Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 257/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2017-05-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzje I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3a  art. 17
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Kazimierz Maczewski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Kwiecińska, Sędzia WSA Bolesław Stachura, Protokolant starszy sekretarz sądowy Beata Radomska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 11 maja 2017 r. sprawy ze skargi C. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 stycznia 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 listopada 2016 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. nr [...] , wydaną podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r., poz. 23; dalej: "k.p.a.") w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2015 r., poz. 121; dalej: "u.s.u.s."), Z. U. S., po rozpatrzeniu wniosku C. Z. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję tego Z. z dnia [...] r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne za okres od marca 1997 r. do grudnia 1998 r.

Z uzasadnienia tej decyzji i z akt sprawy wynika, że pismem z 27 września 2016 r., Zobowiązany wystąpił o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od marca 1997 r. do grudnia 1998 r. Uzasadniając wniosek wskazał, że Z. U. S. prowadzi wobec niego egzekucję należności z tytułu nieopłaconych składek na podstawie tytułu wykonawczego z 2001 r. Zaległość główna z ww. tytułu za lata 1993-1998 r. wynosiła [...] zł, natomiast po 15 latach prowadzonej egzekucji Zobowiązany spłacił już [...] zł, w tym tylko [...] zł zaległości głównej, a do spłaty pozostaje mu jeszcze kwota [..] zł. Zobowiązany nie zgadza się z powyższą kwotą zaległości, wskazując, że wynika ona z wygórowanych odsetek należnych organowi. Mając na uwadze okoliczności, że podczas egzekucji ściągnięto już trzykrotność kwoty należności głównej, oraz że obecnie jest on osobą schorowaną, w wieku emerytalnym ([...] lat), utrzymującą się ze świadczeń pomocowych, zwrócił się więc o umorzenie pozostałej kwoty zaległości.

W oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej z 24 października 2016 r. Zobowiązany oświadczył, że pobiera emeryturę w wysokości brutto [...] zł, przy czym z emerytury jest dokonywane potrącenie na rzecz ZUS z tytułu zaległych składek

w wysokości [...] zł, kwota netto do wypłaty wynosi [..] zł. Ponadto, do emerytury przysługuje dodatek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł. Skarżący oświadczył, że ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem mieszkania z tytułu miesięcznych opłat w wysokości [..] zł, opłat eksploatacyjnych [..] zł i leczenia [..] zł. Zobowiązany nie posiada żadnego majątku. Ponadto Zobowiązany przedstawił dokumentację z leczenia szpitalnego.

Po przeprowadzonym postępowaniu ZUS ww. decyzją z 21 listopada

2016 r. odmówił umorzenia wnioskowanych należności z tytułu składek. Zakład ustalił, że obecne zadłużenie Wnioskodawcy dotyczy składek na ubezpieczenie społeczne za okres od marca 1997 r. do grudnia 1998 r. i na dzień złożenia wniosku wynosi łącznie [...] zł, w tym z tytułu składek na kwotę [...] zł, odsetek – [...] zł

oraz opłaty dodatkowej – [...] zł. Organ ustalił również, że Zobowiązany prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, będąc osobą rozwiedzioną i ponosząc z tytułu miesięcznych opłat wydatki w kwocie [...] zł, oraz koszty związane z leczeniem

w wysokości ok. [...] zł miesięcznie. Ogłoszone natomiast przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla tego typu gospodarstw domowych minimum egzystencji wynosi [..] zł, a minimum socjalne [...] zł na jedną osobę. Ponadto, organ wskazał,

że Zobowiązany jest osobą schorowaną.

Rozpatrując wniosek o umorzenie Zakład stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła niezbędna przesłanka umożliwiająca umorzenie długu, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., tj. całkowita nieściągalność. Zobowiązany pobiera bowiem świadczenie emerytalne w wysokości [. .] zł brutto, z którego dokonywane są potrącenia w kwocie [...] zł. W przedmiotowej sprawie istnieje zatem majątek (stały dochód ze świadczenia) stanowiący podstawę opłacenia, a także dochodzenia

w granicach i zakresie prawa przez wierzycieli w ramach postępowania egzekucyjnego.

