Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 251/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2008-06-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Ochrona dóbr kultury
Skarżony organ: Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 1i 15
journal: Dz.U. 2003 nr 162 poz 1568
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daniela Kozłowska Sędziowie Sędzia WSA Maria Tarnowska Asesor WSA Mirosław Gdesz (spr.) Protokolant Ewa Nieora po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 czerwca 2008 r. sprawy ze skarg P. P. i R. H. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie wpisu do rejestru zabytków. 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] października 2006 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego na rzecz R. H. kwotę 500 (pięćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] Minister Kultury i Sztuki, po rozpatrzeniu odwołań R. H. oraz P. P. od decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] października 2006 r. nr [...] orzekającej o wpisie do rejestru zabytków: pozostałości parku dworskiego przy dworze w O. obejmujące działkę nr [...] oraz część działki nr [...], oraz otoczenie zespołu dworsko-parkowego, obejmujące działki nr: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i cześć działki nr [...]; utrzymał tę decyzję w mocy.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

[...] Wojewódzki Konserwator Zabytków, w wyniku postępowania prowadzonego z urzędu, decyzją z dnia [...] października 2006 r. wpisał do rejestru zabytków pozostałości parku dworskiego przy ww. dworze w O. oraz otoczenie zespołu dworsko-parkowego. Należy przy tym zaznaczyć, iż Wojewódzki Konserwator Zabytków w K. decyzją z dnia [...] listopada 1997 r. nr [...] (zmienioną decyzją z dnia [...] lutego 1998 r. [...]) wpisał do rejestru zabytków pod numerem [...] zespół dworsko-parkowy w G. (gmina O.), tj. dwór oraz pozostałości parku znajdujące się na działce nr [...]).

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że swoje rozstrzygnięcie oparł na specjalistycznych opiniach. W szczególności wskazał, że analiza opracowana przez Fundację [...] potwierdza istnienie parku oraz dworu — willi, jednak ogranicza historyczny park tylko do terenu wpisanego do rejestru zabytków w 1997 r. Zdaniem organu nie można się z tym zgodzić, gdyż z samej inwentaryzacji dendrologicznej wynika, że istniejący na działkach [...] i [...] starodrzew należał niewątpliwie do komponowanej zieleni parkowej. Natomiast opracowanie Towarzystwa [...] w B. potwierdza istnienie parku na działkach [...], [...] oraz części działki [...]. W opinii z dnia 1 sierpnia 2005 roku opracowanej przez Krajowy [...] stwierdza się, że możliwe jest uchwycenie pierwotnego obszaru parku jakkolwiek trudno w sposób ścisły i jednoznaczny określić pierwotne granice dawnego założenia. Opinia potwierdza występowanie drzewostanu parkowego na działkach [...], [...] działki [...] i części działki [...]. Nie potwierdza natomiast śladów istnienia alei dojazdowej, a jedynie drogi dojazdowej do folwarku. We wnioskach zawartych w opinii Krajowego [...] potwierdzono potrzebę objęcia ochroną całości historycznego parku oraz przeprowadzenia dodatkowych studiów nad wartościami obszaru i samych budynków. Natomiast w opinii Regionalnego [...] w K. zawnioskowano o objęcie ochroną poprzez wpisanie do rejestru zabytków terenu - jak w decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] lutego 2005 roku (uchylonej przez organ drugiej instancji), uznając potrzebę wprowadzenia strefy pośredniej, otaczającej zespół dworsko-parkowy a służącej ochronie widoku na zespół oraz strefy ochronnej przed możliwym działaniem szkodliwych czynników zewnętrznych.

Na podstawie powyższych ustaleń organ uznał, że zasadne jest wpisanie grupy starodrzewu na działce nr [...] oraz części działki nr [...] jako pozostałości parku. Ponadto organ uznał za zasadne wpisanie nr ew. [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i cześć działki nr [...], jako otoczenia zabytku w celu ochrony pozostałości dawnego parku, a także ochrony widoku dworu i parku. Wpływ na wpis otoczenia zabytku do rejestru miało ponadto to, że teren ten nie jest objęty planem miejscowym.

