Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 221/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2020-11-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 ust. 1 pkt 1 lit a, c, art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 107 par3, art.7, art. 77, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc - Malec (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk po rozpoznaniu w Wydziale II w dniu 19 listopada 2020 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] listopada 2019r., nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2020 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania A. K. - na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 2, ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019r., poz. 670 ze zm.), dalej jako "u.p.o.u.a." utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] listopada 2019 r. Nr MOPR.D- [...] wydaną z up. Prezydenta Miasta L. przez Kierownika sekcji ds. funduszu alimentacyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L..

Wskazaną decyzją organ I instancji po rozpoznaniu wniosku A. K. (dłużnika alimentacyjnego) z dnia [...] maja 2019 r. odmówił umorzenia mu należności z tytułu wypłaconych na rzecz jego małoletnich dzieci: P. K., W. K. i W. K., reprezentowanych przez M. K. - świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od [...] sierpnia 2012 r. do [...] września 2019 r. w wysokości [...] zł wraz z odsetkami w wysokości [...] zł według stanu na dzień [...] listopada 2019 r. Decyzja ta została wydana w wyniku ponownego rozpoznania sprawy w związku z uchyleniem poprzedniej jego decyzji przez Kolegium w dniu [...] września 2019 r.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że skarżący uzasadniał wniosek o umorzenie trudną sytuacją finansową i zdrowotną, załączając kserokopie następujących dokumentów: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] sierpnia 2014 r., orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] lipca 2014r., orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2017r., orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2018r., zaświadczenie o stanie zdrowia z [...] lipca 2018r., kartę informacyjną Szpitala [...] SPZOZ z [...] kwietnia 2014r., skrócony odpis historii choroby z [...] października 2013r., a także wezwanie do zapłaty ze Spółdzielni Mieszkaniowej "[...]" z [...] marca 2018r. kwoty [...]zł oraz kserokopie trzech decyzji organu I instancji. Następnie w wykonaniu wezwania organu do złożenia dodatkowych wyjaśnień oraz przedłożenia dokumentów potwierdzających aktualną sytuację materialną, bytową, zdrowotną i życiową, skarżący przedłożył oświadczenie majątkowe (załącznik nr 1), oświadczenie o prowadzonym gospodarstwie domowym, składzie rodziny oraz uzyskiwanych dochodach (załącznik nr 2) oraz ponownie kserokopie nadesłanych już wcześniej dokumentów, a ponadto kolejne decyzje organu I instancji o stosownych numerach.

W wyniku czynności wyjaśniających organu I instancji, do akt wpłynęło pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] w L., w którym organ egzekucyjny potwierdził, że prowadzi postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego z wniosku wierzycieli (jego dzieci) oraz, że dłużnik za pośrednictwem komornika nie dokonuje żadnych wpłat.

Dodatkowo organ I instancji otrzymał z MOPR F. N. 4 uwierzytelnioną kserokopię aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego z [...] kwietnia 2019r. wraz z kserokopiami 3 decyzji: o odmowie przyznania skarżącemu zasiłku stałego oraz ubezpieczenia zdrowotnego, o odmowie przyznania mu zasiłku celowego na zakup żywności oraz o odmowie przyznania zasiłku celowego na zakup odzieży, a także decyzję przyznającą stypendium socjalne P. K. w wysokości [...] zł, decyzję Prezydenta Miasta L. przyznającą zryczałtowany dodatek energetyczny w wysokości [...] zł, decyzję Prezydenta Miasta L. przyznającą skarżącemu dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł.

Na skutek uchylającej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego organ I instancji ponownie wezwał A. K. do wypełnienia formularzy i dodatkowych oświadczeń dotyczących jego sytuacji materialnej, bytowej, zdrowotnej i życiowej. W dniu [...] października 2019 r. skarżący stawił się do Ośrodka celem złożenia wyjaśnień. Podczas wizyty oświadczył, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, nie uzyskuje żadnych dochodów, jest inwalidą I grupy całkowicie niezdolnym do pracy, przyjmuje bezpłatne leki psychiatryczne oraz nie korzysta pomocy społecznej, świadczeń socjalnych, a także innego wsparcia; zamieszkuje w spółdzielczym mieszkaniu lokatorskim przy ulicy [...] a, nie ponosi żadnych kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania. Podniósł, że nie posiada wiedzy, kto reguluje rachunki, a posiłki spożywa wtedy, gdy jedzenie jest w kuchni. Jednocześnie przyznał, że jest to pomieszczenie współdzielone z żoną i dziećmi. Uważa, że nie jest w stanie sam funkcjonować i stale korzysta z pomocy medycznej, gdzie zaprowadza go żona M. K., na pomoc której może liczyć doraźnie i w szczególnych okolicznościach. Nie posiada domów, placów, działek, gospodarstwa rolnego oraz ruchomości w postaci samochodów, maszyn ani innych zasobów.

Następnie organ I instancji wskazał, że z przeprowadzonego wywiadu "[...] stycznia 2019r. (pracownik socjalny MOPR Filia nr [...] sporządził wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania A. K.)" wynika, że skarżący zamieszkuje z żoną M. K. i trojgiem dzieci: P. K., W. K. i W. K.. Zajmują lokatorskie, trzypokojowe mieszkanie, za które opłaty pokrywa żona, która również dba o porządek w domu, sporządza posiłki, pierze odzież dłużnika, zawozi go do poradni, dba o potrzeby wszystkich członków rodziny w tym skarżącego, jest odpowiedzialna za prowadzenie gospodarstwa domowego; relacje dłużnika z dziećmi, pracownik socjalny ocenił jako dobre.

