również z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział, po rozpatrzeniu wniosku M.R., odmówił umorzenia należności z tytułu składek za okres od kwietnia 2005 r. do grudnia 2009 r. w łącznej kwocie 61.064,31 zł, w tym: na ubezpieczenie społeczne 41.528,83 zł, na ubezpieczenie zdrowotne 15.801,81 zł, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych 3.733,67 zł. Na powyższe kwoty złożyły się składki, odsetki liczone na dzień [...] maja 2011 r. oraz koszty upomnień.

W uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia organ poddał analizie sytuację bytową strony, odnosząc ją do każdej z trzech przesłanek umorzenia należności z tytułu składek, wymienionych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.).

W zakresie pierwszej z przesłanek (gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych) organ stwierdził, iż aktualna sytuacja materialna i rodzinna wnioskodawczyni jest trudna, jednak spłata należności oraz odsetek za zwłokę wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może nastąpić w ramach układu ratalnego. Nie pozbawi to rodziny wnioskodawczyni możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Co do drugiej z przesłanek (poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności) organ nie dopatrzył się możliwości jej zastosowania z uwagi na fakt, iż wnioskodawczyni nie prowadzi działalności gospodarczej.

Z kolei odnosząc się do trzeciej z przesłanek (przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności) organ stwierdził, iż badając wystąpienie tej przesłanki należy mieć na uwadze sytuacje, w których zobowiązany sprawuje bezpośrednią opiekę nad członkami rodziny, zaś sposób sprawowania tej opieki uniemożliwia jednocześnie pozyskiwanie dochodów niezbędnych do podjęcia spłaty zadłużenia, a także sytuacje, w których choroba dotyczy samej osoby zobowiązanej i uniemożliwia tej osobie pozyskiwanie środków pieniężnych na spłatę istniejącego zadłużenia.

Jak wynika z przedłożonych dokumentów, wnioskodawczyni pobierała świadczenie w postaci zasiłku chorobowego z KRUS. W chwili obecnej odwołała się od decyzji w sprawie odmowy przyznania uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego rolników. Z uwagi na powyższe Zakład nie mógł jednoznacznie stwierdzić, czy wnioskodawczyni nie posiada dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności i odnosząc je do przypadku skarżącej, organ stwierdził, że okoliczności wskazane we wniosku o umorzenie należności, a przede wszystkim trudności finansowe uniemożliwiające spłatę należności składkowych, zdaniem Zakładu nie są wystarczającym argumentem do wydania przez ZUS pozytywnej decyzji w kwestii umorzenia należności z tytułu składek wraz z odsetkami za zwłokę. Po przeanalizowaniu zebranych dokumentów organ stwierdził, że żadna z przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a i 3b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (2009 r. Dz. U. Nr 205, póz. 1585 ze zm.) nie ma zastosowania w sprawie.

Umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym, stosowaną w szczególnie uzasadnionych przypadkach i tylko w sytuacji zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności Zakład Ubezpieczeń Społecznych może skorzystać z danego mu uprawnienia. Podejmując decyzję uznaniową każdy organ administracji publicznej, a więc również ZUS, zgodnie z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny – co oznacza, iż rozpatrując wniosek o umorzenie należności organ musi mieć na uwadze stan finansów publicznych, jak również musi dbać o przestrzeganie dyscypliny budżetowej państwa. Opłacanie składek nie jest przywilejem, lecz obowiązkiem wynikającym z zapisów ustawowych. Podjecie decyzji o umorzeniu oznaczałoby, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych akceptuje zachowania płatników, którzy prowadząc działalność gospodarczą świadomie dopuszczali do powstania zadłużenia.

Od powyższej decyzji M.R. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając naruszenie przepisów postępowania: art. 7, 8, 10, 11, 12, 15, 76, 77 § 1, 78, 80, 107 § 3 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez błędne uznanie, że w sprawie nie zaistniał uzasadniony przypadek uzasadniający umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Wniosła o umorzenie zaskarżonej decyzji i umorzenie należności z tytułu składek za okres od kwietnia 2005 r. do grudnia 2009 r.

W uzasadnieniu odwołania podniosła, iż organ nie rozważył w sposób prawidłowy sytuacji zdrowotnej wnioskodawczyni, która w pełni uzasadnia wniosek o umorzenie należności. Od lutego 2009r. wnioskodawczyni jest leczona psychiatrycznie. Została również poddana hospitalizacji z powodu choroby psychicznej i jak wynika z przedłożonych zaświadczeń, nadal wymaga leczenia. Chorobę strony uznać należy za przewlekłą, uniemożliwiającą uzyskanie dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Organ nie wziął powyższej okoliczności w ogóle pod uwagę. Przepis definiujący przesłanki uwzględniania wniosku o umorzenie należności nie stanowi katalogu zamkniętego. Ustawodawca wymienił sytuacje, które uznać należy za uzasadniające umorzenie należności, ale nie wykluczył przy tym innych okoliczności.

