Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 231/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2016-05-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 113 ust. 3, art. 136 ust. 3, art. 137, art. 140, art. 216
journal: Dz.U. 2014 poz 518
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity.
article: art. 5, art. 6, art. 7, art. 10 ust. 1, art. 20
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 20 maja 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Izabela Paluszyńska Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 maja 2016 roku sprawy ze skargi Miasta P. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2016r. Nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...], Starosta P. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 z późn. zm., dalej: "k.p.a."), art. 136 ust. 3, art. 137, art. 142, art. 216 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r., poz. 518 z późn. zm., dalej: "u.g.n.") odmówił M. K., D. T., E. K.–G. i M. K., zwrotu nieruchomości położonych w P., w rejonie ul. [...] oraz ul. [...], a także ul. [...], oznaczonych w ewidencji gruntów jako:

- działka nr [...], arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działka nr [...], arkusz mapy 15, obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działki nr [...] i [...], arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działka nr [...] cz., arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działka nr [...] cz., arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działka nr [...] cz., arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działka nr [...] cz., arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działki nr [...] cz., [...] cz. i [...] cz., arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M.;

- działka nr [...] cz., arkusz mapy [...], obręb Ż., zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy P. – Stare M..

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że L. i M. K. w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego w dniu [...] grudnia 1983 r., rep. [...], sprzedali Skarbowi Państwa w trybie art. 5 ust. 3 i art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. nr 17, poz. 70 z późn. zm.) część nieruchomości położoną w P., oznaczoną jako: obręb Ż., działka nr [...] o obszarze 2.68.87 ha, zapisaną w księdze wieczystej KW nr [...], z przeznaczeniem na cele rolnicze. Zgodnie z oszacowaniem biegłego cena nieruchomości wyniosła [...] zł (przed denominacją). Jednocześnie na mocy umowy zawartej w formie aktu notarialnego w dniu [...] grudnia 1983 r., nr rep. [...], M. i L. K. w trybie art. 6 powołanej ustawy dokonali zamiany w ten sposób, że M. i L. K. przenieśli własność pozostałej części nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej KW nr [...], stanowiącej działki położone w P. w rejonie ul. [...], oznaczone numerami [...], [...] i [...] o łącznej powierzchni 1.30.88 ha, na rzecz Skarbu Państwa, w zamian za użytkowanie wieczyste na 99 lat działki nr [...] i [...] o obszarze 3.63.03 ha, wchodzące w skład nieruchomości położonej w P. przy ul. [...], obręb K., z przeznaczeniem pod uprawy rolne. Zgodnie z oszacowaniami biegłych cenę części nieruchomości zbywanej na rzecz Skarbu Państwa ustalono na [...] zł (przed denominacją), z której potrącono kwotę [...]zł (przed denominacją), stanowiącą wartość nieruchomości zamiennej, uzyskując tym samym kwotę [...]zł (przed denominacją) płatną na rzecz wymienionych osób przez W. S. M. – Z. P. i U. I. I. w P.. Nabyte przez Skarb Państwa nieruchomości stanowiące działki nr [...] i 24 znalazły się na terenie objętym decyzją Prezydium Rady Narodowej Miasta P. Wydział Budownictwa Urbanistyki i Architektury z dnia [...] lipca 1972 r., nr [...], zatwierdzającą plan realizacyjny inwestycji "G. T. R. w P." z przeznaczeniem pod realizację Osiedla Mieszkaniowego "GTR Ż.". Następnie na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia [...] października 1983 r., nr rep. [...] Leon i M. K. sprzedali prawo użytkowania wieczystego nieruchomości położonej w P. przy ul. [...], stanowiącej działkę nr [...], mapa [...], i działkę nr [...], mapa [...], zapisane w księdze wieczystej KW nr [...], o powierzchni 3,6303 ha, na rzecz D. N. działającego w imieniu "W." Sp. z o.o. U. K.