Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 231/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2014-05-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: § 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Protokolant sekr. sąd. Elżbieta Dzięcielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2014 r. sprawy ze skargi J.R. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, III. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz radcy prawnego J.G.-K. wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększone o należną stawkę podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...], którą odmówiono J.R. umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 48.324,90 zł.

Uzasadniając decyzję organ wyjaśnił, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności wynikające z art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. określanej dalej jako u.s.u.s.). W ocenie Zakładu w sprawie zachodzi możliwość odzyskania należności ZUS w związku z zajęciem świadczenia emerytalnego, a także poprzez ewentualne dochodzenie należności z nieruchomości, na której ZUS posiada zabezpieczenie hipoteczne. W dalszej części uzasadnienia powyższej decyzji Zakład wskazał ponadto, że przeanalizował sprawę również pod kątem umorzenia zadłużenia ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej, wskazując na przepis art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 określanego dalej jako rozporządzenie MGPiPS). Jak wyjaśnił, wnikliwie przeanalizował dostarczoną dokumentację obrazującą sytuację materialną, zdrowotną i życiową J.R., zgodnie z dołączonymi zaświadczeniami lekarskimi, wynikami badań, kartami informacyjnymi z leczenia szpitalnego, a także kopiami nieopłaconych rachunków i wezwań do zapłaty. Stwierdził, że sytuacja zdrowotna zobowiązanej jest bardzo trudna. Organ podkreślił, że nie podważa wiarygodności przedłożonej przez stronę dokumentacji i dlatego też za zbędne uznał przeprowadzenie dodatkowego postępowania w sprawie i wykorzystanie opinii specjalistów i biegłych z dziedziny medycyny, o co wnosiła wnioskodawczyni.

Zakład uznał również, że sytuacja finansowa zobowiązanej jest bardzo trudna, wskazując, że utrzymuje się ona ze świadczenia emerytalnego w wysokości 1.379,00 brutto, z którego potrącane są: należności z tytułu podatku i składki zdrowotnej, a także kwota 344,75 zł, która przekazywana jest w związku z prowadzoną egzekucją. Organ nie podważył przedstawionej przez wnioskodawczynię dokumentacji obrazującej trudną sytuację materialną w postaci nieopłaconych rachunków, wezwań do zapłaty, wezwań egzekucyjnych i przedsądowych, zaznaczył jednak, że podtrzymując w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji miał na uwadze posiadanie zabezpieczenia hipotecznego na nieruchomości dłużnika oraz skutecznie prowadzoną egzekucję ze świadczenia emerytalnego.

Organ wskazał ponadto, że rozstrzygając wniosek o umorzenie należności miał na uwadze również to, iż umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek jest wyrazem rezygnacji uprawnionego organu z określonych kwot, które wolą ustawodawcy, jako powinności publicznoprawne, powinny zasilać fundusze celowe wchodzące w skład polskiego systemu zabezpieczenia społecznego. Będąc odpowiedzialny za ich pobór zobligowany jest do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Uzasadnia to również wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek. Biorąc pod uwagę te okoliczności organ postanowił nie umarzać zadłużenia, uznając, że umorzenie to byłoby w obecnym stanie faktycznym przedwczesne i działałoby na niekorzyść finansów ubezpieczeń społecznych.

W konsekwencji zaskarżenia powyższej decyzji do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. została ona uchylona wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2012 r. wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Go 392/12. Wyrok ten stał się prawomocny z dniem 13 września 2012 r.

Rozpoznając sprawę ponownie Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...], którą odmówiono umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 48.324,90 zł.

Organ ponownie wyjaśnił przesłanki, w oparciu o które może orzec o umorzeniu wskazanych należności, podkreślając jednocześnie, że w sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności wynikających z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Odnosząc się natomiast do przesłanek opisanych w art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. organ podał, że wnikliwie przeanalizował dostarczoną dokumentację obrazującą sytuację materialną, zdrowotną i życiową J.R., zgodnie z dołączonymi zaświadczeniami lekarskimi, wynikami badań, kartami informacyjnymi z leczenia szpitalnego a także kopiami nieopłaconych rachunków i wezwań do zapłaty, stwierdzając, iż znajduje się ona w trudnej sytuacji zarówno zdrowotnej, jak i finansowej.

Wskazał, że po wydaniu wyroku J.R. powoływała się na znaczne pogorszenie sytuacji materialnej związanej z dalszym pozostawaniem bez pracy córki i konkubenta, określając swój miesięczny dochód na kwotę 968,17 zł, podnosząc także, iż dochód netto w jej rodzinie wyniósł 322,72 zł na osobę czyli poniżej progu ubóstwa. Strona poinformowała również o pogarszającym się stale stanie zdrowia, a także złym stanie technicznym mieszkania i posiadaniem wielu zadłużeń.

