Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1156/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c)
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 6 pkt 6, pkt 14, art. 64
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Joanna Zdrzałka /spr./ Sędziowie WSA Paweł Zaborniak AWSA Karina Gniewek - Berezowska Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2021 r. sprawy ze skargi J. N. i J. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżących J. N. i J. N. solidarnie kwotę 514 zł /słownie: pięćset czternaście złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1156/21

UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J.N. i J.N. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwane dalej: "Kolegium", "SKO") z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt I.N. w Domu Pomocy Społecznej (DPS) w R.

W podstawie prawnej decyzji organ powołał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. – zwana dalej "k.p.a.") oraz art. 61 ust. 1 pkt 2, ust. 2 pkt 2 lit. a, ust. 2d, ust. 2e, ust. 2f ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm. – zwana dalej "u.p.s.").

Jak wynika z akt sprawy I.N. na mocy decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] września 2014 r. nr [...] została umieszczona w Domu Pomocy Społecznej w R., decyzją tegoż organu z dnia [...] września 2014 r. nr [...] ustalono jej odpłatność za pobyt w DPS w R..

Z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej decyzja ta była kilkukrotnie zmieniana. Na mocy decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] zmieniono pkt 1 decyzji z [...] września 2014 r. w ten sposób, że ustalono I.N. opłatę za pobyt w DPS od [...] do [...] kwietnia 2020 r. w wysokości 1 209,49 zł, natomiast od [...] maja 2020 r. w wysokości 868,59 zł miesięcznie.

Z uwagi na treść art. 4 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. poz. 1690 ze zm.) Prezydent Miasta [...] wszczął i przeprowadził postępowanie w celu weryfikacji w 2020 r., sytuacji dochodowej osób zobowiązanych do uiszczenia opłaty. W tym celu organ przeprowadził wywiady środowiskowe z J.N. (córka) i J.N. (syn). Adresy pozostałych osób zobowiązanych: córek M.N. i K.N. nie są znane.

Po przeprowadzeniu postępowania Prezydent Miasta [...] decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...]:

w pkt 1) ustalił J.N. - osobie zobowiązanej zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2d u.p.s. - opłatę za pobyt I.N. w Domu Pomocy Społecznej w R. przy ul. [...] w okresie:

- od [...] do [...] kwietnia 2020r., w wysokości 732,28 zł,

- od [...] do [...] maja 2020r., w wysokości 383,27 zł,

- od [...] do [...] czerwca 2020r., w wysokości 44,70 zł,

- od [...] do [...] lipca 2020r., w wysokości 817,60 zł,

- od [...] do [...] listopada 2020r., w wysokości 817,60 zł.

w pkt 2) ustalił J.N. - osobie zobowiązanej zgodnie z art. 61 ust. 2 pkt 2d u.p.s. - opłatę za pobyt I.N. w Domu Pomocy Społecznej w R. przy ul. [...] w okresie:

- od [...] do [...] kwietnia 2020r., w wysokości 732,38 zł,

- od [...] maja do [...] października 2020r., w wysokości 817,60 zł miesięcznie,

- od [...] do [...] listopada 2020r., w wysokości 162,65 zł.

w pkt 3) odstąpił za luty, marzec, sierpień, wrzesień, październik, a następnie od grudnia 2020 r., od ustalenia opłaty J.N. za pobyt I.N. w Domu Pomocy Społecznej w R. przy ul. [...];

w pkt 4) odstąpił za luty, marzec a następnie od grudnia 2020 r. od naliczenia J.N. opłaty za pobyt I.N. w DPS w R., przy ul. [...],

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że mając na uwadze art. 4 ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. przeprowadził wywiady środowiskowe z osobami zobowiązanymi do ponoszenia opłat za pobyt w DPS, a których adresy zamieszkania są znane. Przedstawiając szczegółowe wyliczenia wskazał, że w przypadku J.N. ustalone za styczeń, luty, lipiec, sierpień, wrzesień i od listopada 2020 r. dochody nie kwalifikują jej do ponoszenia ustawowej odpłatności, gdyż nie przekraczają 300% kwoty kryterium ustawowego dla osoby gospodarującej w rodzinie, tj. 1584 zł. Natomiast odnośnie J.N. wskazał, że ustalone dochody nie kwalifikowały go do wniesienia opłaty za miesiące luty, marzec i od [...] grudnia 2020 r. Organ wyjaśnił też, że z uwagi na brak możliwości zbadania sytuacji dochodowej wszystkich zobowiązanych, którzy w równym stopniu są odpowiedzialni do partycypowania w kosztach pobytu matki w DPS ustalił opłatę w wysokości ¼ dla osób znanych z miejsca pobytu. Wobec tego zaś, że J.N. i J.N. nie wyrazili zgody na podpisanie umowy w sprawie partycypowania w kosztach pobytu matki w DPS, wydanie decyzji było konieczne.