–UGK we W.. Cenę nieruchomości uzgodniono na kwotę [...]zł (przed denominacją). Ponadto w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego w dniu [...] stycznia 1994 r., nr rep. [...], Leon i M. K. oraz D. N. działający w imieniu "W." Sp. z o.o. U. K.–UGK wyrazili zgodę na przejście użytkowania wieczystego gruntu stanowiącego działki nr [...] i [...] na rzecz wymienionej spółki. Następnie na mocy umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia [...] października 2002 r., nr rep. [...], D. N. działający w imieniu "W." – Sp, z o.o. U. K.–UGK sprzedał prawo użytkowania wieczystego gruntu objętego księgą wieczystą KW nr [...] na rzecz spółki "P." Sp. z o.o. w P.. Zgodnie z informacją udzieloną przez Zarząd Geodezji i Katastru Miejskiego "G." z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...], działce nr [...], arkusz [...], obręb Ż., odpowiadają aktualne działki nr [...], [...], [...], [...], arkusz [...], obręb Ż., powstałe w wyniku podziału działki nr [...] na działki nr [...] i [...], a następnie podziału działki nr [...] na działki nr [...], [...] i [...]. Ponadto w piśmie z dnia [...] lipca 2011 r., nr [...]) Zarząd Geodezji i Katastru Miejskiego "G." poinformował, że (1) działkom nr [...] i [...], arkusz [...] i [...], obręb K., odpowiada obecnie działka nr [...], arkusz [...], obręb K. (nastąpiło scalenie działek), (2) działce nr [...], arkusz [...], obręb Ż., odpowiadają obecne działki nr [...] cz., [...], [...] cz., [...] cz. i [...], arkusz [...], obręb Ż., (3) działce nr [...], arkusz [...], obręb Ż., odpowiada obecna działka nr [...], arkusz [...], obręb Ż., (4) a działce nr [...], arkusz [...], obręb Ż., odpowiadają obecne działki nr [...] cz., [...] cz., arkusz [...], obręb Ż., oraz działki nr [...] cz. i [...] cz., arkusz [...], obręb Ż.. Organ I instancji zauważył ponadto, że zgodnie z aktem poświadczenia dziedziczenia z dnia [...] stycznia 2010 r., nr rep [...], spadek po zmarłym w dniu [...] stycznia 2010 r. L. K. nabyli: M. K., D. T., E. K. i M. K., w [...] części każda z osób, i to te osoby są uprawnione do złożenia wniosku o zwrot nieruchomości. Starosta P. stwierdził przy tym, że część nieruchomości nabyta na żądanie właściciela w drodze umowy zawartej w trybie art. 5 ust. 3 powołanej ustawy podlega zwrotowi na rzecz poprzedniego właściciela na podstawie art. 136 ust. 4 w zw. z art. 136 ust. 3 u.g.n. tylko wtedy, gdy spełnione zostaną warunki do zwrotu wywłaszczonej części nieruchomościami. Jak wynika bowiem z art. 5 ust. 3 tej ustawy, wywłaszczeniem powinna być objęta cała nieruchomość, jeżeli w wyniku wywłaszczenia pozostała dla właściciela część nie nadawałaby się do racjonalnego użytkowania przez niego na cele dotychczasowe. Tym samym nieruchomość nabyta na rzecz Skarbu Państwa w trybie art. 5 ust. 3 cytowanej ustawy nie musi być użyta zgodnie z celem wywłaszczeniowym. Warunkiem zwrotu nieruchomości w tym przypadku jest wykazanie, że część nieruchomości wywłaszczona w trybie art. 6 powołanej ustawy nie została użyta na cel wywłaszczeniowy. W niniejszym postępowaniu zwrot nieruchomości stanowiących działki nr [...], [...], [...] i [...] nastąpić mógłby zatem wyłącznie w przypadku braku realizacji celu wywłaszczenia na nabytych jednocześnie nieruchomościach położonych w rejonie ul. [...], stanowiących obecne działki nr [...] cz., [...] cz., [...] cz., [...] cz., [...] cz., [...] cz., [...] cz. i [...] cz. Organ I instancji dodał następnie, że przeprowadził postępowanie dotyczące wykorzystania nieruchomości nabytych na mocy umów z dnia [...] grudnia 1983 r. Niemniej w sprawie wystąpiła nadrzędna przesłanka, przemawiająca przeciwko zwrotowi omawianej nieruchomości. Na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] stycznia 1994 r., nr rep. [...], pozyskanego z Sądu Rejonowego P. – Stare Miasto w P.., wypisu z rejestru gruntów dla nieruchomości stanowiącej działkę nr [...], arkusz [...], obręb K., oraz odpisu księgi wieczystej KW nr [...] ustalono bowiem, że spadkobiercy użytkowników wieczystych nieruchomości stanowiących działki nr [...], arkusz [...], i działki nr [...], arkusz [...] (obecnie działka nr [...], arkusz [...]), nie dysponują już nieruchomością zamienną, odstąpioną im w użytkowanie wieczyste na mocy umowy z dnia [...] grudnia 1983 r. Nie jest zatem możliwe orzeczenie o zwrocie nieruchomości w przypadku, gdy wykluczony jest zwrot nieruchomości zamiennej. Ustawodawca nie przewiduje bowiem zamiany odszkodowania ustalonego w naturze jako nieruchomości zamiennej na odszkodowanie pieniężne.