Zakład uznał jednak, że przedstawione dokumenty świadczą o zwykłych wydatkach ponoszonych przez zobowiązaną, dotyczących utrzymania mieszkania oraz kosztów leczenia, w związku z czym nie świadczą o pogorszeniu się sytuacji materialnej i zdrowotnej. Przyznał jednocześnie, że sytuacja strony jest bardzo trudna i w tym zakresie organ nie kwestionuje stanowiska strony. Podkreślił jednak, że w związku z posiadanym zabezpieczeniem hipotecznym na nieruchomości widzi możliwość odzyskania przynajmniej części należności np. poprzez sprzedaż tej nieruchomości (pawilonu handlowego). Mając na uwadze okoliczności wynikające z uzasadnienia tej decyzji oraz nałożony na Zakład obowiązek dbałości o dobro finansów ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, dysponując prawem do umarzania należności na zasadzie uznania administracyjnego, postanowił on nadal nie umarzać zadłużenia wskazanego w decyzji Nr [...] z dnia [...] grudnia 2011 r.

Ponadto organ ze względu na nadal utrzymującą się bardzo trudną sytuację zobowiązanej i jej rodziny zaproponował (w uzasadnieniu decyzji) skorzystanie z możliwości umorzenia składek na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą ( Dz.U. z 2012 r., poz 1551 określanej dalej jako ustawa z dnia 09 listopada 2012 r.) wyjaśniając, iż przepisom ustawy podlegać będą między innymi osoby prowadzące działalność gospodarczą w okresie od [...] stycznia 1999 r. do [...] lutego 2009 r., które nie opłaciły należnych za ten okres i składek.

J.R. ponownie zaskarżyła rozstrzygnięcie organu odwoławczego, w konsekwencji czego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. wyrokiem z dnia 25 kwietnia 2013 r. wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Go 181/13 uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...].

Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja narusza zasadę związania wynikającą z art. 153 p.p.s.a. Skonfrontowanie bowiem zaleceń zawartych w wyroku z dnia 2 sierpnia 2012 r., z argumentacją zawartą w uzasadnieniu decyzji dowodzi, że organ wskazania te zignorował. Zdaniem Sądu treść uzasadnienia decyzji z dnia [...] grudnia 2012r., w porównaniu z decyzją z dnia [...] marca 2012r. była bardzo zbliżona. Organ wydając po raz drugi decyzję powołał się zatem na te same argumenty, które w poprzednim wyroku zostały uznane za niewystarczające. Sąd stwierdził, iż Zakład mając generalną swobodę podjęcia kierunku danego rozstrzygnięcia - w sytuacji związania - wydając decyzję ponowną nie może poprzestać na powieleniu argumentacji z decyzji poprzednio wyeliminowanej, bez naruszenia art. 153 p.p.s.a., które należy ocenić jako mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się natomiast do kwestii uznania, którą przywołuje organ na obronę swojego stanowiska, sąd podkreślił, że zakres swobody organu administracji, wynikający z przepisów prawa materialnego, jest ograniczony ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, w tym art. 7 k.p.a., co oznacza, że treść i zakres ochrony słusznego interesu indywidualnego w działaniach organów sięgają do granic kolizji z interesem społecznym.

Sąd w powołanym wyroku uznał, iż rozpatrzenie niniejszej sprawy wymaga wnikliwego rozważenia sytuacji wnioskodawcy. Organ dla podjęcia prawidłowej decyzji musi mieć bowiem jasność, czy opłacenie należności z tytułu składek rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Jeżeli te okoliczności zostaną w sposób niewątpliwy stwierdzone, brak podstaw do wydania decyzji o odmowie ( por. wyrok NSA z dnia 26 stycznia 2010 r., sygn. akt II GSK 349/09). Sąd podkreślił, iż skarżąca wykazała trudną sytuację na tyle, że organ jej nie zakwestionował. Co więcej z przedłożonych dokumentów wynika, że jej sytuacja w stosunku do stanu faktycznego objętego poprzednio wydanym w sprawie wyrokiem uległa jeszcze pogorszeniu, co wynika ze zmniejszenia dochodów rodziny skarżącej, ze względu na fakt pozostawania jej córki i konkubenta bez pracy oraz pogorszenie stanu zdrowia.

Nadto sąd zwrócił uwagę, że uzasadnienie decyzji uchybia dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a. bowiem nie zawiera przekonywującej argumentacji, w niespornym przecież stanie faktycznym, dlaczego skarżącej odmówiono umorzenia składek. Dotyczy to w szczególności zasadniczych przyczyn odmowy, którymi są niespełnienie przez skarżącą przesłanki "wyjątkowości" jej przypadku oraz interes publiczny.