Z uwagi na fakt, że przedmiotowe należności dotyczą składek na ubezpieczenie własne Wnioskodawcy, Zakład rozpoznał sprawę także pod kątem wystąpienia okoliczności, o których mowa w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365). Nadto, organ powołał art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2002 r., Nr 241, poz. 2074 ze zm.- dalej: "ustawa zmieniająca"), zgodnie z którym Zakład może umarzać należności z tytułu składek m.in. na ubezpieczenie społeczne, należnych do dnia 31 grudnia 1998 r., pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287), jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby. Organ, stwierdził jednak, że Zobowiązany nie wykazał, iż w sprawie zaszły okoliczności uzasadniające stwierdzenie, że opłacenie należności pociągnęłoby zbyt poważne skutki, a w szczególności zagrażałoby to zaspokojeniu niezbędnym potrzebom życiowym zobowiązanego i członkom jego rodziny. Zakład stwierdził bowiem, że powołana we wniosku trudna sytuacja finansowa w spłacie zobowiązań, a także zdrowotna, w której zobowiązany osiąga stałe dochody jako emeryt, nie może być samoistną dyrektywą prowadząc do wskazanego zwolnienia w oparciu o żądanie wnioskodawcy. Również powołane okoliczności związane z uciążliwością i długotrwałością prowadzonej egzekucji, a także pozostała kwotą do zaspokojenia wynikającą z wysokością dochodzonego obowiązku nie mogą stanowić podstawy rozważenia przez organ wskazanego odstąpienia od dochodzenia poprzez zawnioskowane umorzenie. Dochody uzyskiwane w prowadzonym gospodarstwie domowym ze stałego świadczenia emerytalnego stanowią podstawę zabezpieczenia niezbędnych potrzeb życiowych wnioskodawcy w granicach minimum socjalnego, a ustalona obecnie kwota niepodlegająca zajęciu [..] zł przy ustalonych wydatkach tytułem miesięcznych opłat w kwocie [...] zł oraz kosztach związanych z leczeniem w wysokości ok. [...] zł stanowi zabezpieczenie minimum egzystencji. Sytuacja majątkowa i rodzinna tym samym nie uzasadnia umorzenia należności publicznoprawnej i definitywnego zwolnienia z obowiązku w ustalonym stanie sprawy w całości bądź w części. Nadto, organ ustalił, że Zobowiązany nie korzysta i nie oczekuje pomocy ze strony ośrodka pomocy społecznej (pismo Ośrodka P. S. w M. z 4 listopada 2016 r., przedłożone Kancelarii Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Biurze Interwencji Pomocy Prawnej).

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Zobowiązany ponownie podniósł, okoliczność, że przez 15 lat systematycznie dokonywał spłaty należności z tytułu składek, jednak wysokość naliczonych odsetek jest niewspółmiernie wyższa

od powstałej zaległości. Jednocześnie podkreślił, że jest osobą w podeszłym wieku, obecnie śmiertelnie chorą ([...] ). Postępowanie organu i nieumorzenie odsetek w tych okolicznościach godzi natomiast w zasady współżycia społecznego.

Uzasadniając rozstrzygnięcie podjęte po ponownym rozpatrzeniu sprawy Zakład stwierdził, że powołane przez Wnioskodawcę okoliczności nie dają podstaw do zmiany decyzji. Umorzenie zaległości jest bowiem uprawnieniem Zakładu w sytuacji stwierdzenia materialnoprawnych przesłanek takiego zwolnienia zawartych w ustawie, jaką jest całkowita nieściągalność, a w przypadku jej braku uzasadniony przypadek i ważny interes osoby zobowiązanej. Złożenie wniosku o umorzenie i oświadczenie dłużnika w tym zakresie o braku możliwości spłaty, nie oznacza zatem automatycznego uwzględnienia wniosku strony na podstawie przedstawionych okoliczności, które są rozpatrywane w oparciu o zebrany materiał dowodowy zarówno z urzędu a odnośnie uzasadnionego przypadku i ważnego interesu osoby zobowiązanej również o materiał przedłożony przez wnioskodawcę. Organ nie ma więc obowiązku umorzenia zaległości, nawet w przypadku ustalenia sytuacji całkowitej nieściągalności, a także pomimo stwierdzenia takiego braku, również w sytuacji braku środków finansowych na ich opłacenie.

Mając powyższe na uwadze Zakład stwierdził, że w sprawie nie zachodzą formalne przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Zobowiązany pobiera bowiem świadczenie emerytalne w wysokości [...] zł brutto, z którego dokonywane są potrącenia w kwocie [...] zł. W przedmiotowej sprawie istnieje zatem majątek (stały dochód ze świadczenia emerytalnego) stanowiący podstawę opłacenia, a także dochodzenia w granicach i zakresie prawa przez wierzycieli w ramach postępowania egzekucyjnego.

