Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2486/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-10-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Mienie zabużańskie
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 i 2
journal: Dz.U. 2016 poz 2042
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jedn.
article: art.151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.), asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, sędzia WSA Przemysław Żmich, , Protokolant referent stażysta Marta Stec po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2022 r. sprawy ze skargi M. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 26 sierpnia 2021 r. nr DAP-WOSR-7280-190/2020/AM w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 26 sierpnia 2021 r., nr DAP-WOSR-7280-190/2020/AM, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: "Minister", "organ odwoławczy") po rozpatrzeniu odwołania M. N. utrzymał w mocy decyzję nr 4 Wojewody Małopolskiego (dalej: "Wojewoda", "organ I instancji") z 20 października 2020 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Decyzja organu odwoławczego wydana została w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

M. K. pismem z 22 kwietnia 1990 r. zwróciła się do Urzędu Rejonowego w K. o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. i L. B. w części 1/2 domu drewnianego, garażu murowanego i sadu znajdujących się w G. przy ulicy [...].

Postanowieniem z 8 marca 2005 r., nr GS-12.WB.72245-1402-2144/05, Prezydent Miasta Krakowa przekazał zgodnie z właściwością Wojewodzie Małopolskiemu ww. wniosek.

Do Małopolskiego Urzędu Wojewódzkiego wpłynęły ponadto wnioski M. K. z 30 kwietnia 2008 r., A. B. z 18 marca 2008 r.

i M. N. z 8 kwietnia 2008 r. oraz z 6 maja 2008 r. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez J.

i L. B. położonej w G., o pow. [...] m2, na której znajdował się dom drewniany dwupiętrowy.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla [...] w K. Wydział I Cywilny z dnia 14 marca 1996 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłym w dniu 16 lipca 1944 r. w G. B., ostatnio zamieszkałym w G., na podstawie ustawy nabyli: żona L. B. z d. S. w 2/8 części oraz córki I. N. z d. B. i L. S. z d. B. po 3/8 części.

Stosownie do postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w K. Wydział I Cywilny z dnia [...] stycznia 1997 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłej w dniu 16 września 1975 r. w G. L. B., ostatnio stale zamieszkałej w G., na podstawie ustawy nabyły wprost córki: I. N. i L. S. po ½ części.

Z postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w K. Wydział I Cywilny z dnia 29 maja 1984 r., sygn. akt [...], wynika że spadek po zmarłej w dniu [...] stycznia 1983 r. I. N., na podstawie ustawy nabyli: córka M. K. i syn M. N. po 1/2 części.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w G. Wydział VII Cywilny z dnia [...] maja 1998 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłej w dniu [...] grudnia 1997 r. w S., ostatnio stale zamieszkałej w G. L. S., na podstawie testamentu z dnia 1 czerwca 1996 r. nabyła wprost A. S. w całości.

Z odpisu skróconego aktu małżeństwa z dnia 17 września 2007 r., nr [...], wynika że A. S. po zawarciu małżeństwa z R. B. przyjęła nazwisko męża - B.

Stosownie do postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] w K. I Wydział Cywilny z dnia [...] grudnia 2016 r., sygn. akt [...], spadek po zmarłym w dniu 22 stycznia 2013 r. w K. M. N., ostatnio stale zamieszkałym w K., na podstawie ustawy nabyła w całości córka M. N.