Ponownie rozpatrując sprawę decyzją z dnia [...] lipca 2013r. nr [...] r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił decyzję organu I instancji z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia z tym uzasadnieniem, iż w sprawie, zgodnie z wyżej wskazanym wyrokiem niezbędne jest uzupełnienie uzasadnienia decyzji o dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, w tym ustalenie jej sytuacji majątkowej.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją nr [...] z dnia [...] października 2013 r. ponownie odmówił stronie umorzenia należności składkowych w łącznej wysokości 48 324,90 zł.

Organ wyjaśnił, że strona prowadziła działalność gospodarczą w okresie od [...] listopada 1991r. do [...] listopada 2010r. Wykreślenie działalności z ewidencji działalności gospodarczej nastąpiło z dniem [...] listopada 2010 r.

Na podstawie przedłożonych dokumentów ustalono, że wnioskodawczyni otrzymuje świadczenie emerytalne z ZUS w kwocie 845,57 zł, a także w oparciu o zaświadczenie OPS nr [...] z dnia [...] sierpnia 2013 r. stwierdzono, że otrzymuje ona zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności w wysokości 153,00 zł. miesięcznie. Ponadto wynajmuje pawilon handlowy, którego czynsz w wysokości 300,00 zł przeznaczony jest na pokrycie opłat i podatku na rzecz Urzędu Miasta. Wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z konkubentem S.G. oraz córką S.Ż.. S.G. wg złożonego oświadczenia nie osiąga żadnych dochodów, nie jest osobą zarejestrowaną jako bezrobotna oraz nie pobiera żadnych świadczeń, zaś S.Ż. wg oświadczenia nie pracuje, nie osiąga żadnych dochodów oraz nie jest zarejestrowana jako osoba bezrobotna. Stałe wydatki związane z utrzymaniem to kwota 277,85 zł (energia, woda, ścieki, gaz, wywóz nieczystości), koszty leczenia to kwota ok. 100,00 zł, żywność ok. 500,00 zł, środki higieny i opatrunki 50,00 zł. Zobowiązania wnioskodawczyni z tytułu zadłużenia na karcie kredytowej wynoszą 3.300,00 zł, które spłacane są miesięcznie po 200,00 zł oraz zobowiązania wobec instytucji w "P" są w wysokości 4.900,00 zł, które dochodzone są w postępowaniu egzekucyjnym, przy czym obecnie postępowanie to jest zawieszone. Dochód - po odliczeniu ponoszonych kosztów - przypadający na jednego członka rodziny to kwota 140,24 zł.

Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie zgromadzonych w toku postępowania dowodów, którym dano wiarę tj. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, informacji o wysokości emerytury, zaświadczenia o niezaleganiu w podatkach, aktu notarialnego, decyzji Starosty nr [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r., zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] października 2011, decyzji Starosty nr [...] z dnia [...] października 2011 r., faktury VAT nr [...], decyzji nr [...] w sprawie podatku od nieruchomości za rok 2011, faktury VAT nr [...] z dnia [...] września 2011 r., dowodu wpłaty E za 09/2011 r., umowy najmu pawilonu zawartej od dnia [...] sierpnia 2013r.,zaświadczenia z OPS z dnia [...] sierpnia 2013 r., wyciągu z rachunku karty kredytowej z dnia [...] sierpnia 2013 r., decyzji Burmistrza Miasta z dnia [...] stycznia 2013 r., informacji o wysokości opłat z dnia [...] lipca 2013 r., faktury VAT [...], dowodów wpłat E z dnia [...] sierpnia 2013 r. oraz z dnia [...] lipca 2013 r., dowodu wpłaty M z dnia [...] sierpnia 2013 r. , paragonu fiskalnego z apteki z dnia [...] sierpnia 2013 r. i [...] lipca 2013r., oświadczenia S.G. oraz S.Ż. z dnia [...] sierpnia 2013 r.

Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2, 3, 4, stanowiących, że należności te mogą być umarzane, z zastrzeżeniem ust. 3a, tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Przy braku całkowitej nieściągalności ustalonej wg kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek.

Jednocześnie organ stwierdził, iż analiza aktualnej sytuacji materialno-bytowej wnioskodawczyni przeprowadzona w oparciu o zebrany materiał w sprawie pozwala uznać, iż nie zachodzi żadna z wyżej wymienionych przesłanek warunkująca umorzenie należności składkowych w związku z całkowitą nieściągalnością, ponieważ pomimo zaprzestania prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym R.K. prowadził wobec niej skuteczne postępowanie egzekucyjne, a całość zadłużenia zabezpieczona została na nieruchomości stanowiącej jej własność. Obecnie postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone w związku ze złożeniem przez stronę w dniu 12 lipca 2013 r. wniosku o umorzenie należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r.

Natomiast zgodnie z art. 28 ust. 3 a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenie ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane. Szczegółowe zasady umarzania należności dla tej grupy osób zobowiązanych określa rozporządzenie MGPiPS. Ponadto umorzenie należności osobie fizycznej możliwe jest w sytuacji zaistnienia przesłanki ważnego interesu osoby zobowiązanej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek. Przy czym decyzje Zakładu w zakresie umorzenia należności z tytułu składek mają charakter uznaniowy. Rozstrzygnięcie to zależy od indywidualnych okoliczności ocenianych przez pryzmat warunków koniecznych do umorzenia tj. całkowitej nieściągalności lub ważnego interesu osoby zobowiązanej oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych.

Oceniając rozpatrywaną sprawę pod wyżej wskazanym kątem Zakład, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy stwierdził, iż wykazane przez stronę trudności nie cechują się trwałym lub wyjątkowym charakterem, a przedłożone dokumenty nie potwierdzają istnienia przesłanek wymienionych § 3 rozporządzenia MGPiPS.

Organ stwierdził, że przedstawione przez dowody potwierdzają, że występuje kryterium choroby osoby zobowiązanej lub opieki nad członkiem jej rodziny, która uniemożliwia, bądź w znacznym stopniu ogranicza pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków. Wnioskodawczyni nie poniosła strat materialnych spowodowanych zaistnieniem nadzwyczajnych okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności np. powódź, pożar, kradzież.

Natomiast Zakład gospodarując funduszami ubezpieczeń społecznych, aby zastosować ten nadzwyczajny środek jakim jest umorzenie zadłużenia, musi mieć przedstawione niepodważalne dowody, że jest on uzasadniony i winien być traktowany jako wyjątkowe uregulowanie na gruncie obowiązujących przepisów, bowiem zasadą jest płacenie składek.

Ponadto w dniu 12 lipca 2013 r. skarżącą wystąpiła z wnioskiem o umorzenie składek na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012r., jednocześnie składając wniosek o rozłożenie na raty składek nie podlegających umorzeniu zgodnie z powyższą ustawą abolicyjną. Natomiast w dniu [...] sierpnia 2013 r. opłaciła należności w części finansowanej przez ubezpieczonych w celu przystąpienia do spłaty zadłużenia w układzie ratalnym. W dniu [...] września 2013 r. podpisała umowę ratalną nr [...] z terminem spłaty ostatniej raty [...] sierpnia 2014 r.

W konsekwencji organ uznał, że umorzenie w obecnym stanie faktycznym byłoby przedwczesne, a z uwagi na publicznoprawny charakter należności składkowych umorzenie jest rozwiązaniem o charakterze wyjątkowym i powinno być przyznawane sporadycznie, zaś "ważny interes zobowiązanego" będący jedną z przesłanek nie może być utożsamiany jedynie z trudnościami finansowymi. Umorzenie zadłużenia z tytułu składek w sytuacji, gdy istnieje realna możliwość na zaspokojenie roszczeń Zakładu naruszyłyby interes społeczny. Umorzenie należności składkowych winno być zatem traktowane na zasadach całkowitej wyjątkowości, bowiem zasadą jest obowiązek opłacania składek. Nawet w obiektywnie trudnej sytuacji wnioskodawcy, organ nie jest zobligowany do umarzania należności.

Składając wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy J.R. domagała się uchylenia w całości wyżej wymienionej decyzji. W jej ocenie w sprawie zaszła przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s., jednakże organ nie wyjaśnił tych okoliczności w sposób wyczerpujący i pomimo uzasadnionych podstaw, nie umorzył należności nawet w części. Organ nie ocenił również sprawy pod kątem zastosowania § 3 rozporządzenia MGPiPS, choć wskazała, że opłacenie spornej należności pozbawi ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Także prowadzona z emerytury egzekucja powoduje taki właśnie skutek. Odwołująca się podkreśliła, że choruje przewlekle, co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Zwróciła także uwagę na niekonsekwencję w argumentacji organu, który miesza przesłanki umorzenia wynikające z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz określone w § 3 rozporządzenia MGiPS, bowiem rozważając przesłanki umorzenia w oparciu o zapisy rozporządzenia wskazuje na skuteczność egzekucji i przesłankę braku majątku. Wskazała również, że spłaty części zadłużenia i spłaty w ramach systemu ratalnego dokonuje dzięki wsparciu finansowemu syna.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] stycznia 2014 r. utrzymał zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż w jego ocenie w sprawie nie zachodzą przesłanki umorzenia należności określone w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. J.R. nie prowadzi już działalności gospodarczej, jako osoba fizyczna, a zatem nie ma zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 3, 4 u.s.u.s. W sprawie nie zachodzą również przesłanki wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 4a, 5 i 6 u.s.u.s. ponieważ wysokość zadłużenia przewyższa kwotę upomnienia, a prowadzone postępowanie egzekucyjne jest skuteczne.

