Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 45/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2019-07-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 6-9, art. 61, art. 77 par. 1, art. 80, art. 105 par.1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 24 ust. 4 i ust. 5b
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 153, art. 170
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 26 lipca 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Nowacki, Sędziowie Asesor WSA Małgorzata Kowalska (spr.), , Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski, Protokolant Sekretarz sądowy Renata Tomaszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lipca 2019 roku sprawy ze skargi R. N. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. odmówił R. N. umorzenia należności z tytułu składek za osobę współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 101.118,70 zł; a także należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 86.985,48 zł.

Jak wynika z akt sprawy, 29 listopada 2016 r. R.N. wniósł o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek w związku z decyzją z [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek wydaną na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551). We wniosku wskazał, że z osiąganych dochodów w ramach prowadzonej działalności w pierwszej kolejności winien zapewnić byt sobie oraz swej rodzinie, nie zaś pomimo braku dochodu opłacać składki z działalności. Podkreślił, że nigdy nie korzystał z usług ZUS z powodu choroby czy wypadku. Ponadto oświadczył, że nie posiada żadnego majątku, a aparatura muzyczna, która była jego głównym źródłem utrzymania została skradziona. R.N. wyjaśnił dodatkowo, że pobiera zasiłek żywnościowy z MOPS, a źródłem jego dochodu jest wykonywana umowa zlecenia.

W kolejnych pismach i oświadczeniach wnioskodawca wskazał na swą sytuację rodzinną i materialną, okoliczności powstania zadłużenia oraz odniósł się do twierdzeń zawartych w decyzjach odmawiających umorzenia należności.

Po rozpatrzeniu wniosku z 29 listopada 2016 r. ZUS I Oddział w Ł. [...] wydał decyzję odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek, a następnie decyzją z [...] utrzymał w mocy decyzję z [...]

Wyrokiem z 6 września 2017 r. sygn. akt III SA/Łd 661/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia, nakazując przeprowadzenie dokładnej analizy sytuacji materialnej wnioskodawcy w kontekście wysokości osiąganych faktycznie dochodów, faktu korzystania z pomocy społecznej, okoliczności kradzieży sprzętu wykorzystywanego do prowadzenia działalności gospodarczej, posiadania prawa do lokalu spółdzielczego własnościowego, a następnie rozważenie tej sytuacji w kontekście minimum socjalnego i minimum egzystencji, mając przy tym na uwadze wiek wnioskodawcy.

W wyniku ponownego przeprowadzenia postępowania Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazaną na wstępie decyzją z [...]. w pkt. 1 odmówił R.N. umorzenia należności z tytułu składek za osobę współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej w części finansowanej przez płatnika składek oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 101.118,70 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne za okres 11/2003; 12/2003; 4/2005-7/2005; 9/2005-8/2009; 4/2010-10/2010 w łącznej kwocie 69 218,77 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2003; 12/2003; 4/2005-7/2005; 9/2005- 8/2007; 10/2007-8/2009; 4/2010-10/2010 w łącznej kwocie 26 424,63 zł,

c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 11/2003; 12/2003; 04/2005-07/2005; 09/2005-11/2007; 1/2008; 2/2008; 4/2008-8/2009 04/2010-10/2010 w łącznej kwocie 5 475,30 zł;

w pkt. 2 odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 86.985,48 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne za okres 11/2003; 12/2003; 4/2005-7/2005; 9/2005-8/2009; 4/2010-10/2010 w łącznej kwocie 59.379,97 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2003; 12/2003; 4/2005-7/2005; 9/2005- 8/2007; 10/2007-8/2009; 4/2010-10/2010 w łącznej kwocie 22 877,12 zł,