W toku prowadzonego postępowania zgromadzono m.in. następujące dokumenty:

1) odpis umowy sprzedaży z dnia 25 czerwca 1932 r. Rep nr [...]zawartej pomiędzy Nauczycielską Spółdzielnią Mieszkaniową w G. - sprzedającym a J. i L. B. - kupującymi w przedmiocie nieruchomości położonej w G. przy ulicy [...] i [...] nr [...] składającej się z działek o numerze [...] i [...], o pow. [...] m2,

2) uwierzytelnioną kserokopię zaświadczenia wydanego w dniu 22 listopada 1934 r. przez Zarząd Miejski w G. informującego, że na podstawie oględzin dokonanych w dniu 9 listopada 1934 r. J. i L. B. na podstawie udzielonego pozwolenia i zatwierdzonego projektu z dnia [...] grudnia 1932 r. na działce położonej w G. przy ulicy [...] wybudowali budynek drewniany piętowy mieszkalny o ogólnej kubaturze [...] m3,

3) uwierzytelniony projekt domu drewnianego mieszkalnego położonego na działkach nr [...] i [...] przy ulicy [...] w G., J. i L. B., zatwierdzony przez Magistrat m. G. w dniu 11 lipca 1932 r.,

4) uwierzytelnioną kserokopię polisy ubezpieczeniowej nr [...] [...] Towarzystwa Ubezpieczeń S.A. w P. - Oddział w W. z dnia [...] października 1933 r. wystawionej na rzecz J. i L. B. dot. ubezpieczenia od ognia nieruchomości położonej w G. przy ulicy [...],

5) uwierzytelnioną kserokopię dowodu ubezpieczeniowego nr [...] z dnia 16 stycznia 1935r. wystawionego przez Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych Dział Przymusowych Ubezpieczeń od ognia na rzecz J. i L. B. dot. nieruchomości położonej w G. przy ulicy [...],

6) protokół z przesłuchania M. K. z dnia 13 października 2008 r., z dnia 6 stycznia 2010 r., oraz z dnia 22 sierpnia 2018 r.,

7) oświadczenie M. K. z dnia 10 sierpnia 2009 r.,

8) poświadczenie obywatelstwa polskiego L. B., wydane przez Wojewodę Śląskiego z dnia 17 września 2008 r., nr SO/I/5022/1169/08,

9) poświadczenie obywatelstwa polskiego I. N., wydane przez Wojewodę Śląskiego z dnia 29 kwietnia 2008 r., nr SO/II/5022/357/08,

10) decyzja Wojewody Mazowieckiego z dnia 25 czerwca 2015 r., nr WSC-1.6122.2457.2015, potwierdzająca, że M. N. posiada obywatelstwo polskie,

11) zaświadczenie z Archiwum w G. z dnia [...] kwietna 2010 r., [...] wraz z tłumaczeniem przysięgłym z języka białoruskiego, z którego wynika, że w 1934 r. L. B. brała udział w wyborach do Rady Miejskiej w G. w 1934 r. i zamieszkiwała w G. od 1931 r.,

12) uwierzytelnione kserokopie dokumentów z koperty dowodu osobistego L. S.,

13) uwierzytelnione kserokopie dokumentów z koperty dowodu osobistego S. N.,

14) uwierzytelnione kserokopie dokumentów z koperty dowodu osobistego I. N.,

15) kserokopie dokumentów z koperty dowodu osobistego M. K.,

16) wykaz repatriantów przybyłych do powiatu gorlickiego w 1946 r., na którym pod nr 3 i 4 figurują N. S. i I.,

17) nadesłane przez Archiwum Państwowe w Rzeszowie Oddział w S. dokumenty dotyczące S. N. i jego rodziny,

18) uwierzytelniona kopia pełnomocnictwa udzielonego adwokatowi S. B. do reprezentowania M. N. (z dnia 4 września 2018 r.) w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Decyzją z 20 października 2014 r., nr SN.VIII.SM.7725-1-175-08, Wojewoda Małopolski potwierdził M. K. w 3/32 części i A. B. w 3/16 części prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. S. i I. N. w udziale po 3/16 części nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w G. przy ulicy [...], woj. [...]. Zarazem w pkt 5 ww. decyzji organ wojewódzki odmówił ww. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. B. udziału w prawie własności nieruchomości położonej w G. przy ulicy [...].

