Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 320/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2020-09-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b,
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie: Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak, Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.), Protokolant: Asystent sędziego Joanna Karpińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2020 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 31 stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy S. z dnia 12 listopada 2019 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 listopada 2019 r. [...] Wójt Gminy S., po ponownym rozpoznaniu wniosku z dnia 8 maja 2019 r. odmówił przyznania M. K. (dalej również jako "wnioskodawczyni", "strona" albo "skarżąca") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – H. G. (ur. 1923 r.).

Jako podstawę odmowy przyznania świadczenia wskazano art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.; powoływanej dalej w skrócie jako "u.ś.r."), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Organ pierwszej instancji wskazał, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 21 października 2014 r. (sygn. K 38/13) orzekł o niekonstytucyjności w części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b wskazanej wyżej ustawy. W ocenie organu wydanie powołanego wyroku nie spowodowało jednakże uchylenia tej normy prawnej.

W uzasadnieniu decyzji podniesiono, że w związku z wytycznymi udzielonymi przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] w dniu 28 października 2019 r. przed ponownym rozpoznaniem sprawy przeprowadzono wywiad środowiskowy, w ramach którego ustalono, że M. K. osobiście i z pełną starannością sprawuje opiekę nad swoją matką i pozostaje bierna zawodowo od 2007 r. Organ wskazał następnie, że strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę, która legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia 8 lipca 2015 r. nr [...] o znacznym stopniu niepełnosprawności wraz ze wskazaniem, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność.

W tej sytuacji organ pierwszej instancji przyjął, że strona nie spełniła przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, ponieważ na podstawie przedłożonego orzeczenia nie można stwierdzić, czy niepełnosprawność powstała do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej do ukończenia 25 roku życia.

Strona odwołała się od wskazanej wyżej decyzji podnosząc, że organ przy interpretacji przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie uwzględnił wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13). Na skutek wejścia w życie wskazanego wyroku ocena spełnienia kryteriów przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinna być bowiem dokonywana z pominięciem kryterium czasu powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Niezależnie od tego M. K. wskazała, że nie pracuje zawodowo, ponieważ sama wykonuje wszystkie czynności związane z opieką nad matką, zapewniając jej opiekę, której wymaga ona całodobowo - tak z racji wieku, niepełnosprawności, jak i licznych schorzeń. Odwołująca się zaznaczyła, że H. G. ma 96 lat i jest wdową, porusza się na wózku inwalidzkim, a schorzenia na które cierpi wymagają wymiany specjalistycznych opatrunków oraz częstych wizyt lekarskich. Z uwagi na to, że M. K. nie może pracować, gdyż sprawuje nad matką, jej cała pięcioosobowa rodzina (wnioskodawczyni, mąż, trójka uczących się synów w wielu 16, 19 i 21 lat) utrzymuje się wyłącznie z kwoty 2.400 zł otrzymywanej z tytułu wynagrodzenia za pracę męża wnioskodawczyni i nie posiada innych dochodów.

Po rozpatrzeniu wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] decyzją z dnia 31 stycznia 2020 r. [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.) w zw. z art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ odwoławczy stwierdził, że zakwestionowana decyzja zawiera prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy - jest uzasadniona wskazanymi przez organ pierwszej instancji przyczynami prawnymi i ustalonymi w toku postępowania wyjaśniającego okolicznościami faktycznymi.

W sprawie ustalono bowiem, że osobą wymagającą opieki jest H. G., urodzona w 1923 r., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, który datuje się od dnia 2 sierpnia 2001 r. Datę powstania niepełnosprawności zespół orzekający uznał natomiast za niemożliwą do ustalenia przy czym stwierdził, że H. G. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Osobą sprawującą opiekę nad H. G. jest M. K., która jako córka należy do kręgu osób, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Wnioskodawczyni zrezygnowała z pracy zarobkowej w 2007 r. i od tego czasu nie podejmuje zatrudnienia, podając jako powód tego stanu rzeczy konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Deklaruje przy tym, że jest jedyną osobą spośród czwórki dzieci H. G., która może się nią opiekować i opiekę tą faktycznie sprawuje.

