Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 982/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-11-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art 184
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Niczyporuk (spr.) Sędzia NSA Mariola Kowalska po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 2561/19 w sprawie ze skargi I. Z., L. J., P. Z. i E. H. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 2561/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie ze skargi I. Z., L. J., P. Z. i E. H. (dalej Skarżący) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej Minister) z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, w punkcie pierwszym uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] (dalej Wojewoda) z dnia [...] kwietnia 2019 r. nr [...], w pkt II zasądził od Ministra na rzecz Skarżących solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Minister decyzją z dnia [...] września 2019 r., po rozpatrzeniu odwołania Skarżących utrzymał w mocy decyzję Wojewody z [...] kwietnia 2019 r. odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. P. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], woj. [...].

Minister wskazał, że L. R., pismem z dnia 20 września 1990 r. wystąpiła o przyznanie rekompensaty za majątek pozostawiony przez jej poprzednika prawnego – Z. P. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...]. Wnioskiem z dnia 13 listopada 2007 r. I. Z., z dnia 28 listopada 2007 r. P. Z i E. H., z dnia 17 grudnia 2007 r. L. J. i z dnia 14 grudnia 2008 r. U. J. również wystąpili o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia ww. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewoda decyzją z dnia [...] lutego 2018 r., nr [...]odmówił I. K. i A. K. (następcom prawnym L. R.) oraz U. J. potwierdzenia prawa do rekompensaty za ww. nieruchomość.

Następnie decyzją z dnia 16 kwietnia 2019 r. Wojewoda odmówił Skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. P. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], woj. poleskie, uznając, że właściciel ww. nieruchomości nie spełnił warunku opuszczenia byłego terytorium państwa polskiego.

Na skutek odwołania Skarżących, Minister decyzją z dnia [...] września 2019 r., utrzymał w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] kwietnia 2019 r. W uzasadnieniu wskazał, że w sprawie prawidłowo ustalono, że właścicielem pozostawionej nieruchomości był Z. P., co potwierdza m.in. akt z 5 września 1930 r. nr [...] Powiatowego Komitetu Nadawczego w [...] nadającego bezpłatnie na własność ww. osobie majątek [...] położony w gm. [...], pow. brzeski, woj. poleskie oraz wyrok Sądu Rejonowego dla [...] Wydział II Cywilny z 3 stycznia 1992 r. sygn. akt II C 875/91 ustalający, że Z. P. był właścicielem majątku rolnego położonego we wsi [...]. Minister zauważył dalej, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium RP lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy. Istotną okolicznością w rozstrzyganej sprawie jest fakt, że Z. P. zmarł w dniu 13 października 1940 r. w Katyniu, nie opuszczając byłego terytorium państwa polskiego. Nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma natomiast charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Przesłanki określone w ww. przepisach odnoszą się bowiem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, natomiast spadkobiercy tego rodzaju osób muszą spełniać jedynie przesłankę posiadania obywatelstwa polskiego. Skoro w niniejszej sprawie właściciel nieruchomości nie spełnił ww. przesłanek, to tym samym brak było podstaw do wydania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty. Odnosząc się do zarzutów odwołania dotyczących naruszenia przepisów postępowania Minister zauważył, że Wojewoda informował strony postępowania o konieczności uzupełnienia braków wniosku. Ponadto, mając na uwadze obowiązek wynikający z art. 7 i art. 77 k.p.a., sam podjął czynności mające na celu dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego oraz zebranie materiału dowodowego, występując do: Konsulatu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Brześciu, Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowego w [...]i Centralnego Archiwum Wojskowego w celu uzyskania dokumentacji niezbędnej do wydania rozstrzygnięcia. Podjął on zatem wymaganą w postępowaniu administracyjnym inicjatywę gromadzenia materiału dowodowego, choć to na stronie spoczywa obowiązek wykazania faktu pozostawienia mienia.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli Skarżący.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wyrokiem z 6 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Wa 2561/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody z [...] kwietnia 2019 r., a w pkt II zasądził od Ministra na rzecz Skarżących solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Zdaniem Sądu I instancji, w niniejszej sprawie Z. P. spełnił przesłanki z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy. Poza sporem jest bowiem, że był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim (vide: tłumaczenie przysięgłe zaświadczenia archiwalnego Archiwum Państwowego obwodu [...] karta 122 akt adm., wyciąg ewidencyjny - karta 188 akt adm.), miał w dniu 1 września 1939 r. i w czasie wojny miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP, tj. w miejscowości [...], gm. [...], pow. Brześć n/Bugiem, woj. poleskie (vide: akt nadania majątku [...] - karta 126 akt adm., tłumaczenie przysięgłe zaświadczenia archiwalnego Archiwum Państwowego obwodu [...] - karta 122 akt adm.; wyrok Sądu Rejonowego dla [...] z 8 stycznia 1992 r. sygn. akt II C 875/91 - karta 3 akt adm., oświadczenia - karty 4, 8, 57 akt adm.). Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, nie jest też sporne to, że Z. P., będący oficerem Wojska Polskiego, został aresztowany przez NKWD (przebywał w obozie dla jeńców wojennych w Kozielsku), następnie w dniu 13 kwietnia 1940 r. skierowany został do dyspozycji szefa Zarządu NKWD w Smoleńsku i zamordowany w Katyniu w 1940 r. (vide: pismo Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża z 1 października 1990 r. - karta 10 akt adm.). Sąd Rejonowy dla [...] w postanowieniu z 6 kwietnia 2004 r. sygn. akt IV Ns 1415/03 ustalił, że zmarł on w dniu 13 października 1940 r. w Katyniu (karta 43 akt adm.).

