Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1193/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1, art. 124
journal: Dz.U. 2013 poz 1440
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity.
article: art. 10 par. 1, art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3, art. 11
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Sędziowie WSA Ewa Grochowska-Jung, Iwona Dąbrowska, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2014 r. sprawy ze skargi A. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] marca 2014 r., 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] marca 2014 r. nr[...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...] października 2013 r., stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), odmówił przyznania A.O. renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu organ podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.

Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Wskazał, iż z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że wnioskodawczyni stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 39 lat. Na przestrzeni 40 lat życia udokumentowane zostały zaledwie 2 lata, 9 miesięcy i 4 dni okresów składkowych oraz 11 miesięcy i 2 dni okresów nieskładkowych. Ponadto, w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania tego świadczenia - udokumentowano jedynie 2 lata i 7 dni tych okresów.

W latach 1999 – 2002 oraz 2002 - 2005 wnioskodawczyni nie wykonywała zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne. Z dniem [...] sierpnia 2007 r. zaprzestała zatrudnienia i do powstania całkowitej niezdolności do pracy - w listopadzie 2012 r., tj. przez ponad 5 lat, nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach nie orzeczono wobec strony całkowitej niezdolności do pracy.

Końcowo organ wskazał, iż przy rozpatrywaniu wniosku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni. Jednakże dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby strona nie posiadała niezbędnych środków utrzymania.

Na skutek wniosku A.O. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: "k.p.a.", utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono istnienia przesłanek umożliwiających przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Podał, iż z akt sprawy nie wynika, aby zaistniały szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń społecznych, na skutek których wnioskodawczyni nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Na przestrzeni 39 lat życia, tj. na dzień postawania całkowitej niezdolności do pracy, strona posiada udokumentowany okres składkowy wynoszący 2 lata, 9 miesięcy i 4 dni oraz 11 miesięcy i 2 dni okresów nieskładkowych, które zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Łącznie staż pracy wynosi 3 lata, 8 miesięcy i 6 dni i jest nieadekwatny do wieku strony. Również w ocenianym 10-leciu przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - zostały udowodnione 2 lata i 17 dni tych okresów.

Z akt sprawy wynika, że w okresie [...] utego 1999 r. do [...] grudnia 2002 r., od [...] grudnia 2002 r. do [...] sierpnia 2005 r. oraz od [...] września 2007 r. do [...] listopada 2012 r., tj. przez łączny okres wynoszący ponad 11 lat strona nie podejmowała zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w ww. okresach nie była ustalona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2013 r. od listopada 2012 r. Natomiast ustalona orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia 2014 r. częściowa niezdolność do pracy od dnia [...] grudnia 2004 r., nie wykluczała możliwości podjęcia zatrudnienia, a jedynie ją ograniczała.

Nadto organ stwierdził, iż miesięczny dochód 2-osobowej rodziny wnioskodawczyni to pobierana przez matkę emerytura w wysokości 1769,94 zł miesięcznie. Miesięczny dochód przypadający na osobę w rodzinie wynosi zatem 884,97 zł i przekracza kwotę brutto najniższej emerytury, która od 1 marca 2014 r. wynosi 844,45 zł. Jakkolwiek wskazany dochód przypadający na członka rodziny może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawczyni, to jednak nie można uznać, że nie pozwala on na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. A.O. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, a także o powołanie biegłego sądowego z zakresu psychiatrii celem wydania opinii, czy choroba skarżącej mogła powstać na skutek traumatycznych zdarzeń spowodowanych przez osoby trzecie.

Nadto skarżąca wskazała, iż "pozywa Skarb Państwa w celu wypłacenia ekwiwalentu utraconych zarobków oraz zadośćuczynienia za doznane krzywdy za bezprawne działania urzędników państwowych oraz absolutną bierność służb powołanych do zabezpieczenia praworządności w tym Państwie (...)".

W motywach skargi skarżąca podniosła, iż zaskarżona decyzja Prezesa ZUS jest dla niej krzywdząca. Wskazała, że choroba, na którą cierpi powstała w 1998 r. na skutek traumatycznych przeżyć związanych z działaniami osób trzecich. Jednak do materiałów złożonych w toku postępowania administracyjnego, a dotyczących tychże działań, organ orzekający w ogóle się nie odniósł. Zakwestionowała również stanowisko organu odnośnie niespełnienia przesłanki niezbędnych środków utrzymania wskazując na bardzo trudną sytuację rodzinną i materialną.

