Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2701/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
article: art. 151, art. 188
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Wiśniewska sędzia NSA Wiesław Morys (spr.) sędzia del. NSA Janusz Furmanek Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Kamińska po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 marca 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 2518/11 w sprawie ze skargi R. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 30 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2518/11, oddalił skargę R. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2011 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Jak wynika z uzasadnienia tegoż wyroku zapadł on w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 22 lipca 2008 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) skarżący zwrócił się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie mu renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu z powodu braku środków do życia, gdyż ze względu na schizofrenię paranoidalną, która skutkowała zaliczeniem go do inwalidów I grupy (obecnie do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności), nie może podjąć zatrudnienia, a nie nabył uprawnień do własnych świadczeń, dlatego utrzymuje się ze świadczeń z pomocy społecznej, które są niewystarczające.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r., utrzymaną następnie w mocy decyzją z dnia [...] lutego 2009 r., organ odmówił przyznania wnioskowanej renty, uznając, że w niniejszej sprawie powyższy przepis nie mógł być zastosowany. Wyjaśnił, że świadczenie po zmarłym rodzicu przysługuje jedynie do ukończenia przez dziecko 25 roku życia, jak również dzieciom, które stały się całkowicie niezdolne do pracy w czasie uczęszczania do szkoły. Skarżący powyższych przesłanek nie spełnił, albowiem całkowita niezdolność do pracy powstała u niego po ukończeniu 25 lat

Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 604/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na powyższe rozstrzygnięcie, lecz Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 11 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1555/09, wyrok ten uchylił i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w niniejszej sprawie nie została wszechstronnie wyjaśniona możliwość zaistnienia szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ww. ustawy, tj. wystąpienie zdarzenia lub stanu wyłączającego aktywność zawodową skarżącego z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków, nawet przy dołożeniu przez osobę zainteresowaną największego wysiłku. Z orzeczenia Komisji Lekarskiej z dnia [...] kwietnia 2008 r. nie wynika bowiem, aby choroba skarżącego powstała nagle, od wskazanej daty.

Wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 235/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2009 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] grudnia 2008 r. W ocenie Sądu organ uchybił przepisom postępowania administracyjnego, określonym w art. 7, art. 9 oraz art. 77 k.p.a., poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego. Sąd wskazał, że z orzeczenia komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2008 r., na które powołał się organ w wydanych decyzjach, nie wynika, aby schorzenie skarżącego powstało nagle od wskazanej w nim daty, zaś przedstawione przez skarżącego opinie lekarskie, wystawione przed orzeczoną datą powstania całkowitej niezdolności do pracy, wskazują, że symptomy choroby psychicznej, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia, występowały u skarżącego już wcześniej. Sąd zważył, że w uzasadnieniach decyzji organ nie odniósł się do choroby skarżącego i jej specyfiki, a także nie ustosunkował się do przytoczonej treści dokumentacji medycznej. Wobec powyższego Sąd wskazał, że rozpoznając sprawę ponownie, organ powinien rozpatrzyć cały materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu wniosku o rentę rodzinną, odmówił przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Odwołując się do treści przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, organ podał, że w przedmiotowej sprawie renta rodzinna w drodze wyjątku nie mogła być przyznana, albowiem nie stwierdzono zbiegu szczególnych okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Zwrócił uwagę, że lekarz orzecznik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po przeprowadzeniu analizy zgromadzonej dokumentacji lekarskiej, uznał, że nie jest możliwe ustalenie wcześniejszej daty powstania niezdolności do pracy niż od stycznia 2002 r. Oznacza to, że całkowita niezdolność do pracy powstała u skarżącego po ukończeniu 25 roku życia. Nadto organ wskazał, że zgodnie z art. 74 ustawy o emeryturach i rentach wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna. Do renty tej uprawniona jest J. C. i w tej sytuacji nie może być przyznana renta rodzinna z tego samego tytułu w trybie wyjątku. Decyzją z dnia [...] września 2010 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpoznaniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 r., nie znajdując nowych okoliczności mających wpływ na zmianę decyzji odmawiającej prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

Powyższe decyzje stały się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 1719/10, uchylił decyzję ostateczną, wskazując, iż jest niedopuszczalne podpisanie obydwu decyzji przez tę samą upoważnioną przez organ osobę. Wskazał także na konieczność realizacji wytycznych zawartych w wyroku z 20 kwietnia 2010 r.