Pismem z dnia [...] czerwca 2014 r. M. K., D. T. E. K. i M. K. odwołali się od powyższej decyzji z dnia [...] czerwca 2014 r., zarzucając organowi I instancji naruszenie: (1) art. 6 k.p.a. w zw. z art./. 136 ust. 3 u.g.n. oraz (2) art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 k.p.a. w zw. z art. 136 ust. 3 u.g.n.

W uzasadnieniu odwołujący się wskazali, że działki nr [...], [...], [...] i [...], stanowiące dawną działkę nr [...], wywłaszczono bez wydania nieruchomości zamiennej. Za powyższe działki strona otrzymała tylko odszkodowanie pieniężne, a tym samym nie może zwrócić nieruchomości zamiennej, skoro jej nie otrzymała. Z kolei umowa z dnia [...] grudnia 1983 r., rep. [...], przyznawał stronie nieruchomość zamienną, ale za inne grunty niż działki nr [...], [...], [...] i [...]. Ponadto odwołujący się zaznaczyli, że organ I instancji nie wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku ustalenia, w jaki sposób doszło do wywłaszczenia nieruchomości oraz czy zachodzą przesłanki do jej zwrotu. Starosta P. nie przedstawił bowiem wyników postępowania prowadzonego w tym przedmiocie, co stanowiło naruszenie art. 107 k.p.a. Organ I instancji nie wyjaśnił poza tym, dlaczego odmówił mocy dowodowej niektórym aktom notarialnym, powołując się jednak na nie w uzasadnieniu wydanej przez siebie decyzji. Takie działanie stanowi zatem naruszenie art. 80 k.p.a. Jeżeli natomiast organ nie kwestionuje aktów notarialnych, a mimo to wydaje decyzję, w której uzasadnieniu wyraża pogląd sprzeczny z treścią tych dokumentów, to należy takie zachowanie należy uznać za sprzeczne z art. 7 i 77 k.p.a.

Wyrokiem z dnia 13 października 2015 r., sygn. akt II SA/Po 714/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną powyższą decyzję z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...]

