Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 556/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-10-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Dnia 19 października 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Sieniuć Sędzia WSA Michał Zbrojewski (spr.) Protokolant Asystent sędziego Izabela Lewandowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 października 2022 roku sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 28 kwietnia 2022 r. nr SKO.4114.178.2022 w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat E. S.-S. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. a.bł.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 28 kwietnia 2022 r. nr SKO.4114.178.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania M.K., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 10 marca 2022 r., znak: SOCII.5111.002169.2022.227173.000001.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Z akt sprawy wynika, że decyzją z 10 marca 2022 r. Prezydent Miasta Łodzi odmówił M.K. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad G.K. w okresie od 1 stycznia 2022 r. Zdaniem organu wnioskowane świadczenie nie przysługuje, ponieważ nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność G.K., a ponadto strona nie zalicza się do osób, na których zgodnie z art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny względem G.K.

W odwołaniu od powyższej decyzji M.K. wniosła o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy bądź ewentualnie o uchylenie decyzji organu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji, podnosząc zarzuty:

1. naruszenia przepisów prawa materialnego:

a) art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483 – dalej w skrócie "Konstytucja RP"), poprzez wydanie decyzji, która dyskryminuje skarżącą, w sytuacji gdy powinna być traktowana równo z opiekunami osób niepełnosprawnych, których to osób niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkołę łub szkole wyższej,

b) art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że skarżącej, jako opiekunowi osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia i po zakończeniu nauki w szkole i szkole wyższej, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną G.K.,

c) zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt: K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

2. naruszenie przepisów postępowania w postaci:

a) art. 6 k.p.a., poprzez wydanie decyzji w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r. w literalnym brzmieniu, mimo tego, że Trybunał Konstytucyjny na mocy wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 stwierdził, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji,

b) art. 8 § 2 k.p.a. poprzez wydanie decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku i z koniecznością sprawowania opieki nad G.K., podczas gdy w stanie prawnym i faktycznym niniejszej sprawy istnieje utrwalona praktyka wydawania decyzji przyznającej to prawo.

Wspomnianą na wstępie decyzją z 28 kwietnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2021 r., poz. 735 z późn.zm. – dalej w skrócie "k.p.a."), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 615 – dalej w skrócie "u.ś.r."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy w pierwszym rzędzie przytoczył brzmienie art. 17 ust. 1 i 5 u.ś.r. oraz art. 17 ust. 1b u.ś.r., a następnie wyjaśnił, że 14 stycznia 2022 r. M.K. złożyła w Centrum Świadczeń Socjalnych w Łodzi wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną teściową – G.K. Wnioskodawczyni nie jest osobą spokrewnioną w linii prostej z osobą wymagającą opieki. Do powyższego wniosku załączone zostało między innymi: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Miejski Zespół Orzekania o Niepełnosprawności w Łodzi z 20 listopada 2019 r. zaliczające G.K. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym na stałe. Z powyższego orzeczenia wynika ponadto, iż nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność G.K., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 25 października 2019 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi odnosząc się do treści odwołania podkreśliło, że nie można odmówić prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tylko dlatego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała później niż przyjmuje to art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż należy uwzględnić ugruntowane na tym tle orzecznictwo sądów administracyjnych, będące wynikiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt TK 38/13, zgodnie z którym kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania tego świadczenia winny być dokonane z pominięciem tego kryterium.

Jak podkreśliło Kolegium kwestią sporną w rozpatrywanej sprawie jest możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę, na której nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Brzmienie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyklucza taką możliwość. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie zaś do art. 128 z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn.: Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 z późn.zm. – dalej w skrócie "k.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Ustawodawca ściśle określa więc katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ograniczony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Reasumując organ odwoławczy stwierdził, że M.K. jako osoba niezobowiązana do alimentacji w stosunku do osoby wymagającej opieki nie spełnia przesłanki w wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad G.K. Wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. z uwzględnieniem art. 128 k.r.o. dotyczącego obowiązku alimentacyjnego nie narusza zasady wyrażonej w art. 32 Konstytucji RP. Nie można powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 u.ś.r. pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Kończąc rozważania organ przypomniał, że zarówno organ pierwszej instancji, jak i Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi zobowiązane są do przestrzegania zapisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i swoje działania winny opierać o konkretną podstawę materialnoprawną. Organy związane są wyłącznie przepisami prawa powszechnie obowiązującymi, co określa zarówno art. 6 k.p.a., jak i odpowiada konstytucyjnemu ujęciu zasady praworządności wyrażonej w art. 7 Konstytucji RP.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M.K. wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego. Wydanym w sprawie decyzjom zarzuciła:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego:

a) art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483 – dalej w skrócie "Konstytucja RP"), poprzez wydanie decyzji, która dyskryminuje skarżącą, w sytuacji gdy powinna być traktowana równo z opiekunami osób niepełnosprawnych, których to osób niepełnosprawność powstała przed ukończeniem 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkołę łub szkole wyższej,

b) art. 17 ust. 1b u.ś.r., poprzez błędną wykładnię skutkującą uznaniem, że skarżącej, jako opiekunowi osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność powstała po ukończeniu 18 roku życia i po zakończeniu nauki w szkole i szkole wyższej, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną G.K.,

c) zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunatu Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt: K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

d) przyjęciu, że faktyczne sprawowanie opieki przez skarżącą nad niepełnosprawną w stopniu znacznym G.K. nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż niepełnosprawna G.K. ma syna, na którym - jako w pierwszym stopniu - spoczywa obowiązek opieki nad matką,

e) uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny syna względem wymagającej opieki matki bez względu na szczególne okoliczności wyprzedza obowiązek alimentacyjny opiekuna prawnego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnej konstatacji, iż w sytuacji skarżącej nie zaktualizował się wynikający z przepisów k.r.o. obowiązek alimentacyjny względem teściowej, co z kolei przesądziło o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,

f) nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwalają organowi na ustalenie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego,

2. naruszenie przepisów postępowania w postaci:

a) art. 6 k.p.a., poprzez wydanie decyzji w oparciu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w literalnym brzmieniu, mimo tego, że Trybunał Konstytucyjny na mocy wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 stwierdził, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji,

b) art. 8 § 2 k.p.a. poprzez wydanie decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad G.K., podczas gdy w stanie prawnym i faktycznym niniejszej sprawy istnieje utrwalona praktyka wydawania decyzji przyznającej to prawo,

c) art. 77 § 1 oraz art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a., poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez skarżącą i realnych możliwości sprawowania przez jej męża i zarazem syna G.K. opieki nad niepełnosprawną matką w zakresie wymaganym stanem zdrowia G.K., a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przeze skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem skarżącej.

Zdaniem autorki skargi zastosowana przez organy obu instancji wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych doprowadziła do rozstrzygnięcia, które w świetle powszechnie akceptowanych wartości jest niesłuszne, niesprawiedliwe, nieracjonalne i nieodpowiadające ratio legis ustawy o świadczeniach rodzinnych. Odstępstwo od sensu językowego przepisów było nie tylko prawem, ale wręcz obowiązkiem organów. Nie może zatem budzić wątpliwości, iż sytuacja prawna będąca przedmiotem rozstrzygania uzasadniała konieczność kreatywnej interpretacji przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. i odstąpienia od ich literalnego sensu w celu zapewnienia zgodności wykładni przepisu z Konstytucją RP. W orzecznictwie sądów administracyjnych przeważa pogląd, że przepisy art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiegoż wsparcia. Podsumowując skarżąca wniosła o uwzględnienie nietypowej, bardzo skomplikowanej sytuacji rodzinnej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji.

W piśmie procesowym z 17 sierpnia 2022 r. skarżąca podtrzymała dotychczas sformułowane w skardze zarzuty i wnioski. Dodatkowo wniosła o zwolnienie z kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu.

Postanowieniem z 23 sierpnia 2022 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych i przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego poprzez ustanowienie adwokata.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 137 z zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z zm. - p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. A zatem rolą sądu administracyjnego jest zbadanie, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego normującymi podstawowe zasady procedury administracyjnej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

W rozpatrywanej sprawie osią sporu pomiędzy stronami postępowania jest ustalenie, czy organy obu instancji prawidłowo odmówiły przyznania M.K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym teściową/ świekrą G.K.

Organ pierwszej instancji w wydanej decyzji stwierdził, że w stanie faktycznym sprawy nie został spełniony warunek, o którym stanowi art. 17 ust. 1b u.ś.r., a mianowicie, że nie można ustalić konkretnej daty kiedy powstała niepełnosprawność G.K. Organ uznał również, że w przypadku skarżącej nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie nie jest ona osobą, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny wobec teściowej. W świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. obowiązek alimentacyjny nie obciąża synowej, osoby wymagającej opieki.

Utrzymując w mocy powyższe rozstrzygnięcie organ odwoławczy wytknął organowi pierwszej instancji dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., która nie uwzględnia treści i skutków wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, niemniej jednak za zasadną uznał odmowę przyznania skarżącej prawa świadczenia pielęgnacyjnego, podkreślając że skarżąca nie mieści się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wobec niepełnosprawnej w stopniu znacznym teściowej.

Wyjaśnić wobec tego trzeba, że problematyka rozważanego świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1).

Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.).

Z przywołanego unormowania jasno wynika, że istotnym elementem decydującym o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest istnienie po stronie opiekuna osoby niepełnosprawnej obowiązku alimentacyjnego. Z tych względów dokonując wykładni powyższego unormowania należy odwołać się do unormowań ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 - dalej w skrócie "k.r.o."), zamieszczonych w Dziale III zatytułowanym "Obowiązek alimentacyjny". Zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Według art. 129 § 1 i 2 k.r.o. obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowy. Jak stanowi art. 617 § 1 k.r.o. krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej.

Innymi słowy, krewnymi w linii prostej są wstępni czyli rodzice, dziadkowie, pradziadkowie oraz zstępni czyli dzieci, wnuki, prawnuki. A zatem, to wyłącznie na wspomnianych wyżej podmiotach oraz na rodzeństwie z wyraźnej woli ustawodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny. Do alimentacji nie są wobec tego zobowiązani krewni w linii bocznej (bratanica/siostrzenica) oraz osoby niespokrewnione (synowa/zięć).

W rozpatrywanej sprawie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym teściową/ świekrą G.K. wystąpiła jej synowa M.K. Orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organy orzekające w sprawie prawidłowo w wydanych decyzjach przyjęły, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skarżąca nie mieści się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem świekry, a tylko do tych podmiotów z mocy art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. adresowane jest rozważane świadczenie.

Należy wyjaśnić, że od dnia podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały z 9 grudnia 2013 r., sygn. akt I OPS 5/13 (opubl. ONSAiWSA 2014/3/36, Lex nr 1404019), w orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie wskazuje się, że osoba, która nie jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, nie może skutecznie ubiegać się o oświadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, i to bez względu na to, czy faktycznie taką opiekę sprawuje (vide: wyroki NSA z: 25 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2091/20, 22 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2505/20, 2 sierpnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1015/18, 11 lutego 2022 r. sygn. akt I OSK 1164/21, 6 października 2021 r. sygn. akt I OSK 572/21, 20 lutego 2014 r. sygn. akt I OSK 1774/12, 16 stycznia 2015 r. sygn. akt I OSK 1437/13 - dostępne pod adresem https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rzeczonej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym przed dniem 1 stycznia 2013 r. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.). Jak argumentował NSA w uzasadnieniu uchwały pierwotnie świadczenie to przysługiwało tylko w wypadku opieki sprawowanej przez rodziców lub opiekunów nad dzieckiem. Na skutek wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 (OTK-A 2008, nr 6, poz. 107) i z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 (OTK-A 2008, nr 6, poz. 109), którymi uznano za sprzeczne z Konstytucją RP pominięcie wśród osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego innych członków rodziny, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, sprawujących opiekę nad niepełnoletnim, niepełnosprawnym członkiem rodziny, a także nad innym członkiem rodziny wymagającym opieki, ustawodawca rozszerzył krąg osób uprawnionych do tego świadczenia. W każdej jednak z kolejnych wersji prawnych przyjmowano warunek, by osoba świadcząca opiekę była obciążona w stosunku do podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Ustawodawca uznawał więc, że jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia, jest to, aby opiekę wykonywała osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym, i mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego nie odstąpił. W art. 17 ust. 1 pkt 2 tej ustawy (w brzmieniu od 1 stycznia 2010 r.) wprost stwierdzono, że świadczenie przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny. Przez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy przepisy art. 17 ust. 1 i 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie wskazują krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. W ocenie składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego treść omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jak wskazał dalej NSA wpływ na kształtowanie rozwiązań prawnych dotyczących określenia uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego bez wątpienia miało orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. akt P 23/05 (OTK-A 2006, nr 10, poz. 151), jak i we wskazanych wyżej wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego warunku obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę a podopiecznym. Wręcz przeciwnie, wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Co należy podkreślić, cechą relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do tego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego. Celem bowiem tych uregulowań jest to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w związku z wykonywaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Wyniki w wykładni gramatycznej omawianych przepisów, ich znaczenie językowe, są zgodne z rezultatem wykładni systemowej i funkcjonalnej. Tym samym Naczelny Sad Administracyjny za niedopuszczalne uznał sądowe uzupełnianie ustawowego katalogu uprawnień socjalnych, wskazując że przepisy art. 32 ust. 1 i art. 67 Konstytucji RP nie mogą być samoistnym źródłem roszczeń. Przepisy te bowiem zawierają treść normatywną nienadającą się do zbudowania podstawy prawnej rozstrzygnięcia sporu o prawo podmiotowe i nie umożliwiają oparcia na nich orzeczenia zasądzającego roszczenie. Są one raczej źródłem gwarancji, a nie praw, tym samym więc spełniają rolę wzorca konstytucyjnego, określającego w sposób ogólny zakres i formy zabezpieczenia społecznego. Wzorzec ten znajduje materializację w uchwalonych ustawach, w których ustawodawca zwykły konkretyzuje deklarację konstytucyjną, tworząc poszczególne prawa podmiotowe. Stosowanie prawa przez sądy nie powinno wypełniać obowiązujących instytucji prawnych zupełnie nowymi treściami, wbrew jasno wyrażonej woli ustawodawcy. Nie można zatem, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Co prawda wspomniana wyżej uchwała dotyczy stanu prawnego obowiązującego przed dniem 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy ustawy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania ujętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko w niej zaprezentowane zachowało swoją aktualność (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1637/21 i 13 lipca 2022 r. sygn. akt I OSK 572/21 dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Rację ma wobec tego Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi twierdząc, że brak obowiązku alimentacyjnego pomiędzy skarżącą, a świekrą G.K. stanowi prawną przeszkodę do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W tych okolicznościach podniesiony w skardze zarzut błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. należało ocenić jako chybiony. Ustalenie, że na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny, co stanowi zasadniczą przesłankę, do której odwołuje się art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. czyniło zbytecznym prowadzenie postępowania wyjaśniającego co do zakresu czynności opiekuńczych skarżącej względem teściowej.

Jednocześnie Sąd zauważa, że skarżącej umknął fakt, iż Kolegium podzieliło zarzut z odwołania od decyzji I instancji dotyczący błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. Tym samym zarzut skargi dotyczący błędnej wykładni i zastosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. podniesiony wobec kontrolowanej decyzji nie mógł odnieść zamierzonego skutku, podobnie jak i zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 Konstytucji RP czy art. 6 k.p.a. Organ odwoławczy nie mógł uchylić decyzji organu I instancji, ponieważ odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była w pełni uzasadniona wobec faktu, że skarżącej nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem teściowej.

Kończąc rozważania stwierdzić trzeba, że w kontrolowanej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi trafnie wytknęło organowi pierwszej instancji pominięcie przy rozpatrywaniu sprawy niniejszej wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz.U. z 2014 r., poz. 1443). We wspomnianym wyroku Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W rezultacie, jak prawidłowo wywiodło Kolegium, organ pierwszej instancji nie mógł odmówić przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Wspomniany wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie. Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to organ pierwszej instancji, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa. Wadliwe stanowisko organu pierwszej instancji co do przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mogło jednak skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji przez organ odwoławczy, skoro odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego co do zasady była prawidłowa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.

k.ż.