Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 176/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-06-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6116 Podatek od czynności cywilnoprawnych, opłata skarbowa oraz inne podatki i opłaty
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1 pkt  1, pkt 2, art. 199
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 4 czerwca 2009 roku Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Anna Świderska po rozpoznaniu w dniu 4 czerwca 2009 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2009 roku sygn. akt III SA/Wa 239/08 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E. P. i W. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 17 grudnia 2007 roku nr [...] w przedmiocie: odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku od czynności cywilnoprawnych postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 3 lipca 2008 r., sygn. akt III SA/Wa 239/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił W. P. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wyjaśnił, że skarżący w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, że wspólne z żoną oraz trzema synami prowadzi gospodarstwo domowe, którego jedynym źródłem dochodu są zasiłek rodzinny w kwocie 64 zł na najmłodszego syna oraz stypendia socjalne otrzymywane przez dwóch studiujących synów po 600 zł. Skarżący wskazał, że posiada zabudowaną nieruchomość o powierzchni 1.349 m2, w tym dom o powierzchni 50 m2, las o powierzchni 20 hektarów (współwłasność) i nieruchomości zabudowane o powierzchni 994 m2 oraz 953 m2. Dodał też, że jest zobowiązany do spłaty pożyczek w wysokości 450.000 złotych oraz 200.000 złotych zaciągniętych u osób prywatnych na zakup wykazanych w formularzu nieruchomości. Wobec tego, iż oświadczenie skarżącego okazało się niewystarczające dla oceny jego sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych został wezwany do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń. Odpowiadając na wezwanie Skarżący przedstawił zeznania podatkowe za 2007 r. (PIT - 36) i za 2006 r. (PIT - 36), z których wynika, ze Skarżący oraz jego małżonka nie uzyskali dochodu. Dodatkowo wskazał, że wspólnie z żoną posiada konto bankowe, na którym znajdują się środki w kwocie 322 zł. Oświadczył, że wystąpił do banku o wydanie historii rachunku i zobowiązał się do jej przedstawienia. Do miesięcznych kosztów utrzymania skarżący zaliczył wydatki na energię w kwocie 98,18 zł, podatek od nieruchomości w kwocie 68 zł (kwartalnie), zakup niezbędnych leków 38 zł.

Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując, iż w niniejszej sprawie nie wykazał on, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej p.p.s.a.). Skarżący jest właścicielem trzech zabudowanych nieruchomości posiada zatem znaczny majątek nieruchomy, z którego może czerpać korzyści, a uzyskane tą drogą dochody przeznaczyć może na pokrycie kosztów sądowych oraz pomocy prawnej. Podatnik oświadczył, iż źródłem jego utrzymują są środki otrzymywanych od rodziny oraz zasiłek rodzinny i stypendia socjalne otrzymywane przez studiujących synów. Nie nadesłał jednak aktualnych zaświadczeń potwierdzających fakt ich otrzymywania oraz wysokość. Za niewiarygodne sąd uznał w tym kontekście oświadczenie skarżącego, iż prowadzi działalność gospodarczą w zakresie "wyceny nieruchomości" nieosiągając z tego tytułu żadnych dochodów. Za nieracjonalne uznać należy prowadzenie od dwóch lat działalności gospodarczej nie przynoszącej żadnych zysków, co stawia rodzinę w trudnej sytuacji materialnej, tym bardziej, iż żona skarżącego - jak sam wskazuje - ma problemy zdrowotne i nie pracuje. Podkreślił, iż rzeczą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku, zaś postawa skarżącego, uchylającego się do złożenia żądnych przez sąd dokumentów skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. Pomimo wezwania, skarżący nie przedstawił wyciągów z rachunku bankowego ani też żadnych dokumentów wskazujących wysokość ponoszonych stałych kosztów utrzymania. Wskazał, iż sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane albowiem uchyla się on od złożenia żądanych przez sąd dokumentów. Wówczas musi się liczyć z ujemnymi konsekwencjami w postaci negatywnego rozstrzygnięcia.

