Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 339/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2018-05-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia: WSA Jarosław Wiśniewski Sędziowie: WSA Piotr Głowacki WSA Stanisław Grzeszek (spr.) Protokolant st. sekretarz: Iwona Sadowska - Białka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2018 r. sprawy ze skargi T. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 stycznia 2018 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ,zdrowotne, Fundusz Pracy - uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 26 stycznia 2018 r., znak [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. odmówił T. D. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 183 283,07 zł z tytułu:

- ubezpieczenia społecznego za okresy od grudnia 2001 r. do marca 2002 r., od sierpnia 2002 r. do września 2003 r., od listopada 2003 r. do grudnia 2011 r., od sierpnia 2012 r. do czerwca 2013 r., w tym z tytułu: składek – 61 787,05 zł, odsetek liczonych na dzień 28 listopada 2017 r. – 64 796,00 zł, kosztów upomnienia 35,20 zł, - ubezpieczenia zdrowotnego za okresy od września 2001 r. do kwietnia 2002 r., od września 2002 r. do października 2002 r., od grudnia 2002 r. do czerwca 2013 r.,

w tym z tytułu: składek – 25 357,29 zł, odsetek liczonych na dzień 28 listopada 2017 r. – 24 399 zł, kosztów upomnienia – 8,80 zł oraz na Fundusz Pracy za okresy od listopada 2001 r. do kwietnia 2002 r., od grudnia 2002 r. do sierpnia 2003 r., od listopada 2003 r. do czerwca 2009 r., za czerwiec 2013 r., w tym z tytułu: składek

– 3 059,93 zł, odsetek liczonych na dzień 28 listopada 2017 r. – 3 858 zł oraz kosztów upomnienia – 8,80 zł.

W uzasadnieniu ZUS powołał zgromadzoną w sprawie dokumentację oraz wskazał, że skarżąca figurowała jako płatnik składek w okresie od co najmniej 31 grudnia 1998 r. do 27 czerwca 2013 r. W trakcie prowadzenia działalności skarżąca nie wywiązywała się z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, stając się w ten sposób dłużnikiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Od 28 czerwca 2013 r. skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej, a w chwili obecnej pobiera świadczenie emerytalne

w wysokości 1094 brutto - kwota ta po potrąceniach egzekucyjnych w wysokości 180 zł wynosi 750 zł. Organ wskazał, że za 2015 r. skarżąca wykazała dochód z tytułu emerytury w wysokości 12 915,60 zł i praw autorskich w wysokości 1 439,04 zł, natomiast w 2016 r. wykazała dochody z tytułu emerytury w kwocie 1397,95 zł.

ZUS ustalił, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem, który uzyskuje miesięczne dochody w wysokości 967,46 zł. Miesięczne stałe wydatki związane z utrzymaniem obejmują czynsz – 21,60 zł, opłaty eksploatacyjne – 450 zł, koszty związane z leczeniem – 400 zł. Jednocześnie organ wskazał na prowadzone przeciwko skarżącej postępowanie egzekucyjne przez komornika sądowego na łączną kwotę 165 256,88 zł, w którym organ egzekucyjny dokonuje potrąceń w kwocie 180,36 zł miesięcznie. Skarżąca nie posiada majątku ruchomego, jest natomiast właścicielką ˝ udziału w nieruchomości – działce

o powierzchni 0,1916 ha położonej w K. Zdrój, objętej księgą wieczystą nr [...] W księdze wieczystej zostały wpisane hipoteki na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości 116 258,76 zł oraz na rzecz Urzędu Skarbowego K. – [...] w kwocie 6 067,65 zł.

Zgodnie z ustaleniami ZUS, poczynionymi na podstawie zgormadzonej

w sprawie dokumentacji medycznej, skarżąca ma zdiagnozowaną chorobę kręgosłupa, a jej mąż jest po przebytym zawale mięśnia sercowego z nagłym zatrzymaniem krążenia w mechanizmie migotania komór, ma zaburzenia pamięci

i orientacji, cierpi na cukrzycę typu 2, ma atopowe zapalenie skóry oraz grzybicę stóp, ma orzeczoną niezdolność do samodzielnej egzystencji w okresie od 19 listopada 2015 r. do 30 kwietnia 2018 r. Skarżąca nie figuruje w ewidencji klientów Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. F. nr [...].

