Postanowienie NSA, sygn. akt I FZ 12/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-05-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy: article: art. 243 par.1, art. 256, art. 257,
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 233 par. 6
journal: Dz.U. 1997 nr 88 poz 553
law: Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.
article: par. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 227 poz 2245
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy
article: art. 8, art. 42 ust. 1, art. 178, art. 184
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Teza: Do podpisania urzędowego formularza, o jakim mowa w par. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. Nr 227, poz. 2245) uprawniony jest również pełnomocnik strony.

TEZY

Do podpisania urzędowego formularza, o jakim mowa w par. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. Nr 227, poz. 2245) uprawniony jest również pełnomocnik strony.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Juliusz Antosik po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. U. Sp. z o.o. w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 października 2007 r., sygn. akt III SA/Wa 1243/07, w zakresie pozostawienia bez rozpoznania wniosku o przyznaniu prawa pomocy w sprawie ze skargi D. U. Sp. z o.o. w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 24 kwietnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń 2003 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 października 2007 r., sygn. akt III SA/Wa 1243/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie pozostawił bez rozpoznania wniosek D. U. sp. z o.o. z siedzibą w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

Z uzasadnienia tego postanowienia wynikało, że pełnomocnik spółki złożył na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie stronie prawa pomocy, składając pod nim swój podpis.

Sąd pismem z dnia 1 sierpnia 20007 r., wezwał pełnomocnika strony do uzupełnienia w określonym terminie braków formalnych wniosku, m.in. poprzez podpisanie go przez osobę uprawnioną do reprezentowania spółki zgodnie z treścią wyciągu z KRS oraz do nadesłania dodatkowych dokumentów potwierdzających sytuację finansową spółki, pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania.

Odpowiadając na wezwanie pełnomocnik poinformował, że osoba umocowana do reprezentowania spółki, tj. prezes jej zarządu znajduje się poza granicami Polski i nie ma możliwości podpisania wniosku. Z tej przyczyny ponownie sam podpisał wniosek.

Zarządzeniem z dnia 28 sierpnia 2007 r. referendarz sądowy WSA w Warszawie pozostawił bez rozpoznania wniosek o przyznanie prawa pomocy.

Pismem z dnia 10 września 2007 r., Spółka wniosła sprzeciw. Do sprzeciwu załączono nowy wypełniony formularz PPPr podpisany tym razem przez prezesa zarządu Spółki.

Sąd pierwszej instancji uznał, że w takim wypadku, zgodnie z treścią art. 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., wniosek należy pozostawić bez rozpoznania. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd wskazał, że przedmiotowy wniosek zawierający dane o stanie majątkowym i dochodach spółki ma charakter oświadczenia wiedzy i nie może być podpisany przez pełnomocnika, ale tylko przez samą stronę. W przedmiotowej sprawie stroną jest spółka, do której reprezentowania uprawniony jest zgodnie z wyciągiem KRS prezes zarządu i jedynie on mógł złożyć podpis na wniosku. Ponadto Sąd I instancji wskazał, że wniosek skarżącej Spółki złożony na etapie wniesienia sprzeciwu nie może odnieść oczekiwanego przez Spółkę rezultatu, gdyż był spóźniony w stosunku do uprzednio zakreślonego pismem z dnia 1 sierpnia 2007 r. terminu do złożenia pod formularzem podpisu przez osobę uprawnioną.

Pełnomocnik w zażaleniu wniósł o uchylenie powyższego postanowienia i przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu strona podniosła, że żaden z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy nie zawiera wymogu podpisania wniosku bezpośrednio przez stronę i nie wyłącza możliwości złożenia podpisu na formularzu przez jej pełnomocnika. Ponadto, wskazano, że wypełnienie zobowiązania Sądu było niemożliwe, gdyż osoba uprawniona do podpisania wniosku przebywała poza granicami kraju. Wniosek o przyznanie prawa pomocy podpisany przez prezesa zarządu został przedłożony w Sądzie wraz ze sprzeciwem z dnia 10 września 2007 r.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Bezsporne jest w sprawie, że pierwszy złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy znajdujący się na formularzu PPPr został podpisany przez pełnomocnika skarżącej Spółki.

Bezsporne jest również to, że na etapie sprzeciwu strona wniosła kolejny wniosek na formularzu PPPr, podpisany już przez prezesa Spółki. Zdaniem Sądu I instancji formularz ten nie może odnieść oczekiwanego przez Spółkę rezultatu, gdyż był spóźniony w stosunku do uprzednio zakreślonego pismem z dnia 1 sierpnia 2007 r. terminu do złożenia pod formularzem podpisu przez osobę uprawnioną.

Z powyższym stanowiskiem Sądu nie można się jednak zgodzić. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazuje, że prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania (art.243 § 1 p.p.s.a.). Strona, może zatem składać swój wniosek w dowolnym czasie w toku trwającego postępowania. Ewentualne ograniczenia, co do możliwości rozpoznawania wniosku mogą wynikać z okoliczności wymienionych w art. 247, 257 p.p.s.a. Natomiast wniosek strony załączony do sprzeciwu, w chwili jego składania, nie wypełniał żadnej z przesłanek wskazanych w powyższych przepisach. Wojewódzki Sąd Administracyjny, mając na uwadze treść art. 243 § 1 p.p.s.a., powinien potraktować go jako nowy wniosek i odnieść się do niego w sposób merytoryczny, a nie pozostawiać go bez rozpoznania.

Naczelny Sąd Administracyjny, w składzie rozpoznającym przedmiotową sprawę, nie podziela również stanowiska Sądu I instancji o braku możliwości podpisania urzędowego formularza o przyznanie prawa pomocy przez pełnomocnika strony.

Problematyka związana z podpisywaniem się przez pełnomocnika w imieniu swojego mocodawcy pod szeroko rozumianym "oświadczeniem wiedzy" stanowiła od wielu lat przedmiot rozważań zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie. Sądy administracyjny na tle różnych spraw wielokrotnie wypowiadały się co do możliwości składania przez pełnomocnika oświadczeń wiedzy w zastępstwie mocodawcy, w tym również w kwestii związanej z podpisaniem wniosku o przyznaniu prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Naczelny Sąd Administracyjny, jak również wojewódzkie sądy administracyjne, wypowiadając się w tym przedmiocie (można tu wskazać choćby na postanowienia NSA z dnia 25 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 191/04; z dnia 1 sierpnia 2006 r., sygn. akt II FZ 466/06) zwróciły uwagę, że pełnomocnik nie może podpisać się w imieniu swojego mocodawcy pod sporządzonym formularzem o przyznaniu prawa pomocy, gdyż dane zawarte na formularzu stanowią oświadczenie wiedzy. Składając podpis pod takim formularzem, strona bowiem jednocześnie oświadcza, że znana jest jej sankcja karna grożąca za podawanie nieprawdziwych danych lub zatajenia prawdy. Zagrożenie odpowiedzialnością karną, a więc odpowiedzialnością o charakterze indywidualnym, decydowało zdaniem sądów o konieczności osobistego podpisania przez stronę formularza o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Pogląd ten, jako pogląd dominujący, został również podzielony przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu.

Niemniej jednak, skład orzekający w rozpatrywanej sprawie nie podziela tego poglądu i wskazuje, że w przypadku wniosku o przyznanie prawa pomocy, na gruncie obecnie obowiązujących przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, do podpisania urzędowego formularza, o jakim mowa w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245) uprawniony jest również pełnomocnik strony.

Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w art. 34 stanowi, że strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Z kolei w art. 36 p.p.s.a. ustawodawca określił zakres pełnomocnictwa. Przepisy tejże ustawy, w przypadku umocowania ogólnego, nie przewidują szczególnych ograniczeń w czynnościach procesowych podejmowanych przez pełnomocnika w toku postępowania sądowoadministracyjnego. Ustawodawca nie posłużył się bowiem tezą znaną choćby postępowaniu administracyjnemu, że strona może działać przez pełnomocnika, chyba że charakter czynności wymaga jej osobistego działania (art. 32 k.p.a.).

Ponadto należy wskazać, że również treść wspomnianego formularza nie nakazuje złożenia podpisów osobiście przez stronę. Przepisy art. 252 – 257 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazują na formę, w jakiej strona powinna złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy. Z treści przywołanych przepisów wynika, że ów wniosek należy złożyć na urzędowym formularzu, którego wzór określają przepisy wykonawcze wspomnianego rozporządzenia. W przypadku osoby prawnej jest to formularz o symbolu PPPr, zaś fizycznej - PPPf. Przy czym do złożenia podpisu pod formularzem, zobligowana jest "osoba wnosząca". Nie budzi najmniejszych wątpliwości, że wniosek o prawo pomocy może wnieść w imieniu strony również jej pełnomocnik.

Z powyższego wynika, że przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jak i powołanego rozporządzenia, nie obligują strony do osobistego podpisywania urzędowego formularza.

Obowiązek taki mógłby wynikać ewentualnie z okoliczności, że osoba podpisująca wniosek będzie ponosić odpowiedzialność karną za podawanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy. Przepisy Kodeksu karnego, a konkretnie art. 233 § 6 k.k. przewidują odpowiednią sankcję za tego rodzaju czyn. Przepis ten stanowi, że "przepisy § 1-3 oraz 5 stosuje się odpowiednio do osoby, która składa fałszywe oświadczenia, jeżeli przepis ustawy przewiduje możliwość odebrania oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej".