W wyniku rozpatrzenia odwołania M. K. i A. B., od ww. decyzji Wojewody Małopolskiego z 20 października 2014 r. w zakresie jej pkt 5, Minister Skarbu Państwa decyzją z 3 grudnia 2014 r., nr DRiR-MSz- 580-531/14(MSP/DRiR/3487/14), uchylił pkt 5 decyzji Wojewody Małopolskiego z 20 października 2014 r. i w tym zakresie orzekł merytorycznie co do istoty sprawy w ten sposób, że: potwierdził M. K. w 1/4 części udziału i A. B. w 1/2 części udziału, prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w G. przy ulicy [...], woj. [...], stanowiącej własność L. B. w udziale 5/8 części tego prawa.

Następnie, decyzją nr 2 z 14 lutego 2019 r., Wojewoda Małopolski odmówił potwierdzenia M. N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. B. i I. N. udziału w prawie własności nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w G. przy ulicy [...], woj. [...]. W uzasadnieniu wskazano, że strony postępowania nie udowodniły faktu, aby I. N. miała miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu przedwojennych przepisów oraz że I. N. i L. B. opuściły je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. lub z tych przyczyn nie mogły na nie powrócić.

Po rozpatrzeniu odwołania od powyższej decyzji, wniesionego przez M. N., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 4 kwietnia 2019 r., nr DAP-WOSRFR-7280-74/2019/BZ, uchylił decyzję nr 2 Wojewody Małopolskiego z 14 lutego 2019 r., w całości oraz przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Organ odwoławczy podkreślił, że przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. odnoszą się tylko do osób fizycznych, będących w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. W konsekwencji Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zalecił organowi I instancji ponowne rozpatrzyć, czy w przedmiotowym postępowaniu została spełniona przesłanka zawarta w art. 3 ust. 2 w zw. z art. 2 ustawy.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Wojewoda Małopolski decyzją nr 3 z 20 grudnia 2019 r. odmówił potwierdzenia M. N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez I. N. udziału w prawie własności nieruchomości. W uzasadnieniu wskazał, że w przedmiotowej sprawie przesłanka "domicylu" S. i I. małżonków N. na dzień 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP nie została udowodniona.

Niezależnie od powyższego, Wojewoda Małopolski postanowieniem z 4 grudnia 2019 r., nr 2 uznał, że w sprawie potwierdzenia M. N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. B. udziału wynoszącego 5/8 części w prawie własności ww. nieruchomości zostały spełnione przesłanki ustawowe.

Następnie, postanowieniem z 20 stycznia 2020 r., nr SN.VIII.TG.7725-1-175-08, Wojewoda Małopolski zawiesił z urzędu, na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. postępowanie administracyjne w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. B. udziału w prawie własności nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w G., pow. [...], woj. [...].

W dniu 17 stycznia 2020 r. M. N. wniosła odwołanie od ww. decyzji nr 3 Wojewody Małopolskiego z dnia 20 grudnia 2019 r.

Decyzją z 3 marca 2020 r., nr DAP-WOSR-7280-15/2020/AM, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił decyzję nr 3 Wojewody Małopolskiego z 20 grudnia 2019 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, wskazując w uzasadnieniu, że organ I instancji powinien ponownie ocenić spełnienie przesłanki określonej w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przez osoby którym przysługiwał tytuł własności do pozostawionej nieruchomości w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej, tj. J. B. i L. B. Ponadto organ odwoławczy wskazał, że Wojewoda Małopolski powinien prowadzić w stosunku do M. N. jedno postępowanie o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. i L. małżonków B. nieruchomości położonej w G. przy ul. [...].

Postanowieniem z 3 marca 2020 r., nr DAP-WOSR-7281-7/2020/AM, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił w całości postanowienie Wojewody Małopolskiego z 20 stycznia 2020 r., zawieszające z urzędu, postępowanie administracyjne w sprawie o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. B. udziału w prawie własności nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w G., pow. [...], woj. [...].