W uzasadnieniu sąd wyjaśnił, że odwołanie od decyzji Starosty [...] z dnia [...] czerwca 2014 r. zostało wniesione przez M. K., D. T., E. K. i M. K.. Tym samym organ II instancji powinien rozpoznać wspomniany środek odwoławczy łącznie w odniesieniu do wszystkich wymienionych osób. W rozpatrywanym przypadku pominięto natomiast M. K. zarówno w sentencji, jak i w uzasadnieniu kontrolowanego aktu. Uchybienie to miało istotny wpływ na wynik postępowania i skutkowała wyeliminowaniem rozważanej decyzji z obrotu prawnego.

Decyzją z dnia [...] lutego 2016 r., nr [...], Wojewoda Wielkopolski na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] czerwca 2014 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, podzielając w tej mierze ustalenia faktyczne organu I instancji. Następnie Wojewoda Wielkopolski wyjaśnił, że M. i L. K. przenieśli na Skarb Państwa działki nr [...] i [...] w trybie art. 6 powołanej ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, przy czym celem tego wywłaszczenia była realizacja budownictwa mieszkaniowego na wspomnianym gruncie. Z kolei działka nr [...] została na mocy art. 5 ust. 3 w zw. z art. 6 tejże ustawy wykupiona przez Skarb Państwa na wniosek właścicieli w ramach tzw. dowłaszczenia. Teren ten nie był wprawdzie objęty planowaną inwestycją. Niemniej z uwagi na dokonane wywłaszczenie niemożliwe stało się racjonalne użytkowanie wymienionego gruntu na dotychczasowe cele. W takim przypadku Skarb Państwa nabywał zarówno grunty wywłaszczone, przeznaczone do realizacji przedsięwzięcia, jak i grunty dowłaszczone, niepotrzebne do osiągnięcia tego celu. W konsekwencji nie można więc rozstrzygać o zbędności nieruchomości dowłaszczonych, ponieważ ze swej istoty były one od samego początku zbędne dla celu wywłaszczenia. Zwrot gruntów dowłaszczonych dotyczy zatem jedynie tych przypadków, gdy zwrotowi podlega także nieruchomość wywłaszczona. Tym samym nie można domagać się zwrotu nieruchomości dowłaszczonej, jeżeli nie zachodzą przesłanki orzeczenia zwrotu nieruchomości wywłaszczonej. Mając na uwadze powyższe wywody, Wojewoda stwierdził, że niniejsze postępowanie mogło się toczyć, że żądanie zwrotu odnosi się zarówno do nieruchomości wywłaszczonej, jak i do nieruchomości dowłaszczonej. Niemniej oceniając stanowisko organu I instancji, organ odwoławczy uznał je za przedwczesne. Starosta P. pominął bowiem fakt, że przyznana nieruchomość zamienna stanowiła rekompensaty za wywłaszczone działki nr [...] i [...], na co wyraźnie wskazuje umowy z dnia [...] grudnia 1983 r., rep [...]. Właścicieli omawianych działek mieli bowiem uzyskać od W. S. M. – Z. P. i U. I. I. w P. ekwiwalent pieniężny, stanowiący różnicę między wartości działek utracony i wartości działek uzyskanych. Jednocześnie należy zauważyć w ocenie Wojewody Wielkopolskiego, że co do zasady zwrot nieruchomości wywłaszczonej wymaga także zwrotu nieruchomości zamiennej. Niemniej, jeżeli wywłaszczenie wiązało się z wypłatą odszkodowania i nabycie nieruchomości zamiennej, to możliwe jest również zwrócenie części nieruchomości wywłaszczonej z obowiązek zwrotu tego odszkodowania, nawet jeżeli niemożliwy jest zwrot nieruchomości zamiennej. Dlatego organ I instancji powinien najpierw ocenić zbędność nieruchomości wywłaszczonych i na tej podstawie odnieść się także do nieruchomości dowłaszczonych. Ponadto organ odwoławczy wskazał na konieczność skorygowania powierzchni przedmiotowych gruntów.

Pismem z dnia [...] marca 2016 r. M. P. zaskarżyło powyższą decyzję z dnia [...] lutego 2015 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając organowi II instancji naruszenie: (1) art. 136 ust. 3 i art. 140 ust. 1 i 5 u.g.n. oaz (2) art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że zgadza się ze stanowiskiem organu I instancji, w świetle którego nie można orzec o zwrocie nieruchomości wywłaszczonej, jeżeli wykluczony jest zwrot nieruchomości zamiennej. W przeciwnym razie nie byłoby wiadomo, kto ma decydować, która nieruchomość lub jej część podlegałaby zwrotowi w zamian za wypłacone odszkodowanie w formie dopłaty pieniężnej. Skarżący zwrócił przy tym uwagę, że wartość nieruchomości zamiennej stanowiła znaczną część wartości działek zbywanych na rzecz Skarbu Państwa w drodze zamiany (ponad 67%).

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga okazała się niezasadna.

Na wstępie trzeba zauważyć, że na mocy umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 1983 r., rep. [...], M. i L. K. zawarli umowę zamiany nieruchomości oznaczonej jako działki nr [...] i [...], arkusz [...], [...] i [...], obręb Ż., położonej w P., przy ul. [...] i ul. [...], na mocy której przenieśli w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r., nr 10, poz. 64 z późn. zm.) własność wymienionych działek na Skarb Państwa w zamian za użytkowanie wieczyste działek nr [...] i [...], obręb K., położonych w P., przy ul. [...] (k. 1133-1136 akt adm. organu I instancji). W wymienionym akcie notarialnym stwierdzono ponadto, że ogólna wartość nieruchomości zbywanych na rzecz Skarbu Państwa wynosiła [...] zł, a wartość nieruchomości zamiennych – [...] zł. Różnica pomiędzy tymi kwotami miała być wypłacona przez W. S. M. – Z. P. i U. I. I. w P.. Ponadto na mocy umowy w formie aktu notarialnego zawartej w dniu [...] grudnia 1983 r., rep. [...], M. i L. K. w trybie art. 5 ust. 3 w zw. z art. 6 powołanej ustawy sprzedali Skarbowi Państwa działkę nr [...] (k. 1038-1041 akt adm. organu I instancji). Powyższe okoliczności należy uznać za bezsporne, gdyż nie były kwestionowane przez żadną ze stron postępowania.

Za bezsporne należy również uznać, że M. K., D. T. E. K. i M. K. są spadkobiercami L. K., co potwierdza akt poświadczenia dziedziczenia z dnia [...] stycznia 2010 r., rep. A [...] (k. 1056-1057 akt adm. organu I instancji).

Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2014 r., poz. 518 z późn. zm., dalej: "u.g.n."). Zgodnie z art. 136 ust. 3 u.g.n., poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do art. 137 u.g.n., stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140 u.g.n. Jak wynika przy tym z art. 216 ust. 1 i 2 u.g.n., przepisy regulujące zwrot wywłaszczonej nieruchomości stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 5 i 6 powołanej ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Kluczowe wątpliwości, jakie wyłoniły się na tle rozpatrywanej sprawy, związane są z pytaniem, czy możliwy jest zwrot nieruchomości wywłaszczonej w przypadku, gdy poprzedni właściciel nie dysponuje już nieruchomością zamienną, jeśli wywłaszczenie nastąpiło kumulatywnie w zamian za odszkodowanie i przekazanie nieruchomości zamiennej. Kontrowersje te prowadziły z kolei do następnej trudności, tj. pytania o przesłanki zwrotu tzw. "nieruchomości dowłaszczonej", tj. nabytej przez Skarb Państwa z uwagi na brak możliwości dalszego korzystania z niewywłaszczonej części gruntu zgodnie z jego dotychczasowym przeznaczeniem. Organ I instancji udzielił w tej mierze odpowiedzi negatywnej, uznając, że brak możliwości zwrotu nieruchomości zamiennej wyklucza orzeczenie zwrotu nieruchomości wywłaszczonej. Organ odwoławczy uznał takie stanowisko za przedwczesne, przyjmując, że możliwy jest zwrot nieruchomości wywłaszczonej proporcjonalny do odszkodowania otrzymanego przez poprzedniego właściciela, nawet jeżeli ten ostatni nie dysponuje już tytułem prawnym do nieruchomości zamiennej. Miasto P. popierało natomiast stanowisko organu I instancji. Trafny zdaniem Sądu okazał się jednak pogląd prezentowany przez Wojewodę Wielkopolskiego.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 powołanej ustawy o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości, omawiana forma odjęcia prawa własności następowała co do zasady w drodze orzeczenia organu administracji publicznej. Niemniej ustawodawca przewidział w art. 6 ust. 1 cytowanej także pozyskiwanie nieruchomości przez Skarb Państwa w trybie pozbawionym elementów władczych. Jak wynika bowiem z tego przepisu, ubiegający się o wywłaszczenie obowiązany był przed wszczęciem postępowania wywłaszczeniowego wystąpić do właściciela o dobrowolne odstąpienie nieruchomości i w razie porozumienia zawrzeć z nim w formie prawem przewidzianej umowę nabycia nieruchomości za cenę nie wyższą od ustalonej według zasad odszkodowania przewidzianych w tej ustawie lub umowę zamiany nieruchomości według zasad tej ustawy. Tym samym wywłaszczenie mogło nastąpić także w trybie umowy cywilnoprawnej.

Należy przy tym zaznaczyć, że wywłaszczenie w świetle art. 5 ust. 1 powołanej ustawy dotyczyło modelowo całej nieruchomości lub jej części. Niemniej na mocy art. 5 ust. 2 tejże ustawy wywłaszczenie powinno, na żądanie właściciel, objąć całą nieruchomość, jeżeli w wyniku wywłaszczenia części pozostała dla właściciela część nie nadawałaby się już do racjonalnego użytkowania. Konsekwentnie zatem ustawodawca rozróżnia nieruchomość wywłaszczoną na podstawie art. 6 ust. 1 i art. 20 ust. 1 cytowanej ustawy oraz nieruchomość dowłaszczoną w trybie art. 5 ust. 3 w zw. z art. 6 wymienionej ustawy. Podobne rozróżnienie zostało uczynione także w art. 113 ust. 3 u.g.n., przy czym, zgodnie art. 136 ust. 3 u.g.n., regulacja dotycząca zwrotu wywłaszczonej nieruchomości powinna być odpowiednio stosowana do nieruchomości dowłaszczonej.

Sygnalizowana wyżej odmienność nieruchomości nabytych przez Skarb Państwa ma przy tym istotne znaczenie prawne. Wywłaszczenie w myśl art. 3 ust. 1 powołanej ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości było bowiem dopuszczalne, jeśli wywłaszczana nieruchomość była ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrotu Państwa albo dla wykonania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych. Taki wymóg nie został natomiast ex definitione przewidziany w przypadku dowłaszczenia. Nieruchomości dowłaszczane były bowiem nabywane jedynie ubocznie przez Skarb Państwa i od samego początku nie zakładano realizacji na nich celu publicznego. Nie można zatem w ich przypadku stosować kryterium zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia, o jakim mowa w art. 137 u.g.n. Nie oznacza to jednak, że nieruchomości dowłaszczone nie podlegają w ogóle zwrotowi. Ze względu na wynikające z art. 5 ust. 3 w zw. z art. 6 cytowanej ustawy powiązanie takiej nieruchomości z nieruchomości wywłaszczoną należy przyjąć, że nieruchomość dowłaszczona podlega zwrotowi w przypadku, gdy nieruchomość wywłaszczona okaże się zbędna dla celu wywłaszczenia. Trzeba niemniej zaznaczyć, że w razie zrealizowania celu publicznego na nieruchomości dowłaszczonej nie będzie ona jednak podlegała zwrotowi, gdyż także wtedy nie można twierdzić, że pozostaje ona zbędna.

Pogląd ten aprobowany jest również w orzecznictwie (zob. wyrok NSA z dnia 25 marca 2015 r., sygn. akt I OSK 1752/13, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; wyrok WSA w Warszawie z dnia 17 kwietnia 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 348/15, tamże; wyrok WSA w Krakowie z dnia 17 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Kr 1683/14, tamże; wyrok NSA z dnia 30 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 388/10, tamże).

Trafnie zatem organ II instancji przyjął, że rozpatrzenie wniosku o zwrot nieruchomości dowłaszczonej jest możliwe tylko w razie zgłoszenia żądania zwrotu także nieruchomości wywłaszczonej. Taki przypadek zachodził niewątpliwie w niniejszej sprawie.

Z powołanej wyżej umowy z dnia [...] grudnia 1983 r., rep. [...], wynika zarazem, że działki nr [...] i [...] zostały wywłaszczone w zamian za nieruchomości zamienne oraz dopłatę. Niemniej osoby domagające się zwrotu wymienionych nieruchomości obecnie nie dysponują już tytułem prawnym do gruntów zamiennych. Wniosek ten potwierdza umowa w formie aktu notarialnego zawarta w dniu [...] października 1993 r., rep. [...], oraz umowa w formie aktu notarialnego zawarta w dniu [...] stycznia 1994 r., rep. [...], na mocy których L. K. i M. K. przenieśli wspomniane użytkowanie wieczyste działki nr [...] i [...] na rzecz W. Sp. z o.o. U. K.-UGK we W. (k. 1120-1126 akt adm. organu I instancji). Z kolei na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego z dnia [...] października 2002 r., rep. [...], użytkowanie wieczyste wymienionych działek zostało nabyte przez P. Sp. z o.o. w P. (1105-1108 akt adm. organu I instancji). Okoliczności te należy uznać za bezsporne, gdyż nie były kwestionowane przez żadną ze stron postępowania.

Na tym tle powstało sygnalizowane wcześniej pytanie, czy można zwrócić wywłaszczoną nieruchomości, gdy jej poprzedni właściciel lub jego następcy prawni nie dysponują już tytułem prawnym do gruntu zamiennego, jeśli rekompensatą za wywłaszczenie było przyznanie nieruchomości zamiennej wraz z dopłatą. W tej mierze należy udzielić zdaniem Sądu odpowiedzi pozytywnej, przy czym konkluzja ta nie oznacza, że świadczenie w naturze (zwrot nieruchomości zamiennej) może być dowolnie zastąpione przez świadczenie w pieniądzu (zwrot odszkodowania). Należy w tym miejscu zaznaczyć, że powyższa uwaga dotyczy jedynie przypadku, gdy rekompensata za utracone prawo własności przybrała postać mieszaną.

Zgodnie bowiem z art. 7 ust. 1 powołanej ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, wywłaszczenie następowało zasadniczo za odszkodowaniem, a zatem rekompensata za odjęcie własności nieruchomości miała postać pieniężną. Od tej reguły ustawodawca wprowadził jednak wyjątek przewidziany w art. 10 ust. 1 cytowanej ustawy, przyznając właścicielowi gruntu wchodzącego w skład gospodarstwa rolnego prawo żądania przekazania nieruchomości zamiennej. Wynagrodzenie za utratę własności nieruchomości dokonywane było zatem wtedy w naturze. Ustawodawca dopuszczał ponadto możliwość zastosowania rekompensaty kombinowanej. Jak wynika bowiem z art. 10 ust. 5 wymienionej ustawy, wartość nieruchomości zamiennej powinna odpowiadać wartości nieruchomości wywłaszczonej. Różnica w wartości tych nieruchomości podlegała natomiast wyrównaniu w pieniądzu. Wobec tego system prawny dopuszczał uzyskanie zarówno świadczenia niepieniężnego w postaci przeniesienia prawa do nieruchomości zamiennej i świadczenia pieniężnego w postaci dopłaty wyrównawczej.