Od powyższej decyzji odwołanie wnieśli J.N. i J.N. – reprezentowani przez pełnomocnika adw. W.W. domagając się jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucili, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 10 k.p.a. poprzez uniemożliwienie J.N. czynnego udziału w postępowaniu, w szczególności, po zawiadomieniu z dnia [...] stycznia 2021 r. o wszczęciu postępowania z urzędu w sprawie ustalenia odpłatności i nieuwzględnienie przy wydaniu decyzji pisma pełnomocnika strony z dnia [...] lutego 2021 r. i podniesionych tam argumentów. Zarzucili ponadto naruszenie art. 59, art. 7, art. 8 w zw. z art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2 u.p.s. poprzez niewykazanie, że I.N. zasadnie przyznano prawo pobytu w domu pomocy społecznej , jak również niewykazanie, że nie jest ona w stanie samodzielnie ponosić odpłatności za ten pobyt, a tym samym brak co do zasady podstaw do obciążania kosztami jej pobytu w domu pomocy społecznej członków jej rodziny. Zarzucili nadto naruszenie art. 64 u.p.s. poprzez odmowę zwolnienia J.N. oraz J.N. od obowiązku wnoszenie opłaty za pobyt I.N. w DPS w sytuacji, gdy zachodzą szczególnie istotne przesłanki przemawiające za tym zwolnieniem, a przywołane w piśmie z [...] lutego 2021 r.

SKO wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium podzieliło w całości ustalenia faktyczne dokonane przez organ I instancji. Również w sposób prawidłowy organ ustalając sytuację materialną przeprowadził postępowanie. Na podstawie ustalonych w przepisach u.p.s. kryteriów dochodowych wyliczył dla zobowiązanych za poszczególne miesiące 2020 r. opłatę, uwzględniając przy tym zasadę proporcjonalności wynikającą z art. 62 ust. 2 pkt 2f u.p.s. Odwołujący nie wyrazili także zgody na zawarcie umowy o której mowa w art. 103 ust.2 u.p.s., co skutkowało koniecznością wydania decyzji w trybie art. 61 ust.2d-2f u.p.s. Szczegółowe wyliczenie należnej opłaty zostało wykazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W ocenie Kolegium materiał dowodowy został zebrany w sposób dokładny i wyczerpujący, zgodnie z wymogami określonymi w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. i dokonano jego prawidłowej oceny.

Odnosząc się do zarzutów odwołania SKO wyjaśniło, że zawiadomieniem z [...] stycznia 2021 r. organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt I.N. w DPS. Zawiadomienia, zgodnie z art. 10 § 1 k.p.a., zawierały stosowne pouczenia. J.N. ww. pismo odebrała [...] lutego 2021 r. Zakreślony termin minął [...] lutego 2021 r. Pismo pełnomocnika z [...] lutego 2021 r. zostało sporządzone po ww. terminie i dotyczyło zwolnienia z ustalonej opłaty w trybie art. 64 u.p.s. W tych okolicznościach Kolegium wyjaśniło, że będzie ono podlegało rozpatrzeniu w odrębnym postępowaniu (które aktualnie jest zawieszone).

SKO zauważyło też, że prowadzone postępowanie nie dotyczyło umieszczenia I.N. w DPS, jak również ustalenia jej odpłatności za ten pobyt. Decyzją z dnia [...] września 2014 r., nr [...] została umieszczona w DPS w R., przebywa tam od 2014 r. i nie można w aktualnie prowadzonym postępowaniu kwestionować zasadności jej umieszczenia. Ostatnia zmiana odpłatności nastąpiła decyzją z dnia [...] lipca 2020 r., gdzie organ I instancji ustalił I.N. opłatę za pobyt w DPS od [...] maja 2020 r. w wys.868,59 zł. (tj. zgodnie z przepisami ustawy 70% dochodu). Decyzja ta zalega w aktach sprawy, a strony miały możliwość zapoznania się z materiałem dowodowym.