Decyzją z dnia [...] października 2011 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ponownie utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2010 r. Wskazał na aktualne orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2011 r., w którym ustalono ponownie, że niezdolność skarżącego do pracy powstała na początku 2002 r. i zaakcentował, że orzeczenie to jest dlań wiążące. Ponadto dokumentacja choroby nie potwierdza, aby strona cierpiała na schorzenie uniemożliwiające podjęcie zatrudnienia i wypracowanie prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Poza tym podtrzymał organ pogląd, że wykorzystanie renty w trybie zwykłym wyklucza możliwość ponownego jej uzyskania w drodze wyjątku.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący podkreślił, że jest chory i nie może wypracować sobie renty, gdyż nie nadaje się do żadnej pracy. Zwrócił uwagę, że choroba psychiczna nie powstaje z dnia na dzień. W jego wypadku zaczęła się już w okresie szkolnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał skargę R. C. za niezasadną. Wskazując na wyjątkowość świadczeń opartych o przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i analizując jego przesłanki, Sąd ten doszedł do przekonania, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, gdyż stanowisko zajęte w zapadłych decyzjach zostało faktycznie i prawnie umotywowane. W jego ocenie trafnie organ przyjął, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, wskutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Sąd podkreślił, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej w zakresie niezdolności do pracy i daty jej powstania. W rozpoznawanej sprawie takie orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zostało sporządzone w dniu [...] września 2011 r., a skarżący nie wniósł od niego sprzeciwu. W orzeczeniu tym uwzględniono całość zgromadzonej dokumentacji lekarskiej, co wynika z jego treści, jak też z notatki służbowej z dnia [...] października 2011 r. W orzeczeniu tym ponownie ustalono, że całkowita niezdolność skarżącego do pracy powstała 1 stycznia 2002 r., a więc zarówno po ukończeniu przez niego 25 roku życia, jak również, co ze względu na treść art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych najistotniejsze, po ukończeniu nauki w szkole. Skarżący tego ustalenia skutecznie nie zakwestionował, nie przedstawił żadnej dokumentacji, ani też innych dowodów, które pozwalałyby na zweryfikowanie powyższej daty. W ocenie Sądu organ po analizie dokumentacji medycznej zgromadzonej w aktach sprawy, jak również opinii biegłych lekarzy, wyprowadził prawidłowe wnioski. W sprawie brak jest dowodów pozwalających na uznanie, że przed styczniem 2002 r. u skarżącego występowały tego typu schorzenia, które uniemożliwiałyby mu podjęcie zatrudnienia. Zasadnie zatem organ przyjął, że w sprawie nie zostało skutecznie wykazane, iż skarżący nie nabył uprawnień do renty rodzinnej wskutek szczególnych okoliczności spowodowanych jego stanem zdrowia. Poza tym podzielił Sąd pogląd organu, wedle którego wykorzystanie renty zwykłej, co miało miejsce w czasie uczęszczania skarżącego do szkoły, wyklucza możliwość ponownego jej uzyskania.

Dlatego na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej cytowanej jako P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia wniósł R. C., zaskarżając go w całości i opierając się na podstawach:

1. naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. P.p.s.a., polegającego na zaniechaniu pouczenia Skarżącego przez Sąd o zasadności ustanowienia fachowego pełnomocnika i możliwości zgłoszenia w toku postępowania wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, podczas gdy okoliczności sprawy, w szczególności wynikający ze stanu zdrowia Skarżącego (schizofrenia paranoidalna) brak zdolności do osobistego prowadzenia sprawy, brak profesjonalnego pełnomocnika i brak zdolności do kontroli działań pełnomocnika, zobowiązywały Sąd do udzielenia pouczenia; ww. naruszenie przepisu postępowania spowodowało nieważność postępowania prowadzonego przed sądem I instancji określoną w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. pozbawiając Skarżącego możliwości obrony jego praw poprzez profesjonalne przedstawienie i wyjaśnienie swego stanowiska oraz aktywne uczestnictwo w rozprawie;