Następnie ZUS przeanalizował przesłanki umorzenia należności, wynikające z art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Wskazał, że nie zachodzi przypadek całkowitej nieściągalności. Zdaniem organu skarżący nie wykazał też, aby zachodziły przesłanki, o których mowa

w rozporządzeniu wykonawczym, tj. że spłata pozbawiłaby go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, że poniósł straty materialne wskutek klęski żywiołowej albo innego nadzwyczajnego zdarzenia albo że stan jego zdrowia bądź członka rodziny uniemożliwia uzyskiwanie dochodów.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła w terminie skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zaskarżając ją w całości, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji i jej zmianę poprzez umorzenie należności. Ponadto skarżąca wniosła o zasądzenie kosztów postępowania w oparciu o art. 200 p.p.s.a.

Skarżąca zarzuciła naruszenie:

- art. 7, 77 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie skutkujące niewyjaśnieniem stanu faktycznego w sposób należyty oraz niezałatwieniem sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywatela, przeprowadzeniem postępowania dowodowego w sposób wybiórczy, a nie wszechstronny oraz wyciągnięcie z materiału dowodowego wniosków sprzecznych z zasadami doświadczenia życiowego;

- art. 80 k.p.a. poprzez pominięcie przedłożonych przez skarżącą dokumentów obrazującą jej aktualną sytuację materialną, zdrowotną i bytową oraz potrzebę opieki nad chorym mężem;

- § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, polegającą na braku rzetelnej oceny dowodów i nielogicznej argumentacji, skutkującą wadliwą oceną jej sytuacji materialnej;

- naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, skutkujące odmową umorzenia składek z tytułu ubezpieczeń społecznych, mimo iż ich opłacenie pozbawiłoby skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a więc spełnione zostały przesłanki do umorzenia należności, za czym jednocześnie przemawiają zasady słuszności;

- naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 28 ust. 2 w zw. z art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez ich niezastosowanie i pominięcie faktu, iż sytuacja materialna i bytowa skarżącej powoduje oczywistość co do braku możliwości ściągnięcia należności w kwocie, która przekraczałyby wydatki egzekucyjne.

W uzasadnieniu skargi skarżąca, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podkreśliła, że organ wadliwie ocenił, że aktualna sytuacja zdrowotna i bytowa, w szczególności konieczność ponoszenia kosztów leczenia skarżącej i jej męża, pozwoli na skuteczną egzekucję należności, bez spowodowania stanu niedostatku, który uniemożliwiałby normalne funkcjonowanie skarżącej i jej rodziny. Skarżąca wskazała, że również w przypadku przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą, zobowiązanych do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, przy umarzaniu składek, niezależnie od badania przesłanki całkowitej nieściągalności, należy oceniać czy prowadzenie egzekucji nie doprowadzi do powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny. Skarżąca podniosła, że pomimo iż decyzja w przedmiotowej sprawie ma charakter uznaniowy, to została ona wydana w sposób dowolny, z pominięciem rzetelnej analizy okoliczności sprawy, tj. stwierdzenia czy zostały spełnione przesłanki określone we wskazanych w zarzutach przepisach prawa.

W dalszej kolejności skarżąca wskazała, że utrzymuje się jedynie z emerytury w kwocie 750 zł. Kwota emerytury jej męża wynosi natomiast 967,46 zł. Mąż skarżącej jest osobą schorowaną, niezdolną do samodzielnej egzystencji, po przebytym zawale. Jego choroba wiąże się ze znacznymi kosztami – około 400 zł miesięcznie. Skarżąca cierpi na schorzenie kręgosłupa, ma niedowład prawej nogi. Jest zmuszona korzystać z pomocy rodziny, a z uwagi na zaległości wobec ZUS nie ma możliwości uzyskania świadczenia z opieki społecznej.

