Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 338/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 31 z q ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Alicja Stępień, Sędziowie Sędzia NSA Joanna Zdzienicka-Wiśniewska, Sędzia WSA Krzysztof Przasnyski (spr.), , po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 maja 2021 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r. uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

W dniu 14 kwietnia 2020 r. M. M. (dalej: "skarżący" lub "strona") złożył wniosek o zwolnienie z opłacania należności z tytułu składek za okres od marca 2020 r. do maja 2020r. Pismami z 9 czerwca 2020r., 10 czerwca 2020r., oraz 23 czerwca 2020r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował stronę o zwolnieniu z opłacania należności z tytułu składek za miesiące: marzec 2020r., kwiecień 2020r. i maj 2020 r.

W piśmie z dnia 9 listopada 2020 r. skarżący podał, że ustalona wartość zwolnienia wyniosła 50% kwoty należności z tytułu składek, tymczasem powinna wynosić 100%. Podkreślił, że na dzień 29 lutego 2020 r. zatrudniał 10 osób, z czego 2 przebywały na urlopie wychowawczym. Według informacji uzyskanych w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych oraz w myśl art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (Dz.U. z 2019 r. poz. 1292), osób przebywających na urlopach wychowawczych nie wlicza się do ogólnej liczby pracowników, ponieważ nie są odprowadzane za nich składki na ubezpieczenie społeczne w trakcie trwania urlopu wychowawczego. Z tego względu wniósł o zwolnienie z opłacania należności z tytułu składek za miesiące: marzec 2020r., kwiecień 2020r. i maj 2020 r. w pełnej wysokości.

Decyzją z dnia 4 grudnia 2020 r. wydaną na podstawie art. 31zq ust. 7 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374, ze zm., dalej: "ustawa COVID-19"), Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącemu prawa do 100% zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r.

W uzasadnieniu przywołał treść art. 31zo ust. 1 ustawy COVID-19 stwierdzając, że skarżący jest płatnikiem składek, który prowadzi działalność od 1 sierpnia 2011 r. i na dzień 29 lutego 2020 r. zgłosił do obowiązkowych ubezpieczeń 10 ubezpieczonych. Prawo do zwolnienia z obowiązku opłacania należności jest ustalane na wskazany dzień i nie podlega ponownej weryfikacji.

W związku z powyższym, przysługuje mu prawo jedynie do 50% zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący podtrzymał dotychczasową argumentację zawartą w piśmie z dnia 9 listopada 2020 r., żądając podania podstawy prawnej decyzji odmownej, w tym stanowiska, według którego osoby przebywające na urlopie wychowawczym są wliczane do liczby ubezpieczonych.

W decyzji z dnia 28 stycznia 2021 r. wydanej w wyniku ponownego rozpoznania sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej: "k.p.a.") oraz art. 31zq ust. 8 w zw. z art. 31 zq ust. 3 ustawy COVID-19, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 4 grudnia 2020 r.

W uzasadnieniu organ, odwołując się do art. 31 zq ust. 1 ustawy COVID-19 wskazał, że płatnikowi składek przysługuje prawo do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od marca 2020r. do maja 2020r. w wysokości wykazanej w deklaracjach rozliczeniowych złożonych za ten okres.

W przedmiotowej sprawie płatnik składek został zwolniony z opłacania należności z tytułu składek za okres od marca 2020r. do maja 2020r. w kwocie ustalonej na podstawie dokumentów rozliczeniowych złożonych do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na dzień rozpatrzenia wniosku o zwolnienie z opłacania składek. Kwota ta jest ustalana jednorazowo i nie jest korygowana po wpływie korekt deklaracji rozliczeniowych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 4 grudnia 2020 r. i zmianę decyzji poprzez ustalenie, że przysługuje mu całkowite zwolnienie z opłacania składek za marzec, kwiecień i maj 2020 roku.