Analizując sprawę pod kątem umorzenia zadłużenia ze względu na ważny interes osoby zobowiązanej tj. pod kątem przepisów rozporządzenia MGPiPS, organ wskazał, iż w tym zakresie działa w ramach uznania administracyjnego, co uprawnia go do odmowy umorzenia należności, nawet jeśli postępowanie wyjaśniające wykazałoby podstawy do umorzenia. W tym zakresie organ zaś uwzględnił nie tylko przedłożone dokumenty i uzasadniony interes zobowiązanej, ale także stan finansów ubezpieczeń społecznych i możliwość ewentualnego odzyskania należności. Tymczasem w sprawie egzekucja prowadzona była skutecznie, zaś należność została zabezpieczona hipotecznie na nieruchomości dłużnika.

Organ wyjaśnił, iż strona dokładnie udokumentowała swoją trudną sytuację materialną i zdrowotną, zaś on dokładnie ją rozpatrzył, a w konsekwencji ustalił, ze przedstawione trudności nie mają charakteru trwałego i wyjątkowego. Zaległość z tytułu składek powstała z winy wnioskodawczyni, która prowadząc działalność gospodarczą nie wywiązała się z obowiązku uiszczania składek, a tym samym przyczyna powstania zadłużenia nie miała charakteru wyjątkowego i niezależnego od jej woli, a stanowiła efekt jej indywidualnych decyzji. Nie poniosła również straty materialnej spowodowanej nadzwyczajnymi okolicznościami. Zdaniem organu przedłożone dokumenty nie potwierdzają zaistnienia przesłanek określonych § 3 rozporządzenia MGPiPS . Brak wyjaśnienia przesłanek w zakresie trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej skarżącej w kontekście przepisów rozporządzenia MGpiPS, stosownie do zarzutu odwołania, organ wyjaśnił działaniem organu w granicach uznania administracyjnego, w tym okolicznością, że organ nie musi umorzyć należności. Jednocześnie organ podkreślił obowiązek dbania o bezpieczeństwo finansów ubezpieczeń społecznych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości lub w części.

Zakwestionowała ustalenia organu i poczynioną przez niego ocenę w zakresie zaistnienia przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne. Podkreśliła, że organ uwzględnia jedynie interes finansów ubezpieczeń społecznych, pomijając jej interes w sprawie. Podnoszona argumentacja dotycząca skuteczności egzekucji, czy posiadanego zabezpieczenia hipotecznego nie może być okolicznością uniemożliwiającą umorzenie należności. Ustawa bowiem nie wyklucza takiej możliwości.

Nadto skarżąca wskazała, że organ "słuszny interes obywatela" utożsamia z ubóstwem, co nie znajduje uzasadnienia w zapisach ustawy, a jest interpretacją przyjętą na korzyść organu. W skardze jednocześnie powołała się na wyrażone przez tut. sąd stanowisko w poprzednio wydanym w sprawie rozstrzygnięciu z dnia 2 sierpnia 2012 r. Wskazała także, iż organ pomija okoliczności związane ze stanem jej zdrowia, niezasadnie uznając, że jej trudna sytuacja ma charakter przejściowy i nie ma charakteru wyjątkowego.

Za niezasadne uznała także odniesienie się do okoliczności w jakich powstało zadłużenie, bowiem jak sam organ wskazał w decyzji z dnia [...] grudnia 2011 r., pozostaje ona bez wpływu na zasadność umorzenia należności.

W konsekwencji, z uwagi na niewyjaśnienie okoliczności sprawy, nieuwzględnienie jej słusznego interesu, skarżąca zarzuciła organom naruszenie art. 7 k.p.a., a także art. 8 k.p.a. tj. prowadzenie postępowania w sposób, który nie buduje zaufania do organu władzy oraz art. 12 k.p.a. ze względu na niedziałanie w sposób wnikliwy i szybki.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi J.R..

W piśmie z dnia [...] maja 2014 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał stanowisko i argumentację skarżącej zawarte w skardze z dnia [...] lutego 2014 r. zarzucając dodatkowo naruszenie dalszych przepisów postępowania tj. art. 77§ 1 , 80 i 107 § 3 k.p.a., a także naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 28 ust. 3 i 3 a u.s.u.s w zw. z § 3 rozporządzenia MGPiPS , wnosząc o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, stwierdzenie, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu i przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu .

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie natomiast z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U z 2012 r., Nr 270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a. ) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

W ramach badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną w niej podstawą prawną ( art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Oznacza to, iż kontrola sądowa sprawowana jest w granicach sprawy administracyjnej zakończonej zaskarżoną decyzją, a sąd administracyjny ma obowiązek uwzględnić każde dostrzeżone naruszenia prawa, o ile miało lub mogło mieć wpływ na treść wydanej decyzji.

W niniejszej sprawie sąd po raz trzeci badał postępowanie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie wniosku J.R. o umorzenie należności z tytułu składek. Stąd też przytaczanie po raz kolejny podstawy prawnej, stanowiącej wzór przeprowadzanej przez sąd oceny zgodności z prawem działania organu tj. wyjaśnienia zasad postępowania w oparciu o przepis art. 28 ust. 1 – 3 u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia MGPiPS, uznać należy za zbędne.

Zaznaczenia jednakże wymaga, iż zarówno organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie, jak również sąd, na mocy art. 153 p.p.s.a. związane są oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażone w uprzednio wydanych wyrokach tj. z dnia 2 sierpnia 2012 r. sygn. akt II SA/Go 392/12 i z dnia 25 kwietnia 2013 r. sygn. akt II SA/Go 181/13.

Uwzględniając powyższe, skład orzekający w niniejszej sprawie uznał, iż organ po raz kolejny uchybił zarówno dyspozycji art. 153 p.p.s.a., jak również art. 7, art. 77§ 1 i art. 80 k.p.a.

Rozstrzygając w przedmiocie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne - w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ust.1, ust. 2 i ust. 3 a w związku z § 3 rozporządzenia MGPiPS - mamy do czynienia z uznaniem administracyjnym, bowiem ustawodawca w ust.1 art. 28 wyraźnie wskazuje, że należności te "mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład". Takiego samego formułowania ustawodawca użył w art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. Zatem, regulując kwestię umorzenia należności z tytułu składek ustawodawca przesądził, że decyzja Zakładu ma charakter uznaniowy, a to oznacza, że organ ten, nawet w przypadku ustalenia, że spełniona jest którakolwiek z przesłanek z ust. 2 art. 28 u.s.u.s. lub wymieniona w § 3 rozporządzenia MGPiPS, nie ma obowiązku umorzenia zadłużenia. Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia wyraża się w tym, iż organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem w przypadku stwierdzenia istnienia przesłanki prowadzącej do umorzenia uwzględnić wniosek lub odmówić umorzenia należności. Oznacza to, że dopiero w przypadku stwierdzenia zaistnienia przesłanek umorzenia organ zyskuje swobodę wyboru, czy ulgi udzielić, czy też nie.

Rozstrzygnięcie to nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego ( art. 77 § 1 k.p.a) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Dowolność tę wyklucza również brzmienie art. 6 k.p.a., w myśl którego organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. W orzecznictwie sądowym odnoszącym się zwłaszcza do uznaniowych decyzji administracyjnych akcentuje się, że każde rozstrzygnięcie podejmowane w ramach uznania administracyjnego powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, żeby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją, nie zaś efektem choćby ograniczonego woluntaryzmu ( por. wyrok SN z dnia 20 grudnia 1994 r., III ARN 79/94, POP 1999 r., nr 2, poz. 31). Organ orzekający w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne powinien zatem wykazać, że w tej konkretnej sprawie istniały przesłanki uzasadniające podjęte rozstrzygnięcie.

Jednocześnie podkreślenia wymaga, iż instytucja uznania administracyjnego nie daje podstaw do twierdzenia, że interes wnioskodawcy podlega uwzględnieniu o ile nie pozostaje w sprzeczności z interesem publicznym, w szczególności z interesem finansów ubezpieczeń społecznych, na straży którego stoi Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Przyjęcie, że nawet w obiektywnie trudnej sytuacji strony organ nie ma obowiązku umorzenia należności, uznać należy za niedopuszczalne, jeżeli nie poprzedza go wnikliwa analiza stanu majątkowego i osobistego strony, a organ w racjonalny sposób nie wykaże, iż w zaistniałych okolicznościach uzasadnione jest postawienie interesu finansów ubezpieczeń społecznych ponad indywidualnym interesem wnioskodawcy. Przy czym o racjonalności rozstrzygnięcia nie można mówić w sytuacji, gdy np. zaspokajając interes finansów Zakładu, zobowiązany znajdzie się na skraju ubóstwa, bądź też sytuacja życiowa zmusi go do korzystania z pomocy państwa, w postaci świadczeń socjalnych.

