Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1104/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-02-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2  ust. 1  lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 76  par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Apostolidis Sędziowie WSA Jolanta Dargas WSA Emilia Lewandowska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lutego 2018 r. sprawy ze skarg Uniwersytetu [...] w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z [...] maja 2017 r. nr [...], uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2014 r. nr [...], umorzył postępowanie pierwszej instancji w części dotyczącej nieruchomości położonej w W., aktualnie oznaczonej jako część działki nr [...], na której znajdowały się spichlerz, magazyn folwarczny i stajnia-wozownia; stwierdził, że działki położone w W. i aktualnie oznaczone nr [...] oraz wnioskowana część działki nr [...] nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stwierdził, że działki aktualnie oznaczone nr [...] i [...] podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e powołanego wyżej dekretu. Z ustaleń organu odwoławczego wynika, że Wojewoda [...] decyzją z [...] czerwca 2014 r. stwierdził, że wszystkie objęte decyzją działki pochodzące z majątku położonego w W. podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Rozpoznając odwołanie od decyzji Wojewody [...] złożone przez spadkobiercę dawnego właściciela majątku organ odwoławczy umorzył postępowanie pierwszej instancji we wskazanej w decyzji części z uwagi na to, że w tym zakresie wniosek został cofnięty pismem z [...] czerwca 2014 r.

Minister uznał także, że nie podlegają przejęciu na reformę rolną pochodzące z przedmiotowego majątku działki aktualnie oznaczone nr [...] o powierzchni [...] ha, na której posadowiony jest pałac oraz wnioskowana część działki nr [...] o powierzchni [...] ha , na której znajduje się pałacowy park. W ocenie organu odwoławczego reprezentacyjny park z pałacem, stawem i kortem tenisowym były niezdolne do produkcji rolnej, ani nie ułatwiały takiej działalności w części rolnej majątku W. Przejawem związku funkcjonalnego nie było też zarządzanie majątkiem z pałacu przez zarządcę przymusowego jako okoliczność tymczasowa i przypadkowa, oderwana od obiektywnego przeznaczenia pałacu.

Minister podzielił ustalenia Wojewody, że majątek W. był zadłużony i objęty zarządem przymusowym ustanowionym przez banki, to sprawowanie zarządu przez K. F. z pomieszczenia w pałacu nie determinuje losu prawnego całego wielohektarowego zespołu pałacowo-parkowego. Zamierzony, zwykły tryb administrowania dobrami [...] był inny od realizowanego w czasie zajęcia majątku przez banki. Do 1929 r. majątkiem nie kierował osobiście właściciel, który był oficerem rezerwy. Wykonywał te obowiązki zawodowy zarządca, który mieszkał i urzędował w rządcówce poza parkiem. Również zagospodarowanie parku wykluczało jego przydatność rolną. Przekonuje o tym urozmaicony 200 – letni starodrzew ozdobny. Nie było tam żadnego sadu i ogrodu warzywnego, które zostały urządzone obok oranżerii i szklarni, poza parkiem. W parku znajdował się gazon, salon ogrodowy, kort tenisowy, huśtawki i piaskownica dla dzieci. Dlatego Minister uznał, że park z pałacem nie podlegały nacjonalizacji na podstawie dekretu rolnego.

Natomiast według Ministra aktualne działki nr [...] odpowiadające dawnym parcelom nr [...], podlegały przejęciu w ramach reformy rolnej. Były one przydatne na cele rolne skoro stanowiły łąkę. Parcele te były oznaczone katastralnie jako "pastwisko" co wynika z [...] gminy katastralnej [...] (tom [...] akt). Istnienie łąki w zachodniej części zespołu wynika z zeznań świadka F. S. Działki te były skąpo zadrzewione i pozbawione infrastruktury parkowej. Świadkowie zeznali, że na tych działkach było wypasane bydło i koszono trawę dla bydła. Łąki od parku oddzielał płot z żerdzi. Brama wjazdowa była zamknięta, żeby krowy nie wychodziły. Jedynym elementem pozarolnym w tym obszarze była kapliczka pobudowana na skraju działki nr [...] w 1873 r. przez Z. T., wcześniejszego właściciela majątku, spadkodawcę ostatniego właściciela. W ocenie organu urządzenie wielu kapliczek w rolnej części dóbr było typową formą łączenia pracy w modlitwą i nie niweczy głównej funkcji gospodarczej całości i nie może przesłonić rolnego charakteru działek i spowodować wyłączenie 2 ha pastwisk spod reżimu reformy rolnej.

Skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zostały wniesione przez Uniwersytet [...] oraz E. M.

Uniwersytet [...] zaskarżył decyzję w części w jakiej organ uchylił decyzję Wojewody [...] i stwierdził, że pod działanie art. 2 ust. lit e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. nie podpadała nieruchomość położona w W. aktualnie oznaczona nr [...] oraz cześć działki nr [...]. Skarżący zarzucił naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, art. 138 § 2 kpa. Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania.

E. M. zaskarżył decyzję w części, w której organ orzekł o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. nieruchomości położonych w W., aktualnie oznaczonych w ewidencji gruntów jako działki nr [...],[...] i [...]. Skarżący zarzucił wydanie decyzji z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i 80 kpa w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN i w związku z § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz wydanie decyzji z naruszeniem prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji w zaskrzonej części i w tym zakresie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skargi są nieuzasadnione.

Na wstępie rozważań należy wskazać, że dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, co nastąpiło w dniu 13 września 1944 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 17). Z tym też dniem wszystkie nieruchomości ziemskie objęte dekretem przeszły bez żadnego odszkodowania na własność Skarbu Państwa. Ówczesny prawodawca przewidział jednak możliwość orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, na podstawie § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Przepis art. 2 ust. 1 lit e), wyżej wskazanego dekretu stanowił, że na cele reformy rolnej przejęciu będą podlegały stanowiące własność czy współwłasność osób fizycznych lub prawnych nieruchomości ziemskie o określonym areale. Z brzmienia przepisu wynika, że dekret nie dotyczył wszelkich nieruchomości a jedynie nieruchomości określonego rodzaju – mianowicie nieruchomości ziemskich.

Dla ustalenia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu niezbędne jest więc wyjaśnienie pojęcia "nieruchomość ziemska", gdyż zarówno dekret jak i rozporządzenie wykonawcze nie zawierają takiej definicji. Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 a następnie uchwale z 16 listopada 1996 r. sygn. akt W 15/95 przyjął, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Mimo, że uchwały Trybunału Konstytucyjnego w zakresie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą stosownie do art. 239 ust. 3 Konstytucji RP to jak wskazuje to dorobek orzeczniczy, zachowały swoją wartość i znaczenie interpretacyjne. Tak i też kierunek rozumienia pojęcia "nieruchomości ziemskiej" przyjął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 oraz uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10. W tych uchwałach zostało stwierdzone wyrażnie, że dekret nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Orzekając więc na podstawie § 5 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. należy zbadać czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Mając to na uwadze należy stwierdzić, że zespoły pałacowo-parkowe nie były wykorzystywane bezpośrednio do prowadzenia produkcji rolnej, a więc nie mogły być przeznaczone na cele określone w dekrecie.