W ocenie Zakładu, w sprawie nie zachodzi również uzasadniony przypadek oraz szczególne okoliczności, które winny skutkować w oparciu o powołane przepisy prawa i zawarte w nich przesłanki rezygnacją z dochodzenia przedmiotowych należności i rozstrzygnięciem zgodnym z wolą strony oraz interesem osoby zobowiązanej. Dochody uzyskiwane w prowadzonym gospodarstwie domowym stanowią podstawę zabezpieczenia niezbędnych potrzeb życiowych Zobowiązanego w kwocie przewyższającej minimum egzystencji i w granicach minimum socjalnego przy podniesionych, a nie udokumentowanych wydatkach związanych z utrzymaniem w łącznej kwocie około [...] zł. Obecna sytuacja zdrowotna Zobowiązanego oraz brak możliwości podjęcia pracy zarobkowej w ustalonym stanie sprawy nie stanowią tym samym podstawy do dokonania zwolnienia z wykonania obowiązku i odstąpienia od dochodzenia nieopłaconych należności z tytułu składek.

Zobowiązany w ustalonej obecnie sytuacji majątkowej i rodzinnej nie jest przedsiębiorcą, otrzymując dochody jako emeryt stanowiące podstawę spłaty bądź dochodzenia należności, nie mając innych osób na utrzymaniu. Zainteresowany umorzeniem nie kwalifikuje się do udzielenia pomocy społecznej, nie oczekując wskazanego wsparcia, wnosi w istocie o zaprzestanie przymusowego dochodzenia zobowiązań. Brak tym samym uzasadnionego przypadku i ważnego interesu osoby zobowiązanej, który stanowiłby podstawę umorzenia w oparciu o ustalony stan faktyczny i prawny zawnioskowanych należności w całości lub w części.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie

C. Z. wniósł o uznanie przez Sąd zaskarżonej decyzji ZUS za wydaną po ustawowym terminie 30 dni od daty jej doręczenia, w którym Z. U. S. mógł zgodnie prawem uznać, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uznanie oraz o jednoczesne stwierdzenie przez Sąd, iż ZUS poprzez pozostawienie wniosku bez rozpoznania w ustawowym terminie 30 dni od daty jego doręczenia do ZUS uznał, iż w pełni przychyla się do wniosku Skarżącego i w całości umarza jego zadłużenie.

W uzasadnieniu Skarżący podniósł, że zaskarżona przez niego decyzja ZUS nosi ręcznie wpisaną datę 11 stycznia 2017 r. (ostatni dzień upływającego terminu), lecz faktycznie nadana została w urzędzie pocztowym dopiero w dniu 20 stycznia 2017 r., czyli 9 dni po ustawowym terminie. Skarżący podniósł, że w polskim prawie, wobec którego zgodnie z Konstytucją wszyscy są równi, obowiązuje przepis, który za datę wniesienia pisma procesowego przyjmuje dzień jego nadania w urzędzie pocztowym, należy uznać, iż tym dniem w tej sprawie jest dzień 20 stycznia bieżącego roku. Ponieważ ZUS w sytuacji niewymagającej żadnych innych dowodów, nie dotrzymał ustawowego terminu na wydanie decyzji o odmowie uwzględnienia wniosku w sprawie umorzenia w całości zadłużenia wobec ZUS należy zatem przyjąć, iż uznał prośbę Skarżącego za w pełni uzasadnioną i zasługującą na uznanie.

W odpowiedzi na skargę Zakład wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Zakład wyjaśnił, że decyzja została wydana w ustawowym terminie, jednakże nadana w placówce operatora kilka dni po jej wydaniu. Zdaniem organu rentowego, fakt ten nie miał związku, ani z opieszałym prowadzeniem postępowania, ani z jakimkolwiek naruszeniem prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje:

Spór w sprawie został wywołany wnioskiem Skarżącego o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. W ocenie Skarżącego, okoliczność, że po 15 latach prowadzonej egzekucji spłacił już ponad trzykrotność należności głównej, a wysoka kwota zaległości wynika z wygórowanej stawki odsetek za zwłokę stanowi przesłankę umorzenia zaległości. Również jego obecna sytuacja życiowa i finansowa uzasadnia zastosowanie ulgi w spłacie należności z tytułu składek. Ponadto w skardze Skarżący podniósł, że decyzja z dnia 11 stycznia 2017 r., wydana na skutek złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, została wydana po ustawowym terminie, a zatem należy uznać że organ uznał jego wniosek za zasadny. W ocenie Zakładu, w przypadku Skarżącego nie zachodzi natomiast ani sytuacja całkowitej nieściągalności składek, ani też opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawi Zobowiązanego i jego rodziny możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, nie istnieje więc ważny interes strony uzasadniający zastosowanie ulgi w spłacie należności.