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów:

- art. 31zo ust. 1 pkt 3 ustawy COVID-19 poprzez nieprawidłowe nieprzyznanie prawa do zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w całości należnych za okres od 1 marca 2020 r. do 31 maja 2020 r. w sytuacji, gdy spełnione zostały ustawowe przesłanki do przyznania takiego prawa;

- art. 7 w związku z art. 77 k.p.a. poprzez nieprawidłowe przeprowadzenie postępowania dowodowego, cechującego się brakiem dbałości rzetelnego zgromadzenia wszystkich dowodów w sprawie oraz o dokładne ustalenie stanu faktycznego, skutkujące nieprawidłowym ustaleniem stanu faktycznego, co skutkowało wydaniem nieprawidłowego orzeczenia, godzącego w słuszny interes skarżącego poprzez nieprawidłowe uznanie, iż skarżący nie spełnia ustawowych przesłanek do przyznania prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w pełnej wysokości a tylko w wysokości 50%, należne za okres od marca do maja 2020 r. w tym, że składał korekty dokumentów a żadnych korekt za powyższe okresy skarżący nie składał;

- art. 8 § 1 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób budzący wątpliwości co do zasad, jakimi kierował się organ podczas wydawania orzeczenia;

- art. 80 k.p.a. poprzez brak wszechstronnej oceny materiału dowodowego oraz oparcie oceny o nieprawidłowo zgromadzony materiał dowodowy, skutkującą wydaniem orzeczenia sprzecznego z przepisami ustawy COVID-19;

- błąd w ustaleniach faktycznych poprzez nieprawidłowe uznanie, iż skarżący w okresie ustawowo wymaganym do zwolnienia zgłaszał pracowników do ubezpieczenia społecznego w liczbie przekraczającej 9 osób, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy wynika, że w wymaganym okresie zgłaszał pracowników do ubezpieczenia społecznego w liczbie nie większej niż 9 osób a pozostałe to osoby na urlopie wychowawczym co wynika ze złożonych dokumentów.

W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd uwzględnił przepisy art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 137), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Z kolei w myśl art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) - dalej: "p.p.s.a.", kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.).

Z art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Rozpoznając wniesioną skargę w granicach tak zakreślonych kompetencji, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Aktem poddanym sądowej kontroli w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 stycznia 2021 r. utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia 4 grudnia 2020 r. odmawiającą stronie prawa do 100% zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r.

Organ wskazywał, że skarżący jest płatnikiem składek, który prowadzi działalność od 1 sierpnia 2011 r. i na dzień 29 lutego 2020 r. zgłosił do obowiązkowych ubezpieczeń 10 ubezpieczonych. Prawo do zwolnienia z obowiązku opłacania należności jest ustalane na wskazany dzień i nie podlega ponownej weryfikacji.

W związku z powyższym, przysługuje mu prawo jedynie do 50% zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych za okres od marca 2020 r. do maja 2020 r.

Skarżący konsekwentnie twierdził natomiast, że na dzień 29 lutego 2020 r. zatrudniał 10 osób, z czego 2 przebywały na urlopie wychowawczym. Według informacji uzyskanych w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych oraz w myśl art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców, osób przebywających na urlopach wychowawczych nie wlicza się do ogólnej liczby pracowników, ponieważ nie są odprowadzane za nich składki na ubezpieczenie społeczne w trakcie trwania urlopu wychowawczego. Z tego względu domagał się zwolnienie z opłacania należności z tytułu składek za wskazany okres w pełnej wysokości.

Zgodnie z art. 31zo ust. 1 ustawy COVID-19, na wniosek płatnika składek, zwalnia się z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych lub Fundusz Emerytur Pomostowych, należne za okres od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 maja 2020 r., wykazanych w deklaracjach rozliczeniowych złożonych za ten okres, jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek:

1) przed dniem 1 lutego 2020 r. i na dzień 29 lutego 2020 r.,

2) w okresie od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 29 lutego 2020 r. i na dzień 31 marca 2020 r.,

3) w okresie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 marca 2020 r. i na dzień 30 kwietnia 2020 r.

- zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych.

