Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 509/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-02-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.1,art.2,art.11 ust.1 i ust.2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędziowie NSA Anna Łukaszewska - Macioch del. WSA Stanisław Marek Pietras Protokolant specjalista Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L. P. i M. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I SA/Wa 1469/09 w sprawie ze skargi L. P. i M. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 grudnia 2009r. (sygn. akt I SA/Wa 1469/09) oddalił skargę L. P. i M. P. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:

Wojewoda K.- działając na podstawie art. 1 ust. 1 i 2, art. i art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418) - decyzją z dnia 14 stycznia 2008 r. odmówił potwierdzenia M. R. i L. P. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez ich matkę – B. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która to nieruchomość była położona w miejscowości P. przy ul. P. [...]. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Wojewoda stwierdził, iż w zaświadczeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] stycznia 1947 r. [...] stwierdzono, że B. P. jest repatriantem przybyłym w dniu [...] kwietnia 1945 r. do Polski, a przed przybyciem stale zamieszkiwała w P., z orzeczenia z dnia [...] maja 1947 r. nr [...], wydanego przez Państwowy Urząd Repatriacyjny Wojewódzki Oddział w B. wynikało natomiast, że B. P. pozostawiła w P. plac o obszarze [...] ha z ogrodem i dom mieszkalny. W tych warunkach zatem organ ustalił, że matka wnioskodawców w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała w swojej nieruchomości w miejscowości P., która to miejscowość znajdowała się na obszarze Litwy Kowieńskiej, czyli - przed wybuchem II Wojny Światowej - nie wchodziła w skład terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewoda wskazał przy tym, że powyższy stan faktyczny wynikał również z wyjaśnień M. P., która podała, że B. P. uczyła w P. języka polskiego ale, w związku z szykanami Litwinów wobec Polaków, w dniu [...] sierpnia 1940 r. uciekła z P. do W. i od dnia [...] września 1940 r. do dnia [...] sierpnia 1941 r. była nauczycielką w Wileńskim [...] Powiatowym Polskim Gimnazjum. Od dnia [...] sierpnia 1941 r. natomiast matka zamieszkała w B., gdzie urodził się brat wnioskodawczyni – L. P.

W świetle powyższych ustaleń organ uznał, że pomimo tego, iż właścicielka nieruchomości była obywatelka polską i została uznana za repatriantkę, przybyłą w 1945 r. do Polski, to jednak w dniu 1 września 1939 r. nie zamieszkiwała na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, a nieruchomość jej znajdowała się poza obszarem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Rozpoznając sprawę w trybie instancji odwoławczej, na skutek odwołań wniesionych przez M. P. i L. P., Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] lipca 2009 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody K. z dnia [...] stycznia 2008 r.

W motywach swego stanowiska Minister podtrzymał w całości argumentację organu I instancji wskazując, iż nie jest możliwe potwierdzenie prawa do rekompensaty osobie, która spełnia wprawdzie przesłanki wynikające z art. 1 cytowanej wyżej ustawy, ale nie spełnia jednocześnie przesłanek określonych w art. 2 tej ustawy.

Skargi na wyżej przedstawioną decyzję Ministra Skarbu Państwa wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie M. P. i L. P., zarzucając organowi naruszenie przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej. M. P. wskazała przy tym, że na gruncie przedmiotowej sprawy zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 1 ust. 2 w/w ustawy, zaś skarżący L. P. akcentował w swej skardze naruszenie przez organ zasad współżycia społecznego i praw nabytych.

W odpowiedzi na skargi, Minister Skarbu Państwa podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Oddalając skargę – na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwaną dalej P.p.s.a. - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że nie była ona zasadna.

Sąd Wojewódzki podniósł bowiem, że w świetle treści przepisów art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej należało uznać, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, ale pod warunkiem, że spełnione są wszystkie wymogi przewidziane w/w przepisami, w tym także wymóg zamieszkiwania przez właściciela mienia pozostawionego w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Prawo do rekompensaty nie przysługuje natomiast właścicielowi nieruchomości, pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli nie zamieszkiwał on w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium II Rzeczypospolitej, nawet jeżeli właściciel ten był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy.

Sąd Wojewódzki podkreślił też, że nie budziło w przedmiotowej sprawie wątpliwości, iż B. P. była właścicielką nieruchomości położonej w miejscowości P., która w dniu 1 września 1939 r. znajdowała się na terytorium Litwy i nie wchodziła w skład terytorium II Rzeczypospolitej. Nie kwestionowano również, że w dniu 1 września 1939 r. B. P. zamieszkiwała w swoim majątku w miejscowości P. a zatem, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia było powoływanie się przez skarżących na fakt zamieszkiwania przez ich matkę, po dniu 1 września 1939 r., w W. i B., które to miasta leżały na terytorium II Rzeczypospolitej.

Odnosząc się do zarzutów zawartych w skardze L. P., a dotyczących naruszenia przez organ zasad współżycia społecznego i praw nabytych, Sąd uznał je za niezasadne stwierdzając, że sposób ustalenia i wysokość prawa do rekompensaty określa ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a potwierdzenie tych praw do rekompensaty odbywa się w drodze postępowania administracyjnego (art. 5 ust. 3 ustawy).

W skardze kasacyjnej, wniesionej od powyższego wyroku, M. P. i L. P. zarzucili Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie błędną interpretację art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej ponieważ ( cyt.) " poprzez nieprawidłową wykładnię i niezrozumienie intencji ustawodawcy, tj. przez przyjęcie, iż ekwiwalent dotyczy jedynie mienia położonego w granicach byłej II R.P. Sąd wywiódł normę prawną, której w art. 1 nie ma, zastąpił zatem ustawodawcę".

Wskazując na powyższą podstawę kasacyjną, skarżący kasacyjnie wnosili o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającej go decyzji wraz z zasądzeniem kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej M. P. i L. P. twierdzili, że zawsze przepisy, obowiązujące w sprawie rekompensat, posługiwały się kryterium nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, a nie poza terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej. Wskazywali odmienne rozstrzygnięcie w tej materii, które zostało zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 listopada 2008 r. (sygn. akt I SA/Wa 1299/09) i w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2008 r. (sygn. akt I OSK 1087/07).

Akcentowali też, że Państwo Polskie zobligowane jest realizować zobowiązania podjęte w porozumieniach, dotyczących repatriacji obywateli polskich, którzy zamieszkiwali na tzw. "ziemiach wschodnich" i byli po dniu 17 września 1939 r. całkowicie pozbawieni ochrony prawnej i poddani powszechnej dyskryminacji prawnej.

Omawiając charakter prawa do rekompensaty i przytaczając fragmenty z uzasadnień orzeczeń sądowych, skarżący kasacyjnie w konkluzji stwierdzili, że oddalenie ich wniosku było niesprawiedliwe i nieprawidłowe.

Ponadto podnoszono również, że choć ustalony przez Ministra i Sąd Wojewódzki stan faktyczny nie budził szczególnych wątpliwości, to uzupełnienia wymagał fakt, że B. P., przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwała nie tylko w P., ale także w W.

Odpowiadając na skargę kasacyjną, Minister Skarbu Państwa wnosił o jej oddalenie.

Organ podkreślił, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej precyzyjnie określa katalog podmiotów uprawnionych do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnym obszarem Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w art. 2 - wskazuje na przesłanki niezbędne do uzyskania decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty. Zdaniem organu, ustawodawca w sposób nie budzący wątpliwości zakreślił przy tym zakres przedmiotowy i podmiotowy "ustawy zabużańskiej", uznając, że prawo do ekwiwalentu przysługuje osobom, które były obywatelami polskimi w chwili rozpoczęcia wojny w 1939 r., przebywały na terenach Rzeczypospolitej Polskiej, które nie weszły w skład obecnego Państwa Polskiego i pozostawiły swoje mienie na tych terenach.

Akcentowano, że miejscowość P. już w chwili rozpoczęcia wojny znajdowała się poza obszarem II Rzeczypospolitej a zatem nie mogła znaleźć się – w wyniku zaistniałych zmian politycznych – poza obszarem Państwa Polskiego, wcześniej do niego nie należąc. Trudno bowiem mówić o znajdowaniu się jakiejś nieruchomości poza obecnym obszarem Rzeczypospolitej Polskiej w sytuacji, gdy ta nieruchomość pierwotnie – tj. przed zdarzeniem wywołującym okoliczność znalezienia się poza obecnym obszarem Rzeczypospolitej Polskiej, nie znajdowała się w jego obrębie. Następstwo przyczynowo-skutkowe wskazuje bowiem, że skoro nieruchomość znajduje się poza obecnym obszarem Rzeczypospolitej Polskiej – to wcześniej ( tj. przed zdarzeniem faktycznym lub prawnym, wywołującym owe znalezienie się "poza") musiała znajdować się w jego obszarze.

Zdaniem organu, przyjęcie - w świetle ustawy zabużańskiej - iż nieruchomość nie musiała się znajdować na byłym terytorium II Rzeczypospolitej (tj. tych obszarach przedwojennej Polski, które po 1945 roku nie znalazły się w nowych graniach Państwa Polskiego) prowadziłoby do skutków w postaci potwierdzania prawa do rekompensaty osobom, które pozostawiły nieruchomość na przykład na innym kontynencie, jeśli tylko się te osoby repatriowały w trybie tzw. umów republikańskich, o których mowa w art. l ustawy. Taka zaś interpretacja omawianych przepisów, z pewnością nie była zgodna z zamierzeniem ustawodawcy.

Ponadto, Minister Skarbu Państwa zwracał uwagę, że - wbrew twierdzeniom skarżących kasacyjnie - nie można interpretować art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w oderwaniu od pozostałych przepisów tej ustawy. Podzielenie zaś stanowiska skarżących, czyniłoby niemożliwym realizację innych jej przepisów. Podkreślano zatem, że zgodnie z art. 11 ustawy, wartość rynkową nieruchomości ustala się przy uwzględnieniu cen transakcyjnych, uzyskanych za "nieruchomości podobne" w miejscowościach o zbliżonej liczbie mieszkańców oraz stopie urbanizacji (stanowiących porównywalny rynek lokalny funkcjonujący obecnie w Rzeczypospolitej Polskiej) w stosunku do miejscowości, gdzie znajduje się mienie pozostawione. Przy tym uwzględnia się współczynnik określający różnice w poziomie rozwoju gospodarczego województw, występujące przed 1939 rokiem. Ustawodawca w ustawie "zabużańskiej" nie przewidział dla terenów Litwy Kowieńskiej województwa na obecnym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, które byłoby porównywalne - w rozumieniu art. 11 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Zakładając więc racjonalność ustawodawcy, jeśli jego zamierzeniem byłoby umieścić, w zakresie podmiotów uprawnionych do rekompensaty, właścicieli nieruchomości pozostawionych na obszarach nie wchodzących w skład II Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r., to wskazałby dla tych terenów województwa porównywalne (w rozumieniu art. 11 ustawy).

W odpowiedzi na powyższe pismo Ministra Skarbu Państwa, skarżący kasacyjnie podtrzymali swoje stanowisko zawarte w skardze kasacyjnej twierdząc, że pogląd, zaprezentowany przez Ministra, dyskryminuje wnoszących skargę kasacyjną bo dzieli osoby na: te - z Litwy Wileńskiej i te - z Litwy Kowieńskiej, co w żaden sposób nie wynika z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Odnosząc się natomiast do treści art. 11 omawianej ustawy, skarżący podnieśli, że – ich zdaniem - katalog porównawczych województw nie jest katalogiem zamkniętym, gdyż (cyt.) "w dyspozycji przepisu użyto określenia "uwzględnia się". Jeśli zatem nie ma przesłanki do uwzględnienia, to się nie uwzględnia".

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie polegało wyłącznie na badaniu zasadności podstaw kasacyjnych, przytoczonych w skardze kasacyjnej.

Podstawy te zaś, sprowadzające się w analizowanej sprawie wyłącznie do zarzutu określonego w art. 174 pkt 1 P.p.s.a. to jest obrazy prawa materialnego poprzez błędną interpretację art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 roku o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, należało uznać za nieusprawiedliwione.

Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że choć w uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący stwierdzili, iż stan faktyczny, ustalony przez organy a następnie zaakceptowany przez Sąd Wojewódzki nie był w pełni prawidłowy, bo B. P., przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwała nie tylko w P., ale także w W., to z uwagi na fakt, że nie został w skardze kasacyjnej podniesiony zarzut naruszenia przepisów postępowania ze wskazaniem, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, aktualnie nie było możliwe podważanie ustaleń faktycznych poczynionych przez organy w postępowaniu administracyjnym i zaakceptowanych przez Sąd Wojewódzki.

Ustalenia te były zatem wiążące dla Naczelnego Sądu Administracyjnego a wynikało z nich, że B. P. w dniu 1 września 1939 r. była obywatelką polską, która zamieszkiwała na terenie swojej nieruchomości, położonej poza granicami II Rzeczypospolitej Polskiej ( na terytorium Republiki Litwy ) a po II Wojnie Światowej, w 1945 r. poddała się repatriacji. Kluczowym zatem zagadnieniem, które wystąpiło w niniejszej sprawie była kwestia, czy w świetle przepisów ustawy z dnia z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418) jest możliwe przyznanie rekompensaty spadkobiercom osoby, która jako obywatelka polska została wprawdzie w 1945 r. repatriowana do Polski, ale jednocześnie w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała poza terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej i tam też zostawiła swój majątek nieruchomy.