Strona szczegółowo opisała swoją sytuację, w szczególności okoliczności, w jakich doszło w ogóle do powstania zaległości wobec ZUS. W okresie, za który wnioskodawczyni jest zobowiązana uiścić składki, w ogóle nie korzystała ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego, pomimo iż sytuacja zdrowotna w pełni ją do tego uprawniała. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji błędnie wskazano, iż wnioskodawczyni nie odwołała się od decyzji KRUS. Postępowanie w tej sprawie toczyło się w Sądzie Okręgowym, gdzie w pierwszej instancji Sąd uwzględnił w całości odwołanie strony, a następnie Sąd drugiej instancji zmienił wyrok i odwołanie oddalił. Wnioskodawczyni obecnie oczekuje na rozpoznanie skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy.

Decyzją z dnia [...] października 2011 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] sierpnia 2011 r.

Organ oparł swoje rozstrzygnięcie na ustaleniach faktycznych podobnych do tych, jakie poczynił w toku rozpoznania sprawy po raz pierwszy. Podkreślił, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawczyni nie wskazała nowych faktów uzasadniających zmianę podjętej decyzji. Przedstawiła zarzut dokonania przez Zakład nieprawidłowej oceny stanu zdrowia spowodowany przewlekłą chorobą pozbawiającą wnioskodawczynię możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłatę należności. Wskazała również, że Zakład przeprowadzając ocenę możliwości umorzenia zadłużenia oparł się tylko na przesłankach wymienionych przez ustawodawcę nie uwzględniając innych okoliczności. Stawiając ten zarzut strona miała na uwadze okoliczności powstania zadłużenia, oraz pominięcie przez Zakład faktu złożenia odwołania od decyzji KRUS do Sądu Okręgowego. Na dzień zaskarżenia decyzji Zakładu skarga kasacyjna od niekorzystnego dla strony wyroku Sądu drugiej instancji nie została przez Sąd Najwyższy rozpatrzona. Jednocześnie wnioskodawczyni nie udokumentowała odwołań od decyzji wydanych przez KRUS.

Przepis art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia jest katalogiem zamkniętym i nie przewiduje innych przesłanek. Bezpodstawny jest więc zarzut, że Zakład nie uwzględnił okoliczności powstania zadłużenia, które powstało nie bez winy wnioskodawczyni, gdyż niezastosowanie się do obowiązujących przepisów określających powinności ubezpieczonego wobec KRUS, co w rezultacie spowodowało wykluczenie z ubezpieczeń, nie może stanowić przesłanki do umorzenia zadłużenia powstałego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.

Zdaniem organu wnioskodawczyni niezbyt rzetelnie udokumentowała dochody uzyskiwane przez małżonka Z.R. prowadzącego aktualnie pozarolniczą działalność gospodarczą oraz działalność rolniczą. Do czasu rozpatrzenia wniosku z dnia [...] kwietnia 2011r. wnioskodawczyni przedstawiła jedynie dokumenty dotyczące prowadzonej działalności pozarolniczej tj. po trzy faktury poniesionych kosztów z tytułu opłat za czynsz dzierżawy punktów sprzedaży na terenie bazaru w [...] za dwa miesiące (październik, listopad) 2010 r. na łączną kwotę po 887,40 zł miesięcznie oraz fakturę za zużycie energii elektrycznej w miejscu prowadzonej działalności za okres [...] sierpnia 2010 do [...] października 2010 r. w kwocie 370,95 zł. tj. około 123,65 zł miesięcznie. Ponadto przedłożyła kserokopię ewidencji uzyskanych przychodów (utargów dziennych z działalności handlowej) za okres od stycznia do grudnia 2010 r. na kwotę 36.672,00 zł, tj. średnio około 3.056,00 zł miesięcznie. Dla pełnego zobrazowania uzyskiwanego dochodu skarżąca nie przedłożyła dokumentów dotyczących zakupów towarów handlowych, które pozwoliłyby na orientacyjne obliczenie osiąganie rzeczywistego dochodu. Ponadto strona nie udokumentowała w sposób rzetelny uzyskiwanych dochodów z działalności rolniczej prowadzonej przez jej małżonka, na powierzchni 17,62 ha fizycznych w tym 14,37 ha przeliczeniowych użytków rolnych.

