Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 222/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-05-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 3 par. 1, par. 2 pkt 1, art. 134, art 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 152
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 17 ust. 1, art 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 135 par. 1 i 2, art. 130, art. 23
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
article: art. 8
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 32 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędzia WSA Elwira Brychcy Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2011 r. sprawy ze skargi D. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia 17 stycznia 2011r. Nr SKO-4110/1083/10 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego; uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] 2010r. Nr [...]. /-/E. Brychcy /-/J. Zieliński /-/M. Kwiecińska


UZASADNIENIE

D. B. złożyła w Biurze Świadczeń Rodzinnych w Urzędzie Miejskim w K. wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z opieką nad chorym mężem – K. B..

Decyzja z dnia [...] 2010 r. Prezydent Miasta K. odmówił przyznania D. B. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad K. B. W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, natomiast z akt sprawy wynika, iż wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim z K. B..

Powyższe rozstrzygnięcie zostało uchylone i sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] 2010 r. W ocenie organu odwoławczego Prezydent Miasta K. dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Kolegium powołało się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. P 27/2007, który orzekł, iż art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem jej rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Trybunał uznał, iż skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Trybunału przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczeń narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszącą się do społecznego poczucia sprawiedliwości, godząc dodatkowo w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną wyrażone w art. 18 Konstytucji RP.

Kolegium wskazało również na inny wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, w którym stwierdzono, iż art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit b. cyt., ustawy w zakresie w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 cyt. ustawy nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla którego stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu tego orzeczenia Trybunał zauważył, iż świadczenie pielęgnacyjne jest subsydiarną formą pomocy rodzinie, a dobrowolność rezygnacji z pracy zarobkowej wskazuje na to, że instytucja ta jest wyrazem realizacji zasady pomocniczości i odmowa wsparcia osobom bliskim podważa racjonalność ustawodawcy i jest sprzeczna z wymogami wynikającymi z art. 71 ust. 1 Konstytucji.

Organ wyjaśnił, iż w konsekwencji powołanych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, ustawą z dnia 17 października 200 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych poszerzony został krąg osób, które nabyły uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na konieczność rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wobec konieczności sprawowania opieki nad innymi osobami niż dzieci, wobec których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli osoby te legitymują się między innymi orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kolegium zaznaczyło jednocześnie , iż Trybunał Konstytucyjny w swoim wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. P 27/2007) wskazał, że stwierdzona została niekonstytucyjność jedynie art. 17 ust. 1, gdyż tylko takie ramy kognicji Trybunału zostały zakreślone w rozpoznawanych sprawach, natomiast do organów stosujących przepisy o świadczeniu pielęgnacyjnym należeć będzie ocena skutków tego orzeczenia w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w tym w szczególności zwrócono uwagę na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W tej sytuacji organ odwoławczy podkreślił, iż obowiązek opieki nad członkiem rodziny może być wywodzony zarówno z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jak i z treści art. 23 i art. 27 tego Kodeksu, zgodnie z którymi małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz do wzajemnej pomocy. Pod pojęciem wzajemnej pomocy należy niewątpliwie rozumieć także pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jakie stanowi choroba czy niepełnosprawność. Z ugruntowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego wynika, że również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością noszącą cechy obowiązku alimentacyjnego, co łączy się z prawem ubiegania się o przyznanie świadczenia alimentacyjnego.

Zdaniem Kolegium art. 17 ust. 5 pkt 2 lit., a) należy interpretować w ten sposób, że osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, traci prawo do świadczenia z uwagi na zawarcie przez osobę wymagającą opieki związku małżeńskiego, jako że obowiązek sprawowania opieki obciążać będzie przede wszystkim nowego małżonka (przed innymi członkami rodziny osoby wymagającej opieki), który w takiej sytuacji uzyska prawo do ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Według Kolegium, w aktualnym stanie prawnym - zmienionym na skutek wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 (sygn. akt P 27/07) i znowelizowania ustawy o świadczeniach rodzinnych, okoliczność, iż odwołująca wystąpiła o świadczenia pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia z uwagi na pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z odwołującą. Organ I instancji winien ustalić, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez Panią D. B, a w przypadku ich spełnienia przyznać świadczenie pielęgnacyjne.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Prezydent Miasta K. decyzją z dnia [...] 2010 r. postanowił odmówić przyznania D. B. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy, w związku z opieką nad K. B. Organ I instancji podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w decyzji z dnia 3 września 2010 r. wyjaśniając, że powołany w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r. o sygn. akt P 41/07 nie orzekł o niezgodności z Konstytucją RP art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, a zatem przepis ten znajduje zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Ponadto Prezydent Miasta K. wyjaśnił, iż zgodnie z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 kpa organ powinien działać na podstawie przepisów prawa, a nie kierować się rozstrzygnięciami organu wyższego stopnia lub sądu wydanymi w indywidualnych sprawach i tylko w tych sprawach wiążących. Odnosząc się do powołanych w decyzji Kolegium orzeczeń sądów administracyjnych organ I instancji wyjaśnił, iż wyroki te nie stanowią źródła prawa powszechnie obowiązującego wymienionego w Konstytucji RP.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła D. B. zarzucając, iż organ I instancji nie zastosował się do wskazówek zawartych w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] 2010 r. i jedynie wybiórczo nawiązało do zwartych w tej decyzji uwag i wniosków.

Decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. orzekło utrzymać zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy stwierdził , iż wobec jednoznacznej treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w przypadku osób wymagających stałej opieki, które pozostają w związku małżeńskim, wyłączone zostało prawo ubiegania się o świadczenia pielęgnacyjne, dla osoby która sprawuje nad nimi faktyczna opiekę, rezygnując z zatrudnienia. Tym samym organ I instancji zasadnie odmówił D. B. przyznania świadczenia opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad mężem K. B.

Skargę na powyższa decyzję wywiodła D. B. Zdaniem skarżącej organy obu instancji dokonały niewłaściwej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Uważa, iż w aktualnym stanie prawnym - zmienionym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. (sygn. akt P27/07) i znowelizowania ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna oczekiwać przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo pozostawania z wymagającym stałej opieki K. B. w związku małżeńskim.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji a ponadto ustosunkowując się do zarzutów skargi wyjaśnił, iż w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. został znowelizowany art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z tą zmianą, krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego to osoby, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciążają krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, z kolei art. 129 k.r.o. ustala "kolejność" zobowiązanych, natomiast art. 132 k.r.o. określa kiedy powstaje obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności. Na te przepisy kodeksu rodzinnego i tylko te wskazuje w uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny z dnia 18 lipca 2008r. Trybunał Konstytucyjny, w ogóle nie nawiązał, ani nie powołał, ani nie odniósł się do przepisów dotyczących sytuacji prawnej małżonków, w tym przepisów art. 27 i 28 k.r.o., które regulują obowiązek przyczyniania się małżonków do zaspokajania potrzeb rodziny. Organ podkreślił, iż regulacja kodeksu rodzinnego wskazuje, że obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w przepisach począwszy od art. 128 do 144 k.r.o., a obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny o których mowa w art. 27 i 28 k.r.o., to nie tożsame instytucje i rozwiązania prawne. W tej sytuacji skoro brak jest w treści wyroku TK z dnia 18 lipca 2008r., takiego wyraźnego orzeczenia o niekonstytucyjności przesłanki uregulowanej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. ustawy o świadczeniach rodzinnych to należy uznać, iż przepis ten znajduje zastosowanie w przedmiotowej sprawie.

W piśmie procesowym z dnia 4 kwietnia 2010 r. skarżąca podniosła, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w zaskarżonej decyzji nie uzasadniło zmiany swojego stanowiska wyrażonego we wcześniejszej decyzji z dnia [...] 2010 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy wyjaśnić, iż zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej P.p.s.a.) kontrola sądu administracyjnego polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych pod względem ich zgodności z przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz pod względem zgodności z przepisami postępowania administracyjnego regulującymi postępowanie przed organami administracji publicznej. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Zgodnie z art. 134 P.p.s.a. ustawy sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji z punktu widzenia wyżej powołanych kryteriów Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem organy orzekające w sprawie dokonały błędnej wykładni przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) związku z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm. dalej u.o.ś.r.).

W swoim pierwotnym brzmieniu przepis art. 17 ust. 1 u.o.ś.r. przewidywał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem przysługiwało matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z przepisem tym w ścisłym związku pozostawał przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. powołanej ustawy, w myśl którego świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim.

Ta pierwotna treść art. 17 u.o.ś.r. wynikała z regulacji zawartej w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Zgodnie z art. 133 § 1 i 2 k.r.o. na rodzinach spoczywa względem dziecka obowiązek alimentacyjny do czasu, w którym dziecko jest już w stanie utrzymać się samodzielnie (chyba, że pozostaje w niedostatku). Natomiast obowiązek wzajemnego wspierania się pomiędzy małżonkami a nawet obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 k.r.o.). Z tego powodu ustawodawca przyjął iż zawarcie związku małżeńskiego przez osobę wymagająca opieki skutkowało tym, że rodzice dziecka, tracąc – z tą chwilą – obowiązek alimentacyjny względem niego, tracili jednocześnie prawo do pobierania na nie świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązek opieki nad taką osobą przechodził bowiem na współmałżonka, który z mocy art. 27 k.r.o. miał od tego momentu m.in. obowiązek zaspakajania potrzeb nowopowstałej rodziny.