Konstrukcja przepisu art. 31zo ust. 1 ustawy COVID-19 wskazuje na złożony charakter przepisu, z którego można wyinterpretować normę prawną właściwą dla danego okresu i deklaracji rozliczeniowej złożonej za ten okres. Przepis w pierwszej jego części dotyczy trzech okresów rozliczeniowych od marca 2020 r. do maja 2020 r., natomiast poszczególne punkty odnoszą się do każdego z okresów z osobna (zarówno pod względem zgłoszenia jako płatnika składek oraz do zgłoszenia ubezpieczonych) (por. wyroki: WSA w Szczecinie z 2 grudnia 2020 r., sygn. akt I SA/Sz 758/20; WSA w Olsztynie z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt I SA/Ol 766/20, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Podzielając ww. poglądy wyrażone w dotychczasowym orzecznictwie, odczytując poprawnie ww. przepis, należy przyjąć, że:

1) zwalnia się płatnika z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia za marzec 2020 r., jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek przed dniem 1 lutego 2020 r. i na dzień 29 lutego 2020 r. zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych;

2) zwalnia się płatnika z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia za kwiecień 2020 r., jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek w okresie od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 29 lutego 2020 r. i na dzień 31 marca 2020 r. zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych;

3) zwalnia się płatnika z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia za maj 2020 r., jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek w okresie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 marca 2020 r. i na dzień 30 kwietnia 2020 r. zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych.

Nie ulega wątpliwości, że prawidłowe, rzetelne i udokumentowane ustalenie liczby osób zgłoszonych do ubezpieczenia w okresach wskazanych w art. 31zo ust. 1 ustawy COVID-19, jest podstawowym warunkiem prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Tylko należyte przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego i wyczerpujące zebranie materiału dowodowego pozwala na prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy. Aby móc uznać, że stan faktyczny w danej sprawie wypełnia hipotezę określonego przepisu prawa materialnego konieczne jest wyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w sposób niebudzący wątpliwości.

Wskazać przy tym należy, że do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją, z mocy art. 180 k.p.a. oraz art. 123 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 266 ze zm., dalej u.s.u.s.), mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stanowiące m.in., że w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), co oznacza, że materiał dowodowy zebrany w sprawie powinien być kompletny, tj. dotyczący wszystkich okoliczności faktycznych, które mają znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, a zatem konieczne jest zgromadzenie i przeprowadzenie z urzędu dowodów, które pozwolą rozstrzygnąć sprawę w kontekście znajdujących zastosowanie przepisów prawa materialnego. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).

Podjęte przez organ rozstrzygnięcie oraz okoliczności stanowiące podstawę rozstrzygnięcia powinny znaleźć odzwierciedlenie w decyzji spełniającej wymogi określone w art. 107 k.p.a., w tym w § 3 tego artykułu. Wskazany przepis stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Uzasadnienie faktyczne i prawne jest ważnym elementem decyzji, ponieważ przedstawia tok rozumowania organu, który doprowadził do wydanego rozstrzygnięcia. Prawidłowo zredagowane uzasadnienie wymaga logicznego i czytelnego przedstawienia przez organ swojego stanowiska.

Poprawne pod względem merytorycznym uzasadnienie ma kluczowe znaczenie dla realizacji zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem organ administracji jest zobowiązany do wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy, aby w miarę możliwości doprowadzić do wykonania decyzji bez stosowania środków przymusu. Istotą tej zasady jest to, by każdy uczestnik postępowania był przekonany, że bierze udział w rzetelnie prowadzonym procesie, i że jeżeli zapadło negatywne rozstrzygnięcie, to przyczyną tego są istotne powody (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lutego 1994 r., sygn. akt III ARN 2/94, OSNAPiUS 1994, nr 1, poz. 2 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 lutego 1997 r., sygn. akt III RN 94/96, OSNAPiUS 1997, nr 19, poz. 366).

Należało o tym wspomnieć, ponieważ o uchyleniu zaskarżonej decyzji przesądziły stwierdzone przez Sąd uchybienia proceduralne.

Podkreślić należy, że w toku postępowania, we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy jak i w złożonej skardze, skarżący konsekwentnie wskazywał, że na dzień 29 lutego 2020 r. zatrudniał 10 osób, z czego 2 przebywały na urlopie wychowawczym. Według otrzymanych od organu informacji oraz w myśl art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców, osób przebywających na urlopach wychowawczych nie wlicza się do ogólnej liczby pracowników, ponieważ nie są odprowadzane za nich składki na ubezpieczenie społeczne w trakcie trwania urlopu wychowawczego. Z tego względu domagał się zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek za wskazany okres w pełnej wysokości. Skarżący żądał przy tym podania podstawy prawnej decyzji odmownej, w tym wyjaśnienia stanowiska, według którego osoby przebywające na urlopie wychowawczym są wliczane do liczby ubezpieczonych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w obu decyzjach nie odniósł się do tej argumentacji skarżącego. Nie wyjaśnił również zaistniałej rozbieżności pomiędzy stronami, co do twierdzeń o rzekomym złożeniu przez skarżącego korekt deklaracji rozliczeniowych. Tymczasem w postępowaniu z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, tak jak w postępowaniu odwoławczym, organ zobowiązany jest do ponownego, wyczerpującego rozpatrzenia sprawy w jej całokształcie, a w szczególności do ustosunkowania się do zarzutów i argumentów zawartych w ww. środku zaskarżenia. Niedopełnienie przez organ tych obowiązków stanowi naruszenie art. 127 § 3 w związku z art. 15 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W wyniku złożenia takiego wniosku organ jest obowiązany ponownie merytorycznie rozpatrzyć sprawę, przy czym w trakcie jego rozpatrywania niedopuszczalne jest pominięcie zarzutów sformułowanych w przedmiotowym wniosku. Obowiązkiem organu jest odniesienie się do tych zarzutów - uwzględnienie ich, ze skutkiem dla treści rozstrzygnięcia lub wyjaśnienie, dlaczego ocenia się je jako niezasadne czy też niemające wpływu na wynik sprawy.

Z akt postępowania wynika natomiast, że organ w toku postępowania nie przedstawił własnego stanowiska w związku z przedstawioną wyżej argumentacją skarżącego. Materiał zgromadzony w aktach sprawy nie pozwala zatem na przyjęcie, że w toku prowadzonego postępowania organ podjął wystarczające czynności, celem zbadania i oceny okoliczności podniesionej przez stronę. Organ zatem zaniechał oceny wspomnianych okoliczności i przesądził o odmowie przyznania zwolnienia we wnioskowanym przez skarżącego zakresie.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie, w opisanym powyżej postępowaniu organu dostrzegł istotne naruszenie norm postępowania, przewidzianych w art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a.

Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie doszło również do istotnego naruszenia art. 9 k.p.a., którym to ustawodawca nałożył na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego; a także czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, a to poprzez udzielanie im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Wskazać bowiem należy, że w następstwie złożenia przez skarżącego wniosku z dnia 14 kwietnia 2020 r., doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym, kierując się wyrażoną w art. 9 k.p.a. organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (vide: wyrok NSA z dnia 6 września 2001 r., sygn. akt V SA 44/01, LEX nr 50158). Ponadto, obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (vide: teza pierwsza wyroku NSA z dnia 25 czerwca 1997 r., sygn. akt SA/Lu 2087/95, LEX nr 30816).

Należy dodać, że art. 9 k.p.a. zobowiązuje organ do udzielania stronie potrzebnych informacji i wskazówek z urzędu, a nie tylko na wniosek.

Organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.). Organy administracji publicznej mogą odstąpić od zasady określonej w § 1 tylko w przypadkach, gdy załatwienie sprawy nie cierpi zwłoki ze względu na niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia ludzkiego albo ze względu na grożącą niepowetowaną szkodę materialną (art. 10 § 2 k.p.a.). Organ administracji publicznej obowiązany jest utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny odstąpienia od zasady określonej w § 1 (art. 10 § 3 k.p.a.).