Po dokonaniu analizy sprawy organ I instancji ustalił, że kwestia stanu rodziny skarżącego określona została w prawomocnych decyzjach MOPR Filia nr [...] w L. z [...] lutego 2019r., z których wynika, że A. K. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodziną; stanowisko to potwierdził WSA w Lublinie w wyrokach w sprawach II SA/ Lu 779/16, II SA/Lu 188/19, II SA/Lu 189/19 oraz NSA w sprawie I OSK 1632/17. Zgodnie z orzeczeniem WSA w Lublinie (sygn. akt II SA/ Lu 779/16) "pod pojęciem rodziny rozumie się (...) osoby spokrewnione lub niespokrewnione, pozostające we wspólnym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Faktyczny związek, o jakim mowa w powołanym przepisie, oznacza codzienne współdziałanie osób zmierzające do lepszego zaspokojenia ich potrzeb bytowych, w tym mieszkaniowych, żywnościowych i polegających na zapewnieniu dochodu stanowiącego źródło utrzymania (zarobkowych). Wspólne zamieszkiwanie jest przesłanką uznania za rodzinę osób zamieszkujących ze sobą, jeżeli równocześnie z tym zamieszkiwaniem występuje element wspólnego gospodarowania. Polega ono na dzieleniu lokalu mieszkalnego w sposób pozwalający stwierdzić, że koncentruje się w nim aktywność życiowa osoby zamieszkującej. Wspólnie gospodarować, znaczy zatem wspólnie prowadzić gospodarstwo domowe. Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują. Pojęcie wspólnego gospodarowania nie oznacza zatem wyłącznie przyczyniania się do funkcjonowania wspólnoty poprzez wykonywanie na jej rzecz jakichkolwiek czynności, współdecydowania o przeznaczeniu dochodu rodziny oraz wykonywania czynności związanych z codziennymi zajęciami. Istotną cechą wspólnego gospodarowania jest również pozostawanie na utrzymaniu osoby, z którą takie gospodarstwo się tworzy (...)". Również w wyroku w sprawie II SA/Lu 189/19 WSA w Lublinie stwierdził, że "kwestia wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego z mężem i dziećmi była już przedmiotem rozważań WSA w Lublinie w wyroku z dnia 19 grudnia 2017r. (II OSK 779/16) (...), gdzie jednoznacznie uznano za trafną ocenę organów, w której wskazano na prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego (...)".

Organ I instancji stwierdził zatem, że w związku z tym, że skarżący A. K. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dziećmi, to obecnie powinien wykazać dochody wszystkich tych osób, czego nie uczynił, a tym samym uniemożliwił przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, a [...] października 2019r. oświadczył, że "nie będzie składał oświadczeń dotyczących rodziny, gdyż wielokrotnie takowe były składane. Ponadto stan i majętność nie jest mu znana (...)". Organ samodzielnie zatem ustalił (z bazy danych świadczeń socjalnych MOPR), że M. K. w poprzednim okresie świadczeniowym od [...].10.2018 r. do [...].09.2019 r. pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córkę W. i W. po [...] zł miesięcznie, świadczenie takie w tym samym okresie pobierał także pełnoletni syn P.; do dnia wydania decyzji przez organ tj. do [...] listopada 2019r. osoby te nie złożyły natomiast kolejnego wniosku o to świadczenie na bieżący okres tj. od [...].10.2019 r. Ponadto organ ustalił, że M. K. pobiera na dwie małoletnie córki: świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł miesięcznie i [...] zł zasiłku rodzinnego; dodatkowo we wrześniu rodzina otrzymała [...] zł dodatku do zasiłku rodzinnego na rozpoczęcie roku szkolnego oraz [...] zł jako świadczenie "Dobry Start".

Ustalając sytuację zdrowotną skarżącego, organ I instancji stwierdził, że A. K. jest osobą legitymującą się orzeczeniem (z [...] listopada 2017r.) o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do [...] listopada 2019r. oraz orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] maja 2018r. stwierdzającym, że jest on całkowicie niezdolny do pracy do [...] maja 2021 r. Wprawdzie w ostatnim wywiadzie środowiskowym oraz oświadczeniu z [...] czerwca 2019r. A. K. oświadczył, że jest w trakcie leczenia i wymaga stałej opieki, to jednak materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie zawiera dokumentacji lekarskiej potwierdzającej wizyty u specjalistów oraz sprawowania stałej opieki przez pielęgniarkę lub opiekunkę. Jednocześnie z orzeczenia o niepełnosprawności z [...] listopada 2017r. wynika, że nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innych osób. Prawdą jest, zdaniem organu I instancji, że przebyta choroba (w 2013r.) wyłączyła stronę z możliwości zarobkowania, lecz nie na stałe. Orzeczenie z dnia [...] maja 2018r. nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia w przyszłości; wiek skarżącego (52 lata), jego kwalifikacje zawodowe i umiejętności (technik budowlany, kurs dekarski) być może pozwolą mu w przyszłości na podjęcie pracy zarobkowej, która umożliwi spłatę zobowiązań.

Ponadto organ I instancji ustalił, że wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, w związku z tym, że skarżący nie dokonuje żadnych wpłat alimentacyjnych, co zdaniem organu oznacza, że skarżący również przed chorobą nie dokonywał takich tytułem spłaty zadłużenia.

Mając na uwadze powyższe ustalenia, organ I instancji uznał, że dłużnik świadomie uniemożliwia ustalenie stanu faktycznego, w tym sytuacji dochodowej rodziny. Również w ocenie pracownika socjalnego, rodzina skarżącego w 2019 r. nie współpracuje, pomimo że wnioskuje o pomoc - przy próbach kontaktu bezpośredniego mieszkanie jest zawsze zamknięte. W związku z tym organ nie znalazł podstaw do umorzenia należności alimentacyjnych. Istotne jest działanie dłużnika uniemożliwiające ustalenie składu rodziny oraz sytuacji dochodowej. Ponadto wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy, natomiast sytuacja dłużnika nie jest wyjątkowo trudna. Z kolei warunki życiowe, na które wskazuje skarżący, są brane pod uwagę przez sąd powszechny przy ustalaniu wysokości alimentów, a w przypadku ich pogorszenia się dłużnik alimentacyjny ma prawo ubiegać się o zmianę wysokości alimentów bądź ich uchylenie. Skarżący miał więc możliwość w odpowiednim czasie "dopasować" wysokość zobowiązań alimentacyjnych do swojej sytuacji życiowej, czego nie uczynił, pomimo tego, że jego syn - P. K. - osiągnął pełnoletność w dniu [...] maja 2017r. - w aktach sprawy nie ma dokumentów wskazujących, aby skarżący domagał się zniesienia obowiązku alimentacyjnego wobec syna lub obniżenia wysokości zasądzonych alimentów z powodu trudnej sytuacji dochodowej i zdrowotnej. Obowiązek alimentacyjny wobec dzieci spoczywa na ich rodzicach, a nie na organach państwa, zatem dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w jego zastępstwie. Uwzględnienie prośby A. K. w całości godziłoby w interes społeczny poprzez przyznanie ulgi, pomimo, że nie wywiązuje się on z obowiązku alimentacyjnego. Umorzenie zadłużenia stanowiłoby przerzucenie odpowiedzialności alimentacyjnej na wszystkich podatników, gdyż środki z funduszu alimentacyjnego wypłacone są z budżetu państwa.