b) art. 6 P.p.s.a., art. 106 § 2 P.p.s.a. polegającego na niepouczeniu Skarżącego przez Sąd o możliwości złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, celem zagwarantowania Skarżącemu możliwości aktywnego uczestnictwa w rozprawie, pomimo powzięcia przez Sąd informacji o braku możliwości stawiennictwa na rozprawie przez Skarżącego i jego pełnomocnika oraz specyfice przyczyn takiego stanu rzeczy (choroba Skarżącego, zły stan zdrowia pełnomocnika Skarżącego i brak środków na dojazd do sądu); opisane naruszenie przepisu postępowania uniemożliwiło Skarżącemu ochronę jego praw poprzez zapewnienie aktywnego uczestnictwa na rozprawie (art. 106 § 2 P.p.s.a.), skutkując nieważnością postępowania (art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.);

c) art. 109 P.p.s.a., art. 106 § 2 P.p.s.a., polegającego na nieodroczeniu przez Sąd rozprawy wyznaczonej na dzień 30 marca 2012 r., pomimo powzięcia przez Sąd informacji o braku możliwości stawiennictwa na rozprawie:

- przez Skarżącego ze względu na chorobę i obecność w szpitalu psychiatrycznym, oraz

- przez pełnomocnika Skarżącego ze względu na chorobę i brak środków na sfinansowanie przejazdu, podczas gdy powzięcie przez Sąd informacji o ww. okolicznościach oraz niestawiennictwo Skarżącego i jego pełnomocnika na rozprawie, powinno skutkować jej odroczeniem. Nieodroczenie rozprawy przez Sąd skutkowało pozbawieniem Skarżącego możliwości ochrony jego praw poprzez zapewnienie możliwości aktywnego uczestnictwa na rozprawie (art. 106 § 2 P.p.s.a.), a w dalszej konsekwencji nieważnością postępowania (art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.);

d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. oraz 151 P.p.s.a., poprzez oddalenie skargi pomimo naruszenia przez organ administracji art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a., oraz art. 86 K.p.a., bo nie rozpatrzył on w sposób wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz kwestii mających znaczenie dla wystąpienia przesłanki "szczególnych okoliczności",

2. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1988r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 z późn. zm.) poprzez:

a) błędną wykładnię polegającą na uznaniu za przesłankę negatywną, uniemożliwiającą nabycie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy, powstania całkowitej utraty zdolności do pracy po ukończeniu 25 roku życia, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że ww. okoliczność nie może wyłączać prawa do przyznania świadczenia na tej podstawie;

b) błędną wykładnię pojęcia "szczególne okoliczności";

c) błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że wykorzystanie renty rodzinnej przyznanej w trybie zwykłym na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 2 wyżej wymienionej ustawy, uniemożliwia przyznanie na podstawie art. 83 ust. 1 tej ustawy świadczenia odpowiadającego rencie rodzinnej, o której mowa w art. 68 ust. 1 pkt 3;

d) niewłaściwe zastosowanie (niezastosowanie), polegające na uznaniu, że w sprawie nie występują "szczególne okoliczności" umożliwiające przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy, podczas gdy całościowa analiza sprawy prowadzi do wniosku odmiennego,

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, ewentualnie w przypadku nieuwzględnienia zarzutów naruszenia przepisów postępowania, o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi oraz o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, dotychczas nieuiszczonych w całości lub części.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzuty te rozwinął, dowodząc, że zaskarżony wyrok w okolicznościach sprawy nie powinien był zapaść, nadto że narusza on prawo materialne, bo przesłanki wskazane jako wyłączające możliwość uzyskania spornego świadczenia, w jego ocenie, nie mają takiego skutku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu. Stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Badając sprawę z urzędu podstaw nieważnościowych w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 P.p.s.a. Są nimi naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania - może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w tym wypadku ustawa wymaga, aby skarżący nadto wykazał istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

Skarga kasacyjna została oparta na obu wymienionych wyżej podstawach, co skutkuje rozpoznaniem w pierwszej kolejności zarzutu naruszenia prawa procesowego, gdyż tylko wówczas, gdy przesądzone zostaną prawidłowość procedowania i ustalenia stanu faktycznego, można przejść do oceny podstawy naruszenia prawa materialnego. Tym bardziej, gdy skarżący zarzuca Sądowi I instancji nieważność postępowania.