W ocenie Sądu I instancji, skoro poprzednik prawny Skarżących został w czasie II wojny światowej aresztowany przez sowiecki aparat represji i wywieziony, wbrew swojej woli, poza przedwojenne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (na teren ZSRR), a następnie zmarł (został zamordowany) w 1940 r. w Katyniu, to niewątpliwie z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mógł on (z własnej woli) powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy) okoliczności z wojną tą związanych (aresztowanie, umieszczenie w obozie dla jeńców wojennych w Kozielsku, a następnie zamordowanie w Katyniu). Zdaniem Sądu I instancji, art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie zwrotu: "z tych przyczyn (związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.) nie mógł na nie (byłe terytorium RP) powrócić" nie uzależnia przyznania prawa do rekompensaty od niemożności powrotu na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej tylko i wyłącznie w przypadku, gdy obywatel polski w dniu 1 września 1939 r. i w czasie wojny przebywał na terenie, który odpowiada obszarowi obecnej Rzeczypospolitej Polskiej i w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mógł powrócić na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Także aresztowanie i przymusowe wywiezienie właściciela pozostawionego mienia w czasie wojny poza byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (w kierunku wschodnim), co następnie skutkowało więzieniem i jego śmiercią, miało ten skutek, że nie mógł on już nigdy powrócić na Kresy Wschodnie. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, również ten przypadek mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy. Sąd stoi na stanowisku, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Trzeba mieć na uwadze, że okoliczności opuszczenia przez właścicieli pozostawionego mienia na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a także okoliczności dotyczące niemożności powrotu na to terytorium - w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., były bardzo różne.

W ocenie Sądu I instancji, zarówno Wojewoda, jak i Minister wadliwie przyjęli, że w każdym przypadku jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. W konsekwencji organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy przyjmując, że Z. P., skoro nie przesiedlił się na obecne terytorium Polski, nie mógł być uznany za właściciela nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu i że w tej sytuacji wnioski o przyznanie prawa do rekompensaty nie mogły być z tego powodu uwzględnione.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię art. 2 ustawy polegającą na przyjęciu przez Sąd, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium RP, co skutkowało przyjęciem przez Sąd, że Z. P. spełnił przesłanki z art. 2 pkt 1 w zw. 1 ust. 1 ustawy, podczas gdy prawidłowa wykładnia powinna prowadzić do wniosku, iż konieczne jest spełnienie przez osobę opuszczającą w związku wybuchem II Wojny Światowej dawne tereny Rzeczypospolitej Polskiej - warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych, a w konsekwencji w przypadku niespełnienia tego wymogu, utrata przewidzianego ustawą uprawnienia.

Wobec powyższego wniósł o uchylenie wyroku w całości i rozpoznanie skargi na poprzez orzeczenie o jej oddaleniu oraz o zasądzenie solidarnie Skarżących na rzecz Ministra kosztów postępowania według norm prawem przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarżący wnieśli o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym po stwierdzeniu spełnienia ustawowych warunków przewidzianych w art. 182 § 2 p.p.s.a. Pełnomocnik skarżącego kasacyjnie, który wniósł skargę kasacyjną, zrzekł się rozpoznania sprawy na rozprawie.

W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec powyższego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

W oparciu o art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno wskazanie przesłanek kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Wskazanie podstaw kasacyjnych wymusza potrzebę konkretnego przytoczenia tych regulacji prawnych, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznając zarzuty skarżącej kasacyjnie, w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że nie są uzasadnione i z tego powodu skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zarzut skargi kasacyjnej, został podniesiony w ramach jednej podstawy kasacyjnej a mianowicie naruszenia przepisów prawa materialnego mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).