Zażalenie na powyższe postanowienie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2008 r., w sprawie sygn. akt II FZ 382/08. W uzasadnieniu NSA podkreślił, że sąd rozpatrując wniosek strony o przyznanie prawa pomocy winien brać pod uwagę jej stan majątkowy i rodzinny oraz otrzymywane dochody. Pod pojęciem stanu majątkowego należy przy tym rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. W związku z tym, należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, iż zapłata kosztów sądowych w kwocie 345 zł nie przekroczy możliwości finansowych skarżącego. Nadto skarżący nie wykonał w pełnym zakresie kierowanych do niego wezwań, nie nadesłał wszystkich żądanych dokumentów, w szczególności nie przedłożył miesięcznych wydatków jakie ponosi na utrzymanie swojej rodziny. Uniemożliwiło to Sądowi pierwszej instancji w sposób jednoznaczny stwierdzenie, czy faktycznie w stosunku do niego zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Również do zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego strona nie załączyła żadnych dokumentów źródłowych. Tak długo, jak skarżący będzie się uchylał od obowiązku przedłożenia stosownych dokumentów i oświadczeń (w trybie art. 255 p.p.s.a.), nie będzie możliwe pozytywne dla niego rozstrzygnięcie jego żądania.

W dniu 19 listopada 2008 roku skarżący wystąpił z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, wskazując, iż ze względu na zły stan zdrowia od lipca 2008 r. przebywa na zwolnieniu lekarskim, a wobec tego miesięczny dochód rodziny stanowi kwota 1.233 zł netto z tytułu zasiłku chorobowego oraz zasiłku rodzinnego na syna. Z dodatkowych wyjaśnień złożonych przez skarżącego wynika, iż jego studiujący syn otrzymuje stypendium socjalne w wysokości 640 zł. W ramach ponoszonych kosztów eksploatacyjnych skarżący wymienił wydatki na energie elektryczną w wysokości 98,18 zł miesięcznie, podatek od nieruchomości 68 zł kwartalnie, oraz miesięczne wydatki na leki w wysokości 38 zł.

Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2009 roku wydanym w następstwie rozpoznania sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazując, iż zasadność wniosku Sąd rozpatruje w dwóch aspektach - z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony wysokość środków, którymi ona dysponuje. Ciężar wykazania, czy też przedstawienia w sposób przekonywujący - tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy natomiast do Sądu. Kosztami jakie winni ponieść skarżący na obecnym etapie postępowania są: wpis sądowy od skargi kasacyjnej w kwocie 172,50 zł oraz koszty sporządzenia przez profesjonalnego pełnomocnika skargi kasacyjnej od postanowienia o odrzuceniu skargi. W toku postępowania ustalono, że skarżący jest właścicielem znacznej wartości majątku nieruchomego Zaznaczyć należy, że nie wyjaśnił w jaki sposób korzysta z posiadanych nieruchomości, poinformował jedynie, że las, którego jest współwłaścicielem nie przynosi korzyści majątkowych i jest jedynie podatkowym obciążeniem. Zgodnie z orzeczeniem z 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04 (niepubl) Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Natomiast w postanowieniu z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt 478/04 (niepubl.) NSA stwierdził, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Pomimo wezwania - do dnia rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy po wniesieniu sprzeciwu – skarżący nie przedstawił wyciągu z posiadanego rachunku bankowego, pomimo że zobowiązał się do jego niezwłocznego przedstawienia po jego otrzymaniu od banku. Nie wskazał też wszystkich stałych kosztów utrzymania, ani nawet nie wykazał ich wysokości, ograniczając się do wskazania jedynie wydatków na energię elektryczną, podatek od nieruchomości oraz leki. Takie uchylanie się od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego, co do przedstawienia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skutkuje brakiem uprawdopodobnienia informacji wskazanych przez Skarżącego we wniosku, a tym samym stanowi przeszkodę do przyznania prawa pomocy.

We wniesionym dnia 4 maja 2009 roku zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. W uzasadnieniu swego stanowiska podniósł zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżący jest w stanie ponieść koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu ponownie wskazał, iż w związku z przebywaniem na zasiłku chorobowym sytuacja finansowa jego rodziny jest trudna, a nadto skarżący wyczerpał już możliwości uzyskania pomocy finansowej od rodziców .

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest zasadne.

Podstawę rozstrzygnięcia sądu I instancji w przedmiotowej sprawie stanowił art. 246 § 1 pkt. 1 p.p.s.a. dlatego też zarzut naruszenia art. 246 § 1 pkt. 2 p.p.s.a. podniesiony w zażaleniu uznać należy za chybiony.

Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy osobie fizycznej przysługuje, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem podatnika, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów procesu we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy w pełni zaakceptować rozstrzygnięcie wydane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Przede wszystkim należy podnieść, że kwestia odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego została prawomocnie rozstrzygnięta. Prawomocnym postanowieniem z dnia 3 lipca 2008 r. odmówiono przyznania skarżącemu prawa pomocy. Zażalenie skarżącego na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem NSA z dnia 9 września 2008 r. Zasadniczym powodem takiego rozstrzygnięcia było to, iż skarżący, mimo wezwania, nie przedłożył żądanych dokumentów źródłowych, tym samym oświadczenia składane przez skarżącego okazały się nie wystarczające do przyznania mu prawa pomocy. Skarżący występując po raz kolejny z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powołując się na nowe okoliczności wskazał, że w chwili obecnej ze względu na jego sytuację zdrowotną źródłem utrzymania rodziny jest jego zasiłek chorobowy oraz zasiłek rodzinny w łącznej kwocie 1233 zł, a jego studiujący syn otrzymuje stypendium socjalne w wysokości 640 zł. Nadto podniósł, iż wyczerpaniu uległy już możliwości pomocy finansowej ze strony jego rodziców. Jakkolwiek strona, po prawomocnym oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, może złożyć kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, to jednak rozpoznanie tego kolejnego wniosku nie może polegać na weryfikowaniu ocen i rozstrzygnięcia objętego wcześniejszym prawomocnym postanowieniem. Prawomocne postanowienie w tym zakresie wiąże nie tylko strony, ale także sąd. Ponowne rozstrzygnięcie w tym przedmiocie jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na takie okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniają sytuację materialną strony. Sąd pierwszej instancji trafnie podniósł, iż strona występująca o przyznanie prawa pomocy powinna nie tylko przytoczyć okoliczności wskazujące na zasadność jej wniosku, ale także co najmniej je uprawdopodobnić. Z oświadczenia skarżącego oraz nadesłanych do sprawy dokumentów wynika, iż obecnie dodatkowym źródłem utrzymania jego rodziny jest jego zasiłek chorobowy. Powyższe świadczy o poprawie kondycji finansowej w jego gospodarstwie domowym, którego jedynymi źródłami utrzymania przy okazji rozpoznawania poprzedniego wniosku, były zasiłek rodzinny i dochody ze stypendiów socjalnych studiujących synów oraz pomoc rodziny. Nadto skarżący posiada majątek nieruchomy w znacznych rozmiarach, z akt sprawy wynika, że jest on właścicielem nieruchomości położonej w O., o pow. 1349 m2 zabudowanej budynkiem mieszkalnym o pow. 50 m2 ponadto posiada 20 ha lasu położonego w O., oraz dwie kolejne zabudowane nieruchomości położone w O. o pow. 994 m2 i 953 m2. Trafnie sąd I instancji przyjął, iż posiadanie takiego majątku, który może być źródłem dochodu, wyłącza możliwość przyznania skarżącemu prawa pomocy W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny sytuacji finansowej skarżącego, który nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego, zainicjowanego z jego skargi. Skarżący, mimo wezwania, nie nadesłał żadnych wyciągów i wykazów z ostatnich 3 miesięcy z posiadanych rachunków bankowych, nie nadesłał ich także wraz z przedmiotowym zażaleniem.

Sąd I instancji trafnie wskazał, iż ciężar dowodu wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o jego przyznanie. Nie jest zatem zasadne stanowisko strony skarżącej, iż dane przedstawione w złożonym formularzu PPF oraz przedstawione przez nią dokumenty były wystarczające dla oceny, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w sprawie niniejszej. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 9 września 2008 roku wyraźnie wskazał, iż brak żądanych przez sąd dokumentów uniemożliwia pozytywne ustosunkowanie się do wniosku skarżącego, tymczasem skarżący w dalszym ciągu stoi na stanowisku, iż dobitność jego twierdzeń o braku jakichkolwiek środków, z których mogłyby zostać pokryte koszty postępowania jest wystarczającym argumentem dla sądu do przyznania mu prawa pomocy.

Skoro więc skarżący nie wykazał, iż nastąpiła taka zmiana okoliczności, która uzasadnia przyznanie prawa pomocy, należy stwierdzić, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a wobec tego zażalenie podlega oddaleniu. Z tych względów, uznając, iż zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji