Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 1514/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-11-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6120 Ewidencja gruntów i budynków
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 184 § 1 w zw. z art. 197 § 2, art. 246 § 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Paweł Tarno po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 10 września 2015 r., sygn. akt II SA/Ol 586/15 o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w sprawie ze skargi R. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności odwołania od uchwały Rady Powiatu postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z 10 września 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, II SA/Ol 586/15, odmówił przyznania R. K. prawa pomocy w sprawie ze skargi R. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie niedopuszczalności odwołania od uchwały Rady Powiatu.

W uzasadnieniu Sąd I instancji podkreślił, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się on w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. np. postanowienia NSA z 16 grudnia 2010r., II GZ 409/10 i z 20 stycznia 2012r., II FZ 833/11). Wskazać przy tym należy, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednakże, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę.

W ocenie Sądu I instancji skarżący nie wykazał w sposób dostateczny, aby nie był w stanie ponieść kosztów powstałych w związku z zainicjowanym przez niego postępowaniem sądowym. Wobec braku dowodów bezpośrednio wskazujących na wysokość uzyskiwanych dochodów z gospodarstwa, dla określenia potencjalnego dochodu z tego tytułu przyjąć należało regulacje zawarte w obwieszczeniu Prezesa GUS z 23 września 2014 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2013 r., M.P. z 2014 r. poz. 827) określając tę wysokość na kwotę wielkości 30.267,95 zł (10,55 ha x 2.869 zł). Należy mieć przy tym na względzie, że według treści złożonego wniosku o prawo pomocy skarżący otrzymuje płatności do gruntów, których wysokości jednak nie podał. Dostrzec trzeba również, że pomimo sygnalizowanych trudności w działalności rolniczej (klęska suszy, utrata dochodów z tytułu produkcji mleka), prowadzenia tej działalności skarżący nie zaprzestał. Skarżący nie wykazał ani nie uprawdopodobnił w żaden sposób faktycznego zakresu poniesionych strat. Natomiast zdolność do podjęcia zobowiązań kredytowych świadczy również o potencjalnych możliwościach ich spłaty. Trudno bowiem wyobrazić sobie, żeby profesjonalne instytucje finansowe udzielały wnioskodawcy kredytów, w sytuacji gdy nie generuje on dochodów niezbędnych do pokrycia rat takich kredytów.

Ponadto, zdaniem Sądu I instancji, należy odnotować, że w realiach naszego kraju skarżący posiada znaczny majątek, a wielkość jego gruntów rolnych znacznie przewyższa przeciętną. Posiadanie zaś majątku nieruchomego znacznych rozmiarów, a za taki należy uznać majątek strony, stanowi w pewnym stopniu przeszkodę dla pozytywnego załatwienia wniosku strony. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowany jest pogląd, że posiadanie nieruchomości co do zasady wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, w sytuacji, gdy majątek ten może przynosić pożytki lub też może posłużyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (postanowienia: z 24 marca 2004 r., FZ 10/04; z 15 kwietnia 2004 r., FZ 9/04; z 17 października 2005 r., II FZ 681/05, opubl.: http://.orzeczenia.nsa.gov.pl). Posiadanie majątku nieruchomego znacznych rozmiarów, wobec nieprzedstawienia dowodów potwierdzających poniesienie strat, poddaje tym samym w wątpliwość twierdzenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej. Wręcz przeciwnie, w świetle wyjaśnień wnioskodawcy nadal kontynuuje on działalność rolniczą, ponosząc wydatki na zakup i remont środków produkcji oraz zaciągając kredyty. Podnieść też należy, że pomimo twierdzeń o braku stałych dochodów, strona nie powołała się na korzystanie z systemu pomocy społecznej, ani nie przedstawiła na tę okoliczność stosownych dowodów.

Podkreślenia wymaga również fakt, że rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym z wielu kierowanych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie przez skarżącego wniosków o przyznanie prawa pomocy (poprzednie zostały złożone m.in. w sprawach: II SA/Ol 737/07, II SA/Ol 981/07, II SA/Ol 67/08, I SA/Ol 32/12, I SA/Ol 648/12, II SA/Ol 394/14). Skarżący miał zatem świadomość ciążącego na nim w tym postępowaniu obowiązku precyzyjnego wykazania okoliczności przemawiających za przyznaniem prawa pomocy.

Na powyższe postanowienie R. K. złożył zażalenie, w którym wniósł o jego uchylenie w całości i zmianę poprzez zwolnienie w całości od kosztów sądowych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił obrazę przepisów postępowania i rażące naruszenie prawa.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Służy realizacji zasady dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Podkreślenia wymaga, że generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona winna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, nie będących niezbędnymi dla utrzymania (post. SN z 24 lipca 1980 r., I CZ 99/1980, Lex 8257). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (post. NSA z 4 kwietnia 2011 r., II FZ 103/11; 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach.

Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Podkreślić należy, że Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa (post. NSA z 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14).

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W związku z powyższym przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.

Z treści powołanego przepisu wynika ponadto, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione, a zatem to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że zachodzą okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku, tj. że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a.

Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi uprawdopodobnić, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa jest w przytoczonych przepisach. Zatem ciężar dowodu takich okoliczności spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Natomiast ocena tego, czy wnioskodawca znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, należy do wyłącznej kompetencji sądu. Strona powinna więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych, skutkuje brakiem wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy.

W związku z tym, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy jest on zatem zobligowany przedstawić w sposób czytelny swój stan finansowy, prezentując w niebudzący wątpliwości sposób źródła swego utrzymania, jak również ponoszone przez siebie wydatki.

Odkreślić należy również, że wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Skoro środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie przyjął, że skarżący nie wykazał, aby jego sytuacja majątkowa uzasadniała wydanie odmiennego, niż zaskarżone postanowienia. Również w zażaleniu nie wykazano zasadności wniosku. Jak trafnie stwierdził Sąd I instancji, skarżący otrzymuje płatności do gruntów, których wysokości jednak nie podał. Ponadto nie przedstawił dowodów bezpośrednio wskazujących na wysokość uzyskiwanych z gospodarstwa dochodów oraz pomimo sygnalizowanych trudności w działalności rolniczej, prowadzenia tejże działalności nie zaprzestał, jak również nie wykazał ani nie uprawdopodobnił w żaden sposób faktycznego zakresu poniesionych strat.

Co więcej skarżący posiada znaczny majątek, a wielkość jego gruntów rolnych znacznie przewyższa przeciętną. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, które skład tego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest natomiast pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki.

Należy zatem uznać, że skarżący nie dopełnił obowiązku, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Tym samym naraził się na negatywne skutki w postaci odmowy przyznania prawa pomocy, bowiem nie wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Dlatego też nie może budzić wątpliwości, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługiwał na oddalenie.

Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.