Nie są zasadne zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, postawione w petitum skargi kasacyjnej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie doszło do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. art. 1 § 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Jak wspomniano na wstępie, zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia z dnia [...] września 2019 r. utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2019 r. o odmowie potwierdzenia: I. Z., L. J., P. Z i E. H. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. P. nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości [...], woj. poleskie, czyli poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a także uchylił decyzję organu wojewódzkiego.

W motywach swego rozstrzygnięcia Sąd I instancji wyjaśnił, że organy obu instancji odmówiły Skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty, powołując się na okoliczność, iż były właściciel pozostawionych nieruchomości – Z. P. zmarł w dniu 13 października 1940 r. w Katyniu, nie opuszczając byłego terytorium państwa polskiego a co konsekwencji oznaczało, że nie repatriował się na tereny obecnego państwa polskiego. Skutkiem tego, następcom prawnym Z. P. nie przysługiwało więc prawo do rekompensaty, ponieważ ich poprzednik prawny prawa tego nie nabył. W ocenie Sądu Wojewódzkiego, wydanie w tej sprawie decyzji odmownej nastąpiło zatem w oparciu o przesłankę pozaustawową bo nie wynikającą z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd Wojewódzki przytoczył w tym miejscu treść art. 1 i art. 2 ww. ustawy, podkreślając w szczególności, że o ile powód opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest przesłanką ustawową dla potwierdzenia prawa do rekompensaty (co wynika wprost z art. 2 pkt 1 ustawy), to jednak ustawa ta nie ogranicza tego prawa jedynie do osoby, która w dniu wybuchu wojny była właścicielem opuszczonej nieruchomości. Dla potwierdzenia prawa do rekompensaty - w świetle powołanych przepisów - nie ma zatem znaczenia, że przedwojenny właściciel nieruchomości na skutek śmierci (zamordowania) nie repatriował się. Od dnia jego śmierci w miejsce przedwojennego właściciela wstąpili bowiem jego spadkobiercy, którzy - od tego dnia - stali się właścicielami (lub współwłaścicielami) danej nieruchomości. Jeśli więc osoby, będące w momencie repatriacji właścicielami mienia pozostawionego, przemieściły się na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to spełniały one przesłanki, wynikające z art. 2 powołanej ustawy. Nie można było bowiem, jak podkreślał Sąd I instancji, wymagać, aby, w sytuacji, w której art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie zawierał warunku, by w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości, żądać spełnienia takiego warunku od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajdowało bowiem umocowania w przepisach omawianej ustawy. Natomiast art. 3 ust. 2 ustawy dotyczył innej grupy uprawnionych, to jest, spadkobierców osób, które się repatriowały.

W rezultacie, odnosząc powyższy pogląd do stanu rozpatrywanej sprawy, należy wskazać, że skoro Skarżący domagali się potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość, która wprawdzie w chwili wybuchu wojny była własnością ich poprzednika prawnego - Z. P., ale po zamordowaniu go przez NKWD w 1940 r. w Katyniu, prawo do przedmiotowej nieruchomości odziedziczyli jego następcy prawni, a którzy repatriowali się na teren obecnego państwa polskiego już jako właściciele przedmiotowej nieruchomości, to wydanie zaskarżonej decyzji i odmownej decyzji ją poprzedzającej z uzasadnieniem, iż skoro Z. P. nie repatriował się na obecne tereny Polski, to wniosek nie mógł zostać uwzględniony, nie było prawidłowe. Na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej przybyły: L. P. (R.) oraz H. P. (J.), co zostało ustalone na podstawie zaświadczeni ewakuacyjnych z dnia 5 kwietnia 1946 r.

Pozbawienie bowiem Skarżących prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez nich mienia poza granicami kraju w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., w sytuacji, gdy zamieszkiwali oni na terenie Polski i legitymowali się obywatelstwem polskim, naruszało nie tylko przepisy ustawy zabużańskiej, ale także standardy konstytucyjne (art. 7 Konstytucji RP).

Ponadto należy podnieść, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym mamy wyroki z których może wynikać warunek opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez osobę, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. Naczelny Sąd Administracyjny wydał wyrok w dniu 9 marca 2018 r. (sygn. akt I OSK 1038/16, źródło CBOSA) o nie potwierdzeniu prawa do rekompensaty dla osób, które po wojnie pozostały na terytorium ZSRR. Wyrok zaś Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2014 r. (sygn. akt I OSK 2763/13, źródło CBOSA) dotyczył następców prawnych osoby, która zmarła już po zakończeniu wojny w 1946 r., podczas gdy jej spadkobiercy już wcześniej opuścili byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nigdy nie powrócili na jej obecne terytorium. W sprawie tej stan faktyczny nie obejmował zatem sytuacji, w której właściciele pozostawionej nieruchomości (na skutek spadkobrania) zostali repatriowani.