W odwołaniu A. K. zarzucał, że decyzja wydana została z naruszeniem art. 7 k.p.a. bez uwzględnienia słusznego interesu strony, art. 77 i 80 k.p.a. poprzez nienależyte rozpoznanie i nieuwzględnienie wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, a także błędną ocenę okoliczności w świetle oświadczeń złożonych przez niego i żonę - M. K. wskazujących, że nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, a także nieuwzględnienie dokumentacji medycznej wskazującej, że jest on inwalidą o znacznym stopniu niepełnosprawności, stale leczącym się. Zarzucił również naruszenie art. 8 k.p.a. tj. zasady zaufania obywateli do organów państwa poprzez dowolność rozstrzygnięcia. W konsekwencji doprowadziło to do błędnej wykładni art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. polegającej na sprowadzeniu instytucji umorzenia należności jedynie do postaci iluzorycznej, gdyż dokładna analiza zebranego materiału dowodowego pozwala na uznanie, że sytuacja dochodowa dłużnika jest wyjątkowa i zachodzą przesłanki do umorzenia należności objętych wnioskiem.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie uwzględniło tych zarzutów i podzielając ustalenia i stanowisko organu I instancji wskazaną na wstępie, zaskarżoną decyzją utrzymało w mocy decyzję tego organu.

Kolegium przytoczyło treść art. 27 ust. 1 oraz 30 ust. 2 u.p.o.u.a., z których wynika obowiązek zwrotu przez dłużnika należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oraz prawo dłużnika domagania się umorzenia tych należności. Podkreśliło, że powstanie zadłużenia i obowiązek regulowania zobowiązania jest następstwem niewywiązywania się wobec dziecka z obowiązku alimentacyjnego, a celem zabezpieczenia społecznego nie jest przejmowanie w całości kosztów utrzymania dzieci z rodziców na podatników. Dłużnik alimentacyjny powinien więc liczyć się z tym, że dochodzony będzie od niego zwrot wypłaconych świadczeń alimentacyjnych wraz z odsetkami. W związku z powyższym wszelkiego rodzaju odstępstwa i wyłączenia od ww. zasady należy interpretować w sposób ścisły, a skorzystanie z ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. powinno być wyjątkowe tj. tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny posiadająca charakter trwały nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. W związku z tym nawet wyjątkowo trudna sytuacja finansowa, która jest efektem nieaktywności zobowiązanego do utrzymania dziecka, nie powinna stanowić przyczyny jego zwolnienia z obowiązku zwrotu wypłaconych za niego alimentów. W przeciwnym bowiem wypadku działania dłużnika, mające charakter uchylania się od podjęcia pracy, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych na koszt podatnika zaliczek alimentacyjnych (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 5 czerwca 2018 r., II SA/Lu 83/18).

Kolegium stwierdziło, że taka sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi.

Przede wszystkim Kolegium nie podzieliło stanowiska skarżącego o samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego. W piśmie z [...] czerwca 2019r. skarżący podnosił, że zajmuje mieszkanie spółdzielcze lokatorskie o powierzchni 42 m2, nie posiada nieruchomości, a także majątku ruchomego oraz oszczędności, jego zadłużenie w Spółdzielni Mieszkaniowej "C." wynosi [...] zł, podnosił to też w kolejnym piśmie z [...] października 2019 r., w którym stwierdził, że nie będzie składać oświadczeń o dochodach rodziny, gdyż takie wielokrotnie były składane. Wskazał, że nie płaci rachunków, nie wie kto je płaci, spożywa jedzenie, jakie znajduje się w kuchni, która jest wspólna; ma swój pokój; w zakresie pomocy doraźnej i w szczególnych przypadkach pomaga mu żona. Kolegium uznało, że stanowisko skarżącego nie znajduje potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Na podstawie nadesłanego przez organ pomocy społecznej, przeprowadzonego przez ten organ w dniu [...] stycznia 2019 r. wywiadu środowiskowego, Kolegium ustaliło, że A. K. mieszka razem żoną M. K. i dziećmi: P. K., W. K. i W. K.. Zajmują trzypokojowe mieszkanie, koszty utrzymania mieszkania i rodziny pokrywa żona, która ponadto dba o zaspokojenie wszelkich potrzeb rodziny. Okoliczności te wskazują na prowadzenie przez skarżącego gospodarstwa domowego wspólnie z rodziną, co wielokrotnie stwierdzano w orzeczeniach sądu (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Lublinie sygn. akt II SA/Lu 779/16 z dnia 24 stycznia 2017 r., Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 grudnia 2017 r. sygn. akt I OSK 1632/17, Wojewódzkiego Sądu w L. z dnia 9 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Lu 188/19 i sygn. akt II SA/Lu 189/19).

Kolegium podzieliło także ustalenia organu I instancji co do tego, że od [...] stycznia 2019 r. do [...] czerwca 2019 r. A. K. otrzymywał dodatek mieszkaniowy w kwocie [...]zł miesięcznie, a do [...] kwietnia 2019 r. dodatek energetyczny. M. K., na podstawie decyzji z dnia [...] sierpnia 2018r. otrzymywała świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznane na okres od [...] października 2018 r. do [...] września 2019r. na córki: W. i W. K. w łącznej kwocie [...]zł miesięcznie. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2018r. syn P. K. uprawniony został do świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego od [...] października 2018 r. do [...] września 2019 r. w kwocie [...]zł miesięcznie, a na dzień [...] listopada 2019 r. nie został złożony wniosek o świadczenie z funduszu alimentacyjnego na nowy okres świadczeniowy. Ponadto M. K. otrzymuje zasiłki rodzinne na dwoje dzieci w łącznej wysokości [...] zł, dodatek do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego [...] w kwocie [...]zł, świadczenie "Dobry start" w kwocie [...]zł oraz świadczenie wychowawcze na córki W. i W. w kwocie [...]zł miesięcznie. A. K. i jego rodzina od lutego 2019 r. nie korzystają z pomocy społecznej.