Do skargi załączyła szereg pism (karty 6 - 41 akt sądowych) mających potwierdzać trudną sytuację życiową i zdrowotną jej samej oraz matki – H.O.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi. Dodatkowo wskazał, iż całość argumentacji skargi odnosi się do przekonania skarżącej o nieprawidłowościach w firmie, w której była zatrudniona jej matka - co nie ma żadnego odniesienia do obecnego postępowania ani też żadnego znaczenia w kwestii oceny stanu zdrowia skarżącej, daty powstania u niej niezdolności do pracy czy też posiadanego przez nią dochodu, a co za tym idzie, nie ma żadnego znaczenia przy ocenie ewentualnych uprawnień do świadczeń rentowych.

Pismem z dnia [...] września 2014 r. pełnomocnik skarżącej ustanowiony z urzędu zarzucił organowi naruszenie:

- art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na nieprawidłowym uznaniu, że tylko orzeczenie wobec skarżącej całkowitej niezdolności do pracy przemawiałoby za uznaniem, że zachodzi szczególna okoliczność w rozumieniu ww. przepisu uniemożliwiająca jej znalezienie pracy, a w konsekwencji spełnienie warunków wymaganych w ww. ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, podczas gdy zgodnie z dominującym poglądem judykatury również częściowa niezdolność do pracy może być kwalifikowana w kategoriach okoliczności szczególnych w rozumieniu ww. przepisu, co doprowadziło do błędnego uznania, że nie zachodzą w niniejszej spawie szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu,

- art. 83 ust. 1 ww. ustawy poprzez jego błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowym uznaniu, że przyznanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku jest uzależnione od stażu ubezpieczeniowego, podczas gdy zgodnie z poglądem judykatury przyznanie tego prawa jest niezależne od ww. okoliczności, co doprowadziło do błędnego uznania, że nie zachodzą w niniejszej sprawie szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu,

- art. 7, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, poprzez nieuwzględnienie przez organ, podczas badania istnienia "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy uniemożliwiających skarżącej znalezienie pracy, następujących okoliczności: (i) stanu zdrowia skarżącej, (ii) faktu, że choroba ujawniła się już w 1998 r., a od [...] grudnia 2004 r. wobec skarżącej orzeczono częściową niezdolność do pracy, (iii) trudnej sytuacji na rynku pracy w miejscu zamieszkania skarżącej oraz (iv) spowodowanego chorobą braku możliwości samodzielnego przeprowadzenia się przez skarżącą do innego miasta celem podjęcia pracy, co doprowadziło do błędnego uznania, że nie zachodzą szczególne okoliczności w rozumieniu ww. przepisu, podczas gdy w rzeczywistości stan zdrowia skarżącej uniemożliwiał jej aktywność zawodową już od 1998 r.,

- art. 7, art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, poprzez zaniechanie zbadania przez organ, czy kwota 871,04 zł brutto, stanowiąca zgodnie z ustaleniami organu, dochód na jednego członka rodziny skarżącej, przy uwzględnieniu jej stanu zdrowia i koniecznych stałych wydatków w tym zakresie, pokrywa niezbędne środki utrzymania skarżącej, ergo stanowi niezbędne środki utrzymania w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, co doprowadziło do błędnego uznania, że skarżąca posiada środki niezbędne do utrzymania.

W związku z powyższymi zarzutami pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2014 r. oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta polega na ocenie zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a - c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt jest dotknięty jedną z wad wymienionych w art. 156 k.p.a. (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Natomiast stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd dokonując oceny zaskarżonego aktu rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W ocenie Sądu, skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j.: Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki, łącznie warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach Prezes ZUS jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Prowadząc postępowanie administracyjne organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz staranie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie decyzji administracyjnej, co należy podkreślić, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania (art. 11 k.p.a.), zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Rzeczą organu wydającego decyzję uznaniową jest wnikliwe rozważenie wszystkich okoliczności faktycznych mających znaczenie dla podjętego rozstrzygnięcia. Pominięcie w uzasadnieniu decyzji okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, stwarza przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA OZ w Lublinie z dnia 22 kwietnia 1998 r., sygn. akt I SA/Lu 21/98, publ. LEX nr 34147).

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym obowiązkom procesowym poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności faktyczne sprawy nie zostały bowiem należycie zbadane i rozważone w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zaskarżona decyzja została więc wydana co najmniej przedwcześnie, bez odniesienia się przez organ do okoliczności faktycznych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

W sprawie bezspornym jest, że A.O. jest osobą ubezpieczoną, nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy. Konieczne zatem było poddanie stanu faktycznego sprawy analizie pod kątem "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, które mogły być ewentualnym powodem nienabycia przez skarżącą renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadach ogólnych.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy uznaje się zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, niepubl.), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się tym zwrotem ustawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo podkreśla cel omawianej regulacji. Chodzi tu o taki przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", a więc zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Zaznaczyć należy, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Artykuł 83 ust. 1 ww. ustawy nie może być - jak czyni to organ - interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2003 r. o sygn. akt II SA 3594/02, publ. LEX nr 142369).