Pierwotne brzmienie art. 17 ust. 1 u.o.ś.r. uległo jednakże zmianie spowodowanej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07), w którym to wyroku Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ustawą z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 233, poz. 1456) znowelizowano przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w ten sposób, iż przewiduje on, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka (w tym ostatnim przypadku z zastrzeżeniami jak poprzednio). Zmianie nie uległa natomiast treść przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. u.o.ś.r.

W aktualnym, na dzień wydania zaskarżonych decyzji, stanie prawnym z gramatycznej interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. u.o.ś.r. wynika, iż przepis art. 17 ust. 1 ustawy oświadczeniach rodzinnych nie będzie mógł być nigdy podstawą do przyznania świadczeń pielęgnacyjnych na rzecz współmałżonka. Jednakże Sąd rozpatrujący przedmiotową sprawę stoi na stanowisku, iż językowa wykładnia powołanych przepisów godzi w zasadę określoną w art. 32 Konstytucji RP dlatego w interpretacji tych przepisów należy zastosować wykładnię systemową i celowościową, zgodną ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego.

Należy zauważyć, iż powołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07) odnosi się co prawda do treści art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych sprzed nowelizacji tego przepisu, to jednakże wywody tam zawarte pozostają aktualne w odniesieniu do właściwej interpretacji zapisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w przedmiocie nabywania uprawnień do świadczeń pielęgnacyjnych, w tym do właściwego odczytywania ograniczeń wynikających z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) tej ustawy. Z uwagi na związanie granicami pytania prawnego, Trybunał Konstytucyjny nie poddał kontroli i nie orzekł w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. o zgodności art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.o.ś.r. z normami Konstytucji RP to jednak nie ulega wątpliwości, że wykładnia tego przepisu musi uwzględniać konstytucyjne zasady, w tym wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadę równości. Ponadto rozpatrywany przepis musi być interpretowany w taki sposób, by nie doszło do zniweczenia skutku wskazanego wyżej orzeczenia Trybunału. Należy bowiem mieć na względzie, że jak stwierdził to Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 8 maja 2005 r. (sygn. akt SK 22/99, OTK 2000/4/107) orzeczenie o niezgodności przepisu z Konstytucją oznacza przypisanie atrybutu konstytucyjności, nie pewnej jednostce redakcyjnej bez względu na jej treść, lecz normie o określonej treści zawartej w tym przepisie, ustalonej w wyniku interpretacji. Takie samo stanowisko takie zajął również Naczelny Sądy Administracyjny w wyroku z dnia 26 lutego 2009 r. sygn. akt I OSK 533/08 (dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl )

W końcowej części uzasadnienia wyroku z dnia 18 lipca 2008r. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie zwrócił uwagę, że wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności zaskarżonego art. 17 ust. 1 ustawy w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał w tym miejscu zwrócił szczególną uwagę na znaczenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy dla sprawy, w której zapadł ww. wyrok, a w którym to stanie faktycznym o świadczenie pielęgnacyjne wystąpił – analogicznie, jak w sprawie niniejszej – współmałżonek.

Przypisując ogromne znaczenie usankcjonowanemu prawnie obowiązkowi alimentacyjnemu, Trybunał uznał, iż skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. W ocenie Trybunału wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji (a więc tych, na które państwo nakłada obowiązek opieki nad potrzebującą pomocy osobą najbliższą) jedynie rodziców (naturalnych, przysposabiających, zastępczych) i przyznanie wyłącznie im prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Nadto wskazując na wyrok z dnia 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05, Trybunał zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych.

Zwrócić również należy uwagę na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt S 1/10, w którym Trybunał w trybie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) przedstawił Sejmowi Rzeczypospolitej Polskiej uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych ogranicza skutki nowelizacji art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trybunał zaznaczył, że formalnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych nie podlega żadnym wyjątkom. Regulacja ta może więc prowadzić do odmowy przyznania tego świadczenia dziecku w związku z opieką nad jednym z rodziców, nawet wówczas, gdy oboje jego rodzice są osobami niepełnosprawnymi. Rygoryzm traktowania tego przepisu przez organy administracji zmusza osoby wymagające opieki, do rezygnacji z pozostawania w związku małżeńskim, tylko bowiem w takim wypadku ich opiekunowie mieliby niekwestionowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego.

Trybunał podniósł również w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r. o sygn. P 38/09, iż analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy o świadczeniach.

Podsumowując, zdaniem Sądu orzekającego, literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a wykluczająca możliwość przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie, sprawującej opiekę nad małżonkiem jest niedopuszczalna w szczególności w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., oraz konstytucyjnej zasady równości.

Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być interpretowana przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W ocenie Sądu nieuprawniona jest taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim.

W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Natomiast Trybunał Konstytucyjny w powoływanym wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. w uznał, że skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Sądu, powyższe kryterium, legitymujące do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem, spełnia skarżąca, mimo że osoba wymagająca opieki pozostaje z nią w związku małżeńskim.

Podobne stanowisko jakie zajął sąd orzekający w przedmiotowej sprawie wyrażono m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2010r. sygn. akt I OSK 115/10 , w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 10 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Po 640/10 oraz w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 stycznia 2010 r. sygn. akt IV SA/Gl 350/10 (wszystkie orzeczenia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sadów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. orzekł jak w sentencji orzeczenia. Ponownie rozpatrując sprawę, organ administracji uwzględniając dokonaną wykładnię prawa winien ustalić czy zostały spełnione przesłanki pozytywne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pamiętając, iż w niniejszej sprawie fakt pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia.

W ocenie Sądu, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wydając swoją decyzję z dnia 17 stycznia 2011 r. naruszyło zasadę postępowania administracyjnego wynikającą z art. 8 kpa. zgodnie z którą organy administracji publicznej obowiązane są prowadzić postępowanie w taki sposób, aby pogłębić zaufanie i obywateli do organów państwa. Decyzją z dnia 16 października 2010 r. Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji dokonując interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych w taki sam sposób w jaki dokonał to Sąd orzekający w niniejszej sprawie. Natomiast rozpatrując odwołanie D. B. od kolejnej decyzji Prezydenta Miasta K. z dnia 25 listopada 2010 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. odstąpiło od wcześniej wyrażonego poglądu, dotyczącego sposobu wykładni powołanego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a i dokonało jego wykładni językowej podobnie jak to uczynił organ I instancji. Przy czym Kolegium w żaden sposób nie uzasadniło, nie wskazało podstawy zamiany swojego wcześniejszego stanowiska w szczególności, że stan faktyczny oraz podstawa prawna rozstrzygnięcia nie uległy zmianie. W ocenie Sądu, organ dokonując w toku postępowania zmiany uprzednio wyrażonego stanowiska w sprawie, winien wyjaśnić stronie jakimi motywami się przy tym kierował. Wyjaśnienie takie powinno znaleźć się w uzasadnieniu decyzji a nie dopiero w odpowiedzi na skargę co nie można uznać za wystarczające.

Jednocześnie Sąd nie określił w wyroku czy i w jakim zakresie zaskarżona decyzja nie może być wykonana. W ocenie Sądu wykładnia celowościowa art. 152 P.p.s.a. prowadzi do wniosku, że przepis ten odnosi się do aktów lub czynności, które podlegają wykonaniu. Ratio legis niniejszego przepisu wskazuje, iż jego stosowanie ma zabezpieczyć stronę, której skarga została uwzględniona przed ewentualnym wykonaniem przez organ, przed uprawomocnieniem się wyroku, aktu uchylonego przez Sąd. Przez pojęcie wykonania aktu administracyjnego należy rozumieć spowodowanie w sposób dobrowolny lub doprowadzenie w trybie egzekucji do takiego stanu rzeczy, który jest zgodny z rozstrzygnięciem zawartym w danym akcie. Problem wykonania aktu administracyjnego dotyczy aktów zobowiązujących, ustalających dla ich adresatów nakazy lub zakazy, aktów, na podstawie których określony podmiot uzyskuje równocześnie uprawnienie i mocą którego zostają na niego nałożone obowiązki, oraz aktów, na podstawie których jeden podmiot jest do czegoś zobowiązany, a drugi wyłącznie uprawniony. W niniejszej sprawie Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z uwagi zatem na charakter prawny uchylonego aktu organu administracji, który to akt nie wiąże się z nałożeniem na stronę jakiegokolwiek obowiązku, bądź przyznaniem uprawnienia, uznać należy, iż jako taki nie nadaje się on do wykonania (nie ma przymiotu wykonalności).

W ocenie Sądu sposób sformułowania przez ustawodawcę art. 152 p.p.s.a. wyraźnie wskazuje, iż obligatoryjnym jest każdorazowe dokonanie przez sąd - w przypadku uwzględnienia skargi na akt lub czynność - oceny dopuszczalności ich wykonania, przepis ten nie przesądza jednakże w żaden sposób o treści rozstrzygnięcia, na co wskazuje sformułowanie, iż "sąd w wyroku określa, czy (...) zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonywane".

Stąd też nie znaleziono podstaw do orzekania w przedmiocie wykonania uchylonej decyzji w trybie art.152 p. p. s. a.

/-/ E. Brychcy /-/ J. Zieliński /-/ M. Kwiecińska