c) Fundusz Pracy za okres 11/2003; 12/2003; 4/2005-7/2005; 9/2005-11/2007; 1/2008- 2/2009; 4/2010-10/2010 w łącznej kwocie 4.728,39 zł.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że wnioskodawca w okresie od 31 grudnia 1998 r. do 10 października 2010 r. z przerwami prowadził działalność gospodarczą w przedmiocie wspomagania wystawiania przedstawień artystycznych. Aktualnie nie uzyskuje dochodu z tytułu zatrudnienia, figuruje jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku i nie posiada innego źródła dochodu. Podejmuje się jedynie prac społecznie użytecznych, uzyskując dochód w kwocie 324 zł. Gospodarstwo domowe prowadzi wraz z żoną, osiągającą miesięczny dochód 800,51 zł netto w postaci świadczenia emerytalnego. Ponadto małżonkowie N. otrzymują zasiłek z pomocy społecznej w wysokości "około" 60 zł.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej z 4 lipca 2018 r. R.N. wykazał na wydatki z tytułu miesięcznych opłat w wysokości 438,70 zł brutto oraz opłat eksploatacyjnych w wysokości "około" 60 zł, oświadczając jednocześnie, że nie posiada innych zobowiązań pieniężnych. Wnioskodawca podkreślił, że pomimo przedawnienia należności z tytułu kredytu bankowego w Banku [...] S.A., instytucja ta, jak również komornik sądowy dochodzą swych należności. Oświadczył, że jest właścicielem mieszkania o powierzchni 48,50 m2 przy ulicy A 24/14 w Z., przy czym nieruchomość ta została zlicytowana 14 stycznia 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaznaczył, że licytacja tej nieruchomości została ogłoszona, lecz nie doszła do skutku, a jednocześnie z ustaleń urzędowych, jak i informacji przekazanych przez wnioskodawcę wynika, że w chwili obecnej R.N. nadal zamieszkuje tę nieruchomość. Ponadto organ zwrócił uwagę, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w Z. dokonał aktualnej wyceny majątku nieruchomego należącego do strony, przyjmując, że przedmiotowy lokal aktualnie może mieć wartość około 180.000 zł. Poza tym w toku postępowania ujawniono, że R. N. posiada udział wynoszący 2/8 części zabudowanych gruntów rolnych o powierzchni 551 m2 położonych w miejscowości R., gmina R., powiat [...]. Z zapisów księgi wieczystej dotyczącej tej nieruchomości wynika, że nieruchomość tę wnioskodawca nabył w drodze spadku, a pozostałe udziały w nieruchomości stanowią własność jego rodzeństwa. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Z. dokonał wyceny tej nieruchomości na kwotę około 1.200 zł.

W uzasadnieniu decyzji z [...] wskazano nadto, że wobec R. N. wszczęto egzekucję skierowaną do wierzytelności zgromadzonych na rachunku bankowym w Banku [...] S.A., lecz na chwilę obecną egzekucja pozostaje nieskuteczna. Postanowieniem z 30 marca 2012 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Z. umorzył wobec wnioskodawcy postępowanie egzekucyjne, stwierdzając, że w jego dalszym toku nie uda się uzyskać środków na pokrycie zaległości. W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z treści powyższego postanowienia wynika, że R. N. posiada majątek (spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu), jednak ze względu na współwłasność łączną małżonków egzekucja z nieruchomości nie została podjęta.

Organ prowadzący postępowanie zwrócił również uwagę, że we wniosku R. N. wskazał na własne kłopoty zdrowotne w postaci napadów padaczki oraz na stan zdrowia żony. Nie przedłożył jednak dokumentów potwierdzających powyższe okoliczności. Ponadto z informacji uzyskanych z MOPS w Z. wynika, że wnioskodawca sam nie jest bezpośrednim biorcą pomocy finansowej ośrodka. Z pomocy społecznej w formie zasiłku okresowego, celowego oraz świadczenia pieniężnego na zakup artykułów żywnościowych korzysta jego małżonka.