Analiza zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ w dalszym ciągu nie przeprowadził analizy sytuacji finansowej i rodzinnej strony oraz stosownej kalkulacji, a w konsekwencji nie wykazał, w jaki sposób w jego ocenie, pozwala ona na spłatę przez stronę zadłużenia, bez szkody dla możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych i kontynuacji leczenia. Brak jest wyjaśnienia, w jaki sposób sytuacja finansowa strony oraz jej stan zdrowia, przekładają się na możliwości zarobkowe i możliwość spłaty zadłużenia.

Zwrócić przy tym należy uwagę, iż orzekając uprzednio w sprawie, sąd przesądził, że niewystarczającym jest dla odmowy umorzenia należności z tytułu składek powołanie się przez organ na okoliczność skutecznej egzekucji ze świadczenia emerytalnego skarżącej i istnienie zabezpieczenia na jej nieruchomości. Również podpisanie układu spłaty ratalnej zadłużenia nie może stanowić bezpośrednio powodu odmowy umorzenia spornych należności, tym bardziej , iż skarżąca wyjaśniła przyczyny przystąpienia do spłaty i źródło finansowania spłat.

W sprawie zwraca również uwagę rażąca niekonsekwencja dokonanej oceny organu, który w uzasadnieniu swojej decyzji wydanej w I instancji w jednym miejscu wskazuje, iż zgromadzone w sprawie dokumenty nie dają podstawy do stwierdzenia, że w sprawie zachodzi którakolwiek z przesłanek określonych § 3 rozporządzenia MGPiPS, aby następnie stwierdzić, że "przedstawione przez skarżącą dowody potwierdzają, że występuje kryterium choroby osoby zobowiązanej (...), która uniemożliwia bądź w znacznym stopniu ogranicza pozyskiwanie środków niezbędnych do spłaty zadłużenia środków" ( nie dokonując jednak w tym zakresie szczegółowych ustaleń , również ponownie rozpoznając sprawę ), co w istocie kwalifikować można jako okoliczność objętą dyspozycją § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia MGPiPS , a ponadto, że strona znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, co z kolei odpowiadać może dyspozycji § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia MGPiPS.

Organ wskazując na trudną sytuacje finansową, przeprowadził nawet wyliczenia, z którego wynika, iż miesięczny dochód na członka rodziny wnioskodawczyni - po odliczeniu ponoszonych kosztów - wynosi niewiele ponad 140 zł . Zresztą wyliczenie to nasuwa wątpliwości co do swej prawidłowości , skoro bowiem dochód rodziny wskazany w uzasadnieniu decyzji wynosi łącznie 1.298,57 zł ( 845,57 zł emerytura + 153, zł zasiłek pielęgnacyjny + 300, zł czynsz z najmu pawilonu), to po odliczeniu tylko wydatków na prąd, wodę ,gaz, wywóz nieczystości, żywność, leki i środki higieny , pozostaje kwota 370,72 zł na trzy osoby . Ponadto organ rozpoznając ponownie sprawę wskazał, iż uwzględniono dodatkowo przy wyliczeniu dochodu na członka rodziny, że skarżąca spłaca kartę kredytową w kwocie 200, zł i ponosi wydatki związane z utrzymanie pawilonu ponoszone na rzecz gminy w kwocie 212,41, zł .

Zauważyć należy, iż organ żadnej z tych okoliczności nie odniósł do rzeczywistej możliwości spłaty zadłużenia, czy też zasadności jego dochodzenia, wobec szczególnie trudnej sytuacji strony.

Organ również nie dostrzega, że przesłanki określone w przepisach rozporządzenia MGPiPS stanowią regulację szczególną wobec dyspozycji art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i nie zależą w zastosowaniu, od określonych tym artykułem okoliczności. Zaistnienie choćby jednej z przesłanek określonych przez § 3 rozporządzenia MGPiPS nie wymaga łącznego zaistnienia przesłanki braku majątku w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s., na co wskazuje w swoim rozstrzygnięciu organ, wyjaśniając, iż umorzenie należności osobie fizycznej jest możliwe w sytuacji zaistnienia przesłanki ważnego interesu osoby zobowiązanej przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności z tytułu składek ( str. 7 decyzji z dnia [...] października 2013 r. ). Przepis art. 28 ust. 3 u.s.u.s. określa przypadki całkowitej nieściągalności należności, która stanowi podstawę do ubiegania się o umorzenie tych należności, tymczasem regulacja przepisów rozporządzenia dotyczy tych sytuacji, gdy co prawda nie mamy do czynienia z "całkowitą nieściągalnością" należności, ale ze szczególną sytuacją strony, mającą charakter wyjątkowy i która z przyczyn uzasadnionych poszanowaniem konstytucyjnie gwarantowanego prawa do zabezpieczenia społecznego (art. 67 ust. 1 Konstytucji RP), ochrony zdrowia (art. 68 ust. 1 Konstytucji RP) oraz uwzględniania dobra rodziny w polityce społecznej i gospodarczej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) została uznana za godną uwagi i szczególnej ochrony, a w dalszej kolejności podlegającą skonfrontowaniu z zasadą racjonalności dysponowania środkami publicznymi.