W pierwszej kolejności odnosząc się do zarzutu wydania decyzji po ustawowym terminie, wskazać należy, że art. 35 k.p.a. stanowi że: "§ 1. Organy administracji publicznej obowiązane są załatwiać sprawy bez zbędnej zwłoki. § 2. Niezwłocznie powinny być załatwiane sprawy, które mogą być rozpatrzone w oparciu o dowody przedstawione przez stronę łącznie z żądaniem wszczęcia postępowania lub w oparciu o fakty i dowody powszechnie znane albo znane z urzędu organowi, przed którym toczy się postępowanie, bądź możliwe do ustalenia na podstawie danych, którymi rozporządza ten organ. § 3. Załatwienie sprawy wymagającej postępowania wyjaśniającego powinno nastąpić nie później niż w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowanej - nie później niż w ciągu dwóch miesięcy od dnia wszczęcia postępowania, zaś w postępowaniu odwoławczym - w ciągu miesiąca od dnia otrzymania odwołania. (...). § 5. Do terminów określonych w przepisach poprzedzających nie wlicza się terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności, okresów zawieszenia postępowania oraz okresów opóźnień spowodowanych z winy strony albo z przyczyn niezależnych od organu."

Z treści ww. przepisów wynika, że jeżeli organ może rozpatrzyć sprawę na podstawie dokumentów przedstawionych mu przez stronę lub znanych mu z urzędu, bez prowadzenia postępowania wyjaśniającego, organ powinien załatwić sprawę niezwłocznie. W pozostałych przypadkach – wymagających postępowania wyjaśniającego – organ pierwszej instancji powinien załatwić sprawę w ciągu dwóch miesięcy, natomiast organ odwoławczy w ciągu jednego miesiąca od dnia otrzymania odwołania. Należy mieć przy tym na uwadze, że zgodnie z art. 35 § 5 k.p.a.

do ww. terminów nie wlicza się m.in. terminów przewidzianych w przepisach prawa dla dokonania określonych czynności. Są to terminy dla dokonania określonych czynności przez organ prowadzący postępowanie, przez inny organ, przez stronę oraz przez innych uczestników postępowania których niewliczanie następuje z mocy prawa, a więc niezależnie od woli organu prowadzącego postępowanie lub strony. W rozpatrywanej sprawie takie okresy niewątpliwie również miały miejsce, bowiem dotyczą m.in. umożliwienia stronie – na podstawie art. 10 k.p.a. - wypowiedzenia się w sprawie materiału dowodowego a także doręczeń pism (art. 39-49 k.p.a.). W sprawie tej wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy (do którego stosuje się odpowiednio przepisy o odwołaniu – art. 127 § 3 k.p.a.) wpłynął do organu 12 grudnia 2016 r., natomiast decyzja jest datowana na 11 stycznia 2017 r. Powyższe oznacza, że organ wydał decyzję w terminie o którym mowa w art. 35 § 3 k.p.a., przy czym należy mieć na uwadze, że pismem z 20 grudnia 2017 r. organ wyznaczył Skarżącemu 7-dniowy termin do wypowiedzenia się w sprawie zgromadzonego materiału dowodowego. Pismo doręczono Zobowiązanemu 21 grudnia 2016 r., a zatem okres od 20 grudnia 2016 r. do 27 grudnia 2016 r. nie podlega wliczeniu do ww. terminu miesięcznego. Zatem termin na wydanie decyzji upływał w dniu 18 stycznia 2017 r.

Ponadto zaznaczyć wypada, iż z treści ww. przepisów nie wynika, że niezałatwienie sprawy w powyższych terminach przesądza o uznaniu stanowiska strony w złożonym wniosku czy odwołaniu wszczynającym postepowanie. Niezałatwienie sprawy w terminie może być jedynie podstawą do stwierdzenia, że organ prowadził sprawę przewlekle lub pozostawał w bezczynności. Jednakże, powyższa ocena pozostaje bez wpływu na wynik postępowania (uwzględnienie lub nieuwzględnienie wniosku).