W ocenie organu analiza zgromadzonego materiału dowodowego nie wykazała okoliczności, które skutkowałyby umorzeniem zobowiązania na podstawie mających w sprawie zastosowanie przepisów ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.) – dalej "u.s.u.s." oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) - dalej "rozporządzenie". Odwołując się do treści art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. organ wskazał, że w stosunku do działalności strony nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zachodzą w stosunku do zadłużenia wnioskodawcy. Z przyczyn oczywistych nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Jednocześnie organ zwrócił uwagę, że wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania. Organ wskazał, że R.N. definitywnie zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Jednocześnie posiada udział wynoszący 2/8 części nieruchomości wspólnej oraz mieszkanie spółdzielcze położone w Z., które zostały oszacowane odpowiednio na kwotę 1.200 zł i 180.000 zł. Poza tym w stosunku do należności figurujących na koncie wnioskodawcy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS, zatem nie nastąpiło stwierdzenie braku majątku, z którego można dochodzić należności. Zdaniem organu z uwagi na powyższe fakty wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s.

W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazane wyżej okoliczności dowodzą zatem, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s.

Analizując możliwość umorzenie zaległości, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w oparciu o przepisy § 3 ust. 1 rozporządzenia w ocenie Zakładu w świetle zebranego materiału dowodowego nie została spełniona żadna z przesłanek wynikających z wyżej wskazanego rozporządzenia. Przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do wnioskodawcy zastosowania, ponieważ nie prowadzi on już działalności gospodarczej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł również podstaw do umorzenia należności na podstawie § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, stwierdzając, że wskazane przez stronę problemy zdrowotne nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności z tytułu składek. Podkreślił przy tym, że wystąpienie przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby zobowiązanego lub członka jego rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu. W przekonaniu organu powoływane przez wnioskodawcę schorzenia nie powodują niezdolności do pracy, a tym samym nie wykluczają go z rynku pracy i nie pozbawiają możliwości uzyskiwania dochodu. R. N. nie przedstawił żadnego dokumentu stwierdzającego całkowitą i trwałą niezdolność do pracy orzeczoną na stałe. Ponadto organ zwrócił uwagę, że wnioskodawca bierze udział w wykonywaniu prac społecznych użytecznych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał również, iż rozważył możliwość umorzenia należności z uwagi na trudną sytuację finansową, która w przypadku konieczności opłacenia zadłużenia pozbawiałaby wnioskodawcę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W ocenie organu okoliczności, iż R. N. pozostaje bez pracy, utrzymuje się jedynie z otrzymywanego zasiłku z opieki społecznej oraz ze świadczenia emerytalnego małżonki nie mogą stanowić samoistnej podstawy dla stwierdzenia sytuacji, o której mowa powyżej. W tym miejscu organ podkreślił, że dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym mają wpływ na ogólną sytuację materialną rodziny. Ponadto wnioskodawca jest osobą zarejestrowaną w urzędzie pracy, a fakt ten świadczy o gotowości do podjęcia pracy, co w efekcie umożliwiłoby pozyskanie środków na spłatę zadłużenia. Dodatkowo organ zauważył, że kłopoty finansowe związane z utratą aparatury muzycznej, która była źródłem utrzymania zobowiązanego nie uzasadniają umorzenia należności. Z akt sprawy wynika, że sytuacja ta miała miejsce wiele lat temu. W ocenie organu zatem zdarzenie to nie stanowi przesłanki do umorzenia należności z tytułu składek. Zakład Ubezpieczeń Społecznych zauważył również, że pomimo powoływanych problemów R. N. nie przedłożył żadnych dokumentów potwierdzających fakt kradzieży aparatury muzycznej czy też licytacji mieszkania, w którym zamieszkuje.