W sprawie bezspornym jest, iż mamy do czynienia z niewątpliwie trudną sytuacją materialną skarżącej. W takiej sytuacji – na co wskazywano już w poprzednich orzeczeniach tut. sądu - organ administracji, podejmując decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, miał obowiązek zgodnie z art. 7 k.p.a, wyważyć słuszny interes strony i interes publiczny. Aby jednak takie wyważenie było możliwe i aby organ mógł stwierdzić, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, konieczna była ocena sytuacji materialnej wnioskodawczyni z uwzględnieniem jej dochodu i wydatków i ustalenie, że opłacenie składek nie pozbawiłoby jej i rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Zupełnie nieprzekonywująco brzmią twierdzenia, iż trudna sytuacja skarżącej nie ma charakteru trwałego , zwłaszcza w zderzeniu z tym, iż organ tezę tą powiela w swych rozstrzygnięciach od blisko 3 lat, odmawiając umorzenia skarżącej składek. Ponadto niewątpliwie przedwczesne jest stanowisko organu, iż sytuacja w jakiej znalazła się skarżącą nie ma charakteru wyjątkowo, skoro nie poczynił ustaleń odnośnie aktualnego stanu zdrowia, mimo, iż skarżąca przedstawiła obszerną dokumentację w tym zakresie i organ jej nie zakwestionował. Pominął w uzasadnieniu tą kwestię i tą cześć materiału dowodowego ( ograniczając się do ogólnikowych stwierdzeń o przeanalizowaniu powyższej dokumentacji ) , a tym samym decyzja również w tym zakresie nie spełnia standardów wynikających z art. 77§1 k.p.a., 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a . Zwrócić również należy, że błędne jest stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji, powołujące się na kwestię zawinienia skarżącej w powstaniu zaległości. Zważyć bowiem należy, iż Zakład zobowiązany jest dokonać oceny sytuacji wnioskodawcy pod kątem istnienia przesłanek umorzenia na dzień wydania przez organ decyzji (por. wyrok NSA z dnia 12 stycznia 2011r., II GSK 17/10 ) . Zaskarżona decyzja w dalszym ciągu powiela jedynie ten sam, zakwestionowany w poprzednio wydanych wyrokach schemat uzasadnienia, opierający się jedynie na wyeksponowaniu interesu publicznego oraz zasady opłacania należności i marginalizacji instytucji umorzenia oraz nie zawiera wnikliwej analizy sytuacji materialnej i osobistej wnioskodawczyni i jej odniesienia do możliwości spłaty zadłużenia, przy uwzględnieniu wyjątkowego charakteru sytuacji, w której znalazła się strona. Oznacza to, iż wydanie decyzji nie zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym. Tym samym organ nie rozważył właściwie wszelkich okoliczności mogących mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia w zakresie udzielenia bądź odmowy udzielenia ulgi, zaś uchybienie to - zdaniem Sądu - mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia organu. Mając na uwadze powyższe naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego, które niewątpliwie miały lub mogły mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a orzekł jak w pkt I wyroku . Ponownie rozpoznając sprawę organ dokona swobodniej, a nie dowolnej oceny sytuacji materialnej skarżącej, pod kątem spełnienia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 rozporządzenia MGPiPS, uwzględniając powyższe uwagi sądu odnoszące się do tej kwestii, pamiętając, iż wprawdzie instytucja umorzenia powinna być stosowana wyjątkowo, jednakże okoliczność ta nie może prowadzić do praktycznego wyeliminowania stosowania tej instytucji, uczynienia jej instytucją martwą, poprzez ogólnikowe powoływanie się tylko na określone kategorie prawne, bez dokonywania rzetelnej oceny ich występowania w konkretnej sprawie . Na podstawie art. 152 p.p.s.a. sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się orzeczenia sądu ( pkt II). Natomiast o wynagrodzeniu dla pełnomocnika ustanowionego dla skarżącej z urzędu w ramach prawa pomocy, będącej radcą prawnym, orzeczono w pkt III wyroku na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 2 ust. 3 i § 14 ust. 2 pkt. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu ( Dz.U z 2002 r. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).