Jak wynika z treści powołanych wyżej uchwał możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu tej części nieruchomości, która stanowiła zespół pałacowo-parkowy wymaga oceny czy prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego było możliwe bez tego zespołu, a więc czy istniał związek funkcjonalny zespołu z pozostałą częścią nieruchomości o charakterze rolnym (vide: wyrok NSA z 18 marca 2014 r. sygn. akt I OSK 2230/12, wyrok NSA z 17 lipca 2015 r. sygn. akt I OSK 1813/14, wyrok NSA z 2 września 2015 r. sygn. akt I OSK 3077/13).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji organ odwoławczy prawidłowo uznał, że zespół pałacowo-parkowy majątku w W. a zlokalizowany na działkach obecnie oznaczonych w ewidencji gruntów nr [...] część o powierzchni [...] ha nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zasadnie rozważono wzajemne powiązania poszczególnych składników majątku oraz charakter zespołu dowodząc braku związku funkcjonalnego. Doprowadziło to do zasadnej konkluzji, że zespół nie stanowi nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Konkluzje tą Sąd w całości podziela. Z materiału dowodowego wynika, że ostatni właściciel majątku J. T., który był oficerem rezerwy nie kierował osobiście majątkiem. Tym zajmował się zawodowy zarządca, który mieszkał i urzędował w budynku znajdującym się poza zespołem tzw. rządcówce, która jest wyraźnie wyodrębniona i opisana w materiałach dotyczących wpisu obiektu do rejestru zabytków, a co stwierdzają także przesłuchani w toku postępowania świadkowie M. P., J. B. i F. B. Sytuacja się zmieniła w 1929 r. i miała związek z problemami finansowymi właściciela. Mianowicie zaciągnął on pożyczki na znaczącą kwotę zarówno w bankach jak i u wielu osób fizycznych. W tej sytuacji banki ustanowiły zarząd przymusowy i zatrudniły zarządcę przymusowego w osobie K. F. Taka sytuacja trwała do 1944 r. Zarządca przymusowy miał swoje biuro w jednym z pokoi w pałacu, gdzie przychodził do pracy spoza majątku. Nie można uznać zarządu sprawowanego przez zarządcę przymusowego jako świadczącego o związku funkcjonalnym między częścią gospodarczą a zespołem dworsko-parkowym. Zarząd przymusowy wykonywany przez K. F. był w interesie wierzycieli i to części tych wierzycieli bo tylko banków i miał na celu pozyskiwanie środków na zaspokojenie tych wierzycieli. Natomiast nie był sprawowany w interesie właściciela dla prawidłowego funkcjonowania całego majątku ziemskiego. Z tego względu urzędowanie przymusowego zarządcy w jednym z pomieszczeń pałacu nie pozbawia charakteru tego pałacu jako pełniącego funkcję mieszkalną dla właściciela i jego rodziny oraz funkcję reprezentacyjną (istnienie sali balowej). Zatem nieruchomość, na której posadowiony jest pałac nie stanowi nieruchomości rolnej, w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, a zatem nie mogła być objęta jego regulacją. To samo odnosi się do parku pałacowego, który stanowił z pałacem jedno założenie architektoniczne. Dowodzi tego również istniejący stan nasadzeń w parku, który stanowi 200-letni starodrzew ozdobny, ozdobny staw z mostkami, kort tenisowy, jego ukwiecenie, istnienie huśtawki i piaskownicy, żwirowe alejki. Wszystko to wskazuje, że park pełnił funkcję wypoczynkowo-reakcyjną.

W kontekście przedstawionych wyżej rozważań i ocen zarzuty skargi Uniwersytetu [...] są całkowicie nieuzasadnione. Organ dokonał wnikliwego zbadania stanu faktycznego a poczynione ustalenia znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym.

Również Sad uznaje za prawidłowe rozstrzygnięcie organu dotyczące uznania, część majątku położonego w W., aktualnie oznaczona w ewidencji gruntów jako działki nr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nieruchomość ta bowiem jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Nieruchomość ta sąsiadowała bezpośrednio z zespołem pałacowo-parkowym i już w tamtym czasie była wykorzystywana na cele rolnicze. Działki te odpowiadają dawnym parcelom nr [...]. Ze znajdującego się w aktach sprawy wykazu katastralnego [...] wynika, że były oznaczone jako "pastwisko". Wykaz ten jest dokumentem urzędowym, w rozumieniu art. 76 § 1 kpa, a zatem dowodzi tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Dokument taki posiada szczególną moc dowodową i korzysta z domniemania prawdziwości oraz domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone. Również zeznania świadków potwierdzają, że jako pastwisko działki te były wykorzystywane. Wypasano tam bydło, koszono trawę dla bydła. Od parku łąki były odgrodzone płotem z żerdzi. Brama wjazdowa była zamknięta by krowy nie uciekały. Zeznali o tym Z. S. – syn ogrodnika pałacowego oraz Z. F. – syn zarządcy przymusowego. Wprawdzie świadkowie byli wówczas dziećmi to często bywali w tej części majątku, gdyż przychodzili do swoich ojców pracujących w tym majątku a więc mieli możliwość spostrzegania co się tam działo. Charakteru rolnego tej części majątku nie zmienia fakt posadowienia w przeszłości przez jednego z wcześniejszych właścicieli kapliczki na skraju działki nr [...]. W świetle tych ustaleń i dowodów zarzuty skargi błędnej i wybiórczej oceny materiału dowodowego dokonanej przez organ nie są zasadne i sprowadzają się do polemiki skarżącego z prawidłową, logiczna i nie przekraczająca zasady swobodnej oceny dowodów, określonej w art. 80 kpa, oceną dokonaną przez organ. Ta ocena zaś uprawnia organ do uznania, że w części wskazanej w pkt 4 decyzji nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.