Zdaniem organu obecna sytuacja finansowa R. N. nie uzasadnia stwierdzenia, że trudności mają charakter stały i pogłębiający się. Ze względu na możliwość podjęcia pracy istnieje realna szansa na poprawę sytuacji materialnej. Organ zwrócił również uwagę na fakt, że w piśmie z 10 marca 2017 r. R. N. poinformował, że z wykształcenia jest górnikiem i niebawem zgłosi się na wcześniejszą emeryturę.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] złożył R. N.. Skarżący podniósł, że nie zgadza się z decyzją, gdyż wszelkie ewentualne roszczenia przedawniły się po 6 latach i nie nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia. Ponadto wskazał, że Urząd Skarbowy w Z. dawno umorzył mu już rzekome zaległości. Skarżący zaakcentował, że nie posiada żadnego majątku, a nawet adresu zamieszkania. Podkreślił, że każda działalność gospodarcza jest przeznaczona na utrzymanie własne i własnej rodziny, nie zaś na utrzymanie instytucji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Urzędu Skarbowego. W jego ocenie w niniejszej sprawie spełnione zostały warunki umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek, bowiem jego sytuacja jest nadzwyczajna. Ponadto skarżący nadmienił, że prace społeczno-użyteczne, które kończą się za kilka dni nie były i nie będą wliczane do żadnego dochodu, natomiast Powiatowy Urząd Pracy przez wiele lat nie zagwarantował mu żadnego zatrudnienia. Skarżący podniósł również, że nie jest zobligowany przedstawić żadnych dokumentów z kradzieży aparatury muzycznej czy też licytacji mieszkania, bowiem Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest organem ścigania.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Pismami z 17 stycznia 2019 r., 19 marca 2019 r., 29 kwietnia 2019 r. i 21 czerwca 2019 r. R.N. podtrzymał stanowisko zajęte w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważyła co następuje :

Skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu prawnego.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647 t.j.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy). W myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) – dalej "p.p.s.a" sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Wskazać również należy, że zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Orzekanie "na podstawie akt sprawy" oznacza, iż sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagą okoliczności, które z akt tych wynikają i które legły u podstaw zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, że "skoro wyrok wydawany jest na podstawie akt sprawy, to tym samym badając legalność zaskarżonej decyzji sąd ocenia jej zgodność z prawem materialnym i procesowym w aspekcie całości zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego" (wyrok NSA z 9 lipca 2008 r., sygn. II OSK 795/07, LEX nr 483232).

W ocenie sądu, organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję naruszył przepisy postępowania, tj. art. 6-9, art. 61, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a także art. 153 p.p.s.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością jej uchylenia.

Ocenę prawidłowości kontrolowanego rozstrzygnięcia rozpocząć należy od rozważenia kwestii przedawnienia należności z tytułu składek, która nie była przedmiotem kontroli tutejszego sądu w wyroku w sprawie sygn. akt III SA/Łd 661/17.

W orzecznictwie wskazuje się, że wniosek strony o umorzenie zaległości nie rozstrzyga ani o istnieniu zaległości, ani o ich wysokości – organ powinien samodzielnie zweryfikować w toku postępowania w przedmiocie umorzenia, czy zaległości w należnych wpłatach w ogóle istnieją. Jeżeli w jakiejś części zaległości nie istnieją – zostały zapłacone, nie powstały lub uległy przedawnieniu – postępowanie w tej części jest bezprzedmiotowe i powinno zostać umorzone na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a. (por. wyroki: WSA w Gliwicach z 15 lipca 2009 r., III SA/Gl 442/09; WSA w Krakowie z 28 maja 2014 r., I SA/Kr 129/14; WSA w Gliwicach z 12 listopada 2014 r., I SA/Gl 485/14- dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na www.orzeczenia.nsa.gov.pl– dalej "CBOSA") Zaakcentowania wymaga bezsporny pogląd, że organ z urzędu uwzględnia ewentualne przedawnienie.

W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż wygasanie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia oznacza, że pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa (art. 59 § 1 pkt 9 Ordynacji podatkowej). Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń pieniężnych wierzyciela, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Wraz z upływem terminu przedawnienia stosunek prawny zobowiązania podatkowego wygasa bez względu na to, czy dłużnik podatkowy powołał się na tę okoliczność. Przedawnienie uwzględniane jest bowiem z urzędu. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz – zgodnie z art. 31 u.s.u.s – znajdują odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014 r., III AUa 697/13 LEX nr 1477376).