Na prośbę zakładu wnioskodawczyni uzupełniła materiał dowodowy o dokumentację przedstawiającą ponoszone koszty dzierżawy powierzchni, na której prowadzona jest działalność handlowa, osiągnięty przychód za okres od maja do lipca 2011r. oraz koszty zakupu towarów handlowych za okres od czerwca do sierpnia 2011r. Przedłożone dokumenty pozwoliły na dokonanie przybliżonej oceny rentowności prowadzonej działalności handlowej za miesiące od czerwca do lipca 2011r., z której wynika, że przyniosła ona stratę w miesiącach czerwcu i lipcu, tj. w okresie gdy działalność prowadzona była na zwiększonej powierzchni handlowej do 4 jednostek co może świadczyć, że przedłożone informacje o uzyskiwanym przychodzie są być może nierzetelne, albo prowadzący działalność prowadzi ją na własne ryzyko ze świadomością że nie przyniesie ona dochodu, godząc się na ponoszenie strat. Pomimo obowiązku udokumentowania wszelkich dochodów uzyskiwanych w ramach wspólnie prowadzonego gospodarstwa domowego nadal nie przedstawiono informacji o uzyskiwanym dochodzie z prowadzonej działalności rolniczej.

Wnioskodawczyni udokumentowała fakt darowizny zabudowanych gruntów rolnych o łącznej powierzchni 18,13 ha na rzecz małżonka Z.R. przez jego rodziców. Fakt prowadzenia działalności rolniczej został udokumentowany dwiema decyzjami Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o przyznaniu pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na 2011 r. oraz w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na 2011 r. Łączna wartość przyznanych dopłat na 2011 r. wyniosła 18.541,77 zł. Dopłaty nie zostały zakwalifikowane jako dochód z prowadzonego gospodarstwa rolnego, lecz jako informacja o wsparciu finansowym prowadzonej działalności. Fakt przyznania środków krajowych oraz unijnych świadczy o tym, że mąż wnioskodawczyni posiada status producenta rolnego, co nie zostało udokumentowane zaświadczeniem urzędowym o dochodowości rocznej prowadzonego gospodarstwa rolnego.

Co do drugiej z przesłanek umorzenia, wymienionych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, Zakład podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji z [...] sierpnia 2011 r.

Odnosząc się do trzeciej z wymienionych w tym przepisie przesłanek, w oparciu o dostarczone dokumenty Zakład stwierdził, iż sytuacja zdrowotna wnioskodawczyni nie uprawnia do podjęcia decyzji o umorzeniu zadłużenia. Z uwagi na nieudokumentowanie przez stronę faktu złożenia odwołania od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o odmowie prawa do wypłaty zasiłku chorobowego za okres od [...] do [...] maja 2011r. organ nie mógł jednoznacznie stwierdzić, że wnioskodawczyni nie osiąga dochodu z tytułu wypłacanego zasiłku chorobowego. Dodatkowo zakończenie prowadzenia przez stronę pozarolniczej działalności gospodarczej Zakład "D" tj. wykreślenie stosownego wpisu z ewidencji Urzędu Miejskiego nastąpiło z dniem [...] grudnia 2009 r. tj. w 10 miesięcy od momentu powstania jej kłopotów zdrowotnych, a prowadzenie tej działalności pod tą samą nazwą i w tym samym zakresie przejął mąż wnioskodawczyni. W konsekwencji organ stwierdził, że sytuacja materialna nie uległa pogorszeniu w związku z chorobą wnioskodawczyni i brakiem możliwości pozyskiwania przez nią środków finansowych

Przepisy normujące umarzanie należności składkowych posługują się sformułowaniem "mogą być", co oznacza, że regulacje te należą do sfery uznania administracyjnego. W takiej sytuacji Zakład miał prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym wybór ten nie był dowolny, lecz wynikał z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy i przepisów prawa. Rozstrzygając sprawę umorzenia zobowiązań składkowych Zakład musi mieć na uwadze fakt, iż zasadą jest uiszczanie zobowiązań stanowiących podstawowe źródło dochodów budżetowych, z których realizowane są cele ogólnospołeczne, gdyż ich wypełnienie ma charakter powszechnie obowiązujący. W ocenie Zakładu sytuacja materialna osoby zobowiązanej nie może być wyłączną podstawą do umorzenia zaległych należności. Zadaniem organu umarzającego działającego w ramach uznania administracyjnego jest wnikliwe ustalenie sytuacji materialnej zobowiązanego, a przede wszystkim dokonanie obiektywnej oceny, czy zasadnym jest uszczuplenie należności budżetu państwa w celu poprawy kondycji finansowej zobowiązanego.