Należy jednak mieć na uwadze, że zgodnie z art. 42 ust. 1 Konstytucji "odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuścił się czynu zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Zasada ta nie stoi na przeszkodzie ukaraniu za czyn, który w czasie jego popełnienia stanowił przestępstwo w myśl prawa międzynarodowego". Przepis ten wyraża zasadę, że zakaz albo nakaz obwarowany sankcją karną powinien być sformułowany w sposób precyzyjny i ścisły (por. np. J. Warylewski, Zasady techniki prawodawczej. Komentarz do rozporządzenia, Warszawa 2003, s. 326). Jest to jedna z podstawowych zasad prawa karnego, której obowiązywanie w demokratycznym państwie prawnym nie budzi wątpliwości. Zasada ta (nullum crimen sine lege certa) wraz z pozostałymi podstawowymi regułami prawa karnego służy, na co powszechnie zwraca się uwagę w doktrynie, gwarancji ochrony prawnej jednostek przed arbitralnością oraz nadużyciami ze strony organów władzy publicznej, w tym "dowolnością orzekania i sposobu wykonywania następstw czynów zabronionych, niewspółmierności tych następstw do winy i karygodności czynu" (por. K. Buchała, A. Zoll, Polskie prawo karne, Warszawa 1995, s. 50-51; L. Kubicki, Nowa kodyfikacja karna a Konstytucja RP, "Państwo i Prawo" nr 9-10/1998, s. 25; B. Kunicka-Michalska [w:] Kodeks karny - część ogólna. Komentarz, Warszawa 1999, s. 58).

Treść art. 233 § 6 k.k. wyraźnie wskazuje, że nie wystarczy, aby dla przypisania odpowiedzialności karnej w toku prowadzonego postępowania sądowadministracyjnego, Kodeks Karny przewidywał sankcję za podawanie nieprawdziwych danych lub zatajenia prawdy. Istotne jest bowiem, aby przepisy ustawy, na gruncie której prowadzone było postępowanie, przewidywały możliwość złożenia oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej.

Przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w żadnym punkcie nie przewidują takiej możliwości. Gdyby jednak przyjąć, że poprzez "przepisy ustawy" należy rozumieć tak przepis samej ustawy, jak również przepis rozporządzenia ją wykonującego, to należałoby ocenić czy odpowiednie rozporządzenie wykonawcze zostało wydane zgodnie z ustawą.

W tym miejscu, należy przypomnieć, że sąd może w toku rozpoznawania sprawy oceniać, czy przepisy rozporządzenia są zgodne z przepisami ustawy. Uprawnienie każdego sądu rozpoznającego sprawę do oceny czy określone przepisy rozporządzenia są zgodne z ustawą było i jest przyjmowane zarówno w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Sądu Najwyższego, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego w tym względzie najdobitniej zostało wyrażone w postanowieniu z dnia 13 stycznia 1998 r. U. 2/97 (OTK z 1998 r., nr 1, poz. 4), w którym Trybunał stwierdził, że ocena konstytucyjności i legalności przepisu rangi podustawowej może być dokonana przez sąd rozpatrujący sprawę indywidualną, w której przepis ten może być zastosowany. Na gruncie nowej Konstytucji nie uległa bowiem zmianie kompetencja sądów do incydentalnej kontroli tych wszystkich przepisów, które są usytuowane poniżej ustawy (zob. wyrok składu 7 sędziów NSA z dnia 16 stycznia 2006 r., sygn. akt I OPS 4/095). Uzasadnienie dla prawa badania konstytucyjności aktu podustawowego w procesie kontroli legalności decyzji administracyjnej w konkretnej sprawie NSA znajduje w przepisach Konstytucji:

- w art. 184, który stanowi, że NSA i sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, co obejmuje nie tylko kontrolę stosowania, ale także kontrolę stanowienia prawa;

* w art. 178 ust. 1, który stanowi o podległości sędziów tylko Konstytucji oraz

ustawom (a nie wszelkim innym aktom prawnym),

* w art. 8, który stanowi, że Konstytucja jest najwyższym prawem i że przepisy

Konstytucji stosuje się bezpośrednio. Adresatem tego ostatniego postanowienia są przede wszystkim sądy.

Ten kierunek argumentacji jest w zasadzie powszechnie aprobowany w doktrynie prawa konstytucyjnego i administracyjnego. Stwierdzenie niezgodności przez sąd jest podstawą do odmowy zastosowania zakwestionowanego przepisu w toku rozpoznawania określonej sprawy, pomimo że formalnie przepis ten pozostaje w systemie prawnym.

Przechodząc na grunt rozpoznawanej sprawy, należy zauważyć, że ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w przepisach zawierających delegację ustawową, tj. w art. 256 nie zawiera wytycznych do określenia w drodze rozporządzenia treści urzędowego formularza, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., stosownego oświadczenia odnośnie art. 233 k.k.

Powyższe powoduje, że umieszczenie w treści formularzy PPPf i PPPr, stanowiącego załączniki do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003r., obowiązku złożenia przez wnioskodawcę oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej, wychodzi poza przedmiot delegacji ustawowej. W tym zatem zakresie akt wykonawczy stoi w sprzeczności z przepisami Konstytucji. A zatem, w zakresie w jakim przewiduje dla osoby podpisującej się na formularzu odpowiedzialność karną z tytułu art. 233 k.k., powinien być pominięty przez Sąd I instancji. Powyższe oznacza również, że skoro zagrożenie sankcją karną za podpisanie formularza nie istnieje, to brak jest przeszkód aby podpisać mógł go również pełnomocnik strony. Podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy może zatem co najwyżej doprowadzić do niedania wiary danym zawartym w formularzu, a tym samym wydania postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, ewentualnie do uchylenia wydanego postanowienia o udzieleniu prawa pomocy (art. 263 p.p.s.a)

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 192 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.