Podobnie w przypadku podnoszonej przez Skarżącego kwestii nadania decyzji z 11 stycznia 2017 r. dopiero w dniu 20 stycznia 2017 r., stwierdzić należy,

że powyższa kwestia również pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Z treści art. 107 § 1 k.p.a. wynika, że decyzja zawiera m.in. datę wydania. Z treści przepisów nie wynika natomiast, że datą wydania jest data jej nadania w placówce pocztowej. Istotne jest jedynie, że zgodnie z art. 110 k.p.a. organ administracji publicznej, który wydał decyzję, jest nią związany od chwili jej doręczenia. Kwestia nadania decyzji z kilku- czy kilkunastodniowym opóźnieniem może być rozpatrywana jedynie w zakresie oceny przewlekłości prowadzenia postępowania, co jak już wyżej wskazano pozostaje bez wpływu na wynik sprawy. Zgodnie bowiem z art. 37 § 2 k.p.a. organ uznając zażalenie (lub wezwanie do usunięcia naruszenia prawa) na przewlekłe prowadzenie postępowania za uzasadnione, wyznacza dodatkowy termin załatwienia sprawy oraz zarządza wyjaśnienie przyczyn i ustalenie osób winnych niezałatwienia sprawy w terminie, a w razie potrzeby także podjęcie środków zapobiegających naruszaniu terminów załatwiania spraw w przyszłości.

W tym stanie rzeczy zarzut podniesiony przez Skarżącego w skardze należało uznać za niezasadny, nieznajdujący uzasadnienia w przepisach prawa.

Mając jednak na względzie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej: "p.p.s.a"), zgodnie z którym sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, Sąd

w składzie orzekającym w sprawie – stosownie do treści art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) dokonał kontroli legalności zaskarżonej decyzji w pozostałym zakresie nieobjętym zarzutami skargi. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ewentualnie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia jeżeli zachodzą przyczyny określone we właściwych przepisach.

Badanie zaskarżonej decyzji zgodnie z ww. przepisami doprowadziło do uznania, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji powinny zostać wyeliminowane z obrotu prawnego.

Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 28 ust. 1 u.su.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub części przez Z. U. S. Przesłanki umorzenia zaległości z tytułu składek określone zostały w art. 28 ust. 2,

i ust. 3a omawianej ustawy, jak i w art. 17 ww. ustawy zmieniającej. W myśl art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Powołany w tym przepisie ust. 3a stanowi, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umorzenia należności z tytułu składek w przypadku braku ich całkowitej nieściągalności określa akt wykonawczy wydany na podstawie art. 28 ust. 3b ustawy o systemie ubezpieczeń - rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm. – dalej: "rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r."). Natomiast stosownie do treści art. 17 ustawy zmieniającej, Zakład może umarzać należności z tytułu składek:

1) na ubezpieczenie społeczne, na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych do dnia 31 grudnia 1998 r.,

2) na ubezpieczenie rentowe w części finansowanej przez płatnika składek i na ubezpieczenie wypadkowe oraz na Fundusz Pracy i na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, należnych za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2001 r.

- pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w przypadku, gdy zobowiązana do ich opłacania jest osoba fizyczna niepodlegająca przepisom ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. Nr 155, poz. 1287), jeżeli przemawia za tym ważny interes tej osoby.

W rozpoznawanej sprawie pozostaje poza sporem, iż nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności należności zdefiniowana w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., bowiem Skarżący otrzymuje świadczenie emerytalne, z którego obecnie jest potrącana kwota [...] zł tytułem zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Dla dalszych rozważań istotnymi są zatem regulacje prawne zawarte

w cytowanych powyżej przepisach art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i art. 17 ustawy zmieniającej.

W § 3 ust. 1 wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. wskazano natomiast, że ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności."

Z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia oraz art. 17 ust. 1 ustawy zmieniającej wynikają zatem przesłanki umorzenia zaległości pomimo braku ich całkowitej ściągalności, różnią się jednak dodatkowymi warunkami, jakie muszą być spełnione dla ich zastosowania. I tak, art. 28 ust. 3a u.s.u.s. obejmuję tę grupę ubezpieczonych, która jest równocześnie płatnikami składek niezależnie od okresu, w którym powstała zaległa należność. Natomiast art. 17 ustawy zmieniającej obejmuje ubezpieczonych będących osobami fizycznymi niepodlegającym przepisom ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców i ma zastosowanie, w przypadku określonym w jego punkcie 1, do składek należnych do dnia 31 grudnia 1998 r. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. jako przesłankę umorzenia wskazano "uzasadnione przypadki", a w art. 17 ustawy zmieniającej "ważny interes". W § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia w istocie zdefiniowano pojęcie "uzasadnionych przypadków", o którym mowa w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń.