Podejmując decyzję uznaniową każdy organ administracji publicznej, zgodnie z art. 7 k.p.a. ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny – co oznacza, iż rozpatrując wniosek o umorzenie należności organ musi mieć na uwadze stan finansów publicznych, jak również musi dbać o przestrzeganie dyscypliny budżetowej państwa. Opłacanie składek jest obowiązkiem wynikającym z zapisów ustawowych. Podjęcie decyzji o umorzeniu oznaczałoby, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych akceptuje zachowania płatników, którzy prowadząc działalność gospodarczą dopuszczają do powstania zadłużenia poprzez swoje zaniedbanie. Przedsiębiorca, który zdecydował się na prowadzenie własnej działalności gospodarczej, powinien mieć pełną świadomość obowiązków, które ciążą na płatniku, w tym przede wszystkim obowiązku opłacenia należności publicznoprawnych, a także konsekwencji wynikających z niezastosowania się do ustawowych obowiązków. Stwierdzenie, że obecna sytuacja finansowa, wynikająca z niewielkich dochodów oraz stan zdrowia uniemożliwiają spłatę zadłużenia, nie stanowi przesłanki przemawiającej za udzieleniem ulgi w postaci umorzenia wnioskowanych zaległości.

Na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, M.R., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) naruszenie prawa materialnego:

- art. 28 ust. 3a) ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie przepis ten nie znajdzie zastosowania pomimo tego, że interes indywidualny skarżącej (jej sytuacja majątkowa, rodzinna i stan zdrowia) jest na tyle uzasadniony, iż nawet w sytuacji braku całkowitej nieściągalności należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne oraz odsetek winny być umorzone;

- § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Pracy, Gospodarki i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, poprzez błędną jego wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że katalog przesłanek wskazanych w tym przepisie jest katalogiem zamkniętym i nie przewiduje innych przesłanek umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie niż wymienione w tym przepisie;

2) naruszenie prawa procesowego:

- art. 7 k.p.a. przez niepodjęcie przez organ wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia oraz załatwienia sprawy oraz nieuwzględnienie słusznego interesu obywatela;

- art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez nie zebranie i nie rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego.

Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 1 sierpnia 2011 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

Zdaniem strony w zaskarżonej decyzji błędnie przyjęto, iż katalog przesłanek umorzenia zaległości zawarty w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 pkt 1 wskazanego powyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej, jest katalogiem zamkniętym i nie przewiduje możliwości umorzenia w innych przypadkach. Na tej podstawie przyjęte zostało bowiem, iż szczególne okoliczności w jakich powstało zadłużenie M.R. nie mogą stanowić podstawy umorzenia jej zaległości. Twierdzenia takie są jednak sprzeczne z literalną wykładnią przywołanych przepisów. Pierwszy z nich (art. 28 ust. 3 a) nie zawiera bowiem jakiegokolwiek zamkniętego katalogu przesłanek, a ustawodawca odwołuje się w nim jedynie do "uzasadnionych przypadków" nie precyzując bliżej tego pojęcia. W drugim zaś, co prawda wymienione zostały trzy przyczyny mogące stanowić podstawę umorzenia, jednak poprzedza je zwrot "w szczególności", co jednoznacznie wskazuje na przykładowy charakter tego wyliczenia. Tym samym ZUS dokonał błędnej wykładni przepisów, na których oparta została zaskarżona decyzja. W konsekwencji skutkuje to nierozpoznaniem jednego z zarzutów, na którym oparty został wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Okoliczność powyższa ma natomiast zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie, których umorzenia domaga się M.R. wbrew twierdzeniom ZUS powstało nie w wyniku niezastosowania się przez skarżącą do przepisów obowiązującego prawa. Zaległość z tytułu składek powstała na skutek decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] kwietnia 2010 r. w sprawie [...]. Na mocy wskazanej decyzji ustało ubezpieczenie społecznego rolników jakim była objęta M.R. z mocą wsteczną od [...] kwietnia 2005 r. do [...] grudnia 2009 r. i ubezpieczenie emerytalno-rentowe w tym okresie. Wobec faktu, że Z.R. opłacał względem skarżącej składki na ubezpieczenie w KRUS, była ona w pełni przekonana, że podlega ubezpieczeniu rolniczemu. Z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 4 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw KRUS nie dopełnił obowiązku informacyjnego i nie zawiadomił skarżącej o ciążących na niej nowych obowiązkach. Przeczy to tym samym stanowisku ZUS, iż umorzenie zaległości M.R. byłoby akceptowaniem zachowania płatnika, który przez swoje zaniedbanie dopuścił się powstania zadłużenia. Skarżąca nie miała jakiejkolwiek wiedzy o konieczności złożenia zaświadczenia wobec KRUS. Przed zmianą przepisów obowiązek taki bowiem nie istniał. Stąd też wydanie decyzji było dla skarżącej wielkim zaskoczeniem, a jednocześnie postawiło ją w bardzo trudnej sytuacji. Decyzja dotyczy bowiem okresu 6 lat wstecz. Oczywistym jest zatem, że w przypadku skarżącej wystąpił szczególnie uzasadniony przypadek. W chwili obecnej M.R. nie posiada jakiejkolwiek możliwości uregulowania zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, które wynosi obecnie ponad 60.000 zł. Kwestia zasadności decyzji wydanej przez KRUS w dalszym ciągu jest sprawą otwartą, gdyż strony oczekują na rozpoznanie skargi kasacyjnej wniesionej do Sądu Najwyższego.

Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie rozważył również w sposób kompleksowy wszystkich okoliczności i dowodów występujących w sprawie, a mogących mieć znaczenie dla jej rozstrzygnięcia i nie wyciągnął na ich podstawie prawidłowych, zgodnych z zasadami doświadczenia życiowego wniosków. W ocenie skarżącej w sposób wadliwy dokonana została zarówno analiza jak i ocena jej sytuacji finansowej i rodzinnej oraz stanu zdrowia.

W kwestii działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka strona podniosła, że oczywistym jest, iż w toku prowadzenia działalności okresy, w których przynosi ona zyski przeplatają się z okresami przynoszącymi straty. Okoliczności te są w dużej mierze niezależne od przedsiębiorcy, a zależą od czynników zewnętrznych, takich jak chociażby popyt na dany towar czy usługę. Stąd też okoliczność, iż mąż skarżącej w miesiącu czerwcu oraz lipcu 2011 r. wykazywał stratę, w żaden sposób nie przesądza o nierzetelności informacji przedłożonych przez M.R.. W kwestii pomocy finansowej, jaką w roku 2011r. otrzymał mąż M.R. tytułem wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania, sam fakt przyznania dopłat w żaden sposób nie przesądza, iż Z.R. osiąga jakiekolwiek dochody z prowadzonego gospodarstwa. Wnioski i twierdzenia ZUS w części odnoszącej się do prowadzonej działalności gospodarczej oraz działalności rolniczej oparte zostały jedynie na niczym niepotwierdzonych domysłach i przypuszczeniach, w oderwaniu od doświadczenia życiowego, a tym samym z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów. Pomimo istniejących wątpliwości, zarówno co do rzetelności przedłożonych przez skarżącą zaświadczeń i informacji jak i faktu prowadzenia działalności rolnej organ nie podjął z urzędu jakichkolwiek czynności w celu ich wyjaśnienia, biernie oczekując działania skarżącej. Na koniec natomiast organ obciążył skarżącą negatywnymi skutkami braku przedłożenia zaświadczeń, których od niej oczekiwał. Skoro w przedmiotowej sprawie występują braki w materiale dowodowym, o których zresztą organ wyraźnie wspomina, to wykluczona była możliwość przeprowadzenia pełnej i wszechstronnej jego oceny. Niewystarczające jest natomiast wypełnianie luk w materiale dowodowym na podstawie samych przypuszczeń i domysłów.

W kwestii stanu zdrowia skarżącej organ ograniczył się do stwierdzenia, że stan jej zdrowia w chwili wypisu ze szpitala w 2009 r. był ogólnie dobry. Ocena ta jest jednak powierzchowna i sprowadza się do wybiórczego przywołania zaledwie jednego z zapisów zawartych w karcie informacyjnej leczenia szpitalnego skarżącej. Świadczy to o braku wnikliwej i wszechstronnej analizy tego dowodu. Dokument ten zawiera bowiem szereg informacji o stanie zdrowia psychicznego skarżącej z początku choroby, których w ogóle jednak nie brano pod uwagę. Z uzasadnienia – w którym wymienione zostały dokumenty nadesłane przez skarżącą – nie wynika, aby na ich podstawie przeprowadzona została jakakolwiek rzeczowa analiza stanu zdrowia M.R., a tym bardziej ocena jego wpływu na możliwość uregulowania zadłużenia. Uzasadnienie decyzji nie zawiera również odniesienia do treści zaświadczeń lekarskich przedłożonych przez skarżącą. Tymczasem zaświadczenia te w sposób wyraźny wskazują, że od momentu pierwszego pobytu w szpitalu M.R. w dalszym ciągu jest hospitalizowana z powodu choroby psychicznej i systematycznie kontynuuje leczenie ambulatoryjne. Dla merytorycznej oceny zasadności wniosku skarżącej kluczowe znaczenie ma także rodzaj rozpoznanego u niej schorzenia, często powodującego wycofanie z życia społecznego, kłopoty w kontaktach z otoczeniem, złe funkcjonowanie w warunkach stresu, zaburzenia myślenia skutkujące pogorszeniem wyników w nauce lub pracy. Powyższe okoliczności w sposób znaczący wpływają zarówno na możliwość podjęcia zatrudnienia przez skarżącą, jak i jej zdolność do prowadzenia działalności gospodarczej.