Podstawowym obowiązkiem organu w takiej sytuacji w sprawie dotyczącej umorzenia należności składkowych było wykazanie, że niezapłacone przez stronę postępowania składki objęte decyzją nie uległy przedawnieniu. Jak to zostało wskazane powyżej przedawnienie należności z tytułu składek wyklucza ich dochodzenie, a tym samym co do składek przedawnionych, na stronie postępowania nie ciąży obowiązek ich uregulowania. Niedopuszczalnym wobec tego jest objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie zaległości lub odmowę ich umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Innymi słowy, postępowanie w sprawie umorzenia zaległości z tytułu przedawnionych zobowiązań z tytułu składek jest bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a.). Obowiązkiem Zakładu jest więc przede wszystkim ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości, czy nie uległy przedawnieniu zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek, których dotyczył wniosek skarżącego o umorzenie zaległości.

Oceny wstąpienia tej przeszkody do rozpoznania wniosku strony organ dokonał niedbale nie załączając do akt sprawy dokumentów potwierdzających faktyczny okres przerwy w biegu terminu przedawnienia zaległych składek. W tym miejscu wskazać należy, że najstarsze składki których dotyczy kontrolowana decyzja obejmują miesiące listopad i grudzień 2003 roku.

Zgodnie z art. 24 ust 4 u.s.u.s. obowiązującym w dacie powstania zaległości skarżącego należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne. Od 1 stycznia 2012 r. na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. Nr 232 poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy z dnia 16 września 2011 r., do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r.

Zauważyć więc należy, odnośnie zaległości składkowych objętych wnioskiem skarżącego, że jeśli nie doszło do przerwania lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia, to należności z tytułu składek za listopad i grudzień 2003 roku mogły być przedawnione już 2 stycznia 2017 r, a zaskarżona decyzja datowana jest na [...]. Rozważając kwestię braku przedawnienia zaległości składkowych organ w swojej decyzji wskazuje na zawieszenie terminów przedawnienia z uwagi na prowadzone wobec strony postępowania egzekucyjnego. Zgodnie z art. 24 ust. 5b u.s.u.s. bieg terminu przedawniania zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. W aktach sprawy brak dokumentów dotyczących prowadzonego wobec skarżącego postępowania egzekucyjnego wobec powyższego nie można ustalić terminu powiadomienia strony o dokonanych czynnościach egzekucyjnych. Ze znajdujących się w aktach sprawy informacji o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym (k- 41 akt adm.) wynika, że 13 lutego 2006 roku wszczęta została egzekucja własna Zakładu z wierzytelności zgromadzonych w Banku [...] SA za okres od listopada 2003 roku do października 2005 roku, wycofana 29 marca 2006 r. oraz w Banku [...] dotycząca zaległości za okres luty - marzec 2009 roku zamknięta 5 sierpnia 2009 roku. Następnie tytuły wykonawcze skierowane zostały w ramach egzekucji administracyjnej do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z.. Postępowanie to obejmowało zaległości od najstarszych za listopad i grudzień 2003 roku do grudnia 2008 roku. Powyższe postępowanie egzekucyjne zostało umorzone postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego w Z. z 30 marca 2012 roku. Z chwilą uprawomocnienia się tego postanowienia termin przedawnienia kontynuował swój bieg. Z akt sprawy nie wynika, aby ulegał on dalszemu zawieszeniu, bowiem wskazywana przez organ w informacji o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym egzekucja własna z wierzytelności zgromadzonych na rachunku bankowym w Banku [...] SA wszczęta 10 lutego 2014 roku, o której skarżący został powiadomiony 13 lutego 2014 roku dotyczyła zaległości za okres kwiecień – października 2010 roku, a więc postępowanie to nie dotyczyło składek za lata 2003-2008. W odniesieniu do składek ze ten okres postępowanie zakończyło się postanowieniem z 30 marca 2012 roku, zaś od 1 stycznia 2012 roku zaczął także obowiązywać 5 letni skrócony okres przedawnienia. Organ nie przeanalizował czy w stosunku do tych zaległości nie doszło do jego upływu przed wydaniem zaskarżonej decyzji.