Zgodnie zaś z art. 79a § 1 k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się.

W świetle art. 15 zzzzzn pkt 1 ustawy COVID-19 obowiązującego od 18 kwietnia 2020 r., w okresie stanu epidemii, w szczególności, gdy urząd administracji obsługujący organ administracji publicznej wykonuje zadania w sposób wyłączający bezpośrednią obsługę interesantów, organ administracji publicznej może odstąpić od zasady określonej w art. 10 § 1 k.p.a. także w przypadku, gdy wszystkie strony zrzekły się swego prawa.

Jak wynika z danych powszechnie dostępnych – strona internetowa ZUS (www.zus.pl), ZUS od dnia 4 maja 2020 r. przywrócił standardową obsługę klientów w placówkach ZUS, zachęcając jedynie do załatwiania spraw w ZUS "bez wychodzenia z domu", przez elektroniczny portal Platformy Usług Elektronicznych.

Zatem organ powinien był realizować w sprawie, od dnia 4 maja 2020 r., uregulowaną w przywołanym wyżej art. 10 k.p.a., zasadę czynnego udziału strony w toku prowadzonego postępowania w sprawie.

W ocenie Sądu, w sprawie doszło także do istotnego naruszenia obowiązku wynikającego z art. 79a § 1 k.p.a., zgodnie z którym w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania dokumentacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepis ten stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a., a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (por. wyrok WSA w Szczecinie w z dnia 23 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 239/19, publ. j.w.).

Z akt badanej sprawy nie wynika bowiem, aby przed wydaniem decyzji odmownej w pierwszej instancji organ umożliwił stronie wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań; nie wyjaśnił również stronie przesłanek, które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować - i w tym wypadku skutkowało - wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem skarżącego. Zwłaszcza, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem art. 12 § 1 k.p.a., organ był zobligowany działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia.

Zauważyć przy tym należy, że jeśli organ odstępuje od zasad określonych w art. 10 § 1 i wytycznych płynących z art. 79a § 1 k.p.a. (co może nastąpić w sytuacji przewidzianej w art. 10 § 2 k.p.a.), to w myśl art. 10 § 3 k.p.a. jest zobowiązany utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji, przyczyny takiego odstąpienia. Tymczasem takiej adnotacji w aktach brak.

Uznać zatem trzeba, że naruszenie art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z uwagi na charakter stwierdzonych uchybień, przedwczesne na obecnym etapie jest rozpatrywanie zarzutów skargi dotyczących naruszenia przepisów prawa materialnego.

Reasumując, ponownie rozpatrując sprawę organ usunie stwierdzone uchybienia i wyda decyzję zawierającą prawidłowe uzasadnienie faktyczne i prawne, rozważając, czy na podstawie materiału dowodowego zaistniały ustawowe przesłanki do zwolnienia we wnioskowanym przez skarżącego zakresie.

Odnosząc się natomiast do wniosku skargi o zmianę decyzji poprzez ustalenie, że stronie przysługuje całkowite zwolnienie z opłacania składek za marzec, kwiecień i maj 2020 roku, zaakcentować należy, że sądy administracyjne - w myśl art. 184 Konstytucji RP - sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, że sąd administracyjny na skutek zaskarżenia działania lub zaniechania organu nie przejmuje sprawy jako takiej do końcowego jej załatwienia, lecz ma jedynie skontrolować pod względem legalności działanie tego organu. Z tego względu sąd administracyjny, co do zasady, nie może zastępować organu administracji i wydawać końcowego rozstrzygnięcia w sprawie. Przejęcie przez sąd administracyjny kompetencji organu administracji do końcowego załatwienia stanowiłoby wykroczenie poza konstytucyjnie określone granice kontroli administracji publicznej.

W tym stanie sprawy, stwierdzając, że naruszenia wskazanych powyższej przepisów k.p.a. miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.