Postanowieniem z 23 września 2020 r., nr SN.VIII.MS.7725-l-175-08, Wojewoda Małopolski zmienił z urzędu postanowienie nr 2 z 4 grudnia 2019 r., wydane na podstawie art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 2005 r.

Decyzją z 20 października 2020 r., nr 4 Wojewoda Małopolski odmówił potwierdzenia M. N. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. B, udziału w prawie własności nieruchomości położonej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w G, przy ulicy [...], woj. [...], wskazując w uzasadnieniu, że nie została w stosunku do J. B. spełniona przesłanka określona w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., albowiem ww. zmarł w dniu 16 lipca 1944 r. w G., a tym samym nie opuścił byłego terytorium RP z przyczyn związanych z wybuchem II wojny światowej.

Natomiast decyzją nr 5 z 20 października 2020 r., nr SN.VIII.MS-7725-l-175-08, Wojewoda Małopolski potwierdził, że M. N. przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. B. udziału w prawie własności nieruchomości położonej poza obecnymi granicami RP, w G. przy ul. [...], pow. [...], woj. [...].

Od decyzji Wojewody Małopolskiego z 20 października 2020 r., nr 4, odwołanie złożyła M. N., wnosząc o uwzględnienie odwołania w całości i uchylenie decyzji w trybie art. 132 k.p.a., ewentualnie o orzeczenie co do istoty zgodnie z żądaniem wnioskodawczyni, tj. potwierdzenie prawa do rekompensaty lub o uchylenie w całości decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z 26 sierpnia 2021 r., nr DAP-WOSR-7280-190/2020/AM po rozpatrzeniu odwołania M. N. utrzymał w mocy decyzję nr 4 Wojewody Małopolskiego z 20 października 2020 r. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że z akt sprawy wynika, iż właścicielami nieruchomości położonej w G., w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej byli J. B. oraz L. B., co potwierdzają znajdujące się w aktach dokumenty wyszczególnione w pkt 1-5. J. B. zmarł w G. 16 lipca 1944 r., zaś spadek po nim nabyli żona L. B. z d. S. w 2/8 części oraz córki I. N. z d. B. i L. S. z d. B. po 3/8 części, co potwierdza postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w K. Wydział I Cywilny z dnia 14 marca 1996 r., sygn. akt [...].

Z powyższego wynika, że jeden z właścicieli przedmiotowej nieruchomości, J. B. nie opuścił byłego terytorium RP.

Okolicznością niesporną jest to, że ostatnim miejscem zamieszkania J. B. było G., co potwierdza postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] w K. Wydział I Cywilny z dnia 14 marca 1996 r., sygn. akt [...].

Podkreślono, że ww. fakt uznany został za bezsporny, gdyż wynika on z treści prawomocnego orzeczenia sądu. Zdaniem Ministra oznacza to, że w rozpatrywanej sprawie w zakresie daty i miejsca zgonu J. B. oraz pozostawienia przez ww. osobę mienia poza obecnymi granicami RP organy administracyjne i sądy muszą przyjmować, że dana kwestia prawna kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnych orzeczeniach.

Ponadto Minister wskazał, że z treści art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynika jednoznacznie, że jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej jest opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożność powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1. cytowanej ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy przesłanka opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest spełniona wtedy, gdy właściciel nieruchomości utracił do niej prawo w następstwie wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie enumeratywnie wymienionych układów i umów międzynarodowych. Ponadto zgodnie z art. 1 ust. 1a i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. prawo do rekompensaty przysługuje również osobom, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., a także osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium RP.

Z zestawienia powyższych przepisów wynika zatem, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. tzw. przymusowe przesiedlenie z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium RP jest zasadnicza egzemplifikacja jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister podkreślił, że dokonane na podstawie aktów, o których mowa w art. 1 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., przesiedlenie (repatriacja) byłego terytorium RP na obecne terytorium RP wypełnia znamiona jednej z ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty, to jest przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP. Przesłanka ta nie odnosi się jednak do spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, co wynika z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 tej ustawy odnoszą się bowiem tylko do osób fizycznych, które były w dniu 1 września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP.

W ocenie organu za chybione należy uznać sformułowane w odwołaniu twierdzenia, zgodnie z którym brzmienie art. 1 ust. 2 wskazanej ustawy nie uprawnia do przyjęcia, że dla uzyskania rekompensaty konieczne jest spełnienie warunku przesiedlenia się osoby uprawnionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Dodatkowo Minister odnosząc się do tezy stawianej przez pełnomocnika stron w odwołaniu od kwestionowanej decyzji, że nieuprawnione jest wprowadzenie przez organ dodatkowego warunku, jakim jest przesiedlenie się uprawnionego po zakończeniu działań wojennych na terytorium Polski, wskazał, iż podstawę taką stanowi nie tylko art. 1 i 2 ale i art. 6 ust. 1 pkt 3 tej ustawy, który przewiduje, że do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody potwierdzające miejsce lub miejsca zamieszkania właściciela nieruchomości pozostawionych po przybyciu na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej.

Ponadto analizując kwestię przesłanki przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych zdaniem organu odwoławczego należy mieć na uwadze, iż celem uregulowań "republikańskich" było udzielenie wsparcia na zorganizowanie przez repatriantów życia w nowym miejscu zamieszkania, które miało miejsce na obecnym terenie państwa polskiego. Przyznawana kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Jednocześnie była ona, zgodnie z postanowieniami "umów republikańskich", przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP narodowości polskiej i żydowskiej, którzy decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej, okazywali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim.

Dlatego więc rozpatrując teoretyczny przypadek wypłaty rekompensaty osobom, które nie opuściły byłych terenów państwa polskiego, powyższa rekompensata zatraciłaby zupełnie swój charakter pomocowy, a miałaby funkcję wyłącznie odszkodowawczą.

Minister podkreślił także, że kolejny argument wskazujący na konieczność przemieszczenia uprawnionego na tereny polskie w obecnych granicach wynika z uzasadnienia rządowego projektu ustawy z 2005 r. (druk sejmowy 3793/1V kadencja Sejmu s. 1 uzasadnienia projektu). W uzasadnieniu projektu wskazano, że proponowane przepisy w głównej mierze kontynuują rozwiązania obecnie obowiązujące, ponieważ warunki, jakie muszą spełniać osoby uprawnione, zostały ukształtowane z zachowaniem postanowień uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r., III CZP 84/90, zgodnie z którą "prawo do zaliczenia wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa Polskiego przysługuje obywatelom polskim, zamieszkałym w dniu 1 września 1939 r. na tych terenach, którzy po tym dniu opuścili je w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i zamieszkują w Polsce.

Odnosząc się natomiast do twierdzenia skarżącej o pominięciu przez organ I instancji tła historycznego i realiów wojennych czasów, Minister wskazał, iż celem ustawy nie jest zrekompensowanie wszystkich krzywd, jakich doznali Polacy na byłym terytorium RP.

Reasumując Minister - w oparciu o zebrany materiał dowodowy - stwierdził, że jeden z właścicieli pozostawionej nieruchomości – J. B. nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a więc nie został spełniony warunek zawarty w art. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. W zaistniałym stanie faktycznym stwierdzono, że następczyni prawna właściciela ww. nieruchomości nie może posiadać więcej praw niż ich poprzednik prawny.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 26 sierpnia 2021 r. wniosła M. N., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