Zaskarżona decyzja kwestii powyższych w ogóle jednak nie porusza. Okoliczności te mają natomiast zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku M.R., gdyż w głównej mierze właśnie na tej przesłance skarżąca opierała swój wniosek. Bez znaczenia jest natomiast fakt, iż w związku z chorobą skarżącej, działalność gospodarczą pod tą samą nazwą i w tym samym zakresie przejął jej mąż Z.R.. W żaden sposób nie wpływa to bowiem na podwyższenie dochodów gospodarstwa domowego M.R.. Z uwagi na stan zdrowia skarżąca nie jest w stanie podjąć się jakiejkolwiek pracy. Tym samym jedynym źródłem utrzymania rodziny są dochody jej męża.

Przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności na podstawie art. 28 ust. 3a) u.s.u.s. podstawową kwestią była ocena, czy w wyniku egzekucji zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. W przedmiotowej sprawie przewlekła choroba zobowiązanej może stanowić podstawę ubiegania się o umorzenie należności z tytułu składek, gdyż pozbawia ona zobowiązaną możliwości uzyskiwania dochodu pozwalającego na opłacenie należności. Celem instytucji zawartej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. jest udzielenie pomocy zobowiązanym, którzy znaleźli się w szczególnie trudnym położeniu. Okoliczności powyższe w sposób jednoznaczny wskazują zatem na to, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną M.R. nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki zarówno dla niej jak i jego rodziny.

Nadto organ administracyjny przyjął, że skarżąca nie zaakceptowała propozycji umowy spłaty ratalnej, z jaką wystąpił Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji propozycja ugodowa został przesłana skarżącej w dniu [...] września 2011r., a więc już po wniesieniu odwołania od decyzji z dnia [...] sierpnia 2011 r. Czynności zmierzające do rozpoznania tego wniosku były więc co najmniej przedwczesne. Wniosek o rozłożenie zaległości z tytułu zaległych składek był bowiem wnioskiem ewentualnym. Skarżąca miała w perspektywie ponowne rozpoznanie jej sprawy, a tym samym szansę na umorzenie zaległości w całości. Fakt, iż nie zaakceptowała przedstawionej jej propozycji nie mógł zatem w żaden sposób negatywnie wpływać na ocenę możliwości uwzględnienia jej wniosku.

Zdaniem strony nie sposób również zgodzić się z twierdzeniem, iż rozstrzygając w przedmiocie wniosku skarżącej ZUS powinien uwzględniać także stan finansów ubezpieczeń. Powszechnie znany stan deficytu środków finansowych w tej sferze jako okoliczność niezależna od obywateli, nie może w żadnym stopniu ograniczać możliwości stosowania instytucji umorzenia zaległości zawartej w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga podlegała uwzględnieniu.

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z przepisem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (DZ.U. z 2002r. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w art. 1 § 1 ustawy sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej ( § 2).

Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji Sąd stwierdził, że wydana ona została z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu skutkującym konieczność jej uchylenia.

Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że nieopłacone należności z tytułu składek, o których umorzenie wniosła skarżąca, dotyczą składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy, których skarżąca była jednocześnie płatnikiem. Skarżąca nie zatrudniała pracowników. Stosownie do treści art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (DZ.U. z 2009 r. Nr 205 poz. 1585) - zwana dalej w skrócie – ustawą o sus, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4.

W myśl ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

W ust. 3 ustawodawca określił przypadki całkowitej nieściągalności, i tak całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zgodnie z ust. 3a. ustawy o sus należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W ust. 3b. ustawodawca zawarł delegację, na podstawie której minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego określi, w drodze rozporządzenia, szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Stosownie do treści ust. 4 umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty.

Zgodnie z treścią art. 30 ustawy sus do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29.

Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wykonując delegację wynikającą z art. 28 ust. 3b wydał w dniu 31 lipca 2003r. rozporządzenie w sprawie szczególnych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (DZ.U. z 2003 r. Nr 141 poz. 1365), zwane dalej rozporządzeniem.

Stosownie do treści § 3 ust. 1 rozporządzenia zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W myśl ust. 2 za rodzinę, o której mowa w ust. 1 pkt 1, uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku.