J.N. i J.N. – oboje reprezentowani przez fachowego pełnomocnika w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na powyższą decyzję zawnioskowali o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Decyzji zarzucili naruszenie art. 64 u.p.s. poprzez odmowę zwolnienia J.N. oraz J.N. od obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt I.N. w DPS w R. w sytuacji gdy zachodzą szczególnie istotne przesłanki przemawiające za zwolnieniem. Zarzucili bezpodstawne uznanie, że kwestia zwolnienia od powyższej opłaty nie może być rozstrzygana w postępowaniu nakładającym obowiązek uregulowania tej opłaty. Przepis art. 64 u.p.s. pozwala na zastosowanie zwolnienia od opłaty już w toku rozpoznawania sprawy o ustalenie odpłatności. Nadto przepis ten wskazuje tylko przykładowe przesłanki zwolnienia od ponoszenia opłat. Natomiast w przedmiotowej sprawie istnieją okoliczności, które w szczególnie uzasadniony sposób uzasadniają wniosek o zwolnienie skarżących od ponoszenia opłat. W dalszej części skarżący szczegółowo opisali te okoliczności. Obciążenie ich opłatami w rażący sposób narusza obowiązek prawny i zasady współżycia społecznego.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Kontrola działalności administracji publicznej sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o art. 184 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021, poz. 137) obejmuje badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325)– zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania.

Decyzje te dotyczą zmiany odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej (art. 59 ust. 1 u.p.s.). Art. 61 ust. 1 u.p.s. wskazuje osoby zobowiązane do wnoszenia opłat. Są nimi w kolejności: mieszkaniec domu pomocy społecznej, a w przypadku małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

Wysokość obciążeń osób zobowiązanych określa art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., stanowiąc, że opłatę z pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2, w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a) u.p.s.), zaś w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym, że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b) u.p.s.).

Prawidłowy sposób ustalenia przedmiotowej opłaty polega na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej w sposób określony w art. 6 pkt 3 u.p.s., to jest poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Wynik powyższego działania matematycznego (o ile stanowi liczbę dodatnią) stanowić będzie górną granicę opłaty jaką obciążyć można daną osobę zobowiązaną.

Podstawową kwestią przy ustaleniu opłaty jest zatem w pierwszej kolejności ustalenie sytuacji rodzinnej osoby zobowiązanej, a następnie wyliczenie jej dochodu bądź sumy dochodów wszystkich członków rodziny, którą zgodnie z art. 6 pkt 14 u.p.s. stanowią osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Ustaleń tych należy dokonać zgodnie z przepisami k.p.a. regulującymi postępowanie dowodowe. Kluczową normą jest w tym zakresie jest art. 7 k.p.a. i wyrażona w nim zasada prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej są zobowiązane do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy. Stosownie natomiast do art. 77 § 1 k.p.a. organ jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie jego całokształtu czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.).

W toczącym się w rozpoznawanej sprawie postępowaniu administracyjnym standardy te nie zostały dotrzymane.

Postępowanie to zostało wszczęte z urzędu, w celu weryfikacji w 2020 r. sytuacji dochodowej osób zobowiązanych do uiszczenia opłaty. \Uprzednio za pobyt I.N. w DPS od 2014 r. opłatę częściową ponosiła wyłącznie ona sama i zastępczo gmina.

W toku tego postępowania na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, że skarżąca J.N. jest zamężna, wychowuje troje dzieci, od [...].04.2020 r. nie pracuje zawodowo, rodzinę utrzymuje mąż skarżącej.

Ustalono też, że brat skarżącej – skarżący J.N. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, pracuje na umowę o pracę i umowę zlecenia, jednak ponosi wysokie koszty utrzymania mieszkania. .W toku prowadzonego postępowania jego sytuacja rodzinna i materialna uległa zmianie – z początkiem 2021 r, urodziła mu się córka, obecnie zamieszkuje i gospodaruje wspólnie z dzieckiem i jego matką – swoją partnerką. Z akt administracyjnych wynika także, że I.N. ma jeszcze 2 córki – M.N. i K.N. – organy poprzestały jednak na stwierdzeniu, że ich miejsce zamieszkania nie jest znane, nie prowadząc w tym zakresie żadnych wyjaśnień.

W toku postępowania czynione były próby zawarcia ze skarżącymi umowy z MOPS w R. zobowiązującej do pokrywania opłat za pobyt ich matki w DPS, jednak skarżący odmówili zawarcia takiej umowy. Wskazali, że matka porzuciła ich, gdy byli dziećmi (skarżący J.N. miał wówczas 9 lat, skarżąca J.N. – 7 lat), w 1994 r. wyjechała za granicę, zrywając wszelkie kontakty z dziećmi i swoim mężem – ich ojcem.

W 2000 r. powróciła do Polski, ale nadal nie interesowała się dziećmi, nie uczestniczyła w procesie ich wychowania, nie łożyła na ich utrzymanie. Utrzymywał je i wychowywał wyłącznie ojciec. Jak wynika z odwołania i załączonych do niego dokumentów, wyrokiem Sądu Okręgowego w R. z dnia [...].05.2000 r. , [...], orzeczono rozwód z wyłącznej winy I.N., została on też zobowiązana do płacenia alimentów, z czego nigdy się nie wywiązywała (egzekucja zaległych alimentów trwa do chwili obecnej). Skarżący wskazują, że nie doszło do pozbawienia I.N. władzy rodzicielskiej tylko dzięki ich ojcu, który nie chciał tego dla swoich dzieci, chociaż faktycznie tylko on wykonywał władzę rodzicielską.

Z matką, która była uzależniona od alkoholu skarżący wiążą traumatyczne przeżycia, nie mają i nie chcą z nią mieć żadnego kontaktu.

Rozpoznając odwołanie skarżących Kolegium nie odniosło się do przedstawionych okoliczności dotyczących ich sytuacji rodzinnej, wskazało jedynie, że kwestie zwolnienia z opłat zostały poruszone przez pełnomocnika odwołujących w piśmie zbożnym [...].02.2021 r., a zatem w dniu wydania decyzji przez organ I instancji, stąd też będą one podlegały rozpatrzeniu w odrębnym postępowaniu (które aktualnie jest zawieszone).

W tym zakresie istotne są zmiany legislacyjne, jakie zostały dokonane w art. 64 u.p.s. – przepisie umożliwiającym zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w DPS.

Zmiana, jaka objęła art. 64 u.p.s. na skutek nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690), weszła w życie 4 października 2019 r. i nie zawierała przepisów przejściowych odnoszących się do postępowań o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, co oznacza, że do tego rodzaju spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie stosuje się przepisy nowe.

Objęte kontrolą Sądu postępowanie zostało wszczęte [...].01.2021 r., a zatem nie może być wątpliwości co do zastosowania w nim art. 64 u.p.s. w znowelizowanym brzmieniu.

Wspomniana nowelizacja jest istotna w kontekście motywów zaskarżonej decyzji, że wniosek skarżących o zwolnienie z odpłatności organ może rozpoznać dopiero po ostatecznym zakończeniu postępowania w przedmiocie ustalenia opłaty za pobyt osoby bliskiej w domu pomocy społecznej.

Przed dniem jej wejścia w życie art. 64 u.p.s. brzmiał: "Osoby wnoszące opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej można zwolnić, na ich wniosek, częściowo lub całkowicie z tej opłaty, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko."

Po nowelizacji powołany przepis otrzymał brzmienie: "Osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo – wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu".

Ustawa nowelizująca poszerzyła zatem nie tylko krąg podmiotów uprawnionych do występowania z wnioskiem o zwolnienie z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, ale także poszerzyła możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osoby zobowiązane do wnoszenia opłat zgodnie z przepisami ustawy, ale jeszcze nie wnoszące tych opłat (potwierdza to również uzasadnienie projektu ustawy). Z tą ostatnią sytuacją mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy.

Skarżący wystąpili bowiem z wnioskiem o zwolnienie z opłaty na etapie postępowania o ustalenie opłaty za 2020 rok, kiedy nie została jeszcze wydana ostateczna decyzja w zakresie odpłatności za ten okres. Uwzględniając wspomnianą nowelizację art. 64 u.p.s. organy mogły zatem co do zasady rozstrzygać w jednej decyzji zarówno o nałożeniu opłaty, jak i o zwolnieniu.

skarżący zwracali się o zwolnienie od opłaty, argumentując to brakiem stosownych środków finansowych w powiązaniu z faktem niewywiązywania się przez matkę z obowiązków alimentacyjnych wobec nich, porzuceniem przez nią rodziny i brakiem jakichkolwiek kontaktów.

W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia art. 64 u.p.s.

Nie może budzić wątpliwości, że decyzja podejmowana na podstawie tego przepisu jest decyzją uznaniową, zatem organ nie jest ustawowo zobowiązany do przyznania wnioskowanego zwolnienia. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, właściwy organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami art. 7 k.p.a., mając na względzie nie tylko słuszny interes strony wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny. Jest oczywistym, iż uznaniowy charakter decyzji nie oznacza pełnej swobody w jej podjęciu. Każdorazowe rozstrzygnięcie o przyznaniu bądź odmowie zwolnienia z obowiązku odpłatności wymaga szczegółowego uzasadnienia z odniesieniem się do wszystkich powołanych przez stronę okoliczności w sposób wyczerpujący, a przy tym przekonujący.

W ocenie Sądu podnoszone przez skarżących okoliczności mieszczą się pośród "uzasadnionych okoliczności" wskazanych w art. 64 pkt 2 u.p.s. Należy podkreślić, że przypadki uprawniające do zwolnień zostały w art. 64 pkt 2 u.p.s. wymienione jedynie przykładowo, w formie katalogu otwartego, co oznacza, że strona ma prawo powoływać się na wszystkie przesłanki, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność obciążenia jej opłatami za pobyt członka rodziny w DPS. Ograniczenie badania przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w DPS do związanych tylko ze sferą materialnego statusu osób zobowiązanych, nie znajduje uzasadnienia w treści art. 64 u.p.s., mającego charakter otwartego katalogu okoliczności mogących prowadzić do zastosowania ulgi.

Zdaniem Sądu, przy prawidłowej wykładni art. 64 u.p.s., nie sposób również pominąć treści art. 64a u.p.s., który również określa materialnoprawne przesłanki zwolnienia od odpłatności za pobyt w DPS. Zgodnie z tym przepisem osobę zobowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty na jej wniosek pod warunkiem, że przedstawi prawomocne orzeczenia sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona. Powołany przepis nie miał jednak zastosowania do sytuacji skarżących, bowiem ich matka nie została pozbawiona władzy rodzicielskiej. Niemniej jednak otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty wraz z dodanym w 2015 r., przepisem art. 64a, winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną – takich jak stan zdrowia czy zdarzenia losowe, jak np. uzasadnione przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem, w tym niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich dzieci (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 29 września 2016 r., sygn. II SA/Łd 366/16, LEX, wyrok WSA w Olsztynie z dni a22 listopada 2016 r., sygn. II SA/Ol 1200/16, LEX).

Zbieżny z poglądem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie pogląd wyraził też WSA w Rzeszowie w wyroku z dnia 12 marca 2019 r., II SA/Rz 1403/18, w sprawie o podobnym stanie faktycznym. W uzasadnieniu tego wyroku wskazał, że "wydźwięk art. 64a ustawy o pomocy społecznej powoduje, że stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem a zobowiązanym do ponoszenia opłaty, muszą odgrywać znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienia z opłaty. Dla ustawodawcy formułującego przepisy ustawy o pomocy społecznej o stosowaniu ulgi w odpłatności nie liczy się jedynie pokrewieństwo, czy sytuacja materialna osoby wnoszącej o zwolnienie. Na gruncie art. 64 pkt 2 u.p.s. organ powinien kierować się także takimi okolicznościami, które doprowadziły do ograniczenia władzy rodzicielskiej rodzica przebywającego w domu pomocy społecznej, świadcząc o tym że relacje z rodzicem mają tylko i wyłącznie charakter formalny". Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w cyt. wyroku, że skoro w świetle art. 64a u.p.s. pozbawienie władzy rodzicielskiej prowadzi wprost do zwolnienia z opłat, to powody, na które wskazywali w toku postępowania skarżący (stosunek matki do nich oraz brak jakiegokolwiek wsparcia finansowego) należało brać pod uwagę przy wydawaniu uznaniowej decyzji w kwestii zwolnienia z opłaty.

W uzasadnieniu powołanego wyroku II SA/Rz 1403/18 Sąd odwołał się także do art. 2 Konstytucji RP, zgodnie z którym Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia częściowego lub całkowitego od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepisy u.p.s. nakładające na zstępnych obowiązek wnoszenia opłaty, zakładają stan w którym rodzice wywiązywali się względem swych dzieci z obowiązków rodzicielskich, natomiast art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci : "uzasadnionych okoliczności", pozwala na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanego w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom. Sytuacja tych osób nie jest taka sama, a jest zróżnicowana różnym sposobem traktowania zstępnego przez rodzica, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela tę argumentację, konkludując, że brak uwzględnienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją rodziny skarżących i faktem niewywiązywania się matki wobec nich w przeszłości z obowiązków rodzicielskich oraz obowiązków alimentacyjnych, stanowi o istotnym, mającym niewątpliwie wpływ na wynik sprawy naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w powiązaniu z art. 64 u.p.s.

Z tych przyczyn Sąd uchylił decyzje organów obu instancji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a.

Wskazania co do dalszego postępowania, w którym organy związane będą oceną prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu, wynikają wprost z jego treści.