Podstawa naruszenia przepisów procesowych jest nieuzasadniona. W okolicznościach sprawy, w szczególności gdy była ona przedmiotem wielokrotnego rozpoznawania przez organ administracyjny i sądy administracyjne, nadto w sytuacji, gdy skarżący miał pełnomocnika, który był prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy i nie wnosił o odroczenie rozprawy, niepodobna dopatrzyć się nieważności postępowania z przyczyn podanych w skardze kasacyjnej. Co prawda w aktach znajduje się pismo, z którego wynika niemożność stawienia się skarżącego i jego pełnomocnika na rozprawę w dniu 30 marca 2012 r. z przyczyn przez nich niezawinionych, lecz w sytuacji ustanowienia pełnomocnika, który od początku działał za skarżącego, nawet gdy nie jest on pełnomocnikiem fachowym, trudno z tego powodu wysnuwać nieważność postępowania. Okoliczności te nie zobowiązywały Sądu do odroczenia rozprawy. Podobnie rzecz się ma z pouczeniem o możliwości zgłoszenia wniosku o prawo pomocy, o której to możliwości matka skarżącego wiedziała, o czym świadczy złożenie go po wydaniu wyroku; poza tym treść pism kierowanych do stron zawiera pouczenia w tej materii. Co najwyżej można byłoby oceniać te zdarzenia w kategorii uchybień procesowych (zwykłych), które wszak aby odnieść skutek w postaci wzruszenia wyroku, musiałyby mieć wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny nie dostrzega takiego ich skutku. Jeśli zaś chodzi o zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 P.p.s.a., to po pierwsze częściowo wiążą się one z podstawą naruszenia przepisów prawa materialnego, bo podważają poprawność rozstrzygnięcia, więc zostaną omówione poniżej, po wtóre trzeba wyrazić pogląd, że organ wyjaśnił sprawę do rozstrzygnięcia, uzupełnił materiał dowodowy we wskazanych w poprzednio zapadłych wyrokach kierunkach oraz rozważył jej okoliczności pod kątem właściwego przepisu prawa, który wszak nieprawidłowo wyłożył. Zatem zarzut ten jest także nietrafny.

Jak to już wskazano powyżej zaskarżony wyrok zaakceptował wadliwe stanowisko prawne organu, zatem nie mógł się ostać, a charakter uchybienia upoważnił Naczelny Sąd Administracyjny do rozpoznania sprawy. Dokonana przez Sąd I instancji interpretacja art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jest błędna. Rozszerzanie przesłanki szczególnych okoliczności na inne zagadnienia, w tym uzyskanie poprzednio prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, jak też przywołanie kryterium jednej renty rodzinnej, jako negatywnej przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jest nieuprawnione. Nie mieszczą się one bowiem w treści cytowanego przepisu. Sąd i organ zdają się mylić świadczenia zwykłe i nadzwyczajne, podczas gdy przesłanki w obu wypadkach są różne. Analizując brzmienie art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy trzeba przede wszystkim zważyć, że zwrot "szczególne okoliczności" odnosi się zarówno do sytuacji, w której stanowią one powód niespełniania warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jak też niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Oznacza to, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane po pierwsze wówczas, gdy nie wypracowano świadczenia w trybie zwykłym wskutek tych okoliczności, jak też wówczas, gdy w ich wyniku i ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie można podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Przeto szczególne okoliczności to takie, które powodują niemożność uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zamieszczonej w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 stycznia 2010 r. z ówczesnego orzeczenia lekarskiego nie wynikało, aby choroba skarżącego powstała nagle - 1 stycznia 2002 r., zwłaszcza że symptomy je były widoczne wcześniej, stąd ustalenia i rozważenia wymagały jej skutki dla zdolności skarżącego do pracy. Ponowne zbadanie tej kwestii przez lekarza orzecznika nie doprowadziło do ustalenia wcześniejszej daty niezdolności do pracy, wszak nie potwierdziło wcześniejszej zdolności do pracy skarżącego. Jednakowoż trzeba wyraźnie stwierdzić, że w sprawie o świadczenie w drodze wyjątku zagadnienie całkowitej niezdolności do pracy łączy się z przesłanką niemożności podjęcia pracy lub innej działalności. Niespełnienie warunków do świadczenia zwykłego nie zostało powiązane z niezdolnością do pracy, a zatem owa niezdolność co najwyżej może być oceniana jako element szczególnych okoliczności. W takiej sytuacji godzi się wyrazić pogląd, że organy administracyjne są związane zawsze treścią właściwego orzeczenia lekarskiego, ale tylko co do faktu i charakteru niezdolności do pracy, natomiast datą jej powstania tylko w sprawach, w których ta kwestia należy do ustawowych przesłanek, np. przyznania renty w trybie zwykłym, wówczas bowiem niezdolność do pracy i data jej powstania wpływają na uzyskanie określonego uprawnienia. Wobec tego trudno przyjąć pełne związanie datą powstania niezdolności do pracy w sprawach o świadczenie nadzwyczajne. W tych sprawach data powstania niezdolności do pracy nie mieści się wśród ustawowych przesłanek z art. 83 ust. 1 przywołanej wyżej ustawy. Możliwość jej wcześniejszego powstania może być jednym z czynników skutkujących niemożnością wypracowania renty zwykłej z powodu niemożności zatrudnienia. Podobne stanowisko zajął m.in. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyrokach z dnia: 14 maja 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 293/09, 30 marca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 2426/11 (publ. w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Trzeba też zważyć, że data powstania niezdolności do pracy to kwestia natury medycznej, podczas gdy w niniejszej sprawie chodzi o analizę przesłanek prawnych.