W tej sytuacji uznać należało, że zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala dokonać jednoznacznego ustalenia w jakiej wysokości zaległości skarżącego istnieją, skoro brak jest dokumentów potwierdzających okoliczności zawieszenia biegu terminu przedawnienia, nadto kwestie te nie zostały prawidłowo przeanalizowane przez organ w kontrolowanym rozstrzygnięciu. Brak tych ustaleń oznacza, że w sprawie nie został w sposób prawidłowy ustalony stan faktyczny, a niewyjaśnienie w decyzji w sposób prawidłowy wysokości istniejących zobowiązań skarżącego stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. Brak tych ustaleń oznacza, że organ nie dysponował materiałem dowodowym pozwalającym na rozstrzygnięcie w zakresie istnienia oraz wysokości umarzanych zaległości. Organ nie dołączając do akt dokumentów obrazujących przebieg postępowania egzekucyjnego pozwalających na ocenę zaistnienia przesłanki zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych dopuścił się naruszenia art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Stosownie bowiem do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, natomiast według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Nienależyte uzasadnienie decyzji, w tym brak wyczerpującego wyjaśnienia jej podstawy prawnej, jest dowodem na nieprawidłowy proces stosowania prawa, poprzedzający samo wydanie decyzji i stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. które może mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.).

Nie są także jasne podstawy zawarcia w kontrolowanej decyzji rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek za osobę współpracującą przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Składki te nie zostały wskazane we wniosku wszczynającym postępowanie w sprawie. Nie dotyczyły ich także pierwotnie uchylone przez tutejszy sąd w sprawie sygn.. akt III SA/Ł 661/17 decyzje organu. Po wydaniu wyroku uchylającego decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] oraz [...] roku, w aktach sprawy brak pisma skarżącego rozszerzającego pierwotnie złożony przez niego wniosek. W prawie administracyjnym postępowanie wszczyna się z urzędu lub na wniosek strony. Wniosek jest czynnością dyspozytywną, wiąże organ, który może działać jedynie w jego granicach. Zatem to żądanie skarżącego wyznaczało przedmiot i granice tego postępowania. Z akt sprawy nie wynika aby skarżący rozszerzył swoje pierwotne żądanie i wniósł o umorzenie składek za osobę współpracującą. Organ administracji publicznej nie jest uprawniony do swobodnego interpretowania żądania strony. Jeśli w ocenie organu skarżącego obciążały jeszcze inne zaległości, niż wskazane w pierwotnie wydanych w sprawie decyzjach, wanien zwrócić się do skarżącego z pytaniem, czy także one winny być objęte przedmiotem postępowania. W przeciwnym wypadku naraża się na zarzut wyjścia poza granice żądania. W uzasadnieni kontrolowanej decyzji brak jest jakiegokolwiek wyjaśnienia przyczyn rozstrzygnięcia w tym przedmiocie uznać zatem należało, że rozstrzygnięcie sprawy w innym przedmiocie, niż wszczęte zostało postępowanie administracyjne, stanowiło rażące naruszenie zasad ogólnych postępowania (art. 6-9 k.p.a.), jak i art. 61 k.p.a.