Podejmując zaskarżone w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie organ stwierdził, iż niespełnienie przez skarżącą warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w istniejących przerwach w zatrudnieniu na przestrzeni lat 1999 - 2012, nie była wobec niej ustalona całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały zatem według organu przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia. Organ podkreślił, iż całkowita niezdolność do pracy wobec skarżącej została ustalona od listopada 2012 r. na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2013 r.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że organ pozostawił poza swymi rozważaniami kwestię ustalenia względem skarżącej częściowej niezdolności do pracy już od [...] grudnia 2004 r. do [...] listopada 2012 r. (orzeczenie komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] stycznia 2014 r.). Organ całkowicie pominął tę okoliczność w decyzji I instancji, natomiast orzekając w II instancji ograniczył się do lakonicznego stwierdzenia, że częściowa niezdolność do pracy nie wykluczała podjęcia zatrudnienia, lecz ją ograniczała. Nie wziął przy tym pod uwagę, że częściowa, a następnie całkowita niezdolność do pracy, została orzeczona wobec skarżącej z uwagi na chorobę psychiczną, powodującą konieczność poddania się leczeniu psychiatrycznemu i hospitalizacji. Pominął kwestie związane z charakterem, uciążliwością i skutkami choroby w kontekście możliwości zatrudnienia skarżącej na rynku pracy. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że zgodnie z kartą informacyjną leczenia szpitalnego oddziału psychiatrycznego [...] Centrum Psychiatrii w M. z grudnia 2004 r., skarżąca została uznana za agresywną w stosunku do otoczenia (k. 13 akt admin.). Okoliczność ta ma istotne znaczenie zważywszy, że wykształcenie skarżącej predestynujące ją do wykonywania zawodu nauczyciela języka niemieckiego wymagającego kontaktu z dziećmi i młodzieżą.

Organ nie przeanalizował również kwestii podnoszonych przez skarżącą we wniosku z dnia [...] października 2013 r. oraz we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazujących na niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na zaburzenia psychiczne już w okresie poprzedzającym datę ustalenia częściowej niezdolności do pracy. Skarżąca podała, że po ukończeniu studiów, w 1998 r. podjęła pracę w W., jednak w krótkim czasie doznała załamania nerwowego. Stwierdzony przez lekarza "zespół stresu pourazowego" spowodował, że nie mogła znaleźć zatrudnienia. W czerwcu 1999 r. wróciła do rodzinnej miejscowości – S., jednak ze względu na zły stan zdrowia żaden pracodawca nie chciał jej zatrudnić. Dopiero w latach 2005 - 2006 podjęła pracę w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych, jednak nawrót choroby uniemożliwił jej dalsze wykonywanie pracy nauczyciela.

Argumentów tych organ w ogóle nie rozważył w kontekście zaistnienia "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie wziął również pod uwagę wysokiego poziomu bezrobocia panującego w miejscu zamieszkania skarżącej, które w korelacji z chorobą skarżącej oraz opisanymi przez nią relacjami panującymi wśród lokalnej społeczności, mogło całkowicie wykluczyć szanse skarżącej na znalezienie zatrudnienia. Zaznaczyć przy tym należy, że jakkolwiek bezrobocie i związane z tym trudności ze znalezieniem pracy co do zasady nie są uznawane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy, tym niemniej nie oznacza to, że okoliczności te mogą być pomijane, bądź traktowane mechanicznie w toku rozpatrywania wniosków o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 marca 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 323/13, LEX nr 1301214). Ponadto organ, akcentując młody wiek skarżącej oraz nieadekwatność stażu ubezpieczeniowego do osiągniętego wieku, całkowicie pominął okoliczność braku możliwości - z uwagi na stan zdrowia - samodzielnej emigracji skarżącej do innego miasta w celu poszukiwania pracy.

Konkludując tę część rozważań stwierdzić należy, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie został przez organ rozpatrzony i oceniony w sposób pełny i wszechstronny, tj. zgodny z dyspozycją art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., lecz wybiórczy, a zatem wadliwy. Powyższe uchybienia stanowiły, w ocenie Sądu, przesłankę uchylenia zaskarżonej decyzji, jako co najmniej przedwczesnej.