1) art. 1 ust. 2 i art. 2 pkt.1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 8 lipca 2005 r. (Dz. U. z 2016 r. poz. 2042 i 2260 oraz z 2017 r. poz. 624 i 1509) - poprzez nie uznanie prawa do rekompensaty z powodu nieprawidłowej wykładni w/w przepisów polegających na przyjęciu konieczności opuszczenia Kresów przez właściciela J. B. i przybycia na obecne tereny Polski (pomimo posiadania dowodów na zastrzelenie w/w w dniu 16 lipca1944 r. podczas ofensywy radzieckiej), gdy tymczasem ustawa nie stawia takiego wymogu, co wyraźnie potwierdzają: treść ustawy o prawie do rekompensaty, okoliczności jej uchwalenia, treść uzasadnienia wyroku TK SK 11/12, kierunek nowelizacji art. 2 ustawy o prawi do rekompensaty oraz dotychczasowe orzecznictwo, w tym wypracowane pod rządami poprzednich przepisów zabużańskich, a w konsekwencji bezprawne kwestionowanie potwierdzenia Skarżącym prawa do rekompensaty za nieruchomości pomimo spełnienia wszelkich przesłanek do potwierdzenia tego prawa;

2) art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. art. 6 ust. 1 pkt. 1 Ustawy - poprzez zaniechanie dokładnego i wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności faktycznych mających znaczenie dla ustalenia przesłanek prawa do rekompensaty i nie uznanie za wystarczające, że J. B. opuścił swój majątek z uwagi na działania wojenne - pojmany przez radzieckiego żołnierza i zastrzelony we własnym domu, pomimo że miał w dniu [...] września 1939 r. obywatelstwo polskie, mieszkał w G., na byłych terenach Polski oraz opuścił je w warunkach art. 1 ustawy o prawie do rekompensaty;

3) art. 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 140 k.p.a. - poprzez nie uznanie dowodów znajdujących się w aktach sprawy, wskazujących jednoznacznie, że J. B. spełnił przesłanki ustawowe prawa do rekompensaty w szczególności oświadczenia M. K. z dnia 13 sierpnia 2009r. w którym opisuje tragiczne wydarzenie i okoliczności zastrzelenia J. B.;

4) zasady praworządności wyrażonej w art. 6 k.p.a. i zasady zaufania obywateli do organów władzy publicznej wyrażonej w art. 8 k.p.a., poprzez brak praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania, oceniania dowodów i rozstrzygnięcia sprawy, gdy w identycznych sytuacjach, przed rokiem 2020 r. w którym organy "wyinterpretowały przesłankę przesiedlenia" organy przyznawały prawo do rekompensaty w sytuacji śmierci właściciela z rąk oprawców i niemożliwości ucieczki i przybycia na obecne tereny Rzeczypospolitej Polskiej;

5) przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, tj. art. 80 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a., poprzez brak prawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w zakresie przesłanki opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn związanych z wybuchem II Wojny Światowej,

6) art. 8 k.p.a. w zw. z art. 107 § 1 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie stanowiska Organu w sposób budzący zaufanie do organów administracji, skrótowe i minimalistyczne uzasadnienie faktyczne swojej decyzji, skoncentrowanej jedynie na braku "przesłanki opuszczenia", wskazując, iż "Jak wynika z akt sprawy, właścicielami nieruchomości położonej w G., w okresie bezpośrednio poprzedzającym wybuch II wojny światowej byli J. B. oraz L. B., co potwierdzają znajdujące się w aktach dokumenty wyszczególnione w pkt 1-5. J. B. zmarł w G. 16 lipca 1944r. zaś spadek po nim nabyła (...) Z powyższego wynika, że jeden z właścicieli przedmiotowej nieruchomości, J. B. nie opuścił byłego terytorium RP., przy braku uwzględnienia, iż śmierć nastąpiła w tragicznych okolicznościach wojennym, a cała rodzina właściciela, w tym żona opuściła Kresy, po śmierci w/w;

7) art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art.6 ust.1 - 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez nieuzasadnioną kategoryzację i pominięcie mocy dowodowej oświadczeniom M. K., która dobrze znała losy swojej babki L. B. i dziadka J. B.;