Dalej Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że poprzez przeprowadzony zgodnie z zaleceniami wywiad środowiskowy w sprawie ostatecznie rozstrzygnięto wątpliwości dotyczące zakresu opieki jaką wnioskodawczyni sprawuje nad matką oraz kwestię występowania związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem tej opieki, a niepodejmowaniem przez M. K. pracy zarobkowej. W trakcie wywiadu ustalono, że rodzina M. K. zamieszkuje wspólnie z H. G. w domu jednorodzinnym. H. G. jest osobą leżącą, ma bardzo ograniczone możliwości samodzielnego poruszania się, a ponadto cierpi z powodu kamicy pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, nadciśnienia tętniczego oraz przewlekłej niewydolności serca. H. G. może się poruszać na wózku inwalidzkim, jednakże nie jest w stanie sama na nim usiąść. Opieka sprawowana przez M. K. nad matką polega na przygotowaniu posiłków i pomocy przy ich spożyciu, wydzielaniu i podawaniu leków, zmianie pieluch, także w nocy, wykonywaniu czynności higienicznych i leczniczych (mycie, zmiana opatrunków, smarowanie maściami), wykonywaniu profilaktyki przeciwodleżynowej, umawianiu wizyt lekarskich. M. K. nie pracuje zawodowo od dnia 9 maja 2007 r. z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad H. G.. Mąż M. K. - M. K., pracuje zawodowo. Na utrzymaniu M. i M. K. pozostaje dwóch uczących się synów. H. G., poza córką - M. K., ma jeszcze trzech synów, którzy nigdy nie deklarowali podjęcia się opieki nad matką.

Na podstawie przedstawionych ustaleń wywiadu środowiskowego Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] stwierdziło, że H. G. niewątpliwie jest osobą, która bez pomocy opiekuna nie byłaby w stanie samodzielnie funkcjonować. Jako osoba leżąca nie byłaby bowiem w stanie ani przygotować sobie posiłków, ani załatwić potrzeb fizjologicznych czy wykonać podstawowych czynności higienicznych. W ocenie Kolegium w rozpatrywanej sprawie zaistniał zatem związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją M. K. z pracy zarobkowej i jej niepodejmowaniem, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

Pomimo tego, że wnioskodawczyni spełniła przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] odmówiło przyznania świadczenia z uwagi na brak możliwości zweryfikowania zaistnienia przesłanki czasu powstania niepełnosprawności, o której mowa w art. 17 ust. 1b cytowanej ustawy. Skoro bowiem nie można określić daty powstania niepełnosprawności, to brak jest dowodu na to aby niepełnosprawność H. G. powstała nie później niż do ukończenia przez nią 18 roku życia, albo w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej lecz nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Organ odwoławczy dodał, iż dostrzega, że sytuacja, w jakiej znajduje się rodzina M. K. jest niewątpliwie sytuacją bardzo trudną, bowiem rodzina składająca się z czterech osób posiada tylko jedno źródło dochodu w postaci zarobków M. K. Jednakże właśnie z uwagi na treść art. 17 ust. 1b cyt. ustawy organ nie ma możliwości przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do zarzutów odwołania wskazujących na niekonstytucyjność różnicowania sytuacji opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych z uwagi na czas powstania niepełnosprawności, Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] wskazało, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) nie oznacza usunięcia kryterium wieku powstania niepełnosprawności jako przesłanki warunkującej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jak wskazał sam Trybunał w uzasadnieniu tego wyroku skutkiem jego wejścia w życie nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki.

M. K. zaskarżyła powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] w drodze skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku przytaczając w całości zarzuty i argumentację zaprezentowana już uprzednio w odwołaniu.

Skarżąca podtrzymała stanowisko, że wydane w sprawie rozstrzygnięcia naruszają prawo, ponieważ nie uwzględniają skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/14. Skarżąca ponownie przedstawiła również trudną sytuację swojej rodziny, a także zakres opieki jaką od wielu lat sprawuje nad matką. Zdaniem skarżącej odmowa przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego jest wyjątkowo krzywdząca z uwagi na to, że w sprawie nie ma wątpliwości co do tego, iż skarżąca rzeczywiście opiekuje się swoją matką oraz że z uwagi na zakres tej opieki, wynikający z wieku i niepełnosprawności, H. G., skarżąca nie jest realnie w stanie podjąć jakiejkolwiek innej pracy.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] wniosło o jej oddalenie nie znajdując podstaw do zmiany swojego stanowiska.

W postępowaniu zainicjowanym przedmiotową skargą swój udział zgłosił Rzecznik Praw Obywatelskich RP popierając konieczność przyznania skarżącej wskazanego świadczenia, wobec spełnienia przez skarżącą warunków jego przyznania oraz z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego, na który skarżąca powołała się w skardze.