Od powyższej decyzji organu pierwszej instancji odwołali się R. H. oraz P. P.

Minister Kultury i Sztuki decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. utrzymał w mocy decyzję o wpisie pozostałości parku oraz otoczenia zabytku do rejestru zabytków. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w materiale dowodowym sprawy znajduje się: 5 opinii, a zatem [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków dysponował stosownym materiałem dowodowym, potwierdzającym konieczność objęcia ochroną konserwatorską pozostałości parku oraz otoczenia zabytkowego zespołu dworsko-parkowego.

Nadto organ podkreślił, iż zarzut dotyczący braku wartości zabytkowych działki nr [...] nie jest zasadny, bowiem działka ta została wpisana zaskarżoną decyzją jako otoczenie zabytku, a zatem przesłanką konieczną jest zapewnienie ochrony wartości widokowych zabytku oraz jego ochrony przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych. Zaznaczyć przy tym należy, iż o wartości krajobrazowej zabytku stanowi zarówno jego forma, jak i ekspozycja, czyli sposób, w jaki można oglądać zabytek. Związek między oglądanym obiektem a miejscem, z którego może być oglądany, ma bardzo istotne znaczenie dla percepcji zabytku, bowiem postawienie zbyt dużego obiektu kubaturowego między obiektem a miejscem, z którego często jest oglądany, obniża wartość i znaczenie zabytku.

Decyzja ta stała się przedmiotem skarg R. H. oraz P. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Obaj skarżący jako właściciele części z działek wpisanych do rejestru- kwestionują walory zabytkowe zarówno pozostałości parku, jak i sens tworzenia strefy ochronnej, ponieważ nie można w ogóle mówić o walorach widokowych dworu z uwagi na istniejące zagospodarowanie terenu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Również uczestnicy postępowania – B. i M. Ś. w piśmie z dnia 9 czerwca 2008 r. wnieśli o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Skarga jest uzasadniona, gdyż decyzje organu nadzoru naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że wpisanie do rejestru zabytków może powodować ingerencję organu administracji publicznej w prawo własności osób prywatnych stanowiącą ograniczenie wykonywania prawa własności przysługującego skarżącym. Taka sytuacja występuje w przedmiotowej sprawie, ponieważ z uwagi na ochronę zabytku znajdującego się na prywatnej nieruchomości ogranicza się możliwość korzystania z sąsiednich nieruchomości. Ingerencja taka jest dopuszczalna ale musi mieścić się w graniach dopuszczalności ograniczenia prawa wskazanych w art. 31 ust. 3 oraz 64 ust. 3 Konstytucji, a ponadto ograniczenie takie może nastąpić wyłącznie na podstawie jednoznacznych ocen, że spełnione zostały przesłanki uzasadniające ograniczenie prawa.

Po pierwsze w przedmiotowej sprawie organy w żaden sposób nie wyjaśniły w jaki sposób zmieniła się sytuacja dotycząca otoczenia zabytku od 1997 r., że konieczne stało się rozszerzenie wpisu do rejestru zabytku, które nie było brane pod uwagę przy wpisie do rejestru zabytków w 1997 -1998 r. W żadnym razie przesłanką uprawniającą do szerszej ingerencji w ramach instrumentów chroniących zabytki nie może być brak planu miejscowego. Dla wpisania do rejestru zabytku nie ma żadnego znaczenia czy obowiązuje plan miejscowy czy też nie. Na marginesie należy wskazać, że przepisy ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym przewidują mechanizm kompensacyjny w przypadku ograniczenia prawa wskutek ustaleń planistycznych – art. 36 ust. 1- 3 tej ustawy, którego nie zawiera ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.). Dlatego też ocena zasadności wpisania przedmiotowych działek do rejestru zabytków musi być dokonana wyłącznie w oparciu o przesłanki zawarte w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Przechodząc do istoty rozstrzygnięcia stwierdzić należy, że wpisanie do rejestru zabytków musi być poparte jednoznacznym materiałem dowodowym - w tym przypadku opiniami biegłych w rozumieniu art. 84 Kpa, ponieważ ustalenie czy nieruchomość spełnia cechy zabytku stanowi "wiadomości specjalne" w rozumieniu art. 84 ust. 1 Kpa.