Stosownie do treści ust. 3 za działalność, o której mowa w ust. 1 pkt 2, uważa się pozarolniczą działalność w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Analiza przedstawionego powyżej stanu prawnego dowodzi, że przytoczone powyżej przepisy ustawy sus dotyczą odrębnych stanów faktycznych, a elementem który różnicuje stany faktyczne jest rodzaj należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Z woli ustawodawcy przy stosowaniu dobrodziejstwa umorzenia należności z tytułu składek, inaczej traktowane są należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych niebędących jednocześnie płatnikami tychże składek, inaczej natomiast traktowane są należności z tytułu składek, których płatnikiem jest jednocześnie ubezpieczony. W przypadku należności z tytułu składek, których płatnikiem jest jednocześnie ubezpieczony, ich umorzenie może nastąpić, pomimo braku całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a ustawy sus). Tym samym zasadnie można przyjąć, iż zasady zastosowania dobrodziejstwa umorzenia, w przypadku tych ostatnich z omawianych należności składkowych, są łagodniejsze.

Organy obydwu instancji dokonały analizy sprawy pod kątem możliwości zastosowania przepisu art. 28 ust. 3a ustawy sus. Jednakże, aby ustalić czy w sprawie zachodzą podstawy do zastosowania powyższego przepisu ustawy oraz przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia, stan faktyczny sprawy winien być dokładnie ustalony, a wszelkie okoliczności faktyczne, mające związek z daną sprawą administracyjną powinny być wnikliwie wyjaśnione.

Analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego dowiodła, że istotne dla sprawy okoliczności faktyczne nie zostały przez organ wyjaśnione, a podjęte rozstrzygnięcie dotknięte jest wadą dowolności.

Wypada w tym miejscu zwrócić uwagę, na zasady ogólne procesu administracyjnego, w oparciu o które winno być prowadzone postępowanie administracyjne, w każdej sprawie administracyjnej. Przepisy procesowe regulują sposób prowadzania postępowania administracyjnego, natomiast kierunek w którym dane czynności procesowe winny zmierzać, wyznaczony jest przez normę prawa materialnego. Innymi słowy, organ administracyjny prowadząc postępowanie wyjaśniające winien na każdym jego etapie dokonywać oceny, czy podjęte już czynności procesowe są wystarczające do konkretyzacji danej normy prawa materialnego, czy też przeciwnie – dla osiągnięcia tegoż celu konieczne jest przeprowadzenie dalszych czynności w celu wyjaśnienia sprawy. Stan faktyczny wynikający z zebranego materiału dowodowego, winien umożliwić poprawne zastosowanie przepisu prawa materialnego, właściwego ze względu na treść żądania strony.

Ponownie należy podnieść, że zasadniczą kwestią dla oceny, czy w sprawie zachodzą przesłanki zastosowania dobrodziejstwa umorzenia zaległości z tytułu składek wobec ZUS, w oparciu o przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia, jest ustalenie sytuacji bytowej, rodzinnej, zdrowotnej oraz materialnej osoby zobowiązanej. Okoliczności o tym właśnie charakterze mają znaczenie dla oceny zasadności zastosowania ulgi, o której mowa w art. 28 ust. 3a ustawy sus.

Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego sprawy wynika, iż sytuacja materialna i zdrowotna skarżącej jest trudna. Ze względu na stan zdrowia skarżąca nie pracuje, leczy się ambulatoryjnie. Prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem oraz dwojgiem dzieci. Rodzina skarżącej utrzymuje się z dochodu uzyskiwanego z działalności gospodarczej prowadzonej przez małżonka skarżącej. Z akt sprawy wynika nadto, że Pan Z.R. jest właścicielem nieruchomości rolnych. Powyższe okoliczności faktyczne pozostają poza sporem. W sprawie nie ustalono jednak jakie są dochody rodziny skarżącej z tytułu prowadzonej działalności rolniczej oraz jakie są dochody z działalności gospodarczej - za okres poprzedzający złożenie wniosku o umorzenie zaległości. W sprawie ustalono, że miesiącach - czerwiec i lipiec 20011 r. działalność gospodarcza prowadzona przez Z.R. przynosiła straty, natomiast w roku 2010 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnął on dochód w wysokości 36.672 zł - przy nieuwzględnieniu poniesionych kosztów tej działalności gospodarczej. Powyższe dane nie obrazują jednak, wystarczająco dla sprawy, rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny, a przez to nie dają one jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia). Jak wyżej podniesiono, z ustaleń dotyczących stanu faktycznego winno jednoznacznie wynikać jaka jest sytuacja materialno-bytowa i zdrowotna osoby zobowiązanej i czy sytuacja ta pozwala na spłatę zaległości. Ponieważ w sprawie nie ustalono jaki dochód osiągnęła rodzina skarżącej w okresie poprzedzającym złożenie wniosku, dlatego w tak ustalonym stanie faktycznym podjęte rozstrzygnięcie dotknięte jest wadą dowolności.