W tym miejscu wskazać także należy, że wydając swoją decyzję organ działał w warunkach związania prawomocnym wyrokiem tutejszego sądu z 6 września 2017 roku w sprawie sygn. akt III SA/Łd 661/17. W wyroku tym sąd podkreślił, że jeżeli z ustalonych okoliczności wynika, że opłacenie należności z tytułu składek pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, brak jest podstaw do wydania decyzji o odmowie umorzenia składek (por. wyrok NSA z 26 stycznia 2016 r. II GSK 349/09). Wskazana w § 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia wykonawczego przesłanka uzależnia ocenę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych od tego, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny przy uwzględnieniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Charakter uznaniowy decyzji wymaga zatem przeprowadzenia analizy sytuacji materialnej strony skarżącej uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, przy czym przy tej analizie nie można oderwać się od istoty ubezpieczenia społecznego a w szczególności jego funkcji ochronnej. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Uchylając wcześniejsze decyzje odmawiające skarżącemu uchylenia zaległości sąd podkreślił, że organ administracji nie dokonał pogłębionej analizy sytuacji materialnej skarżącego, mając na uwadze jego wiek ( 61 lat ), sytuację materialną jego i jego żony tzn. wysokość osiąganych dochodów, korzystanie przez rodzinę ze środków pomocy społecznej, fakt kradzieży sprzętu nagłaśniającego, z pomocą którego wykonywał działalność gospodarczą, okoliczności dotyczące prawa do lokalu własnościowego spółdzielczego, które jak twierdzi skarżący zostało zlicytowane. Organ administracyjny nie dokonał analizy tych okoliczności w kontekście minimum socjalnego i minimum egzystencji oraz wysokości obciążającego skarżącego zadłużenia. Zgodnie z art. 153 p. p. s. a. ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu wiąże w tej sprawie sądy oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Ocena prawna, o której stanowi analizowany przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. W orzecznictwie podkreśla się, iż działania naruszające tę zasadę muszą być konsekwentnie eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, już chociażby z uwagi na związanie wcześniej przedstawioną oceną prawną także i samego sądu administracyjnego (por. wyroki NSA: z dnia 21 października 1999 r., sygn. akt IV SA 1681/97 i z dnia 1 września 2010 r., sygn. akt I OSK 920/10, LEX 745376). Zgodnie z poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z dnia 21 marca 2014r.,sygn. akt I GSK 534/12 dostępny w CBOSA) przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, wobec czego ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie może pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże go w sprawie.

Nadto stosownie do art. 170 p.p.s.a. sąd jest związany prawomocnym orzeczeniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 6 września 2017 r. zapadłym w sprawie o sygn. III SA/Łd 661/17.

W świetle powyższego rolą sądu obecnie kontrolującego zaskarżoną decyzję jest weryfikacja, czy organy w pełni zastosowały się do zaleceń i wskazań wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o sygn. III SA/Łd 661/17. Rozpoznając przedmiotową skargę sąd doszedł do przekonania, że organy nie zastosowały się prawidłowo do zawartych w nim wskazań. Organy nie wyjaśniły, czy skarżący pozostaje właścicielem mieszkania własnościowego spółdzielczego położonego w Z. przy ul. A. Wnioskodawca konsekwentnie twierdzi, że lokal ten został zlicytowany. W oświadczeniu o stanie majątkowym złożonym po wyroku w sprawie sygn. akt III SA/Łd 661/17 skarżący wskazał, że spółdzielnia mieszkaniowa bezprawnie pozbawiła go prawa do dodatku mieszkaniowego, która to okoliczność w ocenie sądu wskazuje na utratę tytułu prawnego do tego lokalu. Tymczasem organ nie wystąpił do spółdzielni mieszkaniowej w celu ustalenia posiadania przez stronę tytułu do tej nieruchomości jednocześnie przyjął jej przybliżoną wartość czyniąc ustalenia dotyczące sytuacji materialnej skarżącego. Oceniając sytuację materialną rodziny wnioskodawcy organ także nie odniósły posiadanych przez skarżącego na utrzymanie dochodów do minimum socjalnego oraz minimum egzystencji mimo wyraźnych wskazań w tym zakresie zawartych w wyroku z 6 września 2017 roku. Tym samym Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie z naruszeniem art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. nie dokonał dogłębnej oceny sytuacji majątkowej skarżącego.

W ponownie prowadzonym postępowaniu rzeczą organu będzie właściwie określenie zakresu żądania skarżącego oraz prawidłowe ustalenie, czy i ewentualnie w jakiej części zaległości skarżącego uległy przedawnieniu. Następnie organ winien szczegółowo rozważyć aktualną sytuację materialną skarżącego w kontekście wysokości obciążających go zaległości, oraz minimum socjalnego i minimum egzystencji, która to okoliczność będzie miała istotne znacznie dla oceny przesłanki ważnego interesu strony w umorzeniu zaległości.

Reasumując wskazać należy, że wyjście przez organ poza zakres żądania strony oraz braki w materiale dowodowym i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności decyzji zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należało tym samym stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza przepisy art.6, art. 7, art. 8, art. 61§ 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 153 p.p.s.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

EC