Na rozprawie w dniu 24 września 2020 r. Prezes Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] wniósł o uwzględnienie skargi w całości, poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Prezes Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] wskazał, że dotychczasowe stanowisko organu odwoławczego opierające się na interpretacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sposób zgodny z jego uzasadnieniem, wobec obecnej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, może być społecznie niezrozumiałe i dlatego Samorządowe Kolegium Odwoławcze [...] postanowiło zmienić swe orzecznictwo, pozostając jednakże przy poglądzie, zgodnie z którym konieczne jest w każdej sprawie badanie związku przyczynowego pomiędzy opieką nad osobą niepełnosprawną i brakiem możliwości podjęcia zatrudnienia. Ponieważ w przedmiotowej sprawie ten związek przyczynowy nie budzi już wątpliwości organu, spowodowało to - z uwagi na zmianę stanowiska organu co do braku możliwości odmowy przyznania świadczenia jedynie w oparciu o art. 17 ust. 1 b cyt. ustawy - konieczność wystąpienia przez organ z wnioskiem o uwzględnienie przez Sąd wniesionej przez M. K. skargi jako uzasadnionej.

Obecny na rozprawie pełnomocnik Rzecznika Praw Obywatelskich podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej powoływanej w skrócie jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.; dalej także jako "ustawa"), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadzała się do odpowiedzi na pytanie, czy na gruncie obowiązujących przepisów opiekunowi (skarżącej) może przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w sytuacji gdy nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności osoby, względem której opieka jest sprawowana.

Przy rozważaniu tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443; publ. OTK-A 2014/9/104) dla określenia ich wpływu na sytuację prawną skarżącej.

Trybunał Konstytucyjny w punkcie drugim sentencji wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest powstanie niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

Skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy z Konstytucją, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest tzw. wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał Konstytucyjny stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15; Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych; orzeczenia.nsa.gov.pl), możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 ustawy i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust.1b ustawy nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy - art.17 ust. 1b - jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie - nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8, iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8 uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8 uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego, realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b ustawy, w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmieniał sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, to jest z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

Uwzględniwszy zatem zapatrywania skarżącej jak i poglądy wyrażone przez Rzecznika Praw Obywatelskich Sąd uznał, że w realiach rozpatrywanej sprawy zaistniała zatem podstawa do uwzględnienia skargi, bowiem przedmiotowym wyrokiem Trybunał orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, który stanowił podstawę orzekania w niniejszej sprawie. W niniejszej sprawie w rozstrzygnięciach obu instancji nieprawidłowo zatem przyjęto, że skarżąca nie może uzyskać żądanego świadczenia z tego względu, że brak jest dowodów aby niepełnosprawność jej matki powstała w okresach wskazanych w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Sąd podkreśla końcowo, że brak wystąpienia w sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy było do tej pory jedynym powodem dwukrotnej odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielegancyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. W związku z zaprezentowanym wyżej stanowiskiem Sądu co do wpływu jaki wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) miał na sytuację opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych oraz w związku z oficjalną zmianą stanowiska Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] w tej sprawie (przedstawioną przez Prezesa Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] na rozprawie w dniu 24 września 2020 r.) przy ponownym – trzecim już - rozpoznaniu wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia, organ pierwszej instancji winien pominąć tą część normy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodną z Konstytucją RP oraz wydać nowe rozstrzygnięcie w opierając je na ustaleniach dotyczących wystąpienia w sprawie pozostałych przesłanek przyznania świadczenia, określonych w art. 17 ust. 1 cyt. ustawy. Dla poczynienia wskazanych ustaleń zebrany w sprawie materiał dowodowy jest wystarczający i nie wymaga uzupełnień. Powyższe rozstrzygnięcie organ winien podjąć odnosząc się do swojego dotychczasowego stanowiska w tej kwestii, zbieżnego ze stanowiskiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...], w zakresie w jakim zgodnie ustalono, ze skarżąca starannie i w pełnym (to jest wyłączającym możliwość podjęcia zatrudnienia) zakresie sprawuje opiekę nad matką, która nie jest w stanie w ogóle samodzielnie się poruszać i funkcjonować.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą, gdyż akty te naruszają wskazane przepisy prawa materialnego i procesowego w sposób mający wpływ na wynik sprawy (punkt pierwszy wyroku).