W ustawie zmieniającej, ustawodawca wprowadzając "ważny interes", jako przesłankę umorzenia należności z tytułu składek należnych za okres ściśle określony w art. 17 tej ustawy, nie sprecyzował tego pojęcia, ani też nie zawarł delegacji dla właściwego organu do określenia zasad umorzenia zaległości w oparciu o tę przesłankę. Posługując się kryterium ocennym, niedookreślonym prawodawca pozostawił Z. U. S. margines swobody w zakresie oceny stanu faktycznego i konkluzji wynikających z tej oceny. Pozostawienie takiej swobody uprawnionemu organowi nie oznacza w żadnej mierze dowolności w ocenie stanu faktycznego. Im bardziej bowiem niedookreślone są przesłanki podjęcia decyzji, tym bardziej szczegółowe, przekonujące i pełne musi być uzasadnienie powodów przyjęcia przez organ stosujący prawo danego rozumienia określonego pojęcia. Organ stosujący prawo jest więc zobligowany do udowodnienia poprawności przyjętego przez siebie rozumienia danego pojęcia i przedstawienia argumentów przemawiających za przyjęciem określonego sposobu rozumowania. Ten obowiązek organu przekłada się na obowiązek dokonania przez sąd administracyjny kontrolujący decyzję administracyjną oceny poprawności rozumienia przez organ pojęcia niedookreślonego i powodów podjęcia decyzji opartej na danym rozumieniu tego pojęcia (por. wyrok NSA z 6 stycznia 2010 r. sygn. akt II GSK 271/09).

Z uwagi na brak definicji legalnej "ważnego interesu" wskazanego w art. 17 ust. 1 ustawy zmieniającej, należy wskazać na bogate orzecznictwo sądowoadministracyjne dotyczące umorzenia zaległości podatkowych na gruncie ustawy Ordynacja podatkowa, gdzie jako przesłanka umorzenia występuje "ważny interes podatnika", który analogicznie można odnieść do sytuacji zobowiązanego na gruncie u.s.u.s. Dla określenia pojęcia niezdefiniowanego wprost w przepisie, którym chce się posłużyć organ wydając decyzję należy bowiem korzystać ze wszystkich możliwych i dostępnych źródeł, które przybliżają poszukiwany zakres tego pojęcia (por. wyrok WSA w Opolu z 11 sierpnia 2011 r. I SA/Op 251/11).

Wypada więc zauważyć, że kryterium "ważnego interesu osoby zobowiązanej" wymaga wykazania konkretnych okoliczności, które są wyjątkowe, niezależne od woli oraz sposobu postępowania zobowiązanego i jednocześnie uniemożliwiają mu wywiązanie się z ciążących na nim obowiązków względem Skarbu Państwa i które to w żaden sposób nie mogą zostać zaspokojone bez doraźnej pomocy ze strony organów państwowych. Oceniając sytuację zobowiązanego należy mieć na uwadze kryteria zobiektywizowane, tj. zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoką rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny oraz zagrożenie egzystencji. Jednocześnie, "ważnego interesu" nie można utożsamiać z subiektywnym przekonaniem zobowiązanego o potrzebie umorzenia zaległości. Pojęcia "ważnego interesu" nie można przy tym ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie zaległości wobec Skarbu Państwa, bowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną zobowiązanego, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków i realnych możliwości regulacji zobowiązań (por. wyrok NSA z 10 marca 2010 r., sygn. akt I FSK 31/08).

Ponadto należy wskazać, że w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. jako przesłankę umorzenia wskazano "zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego", a wyliczenie przypadków wystąpienia tej przesłanki zawarte w punktach 1-3 tego przepisu zostało poprzedzone zwrotem "w szczególności". Oznacza to, że nie jest to zamknięty katalog przesłanek umożliwiający udzielenie ulgi w spłacie zobowiązań składowych przez organ rentowy. Podkreślić należy, że przesłanki "zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego" nie można utożsamiać jedynie z "ruiną jego egzystencji". W przypadku zaległości składkowych ustawodawca po to stworzył możliwość umarzania należności składkowych (także ściągalnych), a nawet objął je całkowitą "abolicją" w ustawie z dnia 31 grudnia 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551), aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym, zapewnić ich powrót do normalnego życia oraz terminowe regulowanie zobowiązań bez konieczności ubiegania się o pomoc społeczną i popadania w spiralę zadłużeń. Okoliczność, że powołana ustawa abolicyjna nie ma zastosowania w sprawie niniejszej - bowiem dotyczy tylko zaległości za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2009 r. - nie powinna skutkować pominięciem wskazanego wyżej celu jej uchwalenia przy wykładni przepisów u.s.u.s. i rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ww. rozporządzenia należy mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń.

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że przedstawionym przez Skarżącego okolicznościom takim jak: już trzykrotna spłata należności głównej z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za lata 1993-1998 r., wysoka stawka odsetek w czasie powstania zaległości oraz aktualna zła sytuacja życiowa i zdrowotna Zobowiązanego (emeryt - 79 lat, samotny, schorowany) Zakład przeciwstawił jedynie argument, iż Skarżący posiada świadczenie emerytalne, z którego jest możliwe prowadzenie egzekucji. Mając to na uwadze Zakład uznał, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia zaległości określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz art. 17 ustawy zmieniającej, gdyż Wnioskodawca posiada stałe źródło dochodu i nie spełnia warunków do korzystania z pomocy społecznej. Przy czym, przyjmując iż w sprawie nie występuje przesłanka "ważnego interesu osoby zobowiązanej" oraz "zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego" organ nie dokonał wykładni tych pojęć ani też nie wskazał przyczyn, dla których uznał, że w istocie brak przesłanki całkowitej nieściągalności (bo do tego sprowadza się argument stałego źródła dochodu) przesądza o braku spełnienia ww. przesłanek. Za taką ocenę nie można uznać argumentacji, iż decyzja w sprawie umorzenia jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku ziszczenia się ww. przesłanek organ nie jest obowiązany do udzielenia ulgi. Aprobata takiego stanowiska prowadziłaby do całkowicie bezpodstawnego wniosku, że organ w każdej sytuacji – nawet najbardziej drastycznej – może w zasadzie bez uzasadnienia odmówić umorzenia zaległości. Organy rentowe winny także mieć na względzie, że wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, to jednak okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie.

W ocenie Sądu, w sprawie nie bez znaczenia pozostaje fakt, że zaległości z tytułu składek, które Skarżący spłaca regularnie od 2001 r. ze świadczenia emerytalnego, powstały w latach 1993-1998 r., a zobowiązanie objęte przedmiotowym wnioskiem dotyczy lat 1997-1998 r. Należy bowiem wskazać, że w 1998 r. stawka odsetek za zwłokę wynosiła ok. 50% należności (w okresie: 01.01.-20.05.1998 r. – 54%, 21.05-16.07.1998 r. – 52%, 17.07.-28.10.1998 r. – 48%, 29.10.-9.12.1998 r. – 44%, 10.12.1998 r.-20.01.1999 r. – 40%), a ponadto w latach 1999-2002 utrzymywała się w granicach 30-40% należności. Powyższe spowodowało, że przy stosunkowo niewysokiej zaległości Skarżącego w wysokości [...] zł, po 15 latach egzekucji i łącznej spłacie ponad [...] zł, do spłaty pozostało mu ok. [..] zł należności głównej i ponad [...] zł odsetek – których kwota nadal będzie rosła. Jak wynika z wyliczeń zawartych w aktach sprawy, obecnie zaległość z tytułu jednej składki miesięcznej Skarżący spłaca przez 4 a nawet 5 miesięcy, co oznacza że w rok spłaca ok. 3 składki. Do spłaty pozostała mu zaległość za okres od marca 1997 r. do grudnia 1998 r. (22 składki). W świetle takich wyliczeń stwierdzić należy, że przy zachowaniu obecnych warunków spłaty Skarżący ma szansę uwolnić się od zobowiązania za kilka lub nawet kilkanaście lat, jeśli pozwoli mu na to wiek i stan zdrowia.