Tymczasem uzasadnienia decyzji zarówno Ministra, jak i wojewódzkiego konserwatora zabytków nie zawierają wystarczającej analizy czy "pozostałość parku" spełnia definicję zabytku zawartą w art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.). W szczególności w ogóle nie odniesiono się do tego czy zachowanie danej nieruchomości leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Organ miał obowiązek wykazać, iż przedmiotowe nieruchomości spełniają wszystkie materialno-prawne przesłanki uznania ich za zabytek.

Nie jest sporne w przedmiotowej sprawie, że pozostałość parku to wyłącznie starodrzew i jak sam to przyznaje organ, że nie da się w chwili obecnej ustalić w sposób ścisły i jednoznacznych pierwotnych granic założenia parku. Zgodnie z słownikową definicją "parku" jest to "duży ogród z alejkami i ścieżkami spacerowymi" (Uniwersalny Słownik Języka Polskiego tom. 3 str. 50 - Wydawnictwo Naukowe PWN).

Pojęcie parku nie może być rozumiane inaczej niż – jako zorganizowana forma zieleni – efekt twórczej pracy człowieka. Dlatego ochrona parku z perspektywy ochrony zabytków ma polegać na ochronie tej kompozycji. Przy czym wpisany do rejestru zabytków może być tylko park, który spełnia przesłanki określone w art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Natomiast organy obu instancji w ogóle nie odniosły się czy wpis pozostałości parku leży w interesie społecznym. Samo występowanie na przedmiotowych działkach starodrzewu, bez żadnej zorganizowanego układu parkowego w tym ustalenia przebiegu alei parkowej, jest niewystarczające aby uznać taki obiekt za zabytek. Nie wiadomo z zaskarżonej decyzji jaki jest cel chronienia pozostałości parku, który jako park w praktyce nie istnieje. Nie można również ustalić, które drzewa na działkach [...] oraz [...] są pozostałościami parku, a które są wynikiem późniejszej działalności nie mającej nic wspólnego z nieistniejącym parkiem. Co do zasady ochrona wartościowych drzew i krzewów następuje poprzez ustanowienie pomnika przyrody, a nie ochronę zabytków.

Również w odniesieniu do otoczenia zabytku, organ nie uzasadnił w sposób wymagany w demokratycznym państwie prawa ingerencji w prawo własności skarżących. W tym przedmiocie również uzasadnienie nie wskazuje jednoznacznie na spełnienie przesłanki określonej w art. 3 pkt 15 ustawy o opiece i ochronie zabytków. Zgodnie z tym przepisem "otoczenie" to "teren wokół lub przy zabytku wyznaczony w decyzji o wpisie tego terenu do rejestru zabytków w celu ochrony wartości widokowych zabytku oraz jego ochrony przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych". Przy czym z uwagi na istnienie zakładu [...] chodzi o "widok za zabytku". W żaden sposób nie wskazano jaki walor widokowy ma być chroniony i czym ma to być uzasadnione. Ingerencja w prawo własności nie została dostatecznie wyjaśniona.

Należy również podnieść, że opinie, na które powołuje się organ w uzasadnieniu decyzji, nie odnoszą się w ogóle do istoty sprawy, a mianowicie zasadności wpisania obiektu do rejestru zabytków.

Ponownie rozpoznając sprawę organ nadzoru uwzględni w swoich rozważaniach uwagi i zastrzeżenia wyrażone w niniejszym uzasadnieniu, w szczególności oprze swoje rozstrzygnięcie na opiniach wskazujących jednoznacznie, czy zaistniały przesłanki określone w art. 3 pkt 1 i 15 ustawy o ochronie zabytków i opiece na zabytkami.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy.