Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 121/02
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2003-11-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Powołane przepisy: article: art. 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz. 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Teza: Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ powinna wykazać, iż spełnia przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch kategorii osób represjonowanych wymienionych w art. 2 ustawy, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową.

TEZY

Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ powinna wykazać, iż spełnia przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch kategorii osób represjonowanych wymienionych w art. 2 ustawy, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Bogusława D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 30 września 1999 r. (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego, po rozpoznaniu na rozprawie rewizji nadzwyczajnej Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu z dnia 17 stycznia 2002 r., II SA/Wr 1554/99 - uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 30 września 1999 r., a także poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia 15 czerwca 1999 r.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 15 czerwca 1999 r., wydaną na podstawie art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm. - powoływanej nadal jako: ustawa o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej/, odmówił przyznania Bogusławowi D. uprawnień do świadczenia pieniężnego na podstawie tej ustawy, bowiem ustalił, że wnioskodawca - Bogusław D. /urodzony w dniu 1 stycznia 1934 r./ został deportowany /wywieziony/ w 1940 r. jako sześcioletnie dziecko razem z rodziną do Sz., gdzie matka wnioskodawcy była zatrudniona w charakterze robotnicy przymusowej. W opinii Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dowodzi to, że wnioskodawca nie został wywieziony w charakterze robotnika przymusowego, co przesądzało wydanie decyzji odmownej. W wyniku ponownego rozpoznania powyższej sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wydał kolejną decyzję w dniu 30 września 1999 r., którą utrzymał w mocy swą poprzednią decyzję z dnia 15 czerwca 1999 r. Następnie, Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 17 stycznia 2002 r. /II SA/Wr 1554/99/ oddalił skargę wnioskodawcy na powyższą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 30 września 1999 r. W uzasadnieniu tego wyroku, wskazując na dyspozycję art. 1 ust. 1 oraz art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził w szczególności, że: "Z materiałów zebranych w toku postępowania administracyjnego wynika wprost, że deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym obywatela niemieckiego na terenie III Rzeszy dotyczyła matki skarżącego a nie jego.

W chwili deportacji jego matki skarżący miał zaledwie sześć lat życia i właśnie ze względu na wiek wymagający opieki wyjechał wraz z matką, pozostając pod jej opieką do 1945 r. w Niemczech i później w Polsce. Będąc w Niemczech przy matce skarżący jako małe dziecko był niewątpliwie wykorzystywany do różnych dorywczych czynności pomocniczych, które sam opisywał, ale nie była to praca przymusowa w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy i nie w celu jej wykonywania skarżący deportowany został do Niemiec".

Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie pismem z dnia 7 sierpnia 2002 r. (...) wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego we Wrocławiu z dnia 17 stycznia 2002 r. /II SA/Wr 1554/99/, zarzucając temu wyrokowi rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm. - powoływanego nadal jako: ustawa o NSA/ w związku z art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, a w konsekwencji na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy o NSA wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 30 września 1999 r., a także poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dnia 15 czerwca 1999 r. W uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego podniósł w szczególności, że: "W przypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i restrykcyjny charakter deportacji, nie należy z góry zakładać, że cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do ich dzieci. Wbrew stanowisku Sądu, z unormowania art. 2 ust. 2 lit. "a" ustawa o świadczeniu pieniężnym nie wynika, aby uznanie deportacji osoby do pracy przymusowej w III Rzeszy za represję było uwarunkowane zdolnością tej osoby do wykonywania pracy w chwili jej wywiezienia. (...) Interpretacja przepisu art. 2 pkt 2 powołanej ustawy polegająca na uznaniu, że praca wykonywana przez dziecko wywiezione wraz z rodzicami nie miała charakteru pracy niewolniczej wykonywanej w zaostrzonej formie przez osoby dorosłe deportowane właśnie w tym celu, stoi w rażącej sprzeczności z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Ponadto należy wskazać, że orzeczenie rewidowane stoi również w sprzeczności z poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r., III RN 161/01 (...)".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej określa warunki przyznawania "świadczenia pieniężnego" dla osób, które w okresie podlegania represjom określonym w tej ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej /art. 1 ust. 1 tej ustawy/, przy czym - zgodnie z art. 2 tej ustawy - przez represję rozumieć należy zarówno "osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych" /art. 2 pkt 1tej ustawy/, jak i "deportację /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. (...)" /art. 2 pkt 2 tej ustawy/. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową.

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że wnioskodawca - Bogusław D. został deportowany /wywieziony/ w 1940 r., jako sześcioletnie dziecko, wraz ze swoją rodziną do Sz., gdzie matka wnioskodawcy była zatrudniona w charakterze robotnicy przymusowej w gospodarstwie rolnym obywatela niemieckiego na terenie III Rzeszy aż do 1945 r. Co więcej, w świetle ustaleń dokonanych w toku postępowania administracyjnego w rozpoznawanej sprawie, jest także poza sporem, że wnioskodawca - przebywając w tym okresie czasu wraz z matką w Niemczech - pomimo swego wieku "był niewątpliwie wykorzystywany do różnych dorywczych czynności pomocniczych", jak to ujął w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny. W tej sytuacji, wnioskodawca, który jako małoletni /sześcioletni/ chłopiec, pozostający pod opieką swej matki, razem ze swoją matką został deportowany /wywieziony/ na terytorium III Rzeszy, gdzie matka jego zmuszona była do wykonywania pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym obywatela niemieckiego w okresie od 1940 r. do 1945 r. -zgodnie z dyspozycją art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej - powinien być zaliczony do kręgu osób represjonowanych, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne ustalone w myśl zasad określonych w art. 3 tej ustawy.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. /Dz.U. nr 78 poz. 483/ oraz art. 393[13] par. 1 Kpc w związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw /Dz.U. nr 43 poz. 189 ze zm./ orzekł jak w sentencji.