Nie bez znaczenia jest również fakt, że potrącana miesięczna kwota [..] zł stanowi prawie ¼ uzyskiwanej przez Skarżącego emerytury, a zatem stanowi istotną część jego domowego budżetu. Z treści uzasadnienia projektu art. 17 ustawy wprowadzającej zmieniającej wynika, że przepis ten miał mieć zastosowanie właśnie w podobnych przypadkach. W uzasadnieniu tym podano: "Proponuje się danie ZUS możliwości umarzania należności z tytułu składek za okres do końca 1998 r. pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Dotyczyć to będzie przypadków, gdy do opłacenia tych należności zobowiązana jest osoba fizyczna, a za umorzeniem przemawia ważny interes tej osoby. W praktyce występują bowiem przypadki, że istnieje możliwość ściągnięcia zadłużenia /np. z renty/ jednakże z uwagi na bardzo niskie dochody zobowiązanego prowadzi to do jego ubóstwa (druk sejmowy nr 700 wpływ 15 lipca 2002 r., s. 46 – dostępny na http://orka.sejm.gov.pl.). Z powyższego uzasadnienia wynika jednoznacznie, że ustawodawca przewidział, iż w przypadku osób fizycznych - wcześniej prowadzących działalność gospodarczą – z momentem uzyskania uprawnień rentowych lub emerytalnych, uzyskają one dochód, który może stanowić przedmiot egzekucji, jednak otrzymywane świadczenie co do zasady jest niskie, a dokonywanie z niego dodatkowych potrąceń prowadzi do ubóstwa osób zobowiązanych, a co za tym idzie ich marginalizacji społecznej.

W tych okolicznościach również wypada zauważyć, że uzyskiwany przez Skarżącego dochód netto z emerytury wynosi ok. [..] zł, co nie spełnia kwoty minimum socjalnego ogłoszonego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, który dla jednoosobowego gospodarstwa emeryckiego wynosi [...] zł (dane dostępne na stronie internetowej: https://www.ipiss.com.pl/). Powyższe kryterium obejmuje minimum kwot jakie emeryt musi przeznaczyć na wydatki zapewniające zabezpieczenie podstawowych potrzeb życiowych, takich jak m.in. żywność, mieszkanie, leki, odzież czy środki czystości. Ponadto zaznaczyć jeszcze raz należy, że Skarżący jest osobą w podeszłym wieku, tj. po [...] roku życia. Z tego tytułu Zakład przyznaje mu z urzędu – na podstawie art. 75 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2016 r. 887 ze zm.) – zasiłek pielęgnacyjny. Zasiłek pielęgnacyjny - zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.) - przyznaje się natomiast w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Oznacza, to że ustawodawca przewidział, iż osoby po [...] roku życia, już ze względu na sam wiek potrzebują pomocy ze strony osób trzecich oraz szczególnej opieki i ochrony ze strony państwa. Nadto, często są to osoby borykające się z problemami zdrowotnymi. Tym bardziej zatem wypada zauważyć, że w niniejszej sprawie ani organ pierwszej instancji, ani też organ odwoławczy nie dokonał – stosownie do § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. – oceny sytuacji zdrowotnej Skarżącego i jej wpływu na dalszą możliwość spłaty zaległości. Jak wynika natomiast z akt sprawy, Skarżący choruje na choroby przewlekłe ([...] ) oraz śmiertelne ([...]).

Reasumując, Sąd w składzie orzekającym w sprawie uznał, że organy rentowe rozpatrując sprawę, kierując się zasadą uznaniowości decyzji w sprawie ulg w spłacie zobowiązań z tytułu składek w istocie nie dokonały wykładni przesłanek umorzenia zaległości w przypadku braku całkowitej nieściągalności, zawartych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia oraz art. 17 ust. 1 ustawy zmieniającej. Powyższe uchybienie skutkowało niewyjaśnieniem i nierozważeniem sprawy w tym zakresie w stopniu wystarczającym dla jej prawidłowego rozstrzygnięcia. Oceniając bowiem "zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego" oraz "ważny interes strony" – w świetle aktualnej w dacie orzekania sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i ekonomicznej Skarżącego – w sposób niedostateczny i nieprzekonujący umotywowały stwierdzenie, iż okoliczności tej sprawy nie uzasadniają potraktowania go w sposób szczególny. Powyższe skutkowało naruszeniem art. 7, art. 8, art. 11, a także art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy.

W tych okolicznościach na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji należało uchylić.

Na podstawie art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd wskazuje, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ rentowy uwzględni uwagi przestawione w niniejszym uzasadnieniu, dotyczące rozumienia przesłanek przedmiotowej ulgi. W szczególności rozważy – w świetle ww. przepisów - zasadność zastosowania ulgi, mając na względzie datę powstania zaległości i stosunek wyegzekwowanej już od Skarżącego kwoty do kwoty pierwotnej zaległości. Nadto, oceniając ważny interes Skarżącego organ ponownie rozważy, czy aktualna sytuacja ekonomiczna, życiowa i zdrowotna Skarżącego pozwala, i w jakiej części, na możliwość spłaty zaległości.

Wszystkie ww. orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl.