Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 863/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-06-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 156 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 4 ust. 2
journal: Dz.U. 2016 poz 1255
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst  jedn.
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 200
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Łuczaj (spr.), Sędziowie sędzia WSA Katarzyna Golat, sędzia WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant ref. Bartłomiej Grzybowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 czerwca 2018 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu na rzecz J. K. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r., nr [...], Prezes Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...], o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], o odmowie potwierdzenia, że J. K., s. M., ur. [...] maja 1939 r. w [...], został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji łub w celu przymusowego wynarodowienia, tj. okoliczności o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (dalej: ustawa o kombatabtach).

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

Pismem datowanym na 1 sierpnia 2017 r. J. K., reprezentowany praz adwokata, wniósł na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa o stwierdzenie nieważności decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], o odmowie potwierdzenia, że J. K. został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia, jako wydanych z rażącym naruszeniem prawa. W uzasadnieniu ww. wniosku wskazano, że zastosowana przez organ błędna wykładania art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach doprowadziła do wydania decyzji nr [...] i nr [...] z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. W ocenie strony, J. K. jako dziecko pochodzenia [...] z mocy ówczesnego prawa i polityki władz [...] był osobą przeznaczoną do eksterminacji. Powyższe zdaniem strony potwierdza wyrok NSA z dnia 24 maja 2017 r. (sygn. akt II OSK 2433/15), w którym wskazano, że "pozostawienie dziecka [...] w warunkach ciągłego terroru nie może być ocenione inaczej niż jako działanie w celu poddania eksterminacji w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach". Prezentowana ocena oznacza, że decyzja Prezesa IPN z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], została wydana z rażącym naruszeniem prawa, co uzasadnia złożenie wniosku o stwierdzenie jej nieważności.

W dniu 28 sierpnia 2017 r. do Instytutu Pamięci Narodowej wpłynął wniosek Stowarzyszenia [...] w Polsce z dnia [...] sierpnia 2017 r. o dopuszczenie na prawach strony do udziału w postępowaniu administracyjnym wszczętym powyższym wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...].

Postanowieniem z dnia [...] października 2017 r. Stowarzyszenie [...] w Polsce zostało dopuszczone do udziału na prawach strony w przedmiotowym postępowaniu administracyjnym.

Po rozpatrzeniu wniosku J. K. organ wydał decyzję z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...], o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], o odmowie potwierdzenia, że J. K. jako dziecko został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji łub w celu przymusowego wynarodowienia, tj. okoliczności o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że instytucja stwierdzenia nieważności decyzji jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia i stoi w opozycji z zasadą trwałości rozstrzygnięć administracyjnych. Zgodnie z art. 156 § 1 kpa, organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która:

1) wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości,

2) wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa,

3) dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną,

4) została skierowana do osoby nie będącej stroną w sprawie,

5) była niewykonalna w dniu jej wydania i jej niewykonalność ma charakter trwały,

6) w razie jej wykonania wywołałaby czyn zagrożony karą,

7) zawiera wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa.

Jedną zatem z przesłanek stanowi rażące naruszenie prawa, na które powołał się J. K. we wniosku z dnia [...] sierpnia 2017 r.. Organ powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 marca 2012 r., I OSK 363/11, LEX nr 1145109, który stwierdził, że: "podstawą stwierdzenia nieważności decyzji z powodu rażącego naruszenia prawa jest stwierdzenie, że decyzja ta pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią przepisu niebudzącego wątpliwości interpretacyjnych, a nadto że skutkiem tego naruszenia jest powstanie - w następstwie wydania tej decyzji - sytuacji niemożliwej do zaakceptowania w praworządnym państwie".

W zaskarżonej decyzji organ uznał za niezasadny zarzut J. K., że doszło do rażącego naruszenia przepisów art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach wskutek uznania, iż oddanie i ukrycie wnioskodawcy wraz z bratem w polskiej rodzinie z inicjatywy matki i dziadków, celem ratowania ich życia nie stanowiło odebrania dziecka w celu poddania go eksterminacji. Organ wskazał, że zgodnie z art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy o kombatantach, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej potwierdza okoliczność, iż dana osoba jako dziecko została odebrana rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Jak wskazuje treść art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, stwierdzenie, czy stan faktyczny sprawy w przypadku określonej osoby wypełnia znamiona tego przepisu zależy od ustalenia zaistnienia dwóch przesłanek, a mianowicie, czy nastąpiło odebranie dziecka rodzicom, jak również czy po odebraniu dziecka rodzicom podjęto wobec niego działania zmierzające do jego wynarodowienia lub eksterminacji. Wydanie pozytywnego rozstrzygnięcia w sprawie możliwe jest dopiero po ustaleniu, czy wskazane wyżej okoliczności zostały spełnione łącznie.

W ocenie Prezesa IPN faktem bezspornym jest, iż w trakcie II wojny światowej osoby pochodzenia [...] stały się ofiarami nasilonych prześladowań ze strony [...] władz państwa [...], których celem była całkowita eksterminacja narodu [...]. Przedmiotem postępowania dotyczącego potwierdzenia okoliczności określonych w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach są jednakże fakty i zdarzenia, które w przypadku danej osoby rzeczywiście miały miejsce, a nie fakty i zdarzenia, które jedynie mogły zaistnieć. Zdaniem Prezesa IPN bezprzedmiotowe jest więc rozważanie, co stałoby się z wnioskodawcą, gdyby dostał się w ręce nazistów jako dziecko pochodzenia [...].

Prezes IPN podkreślił także, że przepisy ustawy o kombatantach odnoszą się zgodnie z literalnym brzmieniem tytułu ustawy jedynie do "niektórych" osób będących ofiarami represji. O tym, że nie wszystkie doznane przez konkretne osoby represje wyczerpują znamiona przepisów wspomnianej ustawy wypowiedział się Sąd Najwyższy stwierdzając, że: "określenie niektórych oznacza niewątpliwie, że ustawodawca świadomie pozostawił poza zasięgiem ustawy inne, niektóre osoby, które też były poddawane represjom wojennym i okresu powojennego, ale w okolicznościach innych niż przewidziane w ustawie" (uchwała z dnia 7 maja 1992 r., II UZP 1/92, OSNC 1992/10/173).

Odnosząc się do zarzutów strony organ wskazał, że rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Nie chodzi tu o błędy w wykładni prawa, ale o niedopuszczalne przekroczenie prawa, dodatkowo w sposób jasny i niedwuznaczny. W grupie tej nie mieści się błędna interpretacja przepisów składających się na podstawę prawną czy zastosowanie jednej z możliwych interpretacji przepisów prawa o niejednoznacznej treści (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 maja 2017 r., sygn. akt VI SA/Wa 1945/16).

W zaskarżonej decyzji Prezes IPN powołał się również na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2017 r. (sygn. II OSK 2148/15), który wskazał, że "rażące naruszenie prawa jako przesłanka stwierdzenia nieważności decyzji może dotyczyć tylko sytuacji wyjątkowych, gdzie takie naruszenie jest oczywiste i nie wynika z błędnej czy niejednolitej interpretacji przepisów. Nie dotyczy to sytuacji, kiedy przepis prawa dopuszcza możliwość rozbieżnej interpretacji. Wówczas wybór jednej z możliwych interpretacji nie może być oceniany jako rażące naruszenie prawa nawet wtedy, gdy zostanie ona później uznana za nieprawidłową".

Odnosząc się do przedstawionych przez stronę wyroków sądowych powoływanych we wniosku z dnia 1 sierpnia 2017 r. organ stwierdził, że przy podejmowaniu decyzji w trybie art. 4 ustawy o kombatantach Prezes IPN nie jest związany ustaleniami dokonanymi przez Naczelny Sąd Administracyjny w tej sprawie.

Ponadto organ wyjaśnił, że w wyroku z dnia 24 maja 2017 r., sygn. akt II OSK 2433/15, Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, jak i organ orzekający w sprawie spełnienia przez dziecko [...] przesłanek art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach dopuścił się rażącego naruszenia ww. przepisu. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał tylko, że w realiach sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie i organ dokonał błędnej wykładni pojęcia eksterminacja. "Zarówno organ orzekający w sprawie, jak i Sąd Wojewódzki wadliwie ocenili sytuację, w jakiej znalazł się B.L. na skutek wkroczenia do Polski wojsk [...] [...] i rozpoczęcia na ziemiach okupowanych polityki zagłady i eksterminacji wobec ludności pochodzenia [...], oraz że sytuacja ta nie może być zrównana z hipotezą normy art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach".

Jak dodał organ ważne jest, że Naczelny Sąd Administracyjny w cyt. wyżej wyroku nie odniósł się również do drugiego warunku wymienionego w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, a mianowicie do przesłanki "odebrania rodzicom". W sytuacji dziecka omawianego w ww. wyroku, jak i również w sytuacji J. K. nie została spełniona przesłanka odebrania dziecka rodzicom. J. K. wraz z bratem został dobrowolnie oddany przez matkę i dziadków w celu ukrycia przed nazistami u zaufanej polskiej rodziny S. i M. Ż.. Gdyby przyjąć interpretację Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowaną w cyt. wyroku doszłoby do stwierdzenia, że w okresie gdy J. K. ukrywał się u polskiej rodziny podlegał jednocześnie eksterminacji. Inaczej mówiąc, gdyby okres ukrywania się w polskiej rodzinie zostałby zaliczony do uprawnień kombatanckich jako spełniający przesłanki art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, nasuwałaby się uzasadniona wątpliwość, czy dzieci te nie były eksterminowane przez osoby im pomagające. Organ nie zaprzeczył, że celem polityki prowadzonej przez władze [...] była eksterminacja narodu [...], jednakże ustawodawca w ustawie o kombatantach nie przewidział możliwości przyznania uprawnień kombatanckich wszystkim dzieciom narodowości [...], które żyły w okresie II wojny światowej. Przepisy ustawy o kombatantach upoważniają Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej jedynie (jeśli chodzi o represje dotyczące okresu II wojny światowej) do orzekania w sprawach spełnienia przez wnioskodawców przesłanek wymienionych w art, 4 ust. 2 tej ustawy. Jak już wcześniej wskazano, przepis ten wymaga łącznego spełnienia dwóch warunków: przesłanki odebrania dzieci rodzicom i przesłanki odebrania w celu poddania eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia. Jak podkreślił organ, J. K. został oddzielony od matki, ale w celu ratowania jego zdrowia i życia.

W ocenie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dokonana interpretacja przepisu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, aczkolwiek odmienna od interpretacji przepisu dokonanej przez NSA, nie stanowi rażącego naruszenia tego przepisu, a podjęta na jej podstawie decyzja nie pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Odmienna interpretacja przepisu nie może stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej. Wykładania językowo-systemowa przepisu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach jednoznacznie wskazuje, że dla spełnienia treści tego przepisu konieczne jest łączne spełnienie dwóch ww. przesłanek. Konieczność zastosowania złożonego procesu wykładni dla odkodowania hipotetycznego stanu faktycznego i zapisanych konsekwencji prawnych wyklucza możliwość naruszenia takich przepisów prawa w sposób rażący (por. wyrok NSA z dnia 1 lipca 2011 r., I OSK 163/11, Lex nr 1082667). Nie można zatem jako rażąco naruszającego prawo traktować rozstrzygnięcia wynikającego z odmiennej interpretacji danego przepisu, nawet jeżeli później zostanie ona uznana za nieprawidłową (por. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2006 r., II OSK 28/06, Lex nr 319171).

Biorąc powyższe pod uwagę organ stwierdził, że nie ma sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym podstawę prawną decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...]. Tym samym, w ocenie organu brak było podstaw do stwierdzenia na podstawie art. 156 kpa nieważności ww. decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej.

Pismem z dnia 4 grudnia 2017 r. J. K. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Prezesa IPN z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...]. W uzasadnieniu wniosku strona w pełni podtrzymała swoje stanowisko zawarte we wniosku inicjującym postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, w dalszym ciągu podnosząc, że przedmiotowe decyzje z 2013 r. zapadły na skutek dokonania przez Prezesa IPN rażąco błędnej wykładni art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, co doprowadziło do ich wydania z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Ponownie podkreślono, że wykładania art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach w zakresie, w jakim dotyczy ona dzieci pochodzenia [...] oddanych w czasie okupacji [...] pod pieczę osób trzecich celem ratowania życia, nigdy nie budziła wątpliwości interpretacyjnych w orzecznictwie sądów administracyjnych. Przywołano wyroki NSA z dnia 18 kwietnia 1996 r., sygn. akt V SA 1690/95 oraz z dnia 24 maja 2017 r., sygn. akt II OSK 2433/15 i wskazano, że w obrocie prawnym nie ma żadnego innego orzeczenia sądu administracyjnego, które wskazywałoby na możliwość odmiennej interpretacji art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach w zakresie oceny sytuacji w jakiej znalazły się dzieci o korzeniach [...]. Dlatego też zdziwienie budzi stwierdzenie Prezesa IPN zawarte w zaskarżonej decyzji, że przepis art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach nie jest jednoznaczny i dopuszcza różne interpretacje. Strona zasugerowała, że organ nie dość skrupulatnie przeanalizował orzecznictwo sądowoadministracyjne, co doprowadza do ciągłej sprzeczności pomiędzy stosowaniem prawa przez organy administracyjne, a orzecznictwem sądów administracyjnych. Zdaniem skarżącego opisane działanie Prezesa IPN polegające na bezpodstawnym trwaniu przy błędzie interpretacyjnym narusza także zasady postępowania wynikające z art. 7, art. 8 i art. 9 kpa. Ponadto podniesiono, że błędność interpretacji IPN budowanej na orzeczeniach nie odnoszących się zupełnie do sytuacji dzieci pochodzenia [...] wykazał NSA w cytowanym wyroku z dnia 24 maja 2017 r..

Prezes Instytutu Pamięci Narodowej po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ustalił, że stwierdzenie nieważności decyzji dopuszczalne jest jedynie w przypadku stwierdzenia wyjątkowo ciężkiego naruszenia prawa. Organ po przeanalizowaniu sprawy nie dopatrzył się rażącego naruszenia przepisu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach w decyzji, o której stwierdzenie nieważności wnioskował J. K.. Prezes IPN nie stwierdził, aby w sposób oczywisty, bezsporny i nie stwarzający odmiennej wykładni został naruszony ww. przepis. Opierając się na literalno-systemowej wykładni przepisu art, 4 ust. 2 ustawy o kombatantach organ uznał, że w przypadku J. K. nie został spełniony warunek odebrania rodzicom w celu poddania eksterminacji lub przymusowego wynarodowienia.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 25 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1710/17, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z treścią przepisu przez ich proste zestawienie ze sobą, przy czym nie chodzi tu o błędy w wykładni prawa, a o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny. W przypadku badania tej przesłanki nieważności decyzji ocena poprawności zastosowania przepisu prawa jest łagodniejsza niż w przypadku oceny dokonywanej w toku instancji. Zagadnienie wykładni prawa jest więc uznawane za uchylające się spod kwalifikacji pod przesłankę rażącego naruszenia prawa, bo taki zarzut można postawić tylko zastosowaniu przepisu, którego treść jest niewątpliwie i jednolicie rozumiana (por. wyrok NSA z dnia 3 sierpnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1383/10).

Odnosząc się do zarzutów, że organ nie uwzględnia orzecznictwa sądowoadministracyjnego Prezes IPN stwierdził, iż w dacie wydania decyzji, o której stwierdzenie nieważności wnioskowano, istniał tylko przywołany wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 1996 r. odnoszący się do sytuacji dzieci [...] w czasie II wojny światowej. Nie można zatem powiedzieć, że w dacie wydania decyzji Prezesa IPN z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...], istniało ugruntowane orzecznictwo dotyczące stosowania art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach dotyczące dzieci [...]. Natomiast istniało szerokie orzecznictwo sądowe dotyczące rozstrzygania wniosków w trybie wspomnianego wyżej przepisu ustawy o kombatantach. W świetle tychże wyroków sądowych, dla spełnienia warunków art. 4 ust, 2 ustawy o kombatantach konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek: odebrania dziecka rodzicom i poddania go działaniom zmierzającym do wynarodowienia lub eksterminacji. Przepis art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach mówi o dzieciach poddawanych określonym represjom bez zróżnicowania ich narodowości.

Odnosząc się natomiast do zarzutów dotyczących naruszenia przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego organ dodał, że zasada prawdy obiektywnej wyrażona w art. 7 kpa nie oznacza nieograniczonego obowiązku poszukiwania przez organ materiałów dowodowych, czy też wydania rozstrzygnięcia zgodnego z żądaniem strony. W ocenie organu, w sposób wyczerpujący został zebrany i rozpatrzony materiał dowodowy oraz zostały przeprowadzone konieczne czynności wyjaśniające. Rozstrzygając wniosek J. K. o stwierdzenie nieważności decyzji organ nie odstąpił od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym. W postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji Prezesa IPN skarżący nie mógł ponieść szkody z powodu nieznajomości prawa, gdyż był reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.

W związku z tym, że brak było podstaw do uchylenia lub zmiany zaskarżonej decyzji, organ orzekł o utrzymaniu w mocy własnej decyzję z dnia [...] listopada 2017 r..

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. K., reprezentowany przez adwokata, zaskarżył ją w całości, zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 156 § 1 pkt 2 kpa w związku z art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, polegające na błędnym stwierdzeniu, że:

- kwestionowana decyzja Prezesa IPN z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] i decyzja z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] nie pozostają w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią art 4 ust. 2 ustawy o kombatantach,

- decyzja z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] i decyzja z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] nie zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa;

- istnieje wiele możliwości interpretacyjnych treści art. 4 ust 2 ustawy o kombatantach w kontekście oceny sytuacji, w jakiej znalazł się wnioskodawca w okresie okupacji [...].

Zaskarżonej decyzji zarzucono także naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art 4 ust. 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, przez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że pozostawienie dziecka [...] przez jego rodziców i ukrycie go u polskiej rodziny nie może być traktowane, w warunkach okupacji [...] Polski w latach 1939-45, jako "odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia" w rozumieniu tego artykułu.

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Prezesa IPN oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego.

W odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.; dalej: ppsa), sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Zgodnie natomiast z art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który jednak nie dotyczy przedmiotu niniejszej sprawy.

W myśl art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2018 r. poz. 276 ze zm.; dalej: ustawa o kombatantach), przepisy tej ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że wydana ona została z rażącym naruszeniem prawa, tj. art. 156 § 1 pkt 2 kpa, co musiało skutkować jej uchyleniem, bowiem jej funkcjonowanie w obrocie prawnym w okolicznościach niniejszej sprawy pozostawałoby w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią prawa, a charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa.

Przede wszystkim Sąd w całości podzielił prezentowaną przez stronę interpretację art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Jest ona zbieżna z jednolitym w tym względzie stanowiskiem judykatury, wyrażonym we wskazanych w skardze wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawach V SA 1690/95 i II OSK 2433/15.

W szczególności w ostatnim z powołanych wyroków podniesiono, że wykładnia literalna i celowościowa art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach wskazuje, iż ustawodawca uzależnił uznanie represji, którym podlegała osoba odebrana rodzicom jako dziecko, za represje o charakterze eksterminacyjnym, od wykazania okoliczności potwierdzających rzeczywiste intencje i czynności władz okupacyjnych o charakterze eksterminacyjnym. Eksterminacja to polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych. Jest rzeczą oczywistą, że celem realizacji polityki władz [...] był generalnie proces eksterminacji Narodu [...], który był bowiem od początku skazany na zagładę ([...]) polegającą na jego unicestwieniu poprzez obozy zagłady, [...] oraz różnorodne akty władzy okupacyjnej nakazujące "szczególne" traktowanie [...]. Ukrywanie, czy udzielanie pomocy [...] zagrożone było karą śmierci, podobnie jak opuszczenie wyznaczonych dzielnic mieszkaniowych (gett). Natomiast w stosunku do ludności pochodzenia [...] w żadnym wypadku nie mogło być mowy o planowanym jej wynarodowieniu, które wszakże zakłada w sobie możliwość przeżycia wynarodowionej osoby i jej funkcjonowania, jako członka innej narodowości. W związku z tym organ orzekający w sprawie wadliwie ocenił sytuację, w jakiej znalazł się skarżący na skutek wkroczenia do Polski wojsk [...] i rozpoczęcia na ziemiach okupowanych polityki zagłady i eksterminacji wobec ludności pochodzenia [...], oraz że sytuacja ta nie może być zrównana z hipotezą normy art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Organ nie wziął pod uwagę wprowadzenia na terenach okupowanych przez władze [...] ustawodawstwa [...] oraz stopniowego wprowadzania planu ostatecznej eksterminacji całej ludności [...] na tych ziemiach. Okoliczności te istotnie różnicowały sytuację prawną ludności pochodzenia polskiego i [...]. Stąd też dla oceny sytuacji dziecka [...], jakim był J.K. nie powinno mieć znaczenia, czy zaistniało z jego udziałem konkretne zdarzenie polegające na odebraniu go rodzicom przez przedstawiciela władz [...] w celu poddania go eksterminacji. Na skutek wprowadzania przez władze okupacyjne kolejnych przepisów określających egzystencję ludności [...], skarżący stał się osobą z mocy prawa podlegająca eksterminacji, która w każdej chwili mogła być zabita w majestacie prawa. Uczestniczył więc on w procesie permanentnej eksterminacji, którego był ofiarą. To właśnie warunki, jakie stworzyło państwo [...] na ziemiach okupowanych skazały go na eksterminację. Wprawdzie dzięki osobom przechowującym go i ryzykującym przez to utratą własnego życia skarżący nie uległ fizycznej eksterminacji, jednakże te okoliczności, jak również realia okupacyjne świadczą o tym, że pozostawanie dziecka [...] w warunkach ciągłego terroru, zagrożenia utratą życia, konieczności ukrywania się w różnych miejscach i w warunkach fizycznego i psychicznego wyniszczania nie może być ocenione inaczej, niż jak działanie w celu poddania eksterminacji w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach.

Szczególna sytuacja dzieci [...] ma zatem relewantne znaczenie w kontekście orzecznictwa sądów administracyjnych wydanych na gruncie art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Podnieść przy tym trzeba, że wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych (poza orzeczeniami z dnia 18 kwietnia 1996 r., V SA 1690/95 i z dnia 24 maja 2017 r., II OSK 2433/15), w tym również te powołane przez organ administracji dotyczyły oceny sytuacji dzieci narodowości polskiej, które nie były objęte zbrodniczym ustawodawstwem skierowanym przeciwko ludności [...]. Z tego względu orzecznictwo to ma jedynie pomocnicze znaczenie dla oceny sytuacji dzieci narodowości [...] w czasie okupacji [...], na tle normatywnym art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Dla wykładni tego przepisu i możliwości powoływania się na orzecznictwo istotne znaczenie ma fakt, że sprawy te nie dotyczyły dzieci pochodzenia [...].

Dlatego też stanowisko zawarte w wyroku NSA z dnia 18 kwietnia 1996 r., V SA 1690/95, wytyczyło linią orzeczniczą w odniesieniu do analogicznych stanów faktycznych, jak w niniejszej sprawie, co następnie znalazło wyraz i potwierdzenie w wyroku tego Sądu z dnia 24 maja 2017 r., II OSK 2433/15.

Z uwagi na powyższe z całą stanowczością stwierdzić należy, że w odniesieniu do sytuacji J. K., wydając decyzje z [...] kwietnia (nr [...]) i z [...] czerwca (nr [...]) 2013 r., organ przyjął jaskrawo błędną wykładnię art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, czym właśnie rażąco naruszył prawo w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Mając powyższe na uwadze, Sąd uwzględnił skargę i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ppsa, orzekł jak w punkcie 1. sentencji.

O kosztach postępowania w punkcie 2. wyroku orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 2 ppsa, zasądzając od organu na rzecz skarżącego równowartość uiszczonego przez niego wpisu (200 zł) - ustalonego na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.) oraz koszty zastępstwa procesowego w wysokości 480 zł - stosownie do § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 ze zm.).

W skład zasądzonych kosztów Sąd nie wliczył opłaty skarbowej, gdyż nie została ona prawidłowo uiszczona przez pełnomocnika skarżącego. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej (Dz. U. z 2016 r. poz. 1827 ze zm.), organem podatkowym właściwym w sprawach opłaty skarbowej jest wójt (burmistrz, prezydent miasta). Z ust. 2 pkt 2 tego artykułu wynika zaś, że organem podatkowym właściwym miejscowo w sprawach opłaty skarbowej od złożenia dokumentu stwierdzającego udzielenie m.in. pełnomocnictwa jest organ podatkowy właściwy ze względu na miejsce złożenia dokumentu. Natomiast w niniejszej sprawie opłata skarbowa została uiszczona na rzecz Urzędu Miasta [...], mimo że pełnomocnictwo zostało złożone w [...].