Za prawidłowe w konsekwencji uznało Kolegium stanowisko organu I instancji, że aktualnie sytuacja zdrowotna skarżącego ogranicza mu podjęcie zatrudnienia, jednak orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane zostało okresowo, a zatem nie można uznać obecnej sytuacji zdrowotnej za trwałą i wykluczającą jakąkolwiek aktywność zawodową skarżącego w przyszłości. Skarżący jest osobą w wieku 52 lat, a więc w okresie aktywności zawodowej, posiada kwalifikacje w zawodzie technik budowlany oraz ukończył kurs dekarski. Pomimo tego, że jego sytuacja jest trudna, to jednak nie jest wyjątkowa, a więc nie można go stawiać w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Zastosowanie ulgi wskazanej w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. jest formą wsparcia dla osób, które znajdują się w nadzwyczajnej sytuacji życiowej, a taka nie zachodzi w niniejszej sprawie.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie A. K. domagał się uchylenia decyzji organów obu instancji, zarzucając ich wydanie z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7,8, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a. (dotyczących obowiązku wyczerpującego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i uwzględnienie słusznego interesu strony, zaufania do organów oraz należytego uzasadnienia rozstrzygnięcia), a w odniesieniu do organu odwoławczego ponadto naruszenie art. 15 k.p.a. w zw. z art. 78 Konstytucji RP (które przewidują, że sprawa administracyjna powinna być dwukrotnie rozpoznana i rozstrzygnięta, a nie tylko ograniczać się do kontroli rozstrzygnięcia zapadłego w pierwszej instancji). Naruszenie tych przepisów - zdaniem skarżącego – doprowadziło w konsekwencji do wadliwego zastosowania art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. i odmowy umorzenia należności.

W obszernym uzasadnieniu skargi skarżący podnosił, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe i boryka się z zadłużeniem mieszkaniowym, którego nie jest w stanie zapłacić. Obecnie nie posiada żadnego dochodu, gdyż jedyne jego źródło utrzymania tj. zasiłek stały w wysokości [...] zł miesięcznie został wstrzymany w lutym 2019r., organ pozbawił go nawet ubezpieczenia społecznego (i możliwości leczenia). O samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego świadczą jego liczne oświadczenia oraz oświadczenia jego żony M. K., a także to, że ma zasądzone na dzieci alimenty, a relacje małżonków już od 2012r. zmieniły się. Organ ustalając jego sytuację rodzinną, powinien mieć na uwadze aktualny stan faktyczny, a nie opierać się na wywiadzie środowiskowym sprzed roku tj. ze stycznia 2019r., podczas którego skarżący wprawdzie odpowiadał na pytania zadawane przez pracownika socjalnego, ale były to pytania tendencyjne, poza tym skarżący leczy się psychiatrycznie, a więc cały ten wywiad należało ocenić przez pryzmat jego choroby. W wywiadzie zabrakło udziału jego małżonki, którą należało zapytać, czy pomaga skarżącemu i czy z nim gospodaruje i jaka jest jej rola w jego życiu. Ustawodawca wymaga w każdej sprawie przeprowadzenia wywiadu, gdyż sytuacja rodzinna, czy dochodowa może ulec zmianie. Skarżący od początku wskazywał, że utrzymywał się z zasiłku stałego, a sam fakt, że strony mieszkają razem nie może być czynnikiem przesądzającym o uznaniu ich za osoby prowadzące wspólne gospodarstwo domowe. W myśl art. 6 pkt 10 i 14 u.p.o.u.a. "osobą samotnie gospodarującą" jest osoba prowadząca jednoosobowe gospodarstwo domowe, zaś przez "rodzinę" należy rozumieć osoby spokrewnione lub nie spokrewnione pozostające w faktycznym związku wspólnie zamieszkujące i gospodarujące. Faktyczny związek, o którym mowa w art. 6 pkt 14, oznacza codzienne współdziałanie osób zmierzających do lepszego zaspokajania ich potrzeb życiowych (mieszkaniowych i żywnościowych) i polegających na zapewnienie dochodu stanowiącego źródło ich utrzymania. Ustawodawca uznanie za rodzinę uzależnił także od wymogu wspólnego zamieszkiwania i gospodarowania. Wspólne gospodarowanie oznacza wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dn. 2 lutego 1996r sygn. akt III URN 56/95 - "Cechami charakterystycznymi dla prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego może być udział i wzajemna ścisła współpraca w załatwianiu codziennych spraw związanych z prowadzeniem domu, niezarobkowanie i pozostawanie w związku z tym na całkowitym lub częściowym utrzymaniu osoby, z którą się gospodarstwo domowe prowadzi, a wszystko to dodatkowo uzupełnione cechami stałości, które tego typu sytuację charakteryzują". (por. wyroki NSA z 11 czerwca 2013r., sygn. I OSK 1947/12 , z 9 lipca 2013r., sygn. I OSK 2287/12). Zdaniem skarżącego, nie prowadzi on gospodarstwa domowego wspólnie z żoną i z dziećmi. Organ nie dokonał żadnych ustaleń w tym zakresie, a w protokole wywiadu z [...] stycznia 2019r. znalazł się tylko zapis, że małżonkowie zamieszkują razem z trójką dzieci oraz że małżonka sprząta, gotuje, robi jakieś opłaty, co nie jest wystarczające do ustalenia prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Nie ma żadnych ustaleń dotyczących braku bądź korzystania przez skarżącego ze sprzętów gospodarstwa domowego, istnienia podziału mieszkania do korzystania (nikt podczas wywiadu nie widział pokojów syna i córek), wskazujących na faktyczną rozdzielność, bądź wspólność gospodarstwa; nie ma też ustaleń w zakresie zasad przyrządzania posiłków, robienia codziennych zakupów, gospodarowania pieniędzmi żony skarżącego, źródeł finansowania wyżywienia, środków czystości, czy leków przez skarżącego. Brak ustaleń co do tego, czy w ogóle stan zdrowia żony skarżącego uniemożliwia jej wykonywanie w/w czynności (w grudniu 2018r. uległa wypadkowi, co jest wiadome organowi, gdyż zgłaszał ją do ubezpieczenia).

Niezależnie od tego, skarżący odnosząc się do ustalonej przez organy sytuacji finansowej jego rodziny podniósł, że świadczenie "Dobry start (po [...] zł na córkę) oraz dodatek do zasiłku rodzinnego – (po [...] zł na córkę) miały charakter jednorazowy; z kolei zasiłek rodzinny (po [...] zł na córkę) był przyznany tylko do końca października 2019 r., poza tym świadczenie to wraz ze świadczeniem 500+ nie wliczają się do dochodu, przy czym we wrześniu żona zakupiła córkom za to świadczenie książki w cenie ok. [...] zł dla każdej.