Z brzmienia § 3 ust. 1 rozporządzenia wynika, że to na zobowiązanym ciąży obowiązek wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Jednak treść powyższego przepisu rozporządzenia nie wyłącza stosowania zasad wynikających z art. 7 i 77 k.p.a. Organ prowadzący postępowanie winien przejawiać inicjatywę procesową i w myśl zasady informowania stron postępowania o istotnych okolicznościach faktycznych i prawnych (art. 9 k.p.a.), ma obowiązek wskazywać stronie jakie okoliczności i - jakimi ewentualnie dokumentami - winna ona wykazać, dla skutecznego dochodzenia swoich praw. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dowodzi, aby organ zwracał się do skarżącej o przedstawienie konkretnych dowodów, które mogłyby mieć istotne znaczenie dla ustalenia stanu faktycznego sprawy we wskazanym powyżej zakresie. Trzeba w tym miejscu zauważyć, że w wypadku niemożności przedstawienia dowodów w postaci dokumentów istnieje możliwość skorzystania ze środka dowodowego w postaci przesłuchania strony lub innych osób w charakterze świadka. Jednocześnie brak reakcji strony na zgłoszone przez organ wezwanie o uzupełnienie materiału dowodowego we wskazanym zakresie, winien być poddany ocenie procesowej, w decyzji rozstrzygającej wniosek strony. W analizowanej sprawie organ nie wezwał skarżącej do wykazania dochodu rodziny z miesięcy poprzedzających złożenie wniosku, jak również nie wezwał do udokumentowania lub wskazania dochodu z działalności rolniczej, przy czym skarżąca z własnej inicjatywy okoliczności powyższych również nie wykazała. Powyższe sprawiło, iż stan faktyczny w tym zakresie nie został wyjaśniony.

Słusznie podniósł organ, że decyzja, której przedmiotem jest umorzenie należności z tytułu składek ma charakter uznaniowy, oznacza to, że nawet w sytuacji spełnienia przez stronę przesłanek do umorzenia należności, organ - uzasadniając stanowisko w powyższym zakresie - może odmówić ich umorzenia. Jednakże motywy rozstrzygnięcia podlegają kontroli instancyjnej w ramach postępowania administracyjnego oraz kontroli sądowej sprawowanej przez sąd administracyjny. W sytuacji decyzji o charakterze uznaniowym wymagane jest, aby motywy rozstrzygnięcia były przedstawione szczególnie wnikliwie, tak aby oczywistym było, iż decyzja taka nie jest dowolna. Podkreślenia wymaga szczególna rola uzasadnienia decyzji o charakterze uznaniowym. Ustawodawca wprawdzie daje możliwość nieuwzględnienia wniosku strony pomimo spełnienia przez nią przesłanek do uzyskania określonego prawa, jednak w takiej sytuacji organ winien wytłumaczyć motywy podjęcia danego, niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia. Skoro ustawodawca wprowadził do systemu prawnego taką instytucję prawną jak dobrodziejstwo umorzenia należności z tytułu składek, to znaczy że nie może stać się ona jedynie fikcją prawną, a przewidujący ją przepis – przepisem martwym. W tym właśnie aspekcie przejawia się szczególnie ważna rola uzasadnienia decyzji o charakterze uznaniowym. Organ winien wykazać, że dokonał dogłębnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, prawidłowo zastosował przepis prawa, a motywy rozstrzygnięcia mają oparcie w obowiązującym stanie prawnym.

Na zakończenie należy również wskazać, iż wbrew twierdzeniom organu, katalog sytuacji uzasadniających umorzenie zaległości z tytułu składek, przewidzianych w § 3 ust. 1 wskazanego powyżej rozporządzenia, nie jest katalogiem zamkniętym. Wykładnia gramatyczna tegoż przepisu wskazuje na możliwość zastosowania ulgi w postaci umorzenia, również w innych sytuacjach, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest on w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Na prezentowaną tu interpretację przepisu wskazuje użyty w nim zwrot: " w szczególności", który dopuszcza tym samym istnienie innych sytuacji uzasadniających umorzenie zaległości, przy spełnieniu pozostałych warunków wymienionych w tym przepisie.

W pozostałym zakresie zarzuty skargi nie były zasadne.

Stwierdzając powyższe uchybienia oraz kierując się treścią art. 136 k.p.a., Sąd uznał, że dla wprowadzenia postulowanej zgodności z prawem, wystarczającym jest uchylenie decyzji organu drugiej instancji.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "c" p.p.s.a. Sąd orzekł jak w punkcie l sentencji wyroku. Orzeczenie w punkcie II ma oparcie w przepisie art. 152 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a.