Zdaniem skarżącej, organ wadliwie uznał, że po pokryciu wszystkich wydatków, skarżącej pozostaje kwota 844,86 zł, podczas gdy z uwagi na swoje schorzenia i stan męża, skarżąca jest zmuszona ponosić dodatkowe koszty leczenia, a specjalna dieta męża skarżącej, znacząco podwyższa koszty wyżywienia. Organ uznał również

w sposób nieprawidłowy, że dochody skarżącej są podwyższane o prawa autorskie

w wysokości 1439,04 zł. Skarżąca wskazała, że nigdy nie uzyskiwała dochodu z tego tytułu, a wskazana kwota związana była z jednorazowym poborem emerytury ojca skarżącej po jego śmierci.

W odpowiedzi na Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i rozstrzygnięcie o kosztach postępowania według norm przepisanych, wskazując, że decyzja, która została zaskarżona, jest wynikiem wszechstronnej analizy stanu faktycznego sprawy i jest zgodna z aktualnie obowiązującymi przepisami. Z tego powodu ZUS nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi na zasadzie art. 54 § 3 p.p.s.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, chociaż z innych powodów aniżeli w niej podniesione.

Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. 2017, poz. 1369 ze zm, określanej dalej jako "p.p.s.a."), sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W niniejszej sprawie spór sprowadzał się do rozstrzygnięcia, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. zasadnie odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 183.283,07 zł na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.

Skarżąca w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego podniosła m.in., że organ zaniechał wnikliwego zbadania sprawy i oceny materiału dowodowego w świetle art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Dz. z 2017 r., poz. 1778, określana dalej jako "u.s.u.s.") oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Realizując określone w art. 134 § 1 p.p.s.a, granice kontroli, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania jej z obrotu prawnego. W oderwaniu od zarzutów podniesionych w skardze, Sąd powziął wątpliwości co do możliwości wystąpienia przedawnienia zaległych należności składkowych, które zostały wskazane przez organ

w zaskarżonej decyzji, z uwagi na termin ich wymagalności.

Mając to na uwadze, Sąd jednocześnie odstąpił od weryfikacji, czy przy wydawaniu zaskarżonej decyzji, podjętej w ramach uznania administracyjnego, organ dokonał prawidłowego ustalenia, na gruncie zgromadzonego materiału dowodowego, że nie zostały wypełnione przesłanki wskazane w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. bądź w § 3 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. Sąd również zaniechał badania, czy organ przeprowadzając postępowanie dowodowe w przedmiocie ustalenia sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącej, zebrał kompletny materiał dowodowy oraz czy w procesie oceny dowodów organ administracyjny nie uchybił dyrektywom wynikającym z zasady swobodnej oceny dowodów.

Stwierdzenie przez Sąd podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji nastąpiło

w efekcie zbadania jej, poza granicami zarzutów podniesionych w skardze, pod kątem przesłanek określonych w art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W decyzji ZUS wskazano, że na łączną kwotę należności składkowych (183.283,07 zł) objętych decyzją odmawiająca zastosowania ulgi w ich spłacie w postaci umorzenia zaległości, składają się m.in. nieuiszczone składki na ubezpieczenie społeczne za okresy od grudnia 2001 r. do marca 2002 r., od sierpnia 2002 r. do września 2003 r., od listopada 2003 r. do grudnia 2011 r. (z tytułu ubezpieczenia społecznego), za okresy od września 2001 r. do kwietnia 2002 r., od września 2002 r. do października 2002 r., od grudnia 2002 r. do czerwca 2013 r. (z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego) oraz za okresy od września 2001 r. do kwietnia 2002 r., od września 2002 r. do października 2002 r., od grudnia 2002 r. do czerwca 2013 r. (Fundusz Pracy). Należy zatem zauważyć, że zaległości skarżącej obejmują składki, co do których można przypuszczać, że w związku znacznym upływem czasu od daty powstania obowiązku ich zapłaty, uległy przedawnieniu.

Podkreślenia przy tym należy, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez ZUS prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek jest jednoznaczne stwierdzenie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Kwestia ta ściśle jest więc związana z prawidłowym, wyczerpującym ustaleniem stanu faktycznego sprawy, dotyczy zatem przestrzegania przez organ przepisów postępowania. Dopiero wyjaśnienie tej wstępnej kwestii pozwala organowi na dokonanie oceny, czy zebrany w sprawie materiał dowodowy pozwala na stwierdzenie, czy opłacenie należności będących przedmiotem postępowania rzeczywiście pociągnęłoby zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności czy pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (por. wyrok WSA z dnia 28 lipca 2016 r., sygn. akt III SA/Łd 433/16)

Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć bowiem może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia.