W przekonaniu Naczelnego Sądu Administracyjnego materiał niniejszej sprawy daje podstawy do twierdzenia, że skarżący nie miał realnej możliwości zatrudnienia już wcześniej niż przed 1 stycznia 2002 r. Doświadczenie życiowe uczy, że przy ustalonych w jej toku objawach choroba psychiczna nie czyni z danej osoby pełnowartościowego pracownika, co wyklucza normalne jego zatrudnienie. Na ten aspekt zwrócił już uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 5 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 167/11 (publ. j.w.), dostrzegając skutki zdrowotne w zakresie możliwości (całkowitej bądź częściowej) zatrudnienia osoby, która nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do pracy. To stanowisko należy podzielić. Niewątpliwie jest to szczególna okoliczność w rozumieniu cytowanego przepisu. Skoro zatem skarżący nie spełnia warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty (w tym zwłaszcza renty rodzinnej, o którą się ubiega w trybie nadzwyczajnym) na skutek tych zaszłości (przezeń niezawinionych) i ich wyniku nie może podjąć pracy ani innej równorzędnej działalności, wreszcie nie ma środków utrzymania, zdaje się spełniać przesłanki prowadzące do uwzględnienia wniosku o przyznanie renty w drodze wyjątku. Trzeba w tym miejscu dodać, że pobieranie przezeń uprzednio renty rodzinnej w trybie zwykłym nie jest ustawową przesłanką odmowy przyznania świadczenia nadzwyczajnego. Inne bowiem są w obu przypadkach kryteria. W tej materii obecny skład Naczelnego Sądu Administracyjnego nie podziela poglądu wyrażonego przede wszystkim w wyroku tego Sądu z dnia 30 października 2000 r., sygn. akt II SA 1211/00 (LEX 5387), gdyż zapadł on w innych realiach, nadto nie został umotywowany w jego uzasadnieniu. Podobnie nietrafnym argumentem jest pobieranie przez innego członka rodziny renty rodzinnej, choć w sprawie ten stan nie ma miejsca, gdyż matka skarżącego zrezygnowała z tego świadczenia, a tym bardziej istnienie uprawnienia do tego świadczenia.

Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 188 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. również zaskarżoną decyzję. W toku rozpatrzenia odwołania skarżącego od decyzji z dnia 19 sierpnia 2010 r. organ uwzględni powyższe wskazania i wyda właściwej treści decyzję. O wynagrodzeniu dla pełnomocnika z urzędu Sąd nie orzekł, albowiem kwestia ta jest zastrzeżona dla wojewódzkich sądów administracyjnych, gdyż sąd kasacyjny orzeka tylko o kosztach postępowania kasacyjnego między stronami.