Nie ulega przy tym wątpliwości w świetle art. 136 ust. 3 zd. 3 u.g.n., że zwrot nieruchomości wywłaszczonej możliwy jest tylko w przypadku zwrócenia otrzymanej rekompensaty. Należy jednak zgodzić się ze stanowiskiem organu II instancji, według którego przepis ten nie wyklucza możliwość częściowego zwrotu nieruchomości wywłaszczonej, jeżeli zwrot nieruchomości zamiennej jest niemożliwy, a zwrócone odszkodowanie odpowiada wartości części odjętej nieruchomości. Przede wszystkim należy zauważyć, że ustawodawca nie wprowadza bezwzględnego wymogu zwracania wywłaszczonej nieruchomości w całości. W art. 140 ust. 3 u.g.n. wskazuje się bowiem, że jeżeli zwrotowi podlega część wywłaszczonej nieruchomości, zwracaną kwotę odszkodowania ustala się proporcjonalnie do powierzchni tej części nieruchomości.

Za powyższą interpretacją przemawia również użycie spójnika "lub" w art. 136 ust. 3 zd. 3 u.g.n. Ponadto, zgodnie z art. 140 ust. 1 u.g.n., w razie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości poprzedni właściciel lub jego spadkobierca zwraca Skarbowi Państwa lub właściwej jednostce samorządu terytorialnego, zależnie od tego, kto jest właścicielem nieruchomości w dniu zwrotu, ustalone w decyzji odszkodowanie, a także nieruchomość zamienną, jeżeli była przyznana w ramach odszkodowania. Jednocześnie, jeżeli w ramach odszkodowania przyznana została nieruchomość zamienna i dopłata pieniężna, oprócz nieruchomości zamiennej zwraca się także w myśl art. 140 ust. 5 u.g.n. tę dopłatę w wysokości ustalonej według art. 140 ust. 2 u.g.n. Przede wszystkim jednak ustawodawca wskazuje expressis verbis w art. 140 ust. 3 u.g.n., że zwrotowi może podlegać nie tylko całość nieruchomości, lecz także jej fragment. Odrzucić należy zatem pogląd, w świetle którego zwrot nieruchomości zamiennej jest zawsze bezwzględnym i nieusuwalnym wymogiem zwrotu wywłaszczonej nieruchomości w jakiejkolwiek części. Jednocześnie na płaszczyźnie wykładni funkcjonalnej art. 136 ust. 3 u.g.n. nie wydaje się zasadne ograniczenie możliwości zwrotu wywłaszczonej nieruchomości wyłącznie do przypadku globalnego powrotu całej nieruchomości do majątku poprzedniego właściciela albo jego spadkobierców.

Podobne stanowisko prezentowane jest także w orzecznictwie (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 11 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Po 247/14, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; wyrok NSA z dnia 13 marca 2014 r., sygn. akt I OSK 1507/13, tamże; wyrok WSA w Białymstoku z dnia 10 czerwca 2010 r., sygn. akt II SA/Bk 185/10, tamże).

Na marginesie Sąd pragnie jeszcze wskazać, że ewentualny zwrot części wywłaszczonej nieruchomości powinien być proporcjonalny do zwrotu dopłaty. Organy administracji publicznej powinny przy tym kierować się wnioskiem uprawnionych podmiotów przy wyznaczaniu działek, które będą polegały zwrotowi w razie ziszczenia się wymogów ustawowych.

Tym samym w ocenie Sądu stanowisko zaprezentowane przez Wojewodę Wielkopolskiego w decyzji z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], okazało się trafne.

W tej sytuacji Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi. Skarga jako niezasadna podlegała zatem oddaleniu na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.").