Skarżący podkreślił w skardze, że w świetle aktualnych orzeczeń lekarskich jest inwalidą całkowicie niezdolnym do pracy i wymagającym stałej pomocy i opieki. Jego stan zdrowia nie ma charakteru chwilowego, jak przyjęły organy. Jego schorzenie nie jest bagatelne, bowiem po przebytej w 2012 r. trepanacji czaszki, pogłębia się jego choroba psychiczna i neurologiczna (prawdopodobnie po pęknięciu tętniaka), powodując niemożność radzenia sobie z czynnościami dnia codziennego, leczy się psychiatrycznie i jest niezdolny całkowicie do pracy. Podkreślił, że stan zdrowia nie pozwolił mu na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego - alimenty miał bowiem zasądzone od sierpnia 2012r., natomiast już [...] października 2012r. miał operację mózgu - od tamtej pory jest inwalidą aż do tej pory, nie ma możliwości podjęcia żadnej pracy, gdyż nie zostanie do niej dopuszczony przez lekarza, zwłaszcza w jego wyuczonym zawodzie murarza czy dekarza (praca na wysokościach). Podkreślił, że ze względu na charakter choroby, nie ma pozytywnych rokowań, że podejmie pracę w przyszłości. Obecnie ma stwierdzoną niezdolność do pracy do maja 2021r. W związku z jego złym staniem zdrowia i brakiem dochodu (ZUS odmówił mu przyznania renty wobec braku składek z 18 miesięcy), organ bezzasadnie odmówił umorzenia należności. Skarżący wskazał, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że zwrot świadczeń z pomocy społecznej nie może prowadzić do takiego pogorszenia sytuacji materialnej zobowiązanego, że będzie on zmuszony ubiegać się o dodatkowe świadczenia. Skarżący podniósł, że jego stan zdrowia został jednoznacznie określony przez lekarzy w dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy w związku z tym za nieuzasadnione i nieuprawnione uznał odmienne stanowisko pracowników socjalnych organu, nieposiadających specjalistycznej wiedzy w tym zakresie.

Za bezpodstawny skarżący uznał zarzut organu, że utrudnia i nie współdziała z organem, ponieważ stawia się na każde wezwanie organu, a w dniu [...] czerwca 2019r. uczestniczył w wywiadzie środowiskowym, podczas którego złożył oświadczenie o swoim stanie majątkowym i rodzinnym.

W konsekwencji jego zdaniem organ bezzasadnie stwierdził, że jego sytuacja nie jest szczególna w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. i wadliwie odmówił umorzenia należności alimentacyjnych. Decyzja jest całkowicie dowolna i arbitralna, wydana z pominięciem zasady, że organy administracyjne powinny odnosić się z poszanowaniem do interesu indywidualnego i zawsze szczegółowo wykazać dlaczego wniosek nie może być uwzględniony. "W państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej zasady nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym. Oznacza to, że w każdym przypadku działający organ ma obowiązek wskazać o jaki interes ogólny (publiczny) chodzi i udowodnić, iż on jest na tyle ważny i znaczący, że bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli. Zarówno istnienie takiego interesu jak jego znaczenie, a także przesłanki powodujące konieczność przedłożenia w konkretnym wypadku interesu publicznego nad indywidualnym podlegać może zawsze wnikliwej kontroli instancyjnej i sądowej, a już szczególnie wówczas, gdy chodzi o udowodnienie , iż w interesie publicznym leży ograniczenie (lub odjęcie) określonego przez Konstytucję RP prawa własności" (wyrok SN z 18.11.1993, III ARN)

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna. Zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały bowiem wydane z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Dla porządku przypomnieć należy, że przedmiotem żądania A. K. wyrażonego we wniosku z dnia [...] maja 2019 r., było umorzenie zadłużenia powstałego z tytułu przyznanych na rzecz jego dzieci: P. K., W. K. i W. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych i wypłaconych im na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 808 ze zm. - dalej jako "u.p.o.u.a.") i wypłaconych ich matce M. K. jako przedstawicielowi ustawowemu.

Z niekwestionowanych przez skarżącego ustaleń organów administracji wynika, że na dzień [...] listopada 2019 r., tj. na dzień wydania decyzji w sprawie przez organ I instancji, całkowite zadłużenie skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynosiło 129 tys. zł i [...] zł ustawowych odsetek.

Stosownie do art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy (m.in. należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy - do ich całkowitego zaspokojenia) w łącznej wysokości:

1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

3) 100% jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

Ust. 2 tego unormowania stanowi natomiast, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Przytoczone ustępy art. 30 u.p.o.u.a. określają różne przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jednocześnie odmiennie kształtując właściwość organów do orzekania na ich podstawie. W niniejszej sprawie skarżący skierował wniosek o umorzenie ciążącego na nim zadłużenia do Prezydenta Miasta L. (Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w L.), będącego organem właściwym wierzyciela. Wniosek podlegał zatem rozpatrzeniu na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., a zatem w oparciu o kryterium sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika.

Jak wynika z treści tego przepisu, decyzja wydawana na jego podstawie zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Nie oznacza to jednak, że organ działa w tym zakresie na zasadzie pełnej dowolności. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie zwalnia bowiem organu od obowiązku prowadzenia postępowania zgodnie z określoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa oraz ich kultury prawnej, jak również z zasadami prawdy obiektywnej oraz swobodnej oceny dowodów, określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ, działając w ramach przysługującego uznania, nie jest również zwolniony od powinności prawidłowego uzasadnienia swego rozstrzygnięcia, zgodnie z wymogami zawartymi w art. 107 § 3 k.p.a. Skoro zastosowanie przewidzianych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. instytucji uzależnione jest od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym (co wynika wprost z dyspozycji powołanego unormowania), to orzekając w tym przedmiocie organ ma obowiązek ustalić i uwzględnić sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, przy czym – co istotne w niniejszej sprawie – ocena ta winna uwzględniać nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także to, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 16 stycznia 2020 r., sygn. akt II SA/Po 221/19 - dostępny w CBOSA). Inne są bowiem możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne przez osoby młodsze, nielegitymujące się takim orzeczeniem, mające możliwości zarobkowania (por. wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2417/17- dostępny w CBOSA).

W ocenie Sądu ustalenia organów sformułowane w uzasadnieniach decyzji nie pozwalają na uznanie, że sytuacja skarżącego nie jest "wyjątkowa", co pozwoliłoby uwzględnić jego żądanie umorzenia należności, choćby w części. Organy ustaliły wprawdzie, że sytuacja rodzinna i zdrowotna skarżącego i jego rodziny jest trudna, ale uznały jednocześnie, że w przyszłości może ona ulec poprawie.