8) art. 2, art. 7, art. 31, art.32 oraz art. 64, art.87, art. 10 w związku z art. 95 ust.1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz podstawowe zasady wyrażone w KPA oraz Konwencji o ochronie praw i podstawowych wolności oraz art. 1 Protokołu nr 1 do w/w Konwencji, gdyż Organ naruszył podstawowe zasady ustrojowe Rzeczpospolitej Polskiej, w szczególności zasadę państwa prawnego realizującego pryncypia sprawiedliwości społecznej, zasadę działania na podstawie i w granicach prawa, zapewnienia praw człowieka i obywatela, w tym ochrony dziedziczenia oraz zakaz ograniczania obywatelowi praw skutkującego na gruncie tej sprawy brakiem rekompensaty za majątek postawiony na Kresach Wschodnich przez antenata stron, co jest szczególnie rażące w świetle fundamentalnych dla kwestii rekompensat orzeczeń tj.: orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8.11.1989 K 7/89, OTK 1989 Nr 1 poz. 8, orzeczenia SN z 10.10.2003 , II CK 36/02, orz treści wyroku Wielkiej Izby ETPC w Strasburgu z 22 czerwca 2004 r., w sprawie Broniewski przeciwko Polsce.

W związku z powyższymi zarzutami skarżąca wniosła o:

1) uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 26 sierpnia 2021 r jak również poprzedzającej ją decyzji Wojewody Małopolskiego z 20 października 2020 r., nr 4;

2) zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania i kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

Ponadto skarżąca wniosła o zawieszenie niniejszego postępowania do czasu rozstrzygnięcia skargi konstytucyjnej złożonej w dniu 12 kwietnia 2021 r. do Trybunału Konstytucyjnego w Warszawie, w związku wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 grudnia 2020r. sygn. akt. I OSK 3077/19.

W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła stanowisko na poparcie podniesionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie w całości jako bezzasadnej, podtrzymując jednocześnie stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Prawomocnym postanowieniem z dnia 25 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 2486/21 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił zawieszenia postępowania sądowego w niniejszej sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie zaś z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, z późn. zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa co czyni skargę niezasadną.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097).

W myśl przepisów tej ustawy, prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione na dawnych kresach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej przysługuje właścicielowi pozostawionych nieruchomości, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu wymienionych przez ustawodawcę enumeratywnie przedwojennych przepisów oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (w wyniku wypędzenia z tego terytorium lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie tzw. układów republikańskich; w związku z regulacją granicy wschodniej, na podstawie umowy granicznej pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a ZSRR z 15 lutego 1951 r.; a także na skutek innych okoliczności związanych z wojną), lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; posiada obywatelstwo polskie (art. 2). W przypadku jego śmierci prawo to, w myśl art. 3 ust. 2 ustawy, przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (posiadają obywatelstwo polskie).

Zasadniczy spór pomiędzy organami a skarżącą, czemu skarżąca dała także wyraz w zarzutach skargi, dotyczy tego, czy prawo do rekompensaty przysługuje byłemu właścicielowi nieruchomości (a przez to także jego spadkobiercom) w sytuacji gdy nie opuścił byłego terytorium RP, gdyż w wyniku rozstrzelania zmarł w dniu 16 lipca 1944 r. w G.

Zdaniem Sądu - prawo do rekompensaty wiązać należy z faktem przesiedlenia się z dawnych terytoriów Rzeczypospolitej Polskiej, a przez to pozostawienia zlokalizowanych tam nieruchomości, w okolicznościach pozostających w związku z wojną. Naczelny Sąd Administracyjny w swoich orzeczeniach wielokrotnie wskazywał, bowiem, że dla uzyskania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP konieczne jest spełnienie przez właściciela nieruchomości warunku określanego w orzecznictwie jako warunek repatriacji, przesiedlenia się, a dokładniej - warunku powrotu byłego właściciela nieruchomości położonej na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na terytorium w obecnych granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Jak wskazuje w swoich orzeczeniach Naczelny Sad Administracyjny (a stanowisko to skład orzekający podziela) warunek ten nie jest warunkiem pozaustawowym, nieistniejącym. Na Jego istnienie wskazuje bowiem zarówno literalne brzmienie art. 1 ustawy zabużańskiej (wykładnia językowa), jak również cel i sens ustawy, czyli jej ratio legis (wykładnia celowościowa), a także analiza historyczna wcześniejszych regulacji prawnych (wykładnia historyczna). Rezultat tych metod wykładni prowadzi do jednoznacznego wniosku, a mianowicie, że warunek powrotu na terytorium Polski w jej obecnych granicach właściciela nieruchomości pozostawionej na Kresach jest konieczny dla przyznania uprawnienia przewidzianego ustawą z dnia 8 lipca 2005 r. Pogląd ten jest dominujący w orzecznictwie NSA (np. wyrok z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2763/13, z dnia 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2488/16, z dnia 15 stycznia 2019 r., I OSK 462/17, z dnia 27 lutego 2020 r., I OSK 1794/18 czy z dnia 11 sierpnia 2020 r., I OSK 3343/19).

W przedmiotowej sprawie wprawdzie następcy prawni J. B. powrócili do Polski, to jednak przesłanka opuszczenia Kresów, o której mowa w ww. art. 2 ustawy zabużańskiej (jak trafnie wskazał Minister) nie odnosi się do następców prawnych właściciela nieruchomości, lecz do samego przedwojennego/-ych właściciela/li nieruchomości. Wobec spadkobierców organ zobowiązany jest jedynie badać kwestię wykazania następstwa prawnego oraz obywatelstwo polskie. Spełnienie podstawowych warunków do otrzymania prawa do rekompensaty bada się wobec przedwojennych właścicieli nieruchomości. Brak ich spełnienia skutkuje odmową przyznania rekompensaty. Jeśli zatem J. B. nie spełnił wszystkich przesłanek z ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. (nie repatriował się wobec śmierci) to - w ocenie Sądu - nie sposób potwierdzić prawo do rekompensaty któremukolwiek z jego następców prawnych, którzy swoje uprawnienie do roszczenia wywodzą z prawa po J. B.

Za nieusprawiedliwione należy więc uznać twierdzenie skargi, zgodnie z którym art. 1 ust. 2 wskazanej ustawy nie uprawnia do przyjęcia, że dla uzyskania rekompensaty konieczne jest spełnienie warunku przesiedlenia się osoby uprawnionej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd nie podziela także wykładni prokonstytucyjnej zaprezentowanej przez skarżąca w niniejszej sprawie. Słusznie bowiem zauważył organ odwoławczy, że powoływanie się na wartości konstytucyjne doprowadziłoby w niniejszej sprawie do dokonania wykładni rozszerzającej przepisów ustawy zabużańskiej.

W konsekwencji, zdaniem Sądu, organy obu instancji dokonały prawidłowej wykładni art. 2 w zw. z art. 1 ww. ustawy i wydały rozstrzygnięcia odpowiadające prawu.

Sąd nie dopatrzył się więc naruszenia przepisów prawa materialnego jak również naruszenia wskazanych w skardze przepisów postępowania. Analiza akt sprawy potwierdza, że organy podjęły w niniejszej sprawie wszelkie niezbędne czynności dla wyjaśnienia, czy zostały w niej spełnione przesłanki warunkujące przyznanie prawa do rekompensaty. Przeprowadzona przez organy ocena zebranego materiału dowodowego nie nosi cech dowolności, a przyjęte stanowisko zostało należycie uzasadnione poprzez wskazanie dowodów, na których oparto zaskarżone rozstrzygnięcia oraz przyczyn, dla których organy nie podzieliły argumentacji skarżącego. Organy wyjaśniły również podstawę prawną wydanych decyzji.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.