Przepisy u.s.u.s. regulujące kwestie przedawnienia składek były wielokrotnie nowelizowane.

Od 1 stycznia 1999 r. kwestię przedawnienia ustawodawca uregulował w art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne.

Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074, ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych odnośnie do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. - 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu (zob. uchwały SN: z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II UZP 5/08, oraz z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I UZP 4/08, ponadto zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1102/08).

Do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (tak: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II GSK 72/09, oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt II UK 313/10).

Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5, który otrzymał brzmienie: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia".

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. Nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z treścią art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (zob. Sąd Apelacyjny w K. w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa [...]).

Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie poczynił w zaskarżonej decyzji, żadnej analizy w zakresie ewentualnego przedawnienia przedmiotowych składek. Ograniczył się jedynie do jednozdaniowej konstatacji, że "Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką nie ulegają przedawnieniu, jednak po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia".

Z akt sprawy wynika, że w księdze wieczystej nr [...] dotyczącej nieruchomości w K. Zdrój, której właścicielką ˝ udziału jest skarżąca, zostały wpisane hipoteki na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w wysokości 116.258,76 zł oraz na rzecz Urzędu Skarbowego K. – [...] w kwocie 6 067,65 zł. Wobec tego należy przyjąć, że brak zbadania przez ZUS kwestii ewentualnego przedawnienia należności, stanowi wynik zastosowania wskazanej wyżej regulacji. Zdaniem Sądu takie stanowisko jest nieuprawnione.

Rzeczywiście, literalne brzmienie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. wyklucza przedawnienie należności składkowych, w przypadku gdy zostały one obciążone hipoteką.

Jednak Sąd zwraca uwagę na tożsamość brzmienia tego przepisu z art. 70

§ 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. (Dz. U. Nr 137, poz. 926), który stanowił, iż nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki.

Zgodność z Konstytucją RP dawnego art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej była przedmiotem badania Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia 8 października 2013 r., SK [...], OTK-A [...]/97, Trybunał stwierdził, że regulacja ta jest niezgodna z art. 64 ust. 2 Konstytucji. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego jej zastosowanie powoduje, że przedawnienie w odniesieniu do podatników, których należności zabezpieczono hipoteką przymusową w toku kontroli podatkowej, staje się instytucją pozorną, naruszającą zasady równości ochrony praw majątkowych oraz godzącą w zaufanie podatnika do państwa i stanowionego prawa. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował również ratio legis rozwiązania, że to właściciele nieruchomości mieliby dożywotnio odpowiadać za należności podatkowe, tym bardziej że posiadanie majątku i jego forma najczęściej nie ma związku z genezą zobowiązania podatkowego. Wobec powyższego, Trybunał doszedł do przekonania, że rozwiązanie to różnicuje w istotny sposób zakres czasowy odpowiedzialności podatników w zależności od arbitralnego i przypadkowego kryterium, tj. posiadania lub nieposiadania składników majątkowych pozwalających na ustanowienie zabezpieczenia w formie hipoteki przymusowej. Skoro już ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie instytucji przedawnienia zobowiązań podatkowych przy określaniu zasad działania tej instytucji (w szczególności tych o charakterze gwarancyjnym, takich jak długość terminu przedawnienia, zasady jego zawieszania, przerywania i wyłączania) powinien przestrzegać standardów konstytucyjnych, zwłaszcza że Konstytucja zakłada powszechność i równość opodatkowania.

Zdaniem Sądu orzekającego w sprawie wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. powinna zostać dokonana przez pryzmat poglądów zawartych w przytoczonym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, z uwagi na jego analogiczne brzmienie w stosunku do art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej. Skoro na gruncie prawa podatkowego, ustanowienie hipoteki przymusowej nie wyklucza przedawnienia zobowiązań nią zabezpieczonych, a w konsekwencji bieg przedawnienia należy ustalać na zasadach ogólnych, to tożsame spostrzeżenie należy uczynić na gruncie niniejszej sprawy. Wobec powyższego, należy stwierdzić, że zastosowanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych art. 24 ust. 5 u.s.u.s., a w konsekwencji zaniechanie zbadania możliwości przedawnienia składek z uwagi na fakt, że są one zabezpieczone hipoteką, jest niedopuszczalne. W ocenie Sądu wydanie decyzji na tej podstawie, jest sprzeczne z aktem wyższego rzędu – Konstytucją.