Udzielając odpowiedzi na to pytanie należy w pierwszej kolejności wyjaśnić, że problematyka tzw. roszczeń zabużańskich była, w ciągu kilkudziesięciu lat, które minęły od czasu zakończenia II Wojny Światowej, wielokrotnie regulowana w licznych aktach prawnych. Początkowo regulacje te miały charakter cząstkowy, z czasem zaś doczekały się ujęć całościowych jak np. regulacje zawarte w ustawach gruntowych z 1985 r. i 1997r. tj. w ustawie z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości ( Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm. ) i ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( Dz. U. 2004, Nr 261, poz. 2603 ze zm.).

Powyższe ustawodawstwo uzupełniało też orzecznictwo Sądu Najwyższego, które rozszerzało krąg osób uprawnionych do otrzymania ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego o osoby, które wprawdzie nie przeszły formalnej procedury repatriacyjnej, ale – mówiąc najogólniej – zbiegły na obecne terytorium Polski z obawy przed deportacjami, zsyłkami albo też np. zostały przymusowo wywiezione na tzw. "roboty" do Niemiec.

Nie ulega jednak wątpliwości, że powyższe regulacje prawne wiązały prawo Zabużan do otrzymania ekwiwalentu za mienie pozostawione, czy obecnie prawo do rekompensaty należnej z tego tytułu, zawsze z faktem zmiany granic Państwa Polskiego, która dokonała się po 1944 r. ( por. H. Knysiak-Molczyk, T. Kiełkowski - "Postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie zabużańskie", Przegląd Prawa Publicznego 2007/12/38, Magda Krzyżanowska-Mierzewska - "Sprawy Mienia zabużańskiego przed ETPCz", Europejski Przegląd Sądowy, grudzień 2008 r.).

W tym też kontekście, prawo do przedmiotowych świadczeń, rozumiał Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 15 grudnia 2004 r. ( sygn. akt K 2/04, OTK-A 2004 Nr 11/117) stwierdził, że układy republikańskie kreowały zobowiązanie władz państwa polskiego do uregulowania w prawie wewnętrznym Rzeczypospolitej Polskiej rozliczeń z obywatelami polskimi (narodowości polskiej i żydowskiej), którzy utracili mienie nieruchome w związku ze zmianą granic na skutek tej wojny.

Podobnie omawianą kwestię ujmował Sąd Najwyższy, który w uchwale z dnia 30 maja 1990 r. ( sygn. akt II CZP 1/90, OSNC 1990/10-11/29), zapadłej w składzie 7 sędziów stwierdził, że osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej między Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej ( ...) które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce, na terenach obecnie nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych – przysługują uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (...).

Ustawodawstwo zabużańskie zatem – jak wyżej wspomniano zawsze wiązało przyznanie stosownych uprawnień majątkowych Zabużanom nie tyle z samym faktem pozostawienia poza obecną granicą wschodnią Rzeczypospolitej Polskiej mienia nieruchomego, ale z okolicznością zmiany granic Państwa Polskiego, która dokonała się po II Wojnie Światowej. W uchwalanych aktach prawnych różnie natomiast tę zależność formułowano. Przykładowo w tym miejscu można wskazać, że wyraźnie fakt ten wyeksponowano w treści dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska ( Dz. U. Nr 49, poz. 279 z późn. zm. ), w którym w art. 23 ust. 1 przewidziano że osobom, które w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. utraciły gospodarstwa rolne na terenach Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach przedwojennych a które nie weszły w skład obecnego obszaru państwa, o ile te osoby zamieszkiwały na tych terenach przed dniem 1 września 1939 r. jak również osobom, które na mocy umów międzynarodowych, zawartych przez państwo polskie mają otrzymać ekwiwalent w zamian za mienie pozostawione za granicą – zarachowywuje się na pokrycie ceny nabycia gospodarstwa ( działki) wartość utraconego ( pozostawionego) gospodarstwa.

Aktualnie problem mienia zabużańskiego normuje ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Ustawa ta w art. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wskazanych na wstępie "układów republikańskich" oraz układu wymienionego w ust. 1a w związku z zamianą terytoriów dokonaną w dniu 15 lutego 1951 r. Ponadto artykuł 1 ust. 2 wprowadza też zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskie. Artykuł 1 ustawy zakreśla zatem jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy natomiast art. 2 ustawy zawiera przesłanki jakie podmiot określony w art. 1 musi spełniać, aby otrzymać prawo do rekompensaty. Do przesłanek tych należy zaś by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz by opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy; 2) posiadał obywatelstwo polskie. Przesłanki te przy tym muszą wystąpić łącznie, co oznacza, że niespełnienie którejkolwiek z nich powoduje, że nie dopuszczalne jest domaganie się przyznania rekompensaty przewidzianej ustawą z 2005 r.

Wskazać w tym miejscu wypada, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wyraźnie akcentuje wymóg zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. przez osobę ubiegająca się o przyznanie rekompensaty na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis zaś art. 2 musi być wykładany w kontekście art. 1 ustawy, w którym to przepisie ustawodawca wiąże pozostawienie nieruchomości poza obecnymi granicami Państwa Polskiego z faktem wypędzenia właściciela tej nieruchomości z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub opuszczenia przez niego byłego terytorium Polski w związku z wojną. Trafnie zatem podnosi Minister Skarbu Państwa w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że nie sposób mówić o "znajdowaniu się" jakiejś nieruchomości poza obecnym obszarem Rzeczypospolitej Polskiej w sytuacji, gdy ta nieruchomość nigdy na jego terytorium nie znajdowała się.

Uzasadnioną w tej materii jest również argumentacja, odwołująca się do treści art. 11 ust. 1 i 2 omawianej ustawy.

Zgodnie bowiem z treścią art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., wartość rynkową nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej określa się na podstawie nieruchomości podobnych, położonych na obszarze porównywalnych rynków lokalnych funkcjonujących obecnie w Rzeczypospolitej Polskiej. Przy określaniu wartości nieruchomości uwzględnia się przeciętne ceny transakcyjne, uzyskane za nieruchomości podobne, zbywane w miejscowości o zbliżonej liczbie mieszkańców, porównywalnym stopniu urbanizacji i charakterze administracyjnym do miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona, położonej na obszarze województwa lub miasta wydzielonego, o którym mowa w ust. 2, z uwzględnieniem współczynników określających różnice w poziomie rozwoju gospodarczego tych województwa lub miast w okresie przed 1939 r. (...). W ust. 2 tegoż artykułu za porównywalne województwa i miasta wydzielone ustawodawca zaś uznał jedynie województwa: lwowskie, tarnopolskie, stanisławowskie, wołyńskie, poleskie, wileńskie, nowogródzkie, białostockie oraz miasta Lwów i Wilno.

Podkreślenia wymaga, że powyższe unormowanie ma moc regulacji ustawowej i ograniczenie jej wyłącznie do terenów, które przed dniem 1 września wchodziły w skład terytorium II Rzeczypospolitej Polskiej oznacza, że ustawodawca nie zakładał, aby można było – w trybie ustawy dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - dochodzić prawa do rekompensaty w sytuacji, gdy pozostawiona poza obecnymi granicami Państwa Polskiego nieruchomość nigdy nie znajdowała się na jego terytorium.

Sformułowanie " uznaje się", zawarte w art. 2 ust. 2 ustawy nie można przy tym rozumieć w sposób dowolny, tak jak to wykładają skarżący kasacyjnie a jedynie jako obowiązek organu, aby zawsze przy ustalaniu wysokości należnej rekompensaty, za porównywalne uznawał wyłącznie wymienione w tym przepisie województwa i miasta.

W związku z powyższym, skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela stanowiska wyrażonego w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lipca 2008 r. (sygn. akt I OSK 1087/07), w którym Sąd ten stwierdził, że przepisy obowiązujące w sprawie rekompensat zawsze posługiwały się kryterium nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej a nie II Rzeczypospolitej.

Przenosząc powyższe na grunt przedmiotowego stanu faktycznego należy zatem wskazać, że ponieważ B. P. nie zamieszkiwała w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i nie pozostawiła mienia nieruchomego na tym terytorium, to żądanie przez jej spadkobierców przyznania im prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez ich matkę nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, było nieuprawnione. Pozostawienie bowiem przez B. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która to nieruchomość znajdowała się od samego początku na terytorium obcego państwa ( Republika Litwy), nie wiązało się ze zmianą granic Państwa Polskiego, która dokonała się po II Wojnie Światowej.

Biorąc powyższe pod uwagę i uznając że skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw Naczelny Sąd Administracyjny – z mocy przepisu art. 184 P.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.