Postanowienie WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 326/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-09-21 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6112 Podatek dochodowy od osób fizycznych, w tym zryczałtowane formy opodatkowania
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Przyznano prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów  i odmówiono w zakresie ustanowienia pełnomocnika
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt 2, art. 243 par. 1, art. 245 par.1 i 3, art. 260
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Cezary Kosterna po rozpoznaniu w dniu 21 września 2015 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku J S o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego w sprawie ze skargi J S na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W z dnia [...] marca 2015 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia: 1. przyznać skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, 2. odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie.


UZASADNIENIE

J S (zwana dalej "Stroną" lub "Skarżącą") pismem z dnia 30 marca 2015 r. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Warszawie z dnia [...] marca 2015 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi, skarżąca złożyła wniosek o prawo pomocy.

W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz piśmie uzupełniającym z dnia 19 czerwca 2015 r. skarżąca wyjaśniła, że aktualnie utrzymuje się z zasiłku chorobowego wypłacanego przez ZUS, który za miesiąc maj 2015 r. wyniósł [...] zł. Podała, że w związku z decyzjami organów skarbowych doszło u niej do załamania nerwowego, ma silną depresję i leczy się u psychiatry i neurologa. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje ze skarżącą pełnoletni syn, który jest bezrobotny bez prawa do zasiłku. Do wniosku załączyła zaświadczenie ZUS o wysokości wypłaconych zasiłków, zeznanie podatkowe za 2014 r., skierowanie do szpitala oraz kserokopie niezrealizowanych, według oświadczenia z braku środków, recept.

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie postanowieniem z dnia 24 czerwca 2015 r. przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie.

Skarżąca sprzeciwem z dnia 22 lipca 2015 r. (data wpływu do Sądu), wnosząc o uchylenie punktu drugiego postanowienia z 24 czerwca 2015 r, i przyznanie pomocy poprzez ustanowienie doradcy podatkowego w całości podtrzymała prezentowana we w pierwotnym wniosku argumentację. Wskazała, że nie jest w stanie sama bronić się przed bezpodstawnymi zarzutami organów podatkowych. Cała ta sytuacja działa na nią paraliżująco i zastraszająco.

W odpowiedzi na wezwanie z dnia 17 sierpnia 2015 r. do nadesłania dodatkowych informacji oraz dokumentów dotyczących jej sytuacji majątkowej, pismem z dnia 7 września 2015 r. oświadczyła, że przychód z działalności gospodarczej w okresie od stycznia do sierpnia 2015 r. wyniósł [...] zł. Na zakup towaru wydała [...] zł, zapłacony czynsz najmu [...] zł, światło, telefon, środki czystości ok. [...] zł. Oświadczyła, że nie korzysta z opieki osób trzecich, w czasie jej niezdolności do pracy sklep jest zamknięty, syn nie pomaga w prowadzeniu działalności gospodarczej i nie pozostaje ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym, nie zatrudnia pracowników.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 260 zdanie pierwsze ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym.

Należy w tym miejscu podkreślić, iż skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jego przedmiotem do właściwości sądu (W. Chróścielewski, J.P. Tarno: Postępowanie administracyjne i postępowanie przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004). A zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres określony przez stronę, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. W takiej sytuacji sąd rozpatruje złożony w sprawie wniosek, w tym wypadku wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, pomimo iż sprzeciw dotyczył tylko jego części.

W sprawie niniejszej skarżąca zażądała przyznania jej prawa pomocy w pełnym zakresie tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem sądu, w sprawie niniejszej zasadne jest – w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy - przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz zasadna jest odmowa ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.

Przyjętą regułą jest, iż obowiązkiem stron jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową wnioskodawcy oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Natomiast, jak podkreśla się w orzecznictwie ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10 i z dnia 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10).

Sąd może zwolnić od kosztów sądowych tylko w sytuacji, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma realnych możliwości finansowych ich poniesienia. Zatem to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione.

Podkreślić należy, iż dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.

Prawo pomocy jest przyznawane osobom charakteryzującym się ubóstwem (przykładowo do takich osób zaliczyć można osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione zostały całkowicie środków do życia). Ubiegający się o taką pomoc powinni poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które winny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. W świetle utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego, ukształtowanego na podstawie analogicznych unormowań art. 113 kodeksu postępowania cywilnego, sformułowanie "osoba fizyczna (...) nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny oznacza, iż ubiegający się o zwolnienie powinien wykazać, że nie jest w stanie poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny (zob. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., sygn. akt II CZ 104/84). Takie postrzeganie instytucji prawa pomocy utrwalone jest również w orzeczeniach sądów administracyjnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna bowiem partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (por. post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Sąd w przytoczonym postanowieniu dodał, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa.

W niniejszej sprawie wniosek zasługuje na uwzględnienie w zakresie częściowym. Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącą oświadczenia przyjąć należało, iż sytuacja majątkowa w jakiej się znalazła wraz jest trudna, zaś uzyskiwane dochody są w całości pożytkowane na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Wzięto również pod uwagę brak zasobów pieniężnych i majątku ruchomego znacznej wartości. Okoliczności te przemawiają za uznaniem wnioskodawcy za osobę, dla której poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować uszczerbek w niezbędnym utrzymaniu.

W pozostałym zakresie wniosek został uznany za niezasadny. Wyjaśnić bowiem należy, że na tym etapie postępowania sądowoadministracyjnego, tj. przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym brak jest przymusu adwokacko-radcowskiego, a skarżąca jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich praw, o czym świadczy prawidłowe złożenie skargi do Sądu, jak również składanie odpowiednich pism w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy (vide: postanowienie NSA z dnia 19.05.2011 r. o sygn. akt II GZ 245/11, z dnia 18.04.2012 r. o sygn. akt II GZ 127/12, z dnia 17.12.2013 r. o sygn. akt I GZ 560/13, z dnia 8.01.2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13, z dnia 8.01.2014 r. o sygn. akt II GZ 762/13 orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 20 marca 2013 r. (II FZ 142/13) o ile ponoszenie kosztów sądowych jest obowiązkiem strony, o tyle korzystanie z usług profesjonalnego pełnomocnika nie ma charakteru obligatoryjnego. Co więcej, sama konstrukcja postępowania sądowoadministracyjnego i wyznaczona w niej rola Sądu, stanowią należytą gwarancję ochrony uprawnień strony. Zgodnie bowiem z art. 6 P.p.s.a sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Ponadto, jak stanowi art. 134 § 1 P.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza, to że kontrola sądowoadministracyjna obejmuje całokształt działań organów administracji, wskutek których mogło dojść do naruszenia prawa, niezależnie od zgłaszanych w tym względzie przez strony zarzutów.

W tym miejscu wskazać można również na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowane m.in. w postanowieniu z 27 maja 2008 r. sygn. akt I FZ 154/08. Sąd ten wyraził pogląd, że ustanowienie pełnomocnika w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji możliwe jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach.

Mając zatem na uwadze ustalenia dokonane w niniejszej sprawie należało przyjąć, że skarżąca zasługuje na zwolnienie od kosztów sądowych. Natomiast odmowa przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie nie spowoduje wstrzymania biegu sprawy oraz nie pozbawi strony możliwości wystąpienia z takim wnioskiem w razie konieczności wstąpienia do sprawy profesjonalnego pełnomocnika.

Na marginesie, odnosząc się do argumentacji skarżącej, zauważyć należy, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

Mając na uwadze powyższe, Sąd działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2, art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 3 oraz art. 260 P.p.s.a. postanowił, jak w sentencji