Sąd administracyjny rozstrzygając konkretną sprawę, kontrolując legalność danej decyzji administracyjnej, dokonuje wykładni przepisów prawa materialnego, również stosując dyrektywy wykładni prokonstytucyjnej, tj. bada czy dany akt administracyjny został wydany na podstawie przepisów prawa zgodnych z Konstytucją. Obowiązkiem sądów jest dokonywanie kompleksowej interpretacji prawa, uwzględniającej nie tylko czysto językowe brzmienie danej jednostki redakcyjnej aktu normatywnego, ale również jego wykładnię systemową i celowościową. W ramach takiej wykładni konieczne jest też zadbanie o to, by rozumienie przepisu było zgodne z hierarchicznie wyższymi aktami prawnymi, w tym przepisami rangi konstytucyjnej (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt I FSK 1874/17).

Pomimo, że wskazany wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie zapadł w efekcie badania konstytucyjności przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., to w niniejszej sprawie należy poddać pod rozwagę to, czy wystąpił problem tzw. oczywistej niekonstytucyjności. Zasadniczo sytuacja oczywistej niekonstytucyjności zachodzi wówczas, gdy porównywane przepisy ustawy i Konstytucji dotyczą regulacji tej samej materii i są ze sobą sprzeczne. Tego typu założenie występuje również w przypadku gdy ustawodawca wprowadził regulację identyczną jak norma objęta już wyrokiem Trybunału (Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2013 r. sygn. akt I FSK 36/13). Wskazać również należy na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 maja 2007 r., sygn. akt SK 36/0, 6 OTK ZU 50/6/A/2007, w którym wskazano, że stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenie domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem.

Problem odmowy zastosowania przez Sąd przepisu sprzecznego z Konstytucją w kontekście orzeczonej niezgodności z ustawą zasadniczą przez Trybunał Konstytucyjny przepisu o analogicznym brzmieniu, w podobnych stanach faktycznych, był rozważany m.in. przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w wyroku z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I SA/Ke 671/14, przez Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 30 marca 2017 r., sygn. akt III AUa 1644/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 25 kwietnia 2017 r., sygn. akt I SA/Bd 235/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z dnia 1 marca 2018 r., sygn. akt I SA/Gl 1246/17, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt II GSK 2706/17).

Skarżąca zarzuciła organowi naruszenie art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie skutkujące niewyjaśnieniem stanu faktycznego w sposób należyty. Zarzuty te odnosiły się do ustalenia przez organ okoliczności związanych z jej trudną sytuacją rodzinną i finansową. Pomimo, że Sąd odstąpił od badania poprawności przeprowadzonego przez organ postępowania dowodowego w tym zakresie, to jednak stwierdził, że brak ustaleń w zakresie ewentualnego przedawnienia należności, oznacza że ZUS nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 k.p.a.

Przy ponownym prowadzeniu postępowania Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. powinien, uwzględniając wskazane zastrzeżenia co do konstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s. oraz zapatrywania Trybunału Konstytucyjnego zawarte w wyroku z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12, zbadać kwestię przedawnienia należności składkowych na gruncie obowiązujących w dacie ich powstania przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Bowiem brak jakichkolwiek ustaleń organu w tym zakresie powoduje, że wydanie orzeczenia w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek było przedwczesne.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, stwierdzić należy, że wyczerpana została przesłanka uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Sąd jednocześnie odstąpił od zasądzenia na rzecz skarżącej kosztów postępowania na zasadzie art. 200 p.p.s.a., z uwagi na treść art. 239 § 1 pkt 1 lit. e p.p.s.a. Przedmiotem skargi były działanie organu w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, a zatem skarżąca nie miała obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, a dodatkowo nie była reprezentowana w sprawie przez pełnomocnika.