I tak, odnośnie stanu zdrowia skarżącego, organy stwierdziły, że skarżący obecnie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy (orzeczenie orzecznika ZUS z [...] maja 2018r.), ale jednocześnie podnoszą, że orzeczenie ma charakter jedynie okresowy (do [...] maja 2021r.), a skoro skarżący jest jeszcze młody- ma 52 lata, to – zdaniem organów - może nastąpić poprawa jego zdrowia i skarżący będzie mógł podjąć pracę i uzyskać dochód pozwalający mu spłacić zadłużenie z tytułu wypłaconych z funduszu świadczeń alimentacyjnych.

Z kolei odnośnie sytuacji materialnej, organy przyjęły, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dziećmi i żoną (pięć osób) i choć sytuacja rodziny jest trudna, to jednak, zdaniem organów, nie usprawiedliwia ona umorzenia należności skarżącego. Organy wskazały, że na dochód rodziny składają się: dodatek mieszkaniowy skarżącego (przyznany na okres od 1 stycznia do [...] czerwca 2019r. w kwocie [...]zł miesięcznie i jego dodatek energetyczny, ponadto zasiłki rodzinne na córki (łącznie [...] zł miesięcznie), dodatki do tych zasiłków (łącznie [...] zł), świadczenie "Dobry start" na córki (łącznie [...] zł), świadczenia wychowawcze na córki (1000 zł miesięcznie), świadczenia z funduszu alimentacyjnego na córki (1000 zł miesięcznie), świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla syna (do [...] września 2019 r. w kwocie [...]zł miesięcznie). Organy ustaliły także, że skarżący posiada w Spółdzielni Mieszkaniowej zadłużenie w wysokości [...] zł.

Poza tym – co podkreślił organ I instancji – skarżący nie współpracuje z organem, utrudnia ustalenie jego aktualnej sytuacji, a jego działanie jest świadome; nie podejmuje też żadnych czynności zmierzających do zniesienia obowiązku alimentacyjnego przez sąd rodzinny.

Wnioski organów co do tego, że wskazane okoliczności nie uzasadniają umorzenia należności skarżącego, choćby w części, są w ocenie Sądu, dowolne.

Sąd co do zasady podziela stanowisko, że dłużnik alimentacyjny powinien wywiązywać się z obowiązku alimentacyjnego, a umorzenie powinno następować wyjątkowo. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 3 u.p.o.u.a. dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna, a zatem zasadniczo każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Tym samym uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest - zasadniczo - okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych, zaś umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, jeśli stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności (por. wyroki NSA: z dnia 16 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 611/16; z dnia 13 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 746/18 – dostępne w CBOSA).

W ocenie Sądu, organy administracji - w świetle zgromadzonego materiału dowodowego - co najmniej przedwcześnie uznały, że sytuacja skarżącego w niniejszej sprawie nie spełnia opisanych wyżej kryteriów sytuacji wyjątkowej.

Przede wszystkim organy nie uwzględniły w dostatecznym stopniu stanu zdrowia skarżącego, od czego zależy przecież możliwość uiszczenia przez skarżącego należności z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. Niewątpliwie skarżący jest osobą całkowicie niezdolną do pracy, co stwierdził lekarz orzecznik ZUS w orzeczeniu z dnia [...] maja 2018r. Choć rzeczywiście orzeczenie to ma charakter okresowy (do [...] maja 2021r.), to jednak nie jest to wystarczający argument do przyjęcia, że po tym okresie skarżący będzie mógł podjąć pracę zarobkową i uzyskać dochód pozwalający mu na uiszczenie spornej należności alimentacyjnej. Umknęło organom obu instancji to, że schorzenie skarżącego ma charakter psychiatryczny i neurologiczny i wynika z przebytej w październiku 2013r. operacji mózgu. Potwierdza to znajdująca się w aktach dokumentacja medyczna – karta informacyjna Szpitala [...] z [...] kwietnia 2014r. (k.236, 235) i skrócony odpis choroby z [...] stycznia 2013r (k.234), z których wynika, że po operacji stan zdrowia psychicznego skarżącego zmienił się, żonie trudno nawiązać z nim kontakt, a przyjmowane leki to m.in. permazinum, tj. lek przeciwko ostrej schizofrenii, ciężkim stanom lękowym i urojeniowym (organ I instancji ustalił w uzasadnieniu, że skarżący nadal ten lek przyjmuje). Z akt wynika, że choć skarżący początkowo miał stwierdzony znaczny stopień niepełnosprawności (orzeczenie z [...] sierpnia 2014r. - taki stopień określono do [...] lipca 2014r., k.244), a następnie orzeczeniem z dnia [...] listopada 2017r. stwierdzono umiarkowany stopień niepełnosprawności do [...] listopada 2019r. (k.242), to jednocześnie przez cały czas trwania choroby do chwili obecnej skarżący ma stwierdzoną całkowitą niezdolność do pracy: w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z [...] lipca 2014r. stwierdzono powstanie niepełnosprawności i całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji w dniu [...] października 2013 r. (operacja mózgu) z powodu "zaburzenia funkcji psychicznych" oraz stwierdzono "Rokowania trudne" (k.240); taki stan potwierdził lekarz orzecznik ZUS w kolejnym orzeczeniu z [...] maja 2018 r. – "całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji w związku z trepanacją czaszki [...] października 2013r., pacjent ma zaburzania zachowania, badany z utrudnionym kontaktem wypowiada treści urojeniowe, leczony w oddziale psychiatrycznym w 2014r. z powodu organicznych zaburzeń urojeniowych" (k.238); wbrew stanowisku organów, również z zaświadczenia o stanie zdrowia [...] lipca 2018 r. (k. 237), wynika, że skarżący wymaga stałego dalszego leczenia i opieki osób drugich.

Kwestia pominięcia przez organy psychiatrycznego i neurologicznego charakteru schorzenia skarżącego jest tym bardziej istotna, że głównymi przyczynami odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego były: nieuzasadnione - w świetle stanu zdrowia skarżącego i przedstawionej dokumentacji medycznej - założenie organów, że skarżący w przyszłości będzie w stanie podjąć pracę, a także brak współpracy skarżącego z organem i uniemożliwienie przez niego ustalenia stanu faktycznego.

Tymczasem dokumentacja medyczna wskazuje wprost, że stan zdrowia skarżącego od chwili operacji mózgu jest wciąż trudny i pozbawia go całkowicie zdolności do pracy, a rokowania są słabe. Ponadto choroba charakteryzuje się trudnym kontaktem i urojeniami, nie można zatem wykluczyć, że brak współdziałania i postawa skarżącego wobec organów i jego pracowników (nie tylko w tej sprawie, ale również w innych, co również jest znane Sądowi z urzędu) wynika z jego stanu zdrowia i zaburzeń psychicznych. Pomimo więc, że - jak wyżej wskazano, Sąd co do zasady podziela stanowisko wypracowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, że ze względu na wagę obowiązku alimentacyjnego, który przecież ma na celu zabezpieczenia podstawowych potrzeb dzieci, obowiązek ten powinien być rygorystycznie przestrzegany, a zwolnienie dłużnika alimentacyjnego z obowiązku zwrotu wypłaconych zamiast niego przez fundusz alimentacyjny świadczeń, powinno mieć miejsce wyjątkowo, to skoro jednak ustawodawca przewidział możliwość ubiegania się przez dłużnika ze zwolnienia go, choćby w części z obowiązku zwrotu funduszowi alimentacyjnemu wypłaconych świadczeń, to instytucja umorzenia powinna być stosowana – oczywiście z rozwagą i w całokształcie okoliczności konkretnej sprawy.

Skoro więc z dużym prawdopodobieństwem nie można wykluczyć, że zachowanie skarżącego i trudny kontakt z nim wynika z choroby, to brak współpracy z organem nie mógł stanowić wystarczającej podstawy do odmowy umorzenia należności. Wobec dokumentacji medycznej o stanie zdrowia skarżącego, z której jednoznacznie wynika, że ze względu na charakter choroby kontakt z nim jest utrudniony, a rokowania co do możliwości podjęcia przez niego w przyszłości jakiejkolwiek pracy są słabe, odmienne wnioski pracownika socjalnego, sformułowane w aktualizacyjnym wywiadzie środowiskowym z [...] kwietnia 2019r. (na który powołuje się obecnie organ I instancji, k. 214), że zachowanie skarżącego jest roszczeniowe, świadome i nacechowane złą wolą, nie są wiarygodne i w żadnym wypadku nie powinny stanowić podstawy do oceny sytuacji życiowej skarżącego. Należy też zauważyć, że w aktach znajdują się dwa postanowienia o odmowie wszczęcia wobec skarżącego dochodzenia w sprawie o przestępstwa uporczywego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego (postanowienie Prokuratora Rejonowego L. – Północ w L. z [...] marca 2019r., k.175 oraz z [...] kwietnia 2018r., k. 117), a powodem odmowy była choroba skarżącego i brak podstaw do zarzucenia mu świadomego, celowego uchylania się od tego obowiązku. Przez pryzmat tej choroby należy też obecnie oceniać toczące się wobec niego postępowanie egzekucyjne z powodu niepłacenia alimentów, a także to, że nie wnosił on o zmianę bądź zniesienie przez sąd rodzinny obowiązku alimentacyjnego wynikającego z wyroku z [...] maja 2012r. zasądzającego alimenty, skoro przez większość okresu objętego tym wyrokiem (od operacji w październiku 2013r. do chwili obecnej), jest chory.

Organy nie uzasadniły też, dlaczego przyjęły, że sytuacja materialna skarżącego i jego rodziny nie jest wyjątkowa. Z ich ustaleń wynika, że skarżący nie posiada obecnie żadnego dochodu, do końca czerwca 2019 r. otrzymywał dodatek mieszkaniowy (decyzja Prezydenta Miasta L. z [...] stycznia 2019r. – [...] zł) i dodatek energetyczny – [...] zł (k.194 – 195). Pobierał również zasiłek stały, który jednak został mu wstrzymany. Poza tym organy ustaliły, że skarżący ma w Spółdzielni Mieszkaniowej zadłużenie na kwotę ponad 10 tys. zł. Dochody rodziny to świadczenie "500+" na dwie małoletnie córki (2 x [...] zł = [...] zł), świadczenie z funduszu alimentacyjnego (2 x [...] zł = [...] zł), a także zasiłki rodzinne (2 x [...] zł = [...] zł); pozostałe świadczenia to "Dobry start" (2 x [...] zł = [...] zł) i dodatek od zasiłku rodzinnego (2 x [...] zł = [...] zł), które zostały przyznane i wypłacone jednorazowo. Z kolei pełnoletni syn P. uzyskiwał świadczenie z funduszu alimentacyjnego do [...] września 2019 r. (500 zł). Łączny dochód rodziny skarżącego, wynikający z ustaleń organów, to zatem kwota pomiędzy 2500-3000 zł. W świetle doświadczenia życiowego nie budzi wątpliwości, że dla rodziny pięcioosobowej taka kwota jest niewielka i z pewnością nie zaspokaja ona wszystkich niezbędnych potrzeb życiowych.

Poza tym z akt wynika, że zadłużenie skarżącego w Spółdzielni Mieszkaniowej jest już większe i wynosi 13 tys. zł (k. 285), zaś Sądowi jest wiadome z urzędu, że skarżący został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku okresowego w wysokości ok.[...] zł (prawomocny wyrok sygn. akt II SA/Lu 93/20).

Wbrew stanowisku organów, rodzina skarżącego korzystała z pomocy społecznej i również w 2019r. o taką pomoc się ubiegała. W aktach znajdują się cztery decyzje organu z [...] lutego 2019r. o odmowie zasiłków celowych (na różne potrzeby) i dwie przyznające taki zasiłek (k.245-250) i trzy decyzje z [...] kwietnia 2019r. o odmowie przyznania zasiłku stałego i opłacania ubezpieczenia społecznego i zasiłków celowych na żywność i odzież (k.200-208).

W świetle powyższego, stanowisko organu, że sytuacja rodziny skarżącego nie jest wyjątkowo trudna, skoro rodzina nie korzysta z pomocy społecznej, jest chybione.

Za pozbawioną słuszności należy też uznać argumentację organu, że "umorzenie i tak nic nie da, ponieważ na skarżącym ciąży inne bieżące i stale powiększające się zadłużenie, w tym nadal są wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego". Okoliczność ta świadczy raczej o trudnej sytuacji skarżącego, poza tym organ sam ustalił w uzasadnieniu, że na dzień wydania decyzji [...] listopada 2019r. rodzina skarżącego nie wystąpiła z nowym wnioskiem o przyznanie takich świadczeń na dalszy okres.

W świetle przedstawionych dokumentów i ustaleń organów sformułowanych w zaskarżonych decyzjach, należy stwierdzić, że odmowa umorzenia skarżącemu należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnych na rzecz jego dzieci, w kwocie wynoszącej (wraz odsetkami) ponad 170 tys. zł, nie jest usprawiedliwiona, a argumentacja organów jest nietrafna.

Rozstrzygnięcie organu powinno być podejmowane z uwzględnieniem psychiatrycznego i neurologicznego schorzenia skarżącego, które ma istotny wpływ na jego zachowanie i postawę zarówno wobec członków rodziny, jak i organów. O ile nie zostanie jednoznacznie stwierdzone przez lekarza specjalistę, że stan zdrowia skarżącego poprawił się na tyle, że może podejmować pracę w celach zarobkowych, nie można postawić skarżącemu zarzutu świadomego uchylania się od obowiązków tak rodzinnych, jak i administracyjno-finansowych. Choroba skarżącego, który – jak słusznie przyjęły organy, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dziećmi, ma też z pewnością wpływ na funkcjonowanie całej rodziny. W tym miejscu Sąd podziela stanowisko organów, że kwestia wspólnego gospodarowania została już rozstrzygnięta w innych sprawach toczących się przed tut. Sądem (m.in. sygn. akt II SA/Lu 189/19). W związku jednak z tym, że akta sprawy wskazują, że sytuacja materialna i życiowa całej rodziny skarżącego (w związku z rodzajem jego choroby) jest szczególna, to zarzut skarżącego że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, nie ma w niniejszej sprawie istotnego znaczenia, gdyż w obu przypadkach należy ją traktować jako wyjątkowo trudną.

Rozpatrując obecnie skargę, Sąd ma na uwadze, że kwestia kwalifikowania sytuacji rodziny skarżącego jako "szczególnego przypadku", była już przedmiotem oceny i rozważań zarówno organów obu instancji, jak i Sądu – dotyczyła ona ewentualnego zwolnienia skarżącego i jego żony M. K. z obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej (zasiłków okresowych) ze względu na równoczesne pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Należy podkreślić, że kwalifikacja ta budziła wątpliwości. W kasatoryjnych (uchylających) wyrokach sygn. akt II SA/Lu 188/19 i sygn. akt II SA/Lu 189/19 dotyczących obowiązku zwrotu przez skarżącego i jego żony odpowiednio kwot [...]zł i [...] zł Sąd wskazywał m.in. na wcześniejszą decyzję organu z [...] stycznia 2019 r., w której organ mając na uwadze dochód rodziny [...] zł twierdził, że kwota zwrotu świadczenia (zasiłku stałego) [...] zł jest dla skarżącego nadmiernym obciążeniem, a więc - zdaniem tego Sądu - tym bardziej należałoby za taką uznać sytuację, gdy zwrotowi podlegają kwoty ok. 2000 i ponad 4000 zł. Sądowi jest wiadome z urzędu, że po wyroku w sprawie sygn. akt II SA/Lu 188/19 (dotyczącej obowiązku zwrotu przez A. K. kwoty [...]zł), organ odmówił zwolnienia skarżącego z tego obowiązku, a decyzja stała prawomocna na skutek wyroku sygn. akt II SA/Lu 93/20, w którym Sąd uznał, że organ nie przekroczył granic przysługującego mu uznania, w ramach którego wydał decyzję. W tej sprawie organy stanęły na stanowisku, że materiał dowodowy nie potwierdza, by sytuacja skarżącego mogła być kwalifikowana jako "szczególny przypadek". Natomiast po wyroku w sprawie sygn. akt II SA/Lu 189/19 (dotyczącej zwrotu nienależnego zasiłku okresowego w kwocie ponad [...] zł przez M. K.), organ I instancji wprawdzie zajął takie samo stanowisko o braku podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu, to jednak wątpliwości co do tego, czy sytuacja rodziny skarżącego nie stanowi "szczególnego przypadku" miało Kolegium, które wydało [...] grudnia 2019 r. decyzję uchylającą decyzję organu I instancji. Wprawdzie decyzja ta na skutek sprzeciwu została uchylona następnie przez Sąd w sprawie sygn. akt II SA/Lu 94/20, to jednak celem uchylenia było wyłącznie dokonanie przez Kolegium ustaleń w sprawie we własnym zakresie i wydanie orzeczenia merytorycznego z uwzględnieniem zaleceń Sądu zawartych w wyroku sygn. akt II SA/Lu 189/19.

Przytoczone rozstrzygnięcia organów i Sądu świadczą o trudnościach w jednoznacznym zakwalifikowaniu sytuacji skarżącego i jego rodziny jako "szczególnego przypadku" (wyjątkowej, nadzwyczajnej), które wynikały – co należy podkreślić – z roszczeniowej, pasywnej postawy skarżącego.

Obecnie Sąd dostrzegł, że ta postawa skarżącego z dużym prawdopodobieństwem, graniczącym z pewnością, wynika z charakteru jego schorzenia, które zarówno dla niego samego, jak i dla funkcjonowania całej jego rodziny mają dominujące znaczenie.

W związku z tym, aktualnie Sąd stoi na stanowisku, że w świetle dokumentacji medycznej skarżącego, rokowania co do jego możliwości zarobkowych w przyszłości, a także mając na uwadze źródła dochodów jego rodziny (są to w istocie wyłącznie środki publiczne), fakt konieczności utrzymania dwóch małoletnich córek, a także wprawdzie pełnoletniego, ale studiującego jeszcze syna, liczne zadłużenia rodziny z innych tytułów, konieczne jest rozważenie przez organ umorzenie skarżącemu co najmniej w części spornej należności. Oczywiście konieczne będzie ponowne podjęcie przez organy czynności wyjaśniających i próby ustalenia aktualnej sytuacji rodziny skarżącego i jego stanu zdrowia. O ile jednak skarżący w dalszym ciągu jest osobą całkowicie niezdolną do pracy (zgodnie z orzeczeniem ZUS z dnia [...] maja 2018 r.) i w tym zakresie lekarz specjalista nie potwierdzi korzystnej zmiany, rokującej na przyszłość, nie do zaakceptowania będzie odmowa uwzględnienia jego wniosku o umorzenie. W postępowaniu wyjaśniającym przy ustalaniu aktualnej sytuacji skarżącego, w tym materialnej, organ powinien skorzystać ze wszystkich możliwych środków dowodowych, w tym powinien rozważyć przesłuchanie żony skarżącego oraz jego dorosłego syna.

Natomiast obecne rozstrzygnięcia są wadliwe – zostały wydane z naruszeniem reguł postępowania wyrażonych w art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., co doprowadziło do nieuzasadnionej odmowy uwzględnienia wniosku skarżącego.

Z tych wszystkich względów, Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni powyższe uwagi i zalecenia.