W przedmiotowej sprawie odmienne stanowisko prezentował Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji. Uważał on, że prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, który stanowił jego własność w momencie wybuchu II Wojny Światowej, a zatem tylko w odniesieniu do takiej osoby należy badać przesłanki z art. 1 i 2 ustawy zabużańskiej. Brak zaś spełnienia choćby jednej z tych przesłanek (jak np. przesiedlenia się w granice obecnego państwa polskiego) wyklucza możliwość wydania w takim przypadku decyzji pozytywnej. Brak jest więc podstaw do badania przesłanek przewidzianych tą ustawą w odniesieniu do następców prawnych takiej osoby.

W związku z powyższym, skład orzekający pragnie wyjaśnić, że zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 ustawy dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097 ze zm.), ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie tzw. układów republikańskich. W myśl natomiast art. 1 ust. 1a ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. Na zasadzie zaś art. 1 ust. 2 ustawy, przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Z przytoczonej zatem regulacji prawnej nie wynika by ustawodawca uzależniał potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia mienia poza obecnymi granicami RP od faktu, by właściciel tego mienia legitymował się w stosunku do niego tytułem prawa własności na dzień 1 września 1939 r. Powyższa data występuje natomiast w art. 2 ust. 1 omawianej ustawy, w myśl którego prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (...) oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.

W związku z tym należy zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, że data 1 września 1939 r. (po nowelizacji ustawy zabużańskiej, dokonanej ustawą nowelizacyjną z dnia 12 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - Dz. U. 2014 r. poz. 195), dotyczy wyłącznie wymogu, by w tej dacie były właściciel mienia, które pozostawił poza obecnymi granicami Państwa Polskiego, legitymował obywatelstwem polskim (vide wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. akt I OSK 1491/13, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1237/14, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 kwietnia 2016 r., sygn. akt I OSK 1647/14, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1367/15, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 3694/18 i wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 1655/20, źródło CBOSA). Tego rodzaju stanowisko jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominujące i skład orzekający w niniejszej sprawie je podziela.

Dodać też w tym miejscu trzeba, że – jak wyjaśnił to Naczelny Sąd Administracyjny w wyżej wskazanym wyroku z dnia 19 listopada 2021 r. (sygn. akt I OSK 1655/20) - przepisy ustawy zabużańskiej są przepisami szczególnymi a przy tym mocno rygorystycznymi. Brak jest zatem jakiegokolwiek uzasadnienia prawnego do interpretowania ich treści w sposób jeszcze bardziej zawężający aniżeli wynika to z ich wykładni językowej. Wprawdzie zatem w skardze kasacyjnej, jej autor odwoływał się do uzasadnienia uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r. (sygn. akt I OPS 11/13), w którym zostało zawarte zdanie (cyt.): "Prawo do rekompensaty wiąże się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność ...", ale zdanie to, mając na uwadze szerszy kontekst wypowiedzi składu poszerzonego, stanowiło jedynie swego rodzaju skrót myślowy (uproszczenie), gdyż najczęściej stan faktyczny, zachodzący w postępowaniach związanych z potwierdzeniem prawa do rekompensaty zabużańskiej sprowadza się do pozostawienia majątków położonych na Kresach Wschodnich przez osoby, które były ich właścicielami przed wybuchem II Wojny Światowej, to jest przed dniem 1 września 1939 r. Podkreślić także należy, iż wyżej zacytowanej zdanie zostało wyrwane przez Skarżącego kasacyjnie z szerszego kontekstu wypowiedzi składu poszerzonego. Celem tej wypowiedzi było bowiem zwrócenie uwagi na konieczność jednolitego traktowania wszystkich, byłych właścicieli mienia położonego w dawnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej, niezależnie od tego, czy w dacie opuszczenia mienia osobom tym przysługiwał jeszcze tytuł prawny do pozostawionego majątku, czy też tytuł ten został już przez nich utracony na skutek działań władzy radzieckiej (majątek został przejęty przez kołchoz lub w inny sposób znacjonalizowany). Podejmując zatem w dniu 16 grudnia 2013 r. uchwałę o treści: "Włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy, skład poszerzony w uzasadnieniu uchwały zwracał przede wszystkim uwagę na obowiązek takiego interpretowania przepisów ww. ustawy, które nie będzie różnicowało w sposób arbitralny właścicieli majątków pozostawionych". Tymczasem wykładnia przepisów omawianej ustawy, przyjęta w zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, taki właśnie nosi charakter.

Z tych powodów zarzuty obrazy prawa materialnego, oparte na art. 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, należało uznać za nieusprawiedliwione.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.