Rozpatrując sprawę ponownie Prezes ZUS uwzględni poczynione wyżej uwagi. Dopełniając obowiązków wynikających z omówionych powyżej przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego ponownie rozważy i oceni, w świetle art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, możliwość przyznania A.O. renty rodzinnej w drodze wyjątku. Podda przy tym wszechstronnej i rzetelnej analizie wszystkie wskazane powyżej okoliczności faktyczne w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Zważy, iż żaden przepis ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie na tle stanu faktycznego konkretnej sprawy. Każda sprawa wymaga bowiem od organu orzekającego w trybie uznania administracyjnego indywidualnego, a nie schematycznego i wybiórczego, rozpatrzenia i rozstrzygnięcia. Orzekając w niniejszej sprawie organ weźmie zatem pod uwagę kluczową w sprawie okoliczność, iż poważne zaburzenia psychiczne, na które cierpi skarżąca od wczesnej młodości, tj. od 1998 r., a które zostały zdiagnozowane w 2004 r., uniemożliwiły jej w istocie znalezienie zatrudnienia zarówno w zawodzie nauczyciela, jak i w innych dziedzinach.

Zauważyć również należy, iż ze znajdującego się w aktach sprawy oświadczenia skarżącej o stanie rodzinnym i majątkowym (k. 29 akt admin.) wynika, że nie posiada ona żadnych dochodów, nie korzysta również z jakichkolwiek form pomocy państwa. Zgodnie z ustaleniami organu, jedynym źródłem utrzymania jest emerytura otrzymywana przez matkę skarżącej w kwocie 1769,94 zł brutto, co w przeliczeniu na członka rodziny stanowi 884,97 zł, a więc kwotę nieznacznie tylko wyższą od najniższej emerytury, której wysokość w dacie orzekania przez organ w niniejszej sprawie wynosiła 844,45 zł brutto (por. Komunikat Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2014 r., M.P. z 2014 r., poz. 165). Rozpatrując sprawę ponownie organ rozważy, czy środki utrzymania skarżącej, przy uwzględnieniu stanu jej zdrowia, zapewnieniu niezbędnej opieki medycznej oraz konieczności dokonywania stałych wydatków na zakup leków, pozwala na zaspokojenie niezbędnych - w okolicznościach niniejszej sprawy - potrzeb. Weźmie przy tym pod uwagę życiową i materialną sytuację skarżącej oraz perspektywy jej dalszego, godnego życia.

Sąd nie uwzględnił wniosku skarżącej o "wypłacenie od Skarbu Państwa ekwiwalentu utraconych zarobków oraz zadośćuczynienia za doznane krzywdy za bezprawne działania urzędników państwowych oraz absolutną bierność służb powołanych do zabezpieczenia praworządności w tym Państwie (...)". Podkreślenia wymaga, że zakres przedmiotowy i podmiotowy dopuszczalności drogi sądowej przed sądami administracyjnymi jest wyznaczony przez pojęcie sprawy sądowoadministracyjnej w rozumieniu art. 1 p.p.s.a. Zgodnie natomiast z art. 2 p.p.s.a., do rozpoznawania spraw sądowoadministracyjnych powołane są sądy administracyjne, których zadaniem jest kontrola działalności administracji publicznej. Przedmiotem tej kontroli są władcze działania (lub zaniechania) organów administracji, a sąd administracyjny bada - co do zasady - wyłącznie zgodność z prawem zaskarżonego aktu lub czynności. Z tego względu kwestia zadośćuczynienia nie należy do właściwości sądu administracyjnego i nie może być przedmiotem orzekania przez ten sąd. Innymi słowy, ww. wniosek dotyczy sprawy niepodlegającej kognicji sądu administracyjnego.

Sąd nie uwzględnił również wniosku skarżącej o "powołanie biegłego sądowego z zakresu psychiatrii celem wydania opinii, czy choroba skarżącej mogła powstać na skutek traumatycznych zdarzeń spowodowanych przez osoby trzecie". Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania. Regulacja zawarta w cytowanym przepisie wskazuje jednoznacznie na dopuszczalność przeprowadzenia przed sądem administracyjnym wyłącznie dowodu uzupełniającego z dokumentów i to jedynie w sytuacji, gdy wnioskowany dowód pozostaje w związku z oceną legalności zaskarżonego aktu. Oznacza to, że skarżąca nie może skutecznie domagać się przeprowadzenia innych dowodów, w tym powołania biegłego w celu ustalenia ww. okoliczności.

Mając na względzie wszystko powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 152 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji wyroku.